Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

WARSZAWA 2014

REDAKTOR: Ariadna Machowska

KOREKTA: Emilia Niedzielak

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI, MAKIETY I SKŁAD: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART. DESIGN – www.panczakiewicz.pl

Zdjęcia‌ na okładce: Michał Mutor/Agencja Gazeta

Rysunki: Hanna Pyrzyńska

Redaktor naczelny: Paweł‌ Goźliński

Producenci wydawniczy: Małgorzata Skowrońska, Robert Kijak

Koordynacja projektu: Joanna Cieślewska

© 2014 Maciej Samcik

© 2014 Agora SA

All rights reserved

Wydanie elektroniczne 2014

ISBN: 978-832-681-591-1 (epub)

ISBN: 978-832-681-592-8 (mobi)

WYDAWCA

Agora SA

ul. Czerska 8/10

00-732 Warszawa

Konwersja i edycja publikacji

Spis treści

Od autora

Zaprogramuj swoją zamożność

100 sposobów na to, by pieniądze nie przeciekały ci przez palce

Z bankiem przez życie, czyli ile możesz wycisnąć z konta

Pieniądze w podróży. Używaj ich z głową!

Jak skutecznie inwestować oszczędności?

Jak bezpiecznie wziąć kredyt?

Jak nie dać się nabrać przy ubezpieczaniu życia i majątku

Gdy nie starcza na raty. Jak wyplątać się z kłopotów z kredytem?

Emerytura bez tajemnic. Cztery pomysły na życie (prawie) bez ZUS-u

Dziecko, czyli skarbonka

Zamiast zakończenia

OD‍ AUTORA

Starożytni Grecy mawiali, że inteligencję człowieka można zobaczyć w tym, jak zarabia pieniądze, jego mądrość zaś – w tym, jak je wydaje. Ta książka być może nie uczyni z ciebie miliardera. Do tego potrzebujesz nie tylko mojego dobrego słowa, lecz także kapitału, instynktu łowcy okazji oraz szczęścia, by znaleźć się w odpowiednim miejscu w odpowiednim czasie i spotkać tam ludzi ze szczęśliwą ręką. Ale po jej lekturze będziesz przynajmniej wiedział, jak samodzielnie sterować swoją finansową przyszłością – tak by nie zależeć od banków, doradców finansowych, nie chodzić na pasku firm pożyczkowych, by pieniądze każdego dnia nie przeciekały ci przez palce. Słowem jak zachować finansową niezależność.

Pułapek finansowych, które mogą uczynić z ciebie bankruta, jest mnóstwo. Od 17 lat opisuję je w „Gazecie Wyborczej”, a od ponad pięciu – w blogu „Subiektywnie o finansach”. W tym czasie udało mi się wyciągnąć z tarapatów setki, a może i tysiące ludzi. Ale wielu nie potrafiłem pomóc, bo popełnili po drodze zbyt wiele poważnych błędów. Zgubiły ich kredyty w parabankach, polisy inwestycyjne, zbyt duże kredyty hipoteczne we frankach, a przede wszystkim brak poduszki finansowej, która w większości przypadków pozwoliłaby im wyjść z tarapatów.

Ta książka to zestaw rad, jak uniknąć podobnych wpadek. Rad popartych wieloma przykładami wziętymi z życia moich czytelników. A także z mojego własnego doświadczenia i z błędów, które sam popełniłem. Nie wstydzę się ich, bo uważam, że warto czasem stracić małe pieniądze, by później nie utopić oszczędności całego życia. Choć oczywiście wolałbym nie tracić ani małych, ani dużych pieniędzy. Czego i tobie, Drogi Czytelniku, życzę.

Dwie trzecie Polaków nie ma żadnych oszczędności, do systematycznego oszczędzania pieniędzy przyznaje się zaś co dziesiąty z nas. A pozostali? W dzisiejszych burzliwych czasach nie mieć zabezpieczenia finansowego to jak przed ulewą wyjść bez parasola. Niech ta książka będzie dla twojego portfela takim właśnie parasolem. Owocnej lektury!

Maciej Samcik

Masz dwadzieścia kilka lat i dopiero startujesz w dorosłe życie? Nasłuchałeś się, że powinieneś oszczędzać, bo bez tego na emeryturze będziesz głodował. Wszyscy dookoła straszą, że nie da się oszczędzać bez wyrzeczeń, że ciułanie pieniędzy oznacza tylko krew, pot i łzy. A ty nie masz najmniejszej ochoty odmawiać sobie dziś przyjemności, żeby np. mieć wyższą emeryturę za 40 lat. I masz rację, żyje się raz, a niewykorzystane szanse – na to, żeby coś przeżyć lub zobaczyć – mogą się już nie powtórzyć.

A najgorsze jest to, że patrzysz do portfela i wydaje ci się, że dziś nie masz jeszcze z czego odkładać. Myślisz: „Może za rok, może jak dostanę etat, jak będę więcej zarabiał...”.

Chcę ci powiedzieć: oszczędzanie nie musi boleć. Jeśli zabierzesz się do niego już na początku swojej zawodowej kariery i od razu zaprogramujesz sobie kilka mechanizmów, które pozwolą ci oszczędzać bez wysiłku, to jest duża szansa, że za kilkanaście lat będziesz mógł powiedzieć o sobie: „Jestem zamożnym człowiekiem”. I nie będziesz miał poczucia, że ominęły cię w życiu jakieś przyjemności. Jest tylko jeden warunek: musisz zacząć już dziś. Nie od jutra, nie od przyszłego roku. Im wcześniej zaczniesz, tym więcej osiągniesz.

I‌ TY BĘDZIESZ MILIONEREM?

Milion złotych oszczędności na koncie to suma, która otwiera drzwi do zamożności. Roczne odsetki od takiej kwoty, położonej na 4-procentowej lokacie, wyniosłyby 32 tys. zł (po potrąceniu podatku Belki). Co prawda kwota 2,7 tys. zł miesięcznie wystarczyłaby jedynie na dość skromne życie w dużym mieście, ale z drugiej strony, mając na koncie ten milion, nie musiałbyś już pracować. Pewnie i tak byś pracował, ale tylko dla przyjemności, nie zaś z przymusu ekonomicznego. A to ogromny komfort, na który mało kto może sobie pozwolić. Kiedyś policzyłem, że abym mógł zostać rentierem i nie musiał sobie niczego odmawiać, potrzebuję nie jednego, ale aż 4 mln zł w oszczędnościach. Dziś skupmy się na pierwszym milionie, bo podobno jego zarobić najtrudniej.

Jak‌ długo musiałbyś oszczędzać bez ryzyka, żeby zostać milionerem?

To zależy głównie od tego, kiedy zaczniesz odkładać pieniądze na ten cel. Załóżmy, że odkładasz po 100 zł miesięcznie na konto oszczędnościowe, które po opodatkowaniu przyniesie ci 4 proc. w skali roku. Uskładanie miliona w tych okolicznościach zajęłoby ci... drobne 102 lata. Zwiększenie odkładanej kwoty do 300 zł miesięcznie też niewiele da, bo wtedy na uciułanie miliona potrzebujesz 71 lat. Ba, nawet odkładając po 1000 zł miesięcznie na konto oszczędnościowe oprocentowane na 4 proc. w skali roku, nadal potrzebujesz aż 40 lat, by osiągnąć swój cel!

40 lat to bardzo długo, a 1000 zł miesięcznie to bardzo duża kwota. Ale jeśli zaczniesz odkładać pieniądze już na początku swojej zawodowej drogi – najpierw znacznie mniej niż 1000 zł miesięcznie, ale za to później znacznie więcej – możesz realnie myśleć o statusie milionera jeszcze przed emeryturą. Na kolejnych stronach tej książki zdradzę ci sposób na to, by oszczędzanie miesięcznie 1000 zł nie było marzeniem ściętej głowy, lecz całkiem sensownym planem na przyszłość.

Te wszystkie wyliczenia opierają się na założeniu, że lokujesz zaoszczędzone pieniądze bardzo konserwatywnie, nie podejmując żadnego ryzyka i trzymając się wyłącznie konta oszczędnościowego albo lokaty w banku. Te 4 proc. w skali roku, o których piszę, to również ostrożne założenie. Tak niskie oprocentowanie pieniędzy jest charakterystyczne dla okresów, w których na rynku panują niskie stopy procentowe, a nie zawsze tak jest. Zdarzały się w ostatnich dziesięciu latach momenty, gdy na lokacie bankowej można było zarobić 6–7 proc. w skali roku. Jest więc całkiem prawdopodobne, że nie będziesz musiał miesięcznie oszczędzać 1000 zł, żeby po 40 latach zostać milionerem, lecz wystarczy do tego mniejsza kwota. Umówmy się jednak, że jesteśmy czarnowidzami i zakładamy najtrudniejszą możliwą drogę.

Pierwszy‍ milion: plan B dla tych, którzy nie mają już 18 lat

Jeśli dopiero startujesz w dorosłość, to masz szansę, by tak zaprogramować swoje życie finansowe, że osiągnięcie statusu milionera będzie dla ciebie tylko kwestią czasu. Nawet jeśli jednak nie masz już 18 lat, to droga do pierwszego miliona też nie jest dla ciebie całkowicie zamknięta. Tyle że przestaje to być szeroka autostrada, a zaczyna się bardziej kręta, ryzykowna dróżka, wymagająca podjęcia ryzyka. Pieniądze będą musiały pracować dla ciebie szybciej niż w banku, a więc przynajmniej część z nich będziesz musiał ulokować na rynku kapitałowym – w obligacjach, akcjach, funduszach inwestycyjnych.

Odkładając‍ po 500 zł miesięcznie przy przeciętnym zysku 7,5 proc. w skali roku (po opodatkowaniu), możesz zostać milionerem za 40 lat, odkładając zaś po 1000 zł – możesz na to liczyć w ciągu 30 lat. Nawet jeśli masz już trzydziestkę na karku, wciąż teoretycznie możesz walczyć o status milionera na emeryturze. Zysk w wysokości średnio 7,5 proc. w skali roku to trudne wyzwanie, ale taki wynik nie jest niemożliwy do osiągnięcia. W ponaddwudziestoletniej historii warszawskiej giełdy średnie zyski inwestorów wyniosły 9 proc. w skali roku. O tym, w jaki sposób można w miarę bezpiecznie i rozsądnie inwestować pieniądze na rynku kapitałowym, piszę w kolejnych rozdziałach.

Inflacja‍ a droga do pierwszego miliona

Oczywiście‍ musisz pamiętać, że ów milion za 30 lat będzie wart mniej więcej połowę tego co dziś, bo twój rosnący kapitał będzie stopniowo nadgryzany przez inflację. Ale z drugiej strony twoje pieniądze wpłacane co miesiąc też będą stanowiły coraz mniejszą część twoich dochodów. Jeśli chcesz mieć po sześćdziesiątce pieniądze, które realnie będą odpowiadały wartością obecnemu milionowi, to wystarczy, że co roku będziesz sobie „waloryzował” swoje oszczędzanie o wartość inflacji.

Na‌ skróty do pierwszego miliona?

Świadomie‍ pomijam wszystkie inne sposoby na zarobienie pierwszego miliona niezwiązane z lokowaniem pieniędzy w banku i na rynku kapitałowym. Możesz przecież zainwestować w swoją firmę, osiągnąć sukces i zarobić takie pieniądze w kilka lat. Możesz wymyślić nowego Facebooka albo zostać prezesem banku (najlepiej wynagradzany menedżer bankowy w Polsce ma 4,5 mln zł rocznej pensji) lub – dajmy na to – słynnym piłkarzem (pensja Roberta Lewandowskiego w Bayernie Monachium to podobno 45 mln zł rocznie).

Żyjemy‍ w czasach internetu, w których każdy dobry pomysł można bardzo szybko przekuć na pieniądze. Ale niezależnie od tego, jakie pomysły na zarabianie pieniędzy chodzą ci po głowie, rekomenduję równoległe pójście moją drogą, czyli budowanie zasobu finansowego, który powoli będzie rósł i stanowił twoje zabezpieczenie na wypadek, gdyby wszystkie inne możliwości zawiodły.

DLACZEGO‌ NIGDY NIE BYŁO MNIE STAĆ NA OSZCZĘDZANIE?

Jak‍ znaleźć w domowym budżecie wystarczająco duże luzy, żeby móc pozwolić sobie na odkładanie pieniędzy? Kiedy miałem 22 lata i jeszcze jako student czwartego roku publicystyki ekonomicznej i public relations zaczynałem w 1997 r. pracować w „Gazecie Wyborczej”, odpowiedź na to pytanie wydawała mi się prosta – wystarczy, że będą mi lepiej płacili. Rzeczywiście, na początku zarabiałem niewiele, moja pensja wynosiła 1,2 tys. zł (choć ówczesna siła nabywcza tych pieniędzy była wyższa niż dziś). Z czasem mój status finansowy się poprawiał, lecz skłonność do oszczędzania pozostawała nadal na poziomie bliskim zera.

Po dwóch‍ latach pracy w „Wyborczej” zarabiałem już 2,4 tys. zł, ale wciąż nie miałem z czego odkładać. Nie zastanawiałem się jednak dlaczego. Przyjąłem milcząco, że widocznie wciąż płacą mi za mało, by było mnie stać na oszczędzanie. Lata płynęły, moje dochody szczęśliwie rosły, a w kasie wciąż było zero, a czasem nawet manko. Zacząłem podejrzewać, że coś tu nie gra.

Któregoś‍ dnia spotkałem starego druha, z którym razem chodziliśmy do liceum. Pytam, co u niego. „Wszystko super, mam dobrą pracę, zarabiam wagony złotówek, mam dom, żonę, trójkę dzieci, tylko czuję się zmęczony tą ciągłą gonitwą za pieniędzmi. Im bardziej gonię, tym bardziej nie mogę związać końca z końcem” – powiedział mi ów kolega, którego miesięczne dochody przekraczały wówczas 30–40 tys. zł.

Poprosiłem,‍ by zrobił mi uprzejmość i przez miesiąc spisywał swoje wydatki. Nie mieściło mi się w głowie, że można zarabiać 40 tys. zł miesięcznie i nie móc związać końca z końcem. Po miesiącu poszliśmy na piwo i pokazał mi swój rejestr wydatków. I co się okazało? Facet rzeczywiście wydał wszystko, co zarobił! Na koncie zostało mu „drobne” 500 zł.

Bo:‍ wypasiona willa na kredyt we frankach szwajcarskich, z ratą jakieś 6 tys. zł miesięcznie (rata poszła mocno w górę po wzroście kursu waluty w 2009 r.). W domu czterej etatowi pracownicy – dwie nianie do dzieci (jedna z nich również gotowała), pani do sprzątania oraz pan do zarządzania domem i ogrodem. Dwa samochody, w tym jeden na kredyt (rata 1,5 tys. zł miesięcznie), oba dość intensywnie użytkowane (wydatki na paliwo – 1,5 tys. zł miesięcznie). Jedno dziecko w prywatnym przedszkolu (czesne prawie 1,5 tys. zł), dwoje starszych – w niepublicznej szkole podstawowej (po 2 tys. zł za każde, łącznie z książkami, wycieczkami, zieloną szkołą, zajęciami dodatkowymi, obiadami). Do tego 2 tys. zł miesięcznie na lekcje tenisa i szkółkę piłkarską dla najstarszego dziecka.

Oprócz‍ tego mój znajomy oczywiście co miesiąc płacił za prąd, gaz, ogrzewanie i poprosił inne koszty związane z domem, przedstawił mi rachunki na 3 tys. zł z kawiarni i restauracji, a w ramach spowiedzi dodał, że trzy razy w roku wyjeżdżają całą rodziną za granicę (koszt jednej takiej eskapady – 15–20 tys. zł). I to by było na tyle.

Jaki‌ z tego wniosek? Niezależnie od tego, ile masz pieniędzy, zawsze wszystkie możesz wydać na podniesienie komfortu życia oraz na przyjemności. Gdy twoje dochody rosną z 2 tys. zł miesięcznie do 3 tys. zł, kupujesz sobie auto. Za kolejny 1000 zł miesięcznie wymieniasz je na nowsze. Potem kupujesz mieszkanie, potem sprzęty do tego mieszkania. Następnie zaczynasz „inwestować” w elektronikę (iPady, komputery, kino domowe) i gadżety. Potem zaczynasz wydawać pieniądze na jedzenie na mieście, rozrywki, a wreszcie – na podróże.

Niespodziewanie‌ w twoim życiu pojawiają się dzieci i – jak mawia jeden z moich redakcyjnych kolegów – „kończy się etap akumulacji kapitału, a zaczyna się jego dystrybucja”. Osiągasz trzydziestkę, potem czterdziestkę, a to – jak wynika z opublikowanych w 2013 r. badań Narodowego Banku Polskiego – ten moment w życiu, w którym większość z nas osiąga apogeum dochodów.

Cóż,‌ być może jest jakiś poziom dochodów, powyżej którego – mimo najszczerszych chęci i usilnych starań – nie będziesz w stanie przejeść wszystkiego, co zarobisz. Ale obawiam się, że jest on tak wysoko, że nie powinieneś uzależniać od jego osiągnięcia początku oszczędzania.

NIEZAWODNE‌ SPOSOBY NA BEZBOLESNE ODKŁADANIE PIENIĘDZY

Zarządzanie‌ podwyżką, czyli siła przyzwyczajenia

Najprostszym‍ sposobem na bezbolesne oszczędzanie pieniędzy jest... nieprzyzwyczajanie się do luksusu. A więc wdrożenie – najlepiej już na początku kariery zawodowej – prostego mechanizmu. Połowę każdej podwyżki dochodów przeznaczam na „nagrodę” dla siebie, ale drugą połowę – na oszczędności.

Nie‌ ma bardziej bezbolesnego sposobu na zgromadzenie potężnej górki oszczędności jak korzystanie z podwyżki wynagrodzenia, a więc z pieniędzy, które masz ekstra i bez których do tej pory jakoś sobie radziłeś. Odkładając połowę podwyżki, nie pozbawiasz się niczego, co do tej pory posiadałeś. Nie musisz sobie niczego odbierać od ust. Przeciwnie – i tak twój standard życia idzie w górę, bo połowę dodatkowych pieniędzy przeznaczasz na jego podwyższenie.

Jak‌ w ciągu 14 lat zgromadzić pół miliona? Powiedzmy, że masz 26 lat i zarabiasz miesięcznie 2,5 tys. zł na czysto (nieważne, czy jest to umowa o pracę, czy umowa cywilno-prawna). Załóżmy, że po dwóch latach dostajesz 1000 zł netto podwyżki, po kolejnych trzech latach – kolejny 1000 zł. W wieku 35 lat (a więc po kolejnych czterech latach) ponownie dostajesz do ręki 1000 zł więcej. Potem jeszcze 1000 w wieku 40 lat. Załóżmy też, że przez cały ten czas obowiązuje zasada 50:50, czyli połowa podwyżki idzie na wydatki, a połowę odkładasz. Załóżmy też dla uproszczenia, że z tych odłożonych pieniędzy nie masz ani grosza zysku.

Ile‌ będziesz miał oszczędności w wieku 50 lat – tylko z tej połowy zaoszczędzonych podwyżek? Drobne 396 tys. zł. Gdyby do tych pieniędzy dodać oprocentowanie, byłoby – ostrożnie licząc – jeszcze ze 100 tys. zł więcej. Nie ma bardziej efektywnej drogi pomnażania oszczędności bez wysiłku niż korzystanie z nowych pieniędzy, czyli dodatkowych dochodów.

Ta‍ sama zasada powinna dotyczyć wszystkich ekstra dochodów: nagród, bonusów rocznych, 13. pensji (podobno jeszcze coś takiego występuje w przyrodzie). Z tym że w przypadku takich dochodów „premia” dla ciebie powinna być wyższa. A więc: 70 proc. dochodu idzie na przyjemności i podwyższenie standardu życia (albo na spłatę długów), pozostałe 30 proc. zaś – na oszczędności.

Bądź‍ swoim własnym menedżerem. Stosowanie opisanej wyżej zasady oznacza, że do swojej pracy będziesz podchodził jak typowy menedżer. Za każde dodatkowo zarobione pieniądze trzeba się wynagradzać, odpalać sobie działkę i wydawać ją na przyjemności. Wówczas zarabianie pieniędzy i ciężka praca nie będą się kojarzyły z wyrzeczeniami, lecz z przedsmakiem nagrody.

Stosuję‌ tę metodę od pewnego czasu i przyznam, że sprawdza się nieźle. Niezależnie od tego, czy mam akurat finansową górkę, czy dołek, każde zarobione ekstra pieniądze dzielę na dwie części – tę oszczędnościową i tę, którą „wypłacam” sobie jako premię za dobrze wykonaną dodatkową robotę, której się podjąłem kosztem wolnego czasu.

Potęga‌ oszczędzania na resztówkach

Na‌ czym polega ból oszczędzania? Wcale nie na tym, że masz przez to mniej pieniędzy dla siebie. I tak wydajesz część z tych pieniędzy na rzeczy zupełnie niepotrzebne. Ból oszczędzania tkwi w głowie – polega na tym, że czujesz, iż musisz sobie czegoś odmówić. Gdybyś nie wiedział, że oszczędzasz, nie czułbyś się z tym źle, bo nie interpretowałbyś odkładania pieniędzy jako czegoś, co „kosztuje”. Jeśli nie wiesz, że coś tracisz, to cię to nie martwi. Proste? Teraz wystarczy przekuć to na konkretne rozwiązanie finansowe.

Kiedyś‍ – jeszcze przed nastaniem ery kart płatniczych, gdy byłem młodym, początkującym dziennikarzem – postanowiłem przetestować prosty sposób, który znałem od babci. Drobne z reszty od każdych zakupów chowałem nie do portfela, lecz do kieszeni. A stamtąd – do skarbonki. Nie uwierzysz, ale w pierwszym miesiącu uzbierało się 60 zł, w drugim – 130 zł. Dużo? Wystarczy, że tylko dwa razy dziennie kupię coś w sklepie, i... już mam 60 operacji, z których pozostaje jakaś reszta! W ciągu kilkunastu miesięcy w ten sposób uzbierałem na nowy komputer.

Teraz‍ podobny mechanizm mam „podpięty” do konta w swoim banku. Od każdej swojej transakcji finansowej – przelewu bankowego, zakupów w sklepie opłaconych kartą, wypłaty z bankomatu – odkładam 3 zł. Z tego „autopodatku” w ciągu dwóch lat uzbierało mi się ponad 6 tys. zł. I nawet tego nie poczułem!

Takie‌ programy autooszczędzania ma już kilka banków w Polsce, a jestem przekonany, że wkrótce będzie to standardowe rozwiązanie, dołączane do każdego konta osobistego. Banki, które udostępniają ten mechanizm, dają zwykle trzy rozwiązania do wyboru. Możesz odkładać określoną kwotę od każdej transakcji dokonanej kartą płatniczą i każdego przelewu (np. tak jak ja – po 3 zł za każdą transakcję). Możesz poprosić bank o zaokrąglanie każdej transakcji do pełnego złotego albo do pełnych 10 zł (np. płacisz w sklepie spożywczym 67,5 zł, ale bank ściąga ci z konta 70 zł i nadwyżkę przekazuje na konto osobiste). Możesz wreszcie poprosić o powiększenie każdej transakcji o pewien procent, np. o 1 proc. Jeśli płacisz w sklepie 67,5 zł, bank ściągnie o 67 gr więcej. Sposób autooszczędzania możesz w każdej chwili zmienić, ale najważniejsze jest, żebyś go miał. Gwarantuję ci, że bez większego wysiłku zdobędziesz potrzebną poduszkę finansową.

Jak‍ zapomnieć, że oszczędzasz?

Pewnie‍ próbowałeś już nieraz umówić się ze sobą i co miesiąc przyoszczędzić te 100–200 zł, by 30 zł zrobić przelew na konto oszczędnościowe. I zapewne zawsze znalazł się jakiś powód, by te pieniądze wcześniej wydać. Zepsuła się pralka, kupiłeś prezent żonie, poszliście do restauracji albo wydałeś na zakupy spożywcze więcej, niż się spodziewałeś. I nici z przelewu na konto oszczędnościowe.

Jedynym‌ sposobem na to, by nie wydawać pieniędzy przeznaczonych na oszczędności, jest... zapomnieć o tym, że one w ogóle są! Zdefiniuj zlecenie stałe z datą przypadającą na kilka dni po przelewie wynagrodzenia, na kwotę odpowiadającą np. 5 proc. domowego budżetu (tej jego części, która pozostaje po opłaceniu wszystkich stałych rachunków, jak prąd, gaz czy telefon). Jeśli się obawiasz, że te 5 proc. to zbyt ryzykowny poziom – niech będzie 3 proc. Nieważne ile, ważne, żeby to była stała kwota, która będzie co miesiąc wypływała z twojego konta poza twoją kontrolą i świadomością.

Oczywiście,‌ przez pierwszy miesiąc będziesz jeszcze pamiętał, że ta przysłowiowa stówka ci ucieka. Będziesz o tym pamiętał również za dwa i trzy miesiące. Ale za pół roku zaczniesz traktować ten przelew jak coś naturalnego, tak jak płatność za prąd, gaz i telefon komórkowy. I o to chodzi! Pieniądze po cichu będą się gromadziły na koncie oszczędnościowym, a ciebie to wcale nie będzie bolało, twój budżet domowy zaś szybko dostosuje się do tej zmiany. A jeśli się nie dostosuje, to... patrz kolejny podrozdział.

Raz‍ w roku sprawdź, ile jesteś wart

Znasz‍ już bezbolesne sposoby na budowanie oszczędności. Czas zadbać o drugą stronę tego równania, czyli zmotywować się do tego, by zarabiać coraz więcej. Bo przecież od tego zależy nie tylko „nagroda” w postaci lepszego standardu życia, lecz także przyszłe oszczędności. Jak najłatwiej zmotywować się do bardziej efektywnej pracy, czyli do osiągania coraz większych dochodów? Ano poprzez „wewnętrzne współzawodnictwo”.

Pieniądze‌ nie są w życiu najważniejsze, a wartość człowieka w żaden sposób nie zależy od wysokości salda na jego koncie bankowym Ale ja zawsze staram się wiedzieć, choćby tylko orientacyjnie, ile „jestem wart”. Tak wymiernie, od strony czysto finansowej. Swej wartości nie oceniam jednak przez pryzmat bieżących zarobków – bo przecież można dużo zarabiać, a i tak wszystko wydawać na przyjemności – lecz z perspektywy „osiągnięć” bardziej trwałych, czyli zgromadzonego majątku, oszczędności długoterminowych oraz długów.

Jak‌ oszacować wartość majątku netto? Majątek to nieruchomości, samochody. Oszczędności to wszystko, co trzymam na długich lokatach, w obligacjach, funduszach inwestycyjnych, inwestycjach alternatywnych. Nie wliczam pieniędzy na koncie oszczędnościowym ani salda ROR-u. Zakładam, że ta część mojego majątku nie ma charakteru trwałego i w każdej chwili mogę ją wydać na życie. Do długów zaś wliczam kredyt hipoteczny i wszystkie długi konsumpcyjne, które nie są debetem na koncie osobistym lub limitem na karcie kredytowej. Zakładam, że te długi są „chwilowe” i spłacę je z najbliższej pensji.

Ile‍ dziś jestem wart? Rachunek jest prosty. Jeśli majątek i oszczędności są większe niż zaciągnięte kredyty, moja wartość jest dodatnia. Dziś jest. Oczywiście, gdybym miał mniej szczęścia, mogłaby być ujemna. Mieszkanie – jak duża część z was – kupiłem na kredyt we frankach (choć na dobrych kilka lat przed szczytem kredytowego boomu), więc mój dług w ostatnich latach rósł, a wartość nieruchomości spadała. Z tej przyczyny przez pewien czas „moja wartość” rosła bardzo wolno, a był moment, gdy nawet spadała.

Po co ta‍ buchalteria? Żeby mobilizować się do oszczędzania i walczyć z naturą utracjusza. Raz na kilka lat robię sobie finansowy bilans. Jeśli okazuje się, że moja wartość się zmniejszyła, zastanawiam się, jakie są tego przyczyny i jak je wyeliminować.

Ty‌ też policz swoją wartość. Ale nie po to, by się przejmować tym, co ci wyjdzie, lecz po to, by... policzyć ją również za rok. A potem za dwa lata. I za trzy. Życzę, by wtedy była choć trochę wyższa.

Jak‌ wycenić godzinę swojej pracy?

Zastanawiałeś‌ się kiedyś, ile warta jest każda godzina twojej pracy? Wiedząc to – i od czasu do czasu aktualizując tę wiedzę – łatwiej będziesz mógł ocenić, czy w drodze do zamożności, niezauważenie dla siebie, nie zatrzymałeś się albo wręcz nie zszedłeś w jakieś krzaki. Nie chodzi o to, by się zadręczać, a w konsekwencji zapracowywać, ale jeśli zrobisz przynajmniej raz w roku podsumowanie swojej wydajności pracy, to będziesz miał więcej motywacji, by dbać o właściwy przebieg swojej kariery.

Jak‌ obliczyć wartość swojej „godzinówki”? Kto ma nienormowany czas pracy, musi najpierw mniej więcej ustalić, ile godzin dziennie spędza w robocie lub jej okolicach. Ci, którzy po prostu „odbijają kartę na zakładzie”, mają łatwiej – bierze się zarobki (brutto albo na rękę, jak kto woli), dzieli przez 160 godzin (osiem godzin dziennie i statystyczne cztery tygodnie, nie licząc sobót i niedziel) i gotowe. Nie zapominamy dodać ewentualnych nadgodzin. Przy założeniu, że średnia płaca netto w sektorze przedsiębiorstw wynosiła na początku 2014 r. 2,8 tys. zł (po odliczeniu od pensji brutto 525 zł składki na ZUS, 297 zł na ubezpieczenie zdrowotne oraz 273 zł zaliczki na podatek dochodowy), otrzymujemy wartość roboczogodziny Polaka szaraka na poziomie 17,1 zł.

Gdy‌ przeciętny Polak pracuje za 17 zł na godzinę, czyli 24 zł brutto, to taki np. Portugalczyk dostaje równowartość 29 zł. Włoch – równowartość 60 zł, Brytyjczyk i Francuz – 80 zł. Niemiec wyciągnie równowartość 100 zł, a Szwajcar – 125 zł, Norweg zaś będzie chciał 145 zł. Oczywiście mam świadomość, że porównywanie płac bez porównywania cen i wartości nabywczej pieniądza nie ma sensu, ale... np. wynajem mieszkania w Warszawie i Berlinie kosztuje mniej więcej tyle samo.

A co,‌ jeśli zobaczę, że przez kilka lat z rzędu moja wartość przestała rosnąć? Wtedy albo zacznę pracować efektywniej (np. od czasu do czasu napiszę jakąś książkę), albo spróbuję wziąć na siebie inne obowiązki, wiążące się z wyższą „rentownością” mojego czasu, czy też po prostu zmienię pracę. Dzięki wzrostowi dochodów będę mógł nadal oszczędzać, nie obniżając przy tym stopy życiowej. I nie ograniczając wolnego czasu. Wzrost ma mieć charakter „jakościowy”. Czyli: pracować „drożej”, a nie „dłużej”.

Zainwestuj‍ w siebie. Pieniądze, które uzyskasz dzięki odkładaniu części podwyżki, możesz trzymać na czarną godzinę albo... zainwestować w taki sposób, by następne twoje podwyżki były jeszcze większe.

W co dziś‍ najlepiej zainwestować 5 tys. zł, żeby możliwie najwięcej zarobić? – takie pytanie zadałem wiele lat temu analitykowi giełdowemu. Jego reakcja mocno mnie zaskoczyła.

Myślałem,‌ że zacznie rysować wykresy, opowiadać o akcjach, obligacjach, funduszach i produktach strukturyzowanych. A on – gość zarządzający kilkunastoma miliardami złotych – uśmiechnął się tylko i powiedział, że najlepiej zrobię, jeśli te 5 tys. zainwestuję w... swoją podwyżkę. Bo nie ma takiej hossy ani takiej giełdy, która pozwoliłaby moim pieniądzom rosnąć szybciej niż po trafionej inwestycji w siebie.

Analityk‌ miał na myśli zainwestowanie pieniędzy we wzrost kwalifikacji – naukę języka obcego, szkolenie za granicą... Wszystko, co daje szansę, że obecny lub przyszły pracodawca będzie chciał płacić mi więcej niż dziś. Zacząłem liczyć. Średni zysk z długoterminowej inwestycji na rynku kapitałowym do 7–8 proc. w skali roku (polska giełda w swojej dotychczasowej historii dawała nawet nieco więcej, bo 9 proc. rocznie, mimo że po drodze było kilka potężnych krachów). Wkładając dziś w spółki zaliczane do głównego indeksu giełdowego WIG np. 5 tys. zł, za dziesięć lat miałbym 10–11 tys. zł. Gdybym zainwestował w wyjątkowo dobre spółki – może 20–30 tys. zł. Gdybym te same pieniądze – dzięki uzyskaniu nowych umiejętności – zdołał „przetworzyć” na wzrost miesięcznego wynagrodzenia o 500 zł, to w ciągu dziesięciu lat zwrot z inwestycji w podwyżkę wyniósłby... 60 tys. zł. Jest tylko jedno ale. Inwestycja w siebie, choć potencjalnie bardzo zyskowna, jest obarczona wysokim ryzykiem. Może nawet wyższym niż lokowanie w akcjach giełdowych spółek. Nigdy nie wiesz, czy, kiedy i o ile w przyszłości wzrosną twoje dochody dzięki temu, że masz wyższe kwalifikacje. Widać nawet tu obowiązuje złota zasada: im większy zysk, tym większe ryzyko.

W‍ poprzednim rozdziale pisałem o tym, jak wielką wagę ma wyrabianie w sobie nawyku oszczędzania, który sprawia, że traktujesz odkładanie pieniędzy jak coś normalnego, nad czym w ogóle się nie zastanawiasz i co dzieje się samo. Aby takie podejście było możliwe, musi z nim korespondować odpowiednie podejście do codziennych wydatków. Jeśli z jednej strony będziesz gromadził pieniądze, a z drugiej inne pieniądze będą ci wyciekały z dziurawego budżetu, to twoje finansowe życie zacznie przypominać noszenie dziurawego wiadra z wodą. W tym rozdziale zejdziemy z poziomu „strategicznego planowania zamożności” na poziom zwykłych, codziennych decyzji zakupowych, które decydują o tym, czy i ile pieniędzy przecieka nam przez palce.

JAK‍ SKOŃCZYĆ Z DEFICYTEM W DOMOWYM BUDŻECIE?

Cztery‍ błędy, które utrudniają oszczędzanie

Większe‌ wydatki pojawiają się niespodziewanie. Każdemu z nas przynajmniej raz w roku – a przeważnie i częściej – zdarza się jakiś większy wydatek. A to ubezpieczenie mieszkania, a to wykupienie polisy OC dla samochodu, a to przyjęcie świąteczne, a to wyjazd wakacyjny. To właśnie z ich powodu najczęściej wpadamy w pętlę długów, z których nie możemy się wygrzebać przez lata. I zamiast oszczędzać, oddajemy pieniądze bankom w formie odsetek. Nie wszystkie wydatki da się przewidzieć (np. wydatki na leki z powodu poważniejszej choroby), ale inne nie są zaskoczeniem. Wystarczyłoby co miesiąc odkładać jakieś zaskórniaki, żeby później nie trzeba było znienacka wyciągać z budżetu większej sumy.

Brak‍ kontroli bieżących wydatków. Nawet jeśli nie prowadzisz dokładnej domowej buchalterii, z której wynika, ile pieniędzy idzie na życie, a ile na comiesięczne rachunki lub raty kredytów, to powinieneś mieć orientację, ile dziennie możesz wydać na jedzenie, bilety autobusowe, ubrania i artykuły pierwszej potrzeby. Niekoniecznie co do grosza, ale tak mniej więcej. Przykład? Jeśli po opłaceniu rachunków zostaje ci na życie 1000 zł, to dziennie nie powinieneś wydawać więcej niż 30 zł. Jasne, że czasem jest to więcej, a czasem mniej. Ale w głowie powinieneś cały czas mieć ten limit. To jedyny sposób, by związać koniec z końcem pod koniec miesiąca. Pustki „na przednówku” są drugą najpopularniejszą przyczyną wpadania w pętlę długów.

Zakupy‍ bez planu i pomyślunku. Supermarket to wyjątkowo niebezpieczne miejsce dla każdego oszczędzającego. Pod wpływem działających tam marketingowców nawet najtęższe umysły łamią się i przekraczają plany wydatków. Uwielbiam karty płatnicze, ale wymagają one pewnej dyscypliny – najlepiej kolekcjonować wydruki otrzymywane od kasjera przy płaceniu kartą i raz w tygodniu je podsumowywać. To dobry sposób na dyscyplinowanie się, jeśli chodzi o wydatki na życie. A jeśli to nie pomaga... Może przynajmniej na jakiś czas zrezygnować z używania kart i przejść na obrót gotówkowy? Pewien mój znajomy nigdy nie bierze w sklepie wózka na kółkach, ograniczając się do mniej pojemnego koszyka. To go powstrzymuje przed kupieniem wszystkiego, na co miałby ochotę. Dzięki temu rachunek przy kasie jest niższy.

Słaba‌ silna wola i... podbieranie pieniędzy z oszczędności. Każdy z nas ma czasami pokusę, by skorzystać z już zgromadzonych pieniędzy i na coś je wydać. Nie ma na to rady, taka jest nasza natura. W kolejnych podrozdziałach napiszę po kilka słów o najważniejszych zagrożeniach dla każdego domowego budżetu, jeśli spojrzymy nań przez pryzmat drobnych sum uciekających nam przez palce.

Jak‌ z tymi błędami walczyć?

DOMOWA‍ BUCHALTERIA, CZYLI RACHUNEK SUMIENIA

Z‍ domowymi finansami jest jak z budżetem państwa – wydatki nie powinny przekroczyć jego dochodów. A jeśli tak się stanie, trzeba gdzieś znaleźć pieniądze na zasypanie powstałej dziury. Ale minister finansów ma łatwiej, bo rządowi banki i osoby prywatne zawsze chętnie pożyczają pieniądze, kupując rządowe obligacje. Jako „domowy minister finansów” doskonale wiesz, że tobie nikt nie pożyczy pieniędzy na 3 proc. rocznie, choć pewnie niejeden bank chętnie udzieli kredytu na 15 proc. rocznie. Przy takim oprocentowaniu lepiej poradzić sobie o własnych siłach.

Jak‌ więc zabrać się do poprawiania domowego budżetu? Najpierw sprawdź, czy już czas działać. A potem – działaj: zdecydowanie i z żelazną konsekwencją.

Zrób‌ spis inwentarza

Żeby‍ w ogóle móc planować domowy budżet, musisz wiedzieć, co masz po stronie majątku, co po stronie zobowiązań, a także jakie są twoje comiesięczne przepływy pieniędzy. Weź kartkę i podziel na trzy części:

►  w‍ pierwszej wpisz wszystkie oszczędności (o ile‌ w ogóle je masz): lokaty, inwestycje w fundusze inwestycyjne, pieniądze na czarną godzinę odłożone na koncie;

►  w‌ drugiej wpisz swoje długi: pożyczki‌ od rodziny, wykorzystane limity debetu na koncie i kredytu na kartach, kredyty ratalne, gotówkowe, na samochód. Pomiń kredyt hipoteczny (jeśli taki masz), bo to trochę inny rodzaj zadłużenia. Obok każdego z długów wpisz ratę, którą co miesiąc musisz spłacać;

►  w‌ trzeciej wpisz miesięczne dochody: ale‌ bez premii i dodatkowych wpływów – tylko to, co jest pewne.

Uporządkowanie‍ wiedzy o twoich finansach przyda się za chwilę.

Sprawdź‍ elastyczność budżetu

Teraz‍ czas zorientować się, na co wydajesz pieniądze. Przez miesiąc zbieraj paragony i zapisuj swoje wydatki – osobno na żywność, osobno na inne rzeczy (kosmetyki, chemia, odzież). Swoje miejsce na liście powinny mieć wydatki na transport (bilety, paliwo) oraz te medyczne (leki, lekarze). No i wydatki na przyjemności.

Podlicz‌ wszystko. W ten sposób poznałeś najbardziej elastyczną część domowego budżetu, a więc wydatki, które w razie potrzeby najłatwiej będzie ściąć.

Obok‌ wypisz raty długów, które spłacasz (porządkowałeś je w poprzednim kroku), i zsumuj wszystkie. To druga, bardziej sztywna część wydatków.

W trzeciej wpisz wszystkie stałe rachunki: czynsz, prąd, gaz, telefon, telewizja kablowa, internet, angielski dla dziecka, składka polisy na życie...

Teraz dwie operacje rachunkowe.

►  Porównaj trzy obliczone przed chwilą części wydatków ze stałymi dochodami. Jeśli wydatki są wyższe od dochodów – trzeba będzie działać. Jeśli nie – jest dobrze, ale... też nie spoczywaj na laurach i nie rzucaj tej książki w kąt. Twój budżet jest dobrze skonstruowany nie wtedy, kiedy z trudem się dopina, ale wtedy, kiedy pozwala na generowanie dodatkowych pieniędzy na oszczędności, bez których nie ma co mówić o bezpiecznych rodzinnych finansach.

►  Sprawdź elastyczność wydatków. Jaką część wszystkich twoich wydatków stanowi suma spłat zadłużenia i stałych rachunków? Jeśli jest to grubo ponad połowa wszystkich wydatków, to masz problem. A jeśli większość stanowią wydatki „na życie”, to twój budżet jest w miarę elastyczny.

Jeśli z obliczeń wyszło ci, że wydatki twojego domowego budżetu są równe jego przychodom lub od nich wyższe, to niezależnie od tego, czy budżet jest bardziej, czy mniej elastyczny, trzeba będzie zrobić mu solidny przegląd. Działania zaradcze będą mniej skomplikowane, jeśli masz dość elastyczny budżet, trudniejsze zaś – i być może wymagające wsparcia twoich wierzycieli – jeśli twoje domowe wydatki są zdominowane przez raty kredytów i różne stałe koszty.

Zaplanuj działania zaradcze

W grę wchodzą różne pomysły na to, żeby dać domowemu budżetowi trochę luzu. Należą do nich:

►  racjonalizacja wydatków bieżących (o tym będzie w dalszej części niniejszego rozdziału);

►  przegląd comiesięcznych rachunków pod kątem możliwości ich zmniejszenia: zmiana abonamentu telekomunikacyjnego na niższy albo rezygnacja z jakichś usług;

►  bardziej oszczędne gospodarowanie energią elektryczną, gazem, wodą (o tym również za chwilę);

►  restrukturyzacja zadłużenia (o tym piszę w rozdziale poświęconym kredytom);

►  budowanie poduszki finansowej „na wszelki wypadek” (o tym szerzej piszę w rozdziale o inwestowaniu oszczędności).

Cash is king, czyli pieniądz rządzi

Józef Wojciechowski, znany biznesmen, właściciel deweloperskiej firmy J. W. Construction, w jednym z niedawnych wywiadów powiedział, że bezpieczeństwo finansowe każdej polskiej rodziny – zwłaszcza takiej, która ma kredyt hipoteczny albo jakieś inne długoterminowe zobowiązania – zależy od tego, czy potrafi ona w rozsądnym czasie odłożyć równowartość rocznego dochodu. To święte słowa. Jeśli zarabiasz 3 tys. zł miesięcznie na rękę, to twoje bezpieczeństwo finansowe definiuje kwota 30 tys. zł, którą powinieneś mieć na koncie oszczędnościowym jako rodzaj zaskórniaka na czarną godzinę.

Znam mnóstwo przypadków ludzi, którzy wpadli w poważne tarapaty finansowe albo wręcz znaleźli się na krawędzi bankructwa właśnie z powodu najzwyklejszego w świecie braku płynności. Czasem zwykłe nieprzedłużenie przez bank limitu na karcie kredytowej może być początkiem kryzysu. Bo jeśli nie mamy z czego spłacić kartowego długu, musimy przesunąć pieniądze z innej części budżetu, nie zapłacić jakiegoś rachunku, a ostatecznie – zaciągnąć kolejną pożyczkę (wiadomo zaś, że „kryzysowe” pożyczki są najdroższe).

Dlatego zarówno twój domowy budżet, jak i portfel oszczędności i inwestycji powinieneś budować tak, by mieć możliwość wycofania części pieniędzy na „awaryjne” potrzeby. Gdyby – odpukać w niemalowane! – powinęła ci się noga w pracy, na kilka miesięcy drastycznie spadły twoje bieżące dochody albo gdybyś z powodu choroby nie mógł przez jakiś czas pracować. Dopóki nie masz jeszcze wystarczającej poduszki finansowej, powinieneś zadbać o to, by przynajmniej mieć skąd pożyczyć pieniądze w kryzysowej sytuacji. Możesz wykorzystać w tym celu debet dołączany przez bank do konta osobistego.

PRZEGLĄD POMYSŁÓW NA TO, BY WYDAWAĆ MNIEJ

Jak zaoszczędziłem 250 zł miesięcznie na zakupach spożywczych

Nie wiem, ile i na co dokładnie wydajesz, ale założę się, że 20–30 proc. twoich miesięcznych wydatków idzie na jedzenie (średnia krajowa to ponad 30 proc.). Policz, ile miesięcznie zarabiasz, weź z tego – krakowskim targiem – jedną czwartą, a potem pomnóż tę kwotę przez 12 miesięcy. Grube tysiące, prawda? Ze statystyk banków żywności wynika, że przeciętna polska rodzina marnuje 10 proc. jedzenia. Wyobraź sobie, że właśnie spaliłeś w kominku plik banknotów odpowiadający 10 proc. twoich wydatków na żywność. A – niestety – najprawdopodobniej tak właśnie „przepalasz” pieniądze, kupując jedzenie, którego nie zjadasz i potem wyrzucasz do kosza na śmieci.

Kiedyś pokusiłem się o próbę racjonalizacji swoich wydatków na żywność i efekt przeszedł moje najśmielsze oczekiwania. Tylko w jednym miesiącu zredukowałem wydatki na jedzenie o 250 zł, chociaż w lodówce wcale nie zrobiło się pusto. Wydatki na jedzenie to ta część domowego budżetu, w której trudno o uniwersalne rady – każdy ma swoje nawyki żywieniowe czy ograniczenia dietetyczne i próby zmiany ich na siłę powodują zbyt duży dyskomfort, by gra była warta świeczki. Ale może przynajmniej niektóre moje patenty na redukcję tych wydatków wydadzą ci się interesujące.

Zacząłem kupować przez internet. Z mojego doświadczenia wynika, że ceny w sklepach internetowych są ciut niższe niż w tradycyjnych marketach spożywczych, ale nie to było źródłem moich oszczędności (zwłaszcza że dopiero przy większych zakupach dostawa jest gratis). Główną zaletą kupowania przez internet jest zmniejszenie tzw. spontanicznych zakupów. Zdefiniowałem sobie w moim ulubionym sklepie internetowym standardowy koszyk zakupów i „klikam” go raz w tygodniu, czasem tylko uzupełniając o jakieś dodatkowe produkty. Gdy mi czegoś zabraknie, robię „uzupełniające” zakupy w tradycyjnym sklepie, ale podstawą jest „koszyk internetowy”.

Co mi dało kupowanie przez internet? W pierwszym miesiącu niewiele, ale z tygodnia na tydzień „kalibrowałem” swój koszyk zakupów w zależności od stanu lodówki. Dokładałem produkty, które kończyły mi się za wcześnie, i odejmowałem te, które mi zostawały. Po kilku tygodniach takiego udoskonalania koszyk uzyskał finalny obraz. Oczywiście, mógłbym osiągnąć podobny efekt, chodząc do zwykłego supermarketu z listą zakupów. Uważam jednak, że usztywnienie portfela kupowanych towarów jest znacznie łatwiejsze w internecie. Przyznaj: ile razy kupowałeś w zwykłym sklepie rzeczy spoza listy, bo były w promocji albo „dwa w cenie jednego”? Odkąd kupuję przez internet i mam stały koszyk, wyrzucam znacznie mniej jedzenia i jestem mniej podatny na spontaniczne zakupy towarów spoza listy.

Zacząłem chodzić do sklepu rano, po obfitym śniadaniu. Kiedyś do sklepu chodziłem głównie po południu albo wręcz wieczorem, po pracy. Często głodny, zły albo po prostu zmęczony całodziennym bieganiem. Ten stan bardzo odbijał się na moich zakupach. Zmęczona głowa nie blokuje wrzucania do koszyka rzeczy niepotrzebnych, oczy głodnego człowieka „pożerają” zaś wszystko, co niezdrowe i wysokokaloryczne. Odkąd zacząłem chodzić na zakupy uzupełniające rano, w moim koszyku znacznie rzadziej są cola, chipsy, słodycze. Oczywiście fakt, że nie kupuję zmęczony ani „na głodniaka”, nie zwalnia mnie z przestrzegania wszystkich zasad rozsądnego kupowania:

►  nie dać się nabierać na promocje pt. „w dwupaku taniej” (może i taniej, ale ja nie potrzebuję dwupaku, wolę kupić jedno większe opakowanie);

►  eksplorować półki poniżej lub powyżej linii wzroku (przeważnie tam towary są tańsze, bo na wysokości wzroku marketingowcy wystawiają produkty, których wytwórcy płacą dodatkowo tzw. półkowe);

►  kupować tylko to, co jest na liście zakupów;

►  zamykać oczy przy kasie (bo tam jest wystawionych najwięcej towarów, które kupuje się spontanicznie).

Zwracam już uwagę na końcówki. Odkąd mój domowy budżet nie cierpi na chroniczny deficyt, nie patrzyłem dokładnie na ceny tego, co kupuję. Założyłem, że dla kilkudziesięciu groszy oszczędności nie będę tracił czasu na robienie zakupów w dwóch lub trzech sklepach zamiast w jednym. Wiadomo, że do delikatesów nie powinno się chodzić po mleko i napoje (wybór jest duży, ale ceny wyższe), a chemia gospodarcza najtańsza jest w hipermarketach (zwłaszcza jeśli kupujesz w dużych opakowaniach). Jakiś czas temu moje ulubione delikatesy były zamknięte i poszedłem do sklepu „z niższej półki”, który zwykle omijam z daleka. I zacząłem porównywać ceny: litr pepsi w delikatesach – 3,99 zł, u konkurencji – 3,59 zł. Papier toaletowy Regina – 11,99 zł w delikatesach i 11,49 zł w sklepie, do którego trafiłem przypadkiem. Tym sposobem zorientowałem się, że moje delikatesy często naciągają mnie na tę końcówkę „99”. Policzyłem, że gdybym dwa razy w tygodniu kupił po dziesięć produktów, z których połowa byłaby o 50 gr tańsza, to byłbym do przodu o 250 zł w skali roku.

Ograniczyłem jedzenie na mieście. Nie wiem, jak to wygląda w twoim przypadku, ale w moim budżecie na żywność jakieś 10–20 proc. przypadało na to, co kupowałem w restauracjach, kawiarniach, barach kanapkowych albo sałatkowych. Wydałem wojnę tym wydatkom. Patent jest prosty: kanapka do pracy jest smaczniejsza i tańsza niż sandwicz kupiony w firmowej kafejce albo w barze kanapkowym. Jasne, że nie umartwiam się i czasem zaszaleję, ale obliczyłem, że dzięki temu, iż robię sobie do pracy kanapki, jestem miesięcznie do przodu o 150 zł.

Ile kosztuje ciepła woda w kranie?

Czy liczyłeś kiedyś, o ile więcej kosztuje cię kąpiel w wannie z bąbelkami niż szybki prysznic? Przebiegło mi przez głowę to pytanie, gdy ostatnio płaciłem rachunek za wodę. Nie, nie jestem fanem oszczędzania na myciu, po prostu lubię wiedzieć, na co wydaję pieniądze. Zwłaszcza jeśli przeciekają mi przez palce – dosłownie i w przenośni. Rzut oka na liczniki i liczby podane w rozliczeniu i... wyszło mi, że metr sześcienny zimnej wody kosztuje jakieś 11 zł, tej podgrzanej zaś – 25 zł. Metr sześcienny to 1000 litrów. Wannę mam sporą, wejdzie 230–250 litrów czystej H2O, co oznacza, że jedno pluskanko powinienem wycenić na 5,7–6 zł. Pod prysznicem też można urządzić niezłą imprezę, ale rzadko się zdarza, bym zmitrężył w ten sposób więcej niż 60 litrów wody. Stąd prosty rachunek, że gdybym miał kabinę z automatem na monety, to powinienem wrzucać przy każdym prysznicu 1,75 zł. Wnioski? Jeśli będę codziennie moczył się w wannie, to przez rok wydam na tę przyjemność 2080 zł. Jeśli zaś codziennie wskoczę pod prysznic – mój rachunek wyniesie 640 zł. Rezygnacja z jednej kąpieli w tygodniu na rzecz prysznica oznacza oszczędność rzędu 200 zł w skali roku.

A kąpiel to przecież niejedyny wydatek w domowym budżecie związany ze zużyciem wody. Każda minuta mycia rąk w ciepłej wodzie (5–10 litrów wody) oznacza wydatek 25 gr, co oznacza, że jeśli „przepisowo” myjesz zęby przez sześć minut dziennie (rano i wieczorem) i nie zakręcasz wtedy kranu, to tracisz 1,5 zł. W skali roku oznacza to 500 zł „wycieku” z domowego portfela. Jeśli masz w domu cieknący kran (albo zepsutą spłuczkę), z którego kapie jedna kropla na sekundę, to w ciągu roku w ten sposób tracisz 5 tys. litrów wody, za które zapłacisz w rachunkach 55 zł.

Pewne, niewielkie oszczędności może przynieść pralka – jednokrotne pranie powoduje głównie spore zużycie energii elektrycznej, ale też wody. Jeśli robisz pranie pięć razy w tygodniu, to w roku twoja pralka pobiera 12–18 tys. litrów wody (w zależności od rodzaju i gabarytów). Oznacza to roczny koszt zużycia wody na poziomie 275–300 zł. Ograniczenie liczby prań do czterech w tygodniu daje oszczędność rzędu 50 zł rocznie. Ze zmywarką sytuacja jest odwrotna – jedno mycie naczyń ręczne pochłania 30 litrów wody – jeśli myjesz naczynia dwa razy dziennie w ciepłej wodzie, zużywasz rocznie wodę za 550 zł. Zmywarka pobiera dwa razy mniej wody (i to zimnej), a poza tym uruchamiasz ją przeciętnie tylko raz dziennie – więc jesteś do przodu o 300 zł rocznie. Przynajmniej na zużyciu wody, bo po drugiej stronie jest wyższe zużycie energii elektrycznej.

Reasumując: co tydzień jedna kąpiel w wannie mniej to rocznie 200 zł więcej w portfelu. Naprawa cieknącego kranu – kolejne 55 zł. Mycie zębów przy zakręconym kranie pozwoli zaoszczędzić 500 zł w roku. A jedno pranie w tygodniu mniej – kolejne 50 zł. Łącznie możesz zaoszczędzić – oczywiście w zależności od ceny wody w twoim mieszkaniu, która może być niższa niż u mnie – 800 zł w ciągu roku.

Kiedy opłaca się zmienić dostawcę prądu?

Niektóre wydatki na energię elektryczną są „trudnościnalne”. Np. lodówka odpowiada za 15–30 proc. zużycia prądu w przeciętnym gospodarstwie domowym i nic się z tym nie da zrobić. Moja kosztuje mniej więcej 400 kWh rocznie, co przy cenie 1 kWh na poziomie 0,35 zł oznacza wydatek 140 zł. Ale te dane mogą być zaniżone. Michał Szafrański, bloger, który specjalizuje się w wyciskaniu siódmych soków z domowych oszczędności, przeprowadził wnikliwe rachunki i doszedł do wniosku, że jego lodówka w klasie energetycznej A++ zużywa rocznie prąd za 270 zł, choć z deklaracji producenta wynika zużycie o 110 zł mniejsze.

Jedna zbędna żarówka = minus 10 gr dziennie. Ile masz w mieszkaniu zamontowanych żarówek? Ja mam 12 i przy założeniu, że każda z nich świeci przez pięć godzin na dobę (zużywając 0,3 kWh), rocznie wydawałbym 500 zł. Ale zapewne powinienem tę sumę podzielić przez dwa. Bo rzadko świeci się więcej niż sześć żarówek naraz. Nie zmienia to faktu, że jedna żarówka, niepotrzebnie świecąca się przez cały wieczór, pożera 10 gr.

Ile można zaoszczędzić, wyłączając różne urządzenia „na twardo”, czyli tak, by nie zużywały prądu w trybie gotowości („standby”)? Dotyczy to zarówno telewizorów, odtwarzaczy DVD, wież, komputerów, modemów, jak i przeróżnych ładowarek, które czasem są włączone do kontaktu nawet wtedy, jeśli nie używamy ich do ładowania. Przeciętny telewizor w czasie pracy zużywa 130 W mocy, w czasie czuwania zaś – 7 W. Jeśli telewizor jest włączony przez cztery godziny, to pożera 0,5 kWh energii (co kosztuje ok. 17 gr), natomiast w czasie pozostałej części doby, będąc w trybie czuwania, pobiera 0,14 kWh energii (co kosztuje ok. 4 gr). Podobne są dobowe koszty utrzymywania w trybie „standby” takich urządzeń jak wieża, odtwarzacz DVD czy tuner cyfrowy. Ale już komputer w czasie czuwania pobiera znacznie mniejsze porcje energii (mniej więcej dziesiątą część tego co telewizor). Mam w mieszkaniu telewizor, DVD, tuner cyfrowy, więc potencjał do oszczędności jest niemały. Wyłączenie ich całkiem z sieci oznacza szacunkową oszczędność w wysokości 12–15 gr dziennie, czyli 50 zł w skali roku.

Wady i zalety zmiany dostawcy prądu. Miesięcznie płacę za prąd 150–200 zł (bo zużywam go dużo – 300 kWh) i nie obraziłbym się, gdyby moje rachunki z firmy energetycznej nagle spadły np. o 100 zł miesięcznie. Czy to możliwe? Firmy energetyczne prześcigają się w ofertach „taniego prądu”, ale zwykle niższy rachunek jest obłożony dodatkowymi warunkami. A oto punkty, na które najbardziej powinieneś uważać – oczywiście poza standardowym zobowiązaniem do utrzymywania promocyjnej umowy przez dwa lub trzy lata:

►  Kara za przedwczesne zerwanie umowy. Wynosi ona często aż 50 zł za każdy miesiąc, o który skracasz umowę, co oznacza, że stajesz się więźniem firmy energetycznej. A przecież dziś nie masz żadnej pewności, czy oferowana przez operatora sztywna cena za rok też będzie wyglądała tak atrakcyjnie jak dziś.

►  Opłata handlowa, która jest często dorzucana do rachunku. Może ona spowodować, że o ile sam prąd jest tani, o tyle po uwzględnieniu tej opłaty różnica w wysokości rachunku stanie się iluzoryczna.

►  Ograniczony czas trwania promocji. Cena energii przewidziana w umowie może być megaatrakcyjna (np. 50 proc. tego, co płacisz u dotychczasowego dostawcy), ale... tylko w pierwszym roku. A później cena może pójść w górę. I tę okoliczność warto wziąć pod uwagę, sprawdzając opłacalność zmiany dostawcy prądu.

Jeśli chcesz sprawdzić, czy opłaci ci się zmiana firmy dostarczającej energię, to wykonaj następujący, prosty rachunek. Sprawdź na ostatniej fakturze za prąd, ile wynosi twoje miesięczne zużycie. Jeśli, tak jak u mnie, jest to 300 kWh miesięcznie i mój obecny dostawca wycenia 1 kWh na 0,35 zł, a nowy – na 0,29 kWh, to jestem do przodu o 0,06 zł na 1 kWh, czyli oszczędzam 18 zł miesięcznie. Oczywiście pod warunkiem, że nie zmieni się moja opłata handlowa.

Uwaga: płacąc faktury za prąd, nie płacimy tylko za samą energię, ale też za jej dostarczenie. W moim przypadku opłaty za dystrybucję wynoszą 50–70 zł w miesiącu, a za prąd – 100–150 zł. Ewentualny zakup prądu od innej firmy oznacza wyłącznie... zmianę dostawcy, nie dystrybutora.

Jak tańszy prąd może okazać się droższy

Jeden z moich czytelników, pan Tomasz, dostał niedawno od firmy energetycznej propozycję nie do odrzucenia: w zamian za podpisanie „lojalki” na dwa lata może płacić za energię trochę mniej niż do tej pory. Poprzednia cena kilowata energii (kWh) wynosiła 0,2844 zł netto (bez VAT). Nowa cena to 0,2715 zł netto, a więc o jakieś 1,3 gr mniej, co oznacza rabat w wysokości 4,5 proc. Pan Tomasz zerknął na swoją fakturę za prąd za okres od kwietnia do października 2012 r. (a więc za pół roku) i zobaczył tam kwotę 460 zł. To oznacza, że dzięki promocji do „wzięcia” było 24 zł w skali roku (bo część faktury to koszt dystrybucji, który się nie zmienia). Pan Tomasz dał się skusić. Dopiero gdy dostał pierwszą fakturę zaliczkową z nowymi cenami, okazało się, że musi zapłacić więcej niż przed promocją. Porównał więc faktury. Cena energii elektrycznej – faktycznie niższa. Opłata przejściowa – bez zmian (1,13 zł netto). Opłata jakościowa – bez zmian (0,0084 zł za kWh). Opłaty dystrybucyjne (stała i zmienna) – constans (0,2078 zł za kWh i 3,6 zł). Opłata abonamentowa – po staremu (0,8 zł miesięcznie). Okazuje się, że za wzrost jego rachunków odpowiada... opłata handlowa, której we wcześniejszych fakturach nie było. Opłata w dodatku niemała, bo 3,98 zł miesięcznie. Pan Tomasz płaci więc o 2 zł mniej za energię, ale o 4 zł więcej z tytułu opłaty handlowej. Tekst na ten temat w blogu „Subiektywnie o finansach” zatytułowałem: „Promocja: za prąd płać mniej, czyli... więcej”.

Ile można zaoszczędzić na taryfie dwustrefowej?

Niektóre firmy energetyczne proponują klientom „ekologiczne” taryfy, promujące używanie prądu w godzinach, kiedy popyt na energię jest najmniejszy. Przykładowo w jednej z największych firm energetycznych na południu Polski prąd w taryfie jednostrefowej (czyli w tej samej cenie przez całą dobę), kosztuje 0,31 zł za kWh, ale można też wziąć prąd z taryfą dzienną za 0,36 zł za kWh i nocną za 0,25 kWh. W dużej firmie energetycznej w Warszawie prąd w taryfie jednostrefowej kosztuje 0,34 zł za kWh, w dwustrefowej zaś – 0,36 zł za kWh w dzień oraz 0,32 zł za kWh w nocy. Widać więc, że przeważnie taryfa dwustrefowa oznacza o kilka groszy tańszy prąd w nocy oraz o kilka groszy droższy w dzień (w porównaniu z taryfą jednostrefową).

Taryfa dwustrefowa zazwyczaj obowiązuje w godzinach 22–6, niekiedy też w godzinach wczesnopopołudniowych (13–15). To z całą pewnością ciekawy pomysł dla osób, które chcą i potrafią aktywnie zarządzać zużyciem energii w domu. Stawka w tej grze jest mniejsza, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka, bo nawet przy prądzie za darmo nie mamy wpływu na tę część rachunku, która jest opłatą za dystrybucję energii.

Ile energii mogę zużyć w nocy? Telewizor, lodówka, konsola do gier, tuner cyfrowy, żarówki... to urządzenia, których czasem pracy zarządzać trudno. Na pewno mógłbym w nocy ładować telefony i laptopy, gotować na kuchence elektrycznej po 22, a przede wszystkim ustawiać na późne godziny wieczorne pralkę i zmywarkę (większość nowoczesnych pralek ma funkcję opóźnionego startu).

Ile jest do ugrania? Według statystyk pralka i zmywarka są odpowiedzialne za 10–12 proc. zużycia prądu, kuchenka elektryczna za 15–20 proc. (choć pewnie nie jest możliwe, bym używał jej wyłącznie po 22), a ładowarki raczej nie należą do drogich urządzeń (0,3–0,5 zł tygodniowo przy pięciu ładowaniach w tygodniu jednego urządzenia). W sumie jestem w stanie przerzucić na taryfę nocną pewnie jakieś 20–25 proc. zużycia prądu. Interes opłaci mi się tylko wtedy, jeśli nie zapłacę za możliwość pobierania tańszej energii w nocy sporą podwyżką ceny prądu w dzień. Bo – żebym nie wiem, jak się wytężył – większość energii będę zawsze „spożywał” właśnie w dzień.

Darmowy prąd w nocy. Czy to się opłaca?

Jedna z firm handlujących prądem wiosną 2014 r. ogłosiła niecodzienną promocję – obiecała, że każdy klient, który przejdzie od konkurencji, będzie mógł do końca roku przez dziesięć godzin na dobę brać energię za darmo. Warunek był tylko jeden – trzeba podpisać cyrograf na kupowanie prądu przez trzy lata. Oferta przewidywała, że happy hours trwają w godzinach 13–15 oraz między godziną 22 a 6 rano. Darmowa energia – bez żadnego limitu zużycia – jest dostępna do końca 2014 r. Później (przez kolejne dwa lata trwania umowy) klienci będą płacili tylko 0,13 zł za kWh.

Ulgowa taryfa nocna wyglądałaby rewelacyjnie, pod warunkiem że firma nie odbijałaby sobie taniej energii w nocy potwornie drogą stawką dzienną. Ale czy tak jest? Zerknąłem na taryfy. Co się okazało? Otóż do końca 2014 r. firma obiecała sprzedawać klientom prąd poza happy hours po 0,35 gr za kWh, ale w kolejnych dwóch latach stawka dzienna rośnie do 0,45–0,47 zł za kWh.

Jeśli klient będzie w stanie tak sterować codziennym zużyciem, żeby większość prądu kupować w czasie happy hours, czyli po 0,13 zł za kWh, to w porządku, ale jeśli większość zużycia przypadnie na taryfę dzienną, to umarł w butach. Drugą złą wiadomością jest dość wysoka tzw. opłata handlowa związana z tą promocją – 7,9 zł miesięcznie. Do tego oczywiście dochodzą wysokie kary umowne za niedotrzymanie kontraktu (nawet 1–2 tys. zł).

Jeśli przyjąć, że na taryfę nocną może przypadać jakieś 20–25 proc. zużycia prądu, i biorąc pod uwagę, że miesięcznie płacę ok. 170 zł (w tym 70 zł przypada na opłaty przesyłowe, a ich promocja nie dotyczy), to do końca 2014 r. zaoszczędziłbym 20–25 zł na każdej miesięcznej fakturze minus opłata handlowa. Sęk w tym, że w kolejnych dwóch latach zapłaciłbym za możliwość pobierania tańszej energii w nocy sporą podwyżką ceny prądu w dzień. Płacąc o 0,2 zł mniej niż u konkurencji za każdy kWh zużyty w nocy, musiałbym się godzić na 0,1 zł wyższą cenę za każdy kWh zużyty w dzień. Interes zwróci się dopiero przy „przekierowaniu” na taryfę nocną co najmniej jednej trzeciej zużycia prądu. Czy to możliwe? Z trudem.

Czy opłaca się kupić bardziej energooszczędny sprzęt?

Federacja Konsumentów na jednej ze swoich konferencji prasowych podała niedawno wyliczenie obrazujące, po jakim czasie zwróci się zakup droższej, ale za to bardziej energooszczędnej lodówki. Załóżmy, że zastanawiamy się nad dwoma modelami niedużej lodówki (ok. 85 cm wysokości). Jedna z nich, zgodnie z etykietą energetyczną, jest klasy A+ i zużywa 171 kWh rocznie, druga zaś ma klasę energetyczną A++ i zużywa ponad 117 kWh rocznie. Różnica cen urządzeń wynosi 60 zł (oczywiście droższa jest lodówka klasy A++). Przyjmując cenę energii elektrycznej na poziomie 0,35 zł/kWh, można dojść do wniosku, że bardziej energooszczędna lodówka będzie o 18 zł rocznie tańsza w eksploatacji. 60-złotowa różnica w koszcie zakupu zwraca się więc po ok. trzech latach użytkowania. Nie bierzemy pod uwagę ewentualnego wzrostu cen energii oraz faktu, że każde urządzenie po pewnym czasie zużywa więcej energii niż na początku użytkowania, co może przyspieszyć czas zwrotu wyższych kosztów zakupu.

Codziennie przyjemności, czyli kopalnia oszczędności

Z moich obliczeń wynika, że w różnych okresach życia mniej więcej 5–10 proc. pieniędzy, które zarabiamy, przeznaczamy na zakupy rzeczy, których w ogóle nie potrzebujemy.

Liczyłeś kiedyś, ile w skali miesiąca kosztuje cię, dajmy na to, kawa? Ja policzyłem. I zbladłem. Na podstawie rachunków z kawiarni wiem już, ile mnie kosztuje ulubiona karmelowa latte.

We wrześniu 2013 r. na 12 filiżanek dużej latte po 9,90 zł – dwa razy oprócz kawy było ciasto – wydałem 130 zł. Do tego trzeba doliczyć kilka kubków kawy z redakcyjnego automatu (po 2,5 zł) i kawę z domowego ekspresu (co miesiąc „utylizuję” co najmniej jedno pudełko z kapsułkami za 13 zł). A to oznacza, że moje kawowe potrzeby w skali miesiąca sumują się do 150 zł. Rocznie – 1,8 tys. zł.

Jak sobie pomyślałem, co mógłbym mieć za 1,8 tys. zł, to... postanowiłem zredukować liczbę karmelowych latte. Zamiast trzech w tygodniu teraz piję dwie. Co prawda proporcjonalnie wzrosła liczba „gorących kubków” z automatu, ale i tak jestem do przodu o 25 zł miesięcznie bez znaczącego spadku jakości życia. Zaoszczędzone pieniądze idą, zleceniem stałym, na konto oszczędnościowe. W skali roku (jeśli wytrzymam w postanowieniach) uzbieram 300 zł.

U mnie źródłem oszczędności jest kawa. A u ciebie? Papieroski, red bull, świeżo wyciskany sok, tłuste wafelki, dietetyczne chipsy z suszonych jabłek... Policz, ile wydajesz codziennie na drobne wydatki, bez których mógłbyś się obyć. To jest właśnie te 5–10 proc. budżetu, które przepływa ci przez palce, chociaż nawet o tym nie wiesz. Nie twierdzę, że tych małych przyjemności trzeba sobie całkiem odmawiać. Ale uważam, że warto trzymać tego rodzaju wydatki pod kontrolą.

Samochód, czyli jak wydać 60 zł dziennie

Własny samochód to dużo poważniejsza pozycja w twoim domowym budżecie, niż ci się wydaje. Stojąc ostatnio w korku, zacząłem się zastanawiać: ile tak naprawdę kosztuje mnie ten „luksus”? Siedzę w wygodnym fotelu, popijam herbatkę, słucham muzyczki... No, po prostu idylla. Auto jest dla mnie narzędziem pracy, ale wydatki związane z czterema kółkami stanowią zauważalną część mojego domowego budżetu. Czy nie byłoby lepiej przesiąść się do... taksówki? Wydawało mi się, że na jeżdżenie taksówkami stać tylko burżujów. Do czasu, gdy obliczyłem, ile kosztuje mnie jeden dzień używania własnego auta.

Jeżdżę dużo, robię 1000 km miesięcznie. A i auto mam niemałe, więc pali jak smok – średnio 9 litrów na 100 km (przy jeździe po mieście). Przy cenie 5,35 zł za litr benzyny 95 co miesiąc wlewam do baku 480 zł. Raz w roku muszę kupić ubezpieczenie samochodu. Ostatnio była superpromocja u mojego dilera i kupiłem wypasioną polisę OC i AC za 2,5 tys. zł. Gdyby nie to, pewnie zapłaciłbym o 1000 zł więcej. Mniej więcej raz w roku robię obowiązkowy przegląd, co kosztuje 1,2 tys. zł. Ostatnio trzeba było wymienić klocki hamulcowe, więc rachunek wzrósł do 1,6 tys. zł. Kolejne 100 zł rocznie wydaję na płyn do spryskiwaczy, a za komplet opon raz na pięć lat muszę dać najmarniej 1,2 tys. zł. Drugie tyle za zimówki.

Przeliczyłem to wszystko w skali roku: 5,9 tys. zł za paliwo i płyn do spryskiwaczy, 1,3 tys. za przegląd, 2,5 tys. za ubezpieczenie, 480 zł to roczna wartość zużycia opon. Łącznie: prawie 10,2 tys. Na każdy dzień używania samochodu przypada w tym roku prawie 28 zł! Prawie jak kurs taksówką. Owszem, mam duże auto i jeszcze na gwarancji, więc moje koszty są wysokie. Ale zacząłem zazdrościć tym, którzy jeżdżą po mieście... rowerami.

A jeśli uwzględnić jeszcze amortyzację auta – czyli różnicę między kwotą, którą zapłaciłem za nowy samochód, i tą, którą dostanę, sprzedając auto np. po pięciu latach – rachunek będzie jeszcze wyższy. Auto kosztowało w salonie jakieś 80 tys. zł. Załóżmy, że pojeżdżę nim przez pięć lat i sprzedam za jakieś 20 tys. zł. Jeśli podzielimy różnicę, czyli 60 tys. zł, przez pięć lat (1875 dni), to wyjdzie 32 zł dziennie, które muszę dodać do tych 28 zł dziennych kosztów korzystania z samochodu. No i teraz pomyśl: czy jesteś pewien, że stać cię na posiadanie własnego samochodu?

Święta, czyli najgorszy moment dla portfela

Jak to jest, że zawsze po świętach Bożego Narodzenia toniemy w długach? Podobno przeciętna polska rodzina wydaje w tym czasie ponad 1100 zł. Chodzi o to, aby portfel cierpiał tylko w styczniu, ewentualnie w lutym. Wychodzenie z debetu i wyższe niż zwykle sumy na kartach kredytowych to niestety także część poświątecznego rytuału. Ale niektórzy z moich znajomych konsekwencje Bożego Narodzenia odczuwają w domowych budżetach do wiosny, a czasem i do wakacji. Jak wyjść z tego zaklętego kręgu? Jak się w nim w ogóle nie znaleźć?

Kupisz za dużo jedzenia, więc przepłacisz. Każdy czas, w którym przygotowujesz się do ugoszczenia większej liczby osób, powoduje kłopoty z oszacowaniem, ile jedzenia trzeba kupić. Przeważnie poświąteczna inwentaryzacja lodówki wykazuje mniejsze lub większe straty. Ile pieniędzy wyrzucamy razem z jedzeniem? Od połowy do dwóch trzecich wydatków świątecznych pochłaniają zwykle przygotowania do świąt (jedzenie, choinka, gwiazdkowe akcesoria), a resztę – prezenty. Jeśli żywność stanowi połowę przeciętnego budżetu świątecznego, czyli 550 zł, i wyrzucisz tylko 10 proc. jedzenia (a według działających w Polsce banków żywności przeciętny „wskaźnik marnowania” jedzenia wynosi 20–30 proc.), to z dymem puścisz ponad 50 zł. Przy wyższym budżecie i wyższym „wskaźniku marnowania” może to być kilka stówek.

Wpadniesz w debet, więc przepłacisz. Nie zaciągasz na święta żadnych nowych kredytów? To super, ale wystarczy, że z powodu wydatków świątecznych zwiększysz wykorzystanie pieniędzy z linii debetowej, a już narazisz się na niepotrzebny dodatkowy koszt. Jeśli masz kartę kredytową, też nawet nie zauważysz, że wydałeś więcej niż w poprzednich miesiącach. Dopiero w połowie stycznia dostaniesz rozliczenie transakcji z kwotą do zapłaty – zapewne większą niż w listopadzie czy październiku. W korzystaniu z pieniędzy udostępnionych przez bank nie ma nic złego, o ile będziesz w stanie najpóźniej w styczniu, lutym doprowadzić saldo debetowe oraz to na karcie kredytowej do stanu sprzed Bożego Narodzenia. Jeśli zdarzyło ci się w przeszłości, że po grudniowym rozpasaniu przez cały kolejny rok borykałeś się z wysokim długiem kartowym, wprowadź dzienny limit wydatków. Pamiętaj: każdy 1000 zł dodatkowego długu – czy to na karcie, czy w postaci debetu – to 10–15 zł miesięcznie więcej odsetek.

Dasz dziecku prezent pułapkę. Jakiś czas temu kupiłem dziecku album do zbierania kart z piłkarzami drużyn występujących w Lidze Mistrzów. Nie kosztował więcej niż kilkadziesiąt złotych. Od tego czasu z dymem poszły znacznie większe pieniądze na zakupy kart do tego albumu (bo w zestawie startowym dali oczywiście tylko niewielką ich część). Paczka z sześcioma kartami kosztuje 3–4 zł. Paczka z 60 kartami – ponad 50 zł. A trzeba ich uzbierać kilkaset. To przykład prezentu dla dziecka, który jest strzałem w stopę, bo skazuje cię na znacznie większe wydatki w przyszłości. Jeśli to możliwe, staraj się unikać prezentów, które są częścią większych kolekcji albo serii.

Podarujesz jej (sobie) odrobinę luksusu. I przepłacisz. Serce nie sługa. „Ona jest tego warta”, „Podaruj mu odrobinę luksusu na święta” – kuszą eleganckie witryny salonów z drogimi zegarkami, biżuterią i perfumami. Od połowy listopada sklepy zaczynają podnosić ceny o 10–15 proc. Im bliżej świąt, tym jest drożej – mamy coraz mniej czasu, nie patrzymy na ceny, a przecież musimy kupić ten idealny prezent. Niestety, ceny towarów luksusowych po świętach nie spadną – szczyt drożyzny w segmencie luksusowym kończy się dopiero po walentynkach. Sądząc po reklamach, w święta najniższe są ceny elektroniki. Ale świąteczne ceny wcale nie są szczególnie atrakcyjne. Komunie, mikołajki i okres przedświąteczny to dla sklepów żniwa. Na początku grudnia 2012 r. średnia cena Samsunga Galaxy Tab 2 w internetowych sklepach skoczyła w górę średnio o 25 zł (z 855 do 880 zł), a spadła w drugim tygodniu stycznia. Jeśli poczekasz kilka tygodni z zakupem wymarzonego telewizora, zaoszczędzisz 10–15 proc. A zatem: jeśli w Boże Narodzenie wydasz na biżuterię albo elektronikę np. 1000 zł, to przepłacisz najpewniej o jakieś 50–100 zł.

Będziesz kupował wielopaki. I przepłacisz. Święta to okres, w którym zawsze chętnie dają wszystkiego więcej, niż potrzebujemy. Dwa w cenie jednego, większe w cenie mniejszego, drugi egzemplarz o połowę taniej... Kilka dni temu znajomy był w sklepie ze spodniami. A tam świąteczna promocja – trzecia sztuka gratis. Choć miał zamiar kupić tylko jedną, wcześniej upatrzoną parę, skończyło się tak, że kupił dwie, tylko po to, żeby trzecią dostać gratis. Po co mu trzy nowe pary spodni? Nie wiem. Ale wiem, że zamiast za jedną parę zapłacił za dwie. Czyli wydał dwa razy więcej, niż chciał. Założę się, że w czasie najbliższych zakupów bożonarodzeniowych wpadniecie w tę pułapkę przynajmniej raz.

Bank czasem wie o tobie więcej niż twój życiowy partner. Ile zarabiasz, gdzie pracujesz, na co wydajesz pieniądze, jak w przeszłości spłacałeś swoje zobowiązania finansowe. Wie, do której szkoły chodzą twoje dzieci i – jeśli często płacisz kartą – na jakie zajęcia dodatkowe uczęszczają. Prawdopodobnie bank wie, jakim jeździsz samochodem i w jakiej firmie go ubezpieczasz. Może nawet podejrzewać – na podstawie twoich zakupów opłacanych kartą – w jakim stanie jest twoje zdrowie.

Dziś jeszcze banki nie potrafią z tej wiedzy korzystać, ale szybko się tego uczą. Dlatego wybór banku, instytucji finansowej, którą wprowadzisz w wiele tajemnic swojego życia, ma większe znaczenie niż kiedyś. Dając bankowi dużą wiedzę o sobie, masz prawo oczekiwać w rewanżu znacznie więcej niż tylko rozliczania transakcji. W tym rozdziale wspólnie poszukamy banku idealnego.

SPRAWDŹ, CZY NIE PRZEPŁACASZ ZA USŁUGI BANKOWE

Siedem największych pułapek kont bankowych

Konto za darmo, ale pod warunkiem. Tylko w kilku bankach można założyć konto osobiste, które będzie za darmo bez żadnych warunków. We wszystkich pozostałych albo jest opłata miesięczna, albo jakiś warunek, który trzeba spełnić, by konto było za darmo (np. będziesz przelewał na nie co najmniej 1000 zł miesięcznie). Coraz częściej bank oferuje za darmo ROR, ale już za kartę trzeba płacić abonament (o czym nie zawsze można przeczytać na tytułowej stronie oferty).

Karta gratis, ale tylko, jeśli jej używasz. To bardzo często stosowany wymóg – za plastik, który trzymasz w portfelu, ale nim nie płacisz, banki będą pobierały prowizję. Sprawdź, jak wysoko ustawiony jest ów limit transakcji. Jeśli jest to np. 100 zł miesięcznie, możesz uznać, że bank nie wymaga od ciebie cudów. Ale czasem jest to ponad 500 zł miesięcznie, co – zwłaszcza jeśli mieszkasz w mniejszym mieście – może okazać się warunkiem trudnym do spełnienia.

Uważaj na transakcje rozliczane z opóźnieniem

Coraz częściej zdarzają się konflikty klientów z bankami na tle rozliczania tych wymaganych przez regulamin obrotów. Okazuje się bowiem, że część terminali płatniczych w sklepach jest ustawionych w trybie offline, czyli nie łączy się z bankiem, by zatwierdzić transakcję. Wszystkie transakcje są „wrzucane” do systemu bankowego hurtem dopiero po pewnym czasie. Przeważnie taki „zrzut” odbywa się raz dziennie, ale zdarza się, że niektóre transakcje „offline’owe” są rozliczane nawet z tygodniowym opóźnieniem! I nie są rozliczane w miesiącu ich dokonania. Jeśli płacisz kartami zbliżeniowymi, to możesz być pewien, że nie będą one „wpadały” na konto natychmiast.

Darmowe bankomaty. Ale tylko czasami. Na pierwszy rzut oka darmowe bankomaty w całej Polsce nie wyglądają na specjalnie ekskluzywną usługę – wiele banków jeszcze niedawno dawało je w pakiecie każdemu klientowi. Ale teraz się z tego wycofują. Ten bonus niedługo będzie zarezerwowany tylko dla lepszych klientów, pozostali, jeśli zechcą z nich korzystać, zapłacą miesięczny abonament (5–10 zł). Podobnie jest z usługą darmowych wypłat gotówki na całym świecie, która już dziś w rzadko którym banku bywa dostępna we wszystkich ROR-ach. Są banki, które oferują bezpłatne bankomaty w całym kraju, ale gratis są np. tylko trzy pierwsze wypłaty w miesiącu. Każda następna kosztuje już 5 zł.

Prowizje za przelewy przez internet. Dziś w większości banków można za darmo wykonywać najpopularniejsze transakcje bankowe przez internet. Ale wciąż są wyjątki, a więc ROR-y, w których nawet zwykły przelew internetowy kosztuje 50 gr. Mam zasadę, że nie toleruję takiej prowizji – co jak co, ale samoobsługowy przelew przez internet jest usługą tak podstawową, że naliczanie za nią opłat przez bank jest poniżej poziomu przyzwoitości. Przelewy, zlecenia stałe, definiowanie przyszłych przepływów na koncie – to wszystko powinno być gratis, o ile klient robi to samoobsługowo. Jeśli korzysta z pośrednictwa telefonicznego, przeważnie już trzeba za nie płacić. A dostęp do oddziałów jest już z reguły drogi – przelew zlecony w placówce może kosztować nawet 7–10 zł. Chyba że mówimy o kontach prestiżowych. Właściciel takiego ROR-u ma gwarancję, że wszystkie podstawowe transakcje będą darmowe, niezależnie od tego, z jakiego kanału kontaktu z bankiem korzysta – internetowego, mobilnego (poprzez aplikację w smartfonie), telefonicznego (automatyczny serwis lub „żywy” konsultant) lub bezpośrednio z placówką.

Wysoka prowizja za debet. W jednym z poprzednich rozdziałów radziłem, żeby otworzyć sobie taką furtkę do poprawienia płynności finansowej, bo w sytuacji kryzysowej nawet brak stosunkowo niewielkiej kwoty może wepchnąć nas w pętlę długów. Chodzi o to, by ów debet nie był zbyt drogi. O ile bowiem roczna prowizja rzędu 1 proc. lub 1,5 proc. od wartości udostępnionej kwoty jest ceną fair, to np. 3 proc. będzie już zdzierstwem. Pilnuj też poziomu tego awaryjnego debetu. Nie ma sensu płacić za udostępnianie zbyt wysokiej linii debetowej, bo wówczas i prowizja będzie potężna. A bank na pewno nie omieszka raz na jakiś czas proponować podwyższenia limitu kredytowego. W takiej sytuacji radzę ci, żebyś był asertywny. W zupełności wystarczy ci limit nieprzekraczający dwukrotności miesięcznych wpływów na konto.

Ubezpieczenia dodawane do kart płatniczych. Wiele banków ma w ofercie ubezpieczenia nazywające się „Bezpieczna karta” albo jakoś podobnie. Zwykle kosztują one 2–3 zł miesięcznie, a banki komunikują, że dzięki takiej polisie klient nie musi się martwić o pieniądze na koncie, gdyby zgubił kartę. Bo polisa przenosi na firmę ubezpieczeniową wszystkie konsekwencje złodziejskich transakcji kartą, nawet tych, które nastąpią przed zastrzeżeniem karty. Sęk w tym, że taka składka miesięczna powoduje wzrost kosztów prowadzenia konta o 30–40 zł w skali roku. A odpowiedzialność ubezpieczyciela jest ograniczona do równowartości 150 euro. A to dlatego, że większe straty za złodziejskie transakcje i tak – zgodnie z prawem – musi wziąć na siebie bank. Takie ubezpieczenie może się przydać, ale jego wykupienie powinno być twoją świadomą decyzją. Tymczasem banki często dorzucają je wszystkim klientom z automatu – nawet tym, którzy z karty płatniczej prawie nie korzystają.

Debet na koncie bywa początkiem pętli kredytowej

Czasem z banku dzwonią z propozycją, by zamienić debet na koncie na tańszy kredyt gotówkowy. Myślisz: „Dobry pomysł, dzięki temu będę płacił niższe raty i spłacę zadłużenie”. Niestety, często jest zupełnie odwrotnie – taka zamiana jednego kredytu na drugi powoduje, że w niedługim czasie będziesz spłacał już... dwa kredyty. Pan Marek dostał z banku propozycję zamiany swojego 30–tysięcznego kredytu odnawialnego (wykorzystanego niemal „pod korek”) na kredyt gotówkowy spłacany w trzy lata. Propozycja wyglądała kusząco, bo oprocentowanie kredytu odnawialnego wynosiło 14,5 proc., a roczna prowizja za jego odnowienie to 1,6 proc. (niezależnie od poziomu wykorzystania limitu). Bank zaproponował panu Markowi oprocentowanie nowego kredytu gotówkowego na poziomie 10,1 proc. (a gdyby klient dodatkowo zwiększył poziom kredytu do 50 tys. zł – to nawet 8,1 proc.). A więc dużo taniej.

Koszt kredytu gotówkowego zwiększył się jednak o 3 proc. prowizji oraz o 0,18 proc. miesięcznej składki na ubezpieczenie kredytu. Niby niewiele, ale jak przeliczyć tę opłatę w skali roku, to mamy dodatkowe 2 proc. dorzucone do oprocentowania. Co bardziej opłaca się panu Markowi? Jeśli nie skorzysta z opcji zamiany i pozostanie przy kredycie odnawialnym, to przez trzy lata zapłaci 7,2 tys. zł odsetek oraz 480 zł prowizji (po 160 zł rocznie). Razem 7,7 tys. zł kosztów. Jeśli weźmie 30 tys. zł kredytu gotówkowego na trzy lata i spłaci nim debet, to – łącznie z prowizją i ubezpieczeniem – będzie musiał oddać 38,3 tys. zł. A więc zapłaci 8,3 tys. zł odsetek i kosztów. O 620 zł więcej, choć pozornie kredyt gotówkowy jest oprocentowany znacznie niżej (10,1 proc. wobec 14,5 proc. dla kredytu odnawialnego).

Kredyt gotówkowy różni się od debetu tym, że klient będzie musiał zwrócić bankowi również kapitał (utrzymując debet, najpewniej by go rolował). Oczywiście zlikwidowanie zadłużenia z definicji jest dobre, bo po upływie trzech lat klient nie będzie już płacił od tego długu kolejnych odsetek. Ale czy na to właśnie liczy bank? Nie sądzę. Bank doszedł do wniosku, że pan Marek ma przyzwoitą zdolność kredytową i dobrze byłoby jeszcze dorzucić mu trochę długu – zamienić panu Markowi bardzo elastyczną formę kredytowania (jaką jest limit debetowy) na mniej elastyczną (kredyt gotówkowy spłacany w ratach). Nie można wykluczyć, że większe obciążenia (kapitał plus odsetki) pogorszą na tyle cash flow pana Marka, że za jakiś czas sam przyjdzie i znów poprosi o debet. I tym sposobem bank, który miał klienta z debetem, będzie miał klienta, który mając już kredyt gotówkowy, łatwo da się złowić w debet.

Pięć sposobów, żeby płacić mniej za konto albo nie płacić w ogóle

Poszukaj tańszego konta w swoim banku. Jeśli nie zmieniałeś ROR-u od co najmniej kilku lat, to prawdopodobnie masz przestarzałe konto, za które płacisz więcej niż klienci z mniejszym stażem, wybierający najnowsze rachunki. Sprawdź, z jakiego pakietu w swoim banku korzystasz, i jeśli jest już wysłużony – wymień go na nowy. Uwaga: w niektórych bankach zamiana droższego w obsłudze konta na tańsze kosztuje np. 50 zł, ale warto tę opłatę ponieść, przeważnie jej koszt zwraca się już po kilku miesiącach korzystania z tańszego ROR-u. Wykazy wszystkich kont będących w ofercie oraz porównania ich cen zwykle są na stronach internetowych banków. Koszt ewentualnego przeniesienia ROR-u z zachowaniem dotychczasowego numeru rachunku jest z kolei zapisany w regulaminie obsługi kont, ale taką informację ma obowiązek podać ci też bankowa infolinia.

Obsługuj konto wyłącznie przez internet. Jeśli czujesz, że twój bank kosztuje cię za dużo, sprawdź, czy przypadkiem nie za często odwiedzasz placówki albo korzystasz z telefonicznego centrum obsługi klienta. Każda transakcja wykonana przez telefon będzie dwa razy droższa niż wtedy, gdy samodzielnie wykonasz ją przez internet. W oddziale koszt zwykłego przelewu czasem osiąga 8–10 zł.

Przenieś domowe finanse do jednego banku. Nie jestem zwolennikiem wkładania wszystkich jajek do jednego koszyka. Swoje prywatne oszczędności trzymam, dla bezpieczeństwa, w kilku różnych bankach. Mam karty kredytowe trzech różnych banków obsługiwane przez różne organizacje płatnicze (Visę, MasterCard i Diners Club). Gdybym z powodu awarii nie mógł zapłacić jedną kartą, zawsze w odwodzie czeka druga. Ale w przypadku podstawowego konta bankowego uczyniłem wyjątek. Pensja, płatności rachunków, konto oszczędnościowe, debet i karta debetowa – to wszystko mam pod jednym dachem. Dlaczego? Dzięki temu mam więcej usług za darmo (bo jestem lepszym klientem, przyporządkowanym do kategorii premium). Kiedyś, gdy prawie wszystkie konta bankowe były za darmo, mogłem sobie pozwolić, żeby do jednego banku przelewać pensję, w drugim mieć debet, a w trzecim – tylko kartę debetową. Teraz za dużo by mnie taka strategia kosztowała.

Skupienie podstawowej obsługi domowych finansów w jednym banku ma też inną zaletę poza szansą na płacenie niskich prowizji – mogę dzięki temu lepiej kontrolować domowe finanse. Większość banków udostępnia już w ramach swojego systemu transakcyjnego specjalne aplikacje, które pozwalają kategoryzować przelewy i wydatki, nakładać limity na poszczególne rodzaje wydatków (system automatycznie wygeneruje alert, jeśli niebezpiecznie zbliżymy się do limitu), sprawdzać, jak zmienia się płynność domowego budżetu i jaką jego część pochłaniają poszczególne płatności (kredyty, rachunki).

Niech bank zwraca ci za zakupy. Takich ofert jest w bankach coraz mniej, ale na początku 2014 r. naliczyłem około dziesięciu banków, które zwracają klientom część wartości zakupów opłacanych kartą. Zwrot jest niewielki, najczęściej nie przekracza 1–2 proc. transakcji, i w dodatku ma górny limit miesięczny – zwykle 50–60 zł – jednak warto z takiej usługi skorzystać, nawet gdyby miesięcznie „uzysk” nie przekroczył kilkunastu złotych.

Ustaw na koncie lokatę nocną. Niestety, nie wszystkie banki mają w ofercie taką usługę, ale jeśli znajdziesz ją w swoim banku – nie wahaj się z niej skorzystać. Rzecz polega na automatycznym przeniesieniu pod koniec dnia np. połowy salda twojego rachunku bankowego na lokatę overnight. Pieniądze wrócą rano z dopisanymi odsetkami. Nie będzie ich dużo, ale w skali roku uzbiera się kilkanaście złotych. Może starczyć na pokrycie opłaty za konto za cały kwartał albo i pół roku.

Sprawdź, czy powinieneś zmienić bank na tańszy

Większość moich znajomych twierdzi, że wydatki związane z prowadzeniem konta bankowego to minimalna część ich domowego budżetu. Jasne, że w porównaniu z ratami kredytu hipotecznego czy rachunkami za prąd konto bankowe kosztuje znacznie mniej, ale... znam ludzi, którzy za ROR i usługi bankowe z nim związane płacą kilkaset złotych.

Jak to policzyć? Spróbujmy prześledzić to na przykładzie jednej z moich znajomych, klientki jednego z największych polskich banków. Pani Anna płaci za swoje konto 7 zł miesięcznie. W tej cenie ma już kartę płatniczą za darmo, ale niestety każdy przelew internetowy kosztuje ją 0,5 zł. Dodatkowo, jeśli wypłaca pieniądze z bankomatu innego niż ten należący do jej banku – płaci 5 zł za każdą transakcję. Pani Anna ma też debet na koncie, w wysokości 10 tys. zł. Debet jest wykorzystany „pod korek”, a roczna prowizja za jego udostępnienie wynosi 2 proc. kwoty limitu.

Sprawdziłem, ile kosztowało panią Annę prowadzenie konta bankowego w całym 2013 r. Za same przelewy przez internet zapłaciła 50 zł. Wypłaty z obcych bankomatów pochłonęły 20 zł, opłata za prowadzenie konta – razem z dołożonym ubezpieczeniem (2 zł miesięcznie) – wyniosła 108 zł. Odsetki od debetu podsumowałem na 129 zł w skali roku, a opłatę za przyznanie linii debetowej na kolejny rok – na 200 zł. Wychodzi, że w skali całego roku bank kosztował panią Annę aż 507 zł. Z tego dwie trzecie pieniędzy pochłonął koszt udostępnienia i obsługi debetu, ale 178 zł to koszty samego ROR-u. Czy te koszty dałoby się jakoś zmniejszyć? Na pewno. Przede wszystkim mogłaby wybrać bank, w którym nie ma opłaty za prowadzenie ROR-u ani opłaty za kartę (pod warunkiem że klient przynajmniej kilka razy w miesiącu zapłaci nią w sklepach). Znam przynajmniej kilka banków, w których wymogi dotyczące „używalności” karty, by mogła być darmowa, są niewielkie (np. trzeba zapłacić kartą rachunki za 100 zł). Jest też mnóstwo banków, w których przelewy przez internet są darmowe. Te trzy proste ruchy pozwoliłyby pani Annie zaoszczędzić 150 zł w skali roku.

Kącik klienta idealnego, czyli co zrobić, żeby bank cię pokochał

Oto krótka checklista, która pozwoli ci sprawdzić, czy już dziś masz status klienta idealnego. Jeśli spełniasz wszystkie poniższe warunki, powinieneś wymagać od banku, by prowadził ci konto za darmo i udostępniał kartę płatniczą do konta gratis, gwarantował darmowe przelewy przez internet i telefon oraz zapewnił przyzwoitą sieć darmowych bankomatów. Jeśli bank w tych okolicznościach nie chce obsługiwać cię za darmo, powinieneś pomyśleć o przejściu do konkurencji.

Wysoki osad na koncie – 10 tys. zł miesięcznie lub więcej. Im więcej pieniędzy wpływa na twój ROR, tym więcej bank na tym zarabia. Bo te pieniądze bank może pożyczyć innemu bankowi na procent (choćby na jeden dzień). A jeśli od razu je wydajesz, to bank zarabia w inny sposób – na pośrednictwie przy transakcjach bezgotówkowych (ilekroć płacisz kartą w sklepie, bank dostaje od tego sklepu ok. 0,5 proc. prowizji).

Uruchomiony limit kredytowy. Jeśli na twoim koncie generujesz wysokie obroty (dużo pieniędzy na nie wpływa, ale też dużo z niego wypływa), to zapewne od czasu do czasu potrzebujesz tzw. płynności, czyli możliwości sfinansowania jakiegoś większego wydatku akonto przyszłych wpływów. Debet, kredyt konsumpcyjny, karta kredytowa – jeśli masz w swoim banku co najmniej jeden z tych produktów, to spełniasz drugi warunek bycia świetnym klientem.

Nowoczesność w płatnościach. Idealny klient banku to taki, który wydaje pieniądze, płacąc kartą, a nie gotówką. Do każdej twojej wypłaty z bankomatu bankowcy dopłacają przeciętnie 1,7 zł, a na każdych wydanych 100 zł w sklepie (pod warunkiem że zapłacisz kartą) są do przodu o jakieś 0,5 zł. Poza tym, jeśli nie wchodzisz do oddziału, wszystkie przelewy wykonujesz przez smartfona (w bankowości mobilnej) i internet, to obsługa twoich transakcji jest dla banku pięć razy tańsza, niż gdybyś potrzebował asysty „żywego” bankiera (przelew internetowy kosztuje bank jakieś 25 gr prowizji dla instytucji pośredniczących i rozliczeniowych).

Masz w banku oszczędności i inwestycje. Oczywiście podstawa to większa lub mniejsza lokata, która jest rolowana na kolejne terminy (banki najbardziej cenią klientów, którzy mają na lokatach 50 tys. zł lub więcej). Bank dzięki tym pieniądzom udziela kredytów i zarabia na różnicy odsetek między tym, co płaci ci na lokacie, a tym, co dostaje od klientów kredytowych w formie płaconych przez nich odsetek. Bankowcy pokochają cię jeszcze bardziej, jeśli poza lokatą zapragniesz z ich pomocą poczynić jakieś inwestycje. Nieważne, czy będzie to fundusz inwestycyjny, plan oszczędzania w ramach polisy inwestycyjnej, czy produkt strukturyzowany – na każdej z tych trzech rzeczy bank zarabia więcej niż na marży z depozytu.

Kredyt hipoteczny. Skoro masz spore wpływy i wydatki, to musisz mieć też aspiracje, by mieszkać wygodnie, a z drugiej strony masz zdolność kredytową na tyle wysoką, by bank mógł sfinansować ci przynajmniej kilkusettysięczny kredyt na 20–30 lat. Kredyt hipoteczny nie jest dla banku najbardziej rentownym produktem, ale ma jedną zaletę: wystarczy „sprzedać” go raz, a potem już tylko pobierać odsetki.

Ubezpieczenie. Jeśli masz oszczędności i inwestycje, z pomocą banku kupiłeś na kredyt własne mieszkanie lub dom, a może i samochód, to pewnie zechcesz to wszystko, czego się dorobiłeś – a także życie swoje i bliskich – ubezpieczyć. Tzw. bancassurance to dziś jedna z największych nadziei bankowców, bo o ile większość ich klientów ma już kredyty, debety, karty i trzyma w bankach jakieś oszczędności, o tyle stosunkowo mała grupa kupuje w bankach ubezpieczenia zdrowotne, podróżne czy mieszkaniowe. Bankowcy marzą o tym, żeby stać się kompleksowym doradcą dla twoich pieniędzy, a więc skupić pod jednym dachem usługi bankowe i ubezpieczeniowe.

Assistance, czyli największa nowość w ofercie banków

Assistance znasz pewnie z ubezpieczeń samochodowych. Zwykle jest dorzucane do pakietów OC i AC, dzięki niemu w razie awarii można bezpłatnie wezwać lawetę albo poprosić o naprawę akumulatora. Ale assistance jest coraz częściej dodawane do kont bankowych. Najczęściej jest to dodatkowo płatna opcja albo dorzucana za darmo, ale tylko najlepszym klientom.

Bankowe assistance mocno się jednak różni od tego samochodowego, oferowanego przez ubezpieczycieli. To zwykle domowa odmiana assistance. Pozwala bezpłatnie wezwać specjalistę do pękniętej rury albo zepsutego telewizora lub komputera. Jeśli zacięły się drzwi, assistance przyśle ślusarza, a jeśli jest problem z prądem – elektryka. Zwykle na każdą z takich usług jest limit – maksymalnie dwie wizyty eksperta w danej specjalności w ciągu roku. Ale za to za darmo. Płaci się tylko za zużyte części, jeśli są konieczne. Dojazd specjalisty i sama usługa są gratis. To tylko jeden z przykładów. Szczerze cię namawiam, żebyś przy poszukiwaniu banku wziął pod uwagę assistance, choć oczywiście nie każdą odmianę tej usługi opłaci ci się dokupić. Ale niektóre mogą ci się przydać.

Jakie rodzaje assistance możesz znaleźć w ofercie banków i ile ono kosztuje?

Home assistance. Wspomniana wyżej pomoc fachowców na każdą okazję. Zwykle bankowcy żądają za takie ubezpieczenie kilku złotych miesięcznie (2–4 zł). Poza naprawami ślusarskimi, elektrycznymi czy hydraulicznymi w przypadku kradzieży z włamaniem możemy liczyć na dozór tego, co zostało, przez 48 godzin czy np. transport rzeczy do innego lokalu. W przypadku awarii sprzętu RTV lub AGD dwa razy w roku możemy wezwać specjalistę, który spróbuje naprawić sprzęt. Przy nagłym zachorowaniu dwa razy w roku można bezpłatnie wezwać do domu lekarza, a jeśli ten uzna za niezbędne przewiezienie klienta do szpitala, to ubezpieczenie zapewni taki transport za darmo w obie strony. Dwa razy w roku można poprosić o wizytę pielęgniarki i dwa razy w roku o dostawę niezbędnych leków. Ale pomoc medyczna nie dotyczy zwykle chorób przewlekłych.

Przedłużona gwarancja. Są nią objęte wszystkie sprzęty AGD, elektroniczne, komputerowe czy RTV, które kupisz od momentu wykupienia takiego assistance (albo wszystkie, które kupiłeś wcześniej, ale pod warunkiem, że masz dowód zakupu i pochodzą ze sklepu, a nie z rynku wtórnego). W ramach ubezpieczenia można liczyć na naprawę sprzętu, który już jest po gwarancji, albo jego wymianę na nowy. Jeśli ani jedno, ani drugie nie jest możliwe, oddadzą pieniądze, ale – uwaga! – przeważnie tylko obecną wartość sprzętu. No i wreszcie jest sporo wyłączeń (wirusy komputerowe, korozja, ogień, wilgoć, wysokie ciśnienie, nie oddadzą też za uszkodzone akcesoria, utylizację uszkodzonego sprzętu, za wady wyświetlaczy i monitorów). Przy tańszych wersjach takiego assistance sprzęt o wadze np. do 10 kg trzeba samemu dostarczyć do wskazanego serwisu. Cena za takie assistance waha się między 10 a 20 zł miesięcznie.

Ubezpieczenie telefonu komórkowego. W przypadku kradzieży z włamaniem, kradzieży kieszonkowej albo rozboju ubezpieczyciel pokryje koszty zakupu nowego telefonu, a w przypadku awarii lub przypadkowego uszkodzenia – koszty naprawy (uwaga, jest sporo wyłączeń: łącznie z uszkodzeniem przez dzieci, zwierzęta i wszystkie możliwe żywioły). Cena: w nielicznych jeszcze bankach, które to oferują, wynosi 5–20 zł miesięcznie. Jeśli utracimy telefon, to ubezpieczenie obejmuje też koszt nieautoryzowanych połączeń, ale wykonanych tylko w ciągu kilku godzin przed poinformowaniem centrum alarmowego. Trzeba mieć dowód zakupu telefonu (fakturę VAT), a w przypadku kradzieży – zaświadczenie z policji.

Ubezpieczenie tożsamości. Rzadko spotykane w Polsce ubezpieczenie, obejmujące pomoc w sytuacji, w której zgubimy lub ktoś nam ukradnie dokumenty. Na wsparcie możemy liczyć głównie w przypadku kradzieży kieszonkowej, włamania albo rozboju. Wtedy ubezpieczenie zapewni nam zakwaterowanie i wyżywienie, pomoże dotrzeć do konsulatu lub ambasady i pokryje transport do Polski. W przypadku utraty dokumentów w mniej drastycznych okolicznościach (np. zgubienie, o ile ubezpieczyciel nie stwierdzi rażącego niedbalstwa) ubezpieczenie zrefunduje koszty odtworzenia dokumentów (ale tylko do kilkuset złotych) i zapewni serwis informacyjny dotyczący wszystkich rzeczy, które trzeba zrobić, żeby ochronić swoją tożsamość (powiedzą, co gdzie trzeba zastrzec, jakie dokumenty unieważnić, gdzie zgłosić utratę itp.). To assistance jest tanie – kilka złotych miesięcznie.

Bike assistance. Rzadko spotykane ubezpieczenie, które nie jest tanie – przeważnie kosztuje 10 zł miesięcznie lub więcej – ale może przydać się tym klientom banków, którzy jednocześnie są rowerzystami. Jeśli rower się popsuje w drodze, można zadzwonić i assistance zawiezie nas do miejsca zamieszkania. W razie poważniejszego wypadku (ale niewymagającego interwencji pogotowia) można liczyć na transport do szpitala, zorganizowanie wizyty u lekarza specjalisty, wizytę pielęgniarki i pomoc psychologa. No i jest też odszkodowanie, jak w przypadku każdego ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków (choć suma ubezpieczenia jest zwykle nieduża). Można liczyć też na pokrycie kosztów naprawy roweru, ale też tylko w ramach wyznaczonego, niezbyt wysokiego limitu (np. 1000 zł). Jeśli rower zostanie skradziony – assistance odda tyle, ile był wart w momencie kradzieży (ale zwykle i tu jest limit – kilkaset złotych).

Travel assistance. To ubezpieczenie – kosztuje kilka złotych miesięcznie – pokryje koszty leczenia w razie nieszczęśliwego wypadku, transportu medycznego, kosztów pobytu na czas rekonwalescencji. Banki często dorzucają też „w gratisie” ubezpieczenie OC w życiu prywatnym.

Assistance samochodowe. Niektóre banki mają w ofercie dość ubogą – znacznie okrojoną w porównaniu z ubezpieczeniami assistance, które ubezpieczyciele dodają do polis samochodowych – wersję pomocy w kłopotach z samochodem (naprawa w miejscu awarii, holowanie, dostarczenie paliwa).

Zanim skorzystasz z któregoś pakietu assistance, proponuję dokładnie przeczytać ogólne warunki. Ale już za sam fakt dostarczania tak kompleksowej obsługi assistance należy się bankom ciepłe słowo. Są banki, w których płaci się 6–8 zł za konto i nie dostaje się w zamian nic, a trzeba jeszcze płacić np. po 50 gr za każdy przelew internetowy. Jeśli już płacić, to lepiej wydać te kilka złotych miesięcznie nie na samo prowadzenie konta (czyli wybrać bank z obsługą i przelewami „za zero”), lecz na jakąś usługę dodatkową, np. właśnie assistance

Snow assistance. Ubezpieczenie dla narciarzy. W wersji podstawowej, obowiązującej przez 14 dni (ceny zaczynają się od kilkudziesięciu złotych, ale w lepszych wersjach taka polisa musi kosztować grubo ponad 200 zł), ubezpieczyciel pokrywa koszty leczenia, transportu medycznego i OC. W wariancie rozszerzonym dochodzi do tego zwykle ubezpieczenie od nieszczęśliwych wypadków, ubezpieczenie bagażu i pomoc w odzyskaniu dokumentów (ale tylko po kradzieży z włamaniem albo rozboju).

Jak bankowe assistance uratowało mi życie

Kiedyś zapchała mi się w kuchni rura. Tak solidnie, że trzeba było szukać fachowca. Przypomniałem sobie, że kiedy podpisywałem aneks do umowy o prowadzenie konta z moim bankiem, konsultantka mówiła, iż podpina mi do konta usługę assistance. Okazało się, że istotnie – w papierach z banku jest podany numer, pod którym można uzyskać pomoc w każdej sprawie. Dzwonię, odpowiadam na kilka pytań w sprawie konta, a potem wyłuszczam problem. Pani po drugiej stronie obiecuje, że zorganizuje hydraulika. Po dziesięciu minutach oddzwania i umawia wizytę.

Przyszedł hydraulik. Właściwie dwóch. Ale nie takich zwykłych. Jeden w garniturze i pod krawatem. Ani chybi menedżer do spraw hydraulicznych. Drugi taki normalniejszy, choć też w ponadprzeciętnie czyściutkim, wyprasowanym uniformie. Menedżer dziarsko zabrał się do zarządzania teamem, a team rzucił się do rury. Ten od zarządzania teamem dodatkowo zajmował mnie intelektualną dysputą na tematy bieżące. Z rurą uporali się w pół godziny. Przed wyjściem posprzątali. Nie wzięli pieniędzy.

Za chwilę telefon. Dzwoni pani z banku i pyta, czy hydraulik był i czy jestem zadowolony z usługi. To moje pierwsze doświadczenie związane z bankowym assistance. Były i następne. Zepsuła mi się pralka, a w serwisie producenta powiedzieli, że przyjadą dopiero za tydzień. Dzwonię do konsjerża i proszę, żeby zorganizował kogoś do tej pralki. Na drugi dzień przyjeżdża pan z małego serwisu, o którego istnieniu nie wiedziałem, i naprawia pralkę. Miły, uprzejmy, uśmiechnięty. I jeszcze mi przeczyścił przeróżne rurki.

Inna przygoda. Jestem na drugim końcu Polski, okropna burza, nie mogę zamówić taksówki, bo wszystkie zajęte. Dzwonię do banku i mówię, że potrzebuję samochodu, a jestem tu i tu. Po 25 minutach taksówka podjeżdża pod bramę. Nie wiem, skąd wytrzasnęli tę taksówkę, skoro obdzwoniłem wszystkie znane mi sieci i żadnej wolnej taksówki nie było.

Zdarzają się też wpadki. Kiedyś miałem fantazję, żeby zamówić pizzę z dostawą do domu. Z restauracji, która pizzy z dostawą nie sprzedaje. Więc zadzwoniłem do konsjerża i powiedziałem, że chcę mieć za dwie godziny taką a taką pizzę z takiej a takiej restauracji pod takim a takim adresem. I miałem, ale była to najdroższa pizza świata, bo konsjerż wystawił rachunek za 250 zł. Podobno tyle kosztowała taksówka, która musiała przewieźć pizzę z centrum Warszawy do jednej z dzielnic na północy.

Jak uchronić swoje pieniądze przed złodziejami?

Kiedyś, by ukraść z banku pieniądze, trzeba było wykonać podkop i dostać się do skarbca. Albo przyjść do okienka z doskonale podrobionym dowodem osobistym i liczyć na to, że kasjerka się nie zorientuje. Dziś, gdy ponad 10 mln klientów polskich banków korzysta z dostępu do swojego konta przez internet, gdy miesięcznie wykonujemy kilkadziesiąt milionów transakcji kartami – często nawet bez podawania PIN-u – a cały bank da się zamknąć w smartfonie, pojawiły się nowe zagrożenia dla naszych pieniędzy. W tym rozdziale opowiem ci, jak działają internetowi przestępcy i jak obronić przed nimi swoje pieniądze na koncie lub na lokacie.

Jak banki zapewniają bezpieczeństwo kont w internecie?

Czy są konta bardziej i mniej bezpieczne, lepiej lub gorzej zabezpieczone przed internetowymi szajkami złodziei? Zanim przybliżymy się do odpowiedzi na to pytanie, zróbmy krótki przegląd zabezpieczeń stosowanych przez banki.

Login i hasło. W każdym banku, żeby wejść do konta przez internet, musisz podać login i hasło. Login przyznaje klientowi bank przy założeniu konta, hasło zaś wybiera sam klient (hasła są rejestrowane przez automaty i zapisywane na serwerach, nie pozna go żaden pracownik banku). Banki mają najróżniejsze sposoby weryfikacji klienta, który chce dostać się do swojego konta. Niektóre wymagają podania całego loginu i całego hasła, inne – tylko niektórych literek lub cyfr hasła (wówczas jest to hasło maskowane). Jeszcze inne banki wymagają podania dodatkowego identyfikatora, np. numeru PESEL albo numeru paszportu.

Zatwierdzenie przelewu lub zdefiniowanego odbiorcy. Dodatkowa procedura uwierzytelniania obowiązuje przy przelewie do nowego odbiorcy bądź jego definiowaniu (po to, żeby później można było wysyłać takiemu odbiorcy przelewy bez dodatkowego uwierzytelniania).

Metody są trzy (dokładniej omówię je za chwilę):

►  papierowe hasła jednorazowe wysyłane klientowi pocztą i jednocześnie zapisywane w systemach banku;

►  hasła SMS-owe wysyłane na telefon komórkowy klienta zdefiniowany przy zakładaniu konta;

►  hasło z tokena sprzętowego (czyli maszynki, która generuje kody według pewnego algorytmu).

Zdarzają się też, choć rzadko, tzw. klucze prywatne, czyli programy zapisane np. na pendrive’ach wydawanych klientom (przy próbie wykonania przelewu klient musi włożyć pendrive do komputera i tym samym potwierdzić, że to on zleca transakcję, a nie złodziej, który przejął login i hasło).

Oczywiście proces logowania i podawania haseł odbywa się za pomocą tzw. połączenia szyfrowanego – komunikaty wymieniane między użytkownikiem a serwerem banku są przesyłane kodem, którego nikt postronny nie powinien umieć odczytać.

Dodatkowo w bankach działają tzw. systemy antyfraudowe, które mają za zadanie wychwytywać podejrzane transakcje i dodatkowo je potwierdzać. Jeśli np. system zauważy duży przelew zlecony przez klienta, który nigdy wcześniej nie wykonywał dużych przelewów, jest szansa, że do klienta zadzwoni konsultant z call center i poprosi o potwierdzenie transakcji.

Co wybrać? Hasło maskowane czy zwykłe? Token zamiast autoryzacji SMS-owej? A może papierowe hasło jednorazowe? Odpowiedź na to pytanie nie jest oczywista. Każdy ze sposobów autoryzacji ma bowiem wady i zalety i dopiero ich łączne zastosowanie dawałoby pełną gwarancję, że nie padniesz ofiarą złodziei. Ale wtedy korzystanie z konta internetowego byłoby udręką.

Wady i zalety różnych systemów uwierzytelniania transakcji

Hasła z papierowej listy – nie można ich wykraść zdalnie, ale za to jeśli ktoś ci się włamie do mieszkania i ukradnie listę kodów, a przedtem pozna twój login i hasło do banku, to może ci ukraść wszystkie pieniądze. I nie jest pewne, czy bank będzie chciał pokryć straty, bo może ci zarzucić, że niewłaściwie pilnowałeś listy kodów. Jest i inne zagrożenie – papierowa lista nie „komunikuje” się z użytkownikiem, a więc nie „podpowiada” mu, jaką transakcję potwierdza kolejnym kodem z listy. Jeśli dasz się podpuścić i – na podstawie fałszywego komunikatu wyświetlonego ci przez komputer (o tym, jak złodzieje go „wyłudzają”, piszę dalej) – potwierdzisz transakcję kodem z karty zdrapki, to umarł w butach.

Hasła z tokena – samo urządzenie jest bezpieczniejsze niż papierowe hasła, które ktoś może po prostu ukraść i wykorzystać. Żeby skorzystać z tokena, trzeba się najpierw do niego zalogować (złodziej musiałby nie tylko ukraść urządzenie, lecz także wykraść znany tylko klientowi PIN do tokena). Token ma tę zaletę, że nigdy sam nie poda ci żadnego kodu. Sam musisz najpierw wpisać odpowiednie żądanie na stronie internetowej banku. Wtedy dopiero token wyświetla hasło, które wpisujesz w odpowiednim miejscu w serwisie bankowości elektronicznej, zatwierdzając konkretną transakcję. Token ma natomiast jedną wadę, którą posiada też karta kodów wydrukowana na papierze – klient nie wie, jaką transakcję potwierdza, bo na wyświetlaczu pojawia się tylko kod do wpisania, a nie ma informacji o tym, jakiego przelewu (na czyje konto, o jakiej wartości), bądź zdefiniowania, jakiego odbiorcy zaufanego dotyczy autoryzacja danym kodem.

Hasła SMS-owe – smartfon to komputer, na który można – co jednak wymaga zgody ofiary – wpuścić wirusa czytającego np. hasła autoryzacyjne przesyłane z banku. Ale za to bank, przekazując hasło autoryzacyjne na smartfona klienta, wyświetla informację, jakiej transakcji dotyczy konkretne hasło. Ta cecha sprawia, że hasła SMS-owe teoretycznie są bezpieczniejsze niż token – przynajmniej z punktu widzenia ostrożnego klienta, który nie daje sobie zainstalować w komórce żadnego „szpiega” i czyta uważnie SMS-y autoryzacyjne. Gdy wykonując przelew 50 zł na konto X, otrzymam SMS-a z informacją o tym, że autoryzacja dotyczy przelewu np. 5 tys. zł na konto Y, mogę się zorientować, że ktoś między mną a bankiem „pośredniczy” i podmienia dane.

Klucz prywatny na dysku zewnętrznym – jeśli autoryzujesz transakcję tym sposobem, musisz mieć przy sobie np. pendrive, na którym bank zainstalował dodatkowy program, tzw. klucz prywatny. Ma to tę zaletę, że nikt nie może dokonać transakcji zdalnie (musi wejść w posiadanie twojego klucza prywatnego), ale za to ogranicza możliwość wykonywania transakcji w podróży, na obcych komputerach. A jeśli taki klucz zgubisz, to musisz iść do banku i odtwarzać cały system uwierzytelniania transakcji.

Jak działają złodzieje internetowi?

Zainstalują na twoim komputerze program szpiega. Jeśli nieostrożnie otworzysz e-mail od nieznajomego (czasem nie musisz nawet otwierać załączonego pliku, wystarczy otworzyć samą przesyłkę) albo ściągniesz program z niesprawdzonego źródła, na twoim komputerze może zainstalować się program czytający dane, które wpisujesz, logując się do bankowości internetowej. W ten sposób złodzieje mogą poznać login i hasło do twojego konta. To jeszcze za mało, by wyprowadzić z niego pieniądze, ale przestępcy wykonali już połowę zadania (tę łatwiejszą).

Wyłudzą hasło jednorazowe, podstawiając ci fałszywą stronę internetową. Złodziej, który zainstalował na twoim komputerze wirusa, może nie tylko podglądać, co wpisujesz, wchodząc na stronę banku (login i hasło). Może też spróbować przekierować cię na fałszywą stronę banku. Widząc, że wbijasz na klawiaturze adres banku, złodziej wyświetla ci stronę bardzo podobną do bankowej, ale fałszywą. Znajdzie się na niej np. taki komunikat: „Z powodu prac nad unowocześnieniem systemu transakcyjnego zmienia się format rachunku bankowego. Zatwierdź, że zapoznałeś się z tą informacją, i podaj hasło jednorazowe, byśmy mogli zmienić automatycznie format rachunku i abyś mógł nadal korzystać z konta”. Jeśli dasz się nabrać, klikasz na tej fałszywej stronie, „nałożonej” na twoim ekranie na prawdziwą (tylko że tej prawdziwej nie widzisz), prośbę o przesłanie ci hasła jednorazowego (jeśli używasz kodów SMS-owych) albo podajesz kolejny kod z listy papierowych haseł. W tym czasie złodziej, również zalogowany na twoim koncie, wykorzystuje ten kod do autoryzowania zupełnie innej transakcji, np. definiującej nowego odbiorcę przelewu. Potem złodziej jeszcze raz loguje się na twoje konto i już spokojnie wykonuje przelewy, wyprowadzając pieniądze z ROR-u (przelewy do zdefiniowanych odbiorców zwykle nie wymagają już podania żadnego dodatkowego hasła).

Przejmą SMS-a autoryzacyjnego przesłanego ci przez bank. Załóżmy, że złodziej zdobył już twoje dane do logowania do banku, wpuszczając do twojego komputera szkodliwe oprogramowanie – wirusa. Załóżmy też, że ów złodziej wyszpiegował twój numer telefonu (w tym celu mógł – kontrolując już twój komputer – podsunąć ci na ekranie komunikat, żebyś „potwierdził swoje dane”, czyli numer telefonu do kontaktu z bankiem). Jeśli masz smartfona i jesteś zwykle podpięty do internetu – złodziej może zdalnie wysłać na twój telefon innego wirusa (ukrytego pod postacią np. aktualizacji jakiejś aplikacji). Wirus ma za zadanie przekierować SMS-y autoryzacyjne do złodzieja. Wymaga to pewnej nieostrożności, a więc zaakceptowania przez ciebie fikcyjnej „aktualizacji” wysłanej przez nieznanego nadawcę. Mając możliwość podglądania haseł jednorazowych spływających na twój komputer, złodziej musi już tylko sprawić, żebyś zawnioskował o hasło jednorazowe (jak to zrobi – patrz punkt powyżej). A potem – zanim sam je podasz – musi spowodować, żebyś zbyt szybko nie wpisał otrzymanego hasła (w tym celu np. zawiesi ci komputer). Jeśli ty nie podasz tego hasła, to poda je złodziej zalogowany na twoje konto.

Przejmą kontrolę nad routerem bezprzewodowym. Jest to możliwe, jeśli korzystasz z domowej sieci wi-fi. Złodziej, który znajdzie dziurę w zabezpieczeniach routera, może zdalnie wywołać tzw. backup konfiguracji, czyli sporządzenie kopii wszystkich ustawień routera. W ten sposób złodziej uzyskuje wgląd w hasła dostępu do routera i może zdalnie zmieniać jego ustawienia. Złodziej może od tej pory kierować twój komputer (za pośrednictwem routera bezprzewodowego) na swój serwer, pod którym kryje się wierna kopia oficjalnej strony banku, z którego usług korzystasz. A potem złodziej musi wyłudzić login i hasło do konta (jak to zrobi – patrz powyżej) i sprowokować cię do autoryzowania kodem SMS-owym innej transakcji niż ta, o której myślisz.

Zainfekują schowek i poczekają na błąd leniwego klienta. Na twoim komputerze złodziej instaluje oprogramowanie, które potrafi „podmieniać” numer konta w schowku na komputerze. Schowek to miejsce w pamięci komputera, w którym jest przechowywany tekst (np. w sytuacji, kiedy zaznaczysz jakiś fragment tekstu w edytorze komputerowym, m.in. Wordzie, i naciśniesz kombinację klawiszy Ctrl i S). Podmiana nastąpi w momencie, gdy przeklejasz (na zasadzie copy-paste) numer rachunku z jakiegoś dokumentu do formatki przelewu. Autoryzujesz prawdziwy przelew, tylko na nieprawdziwe konto.

I jeszcze... To prawdopodobnie nie wszystkie sposoby okradania naszych kont z pieniędzy przez złodziei internetowych. Ten „wyścig zbrojeń” pomiędzy bankowcami a e-złodziejami wciąż trwa.

Podstawowe zasady bezpieczeństwa. Jak się uchronić przed kradzieżą pieniędzy?

Jedyną stuprocentową metodą uchronienia się przed złodziejem są zdrowy rozsądek i czujność – wychwytywanie wszystkich nietypowych sytuacji związanych z kontem internetowym i daleko posunięta nieufność. A konkretnie?

Nie loguj się do banku z obcych komputerów. O ile swój własny komputer możemy monitorować i na bieżąco aktualizować oprogramowanie antywirusowe, o tyle nie możemy mieć pewności, czy komputer, z którego korzystamy przygodnie, jest bezpieczny. Logowanie się do banku to czynność, którą należałoby zakwalifikować jako „intymną”, a więc nigdy nie rób tego za pomocą nieznanych komputerów.

Aktualizuj oprogramowanie antywirusowe i unikaj niepewnych stron oraz aplikacji. Niestety, czasy są takie, że każda nieznana strona internetowa może zawierać wirusy. Oczywiście największe zagrożenie łączy się z oglądaniem stron ze zdjęciami nagich pań i panów, ale często źródłem wirusów są też strony poświęcone hazardowi, ściąganiu darmowych programów itp. Nie żałuj pieniędzy na dobre programy antywirusowe, nie wchodź na nieznane strony internetowe, kasuj bez oglądania e-maile od nieznajomych.

Nie odpowiadaj na prośby „z banku” o podanie hasła jednorazowego. Pamiętaj, żaden bank nigdy sam nie poprosi cię o podanie hasła autoryzacyjnego. To ty sam musisz o nie wystąpić. Jeśli czytasz na ekranie, że bank z jakiegoś powodu prosi cię o podanie hasła autoryzacyjnego, to możesz być prawie pewien, że jest to próba kradzieży.

Czytaj uważnie SMS-y autoryzacyjne z banku. Oczywiście, nie można wykluczyć, że złodzieje nauczą się „podstawiać” nam również fałszywe SMS-y autoryzacyjne, ale dziś większości kradzieży da się uniknąć, uważnie czytając treść SMS-a autoryzacyjnego. W każdym SMS-ie są informacje o tym, jakiego typu operacji i jakiego numeru konta dotyczy dana autoryzacja. Jeśli coś się nie zgadza – natychmiast zawiadom bank.

Uważnie czytaj numery kont, na które przelewasz pieniądze. Kluczowe są pierwsze dwie i cztery ostatnie cyfry. Jeśli ktoś podmienił numer konta, na który chcesz przelać pieniądze – możesz się łatwo zorientować, porównując początek i koniec numeru konta. Pamiętaj: numer konta jest jedyną informacją, która decyduje o tym, dokąd powędrują pieniądze. Nawet jeśli wpiszesz też nazwisko i adres beneficjenta przelewu, bank będzie sprawdzał go tylko po numerze rachunku. Dlatego jeśli wypuścisz przelew na inne konto, możesz bezpowrotnie stracić pieniądze.

Ustaw SMS-owe potwierdzenia transakcji. To usługa – w większości banków płatna – która pozwala dowiedzieć się o każdej transakcji, która jest wykonywana na twoim rachunku. Jeśli na konto przyjdą pieniądze, wykonasz przelew albo zapłacisz za coś kartą – bank natychmiast wyśle ci SMS-a. Oczywiście nie uchroni cię to przed kradzieżą, ale przynajmniej jest szansa, że w krytycznej sytuacji będziesz mógł szybko zareagować.

Nie instaluj na smartfonie aplikacji nieznanego pochodzenia. Jeśli do autoryzacji przelewów z banku używasz smartfona, staraj się, żeby był on „sterylny”, bo im większy śmietnik aplikacji na nim przechowujesz, tym większe jest niebezpieczeństwo, że ściągniesz też wirusa, który będzie np. przekierowywał SMS-y autoryzacyjne do złodzieja. Pamiętaj, że jeśli ktoś będzie chciał ci podrzucić wirusa, najpewniej zrobi to pod pozorem aktualizacji jakiejś aplikacji. Nie klikaj automatycznie każdej aplikacji, której zażąda twój smartfon.

Bądź wyczulony na zawieszenie się strony banku. Przyczyn, z których strona banku nie wyświetla się prawidłowo, może być oczywiście mnóstwo. Ale nie zaszkodzi w takim momencie natychmiast spróbować jeszcze raz zalogować się na konto. Jeśli podajesz właściwy login i hasło, a bank mimo wszystko odmawia dostępu, to są dwie możliwości – albo w banku jest awaria, albo na twoim koncie akurat buszuje złodziej, który zawiesił ci komputer tylko po to, żebyś mu nie przeszkadzał.

Ogranicz dzienne limity transakcji. W każdym systemie e-bankowości możesz ustawiać sobie limity dziennych transakcji kartą, wypłat bankomatowych oraz przelewów. Nie zaszkodzi ustawić je na względnie niskim poziomie. To niewygodne, bo jeśli chcesz np. zapłacić za wycieczkę zagraniczną, może się okazać, że przelew zostanie zablokowany, ale zwiększa się bezpieczeństwo korzystania z konta. Złodziej będzie miał jeszcze jedną przeszkodę do pokonania (zmiana limitów przeważnie wymaga podania kodu jednorazowego).

Pamiętaj: nawet jeśli złodziej pozna twój login i hasło (to, niestety, jest w dzisiejszych czasach dość łatwe), to ostatnim zabezpieczeniem jest zawsze zdrowy rozsądek, podejrzliwość (czego ten bank ode mnie chce?), uważne czytanie treści SMS-ów autoryzacyjnych oraz „higiena smartfonowa”.

Jaką bank ponosi odpowiedzialność za kradzież pieniędzy? Niestety, 99 proc. kradzieży pieniędzy klientów banków odbywa się bez naruszenia bankowych systemów bezpieczeństwa. Złodzieje forsują zabezpieczenia po stronie klientów. Jeśli padniesz ofiarą kradzieży pieniędzy, bank może je oddać, ale nie musi – bo uzna, że byłeś nieostrożny i nie pilnowałeś loginu oraz hasła, a ponadto podałeś hasło jednorazowe do transakcji, a więc niejako się pod nią „podpisałeś”. Czy to podejście fair? Jeśli bank tak postępuje, to prędzej czy później znajdzie się klient, który spróbuje udowodnić w sądzie, że bankowy system zabezpieczania transakcji był niewystarczająco skuteczny, a więc to również bank przyczynił się do tego, że padłeś ofiarą przestępstwa.

Tak okradziono jednego z moich czytelników

Przeczytaj historię jednego z moich czytelników. „Mam wykształcenie informatyczne, dobre rozeznanie w kwestii bezpieczeństwa, a i tak padłem ofiarą kradzieży. Schemat wyglądał następująco: po zalogowaniu się do banku na ekranie zobaczyłem komunikat o tym, że w związku z połączeniem się banków jeden z moich odbiorców zdefiniowanych musi mieć zmieniony prefiks numeru konta. Komunikat ten posiadał jedynie jedną opcję »OK«, nie można było go inaczej zamknąć. Podkreślam – pojawił się po zalogowaniu i był jakby »wierzchnią« warstwą panelu. W tle było widać moje konta. Nie miałem podstaw, by podejrzewać oszustwo. Kliknąłem »OK« i w tej chwili na komórce pojawił się SMS autoryzacyjny, a treść komunikatu na ekranie zmieniła się na: »Potwierdź otrzymanym kodem przeczytanie wiadomości o zmianie prefiksu«. W treści SMS-a autoryzacyjnego był często spotykany tekst o zmianie definicji odbiorcy zdefiniowanego, ale wszystko pasowało. Potwierdziłem kodem SMS-owym transakcję, komunikat się schował, a moje konta były znów dostępne. Zrobiłem planowane przelewy i poszedłem spać. Następnego dnia sprawdziłem książkę odbiorców i zobaczyłem, że na liście odbiorców jest taki, którego nie kojarzyłem. Zadzwoniłem do banku. Pani powiedziała, że nie wie, skąd wziął się ten nowy odbiorca. Dwie godziny później okazało się, że mam puste konto”.

Czy karty zbliżeniowe są bezpieczne?

Na początku 2014 r. funkcję zbliżeniową miała już ponad połowa wszystkich kart płatniczych, które były w naszych portfelach. Za kilkanaście miesięcy zapewne trudno będzie znaleźć kartę starego typu.

Na czym polega funkcja zbliżeniowa? Mikroskopijna antenka umieszczona w plastiku pozwala na płacenie bez konieczności wkładania karty do terminala. Wystarczy ją do niego zbliżyć. Oczywiście taki sposób przeprowadzenia transakcji jest możliwy tylko wtedy, gdy terminal też jest przystosowany do zbliżeniowego „przyjmowania” danych z karty. Jaka jest podstawowa zaleta tego rozwiązania? Posiadacz karty nie musi ani na moment wypuszczać jej z ręki. Odpada więc ryzyko, że sprzedawca spróbuje zapamiętać lub zapisać numer karty, datę ważności i kod CVC (jest na odwrocie każdej karty, obok podpisu posiadacza), by później wykorzystać te dane do dokonania płatności w internecie na twoje konto. Jeśli płacisz przez zbliżenie, karta przez cały czas jest w twoim ręku. Transakcja jest też nieco szybsza, bo nie trzeba podawać karty sprzedawcy ani wkładać jej do terminala.

Dlaczego część klientów nie lubi kart zbliżeniowych? Otóż kartą zbliżeniową można płacić do 50 zł bez podawania PIN-u. To oznacza, że jeśli karta wpadnie w niepowołane ręce (np. ją zgubisz albo zostawisz na stole w restauracji, w której płaciłeś za obiad), przypadkowa osoba nie musi znać PIN-u, żeby zrobić zakupy na twoje konto. Jeśli karta jest źle zabezpieczona przez bank (czyli nie umie sama „wyłączyć” funkcji zbliżeniowej po dokonaniu kilku transakcji dziennie z jej użyciem), to może w ten sposób ukraść nawet kilka tysięcy złotych, robiąc wielokrotnie zakupy za mniej niż 50 zł i płacąc bez PIN-u. Oczywiście każdy sprzedawca teoretycznie powinien sprawdzić, czy nazwisko na karcie zgadza się z dowodem osobistym kupującego, ale w Polsce bardzo rzadko kasjerzy proszą klienta o dowód.

78 złodziejskich transakcji bez PIN-u w ciągu kwadransa. A bank nic!

Kilkanaście miesięcy temu napisała do mnie pani Marta. „Kartą zbliżeniową można płacić nieograniczoną ilość razy, gdziekolwiek się chce! Nie działają dzienne limity transakcji! 13 września 2012 r. skradziono mi kartę płatniczą. Osoba, w ręce której znalazła się moja karta, była pospolitym złodziejem, gdyż już kilka minut po przejęciu karty zostały dokonane pierwsze płatności. Zanim się zorientowałam, w wyniku 24 operacji bez autoryzacji, wykonanych skradzioną kartą, z mojego konta zostało skradzione kilka tysięcy złotych. Były to operacje dokonywane w takich miejscach jak Auchan, kilka sklepów sieci Żabka, lokalne sklepy spożywcze, Empik, Coffeeheaven oraz biletomaty Mennicy we wrocławskiej komunikacji miejskiej. Bank poinformował, że w świetle obowiązujących przepisów nie może uznać reklamacji, bo w momencie dokonywania transakcji karta była fizycznie przy terminalu i transakcje otrzymały autoryzację. Zastanawia mnie, jaką autoryzację ma na myśli bank, skoro to były transakcje zbliżeniowe?” – pytała pani Marta.

Jakie błędy popełniły banki? Żadna porządnie zabezpieczona karta zbliżeniowa nie powinna umożliwiać dokonywania wielokrotnych transakcji bez PIN-u. Każdy bank i organizacja płatnicza ma ustalony dzienny limit transakcji bez PIN-u i wynosi on dla większości kart 200–300 zł oraz 3–5 transakcji. Kradzież większej kwoty pieniędzy bez znajomości kodu PIN jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy karta została źle zaprogramowana przez bank lub organizację płatniczą, a dodatkowo nałożyło się na siebie kilka okoliczności:

1. Terminal w sklepie był ustawiony w trybie offline, czyli akceptował transakcję bez połączenia się z bankiem i sprawdzenia, czy nie zostały przekroczone limity wartości lub liczby transakcji.

2. Nie zadziałał licznik transakcji zainstalowany na czipie karty (powinien on liczyć transakcje, nawet te wykonywane w trybie offline, i wyłączyć możliwość płacenia bez PIN-u po przekroczeniu dziennego limitu).

Czego możesz żądać od banku wydawcy kart zbliżeniowych? Po ujawnieniu w 2013 r. tych dziur w zabezpieczeniach systemu płatności zbliżeniowych – do czego walnie przyczynił się blog „Subiektywnie o finansach”, który jako pierwszy opisał kradzieże zbliżeniowe – banki załatały luki, Narodowy Bank Polski wydał zaś rekomendację, która dokładnie opisuje, jakie prawa mają klienci, którym banki wydają karty zbliżeniowe.

1. Bank wydawca karty płatniczej powinien umożliwić klientowi wyłączenie funkcji zbliżeniowej. A jeśli nie będzie miał takich technicznych możliwości, powinien umożliwić klientowi posiadanie karty bez funkcji zbliżeniowej. Ale w 2013 r. tylko jeden bank dawał klientom możliwość manewrowania dziennymi limitami transakcji zbliżeniowych (bądź ich wyłączenia), a tylko kilka banków miało jeszcze w ofercie debetowe karty bez funkcji zbliżeniowej.

2. Banki powinny obniżyć do 50 euro albo znieść w całości odpowiedzialność klienta za złodziejskie transakcje dokonane kartą zbliżeniową. W przypadkach, gdy bank nie zastosował się do wytycznych o konieczności zapewnienia klientowi wyboru co do korzystania z opcji zbliżeniowej, nie powinno być w ogóle wkładu własnego klienta w szkodę (obecnie wynosi 150 euro).

Z kartami zbliżeniowymi jest też inny problem – transakcje bywają rozliczane z opóźnieniem, co może narazić klienta na niemiłe konsekwencje w sytuacji, kiedy wydał już prawie wszystkie pieniądze na koncie. Są banki, które nie zakładają klientom nawet blokad pod transakcje zbliżeniowe – przez kilka dni pieniądze, które już wydałeś, są wciąż dostępne na twoim koncie. To może być pułapka, bo łatwo wtedy wydać je jeszcze raz i wpaść w niekontrolowany debet. Niestety, banki nie mają w takich przypadkach litości. Prawo bankowe mówi, że to klient ma zapewnić wystarczające środki na każdy zakup, którego dokonuje. A to, że bank spóźnił się z rozliczeniem transakcji zbliżeniowych, nie jest żadną okolicznością łagodzącą.

Księgowanie transakcji zbliżeniowych opóźnione o tydzień?

Do bloga „Subiektywnie o finansach” napisał czytelnik. „Dwa razy zdarzyło się, że bank naliczył opłatę za niedozwolony debet w wysokości 20 zł. Debet powstał po płatnościach kartami zbliżeniowymi, które to płatności spływają do statystyk konta nie w ciągu kilku godzin, najwyżej 1–2 dni, lecz po 5–7 dniach lub więcej. Bank przy tym nie blokuje środków na rachunku, więc jako klient jestem przeświadczony, że jeszcze mam środki na koncie. Jestem prawie pewien, że ten problem dotyczy wielu klientów tego banku. Uważam, że nie jest to fair ze strony banku, a reklamacji oczywiście nie przyjmują – żali się klient jednego z banków. – Sprawa jest drażniąca, bo wykonując transakcje zbliżeniowe bez PIN-u, trzeba się znacznie bardziej pilnować, by nie przekroczyć salda, niż przy »zwykłych« transakcjach. Takiej »zwykłej« bank przeważnie nie przepuści, jeśli nie ma pieniędzy na koncie (chyba że nie tylko autoryzacja karty, lecz także cały terminal działa offline). A zbliżeniową dopuści – tyle że potem naliczy karę za przekroczenie salda”.

Zasady bezpieczeństwa przy internetowych zakupach kartą

Coraz częściej zdarzają się sytuacje, w których komuś wyparowały pieniądze z konta, bo złodziej zrobił na koszt pechowca zakupy w internecie, podczas gdy karta tkwi spokojnie w portfelu ofiary. Szczególnie bulwersujące jest to, że banki w takich przypadkach często nie uznają reklamacji klienta i nie chcą oddać pieniędzy. Przy fizycznej kradzieży karty można mówić o współodpowiedzialności klienta za utratę pieniędzy (zwłaszcza jeśli złodziejowi wcześniej udało się podpatrzyć kod PIN albo zbyt późno zastrzeżono kartę). Ale co zrobić, kiedy ktoś robi zakupy na nasze konto w internecie, a my nie udostępnialiśmy nikomu ani karty, ani jej danych? I jak używać karty, by do tego nie doszło?

Jak ukraść pieniądze z karty, którą masz w portfelu?

Jeden z moich czytelników kilka miesięcy temu stracił 2,7 tys. zł, a pieniądze zniknęły z karty, która przez cały czas była w jego portfelu. Klient zarzekał się, że to nie on dokonał zakupu, ale bank reklamacji nie chciał uznać. Jak to możliwe? Pan Jaromir ma bardzo dobry zwyczaj analizowania wyciągu z karty kredytowej za każdym razem, kiedy bank mu go dostarczy. Na jednym z wyciągów zauważył transakcję, której nie wykonał. Był to zakup na kwotę 2,7 tys. zł w sklepie internetowym.

„Natychmiast zgłosiłem reklamację i założyłem sprawę na policji. Z informacji uzyskanych od policjanta prowadzącego sprawę dowiedziałem się, że pod adresem, który widnieje na potwierdzeniu transakcji, mieszka tzw. margines społeczny i nikt nie przyznał się do zakupu smartfona. Prokuratura umorzyła śledztwo z powodu niewykrycia sprawców” – dodaje czytelnik. Bank też specjalnie się nie przejął i kilkakrotnie odrzucił reklamacje pana Jaromira.

Transakcja, którą kwestionuje klient, jest rzeczywiście mocno podejrzana. Ów zakup na kwotę 2,7 tys. zł został przeprowadzony w sklepie internetowym. W tego typu transakcjach do zatwierdzenia płatności kartowej wystarczą przeważnie dane, które znajdują się na awersie i rewersie karty, nie jest do tego potrzebny PIN do karty. Podajesz imię i nazwisko zapisane na karcie, jej numer i datę ważności oraz kod CVC z odwrotu karty. Podanie danych z obu stron karty ma upewnić sklep, że klient rzeczywiście ma plastik przy sobie. Ale przecież wcale nie musi tak być. Transakcji może dokonać złodziej, który po prostu wszedł w posiadanie danych karty.

Tak właśnie było tym razem. Transakcja została zaakceptowana przez bank i centrum autoryzacyjne, mimo że adres dostarczenia towaru (czyli smartfona za 2,7 tys. zł) był zupełnie inny niż adres, który klient podał w banku. Zresztą nic w tym dziwnego, przecież wszyscy mieli prawo założyć, że klient kupuje np. prezent dla kogoś innego albo po prostu przebywa w innym miejscu niż to, które jest zarejestrowane w banku jako jego miejsce zamieszkania. Mimo że sprawą zajęła się prokuratura (umorzyła ją potem z powodu niewykrycia sprawcy), bank odrzucił reklamację. Stwierdził bowiem, że skoro ktoś podał w sklepie internetowym wszystkie dane karty pozwalające na autoryzację transakcji, to znaczy, że pan Jaromir niewłaściwie pilnował karty. Prawdopodobnie mój czytelnik kiedyś kupował coś przez internet i jakiś wirus zainstalowany w jego komputerze przekazał wszystkie dane karty złodziejowi. A ten nie potrzebował już nic więcej, żeby zrobić zakupy.

Jak nie dać się w ten sposób okraść przez internet?

Proponuję zastosować dwie zasady, od których za chwilę zastrzegę jeden istotny wyjątek:

Do zakupów w internecie używamy wyłącznie karty przedpłaconej. Można taką kartę kupić w banku za 15–20 zł i zasilić tuż przed internetowym zakupem ściśle wyliczoną kwotą pieniędzy. Nawet jeśli dane karty ktoś nam ukradnie, i tak nie zrobi z tej wiedzy żadnego użytku, bo na karcie pieniądze będą tylko wtedy, kiedy coś będziesz chciał za nie kupić.

Wyłączamy funkcjonalność płacenia kartą debetową przez internet albo ograniczamy limity transakcji do minimum. Sytuacji, w których możemy stracić dane karty, jest mnóstwo. A karta debetowa otwiera dostęp do wszystkich pieniędzy, które mamy na koncie (inaczej niż np. karta kredytowa, na której są pieniądze banku, a nie twoje). Lepiej więc w ogóle wyłączyć kartę debetową z możliwości płacenia w internecie.

Ale... w niektórych bankach istnieją dodatkowe systemy bezpieczeństwa, dzięki którym płatności przez internet – nawet kartą debetową powiązaną z kontem, na którym jest cała nasza pensja – są znacznie bezpieczniejsze.

Autoryzacja 3D Secure. Jeśli bank wprowadził procedurę 3D Secure, to żeby zapłacić w internecie wydaną przez ów bank kartą, nie wystarczy podać danych zapisanych na karcie, ale dodatkowo jeszcze należy wpisać hasło jednorazowe wysłane przez bank na telefon komórkowy zdefiniowany przez klienta do kontaktu z bankiem. A więc złodziej, nawet jeśli jakimś cudem wyłudzi od ciebie dane karty, to nie przejdzie przez dodatkową weryfikację. Jak ona wygląda w praktyce?

3D secure, czyli zasieki zabezpieczające zakupy w internecie

Ostatnio płaciłem za coś w internecie kartą jednego z banków. Po wklepaniu wszystkich danych transakcji sklep poinformował mnie, że mój bank zażądał dodatkowej weryfikacji z użyciem 3D Secure. Na początku się zestresowałem, ale potem okazało się, że chodzi po prostu o przepisanie w serwisie transakcyjnym banku kodu SMS-owego, który dostałem w tym momencie na komórkę. Żeby to zrobić, musiałem dodatkowo zalogować się do bankowości internetowej mojego banku (to dodatkowe utrudnienie – musiałem podać login i hasło do konta). Owszem, było to wszystko trochę kłopotliwe, ale zarazem poczułem, że bank dba o bezpieczeństwo moich pieniędzy. Wiem, jak łatwo mój komputer może stać się ofiarą wirusa komputerowego, który będzie podglądał wszystko, co wpisuję na klawiaturze. Więc nie mogę wykluczyć, że dane moich kart ktoś kiedyś posiądzie i będzie chciał wykorzystać. Wolę mieć w kieszeni kartę, której wystawca zażąda od sklepu internetowego – a ten ode mnie – nie tylko danych samej karty, lecz także SMS-owego hasła przekazanego na mój telefon (numer sam zdefiniowałem w banku i złodziej nie może go znać).

Powiadomienia SMS-owe o transakcjach. Usługa informowania przez bank SMS-em o każdej transakcji dokonanej kartą pozwala się szybko zorientować, że ktoś używa naszej karty albo jej danych bez naszej zgody.

Procedura 3D Secure jest coraz popularniejsza, stosuje ją już prawie połowa banków na rynku. Jeśli twój bank jeszcze nie włączył jej do swoich procedur bezpieczeństwa, to po prostu nie używaj jego kart do płatności internetowych – wyłącz tę funkcję i używaj kart prepaidowych.

Bankujesz przez smartfona? Sprawdź, czy jesteś bezpieczny

Coraz więcej banków zachęca nas, byśmy korzystali z nich nie tylko za pomocą komputera, lecz także przez komórkę. Większość ma specjalne aplikacje na najpopularniejsze telefony komórkowe, które można sobie bezpłatnie ściągnąć ze sklepów z aplikacjami. Czym różni się taka aplikacja od bankowości internetowej?

Część informacji na temat pieniędzy klienta aplikacja może podawać bez konieczności logowania (np. saldo konta). Dzięki temu w wygodny sposób, jednym kliknięciem i bez żadnego logowania, możemy się dowiedzieć, ile pieniędzy mamy na koncie.

Logowanie do mobilnego banku jest łatwiejsze niż do pełnego konta online – identyfikacja klienta jest jednostopniowa: wystarczy podać PIN do aplikacji.

Aplikacja mobilna daje możliwość wysyłania pieniędzy tylko do zaufanych odbiorców. Przez smartfona w żadnym banku nie da się zdefiniować nowego odbiorcy przelewów, ale są takie, które pozwalają np. wykonać przelew jednorazowy do odbiorcy, którego nie ma na liście. Niektóre banki pozwalają nawet wykonać przelew, gdy klient poda tylko numer telefonu odbiorcy. Większość aplikacji mobilnych pozwala jednak wysyłać pieniądze za pomocą smartfona tylko do zaufanych odbiorców.

Niektóre bankowe aplikacje w wersji mobilnej pozwalają uzyskać kredyt online. Wniosek kredytowy składa się i potwierdza za pomocą telefonu.

Te wszystkie funkcje aplikacji mobilnej banku, choć zapewniają dużą wygodę użytkownikowi, prowokują też pytania: czy bankowanie przez smartfona jest bezpieczne i czy w udostępnianiu klientom swych usług w każdym niemal miejscu banki nie poszły o krok za daleko? Jak sprawdzić, czy korzystanie z bankowości przez telefon komórkowy nie zmniejsza bezpieczeństwa naszych pieniędzy na koncie?

Należy w tym celu ustalić odpowiedzi na cztery pytania:

Czy bank pozwala definiować dzienne limity transakcji wykonywanych za pomocą aplikacji mobilnej? Powinny one działać mniej więcej tak jak w przypadku transakcji zbliżeniowych kartą płatniczą. Czyli bank nie powinien pozwalać na przelanie przez telefon większej gotówki niż kilkaset złotych dziennie. Zmiany limitów powinny być dostępne tylko w „tradycyjny” sposób, czyli przez zalogowanie się do konta z komputera, za pomocą loginu i hasła. Bank powinien też dawać klientowi możliwość zdefiniowania limitów na zero, co powoduje, że aplikacja mobilna z definicji staje się narzędziem czysto informacyjnym, niepozwalającym przelewać pieniędzy.

Czy PIN jest przypisany do danego telefonu, czy do klienta? Pierwsze rozwiązanie jest bezpieczniejsze, bo oznacza, że podejrzenie PIN-u nie daje możliwości zalogowania się na konto poprzez inny telefon. Trzeba znać PIN i wejść w posiadanie telefonu legalnego użytkownika.

W jaki sposób definiujemy PIN do aplikacji? Czy aplikacja mobilna odcina użytkownikowi możliwość definiowania najpopularniejszych wariantów PIN-u i wyklucza kombinacje typu „0000” czy „1234”? Czy PIN ma więcej niż cztery cyfry, co wyklucza nadawanie przez klientów takich samych kodów do karty płatniczej i aplikacji mobilnej?

Po jakim czasie aplikacja mobilna automatycznie wylogowuje użytkownika i zaczyna znów żądać PIN-u przy jej otwieraniu? Im krócej, tym lepiej.

Czy logowanie się do aplikacji mobilnej za pośrednictwem samego kodu PIN oznacza większe ryzyko dla klienta? I tak, i nie. Z jednej strony oznacza to, że łatwiej zdobyć komplet danych do logowania. Ale z drugiej strony dzięki temu, że w telefonie nigdy nie musimy podawać loginu i hasła, w przypadku cyberataku haker nie może wydobyć z telefonu informacji niezbędnych do zalogowania się do pełnej wersji serwisu transakcyjnego.

A to złote zasady bezpieczeństwa użytkownika bankowości mobilnej:

►  Nie chodź po mieście z zalogowaną aplikacją. Jeśli banku w telefonie aktualnie nie używasz, pamiętaj, żeby się wylogować.

►  Nie przesadzaj z limitami transakcji, które możesz wykonać za pomocą bankowości mobilnej. Ustal je na niskim poziomie, np. 200–300 zł dziennie. Więcej nie potrzebujesz, a w przypadku zgubienia telefonu nie ryzykujesz poważniejszych strat.

►  Pilnuj telefonu, a jeśli go zgubisz i nie jesteś pewny, czy PIN do aplikacji mobilnej jest bezpieczny (albo czy nie zostawiłeś telefonu z uruchomioną aplikacją mobilną), natychmiast zastrzeż w banku urządzenie, z którego korzystałeś, by bankować przez komórkę. Bank zdalnie odetnie możliwość korzystania z aplikacji mobilnej na danym urządzeniu.

Ile może kosztować przelew za granicę i co zrobić, żeby zbić te koszty do ledwie kilku złotych? Czy na wycieczkę do Egiptu lepiej zabrać kartę, czy bardziej opłaci się przed wylotem wyjąć gotówkę z kantoru? Po jakim kursie bank przeliczy płatność kartą w tureckiej kawiarence i od czego to zależy? Im więcej podróżujesz, tym więcej pułapek czyha na twoje pieniądze. W tym rozdziale spróbuję odpowiedzieć na kilka najważniejszych pytań dotyczących operowania pieniędzmi za granicą. I podpowiem, jak uniknąć najbardziej bolesnych pułapek.

PRZYGOTUJ PIENIĄDZE DO WYPOCZYNKU

Przed wakacyjnym wyjazdem nie zdarzyło ci się pewnie nigdy zapomnieć spakować walizek. Ale jest kilka przedwakacyjnych czynności związanych z pieniędzmi: oszczędnościami, inwestycjami czy posiadanymi produktami finansowymi, o których być może zdarzało ci się zapomnieć. Bo z jednej strony pieniądze bywają nieporadne i pod nieobecność swojego gospodarza nie zawsze chcą się mnożyć tak dobrze jak pod jego okiem, a z drugiej – warto wiedzieć, jak wykorzystać w pełni wakacyjny potencjał posiadanych produktów finansowych.

Sprawdź ubezpieczenie domu

Oprócz sprawdzenia okien, zamków, alarmów i wyłączenia wszystkich urządzeń, które niepotrzebnie mogłyby pobierać w czasie naszej nieobecności prąd, powinieneś zerknąć w polisę ubezpieczenia domu lub mieszkania. I sprawdzić, na jaką kwotę i z jakimi ograniczeniami ubezpieczyłeś majątek przed złodziejami, pożarem, zalaniem i innymi kataklizmami. Jeśli dojdziesz do wniosku, że przyzwoitą polisę wykupiłeś tylko do ubezpieczenia murów (jest obowiązkowa w przypadku spłacania kredytu, którego zabezpieczeniem jest mieszkanie lub dom), dokup polisę antykradzieżową, obejmującą wszystkie domowe ruchomości i wyposażenie.

Jeśli masz już taką polisę, to w ramach przedwakacyjnego przeglądu sprawdź, na jaką sumę ubezpieczyłeś poszczególne części wyposażenia – trwałe elementy zabudowy (typu szafy szwedzkie), sprzęt AGD i RTV, kosztowności i gotówkę, meble, komputery i elektronikę, dokumenty...

Potem zajrzyj do ogólnych warunków ubezpieczenia i ustal, jakie są górne limity odpowiedzialności firmy ubezpieczeniowej za szkody dotyczące poszczególnych grup majątku. Znajdziesz je w ogólnych warunkach ubezpieczenia. Nawet jeśli łączna suma ubezpieczenia jest wysoka, to np. za skradzioną gotówkę firma ubezpieczeniowa nie odda więcej niż 5–10 proc. wartości polisy. Za biżuterię – nie więcej niż 20–30 proc., a za skradziony sprzęt AGD – najwyżej 30–40 proc.

Sprawdź, czy nie warto podwyższyć sumy ubezpieczenia. Bardzo często z roku na rok automatycznie przedłużamy ubezpieczenie mieszkania i nie zastanawiamy się nad szczegółami. Interesuje nas wyłącznie to, by składka nie była zbyt wysoka. Wyjazd na wakacje jest tym momentem, w którym ubezpieczenie – jeśli uważamy je za „cenę świętego spokoju” – jest najbardziej potrzebne.

Zadbaj o „te” numery

Jeśli chcesz mieć udany wypoczynek, to przed wyjazdem spisz i zabezpiecz numery telefonów, pod którymi możesz w razie potrzeby zastrzec swoje karty. Pisząc „zabezpiecz”, mam na myśli coś więcej niż tylko zapisanie ich w pamięci telefonu. Niestety, w przypadku kradzieży kieszonkowych często traci się pieniądze, karty, dokumenty i telefon komórkowy. Telefony alarmowe, pod którymi będziesz mógł zastrzec karty, powinieneś mieć spisane osobno.

À propos kart: koniecznie sprawdź, jakie są warunki przejmowania przez bank odpowiedzialności za nieautoryzowane transakcje. Na ile godzin przed zastrzeżeniem karty bank przejmuje odpowiedzialność za złodziejskie transakcje? A może przejmuje ją dopiero od momentu, w którym zgłosisz utratę karty? Czy do karty jest dołączone ubezpieczenie, które zmniejsza do zera udział własny klienta w szkodzie? Czasem, jeśli nie zdążysz zastrzec karty, a złodziej już zacznie wybierać z konta pieniądze, bankowcy nie oddadzą ci pierwszych 150 ukradzionych euro. Sprawdź, czy twój bank zwróci ci te 150 euro. A jeśli nie – rozważ wykupienie ubezpieczenia, które ci to zagwarantuje.

Przygotuj plastik na wakacje

Jeśli wybierasz się do egzotycznego kraju, przed wyjazdem sprawdź, jakie karty płatnicze są tam akceptowane. Najlepiej mieć w portfelu co najmniej dwie karty wydane przez różne banki i firmowane przez różne systemy płatnicze (Visa, MasterCard, Diners Club, American Express). W razie awarii na łączach zawsze będzie można wyjąć drugą kartę. Jeśli wybierasz się do kraju strefy euro lub do USA, zawczasu załóż sobie obok tradycyjnego, złotowego ROR-u także ROR w walucie obcej. I – o ile twój bank pozwala na taką operację – wyjeżdżając, przepnij posiadaną kartę debetową z konta złotowego na zagraniczne. Dzięki temu, wykonując transakcje za granicą, będziesz operował od razu lokalną walutą, a bank nie będzie cię obciążał różnicami kursowymi. Tym jednym ruchem możesz zaoszczędzić sporą kwotę. Więcej na ten temat napiszę na kolejnych stronach.

Wykup ubezpieczenie podróżne

To istotna sprawa, zwłaszcza jeśli wakacje planujesz w jakimś egzotycznym miejscu. Nawet jeśli wybierasz się z biurem podróży, to czasem warto dopłacić z własnej kieszeni do ubezpieczenia w lepszym pakiecie. A więc od nieszczęśliwych wypadków, z opcją pokrycia kosztów leczenia za granicą i ewentualnie transportu do domu, oraz od odpowiedzialności cywilnej, gdybyś komuś za granicą wyrządził niechcący szkodę i przyszłoby pokrywać jej koszty. Przydałoby się także assistance i ubezpieczenie bagażu, ale to już opcje dostępne tylko w niektórych polisach. Dziś ubezpieczenia podróżne kupuje się przez internet, nie ruszając się z fotela. Za takie, które obowiązuje na terenie całej Europy, składka nie przekracza kilku złotych za każdy dzień pobytu (w zależności od kraju i sumy ubezpieczenia), im dalej, tym drożej. Do egzotycznych krajów jednak bez polisy ubezpieczeniowej lepiej się nie ruszać. Ubezpieczenie podróżne możesz mieć też zapewnione w ramach karty kredytowej (patrz dalej).

Wypadek za granicą. Za co zapłaci ubezpieczyciel?

Przy ubezpieczeniu turystycznym czasem zdarzają się trudne do rozstrzygnięcia konflikty. Przy jakiejkolwiek nieprzewidzianej sytuacji ubezpieczony turysta chciałby uzyskać od razu najlepszą pomoc na miejscu, tak by kontynuować podróż. Tymczasem ubezpieczyciel niekoniecznie zaakceptuje wykonywanie drogich zabiegów medycznych na drugim końcu świata. Może uznać, że skutki np. nieszczęśliwego wypadku można wyleczyć w kraju. Na tym tle powstał spór pomiędzy ubezpieczycielem a jednym z moich czytelników podróżującym po Azji.

„Jestem w środku wyprawy turystycznej po Azji. W niedzielę pękła mi łękotka. Stało się to w czasie pobytu w Singapurze przed wylotem do Bangkoku. Zgłosiłem to do firmy ubezpieczeniowej, w której mam polisę pokrywającą koszty leczenia do 50 tys. euro. Zdobyłem kontakt do polskiego lekarza, który zdiagnozował wstępnie uszkodzenie łękotki i zasugerował kontakt z ortopedą. Ten zalecił mi zabieg artroskopii i powrót do kraju na rekonwalescencję. Koszt zabiegu: 9 tys. dolarów singapurskich, czyli 25 tys. zł.

Poinformowano mnie również, że zaniechanie zabiegu, czy też jego zbytnie opóźnienie, może spowodować ograniczenie sprawności nogi – nie będzie się prostowała ani zginała w pełnym zakresie. Ubezpieczyciel zażądał ode mnie przesłania dokumentacji z wypadku, a potem przekazał informację, że operację można zrobić w Polsce i że nie musi być realizowana w trybie pilnym” – skarży się mój czytelnik. Widać, że zaistniało poważne nieporozumienie pomiędzy klientem a firmą ubezpieczeniową. Zdaniem tej ostatniej ubezpieczenie turystyczne nie jest ubezpieczeniem zdrowotnym. Oznacza to, że ubezpieczyciel do określonej kwoty pokrywa koszty leczenia wynikłe z nagłego zachorowania lub wypadku, ale tylko w takim zakresie, by chory mógł wrócić do kraju i leczyć się w Polsce.

Sprawdź lokaty, ustaw stop loss

Pieniądze, które zostawiasz na lato w samotności, nie powinny się przez ten czas obijać. Sprawdź zapadalność lokat i obligacji oraz daty wypłat odsetek, jeśli masz produkty rentierskie. Zadbaj, żeby uwalniane pieniądze nie lądowały automatycznie na nieoprocentowanym rachunku ROR, ale przynajmniej powędrowały na jakieś konto oszczędnościowe.

Jeśli inwestujesz na rynku kapitałowym i masz akcje spółek, to zrób przegląd swojej strategii inwestycyjnej i ustal, jakiego rodzaju zmiany cen byłyby dla ciebie ponadprzeciętnie stresujące. Na wakacjach możesz nie móc kontrolować sytuacji. Nie wyjeżdżaj na drugi koniec świata, zanim nie złożysz wszystkich zleceń stop loss. A więc takich, które spowodują, że gdy pod twoją nieobecność ceny akcji dotkną określonego poziomu, biuro maklerskie automatycznie je sprzeda, ograniczając twoje straty (lub zabezpieczając zyski).

Masz kredytówkę? Sprawdź bonusy

Jeśli masz kartę kredytową w dobrym banku, to z całą pewnością plastik oferuje bonusy w podróży. Sprawdź, w jakich hotelach, wypożyczalniach samochodów i luksusowych markach sklepów możesz dostawać zniżki. Niektóre prestiżowe karty nie tylko dają rabaty w sieciach hotelowych, lecz także pozwalają dodatkowo przedłużyć dobę hotelową albo bezpłatnie zamienić pokój na taki o wyższym standardzie. Obsługa hotelowa powinna o tym poinformować przy meldowaniu gościa, ale zdarzało się, że musiałem przypomnieć recepcjoniście, że z moją kartą wiążą się dodatkowe bonusy.

Poza rabatami twoja karta może uprawniać do bezpłatnej wizyty w salonikach dla VIP-ów na lotniskach, zapewniać ubezpieczenie w podróży oraz usługi typu concierge. Ubezpieczenia dołączane do kart to zwykle ubezpieczenie bagażu, polisy od nieszczęśliwych wypadków i od nieautoryzowanych transakcji kartą lub rabunku pieniędzy wypłacanych z bankomatów. Na koniec sprawdź, jaki jest tryb „włączania się” ubezpieczeń związanych z kartą. Niektóre ubezpieczenia dołączone do kart wymagają np. opłacenia kartą noclegu za granicą, by ubezpieczenie w podróży zaczęło działać. To istotny szczegół, bo w dobrych hotelach nie płaci się zwykle za noclegi z góry, lecz dopiero przy wyjeździe.

Dobry bank powinien mieć też w ofercie ubezpieczenie tożsamości. Czyli opcję wsparcia w sytuacji, kiedy zniknie ci nie tylko karta płatnicza, lecz także inne dokumenty, takie jak dowód osobisty i portfel (z gotówką). Są już dostępne w Polsce ubezpieczenia, które zapewniają w takiej sytuacji zwrot kosztów wyrobienia nowych dokumentów i awaryjną dostawę gotówki. To ostatnie jest też wielkim atutem niektórych programów assistance dołączanych do prestiżowych kart płatniczych.

JAK ROZSĄDNIE UŻYWAĆ PIENIĘDZY ZA GRANICĄ?

Czy jadąc do egzotycznego kraju, trzeba mieć gotówkę, czy wystarczy karta? Jeśli karta, to jak zabezpieczyć się przed miejscowymi złodziejami? Jednak gotówka? Gdzie w takim razie wymienić walutę i czy w związku z tym opłaca się z okazji letniego urlopu założyć w banku konto walutowe?

Z plastikiem w kieszeni czy walutą w portfelu?

Gdzie udać się na pewno z gotówką, a gdzie można z kartą? Nie w każdym miejscu na ziemi jest infrastruktura umożliwiająca powszechne płatności kartą. Zanim wyjedziesz za granicę, zadzwoń do swojego banku i ustal, czy on sam – bądź zaprzyjaźnione instytucje finansowe – ma tam swoje bankomaty. Zorientuj się też (w biurze podróży bądź w podróżniczych serwisach internetowych), jak wygląda sieć akceptacji kart w danym kraju: czy można tam swobodnie płacić kartami, czy też raczej rządzi obrót gotówkowy? To podstawowe pytania, na które musisz sobie odpowiedzieć, zanim w ogóle zabierzesz się do próby oceny: co się bardziej opłaca zabrać w podróż – kartę czy gotówkę (lub też – to znacznie częściej spotykany dylemat: ile awaryjnej gotówki „dorzucić” do kart, które i tak masz w portfelu i zabierasz w podróż).

W Europie i USA, jak również w najbardziej rozwiniętych krajach Azji infrastruktura kartowa jest mocno rozwinięta. W południowej Afryce też można bez problemu płacić kartami, gorzej jest z tym na północy tego kontynentu oraz na egzotycznych wyspach. Tam lepiej udaj się z gotówką.

Jeśli już zabierasz w egzotyczne miejsce plastik, to najlepiej niech to będzie plastik w dwóch odmianach: jedna karta debetowa, a druga – kredytowa. Jedna ze znaczkiem Visa, a druga – MasterCard. W wielu miejscach łatwiej jest zapłacić kartą kredytową niż debetową, bo terminale w punktach handlowych nie mają bezpośredniego połączenia z bankiem (a część kart debetowych tego wymaga przy każdej transakcji oprócz zbliżeniowej).

Gdzie warto kupić obcą walutę?

Kantory wymiany walut. Najbardziej tradycyjnym i najpopularniejszym miejscem jest oczywiście kantor wymiany walut. W dużych miastach spready walutowe ostatnio w kantorach spadły i staje się to znów atrakcyjne miejsce do kupowania waluty. W niektórych dużych kantorach (w nich najbardziej opłaca się kupować) kursy bywają porównywalne albo i bardziej atrakcyjne niż w niektórych kantorach internetowych. Oczywiście to stała zasada: unikamy kantorów na dworcach i lotniskach, bo tam waluta jest zwykle horrendalnie droga.

Bankomat Euronetu. Euronet, największy operator bankomatów w Polsce, uruchomił innowacyjną usługę – wypłacanie nie tylko złotówek, lecz także euro. Na razie usługa jest dostępna tylko w największych miastach i tylko w niektórych bankomatach. Bankomatowa firma obiecała atrakcyjne kursy, tylko nieco wyższe od międzybankowych, a także dostępność (euro można wypłacić o każdej porze, a według Euronetu np. w Warszawie jest tylko 15 całodobowych kantorów). I rzeczywiście, w bankomacie można kupić euro o 2–5 gr taniej niż w kantorze.

Kantor internetowy. Od kilku lat furorę robią kantory internetowe, w których kursy początkowo były o kilka groszy lepsze niż w kantorach. Ostatnio zauważyłem, że ta zasada przestała obowiązywać i często można znaleźć tradycyjny kantor, który wymienia pieniądze po kursach lepszych niż kantory internetowe.

Jak działa wymiana walut w internecie? Najpierw trzeba założyć konto walutowe. Najlepiej w tym samym banku, w którym masz podstawowy ROR. Numer konta podaje się internetowemu kantorowi, bo na to właśnie konto zostaną przelane pieniądze po wymianie. Potem przelewasz złotówki na konto kantoru, a on odsyła je po wymianie. Transakcja może zamknąć się nawet w kilkunastu minutach. Oczywiście zamiana waluty to dopiero pierwsza część zadania – potem trzeba jeszcze zamienić ją na gotówkę, np. wypłacając w oddziale banku. Można też zamówić w banku kartę do konta walutowego i np. płacić za zakupy bezgotówkowo, w euro – bez żadnych przewalutowań. Jedyna ciemna strona tego interesu polega na tym, że za kartę do konta walutowego bank może kazać płacić do kilku złotych miesięcznie.

Kantor w banku. Niektóre banki mają własne kantory w oddziałach. Sporadycznie może się zdarzyć, że trafisz na dobrą ofertę, ale przeważnie kantory bankowe nie są w stanie rywalizować z kantorami tradycyjnymi.

Uwaga: jeśli wybierasz się do egzotycznych krajów, to najbardziej opłaci ci się kupić w Polsce dolary lub euro (sprawdź, która z tych globalnych walut jest bardziej popularna w miejscu, do którego się wybierasz) i ewentualnie wymieniać je dopiero na miejscu na lokalną walutę. Albo płacić bezpośrednio np. zielonymi. Kupowanie egzotycznych walut w polskich kantorach mija się z celem, bo kursy będą bardzo niekorzystne.

Ile kosztuje plastik za granicą?

Posługiwanie się kartą płatniczą za granicą jest niewątpliwie wygodne – nie wiem, jak ty, ale ja nie znoszę kupowania walut w kantorach (nigdy nie wiem, ile będę tak naprawdę potrzebował tej gotówki), a potem noszenia tych resztek zagranicznych walut w portfelu. W żadnym banku nie chcą tych pozostałości przyjąć (zwłaszcza bilonu). Pół biedy, jeśli moje wojaże były po strefie euro. Tyle że używanie karty za granicą kosztuje, i to czasem niemało. Na szczęście można te koszty zminimalizować.

Jak banki przeliczają zakupy kartą za granicą? Zasada jest taka, że każdą transakcję kartową instytucje rozliczające sprowadzają najpierw do waluty przyporządkowanej karcie płatniczej, której właśnie użyliśmy. Potem zaś uzyskaną kwotę przyporządkowują do waluty, w jakiej prowadzone jest konto bankowe, do którego przyporządkowana jest karta. To oznacza, że w najgorszym wypadku czekają cię dwa przewalutowania.

Przykład? Załóżmy, że wyjechałeś do Chorwacji i płacisz w lokalnym sklepie za zakupy. Sprzedawca wbija do terminala płatniczego kwotę w kunach. Teraz organizacja płatnicza, która firmuje twój plastik – najczęściej jest to Visa lub MasterCard – przeliczy kuny na walutę rozliczeniową karty (najczęściej jest nią euro). Dopiero potem do gry wchodzi bank, który wydał ci kartę. Jeśli masz konto prowadzone w złotych, to bank ściągnie z twojego konta kwotę w złotych, ale wcześniej wymieni euro po swoim kursie. Przeważnie niespecjalnie korzystnym, o kilka groszy gorszym od kantorowego. Czasem może się zdarzyć, że bank dodatkowo pobierze prowizję za operację przewalutowania – od 1 do 3 proc.

Płacąc kartą w Chorwacji, raczej nie da się uniknąć przewalutowań. W sumie koszty nabite przez pośredników – Visę i MasterCard oraz twój bank – zwykle pochłaniają o 1–2 proc. więcej pieniędzy w złotych, niż gdybyś wyjął pieniądze z polskiego kantoru i płacił w przykładowej Chorwacji gotówką. To finalna cena za wygodę płacenia kartą. Ale pamiętaj, że jeśli zostanie ci w portfelu kilkanaście kun, to będziesz musiał albo iść znów do kantoru, albo wrzucić tę resztówkę w koszty.

Jak uniknąć przewalutowań? Podepnij kartę do konta walutowego. W każdym banku możesz założyć obok „krajowego” ROR-u także konto walutowe. Możesz też wziąć do takiego dodatkowego ROR-u kartę. Dzięki temu, jeśli np. masz konto w euro i podpiętą do niego kartę rozliczaną w euro, to płacąc w krajach strefy euro, w ogóle nie będziesz narażony na przewalutowania. Oczywiście może się zdarzyć, że za prowadzenie konta i wydanie karty bank będzie pobierał od ciebie jakieś comiesięczne opłaty. Ale per saldo powinny one być mniejsze niż koszty wynikające z przewalutowań.

Niektóre banki mają ciekawą ofertę: możliwość podpinania zwykłej karty wydanej do konta złotowego do kont walutowych. Wystarczy złożyć taką dyspozycję w serwisie transakcyjnym albo przez telefon i karta w złotych przeistacza się w kartę w euro albo w dolarach, albo np. w funtach brytyjskich. Taki manewr pozwala mieć wiele kont walutowych i „przesuwać” między nimi jedną kartę. Dzięki temu może się okazać, że zamiast dwóch przewalutowań – z funtów na euro, a potem z euro na złote – nie będzie ich wcale, bo cała transakcja będzie przebiegała w ramach brytyjskiej waluty.

Niektóre banki oferują karty, których walutą rozliczeniową nie jest ani euro, ani dolar, lecz złoty. Co to oznacza? Niezależnie od tego, w jakiej walucie wykonasz transakcję kartą, przewalutowanie będzie tylko jedno – z lokalnej waluty na złoty (po kursie banku). Wygląda na to, że dzięki temu jest taniej. Ale niestety czasem jest to tylko złudzenie. Dlaczego?

Bolesne kupowanie na Amazonie

Pisze jeden z czytelników: „Kupowałem ostatnio kilka książek na Amazonie. Płaciłem kartą Visa. Zdziwiły mnie kursy, po jakich przeliczano funty brytyjskie na euro, a później z euro na złote. Różnica 15 zł na jednej książce to już nie jest groszowa sprawa...”. Klient zajrzał do tabeli opłat i prowizji. A tam takie coś: „W przypadku transakcji bezgotówkowych i wypłat gotówki realizowanych kartami Visa za granicą w walutach innych niż euro pobiera się dodatkową prowizję za przewalutowanie transakcji w wysokości 2 proc. transakcji”. Niezależnie od spreadów przy przewalutowaniu w niektórych bankach można zapłacić prowizję za sam fakt, że przewalutowanie w ogóle następuje. Ten punkt w regulaminach bankowych zwykle wygląda tak: „W przypadku transakcji bezgotówkowych i wypłat gotówki dokonanych w walucie innej niż waluta rozliczeniowa bank pobiera dodatkowo prowizję za przewalutowanie transakcji w wysokości do 3 proc. wartości transakcji”.

Polak w podróży przechytrzony przez Hiszpana

Pan Marcin jest sprytny i płaci za granicą kartą Visa Classic przypiętą do konta walutowego w euro. A więc wszystkie płatności w euro są księgowane od razu w tej walucie, nie ma żadnych przewalutowań, spreadów, prowizji. Gdy pan Marcin wyciąga 100 euro z bankomatu czy płaci w sklepie za granicą, z konta ściągają mu 100 euro. Pan Marcin wyjechał do Barcelony, płacił wszędzie plastikiem jak panisko, aż tu nagle... „W sklepie za pomocą terminala dokonuję płatności 340 euro, ale okazuje się, że z mojego konta zostaje ściągnięte 358,49 euro. Na paragonie z terminala – mimo że sprzedawca wklepał 340 euro – dostaję wydruk, że transakcja została przeprowadzona w... złotych i płacę 1450,52 zł. Bank sobie przewalutował kwotę transakcji na złote po korzystnym dla niego kursie!”.

Bank zapewne zrobił tak dlatego, że karta była z polskiego banku i automatycznie w takim przypadku terminal przechodzi na złote, nie zwracając uwagi na to, że karta jest przypięta do konta w euro. „Nikt mnie nie pytał, w jakiej walucie chcę dokonać transakcji. A przewalutowanie transakcji w Hiszpanii powoduje dodatkowe komplikacje i kolejne przewalutowanie, które mnie dodatkowo kosztuje” – skarży się pan Marcin. I oczywiście ma rację, bo bank w Polsce, dostając od banku hiszpańskiego żądanie obciążenia konta eurowego kwotą 1450,52 zł, musi dokonać kolejnego przewalutowania na euro, w których prowadzony jest rachunek pana Marcina. Oczywiście z uwzględnieniem sporego bankowego spreadu walutowego. Tym sposobem z powodu pomysłowości banku klient z Polski, płacąc kartą do konta w euro w kraju należącym do strefy euro, został nabity w podwójne przewalutowanie. I zapłacił 358,49 euro zamiast 340 euro.

Uwaga na bankomatowe pułapki za granicą! Jeśli wyjmujesz pieniądze z bankomatu za granicą, to zasady dotyczące przewalutowania są takie same jak w przypadku płatności bezgotówkowej. Dodatkowo uważaj na dwie rafy. Po pierwsze, bankomat – po stwierdzeniu, że wkładasz do niego kartę wyemitowaną w innym kraju – może cię zapytać, czy chcesz automatycznie przewalutować transakcję na euro lub dolary, żeby „oszczędzić trudu” organizacjom płatniczym i twojemu bankowi. Jeśli kurs jest korzystny, nie ma w tym nic złego. Ale jeśli bankomat chce cię przy okazji „ogolić”, nie gódź się na przewalutowanie transakcji. Druga pułapka dotyczy możliwości pobrania przez bankomat dodatkowej prowizji, tzw. surcharge. W Polsce jest ona zakazana, ale w wielu krajach występuje i oznacza, że operator bankomatu może doliczyć sobie pewną prowizję do twojej wypłaty i powiększyć o nią wartość transakcji. Twój bank po prostu otrzyma informację, że wypłaciłeś z bankomatu 61,5 euro zamiast 60 euro.

Cztery najgłupsze rzeczy, które możesz zrobić z kartą w podróży

Błąd 1.: Nosić przy sobie PIN. Z przeprowadzonych w 2012 r. badań Związku Banków Polskich wynika, że aż 16 proc. użytkowników kart nosi PIN przy sobie. To genialny pomysł: mieć go w portfelu, razem z kartami, albo w torebce, po czym tę torebkę zgubić bądź dać sobie ukraść. Żaden bank nie uzna potem reklamacji, jeśli w bankomacie albo przy sklepowym terminalu został podany właściwy PIN. W większości banków PIN do karty można zmienić na własny. Błagam, niech to nie będzie miesiąc i końcówka roku, w którym się urodziłeś. Każdy złodziej, który dostanie twój portfel i dowód, od tej kombinacji zaczyna próby dobrania się do twojej karty przy bankomacie. Jak już musisz zapisywać PIN, to go zaszyfruj i nie opatruj komentarzem: „To jest PIN do mojej karty”.

Błąd 2.: Nie znać numeru do zastrzegania karty. Kiedy karta zniknie i podejrzewamy, że mogła wpaść w niepowołane ręce, najlepiej od razu ją zastrzec. Służy do tego numer telefonu, który jest nadrukowany na karcie. Fajnie, tylko skąd go wziąć, kiedy karta zniknie? Można zadzwonić na infolinię banku albo spróbować się podpiąć do internetu. Ale to zajmuje czas, który jest tu kluczowy. Dlatego numer do zastrzegania karty dobrze mieć wpisany do telefonu komórkowego. To ważne, bo po zastrzeżeniu karty cała odpowiedzialność za przestępcze transakcje spoczywa na banku.

Błąd 3.: Dać kartę sprzedawcy i pozwolić mu iść na zaplecze. Poza ordynarną kradzieżą karty lub jej zgubieniem są jeszcze trzy powody, dla których nie możesz na to pozwolić. Po pierwsze, kartę można skopiować. Większość kart posiada paski magnetyczne (nawet jeśli ma też czipy, których nie da się skopiować), a zestawy do klonowania tych pasków kosztują kilkaset dolarów i są dostępne na czarnym rynku. Po drugie, bystry sprzedawca, mając kartę przez minutę w ręku, może spisać wszystkie jej dane, które pozwalają na dokonanie transakcji internetowych na cudze konto (te dane to numer karty, nazwisko właściciela, data ważności karty i kod CVC z jej odwrotu – pisałem na ten temat dokładniej w jednym z poprzednich rozdziałów). Karty płatniczej nigdy nie spuszczajmy z oka.

O trzecim powodzie opowie ta historia.

Co powie o tobie numer karty?

Jeden z moich czytelników dwa lata temu zaniepokoił się, widząc na wydruku, który dostał od sprzedawcy, pełen numer swojej karty. Dotąd na potwierdzeniach transakcji drukowanych przez terminale mój czytelnik widywał tylko ostatnie cyferki numeru swojej karty, w miejscu pozostałych były krzyżyki/gwiazdki.

„Kilka dni temu chciałem zapłacić za pewną usługę, jednak – jak się później okazało – na wszystkich moich kartach ustawione przeze mnie limity były na tyle niskie, że nie pozwalały na przeprowadzenie transakcji. W efekcie zostałem posiadaczem sześciu kwitków z terminala informujących o braku autoryzacji albo odmowie przyjęcia transakcji. Niby normalna sprawa i nie dziwiłbym się, gdyby nie jeden fakt. Na trzech z nich został wydrukowany pełny numer mojej karty! Na trzech potwierdzeniach numer jest wygwiazdkowany, a na trzech pozostałych – nie. Jak dla mnie jest to bardzo dziwne” – pisze czytelnik.

Co na to właściciel terminala? „Klient dostał od merchanta [czyli sprzedawcy w sklepie] wydruk zarówno przeznaczony dla niego, na którym jest obowiązek częściowego zasłonięcia numeru karty, jak i wydruk przeznaczony dla merchanta, czyli kopię, na której numer nie musi być zasłonięty. Dlatego prawdopodobnie co drugi wydruk miał numer pełny, co drugi – zasłonięty. Takie drukowanie numeru karty jest w pełni zgodne z regulacjami organizacji kartowych. Merchant jednak nie powinien oddawać swoich kopii posiadaczowi karty”.

Nawet jeśli sprzedawca ma wydruk z pełnym numerem karty, to wiadomo, że bez kodu CVC z odwrotu karty niewiele z tą wiedzą może zrobić. Ale właśnie to jest kolejny powód, by nigdy przenigdy nie oddawać sprzedawcy do rąk swojej karty w taki sposób, byśmy stracili ją z oczu. Jeśli nie będziemy przestrzegali tej zasady, możemy się kiedyś obudzić ze świadomością, że ktoś nieuprawniony zrobił na nasze konto zakupy w internetowym sklepie.

Błąd 4.: Pochwalić się PIN-em do karty. Zarówno przy bankomacie, jak i przy sklepowej kasie trzeba dbać o to, by nikt nie zauważył, jaki PIN wpisujemy do terminala akceptującego płatność. Wiadomo, że okazja czyni złodzieja. Ktoś zobaczy nasz PIN i zechce wejść w posiadanie naszej karty, a potem użyć jej w bankomacie. Zresztą przy bankomatach też czyhają przestępcy – czasem ktoś spróbuje podpatrzyć wklepywany PIN albo zainstaluje kamerę, która nagrywa, co tam majstrujemy przy klawiaturze. Uwaga: jeśli ktoś użyje naszej karty i poda prawidłowy PIN – bank nie odda ani grosza.

JAK PRZELEWAĆ PIENIĄDZE ZA GRANICĘ?

SWIFT czy SEPA?

Przelewanie pieniędzy za granicę może być bardzo kosztowne. Niezależnie od przelewanej kwoty zapłacisz zawsze kilkadziesiąt złotych – przynajmniej jeśli skorzystasz z podstawowego systemu przelewów międzynarodowych SWIFT. To niezbyt nowoczesny system, oparty na bankach korespondentach, co oznacza, że przelewając pieniądze za granicę, muszą one przejść przez konta aż czterech instytucji finansowych. I każda z nich musi na tym zarobić.

Ale uwaga: jest też drugi system przelewów – SEPA – którym można tanio przesyłać pomiędzy europejskimi bankami euro (ale tylko tę walutę). Wykonując przelew międzynarodowy w euro, zawsze pamiętaj, by zaznaczyć opcję SEPA – zapłacisz nawet dziesięć razy niższą prowizję. W niektórych bankach przelew SEPA kosztuje 5 zł, w większości – mniej niż 10 zł. Za przelanie dowolnej kwoty systemem SWIFT zapłacisz co najmniej 50–60 zł prowizji (o szczegóły pytaj w swoim banku).

Przelej 10 euro, zapłać 70 zł prowizji

„Wczoraj chcieliśmy z partnerem przelać 10 euro na konto we włoskim banku. Przyznaję, nie sprawdziłam, ile to będzie kosztować, spodziewałam się opłaty ok. 5 zł, maksymalnie kilkunastu złotych. Okazało się, że przelew kosztuje 70 zł. Dlaczego? Taki ryczałt. Bo wybraliśmy opcję, że my pokrywamy koszty przelewu”. Inny e-mail od czytelnika, który przelał do Czech 120 koron (20 zł), po czym bank dołożył mu do tej kwoty 72 zł prowizji, tj. ponad trzykrotność wartości przelewu. „Wszyscy zderzyliśmy się z tym pierwszy raz. Dlaczego te prowizje muszą być takie wysokie? Wychodzi na to, że one nie zależą w ogóle od wysokości przelewanych kwot!”.

Prześledźmy, jak naliczane są opłaty przy przelewie zagranicznym SWIFT. Załóżmy, że mówimy o tym przelewie wartości 20 zł. Klient zapłaci 30 zł za przelew (stawka w bankach jest różna, ale przeciętnie wynosi 0,5 proc. każdego przelewu, lecz nie mniej niż 30 zł), poza tym jeszcze ok. 20 zł za komunikat SWIFT (czyli chyba za to, że jeden bank poprosi inny bank o pośrednictwo). Może też ponieść dodatkowe koszty, które zależą od tego, jaką opcję kosztową wybrał (w zależności od tego, kto pokrywa koszty wszystkich banków biorących udział w przelewie SWIFT). Są trzy opcje kosztowe.

Opcja OUR oznacza, że wszystkie koszty związane z realizacją przelewu – koszty banku zleceniodawcy, banków pośredniczących i banku beneficjenta – pokrywa zleceniodawca przelewu.

Opcja BEN oznacza, że wszystkie te koszty pokrywa beneficjent przelewu.

Opcja SHA oznacza, że koszty dzielone są między zleceniodawcę i beneficjenta przelewu. Zleceniodawca pokrywa koszty banku, w którym zleca przelew, natomiast beneficjent pokrywa koszty swojego banku oraz banków pośredniczących.

W przypadku naszego przykładowego przelewu i np. opcji kosztowej SHA prowizja wyniosłaby ok. 20 zł (ale uwaga: otrzymujący przelew dostanie mniej pieniędzy, jeśli okaże się, że swoją prowizję pobierają banki pośredniczące lub bank docelowy).

Najdroższy przelew świata? 16 tys. zł prowizji

Pan Marcin prowadzi firmę. „Do prowadzonej przeze mnie kliniki medycznej kupiłem wiosną 2012 r. ultrasonograf marki General Electric za kwotę 57,7 tys. euro. Z konta złotówkowego wypłaciłem złotówki i po kantorowym kursie wymieniłem je na euro, po czym zaniosłem walutę z powrotem do banku i wpłaciłem na konto walutowe, z którego przelałem pieniądze na konto kontrahenta w euro. W grudniu 2012 r. dostałem od kontrahenta wezwanie do zapłaty na kwotę 3,7 tys. euro. Okazało się, że do celu dotarło tylko 54 tys. euro”. Pan Marcin złożył reklamację w banku, bo stwierdził, że to pewnie tam ktoś się pomylił i obciążył go jakąś prowizją. A prowizji być nie powinno, tym bardziej innych kosztów, bo przelew szedł bezpośrednio w euro, z konta prowadzonego w euro na konto prowadzone w euro. Bank jego reklamację odrzucił, ponieważ pan Marcin wybrał opcję przelewu systemem SWIFT zamiast SEPA. Kosztowna pomyłka.

Jak taniej przesłać pieniądze za granicę (i z zagranicy)?

1. Przez kartę przedpłaconą. Kupujesz np. w Anglii kartę przedpłaconą (czyli taką „pustą” kartę płatniczą, niezwiązaną z twoim kontem osobistym, którą trzeba „naładować” pieniędzmi), wysyłasz ją pocztą do Polski i jak już zostanie odebrana przez adresata, napełniasz ją gotówką. Pozostaje tylko problem prowizji za wypłacenie pieniędzy w polskim bankomacie – może kosztować 5–10 zł, w zależności od taryfy opłat banku, który wydał kartę przedpłaconą, i ewentualnie bankowego spreadu (chyba że z karty da się wypłacić walutę obcą).

2. Przez przekaz pieniężny. Można go nadać na poczcie oraz w bankach, które mają podpisane umowy z firmami specjalizującymi się w przekazach pieniężnych. Odbiorca nie płaci za odbiór pieniędzy nic. A nadawca? Ceny zaczynają się od 30 zł dla transferu niskich kwot. A więc są dwa razy niższe niż w banku. Taryfy opłat zwykle są dostępne na stronach internetowych takich firm. W większości firm obsługujących przekazy pieniężne jest kilka sposobów wysyłania gotówki: na telefon komórkowy odbiorcy (wyjmuje się gotówkę w bankomacie, wbijając do maszyny otrzymany SMS-em kod), do bankomatu w kraju odbiorcy (podobnie – wbija się do bankomatu otrzymany od operatora usługi kod) oraz klasyczny – do odbioru w placówce.

3. Przez serwisy internetowe. Możliwość przekazania pieniędzy za granicę i z zagranicy oferują niektóre internetowe platformy wymiany walut, które dogadały się z bankami zagranicznymi. Przekazy pieniężne z Wielkiej Brytanii do Polski wraz z jednoczesną wymianą waluty kosztują od 3 funtów dla małego przekazu (do 100 funtów) plus spread walutowy. Procedura wygląda mniej więcej tak samo jak przy wymianie walut przez internet (patrz wyżej), tyle że dodatkowo wymieniona waluta jest przesuwana na konto, które internetowy kantor ma w banku zagranicznym. Słabą stroną tej nowinki jest to, że odbiorca pieniędzy musi też zarejestrować się w internetowym serwisie wymiany walut, żeby uzyskać dostęp do pieniędzy. No i oczywiście taki serwis nie umożliwia wypłaty gotówki, odbiorca przekazu w tym celu musi jeszcze przelać pieniądze na konto, z którym jest związana karta debetowa, którą może wypłacić przekazane pieniądze np. z bankomatu.

Kiedy wdrożysz już sposoby na bezbolesne oszczędzanie, a twój budżet domowy jest już poukładany i widać w nim mniejsze lub większe luzy, nadchodzi czas na budowanie pierwszego planu systematycznego inwestowania. Oczywiście nie ma potrzeby, byś od razu rzucał się na fundusze inwestycyjne, ETF-y czy obligacje korporacyjne, na to przyjdzie czas później. Jednym z podstawowych błędów początkujących inwestorów jest nieumiejętność mierzenia sił na zamiary. Pod wpływem reklam, złych doradców albo apetytu na wielkie zyski wkładamy pieniądze w inwestycje, których nie potrzebujemy, nie rozumiemy i które nie są dostosowane do naszego profilu ryzyka. Te trzy przyczyny odpowiadają za to, że mamy w Polsce tylu ludzi nabitych w polisy inwestycyjne i kilka miliardów złotych utopionych w piramidach finansowych.

W tym rozdziale zapoznam cię z instrumentami finansowymi, których możesz użyć do budowania swojej przyszłej zamożności. Nie wszystkich zaczniesz używać od razu, ale jeśli wszystko pójdzie po naszej myśli, sam dojdziesz do wniosku, że warto na drodze do inwestowania pieniędzy robić kolejne kroki.

TRZY ETAPY BUDOWANIA OSZCZĘDNOŚCI

Swoje plany dotyczące inwestowania pieniędzy podziel na trzy etapy. Dopiero po zakończeniu pierwszego rozpoczynaj realizację dwóch kolejnych (już równolegle), związanych z użyciem bardziej zaawansowanych instrumentów finansowych.

1. Budowanie poduszki finansowej.

W jednym z poprzednich rozdziałów mówiłem, że każdy młody człowiek kupujący mieszkanie (lub para wkraczająca w dorosłe życie) powinien dążyć do zagwarantowania sobie oszczędności w wysokości jednorocznych dochodów. Tak naprawdę dotyczy to każdego z nas. Dlatego swoją „karierę” inwestora musisz zacząć od podstawy – zebrania takiej kwoty oszczędności, która odpowiada twoim rocznym dochodom, jako poduszki finansowej „na wszelki wypadek”. Te pieniądze mają być twoją polisą od różnych nieszczęść finansowych, które mogą cię spotkać. Powinieneś przechowywać je bezpiecznie, w banku albo w obligacjach, by mieć do tych pieniędzy względnie łatwy dostęp.

2. Budowanie bazy do spełniania marzeń.

Mając pieniądze gwarantujące bezpieczeństwo finansowe, można zabrać się do tworzenia tej części portfela, która pozwoli za 10, 15 albo 20 lat zrealizować twoje największe marzenia. Posiadanie sportowego auta, wycieczka dookoła świata, zakup domku letniskowego nad jeziorem. Niewykluczone, że te marzenia spełnią ci się niejako same, czyli po prostu twoje dochody wzrosną tak, że będziesz mógł sobie pozwolić na wszystko, o czym zamarzysz. Ale jeśli nie, to warto już dziś pomyśleć, by możliwie szybko (ale bez narażania się na zbędne ryzyko) budować sobie bazę finansową pozwalającą na spełnianie marzeń. Zresztą możesz jej później użyć również na inne cele. Może zechcesz wesprzeć finansowo swoje dziecko zaczynające dorosłe życie, założyć firmę, zainwestować w nieruchomości.

3. Budowanie pewności finansowej na emeryturze.

Rozumiem tych, którzy uważają, że trzeba cieszyć się życiem, bo w każdej chwili może nam spaść cegła na głowę, a zamartwianie się wysokością przyszłej emerytury jest stratą czasu (bo i tak nie wiadomo, czy jej dożyjemy). Ale znam też wyniki badań, z których wynika, że poziom dochodów jest decydującym elementem, który kształtuje samopoczucie osób w wieku emerytalnym. Bo jeśli masz pieniądze, to jesteś niezależny. Jeśli kolejka do lekarza jest długa, idziesz do prywatnej kliniki. Stać cię na uprawianie sportu, nie brakuje ci na leki. I właśnie z tą myślą buduję oszczędności emerytalne. To mi poprawia jakość życia już dziś. A czy w przyszłości skorzystam z tych pieniędzy – czas pokaże.

Do realizacji każdego z tych trzech celów wykorzystujemy różne instrumenty. Poduszkę finansową budujemy za pomocą bankowych depozytów, obligacji, kont oszczędnościowych, ewentualnie przy wsparciu najbezpieczniejszych odmian funduszy inwestycyjnych. Plan finansowy na spełnianie marzeń wymaga włączenia w spektrum twoich zainteresowań również funduszy inwestycyjnych, ETF-ów, obligacji korporacyjnych, produktów strukturyzowanych, a być może również inwestycji alternatywnych (np. w metale szlachetne, złote monety itp.). Do budowania oszczędności emerytalnych służą specjalne pakiety, takie jak IKE czy IKZE, a także plany emerytalne oferowane przez firmy ubezpieczeniowe. Niektórym tym instrumentom przyjrzymy się wspólnie na kolejnych stronach tej książki.

BEZPIECZNE POMYSŁY NA BUDOWANIE PODUSZKI FINANSOWEJ

Konto oszczędnościowe, czyli poczekalnia dla oszczędności

Konta oszczędnościowe łączące przyzwoite oprocentowanie pieniędzy (jak na lokacie np. rocznej) oraz ich dostępność praktycznie każdego dnia to idealny pomysł na początek twojej drogi do zamożności dzięki oszczędzaniu pieniędzy. Konto oszczędnościowe z dobrym oprocentowaniem (nawet ponad 3 proc. w skali roku) i możliwością wycofania pieniędzy w każdej chwili bez utraty odsetek jest idealną przechowalnią dla twoich tymczasowych oszczędności. Zwłaszcza że bank założy ci takie konto za darmo (tylko nieliczne banki wprowadziły opłaty za prowadzenie takich rachunków). Jeśli masz w domowym budżecie jakieś zaskórniaki, to właśnie na konto oszczędnościowe powinny one wędrować w pierwszej kolejności. Ustaw zlecenie stałe, by co miesiąc na konto oszczędnościowe wędrowało np. 50 albo 100 zł, i jeśli po jakimś czasie zbierze się porządna sumka, przeniesiesz ją w jakieś inne miejsce.

Dla kogo konto oszczędnościowe?

Pieniądze na kontach oszczędnościowych pracują zwykle wolniej niż na lokatach, ale znacznie szybciej niż na kontach osobistych (sprawdź, jak oprocentowany jest twój ROR – czy przypadkiem nie na okrągłe jak księżyc w pełni zero procent?). Dlatego pomyśl o wykorzystaniu konta oszczędnościowego nie tylko do stałych zasileń na początku lub końcu miesiąca, lecz także do przechowywania pieniędzy, których chwilowo nie potrzebujesz, a które zapewne za kilkanaście dni wydasz.

Załóżmy, że dostajesz co miesiąc 2,7 tys. zł wypłaty. 1000 zł idzie od razu na podstawowe rachunki – prąd, gaz, czynsz, telefon. Zostaje jeszcze 1,7 tys. zł, których nie wydasz od razu. Gdyby tak 1000 z tego włożyć na konto oszczędnościowe dające 3 proc. w skali roku? I trzymać tam przez dwa tygodnie? W następnym miesiącu możesz zrobić podobnie, w kolejnym też. Nie zostaniesz od tego milionerem, ale w skali roku uzbiera się 12 zł ekstra odsetek (już po opodatkowaniu podatkiem Belki). Biorąc pod uwagę, że przeniesienie pieniędzy z konta na konto (a potem z powrotem) to dwa kliknięcia myszką, dlaczego nie podnieść tych pieniędzy i pozwolić, żeby to bank je zarobił?

Kiedy warto założyć takie konto? Pomyśl o nim zwłaszcza wtedy, gdy:

►  Masz wysokie dochody, przekraczające np. 5 tys. zł. Jeśli masz takie dochody, że w ciągu miesiąca część z nich leży na koncie i nie pracuje, to konto oszczędnościowe może dać ci znacznie więcej niż kilkanaście złotych rocznie. Może to być kilkadziesiąt albo i 100–200 zł. Im wyższy dochód, tym bardziej opłaca ci się przelewać część pieniędzy (choćby tylko przejściowo) na konto oszczędnościowe. Jeśli masz 7–10 tys. zł dochodów, konto oszczędnościowe staje się dla ciebie absolutnie niezbędne.

►  Chcesz odkładać systematycznie pieniądze. W niektórych bankach jedna osoba może założyć kilka kont oszczędnościowych. To niezwykle pożyteczna opcja. Możesz założyć sobie np. jedno konto oszczędnościowe, na którym będziesz zbierał pieniądze na kolonie dla syna, oraz drugie, na którym będziesz oszczędzał np. na zakup nowych mebli.

►  Chcesz zabezpieczyć pieniądze na ROR-ze przed złodziejami. Konto oszczędnościowe może zwiększyć bezpieczeństwo twoich pieniędzy. Jak? Do takiego konta trudniej się dobrać niż do zwykłego ROR-u. Jeśli trzymasz na koncie osobistym większą gotówkę, to zgubienie karty do bankomatu niesie ryzyko, że ktoś wyczyści twoje konto z pieniędzy. Zamiast trzymać większe kwoty na koncie osobistym, warto je – nawet nie dla odsetek, ale dla bezpieczeństwa – przetransferować na konto oszczędnościowe. Z niego nie można wypłacić pieniędzy kartą ani przelać ich na dowolne konto. Zwykle żeby wyprowadzić z konta osobistego pieniądze, trzeba je przelać z powrotem na ROR.

Największe pułapki kont oszczędnościowych

Ale zanim wybierzesz konto dla siebie, przeczytaj o pułapkach, które mogą się z nim wiązać. Na co powinieneś zwrócić uwagę?

Wypłacaj pieniądze góra raz w miesiącu. Raz w miesiącu możesz pieniądze wybrać bezpłatnie. Natomiast za kolejne wypłaty lub przelewy często już musisz zapłacić. I to słono. W niektórych bankach za każdy dodatkowy przelew na rachunek w innym banku zapłacisz nawet 10 zł prowizji!

Jeśli za ponadprogramowe wypłaty i przelewy bank pobiera 10 zł, a na koncie oprocentowanym na 3 proc. trzymasz np. 5 tys. zł, wystarczą trzy takie operacje w miesiącu, by zaprzepaścić to, co zarobisz na odsetkach. Przy mniejszych kwotach zgromadzonych na koncie nawet jedna czy dwie dodatkowe wypłaty w miesiącu mogą się po prostu nie opłacać. Chyba że założysz kilka kont oszczędnościowych i z każdego z nich wypłacisz pieniądze tylko raz w miesiącu.

Lepiej mieć oba konta pod jednym dachem. Znaczenie ma również to, czy konto oszczędnościowe masz w swoim banku (tam, gdzie ROR), czy u konkurencji. Jeśli pieniądze przelewasz na rachunek osobisty w tym samym banku, to jest zdecydowanie taniej. Przeważnie opłata za ponadprogramowe przelewy (ponad limit bezpłatnych przelewów w miesiącu) jest wtedy niższa.

Uważaj na oprocentowanie. Tak jak w przypadku zwykłych lokat banki często uzależniają oprocentowanie pieniędzy na koncie oszczędnościowym od zebranej przez klienta kwoty. Często tylko najbogatsi mogą liczyć na podawaną w reklamach wysokość oprocentowania. W wielu bankach przy niskim saldzie rachunku oprocentowanie okazuje się sporo niższe od reklamowanego maksymalnego.

Sprawdź, co się stanie, gdy przeskoczysz przez próg. Może się zdarzyć dodatkowy haczyk – bywa, że oprocentowanie ma charakter progresywny, przez co wyżej oprocentowana będzie tylko nadwyżka ponad jakiś próg. Jeśli na koncie oszczędnościowym zgromadzisz np. 2,5 tys. zł, to np. tylko 500 zł będzie oprocentowane według wyższej stawki, natomiast pozostałe 2 tys. zł – według niższej.

Krok drugi, czyli lokata bankowa

Jakiś czas temu wpadła mi w oko reklama lokaty jednego z banków: z sypialni wychodzi zaspany Kowalski i ze zdumieniem patrzy na wielkie zamieszanie w swoim salonie. „Panowie, przecież jest niedziela, siódma rano!” – skarży się. Ale robotnicy nie przestają się krzątać, ich szef zaś uświadamia naszemu Kowalskiemu: „Przecież włożyłeś pieniądze na lokatę pracującą!”. I dodaje, że pieniądze na tej lokacie pracują w dzień i w nocy, a nawet w święta. „Tylko czy muszą pracować tak głośno?” – żartuje wciąż zaspany Kowalski.

Opowiadam ci tę reklamę, bo promuje ona bardzo dobre podejście do oszczędzania. Ważny jest każdy grosz, a z pieniędzy warto wyciskać siódme poty. Jeśli nie nauczymy się wyciskać, ile się da, z małych pieniędzy, tak samo lekceważące podejście będziemy mieć do tych większych, które kiedyś być może wpadną nam do kieszeni. Ważny jest każdy grosz i o każdy trzeba się troszczyć tak, jakby był milionem złotych.

Policzmy, co jest do zyskania: jeśli masz 1000 zł na lokacie oprocentowanej na 3,5 proc. w skali roku, po tym okresie dostaniesz 28 zł odsetek. Z lokaty oprocentowanej na 5,5 proc. dostaniesz po roku 44 zł. Różnica niewielka – raptem 16 zł. Ale jeśli masz do dyspozycji już 5 tys. zł, to z lepszej lokaty wyciągniesz już 80 zł więcej. A jeśli ulokujesz 10 tys. zł, to różnica wyniesie 160 zł. To już są kwoty zauważalne w każdym domowym budżecie.

Każdy bank ma inną politykę depozytową. Jeden płaci najlepiej na lokatach rocznych, inny na trzyletnich, a inny promuje konta oszczędnościowe. Zanim włożysz pieniądze na lokatę, zapoznaj się z kilkoma radami, które pozwolą ci nie wpaść w pułapkę, ale przeciwnie – wycisnąć z lokaty więcej niż inni. Jakich zasad się trzymać?

Jaką lokatę wybrać?

Niekoniecznie w swoim banku. Większość z nas trzyma oszczędności na lokatach w tych samych bankach, w których mamy konta osobiste. Niestety, akurat w tych bankach oprocentowanie często woła o pomstę do nieba. Różnice w oprocentowaniu są duże, w niektórych bankach można dostać nawet dwa-trzy razy więcej niż w innych. Założenie lokaty w banku, w którym nie masz konta, to nie problem. Wystarczy podpisać umowę i przelać pieniądze na konto (albo wpłacić w kasie). Dostaniesz certyfikat – potwierdzenie utworzenia lokaty – a po wskazanym okresie do kapitału bank automatycznie dopisze odsetki (czasem też z automatu przedłuży lokatę na kolejny okres, milcząco zakładając, że jesteś zadowolony z jej warunków). Coraz więcej banków pozwala zakładać lokaty całkiem przez internet – wystarczy wypełnić formularz i przelać pieniądze, a bank prześle potwierdzenie na wskazany adres e-mail. Uwaga: jeśli zakładasz lokatę przez internet, pamiętaj, żeby nie popełnić błędu w danych – banki automatycznie weryfikują zgodność danych we wniosku o lokatę z tymi, które są zawarte w przelewie. Najdrobniejsza nieścisłość powoduje automatyczne anulowanie lokaty. Zobacz, co spotkało jednego z moich czytelników.

Przelew nie przeszedł z powodu generała

Pisze czytelnik: „Złożyłem wniosek o założenie lokaty w banku X. Otrzymałem maila z danymi do przelewu: imię, nazwisko, numer konta, kwota, tytuł przelewu. Wysłałem kasę z innego banku Y, ale wróciła z adnotacją o niezgodności danych. Myślę sobie: »Nie podałem adresu i to pewnie dlatego«. Wysyłam drugi raz, tym razem z adresem, opisanym według standardu banku X. Niestety przelew, o dziwo, znowu wrócił. Dzwonię do banku i pytam się, czemu odrzucają przelew”. Pracownik banku wyjaśnił mojemu czytelnikowi, że nazwa ulicy w jego adresie w kartotece banku X wygląda tak, że imię generała Stanisława Maczka wpisane jest skrótowo jako „gen. S. Maczka”, natomiast w banku Y, z którego wyszła kasa, ulica jest opisana jako „generała Stanisława Maczka”. Zabawne? Nie bardzo. „Wychodzi na to, że niezgodność danych będąca powodem odrzucenia przelewu nie jest spowodowana błędnym wpisaniem danych, lecz tym, że w adresie nadawcy generał jest Stanisławem, a w adresie odbiorcy jest już literką S.

Poprosiłem zatem pana z infolinii, żeby uczynił w mojej kartotece w banku X generała S. najzwyklejszym w świecie Stanisławem. Dzięki temu za moment będę już mógł bezproblemowo założyć sobie lokatę, bo Stanisław z banku Y będzie zgadzał się ze Stanisławem w banku X. Niestety, pan w infolinii w banku X stwierdził, że na telefon to on może najwyżej generała Stanisława uczynić generałem S., a w drugą stronę koniecznym jest, abym wysłał skan dowodu osobistego, na którym – tam, gdzie jest podany mój adres – generał ma pełne imię. W tym momencie się pożegnałem (kulturalnie, ma się rozumieć, bo nie jest winą tego człowieka, że pracuje u durniów)” – pisze do mnie czytelnik.

Niekoniecznie standardowa. Wiele banków ma w ofercie tzw. lokaty progresywne. Ich oprocentowanie jest tym większe, im dłużej trzymamy w banku pieniądze. Np. przez pierwszych kilka miesięcy – 1–2 proc., a w ostatnim – aż 10 proc. Pamiętaj tylko, by spytać o uśrednioną prognozę rocznego oprocentowania. W większości banków, mimo wysokich odsetek w ostatnich miesiącach, rocznie można zarobić najwyżej 3 proc.

Koniecznie po negocjacjach. Skończyły się czasy, kiedy trzeba było przynieść do banku miliony, by ktoś chciał z nami negocjować oprocentowanie lokat. Dziś już banki pozwalają indywidualnie ustalać oprocentowanie nawet od 10 tys. zł. Dlatego zanim założysz lokatę, koniecznie zapytaj: „A dlaczego proponujecie tak mało?”, i dodaj, że odezwiesz się później, bo jednocześnie negocjujesz z konkurencją. Taki manewr bardzo często pozwala uzyskać wzrost oprocentowania o 0,2–0,3 pkt proc. Oczywiście, zanim zaczniesz negocjować, sprawdź, jaki jest punkt wyjścia. Bieżące oprocentowanie standardowych depozytów banki podają w każdym oddziale i na swoich stronach internetowych. Możesz też skorzystać z jednej z internetowych porównywarek.

Lokaty wyścig z inflacją

Nie muszę cię chyba przekonywać, że pieniądze trzymane w skarpecie albo pod poduszką nie tylko na siebie nie zarabiają, ale wręcz tracą realnie na wartości. Wszystko przez inflację. Wystarczy, że wynosi ona 3 proc. rocznie, a po kilkunastu latach twoje pieniądze będą realnie warte tylko nieco więcej niż połowę tego, co dziś. Niby będziesz miał w kieszeni tyle samo, ale kupisz za tę kwotę znacznie mniej niż dziś.

Prześledźmy to na przykładzie. Jeśli masz 10 tys. zł i przez dziesięć lat będziesz trzymał tę kwotę na lokacie lub koncie oszczędnościowym, to przy średnim oprocentowaniu 4,5 proc. po upływie dekady będziesz miał 13,5 tys. zł. Ale te 13,5 tys. zł będzie wówczas warte tyle, ile dzisiejsze 10 tys. zł. Bo w tym czasie ceny – z powodu inflacji – pójdą w górę o 30–40 proc. Ale lepiej wyjdziesz na tym niż na trzymaniu 10 tys. zł pod poduszką.

Czy warto się przejmować kapitalizacją odsetek?

Zakładając lokatę, warto zwrócić uwagę na to, jak często narosłe odsetki są dopisywane do kapitału. Częsta kapitalizacja odsetek oznacza, że oprocentowanie lokaty jest naliczane dla coraz wyższej kwoty (kapitał bazowy powiększony o wcześniej narosłe odsetki). Wyobraźmy sobie trzyletnią lokatę na 5 proc., na którą wpłacamy 5 tys. zł.

Jeśli odsetki są co roku dopisywane, to na koniec trzyletniego okresu będzie to 787 zł. Odsetki dopisane jednorazowo po trzech latach będą niższe i wyniosą tylko 750 zł. Dla uproszczenia rachunków tym razem pominąłem podatek Belki. Mając do wyboru dwie lokaty o identycznym oprocentowaniu, zawsze wybieraj tę, która wiąże się z częstą kapitalizacją odsetek. Kapitalizacja ma też znaczenie w przypadku kont oszczędnościowych. Odsetki są tam bowiem naliczane co kwartał, co miesiąc lub nawet codziennie.

Najpopularniejsze pułapki lokat bankowych:

►  Dobra lokata, ale na krótko. W lokowaniu oszczędności liczy się każdy grosz i warto korzystać z okazji, ale... nie za wszelką cenę. Zawsze drażnią mnie reklamy, w których pojawiają się wysokie procenty, a na dole, drobnym druczkiem, jest informacja, że lokata jest tylko na miesiąc albo na dwa miesiące. Można sobie pozwolić na taką lokatę, ale pod warunkiem, że potem bank nam jej automatycznie nie skonwertuje na standardową, oprocentowaną znacznie niżej. Zapytaj, czy w umowie lokaty będzie zastrzeżenie, że bank ma się skontaktować z tobą przed końcem lokaty i zaproponować jej przedłużenie. Nawet jeśli nie uda się przedłużyć lokaty na porównywalnie dobrych zasadach, to przynajmniej bank z automatu nie wrzuci twoich pieniędzy do worka pt. „tu leżą pieniądze frajerów oprocentowane najniżej, jak się da”.

►  Dobra lokata, ale w pakiecie. Jeśli bank zaproponuje ci bardzo atrakcyjną lokatę, ale powiązaną z inwestycją w fundusz inwestycyjny (np. połowę pieniędzy możesz ulokować w banku, a drugą połowę musisz włożyć do funduszu), to dwa razy się zastanów, zanim skorzystasz z takiej „okazji”. Pakiet wygląda na mało ryzykowny, ale twój zysk lub strata w 70–80 proc. zależał będzie od tego, jakie będą zyski z funduszu inwestycyjnego. Jeśli fundusz sobie nie poradzi, nie licz na to, że jego straty zostaną skompensowane zyskiem z lokaty. Zwłaszcza że przeważnie taka lokata jest krótkoterminowa, np. trzymiesięczna.

►  „Lokata” z gwarancją kapitału. Pamiętaj, że nie wszystko złoto, co się świeci. Coś, co nazywa się lokatą, nie zawsze musi być rzeczywiście bezpiecznym bankowym depozytem. Dziś „lokatami” bankowcy nazywają np. produkty strukturyzowane, które co prawda gwarantują utrzymanie kapitału i potencjalnie niezłe zyski, ale wiążą się z niemałym ryzykiem, że nie zarobisz ani grosza. A w świecie finansów, w którym cały czas musisz ścigać się z inflacją, „nie zarobić” oznacza „stracić”.

►  Długa lokata na stały procent. Jeśli bank proponuje ci ulokowanie pieniędzy na długo na stały procent, to pamiętaj, że bierzesz udział w swoistym zakładzie. Jeśli w czasie trwania twojego depozytu sytuacja na rynku się zmieni i oprocentowanie innych lokat pójdzie mocno w górę, to ten zakład przegrasz. Skoro bank taką „zabawę” proponuje, to pewnie ma w tym jakiś interes, więc... odpowiednio wysoko wyceń to ryzyko. I załóż tego typu lokatę tylko wtedy, jeśli bank płaci ci za nią dużo więcej niż za lokaty o zmiennym oprocentowaniu.

►  Uwaga na lokaty progresywne! Wspominałem już o nich wyżej. Nie dawaj się złapać na lep oprocentowania podawanego tylko dla ostatniego miesiąca inwestycji. Zawsze żądaj, żeby sprzedawca powiedział, ile zarobisz średnio w całym okresie lokowania pieniędzy.

Czy warto skakać między bankami w poszukiwaniu lepszej lokaty?

Analitycy firmy badawczej PBC policzyli w lutym 2014 r., że osoba przez cały poprzedni rok aktywnie poszukująca najlepszych rozwiązań dla kwoty 10 tys. zł (w różnych bankach), otrzymałaby po roku maksymalnie ok. 4,2 proc. zysku (netto, po potrąceniu podatku od dochodów kapitałowych). Aby tyle ugrać ze swoich oszczędności, trzeba byłoby najpierw zanieść pieniądze do mBanku (lokata pięciomiesięczna), następnie przenieść się do Banku BPH (i tam zostać przez jeden miesiąc na koncie oszczędnościowym) i na koniec skorzystać z sześciomiesięcznej oferty w Alior Banku. Analitycy doszli do wniosku, że różnica w oprocentowaniu oszczędności w przypadku, gdy aktywnie poszukujemy najlepszych rozwiązań we wszystkich bankach, a sytuacją, w której szukamy najlepszych rozwiązań tylko w jednym banku (ale za to dobrze wybranym), wynosi przeciętnie ok. 0,2 proc. „Zamiast aktywnie szukać najlepszych lokat, dobrze przyjrzeć się temu, jaki bank ciągle oferuje wysokie oprocentowanie, bo może się okazać, że wystarczy po prostu dobrze wybrać bank” – piszą autorzy raportu.

Obligacje skarbowe, czyli pożycz rządowi

Czy w interesach może być pewniejszy partner niż rząd? Wielu z nas uważa, że nie, i dlatego swoje oszczędności lokuje w emitowanych przez Ministerstwo Finansów obligacjach. Zysk może nie rzuca na kolana, ale za to jest pewny, co najmniej jak w banku. O ile oczywiście coś może być w dzisiejszych czasach pewne (bo – przypomnę – rząd Grecji ostatnio nie wykupił swoich obligacji, a na Cyprze posiadacze depozytów przekraczających 100 tys. euro zostali pozbawieni połowy kapitału na mocy decyzji władz).

Kupując obligacje, de facto pożyczasz pieniądze ich emitentowi. A ten gwarantuje ci, że odda pieniądze z procentem po umówionym czasie. Obligacje polskiego rządu (każda o wartości 100 zł) możesz nabyć w oddziałach banku PKO BP lub rejestrując się na stronie internetowej www.obligacjeskarbowe.pl. Zakup obligacji przez internet jest dziecinnie prosty. Sprawdziłem to na własnej skórze.

Jakie obligacje masz do wyboru?

Dwuletnie (mają symbol DOS): najpopularniejsze od lat obligacje oszczędnościowe. Jako jedyne mają stałe oprocentowanie. Z góry wiesz, ile dostaniesz wypłaty po dwóch latach. Odsetki po pierwszym roku są kapitalizowane, czyli procent w drugim roku jest naliczany od nominału (100 zł) powiększonego o już zgromadzone odsetki.

Trzyletnie (TOZ). „Trzylatki” mają zupełnie inny sposób obliczania oprocentowania niż „dwulatki”. Przede wszystkim procent jest zmienny, aktualizowany co sześć miesięcy. Zatem nabywca na początku wie tylko, ile dostanie za pierwsze pół roku. W kolejnych półrocznych okresach odsetkowych wszystko zależy od zmiany ceny pieniądza na rynku międzybankowym, czyli wskaźnika WIBOR 6M (po tyle banki komercyjne pożyczają sobie pieniądze na rynku międzybankowym na sześć miesięcy). Oczywiście, poza stawką WIBOR wartość wypłaconych ci odsetek zależy również od drugiego czynnika – stałej marży, na którą umówiłeś się z ministrem finansów.

Czteroletnie (COI). Oprocentowanie „czterolatek” składa się z dwóch elementów: inflacji w danym roku i marży. W praktyce wysokość marży jest twoim realnym zyskiem. Marża jest stała przez cały okres trwania umowy. A więc umawiasz się z ministrem finansów, że przez cztery lata będziesz dostawał od swoich obligacji np. 1 proc. powyżej inflacji za poprzedni rok.

Dziesięcioletnie (EDO). Najdłużej „żyjące” papiery skarbowe dla indywidualnych nabywców. Odsetki są naliczane i kapitalizowane co roku, ale zostaną wypłacone dopiero po dziesięciu latach. Sposób ich naliczania jest taki sam jak w obligacjach czteroletnich – do inflacji w poszczególnych latach jest doliczana stała marża, na którą na początku umówiłeś się z ministrem.

Poza tymi standardowymi obligacjami Ministerstwo Finansów co pewien czas wypuszcza emisje specjalne, dostępne tylko jednorazowo. W 2013 r. była to „Listopadowa 13-tka”, a na początku 2014 r. – „Lutowa 7-ka”. Zainteresowanie takimi jednorazowymi emisjami jest duże, bo inwestorzy mimo wszystko wolą lokować pieniądze na krótko, a specjalne emisje obligacji skarbowych do tej pory zawsze były obliczone na krótszy termin niż te standardowe.

Na co zwracać uwagę przy wyborze obligacji?

Podstawowym celem obligacji jest ochrona zainwestowanego kapitału przed inflacją, czyli spadkiem wartości pieniądza w czasie. Ale marny byłby to interes, gdybyś choć trochę nie zarobił ponad inflację. Tak naprawdę liczy się realny zysk, czyli to, co pozostaje po odjęciu inflacji. Jeśli obligacja w skali roku daje 4 proc., a inflacja wyniesie 2,5 proc., realny zysk to 1,5 proc. Kupując obligacje, nie zawsze będziesz wiedzieć, ile realnie zarobisz. Mają one stały lub zmienny procent.

Wśród oferowanych obecnie obligacji detalicznych „stałe” są tylko papiery dwuletnie o symbolu DOS. Kupując je, zakładasz się o inflację w ciągu najbliższych dwóch lat. Jeśli pójdzie ona w górę i przekroczy procent, jaki dostajesz za obligacje, to zapominasz o realnym zysku i liczysz straty. I odwrotnie – spadek inflacji zwiększy realny zarobek.

Zupełnie inaczej wygląda sytuacja przy zmiennym procencie. Najczęściej (chodzi o obligacje czteroletnie o symbolu COI i dziesięcioletnie – EDO) oprocentowanie jest zbudowane z dwóch elementów: inflacji oraz marży. W takim przypadku masz pewność, że twój zysk przebije inflację. No, powiedzmy, że prawie pewność, bo oprocentowanie w kolejnym okresie zależy od inflacji w poprzednim – a więc w sytuacji, gdy inflacja idzie gwałtownie w górę, zmiany oprocentowania obligacji mogą za nią nie „nadążać”. Ale to okoliczność, która na szczęście zdarza się dość rzadko.

Uważaj na marżę! W przypadku obligacji, których oprocentowanie jest zmienne, a więc indeksowane stawką WIBOR lub inflacją, bardzo ważnym elementem jest marża, którą oferuje w danej emisji Ministerstwo Finansów. To ona decyduje o ostatecznym zysku inwestora. Marża – o tym też musisz pamiętać – jest stała przez cały okres inwestycji. Zapisując się na obligację dziesięcioletnią z niską marżą, będziesz cierpiał z powodu niskiego realnego zysku przez całą dekadę (chyba że pozbędziesz się „trefnego papieru” wcześniej).

Niestety, w 2013 r. minister finansów Jacek Rostowski mocno ciął marżę obligacji.

Minister kastruje marże na obligacjach

Od połowy 2007 r. marża oprocentowania obligacji dziesięcioletnich (EDO) była na poziomie 2,75 proc. To oznacza, że niezależnie od tego, czy inwestor kupował obligacje w styczniu, czy w październiku, miał zagwarantowane mniej więcej te same warunki – że przez kolejnych dziesięć lat będzie zarabiał 2,75 proc. powyżej aktualnej inflacji. Od połowy 2010 r. do końca 2011 r. marża dla kolejnych emisji obligacji była jeszcze wyższa – wynosiła 3 pkt proc. powyżej inflacji. Potem wróciła do poziomu 2,75 proc., aż w połowie 2012 r. zaczęły dziać się rzeczy dziwne. Minister Finansów, emitując kolejne serie papierów typu EDO, coraz chętniej podnosił marżę w pierwszym roku (uprawiając sprawny marketing), jednocześnie obniżając marżę za mniej eksponowane kolejne lata (a więc na czas, kiedy obligatariusze robią z rządem „prawdziwy” biznes).

Przykłady? Wrześniowa emisja obligacji dziesięcioletnich z 2012 r.: oprocentowanie 2 proc. powyżej inflacji w pierwszym roku i 2,5 proc. w kolejnych dziesięciu latach. Styczeń 2013 r.: marża w pierwszym roku co prawda już 2,2 proc., ale w kolejnych dziewięciu – już tylko 1,75 proc. Luty 2013 r.: tu już minister poszalał na całego. W pierwszym roku rzucił na przynętę aż 2,6 proc. marży, a w następnych latach zmniejszył ją do rekordowo niskiego poziomu 1,5 proc. To oznacza, że kto kupił obligacje EDO w połowie 2012 r., zagwarantował sobie przez dziewięć lat zysk 2,75 pkt proc. powyżej inflacji, a ten, kto skusił się na papiery dopiero na początku 2013 r., będzie zarabiał tylko 1,5 proc. powyżej inflacji. O ile, zakładając kiepsko oprocentowaną lokatę, w najgorszym razie pozbawimy się realnego zarobku przez rok, o tyle słabo oprocentowana obligacja oznacza mizerne zyski przez całą dekadę.

Rolowanie, czyli nagroda dla wytrwałych. Gdy twoim obligacjom kończy się żywot, masz dwie możliwości. Albo resort finansów odkupi je i zainkasujesz gotówkę, albo możesz dalej oszczędzać, wymieniając stare obligacje na nowe (oczywiście już na warunkach obowiązujących dla nowych obligacji).

Jak wyjść z inwestycji wcześniej? A jeśli potrzebujesz pieniędzy wcześniej? Obligacje trzyletnie o symbolu TZ możesz po prostu sprzedać na giełdzie, składając zlecenie w biurze maklerskim i płacąc prowizję według taryfy maklerów. Przeważnie ich notowania są niższe od wartości odsetek przypadających w danym momencie na każdą obligację, więc wcześniejsza sprzedaż nie jest dobrym interesem.

Z pozostałymi obligacjami detalicznymi nie jest tak łatwo, bo nie handluje się nimi na giełdzie. Ale i z nich można wyjść przed terminem wykupu. Resort finansów potrąca wprawdzie przy wypłacie prowizję, co obniża dochodowość, lecz na szczęście tylko w ostatnim roku. Zyski z poprzednich lat w całości możemy zainkasować. Można to porównać z rodzajem kary za zerwanie umowy.

Obligacje jako pomysł na emeryturę. Firmy ubezpieczeniowe i fundusze inwestycyjne kuszą ofertami oszczędzania na przyszłą emeryturę, bo wiadomo już, że ze składek zgromadzonych w otwartych funduszach emerytalnych trudno będzie godnie wyżyć na stare lata. Kapitał na starość można też odłożyć na własną rękę, systematycznie kupując obligacje dziesięcioletnie. Zaletą takiej prywatnej emerytury budowanej z obligacji jest to, że nie płacisz firmom za zarządzanie twoimi emerytalnymi pieniędzmi.

Pieniężny fundusz inwestycyjny, czyli pokonać lokatę

Są trzy podstawowe różnice, które sprawiają, że inwestowanie pieniędzy w funduszu nie jest tym samym co ich wpłacanie do banku. To oczywiście nie znaczy, że fundusz jest lepszy lub gorszy od banku. Zgodnie z zasadą rozproszenia ryzyka warto trzymać pieniądze i w banku, i w funduszu. O jakich różnicach myślę?

►  Bank gwarantuje określony zysk, a fundusz nie. Wkładając pieniądze na lokatę lub na konto oszczędnościowe, zawsze wiesz, ile dostaniesz odsetek (no, prawie zawsze, bo część lokat ma zmienne oprocentowanie i bank może je w każdej chwili podwyższyć lub obniżyć). Fundusz jedynie obiecuje, że postara się wycisnąć z pieniędzy siódme poty, ale konkretnego wyniku nie zagwarantuje. Zwykle celem funduszy pieniężnych jest pobicie rentowności lokat. Czasem im się to udaje, a czasem nie.

►  Z funduszu możesz wycofać się w każdej chwili, bez opłat. Pieniądze w funduszu są zawsze do twojej dyspozycji. Na lokacie nie zawsze. Część banków pozwoli się wycofać przed upływem terminu lokaty tylko wtedy, gdy klient odda mu część odsetek. Fundusz pieniężny nie nalicza żadnych opłat przy wypłacie pieniędzy i możesz je wycofywać bez żadnych ograniczeń.

►  W funduszu jest opłata za zarządzanie pieniędzmi. Pieniądze na lokacie tej opłaty nie mają, koszty banku są schowane w oprocentowaniu. W funduszach pieniężnych opłaty za zarządzanie nie są wysokie, wynoszą ok. 0,5 proc. w skali roku.

Jak inwestuje fundusz pieniężny?

Pieniądze inwestorów, które trafią do funduszu pieniężnego, są inwestowane w taki sposób, żeby przynosiły pewny, możliwie jak najbezpieczniejszy zysk. Fundusz za oszczędności klientów kupuje przede wszystkim tzw. bony skarbowe, czyli krótkoterminowe pożyczki, które zaciąga rząd. Ministerstwo Finansów, by sfinansować bieżące wydatki budżetu państwa, sprzedaje inwestorom, m.in. właśnie funduszom, takie bony skarbowe i po kilkunastu, a najdalej kilkudziesięciu tygodniach wypłaca zysk z odsetkami. Te papiery wartościowe nie są dostępne dla zwykłych ciułaczy, nie mając 50–100 tys. zł, żeby samodzielnie kupić bon skarbowy, trzeba iść w tym celu do funduszu.

Poza tym fundusze pieniężne deponują też pieniądze klientów w banku. Ponieważ przychodzą z dużym workiem pieniędzy, mogą liczyć na lepsze oprocentowanie niż klient indywidualny.

Ile można zarobić? To oczywiście zależy od sprawności menedżerów, którzy zarządzają funduszem. Niektórzy z nich potrafią w gąszczu bonów skarbowych i lokat znaleźć te najlepsze, a inni mają z tym problem. Ze względu na spore różnice w rentowności poszczególnych funduszy warto podzielić swoje pieniądze między co najmniej dwóch powierników, by nie stawiać wszystkiego na jedną kartę.

Jak dzielą się fundusze pieniężne?

Fundusze pieniężne nie są jednakowe. Najbezpieczniejszą grupą są fundusze rynku pieniężnego, które inwestują wyłącznie w papiery wartościowe emitowane przez polski rząd. Ani grosza nie włożą nawet w lokatę bankową prywatnego banku, bo z założenia robią interesy wyłącznie z rządem.

Są też fundusze gotówkowe, których cechą jest to, że starają się wśród krótkoterminowych obligacji znaleźć takie, które mogą dać wyższy zysk niż te rządowe. Jedne fundusze gotówkowe niewielką część pieniędzy ulokują w krótkoterminowe „obligacje”, czyli tzw. kwity dłużne prywatnych firm, oprocentowane rzecz jasna lepiej niż bony skarbowe. Inne fundusze kupią za część pieniędzy np. bony skarbowe emitowane przez rząd węgierski, czeski czy np. bony dłużne sprzedawane przez jakieś miasto lub gminę. Daje to szansę na wyższy zysk, ale wiąże się też z pewnych ryzykiem, gdyby któryś z emitentów miał kłopoty finansowe i nie oddał pożyczonych pieniędzy z odsetkami.

Jak wybrać dobry fundusz pieniężny?

Ja zwykle korzystam z porównywarki oceniającej fundusze inwestycyjne na stronie firmy Analizy Online (www.analizy.pl). Wybierając zakładkę „fundusze inwestycyjne”, a potem podając w wyszukiwarce frazę „pieniężny”, dostaniesz do ręki listę wszystkich funduszy tego typu. Każdy z nich jest szczegółowo opisany i oceniony. Wybierz taki fundusz, któremu analitycy przyznali dużo gwiazdek. Zerknij też na porównanie jego zysków ze średnią dla całej grupy funduszy pieniężnych lub gotówkowych. I to nie tylko za ostatni rok, ale za trzy lub pięć lat. Ja zwykle staram się nie wybierać funduszu, który jest najlepszy w ostatnim czasie, ale taki, który przez kilka lat z rzędu mieścił się w szeroko pojętej czołówce.

Gdzie kupić fundusz pieniężny?

Część funduszy można kupić przez internet, korzystając z serwisów transakcyjnych banków. Jeśli jakiś fundusz nie jest dostępny w sprzedaży internetowej, wystarczy sprawdzić na jego stronie internetowej, który bank go sprzedaje, pójść do placówki i założyć sobie tzw. rejestr. Później już będziesz mógł składać zlecenia nabycia lub odkupienia jednostek uczestnictwa przez internet lub telefon, bez konieczności chodzenia do oddziału.

Mój patent na budowanie poduszki finansowej

Naszkicowałem ci cztery możliwości bezpiecznego oszczędzania i inwestowania pieniędzy. To wystarczająca paleta instrumentów, byś mógł zabrać się do systematycznego budowania poduszki finansowej. Możesz zastosować najróżniejsze pomysły – zacząć od lokat, kont oszczędnościowych albo funduszy pieniężnych. Do wyboru, do koloru.

Jak ja buduję moją poduszkę finansową?

1. Drobne, systematyczne wpłaty wędrują na konto oszczędnościowe.

2. Kiedy na koncie jest już 10 tys. zł, połowę z tych pieniędzy przerzucam na krótkoterminową lokatę (najwyżej sześcio- lub dziewięciomiesięczną).

3. Kiedy znów mam na koncie oszczędnościowym 10 tys. zł, następne 5 tys. zł idzie na lokatę, ale tym razem roczną.

4. Ponownie czekam, aż uzbiera się większa sumka, której połowę przelewam na długoterminową lokatę (co najmniej dwuletnią).

5. Zauważ, że dzięki temu buduję swoje oszczędności w sposób zrównoważony, nie umieszczając wszystkich pieniędzy na długoterminowym depozycie, z którego trudno byłoby je wyciągnąć.

Kiedy mam już 20–30 tys. zł na koncie oszczędnościowym i lokatach, zaczynam część „nadwyżkowego” salda na koncie oszczędnościowym przerzucać na obligacje. Na początku kupuję trochę tych najkrótszych, dwuletnich. Potem uzupełniam portfel o fundusz pieniężny i na końcu o obligacje dziesięcioletnie. W ten sposób mój portfel inwestycji pod hasłem „poduszka finansowa” osiąga docelowy wygląd.

WSTĘP DO INWESTOWANIA OSZCZĘDNOŚCI NA RYNKU KAPITAŁOWYM

Dlaczego podjęcie ryzyka w lokowaniu oszczędności może mieć sens?

Jeśli masz już niezbędną poduszkę finansową, możesz zacząć realizowanie drugiej części planu, który ma cię doprowadzić do finansowej niezależności i zwiększyć zdolność do spełniania marzeń. Chodzi oczywiście o inwestowanie pieniędzy z myślą o zysku znacznie większym niż na lokacie bankowej, koncie oszczędnościowym czy z inwestowania w obligacje. Skoro jesteś już zabezpieczony na wypadek turbulencji w domowym budżecie, to w tej części planu możesz sobie pozwolić na pewne ryzyko. Dlaczego warto je podjąć? Są dwa powody:

W długiej perspektywie ceny akcji rosły w przeszłości szybciej niż oprocentowanie lokat.

Jedną z podstaw inwestowania jest to, że w długim terminie – po wyeliminowaniu wpływu zdarzeń jednorazowych, kryzysów, przejściowych zaburzeń cyklu koniunktury – na akcjach można zarobić więcej niż na obligacjach, na obligacjach zaś lepiej niż w banku. To podwaliny całej nauki o finansach mówiącej, że im wyższe ryzyko inwestycji, tym większy jest potencjalny zysk. Jednak pewna firma inwestycyjna kilka lat temu policzyła, o ile różniły się stopy zwrotu z akcji i obligacji na przestrzeni poprzednich 20 lat. Okazało się, że średnia roczna stopa zwrotu amerykańskiego indeksu akcji S&P 500 wyniosła w latach 1988–2008 dokładnie 8,35 proc. rocznie. W tym samym czasie indeks Barclays Aggregate, oddający rentowność papierów dłużnych, czyli obligacji, wyniósł 7,43 proc.

Okazuje się więc, że ryzyko, które bierzemy na siebie, inwestując w akcje, nie owocuje wcale tak dużo wyższymi długoterminowymi zyskami, jakby się mogło wydawać na pierwszy rzut oka. Różnica, na przykładzie amerykańskiego rynku akcji i obligacji, wynosi raptem 0,9 pkt proc.

Z kolei jeden z polskich serwisów internetowych policzył, że w latach 2000–2010 średni wynik inwestycji w polski fundusz pieniężny wyniósł 7,3 proc., tyle samo średnio zarobili inwestorzy wkładający pieniądze do funduszu obligacji, ci zaś, którzy wybrali fundusze polskich akcji, średnio osiągnęli wynik 8 proc. zysku rocznie. A więc również o niecały punkt procentowy lepiej niż inwestorzy lokujący w fundusze obligacji! Okazuje się więc, że niewiele wyższy zysk z akcji niż z obligacji jest faktem także u nas, w horyzoncie dziesięcioletnim.

Ale w wieloletniej perspektywie, z uwzględnieniem procentu składanego, ten niecały punkt procentowy w różnicy opłacalności inwestowania w obligacje i akcje przekłada się na niemałe różnice w finalnej wartości skumulowanego kapitału. Przykładowo, inwestując dziś 100 tys. zł na 20 lat przy stopie zwrotu 7 proc. rocznie, zbierzemy 196 tys. zł, a przy stopie 8 proc. będzie to już 216 tys. zł. Różnica sięga 20 tys. zł, a więc 20 proc. początkowej sumy.

Inwestując w dywidendy spółek, zarobisz lepiej niż na obligacjach.

Drugi argument, który przekonuje mnie do lokowania pieniędzy nie tylko w banku lub w obligacjach, lecz także na rynku kapitałowym, to możliwość czerpania dochodów z zysków notowanych na giełdzie firm. Inwestując pieniądze w akcje – czy to samodzielnie, czy z pomocą funduszu inwestycyjnego – staję się udziałowcem przedsiębiorstwa, które radzi sobie lepiej lub gorzej, ale zwykle generuje jakieś zyski (choć są i przedsiębiorstwa źle zarządzane, których udziałowcy żadnych zysków nigdy nie zobaczą). Tymi zyskami firmy dzielą się ze swoimi współwłaścicielami, wypłacając dywidendy. W dobrze zarządzanej firmie dywidenda może dawać porównywalny bądź nawet wyższy zysk niż lokata w banku. Taką inwestycję w akcje, obliczoną głównie na zyski z dywidendy, możemy traktować jako mniej ryzykowną, bo przecież niezależnie od tego, czy kurs akcji jest wysoki, czy niski (a w bardzo długiej perspektywie, jak wynika z cytowanych wyżej statystyk, ceny akcji raczej rosną), to co roku odcinam kupony, a po pewnym czasie skumulowany zysk z dywidendy może przekroczyć wartość inwestycji.

W USA – to jeden z najstarszych i najbardziej rozwiniętych rynków kapitałowych – dywidendy płaci 90 proc. notowanych firm. Jednak u nas w dalszym ciągu stale sporo płacące spółki giełdowe są raczej okazem zoologicznym niż typowym zjawiskiem. Takim dobrym płatnikiem zawsze był KGHM (zdarzały się lata, w których ta firma płaciła inwestorom po 15 zł na akcję przy cenie rynkowej jednej akcji 100–190 zł). Inne spółki dywidendowe to PGNiG, PKO BP oraz Bank Pekao i Citi Handlowy.

W jednym z blogów giełdowych znalazłem wykres pokazujący, że w przeszłości to dywidendy zapewniały gros zysku z inwestycji w akcje zaliczane do amerykańskiego indeksu S&P 500. Z wykresu wynika, że na łączną średnią stopę zysku z indeksu S&P 500 w latach 1871–2008, która wyniosła 9,09 proc., składa się 2,14 proc. realnego wzrostu kapitału w wyniku przyrostu kursów akcji powyżej wskaźnika inflacji, 2,24 proc. owego wskaźnika inflacji oraz 4,71 proc. zysku z dywidend przy założeniu, że jest on reinwestowany w akcje spółek, które je wypłaciły. Czy trzeba lepszego dowodu na to, że dywidenda jest solą inwestycji giełdowej? I że warto wybierać do portfela właśnie spółki wypłacające solidne dywidendy?

Podstawowe zasady ograniczania ryzyka w inwestowaniu

Jeśli przekonały cię te dwa argumenty, to powinieneś poznać zestaw podstawowych zasad, które pozwolą ci inwestować pieniądze w możliwie bezpieczny sposób (choć całkiem ryzyka związanego z rynkiem kapitałowym wykluczyć się nie da).

Rozkładaj pieniądze w wielu miejscach. Nie wkłada się wszystkich jajek do jednego koszyka. Nawet jeśli poświęcisz bardzo dużo czasu na analizę swoich inwestycji, nie możesz mieć pewności, że się nie pomyliłeś. Dlatego zawsze wybieraj co najmniej dwa lub trzy miejsca do inwestowania. Ograniczysz ryzyko, że źle trafisz.

Inwestuj pieniądze systematycznie. Ceny akcji zależą nie tylko od tego, czy dana spółka osiąga wysokie, czy niskie zyski. Liczą się także nastroje na całej giełdzie. Jeśli przejściowo są złe, nawet akcje dobrych spółek spadają (tyle że wolniej niż akcje spółek złych). Nie ma sensu bawić się w rosyjską ruletkę i próbować trafić w moment, kiedy ceny akcji są najniższe. Akcje lub udziały w funduszach – zwłaszcza w tych inwestujących na giełdzie – kupuj systematycznie, raz na miesiąc, kwartał lub pół roku. Dzięki temu ograniczysz ryzyko wejścia na rynek w niekorzystnym momencie.

Obstawiaj różne rynki. Im więcej masz pieniędzy do dyspozycji, tym łatwiej możesz sobie pozwolić na rozłożenie pieniędzy między np. fundusze inwestycyjne inwestujące w różnych częściach świata. To ważne, bo może się okazać, że np. w Polsce ceny akcji stoją przez pół roku w miejscu, a w Azji w tym czasie zyskają 50 proc. Jeśli możesz sobie pozwolić na inwestowanie w fundusze około 200–300 zł miesięcznie, to wybierz dwa fundusze inwestujące w Polsce. Jeśli możesz poświęcić więcej, dołóż do tego fundusz inwestujący w całej Europie Środkowej. A potem dodaj do palety fundusz inwestujący w Azji. Takie fundusze są dostępne w większości banków i u pośredników finansowych.

Nie zgaduj najlepszego momentu na inwestycje. Nie czekaj z rozpoczęciem inwestowania na początek nowej hossy. Najpewniej nie trafisz, bo nawet najbardziej wytrawni inwestorzy mają często problem z ustaleniem, czy rynek jest w dołku, czy już z niego wyszedł. Pamiętaj, że 80 proc. wzrostów następuje podczas tylko 5 proc. sesji giełdowych.

Nie dawaj się ponieść emocjom, one paraliżują racjonalność. Większość błędów w inwestowaniu pieniędzy bierze się stąd, że zmieniamy pierwotne decyzje pod wpływem emocji – strachu lub euforii. Chciwość pcha nas do inwestowania na szczycie, strach do wycofywania się z inwestycji na dnie. Nigdy nie panikuj przy pierwszych większych spadkach. Nawet krach to nie koniec świata, tylko naturalny element cyklu koniunktury. Inwestowanie z definicji wymaga długiego horyzontu czasowego i możesz być pewien, że w tym czasie zdarzy się kilka krachów i kilka lat hossy. Naucz się z tym żyć. Próbuj poskromić lęk przed stratami, na drodze do bogactwa one też muszą się zdarzyć.

Unikaj „mentalnego księgowania” zysków i strat. Pamiętaj, że jeśli inwestujesz długoterminowo, to wszystkie twoje zyski i straty są papierowe. Realne są dopiero wtedy, gdy wycofasz się z inwestycji. Nie wpadaj w euforię, jeśli policzysz sobie, że masz np. 50 proc. więcej pieniędzy, niż wpłaciłeś. Nie załamuj rąk, jeśli okaże się, że straciłeś 30 proc. To tylko wirtualne rachunki.

PRZEGLĄD INWESTYCJI O UMIARKOWANYM RYZYKU

Są przynajmniej trzy kategorie instrumentów inwestycyjnych, które z jednej strony nie należą do najmniej ryzykownych, ale też niosą za sobą dużo mniejsze ryzyko niż inwestowanie w akcje.

Fundusze inwestujące w obligacje, czyli wybiorą za ciebie

Zamiast inwestować bezpośrednio w obligacje skarbowe, możesz powierzyć pieniądze funduszowi inwestycyjnemu, który kupi ci nie tylko obligacje rządowe, lecz także te emitowane przez firmy. Fundusze nie ograniczają się tylko do kilku rodzajów obligacji dostępnych dla każdego. Mogą też kupować przeznaczone tylko dla dużych graczy tzw. obligacje hurtowe. A co ważniejsze – negocjować ceny zakupu papierów. Dlatego zakup udziałów takiego funduszu może być dobrą alternatywą dla samodzielnego inwestowania w obligacje detaliczne.

Fundusze, które inwestują w różne obligacje, nie tylko rządowe, lecz także korporacyjne (czyli emitowane przez firmy), cechują się oczywiście wyższym ryzykiem – zawsze może się przecież zdarzyć, że któryś z emitentów zbankrutuje i nie tylko nie wypłaci odsetek, ale nawet nie odda zainwestowanych pieniędzy – ale też obiecują wyższe zyski. Oczywiście obligacje takich firm jak Coca-Cola czy McDonald’s są czasem mniej ryzykowne niż papiery emitowane przez niejeden rząd.

Są też fundusze, które co prawda inwestują tylko w pewne obligacje rządowe, ale... nie tylko z jednego kraju. Taki fundusz włoży do portfela trochę obligacji rządu węgierskiego, trochę czeskich lub słowackich, nie pogardzi rumuńskimi albo bułgarskimi. Oczywiście nie jest to stuprocentowo pewna inwestycja – państwa też czasem mają kłopoty ze zdobyciem pieniędzy na wykupienie obligacji i zapłacenie odsetek.

Ale fundusz obligacji – czy to inwestujący tylko w polskie, rządowe papiery dłużne, czy też lokujący za granicą lub szukający obligacji korporacyjnych – zwykle ma w portfelu kilkadziesiąt różnych serii obligacji. Więc nigdy, nawet w przypadku niewypłacalności jednego z emitentów, nie straci wszystkich pieniędzy. Jednak zanim kupisz fundusz obligacji, zawsze się dowiedz, do której kategorii można go zaliczyć. Oczywiście najbardziej przewidywalne zyski da fundusz, który lokuje wyłącznie w polskie obligacje rządowe. Najbardziej nieprzewidywalny, ale i potencjalnie najbardziej zyskowny, jest fundusz, który inwestuje w obligacje korporacyjne.

Od czego zależy zysk funduszu obligacji?

Ostateczny wynik funduszu nie zależy tylko od wysokości oprocentowania obligacji, ale przede wszystkim od umiejętności zarządzającego funduszem. Dlatego wyniki funduszy obligacji są często dość mocno zróżnicowane. Fundusze obligacji dobrze zarabiają dla swoich klientów przede wszystkim w okresie spadku stóp procentowych.

Dlaczego? Otóż dużą część ich portfela stanowią zawsze długoterminowe obligacje, np. dziesięcioletnie. Często z zagwarantowanym aż do wykupu stałym oprocentowaniem. Gdy stopy procentowe w kraju są wysokie, fundusze napełniają portfele dobrze oprocentowanymi obligacjami. Za rok, dwa, kiedy oprocentowanie lokat i obligacji detalicznych spadnie, fundusze obligacji nadal odcinają sowite kupony od poprzednich inwestycji.

Podstawową wadą funduszy obligacji jest to, że o ile kupując samodzielnie papiery, klient często wie, ile zarobi, o tyle kupując fundusz, takiej pewności nigdy nie ma. Wszystko zależy od tego, jakie obligacje ma w portfelu fundusz. Jeśli kupił kiedyś nisko oprocentowane obligacje, to nawet przy wysokich stopach procentowych nie zagwarantuje wysokiego zysku, co bywa nieprzyjemnym zaskoczeniem dla inwestorów liczących na „bezpieczny zysk”. Specjaliści zalecają, aby zainteresować się funduszami obligacyjnymi dopiero w momencie, gdy cykl podwyżek stóp się zakończy. Fundusze mają obowiązek raz na pół roku dokładnie spowiadać się ze swoich inwestycji i publikować informacje, w jakie papiery wartościowe zainwestowały pieniądze klientów.

Ze względu na niepewność dotyczącą wysokości zysku fundusz obligacji może być dobrym pomysłem na ulokowanie pieniędzy na kilka lat. Raczej nie polecam ci takiego funduszu w przypadku krótszych, kilkumiesięcznych inwestycji. No i pamiętaj: to też nie jest inwestycja bez ryzyka.

W jeden dzień zaprzepaścili dwuletnie zyski inwestorów

Niedawno jedno z renomowanych towarzystw funduszy inwestycyjnych niespodziewanie poinformowało, że rewiduje wycenę udziałów swojego funduszu lokującego w obligacje korporacyjne aż o 14,1 proc. To była gigantyczna przecena jak na fundusz inwestujący w obligacje, bo tego typu fundusze zwykle dają 5–6 proc. zysków w skali roku. Zaskoczenie było tym większe, że fundusz ten jeszcze do jesieni zeszłego roku był prawdziwą gwiazdą – jego roczna stopa zwrotu sięgała 7,5 proc., gdy w tym samym czasie inne fundusze dawały 4,5–5,5 proc. W poprzednich latach nie było funduszu lokującego w obligacje korporacyjne, który miałby lepsze wyniki niż ten. Okazało się, że te wspaniałe wyniki były zwykłą iluzją. Po zrewidowaniu wartości jednostki uczestnictwa do 100,98 zł roczna stopa zwrotu funduszu spada do minus 16,5 proc., a trzymiesięczna – do minus 20,5 proc. Tak gwałtownie pieniędzy swoich klientów nie puszczają z dymem nawet agresywne fundusze akcji, a co dopiero relatywnie bezpieczne fundusze lokujące w obligacje. Ba, inwestując w tego typu fundusz, inwestor rzadko kiedy bierze pod uwagę możliwość jakiejkolwiek straty, zastanawia się co najwyżej, czy zarobi trochę więcej, czy trochę mniej.

Niestety, ściganie się zarządzających o jak najwyższe stopy zwrotu prowadzi często klientów do piekła. W przypadku funduszy inwestujących w obligacje korporacyjne pokusa zainwestowania w wysoko oprocentowane obligacje ryzykownej firmy jest duże. Tak właśnie zrobili zarządzający pechowego funduszu. Znalazłem ciekawe informacje porównujące zawartość portfeli funduszy obligacji korporacyjnych. Otóż ten, który tak zawiódł inwestorów, był jednym z nielicznych funduszy, który brzydził się płynnymi, acz nisko oprocentowanymi obligacjami rządowymi, komunalnymi lub banków spółdzielczych. W portfelu miał natomiast papiery małych, nieznanych nikomu firm, których obligacje obiecywały np. 13 proc. zysku w skali roku. Pozazdrościć optymizmu zarządzającym.

Obligacje korporacyjne, czyli zabaw się w bank

W Polsce rynek obligacji korporacyjnych nie jest mocno rozwinięty, ale mimo wszystko warto przyjrzeć się obligacjom, których nie emituje rząd, lecz inne podmioty. Najczęściej są to firmy, które zamiast pożyczać pieniądze z banku, wolą zwrócić się o pożyczkę do inwestorów. Jeszcze do niedawna było tak, że jeśli jakaś firma chciała wyemitować obligacje, to wynikało to jedynie z faktu, że już żaden bank nie chciał jej pożyczyć pieniędzy i w związku z tym musiała poszukać „jeleni” gdzie indziej. Teraz sytuacja jest nieco lepsza – w 2013 r. obligacje dla przeciętnego Kowalskiego wyemitował PKN Orlen, jedna z największych polski korporacji. Ale wciąż warto uważnie patrzeć, komu pożycza się pieniądze w formie obligacji.

Dlaczego warto kupować obligacje emitowane przez gminy, banki albo firmy? Odpowiedź jest prosta: bo oferują wyższe zyski niż obligacje rządowe. Przeciętne oprocentowanie obligacji korporacyjnych to WIBOR plus 3 proc., podczas gdy lokaty bankowe przeważnie dają najwyżej WIBOR plus 1 proc., obligacje rządowe zaś nawet nieco mniej.

Jak można podzielić obligacje korporacyjne?

►  Gminne, czyli samorządowe. Najbliższe obligacjom skarbowym są te emitowane przez gminy. Nie są co prawda bezpośrednio gwarantowane przez rząd, ale samorząd to organ administracji publicznej, więc ryzyko, że zbankrutuje, nie jest dużo większe niż prawdopodobieństwo niewypłacalności skarbu państwa. Można je kupić w biurach maklerskich, za pośrednictwem banków oraz u niektórych pośredników finansowych.

►  Bankowe. Nieco bardziej ryzykowne są obligacje emitowane przez banki (spółdzielcze i komercyjne), choć i tu ryzyko jest limitowane, bo branża bankowa – jak żadna inna – jest poddana bardzo ostremu nadzorowi. I zarówno jakość zarządzania bankiem, jak i jego wyniki finansowe są stale monitorowane. Ryzyko bankructwa banku i niewywiązania się ze zobowiązań dotyczących zwrotu pieniędzy z obligacji jest dość ograniczone. Kupisz je bezpośrednio w oddziałach banków, które je emitują.

►  Korporacyjne. Czyli emitowane przez firmy. Oczywiście: firma firmie nierówna, bo wśród emitentów obligacji korporacyjnych są zarówno niewielkie spółki deweloperskie, windykacyjne czy budowlane, jak i największe i najbardziej wiarygodne polskie firmy, takie jak choćby wspomniany PKN Orlen czy Giełda Papierów Wartościowych. Obligacje korporacyjne kupuje się na giełdzie (dotyczy to obligacji, które już zostały sprzedane pierwotnym posiadaczom i weszły do handlu na tzw. rynku wtórnym – warszawska giełda prowadzi dla nich osobny parkiet o nazwie Catalyst) oraz w biurach maklerskich w określonych terminach subskrypcji (czyli zapisów). Transakcja nie jest skomplikowana – trzeba złożyć zapis, wpłacić pieniądze, odczekać do końca subskrypcji (żeby ustalić, czy w ogóle doszła do skutku, bo mogło zabraknąć chętnych albo mogło być ich zbyt wielu) i wypatrywać zysków z odsetek. Te są oczywiście uzależnione od ryzyka, jakie ponosimy przy inwestycji.

Od czego zależy oprocentowanie?

Najbardziej wiarygodne, renomowane firmy emitują obligacje, których oprocentowanie nie odbiega znacząco od oprocentowania obligacji skarbowych. A spółki, które mają problemy z pozyskiwaniem kredytów bankowych, czasem godzą się płacić nawet po 10 proc. w skali roku. Nie polecam ci inwestowania w obligacje korporacyjne z dwucyfrowym oprocentowaniem. Ryzyko, że taka firma nie odda pieniędzy i zbankrutuje, jest znaczne.

Bardziej bezpieczne są obligacje zabezpieczone konkretnym majątkiem. Najbardziej ryzykowne są obligacje niezabezpieczone podporządkowane – nie dość, że nie mają żadnego zastawu na majątku, to jeszcze są spłacane w drugiej kolejności, po zaspokojeniu posiadaczy wszystkich innych obligacji. W przypadku bankructwa emitenta obligacji ich posiadacz może być niemal pewny, że będzie jednym z ostatnich w kolejce do odzyskania pieniędzy.

Obligacje możemy podzielić także ze względu na rodzaj oprocentowania. Najwięcej jest obligacji o zmiennym oprocentowaniu opartym na stawce WIBOR. Odsetki od obligacji zmieniają się w zależności od wahań stóp procentowych. Ale są i obligacje o stałym oprocentowaniu, ustalonym raz na zawsze. Na początku 2014 r. średnie oprocentowanie obligacji nieskarbowych, notowanych na giełdzie Catalyst, wynosiło średnio 6,9 proc.

Możesz też spotkać na rynku obligacje o zerowym oprocentowaniu (tzw. zerokuponowe). Są one sprzedawane po cenie niższej niż ich nominalna wartość (to tak, jakby ktoś dał ci banknot 100 zł i kazał zapłacić za niego 90 zł). Różnica między ceną nabycia i wykupienia obligacji decyduje o ich rentowności.

Pamiętaj, by nie inwestować zbyt dużej części swoich pieniędzy w obligacje jednego emitenta. Zawsze dziel inwestycję między kilku emitentów, by zmniejszyć ryzyko wpadki. I pamiętaj – im wyższe oprocentowanie obligacji, tym bardziej zdesperowana jest firma, która je sprzedaje. A taka desperacja wynika przeważnie z nie najlepszej kondycji finansowej firmy. Weź to pod uwagę, oceniając ryzyko zakupu obligacji.

Produkty strukturyzowane, czyli czarna skrzynka

Sztuka inwestowania polega m.in. na tym, by umiejętnie zróżnicować portfel swoich inwestycji tak, żeby nie był uzależniony tylko od polskiego rynku i tylko od jednej klasy aktywów, np. akcji. Są regiony świata bardziej atrakcyjne, jeśli chodzi o inwestowanie pieniędzy, niż Polska. Pewnie warto byłoby ulokować choćby niewielką część oszczędności w rynku złota, srebra, ropy naftowej, może opłaciłoby się kupić opcje na wieprzowinę?

Niestety, duża część egzotycznych inwestycji (takich jak np. lokaty w kontrakty terminowe na ropę naftową) nie jest dostępna dla prywatnych inwestorów bez milionów złotych w kieszeni. Niekiedy jedynym sposobem, by zainwestować w coś oryginalnego, jest zakup tzw. produktu strukturyzowanego, czyli „paczki”, w której zawarta jest nietypowa inwestycja. Takie produkty, zwane czasami przez bankowców także lokatami strukturyzowanymi albo bardziej pieszczotliwie „strukturami”, można kupić niemal w każdym banku i w większości firm ubezpieczeniowych.

Co to jest produkt strukturyzowany?

Mechanizm takich produktów jest prosty: z każdych 100 zł większość pieniędzy – np. 85–90 zł – idzie na zakup bezpiecznych obligacji, które po trzech-czterech latach zapewnią klientowi zwrot zainwestowanych 100 zł. A pozostałe 10–15 zł przeznacza się na zakup tzw. opcji (czyli rodzaju zakładu o przyszłą cenę jakiegoś instrumentu finansowego lub towaru), na których można kilkakrotnie pomnożyć pieniądze albo wszystko stracić.

Zyski nie zawsze zależą od koniunktury na giełdzie, można kupić m.in. opcje na pogodę, ceny złota czy brylantów. Banki, pośrednicy i fundusze na wyścigi wprowadzają lokaty strukturyzowane nie tylko ze względu na zapotrzebowanie klientów w złych czasach na giełdzie, lecz także dlatego, że to dla nich kopalnia zysków.

Inaczej niż w przypadku zwykłych lokat bankowych czy funduszy są tu duże możliwości pobierania ukrytych prowizji. Wystarczy przeznaczyć na zakup opcji tylko 5 zł zamiast 10 zł. Tańsza opcja to mniejszy potencjalny zarobek klienta, ale ten się o tym nigdy nie dowie, bo mechanizm naliczania zysku z lokaty jest zwykle skomplikowany, a do informacji o tym, jaka opcja została kupiona dla klienta, bardzo trudno dotrzeć.

Tak więc ryzyka, że twoje pieniądze zostaną ubrane w tanią opcję bez jasnych perspektyw na zyski, nie unikniesz. Musisz wliczyć je w inwestycję. Tak samo jak przy każdej inwestycji nie wkładaj wszystkich jajek do jednego koszyka i nie traktuj lokaty strukturyzowanej jak maszynki do zarabiania pieniędzy. Na pewno nie zarobisz kokosów, choć masz szansę na zysk sporo większy niż na lokacie.

Na czym opiera się „struktura”?

W każdej lokacie strukturyzowanej większość pieniędzy idzie na zakup obligacji, najważniejsze jest więc to, jak zostanie zainwestowana pozostała część pieniędzy – te 10–15 proc., które mają zapewnić godziwy zysk. Na pewno będą to opcje, ale jakie? Czy ich wartość zależy od zmian indeksów giełdowych? Jeśli tak, to których?

Czy w skład indeksów wchodzą spółki z określonych branż, obszarów geograficznych? A może chodzi o opcje, których wartość zależy od różnicy między notowaniami dwóch lub więcej indeksów? Coraz popularniejsze są produkty strukturyzowane oparte na indeksach cen surowców spożywczych (kukurydzy, kawy, zboża) lub metali szlachetnych (złota, brylantów).

I rzecz najważniejsza – czy wartość opcji rośnie, jeśli wartość określonego w umowie indeksu rośnie, czy wówczas, gdy spada? A może czasami opcja zarabia na spadkach, a czasami na wzrostach cen? Od czego to zależy? Postaraj się zrozumieć mechanizm działania opcji. To niełatwe, ale w końcu wkładasz w nią swoje ciężko zarobione pieniądze.

Ustal, jaka jest sytuacja na rynku, w który zostaną zainwestowane twoje pieniądze. Sprzedawca będzie oczywiście przekonywał, że perspektywy są świetlane. „Popyt w tej branży rośnie i będzie rósł przez najbliższych kilkadziesiąt lat” – powie. Nie ufaj mu bezgranicznie.

Nawet jeśli długoterminowo ceny towaru objętego lokatą rosną, to twoja lokata obejmuje inwestycję tylko kilkuletnią (w tak krótkim okresie wieloletnie trendy wzrostowe nie muszą się sprawdzać). Poproś sprzedawcę o wykres z informacją, o ile wartości określonych w lokacie indeksów poszły w górę lub w dół w ostatnim roku. I jak kształtowały się np. w ostatnich 20 latach. Jak często szły w górę, a jak często w dół. To ważne, bo dzięki temu określisz swoją szansę na sukces.

Jaki jest potencjał zysków?

Zadaniem inwestycji strukturyzowanej jest przyniesienie zysku wyraźnie większego niż zwykła lokata bankowa. Załóżmy, że po czterech latach twoja „struktura” zarobi np. 24 proc. To wbrew pozorom wcale nie będzie dla ciebie złoty interes. Przez te cztery lata na dobrej lokacie zarobisz prawdopodobnie ok. 22 proc. lub nawet ciut więcej, nie ponosząc żadnego ryzyka. A w inwestycji strukturyzowanej ryzyko jednak ponosisz – to ryzyko utraconych zysków.

Obiecywane przez sprzedawców wieloletnie zyski zawsze przeliczaj więc na roczne i porównaj z tym, co mógłbyś dostać na lokacie bankowej. Poproś sprzedawcę o informację, ile zarobiłbyś na danej inwestycji strukturyzowanej w przeszłości (każdy sprzedawca ma taką informację na podstawie kilku tysięcy symulacji).

Poproś sprzedawcę o informację, w jakim procencie przypadków lokata nie przyniosła zysków w ogóle. Poproś też o wyliczenie, w jakim procencie przypadków zysk był wyższy niż np. 9 proc. rocznie (lub inna liczba, którą ustalisz sobie jako satysfakcjonujący cel).

A teraz zważ ryzyko i potencjalne korzyści. Czy wolisz ulokować pieniądze na stały procent w banku i zarobić np. 4–5 proc. rocznie, czy skusić się na produkt strukturyzowany, który w pewnym procencie przypadków w przeszłości dawał np. powyżej 9 proc. zysków, ale też czasem nie dawał zarobić ani grosza?

Ten kij ma dwa końce

Oczywiście inwestycje strukturyzowane mają zalety.

►  Można osiągnąć zysk na rynku kapitałowym z jednoczesnym ograniczeniem ryzyka straty zainwestowanych pieniędzy. W zwykłych funduszach inwestycyjnych można zarobić znacznie więcej, ale nikt nie gwarantuje zwrotu włożonych pieniędzy, gdyby coś poszło nie tak.

►  „Struktura” – dzięki temu, że częściowo opiera się na inwestycji w opcje – może zarabiać nawet wtedy, gdy tradycyjne rynki akcji spadają. Może to być dobry pomysł na zróżnicowanie portfela i dołożenie do niego elementu, który zamortyzuje straty, gdy na giełdzie panuje bessa.

►  Można pośrednio inwestować na rynku takich towarów jak kawa czy kakao. W Polsce nie ma prostych możliwości kupienia produktu finansowego, którego zysk zależałby np. od zmian cen kawy czy wieprzowiny. Poza tym mało kto ma dość dużo pieniędzy i wiedzy, by samodzielnie kupić opcje lub jednostki funduszy inwestujących w złoto, ropę naftową czy np. kukurydzę. Dzięki produktom strukturyzowanym te rynki zbliżają się na wyciągnięcie ręki do niemal każdego ciułacza.

►  Zysk z inwestycji strukturyzowanej – inaczej niż w przypadku zwykłych lokat – może być zwolniony z podatku Belki. To dlatego najwięcej jest „struktur” występujących pod postacią polis ubezpieczeniowych. Dochód wypłacany jako świadczenie ubezpieczeniowe jest zwolniony z podatku od zysku (o ile uda się go osiągnąć). Można też spotkać „struktury” w opakowaniu certyfikatów funduszy inwestycyjnych (jeśli te fundusze są zarejestrowane w Luksemburgu, a dochód jest wypłacany jako dywidenda, to też nie ma podatku Belki).

JAK ZABRAĆ SIĘ DO INWESTOWANIA W AKCJE?

W każdym długoterminowym portfelu inwestycji powinny znajdować się akcje. Możesz kupić samodzielnie akcje kilku spółek na warszawskiej giełdzie (najlepiej wybierając jakieś solidne, stabilne spółki dywidendowe) albo powierzyć pieniądze funduszom inwestycyjnym, których zarządzający sami wybiorą spółki, w które warto zainwestować. Wówczas zdajesz się na ich wiedzę i intuicję.

Jest też trzecia forma inwestowania, tzw. kupowanie indeksu. Służą do tego tzw. jednostki indeksowe ETF. W Polsce niestety są jeszcze rzadkością, na warszawskiej giełdzie można kupić zaledwie kilka ETF-ów (kupuje się je na giełdzie tak samo jak akcje). Ich zaletą jest to, że ślepo kopiują wybrany indeks giełdowy, „kupując” akcje w proporcji, która odpowiada udziałowi poszczególnych spółek w indeksie. Dzięki temu ETF nigdy nie będzie gorszy niż indeks, choć też nigdy go nie pobije. Inwestowanie w ETF ma tę zaletę, że prowizje są znacznie niższe niż w klasycznym funduszu inwestycyjnym, bo nie trzeba opłacać sztabu analityków i zarządzających aktywami.

Ze statystyk dla polskiego rynku wynika, że tylko co trzeci fundusz inwestycyjny lokujący w akcje pobił w 2012 r. i w 2011 r. indeks giełdowy. Po prostu prowizje pobierane przez fundusze są na tyle znaczące, że „zjadają” zyski wynikające z tego, że zarządzający stara się wybrać do portfela fundusze lepsze niż średnia rynkowa. Czy to argument przeciwko trzymaniu pieniędzy w funduszach? I tak, i nie. Na pewno tańsze jest samodzielne kupowanie akcji albo ETF-ów. Ale z drugiej strony ETF-ów na polskim rynku prawie nie ma, a samodzielne zbudowanie portfela akcji wymaga więcej zachodu niż kupienie udziałów funduszu. Nawet jeśli nie pokona indeksu giełdowego, to można od niego oczekiwać zysków wyższych niż na lokacie bankowej albo z kupowania obligacji.

Przewodnik po funduszach inwestycyjnych

ABC funduszy inwestycyjnych

Co to jest fundusz inwestycyjny? Fundusz to „worek pieniędzy”, którym opiekują się specjaliści od ich pomnażania. Każdy z nas w każdej chwili może dorzucić do tego worka swoją część. W zamian dostaje coś w rodzaju cegiełki potwierdzającej udział w funduszu. Z tą cegiełką możesz w każdej chwili przyjść do funduszu i poprosić o zwrot wpłaconych pieniędzy.

Dlaczego można zarobić więcej niż w banku? Wkładając pieniądze do banku, godzisz się na określone odsetki. Z reguły są one niewysokie, ale wiesz z góry, ile zarobisz. Bank też nie dopłaca do interesu. Zarabia na obracaniu twoimi pieniędzmi i nie dzieli się z tobą tym, co zarobi ponad oprocentowanie lokaty. To czysty zysk banku. W funduszu jest inaczej. Wkładając do niego pieniądze, nigdy nie wiesz, ile zarobisz. Ale za to masz gwarancję, że fundusz odda ci prawie cały zysk, który wypracuje, obracając twoimi pieniędzmi. Pobierze tylko prowizję.

Czy trzeba mieć dużo pieniędzy? Nie. Fundusze świetnie nadają się do systematycznego odkładania pieniędzy, zwłaszcza jeśli nie możesz sobie pozwolić na jednorazowe odłożenie np. 1000 zł. Fundusz przyjmie cię z otwartymi ramionami, nawet jeśli możesz odłożyć tylko 100 zł co miesiąc. Bank przy tak małych kwotach może odesłać cię z kwitkiem albo zaoferować najniżej oprocentowaną lokatę.

Czy pieniądze w funduszu są bezpieczne? Fundusze nie gwarantują osiągnięcia określonego zysku. Każdy fundusz ma swoją politykę inwestycyjną. Jedne fundusze lokują pieniądze klientów tylko w bezpieczne bony skarbowe i obligacje, inne w warszawską giełdę. Jeśli wybierzesz bezpieczny fundusz, możesz liczyć tylko na niewiele większy zysk niż na lokacie. Ale za to jest on niemal pewny. Jeśli umieścisz pieniądze w ryzykownym funduszu – możesz zarobić nawet dziesięć razy tyle co na lokacie. Ale wyższe jest też ryzyko, że stracisz część pieniędzy.

Czym różnią się od siebie fundusze? Fundusze inwestujące tylko w akcje różnią się od siebie przede wszystkim skutecznością inwestowania naszych pieniędzy. Jeden fundusz ma lepszego zarządzającego, drugi – gorszego. Jeden myli się częściej, drugi – rzadziej. Oczywiście nikt nie jest zawsze na szczycie i nawet najlepszemu funduszowi czasem zdarzają się potknięcia, ale chodzi o to, by wybrać fundusz, który w długim terminie najczęściej jest w czołówkach rankingów.

Czy fundusz jest tak samo wiarygodny jak bank? Tak, bo w przypadku bankructwa towarzystwa funduszy inwestycyjnych prowadzącego fundusz (notabene w Polsce nie było jeszcze żadnego takiego przypadku) pieniądze klientów nie są zaliczane do tzw. masy upadłościowej. Czyli nawet gdyby TFI zbankrutowało, nikt nie może stracić powierzonych funduszowi pieniędzy.

Na jak długo trzeba włożyć pieniądze do funduszu, żeby się to opłaciło? W przypadku najbezpieczniejszych funduszy nie ma żadnych ograniczeń – można włożyć do nich pieniądze nawet na kilka miesięcy. W przypadku funduszy agresywnych (np. zrównoważonych czy akcyjnych) bezpieczniej jest inwestować przez kilka lat. Oczywiście żaden fundusz nie zabroni wypłaty pieniędzy już po kilku miesiącach, ale rośnie wówczas ryzyko, że wypłacimy pieniądze w złym momencie.

Lepiej włożyć do funduszu raz a dużo czy dopłacać co miesiąc po trochu? W przypadku bezpiecznych funduszy nie ma to znaczenia. W przypadku tych agresywnych bezpieczniej jest dopłacać po trochu, by uniknąć zakupu jednostek uczestnictwa w niekorzystnym momencie. Może się zdarzyć, że fundusz pobiera wyższe prowizje od małych wpłat. Wówczas warto wpisać się do tzw. planu systematycznego oszczędzania. W zamian za zobowiązanie do systematycznych wpłat będziesz płacił niższe prowizje.

A może fundusz z lokatą? Niektóre banki zachęcają do łączenia inwestycji w fundusz z atrakcyjną lokatą bankową. Np. inwestujesz połowę pieniędzy w fundusz inwestycyjny, a połowę – w wysoko oprocentowaną lokatę. Warunek: musisz związać się z danym funduszem na co najmniej rok. Nie masz też dużego wyboru funduszy – musisz wziąć to, co oferuje ci dana grupa finansowa. Nie polecam ofert wiązanych. Lepiej kupić sobie osobno fundusz i osobno lokatę.

Jakie fundusze masz do wyboru?

►  Pieniężny – najbezpieczniejszy, lokuje tylko w krótkoterminowe bony skarbowe, dobry dla krótkoterminowych inwestycji, może przynieść zysk porównywalny z lokatami bankowymi. Fundusze pieniężne dzielą się na gotówkowe (biorą na siebie pewne niewielkie ryzyko, ale dają szansę na zysk do 5–6 proc. rocznie) oraz superbezpieczne fundusze rynku pieniężnego (omawiałem to już w poprzednim rozdziale).

►  Obligacji – lokuje w długoterminowe papiery dłużne, warto na nim lokować pieniądze na dłużej niż rok, w krótkich okresach wartość udziałów może spadać. Oczekiwane zyski z inwestycji to o 1–3 proc. więcej niż w funduszach rynku pieniężnego i na lokatach.

►  Stabilnego wzrostu – jedną trzecią pieniędzy lokuje w akcje największych spółek giełdowych, a resztę – w obligacje i bony skarbowe. Warto lokować w taki fundusz przynajmniej przez rok, dwa lata. Przy dobrej koniunkturze na giełdzie zyski mogą sięgnąć 15–20 proc. rocznie, a przy bardzo złej – najwyżej 1–2 proc., w najgorszym przypadku mogą przydarzyć się niewielkie straty.

►  Zrównoważony – połowę pieniędzy inwestuje na giełdzie, a połowę – w papiery dłużne. Niektóre fundusze zrównoważone są nieco bardziej nastawione na ryzyko – na giełdzie inwestują do 60 proc. pieniędzy, inne są bardziej konserwatywne – nie przekraczają 40–45 proc. inwestycji giełdowych. Tak czy owak, wkładając pieniądze do takiego funduszu, trzeba się liczyć z możliwością strat.

►  Akcyjny – lokuje tylko w akcje, w zależności od strategii mogą to być akcje dużych lub małych spółek, firm z poszczególnych branż. Nadaje się do kilkuletnich inwestycji, wyniki odpowiadają zmianom giełdowych indeksów. Nie jestem zwolennikiem inwestowania w fundusze mieszane (czyli stabilnego wzrostu i zrównoważone). Opłaty za zarządzanie są w nich bliskie tym, które pobierają fundusze akcyjne, a widoki na zysk – znacznie mniejsze. Jeśli chcesz mieć za pośrednictwem funduszy trochę bezpieczeństwa i trochę inwestycji w akcje, to sam sobie zmontuj „fundusz zrównoważony”, kupując trochę udziałów w bezpiecznym funduszu pieniężnym i trochę w funduszu akcji.

Ile kosztuje fundusz i jak płacić mniej?

Specjaliści z funduszy oddają klientowi cały wypracowany zysk, ale w zamian żądają prowizji. Prowizje dzielą się na dwa rodzaje:

►  Prowizja manipulacyjna – płacisz ją tylko raz, przy zakupie jednostek uczestnictwa. Im bezpieczniejszy fundusz i im więcej pieniędzy wpłacasz, tym mniejsza jest opłata. Fundusze rynku pieniężnego nie pobierają jej w ogóle, w funduszach obligacji wynosi maksymalnie 2 proc. inwestowanej kwoty, a w akcyjnych – maksymalnie 5,5 proc. Uwaga: kupując przez internet, w ogóle nie wnosisz opłaty dystrybucyjnej. Właśnie taki sposób zakupu udziałów w funduszach ci polecam.

►  Opłata za zarządzanie – naliczana rocznie, ale pobierana codziennie przez fundusz (rodzaj prowizji od wypracowanych zysków). Wyniki inwestycyjne funduszy, które są publikowane w prasie, uwzględniają już opłatę za zarządzanie. Nie trzeba nic odejmować na własną rękę. Opłata za zarządzanie nie przekracza 4 proc. w skali roku. Jeśli inwestujesz na dłużej (a fundusze inwestycyjne to forma lokowania pieniędzy najlepiej sprawdzająca się w dłuższej perspektywie), to większą uwagę niż na opłaty wstępne zwróć na prowizję za zarządzanie funduszem oraz wyniki. W dłuższej perspektywie opłata manipulacyjna przy zakupie jednostek (ponieważ jest jednorazowa) nie decyduje o rentowności twojej inwestycji w takim stopniu jak opłata za zarządzanie. Od zysków osiągniętych w funduszu – tak samo jak od odsetek z lokat czy obligacji – firma zarządzająca funduszem odciągnie podatek (19 proc. zysku). Stanie się to automatycznie po sprzedaniu przez ciebie jednostek funduszu, nie musisz wypełniać żadnych dokumentów, PIT-ów ani formularzy, po prostu dostaniesz kwotę inwestycji plus zyski minus podatek.

Sposobem na zmniejszanie kosztów podatkowych jest inwestowanie pod „parasolem”, czyli w ramach rodziny subfunduszy tworzących jeden fundusz. Przenosząc się z subfunduszu akcji do subfunduszu pieniężnego w ramach jednej rodziny (czyli jednego funduszu zarządzanego przez jedno TFI), nie płacisz podatku od zysków. Zapłacisz go dopiero na końcu, sprzedając ostatecznie jednostki funduszu.

Inwestowanie pod „parasolem” ma tę zaletę, że jeśli najpierw zarobisz, potem stracisz, a potem znów zarobisz, to zyski i straty będą się kompensowały i zapłacisz mniejszy podatek. Inwestując poza „parasolem”, niestety płacisz za każdym razem podatek od zysków, a kiedy przyjdzie strata, nie możesz odjąć jej od wcześniej osiągniętych zysków. Wadą „parasola” jest to, że preferencje podatkowe występują tylko w ramach jednej grupy funduszy. Przenosząc się pomiędzy funduszami należącymi do różnych TFI, musisz zapłacić podatek od każdego osiągniętego zysku i nie możesz odliczyć od niego wcześniejszych strat.

Jak systematycznie inwestować w funduszu?

Najtańszą i najbezpieczniejszą formą inwestowania w funduszach jest zapisanie się do planu systematycznego oszczędzania. Uczestnictwo w planie oznacza konieczność podpisania dodatkowej umowy z wybranym TFI zobowiązującej cię do systematycznego wpłacania ustalonych kwot. Pieniądze można wpłacać co miesiąc, co kwartał, a czasami wystarczy zasilić konto raz w roku, za to większą sumą. W zamian za systematyczne wpłaty towarzystwo obniża – lub nawet umarza – opłatę manipulacyjną pobieraną od zwykłych klientów. Każdy plan jest inny. Jeden ma duże zniżki na początku, inny premiuje klientów dopiero po kilku latach systematycznego oszczędzania.

Oszczędzanie z planem ma sens nie tylko ze względu na zniżki w opłatach. Jest też bardziej bezpieczne niż okazjonalne wkładanie większych kwot do funduszu. Ma to znaczenie zwłaszcza w przypadku funduszy zrównoważonych i akcyjnych, najbardziej podatnych na krótkoterminowe wahania. Wpłacając systematycznie stałe kwoty, kupujesz je po różnych cenach i ponosisz mniejsze ryzyko, że trafisz akurat na bardzo wysokie notowania.

Konsekwencje wynikające z zerwania umowy o systematycznym oszczędzaniu nie są dotkliwe. Jeśli przed upływem zadeklarowanego okresu zrezygnujesz z uczestnictwa w planie, fundusz zazwyczaj pobierze co najwyżej standardową opłatę, którą uiściłbyś przy zakupie udziałów, gdybyś nie brał udziału w programie systematycznego oszczędzania. Nie ma mowy o karach finansowych lub utracie części składek, jak to bywa w przypadku rezygnacji z długoterminowych polis w firmach ubezpieczeniowych.

Większość TFI oferuje plany oszczędnościowe oparte na kilku swoich funduszach. Możesz więc systematycznie oszczędzać w superbezpiecznym funduszu rynku pieniężnego, obligacji, a także funduszach stabilnego wzrostu, zrównoważonych lub akcyjnych. Niektóre towarzystwa pozwalają łączyć ze sobą fundusze, tzn. wpłacone kwoty dzielić między kilka funduszy.

Jeśli zamierzasz oszczędzać z funduszem na zakup samochodu czy mieszkania, wybierz plan trwający nie dłużej niż pięć lat. Jeśli zaś myślisz raczej o dostatniej emeryturze, czas trwania umowy nie ma większego znaczenia. Zwykle minimalny okres, na który można podpisać umowę, to trzy lata. Większość powierników po wygaśnięciu umowy automatycznie przedłuża udział w planie na kolejny okres.

W większości planów można przez kilka miesięcy nie płacić ani grosza, jeżeli później (najczęściej w ciągu roku) wyrówna się zaległości. Nieliczne fundusze pozwalają zaniechać wpłat na dowolny okres, jeżeli tylko klient ma już na rachunku minimalną kwotę i powstrzyma się od uszczuplających ten stan wypłat.

Gdy wybieramy fundusz, ważniejszym od systemu zniżek kryterium powinny być jednak wyniki osiągane przez fundusz. Warto wybrać TFI, które daje do wyboru możliwie największą liczbę funduszy, i to takich, które w przeszłości miały dobre wyniki. Jeśli chcesz porównać wyniki funduszy i zobaczyć ich oceny, wejdź na internetową stronę www.analizy.pl, w sekcji o funduszach inwestycyjnych znajdziesz karty informacyjne wszystkich dostępnych w Polsce funduszy, ich wyniki w krótkim i długim okresie oraz – co najważniejsze – porównanie tych wyników ze średnią wszystkich funduszy danego typu.

Im krótszy termin inwestycji, tym większe ryzyko

Niedawno firma brokerska Open Finance przeanalizowała stopy zwrotu funduszy akcji i obligacji w ostatnich 15 latach. I postanowiła sprawdzić, czy jedna z podstawowych zasad inwestowania w fundusze – mówiąca, że przy podejmowaniu większego ryzyka warto wydłużyć termin inwestycji – ma potwierdzenie w zyskach i stratach funduszy na polskim rynku. Open Finance policzył tzw. kroczące stopy zwrotu funduszy, czyli zyski w kolejnych, postępujących po sobie (np. co miesiąc) okresach. „Jeśli dla funduszy akcji polskich te okresy ustawimy na 12 miesięcy, to w czasie ostatnich ponad 15 lat naliczymy ich ponad 180. W 126 z nich, czyli w 69,6 proc. przypadków, odnotowaliśmy dodatnią stopę zwrotu. Pozostałe 55, czyli 30,4 proc., zakończyło się stratą. Oznacza to ok. 30-proc. prawdopodobieństwo, że inwestycja trwająca rok przyniosła stratę” – napisali analitycy firmy. Ale już wśród inwestycji trwających cztery lata ujemnymi stopami zwrotu zakończyło się nieco ponad 23,4 proc., a przy okresach pięcio- i sześcioletnich – ok. 20–21 proc. Badając średnie kroczące stopy zwrotu dla okresów siedmioletnich, analitycy otrzymali tylko 10 proc. wyników zakończonych stratą. Wniosek: im dłuższa jest twoja inwestycja w funduszu, tym mniejsze ryzyko, że na niej stracisz. A przynajmniej taka zasada obowiązywała w przeszłości.

Jak zacząć samodzielną przygodę z akcjami?

Samodzielne inwestowanie w akcje nie jest może najłatwiejszym kawałkiem inwestycyjnego chleba, ale też nie ma co wpadać w przerażenie. Wbrew obiegowej opinii dla gracza amatora nie musi to być rosyjską ruletką. Ale pod warunkiem, że będziemy stosowali się do kilku zasad.

1. Na giełdzie inwestujemy, a nie spekulujemy.

Oczywiście, parkiet jest miejscem, gdzie w ciągu kilku tygodni można np. podwoić swój kapitał. Sęk w tym, że najczęściej taki zarobek staje się udziałem graczy najbardziej doświadczonych, najlepiej poinformowanych, żyjących w symbiozie z parkietem od bladego świtu aż do zamknięcia handlu. W dzisiejszych czasach amatorowi trudno jest wygrać ze spekulantami zawodowcami. Ale na pożarcie przez rekiny jesteśmy skazani tylko w krótkim terminie – na dłuższą metę wybór właściwej spółki i pozostanie jej wiernym przez lata może przynieść zyski porównywalne z tymi, które krótkoterminowi spekulanci osiągają dzięki skakaniu z kwiatka na kwiatek.

2. Na parkiecie inwestujemy to, co możemy stracić.

Na początek na inwestycje giełdowe przeznacz najwyżej co trzecią złotówkę ze swoich zaskórniaków. I to tylko tych, których nie potrzebujesz na bieżące wydatki i nie będziesz potrzebował w przewidywalnej przyszłości. Nie ma nic gorszego niż konieczność sprzedawania akcji po niekorzystnym kursie, bo pieniądze są potrzebne np. na zakup samochodu.

3. Nie stawiamy na jednego konia.

Tak samo jak przy innych inwestycjach nie wkładaj wszystkich jajek do jednego koszyka. Choćbyś nie wiadomo jak był przekonany o świetlanych perspektywach jednej spółki, nie wkładaj w jej akcje wszystkich pieniędzy przeznaczonych na inwestycje na parkiecie. Pieniądze podziel chociaż na dwie-trzy spółki. A najlepiej na pięć-sześć.

4. Wiemy, w co gramy, bo mamy stop loss.

Na giełdzie najważniejsza jest konsekwencja. Kiedy pod wpływem emocji inwestor zaczyna zmieniać pierwotne plany, najczęściej przegrywa. Najczęściej spotykane błędy w inwestowaniu to niechęć do akceptowania straty (jeśli akcje spadną o 10 proc., to nie sprzedajemy ich, bo żal ściska serce, a kilka tygodni później musimy zaakceptować stratę znacznie większą) oraz nadmierna pazerność. Zarobiliśmy na danej spółce 30 proc., ale nie sprzedamy jej akcji, bo liczymy na jeszcze więcej. Ale żadna hossa nie trwa wiecznie. Jedną z moich pierwszych inwestycji giełdowych był zakup akcji prywatyzowanego Banku Śląskiego. Mogłem je sprzedać, inkasując kilkunastokrotną przebitkę, ale... uważałem, że to mało. I kilkanaście miesięcy później sprzedawałem te papiery z przebitką „tylko” trzykrotną. Aby się uchronić przed takim frycowym, które zwykle płacą początkujący inwestorzy, zastosuj prostą strategię: załóż sobie – już na etapie kupowania akcji – górny poziom akceptowalnych strat (stop loss) i zysków. Po przekroczeniu przez kurs jednego z tych poziomów zamykaj oczy i po prostu pozbywaj się akcji spółki. Nawet jeśli serce i emocje podpowiadają inaczej. Na jakim poziomie ustawić stop loss? Na początek proponuję 10 proc., licząc od poziomu wyjściowego (czyli ceny zakupu akcji). A później? Cóż, później powinno to zależeć głównie od twojego własnego „progu bólu”. Pamiętaj, że zastosowanie stop loss pozbawia cię ewentualnych zysków w przyszłości, gdy ceny akcji się odbiją (każda bessa się kiedyś kończy). Dlatego ustawianie tego progu na zbyt małym poziomie (np. 5 proc.) też nie jest wskazane.

5. Wybieramy spółki, które dobrze rokują.

To oczywiście najtrudniejsza część inwestowania na giełdzie. Wymarzona spółka powinna kosztować niedużo w porównaniu z zyskami, które generuje, powinna wypłacać co roku sutą dywidendę, jej zyski powinny być z roku na rok coraz wyższe, powinna też wykazywać rentowność z prowadzonej działalności wyższą niż konkurenci działający na tym samym rynku i... powinno ją wyróżniać jeszcze kilka drobiazgów. Przerażony? Niepotrzebnie, w praktyce nie trzeba być inwestycyjnym guru, by znaleźć taką nieodkrytą jeszcze przez nikogo kopalnię zysków. Kiedyś jeden z giełdowych analityków zdradził mi sposób, który stosuje, dobierając spółki do zarządzanego przez siebie portfela. Po prostu idzie do sklepu lub salonu, który oferuje produkty albo usługi danej firmy, i... obserwuje. Usiłuje zrozumieć, o co w danym interesie chodzi oraz czy ludzie kupują. Podobno kiedyś zadecydował o sprzedaży akcji sieci odzieżowej głównie dlatego, że... zobaczył w jej salonie pustki w sezonie wyprzedażowym. W inwestowaniu na giełdzie ważna jest również intuicja. Wybierz akcje spółek, których wyroby cię interesują, jesteś ich fanem i uważasz, że mają wysoką jakość. To oczywiście nie jest jedyny wyznacznik. Kiedy już ustalisz krótką listę kilku spółek, które są w orbicie twoich zainteresowań, trzeba oddzielić ziarno od plew. Wejdź do jakiegoś biura maklerskiego albo zajrzyj do internetu. Poszukaj tam analiz, które na temat interesujących cię spółek napisali specjaliści od zarządzania aktywami. Już na kilku pierwszych stronach takiego raportu zwykle zawarta jest najważniejsza wiedza, jaką zdobyli analitycy na temat danej spółki na podstawie prześwietlania jej finansów, porównań z konkurencją, rozmów z zarządem i wizyt w zakładach spółki. Sprawdź, na ile wyceniają spółkę eksperci. Oczywiście nie traktuj ich analiz jak wyroczni. Oni też mogą się mylić.

Jak zbudować portfel, który spełni marzenia

Mam nadzieję, że pamiętasz jeszcze, z jakiego powodu zajęliśmy się poznawaniem instrumentów finansowych innych niż lokata bankowa. Naszym celem jest zbudowanie długoterminowego portfela inwestycji, obliczonego może na lat 15, a może na 25, dzięki któremu uzyskasz pieniądze potrzebne do spełniania marzeń.

Od czego zacząć? Na początek proponuję wybrać dwa fundusze, które inwestują w polskie akcje, i zacząć systematycznie wpłacać do nich niewielkie kwoty. Wybierając fundusze, bierz pod uwagę głównie zyski, które wypracowały w przeszłości (za ostatnie trzy lata oraz przez pięć lat). Sprawdź, jaka była zmienność ich wyników (czy aby wysokie zyski nie przeplatają się z głębokimi stratami).

Po wpłaceniu pierwszych pieniędzy obserwuj, jak pracuje fundusz. Kiedy jego notowania rosną, a kiedy spadają? Od czego to zależy, jaka jest amplituda zmian? Dlaczego jeden fundusz rośnie szybciej, a drugi wolniej? Im więcej takich obserwacji będziesz zbierał, tym bardziej będzie cię to wciągało i w końcu zaczniesz się przyglądać również funduszom inwestycyjnym, których nie masz. Może dojdziesz do wniosku, że trzeba je dołączyć do portfela albo zamienić jeden fundusz na drugi?

Jednocześnie z wpłacaniem pieniędzy do funduszy akcji (docelowo powinieneś mieć udziały w trzech-czterech funduszach polskich akcji) zadbaj o drugą nogę, czyli wentyl bezpieczeństwa. Skorzystaj albo z jakiejś bardzo bezpiecznej opcji (lokata, obligacje rządowe, konto oszczędnościowe), albo z takiej o umiarkowanym ryzyku (fundusz obligacji, produkt strukturyzowany).

W jakiej proporcji „zasilać” pieniędzmi tę bardziej bezpieczną i bardziej ryzykowną część portfela? Odpowiedź na to pytanie zależy od dwóch dylematów:

►  Jakiego zysku oczekujesz? Czy satysfakcjonuje cię 5–6 proc. w skali roku, czy oczekujesz zysków dwucyfrowych? Jeśli oczekujesz znacznie wyższej stopy zwrotu niż z obligacji, to przeważającą część pieniędzy musisz inwestować w sposób ryzykowny, czyli w akcje (poprzez fundusze, bezpośrednio na giełdzie albo za pośrednictwem ETF-ów).

►  Jak duże straty – oraz niepewność ich odrobienia – jesteś skłonny zaakceptować po drodze? Historia pokazuje, że w bardzo długiej perspektywie inwestowanie na rynku kapitałowym się opłaca i przynosi zyski większe niż w banku. Ale z drugiej strony nie ma pewności, czy tak będzie w przyszłości. Musisz się więc liczyć z tym, że nie osiągniesz pełnego sukcesu – na tym polega ryzyko w inwestowaniu. Jeśli twoim celem jest pomnażanie oszczędności w sposób zrównoważony, by przede wszystkim chronić kapitał, to w ryzykowne instrumenty wkładaj nie więcej niż 20 proc. pieniędzy.

Pamiętaj: nie ma możliwości, byś nie podejmując sporego ryzyka, osiągnął w dłuższym terminie dwucyfrowy zysk. Jeśli jesteś zdeterminowany, by walczyć o 10 proc. średniorocznego zysku i więcej – musisz co najmniej 70–80 proc. swojego portfela inwestycji trzymać w instrumentach opartych na akcjach.

Co pół roku przeliczaj wartość bezpiecznej i ryzykownej części portfela. Jeśli dojdziesz do wniosku, że portfel odchyla się od modelowej struktury, sprzedaj albo dokup trochę ryzykownych inwestycji, by go zbalansować. Bądź konsekwentny: rób swoje niezależnie od tego, czy idzie ci świetnie, czy słabo. Dopiero w długim terminie przekonasz się, że cierpliwość na rynku kapitałowym jest wielką cnotą.

CZY W INWESTOWANIU KORZYSTAĆ Z USŁUG DORADCÓW FINANSOWYCH?

Nie jestem obiektywny, bo od kilkunastu lat rozmawiam przede wszystkim z tymi czytelnikami, którzy nie mają dobrych doświadczeń z doradcami finansowymi (ci zadowoleni z usług swoich doradców jakoś do mnie nie dzwonią). Doradca – czy to zewnętrzny doradca finansowy, czy taki z banku – czasem może się przydać, podpowiedzieć, zasugerować jakieś rozwiązanie, a przede wszystkim porównać, policzyć i narysować jakieś wykresy. Ale musisz pozostać wobec niego nieufny. Bo to ty odpowiadasz za wszystkie decyzje, nawet jeśli doradca je przygotuje i poda ci do podpisu dokumenty.

Pięć rzeczy, które powinieneś wiedzieć o swoim doradcy finansowym:

►  Nie musiał zdać egzaminu...

Niestety, większość osób, które nazywają siebie doradcami finansowymi, to zwykli sprzedawcy wynagradzani prowizjami przez banki i firmy ubezpieczeniowe. Wciskają klientom produkt, za który dostają akurat najwyższą prowizję. Nie interesuje ich przyszłość klientów, działają według zasady: „wcisnąć i zapomnieć”. Takich „doradców” się wystrzegaj. Doradca finansowy nie ma nic wspólnego z renomowanym doradcą inwestycyjnym, który musiał zdać egzaminy państwowe, uzyskać licencję i podlega kontroli Komisji Nadzoru Finansowego. Tacy eksperci pracują głównie w bankach, biurach maklerskich i firmach asset management, zajmując się pieniędzmi najbogatszych klientów. Dlatego spotykając się po raz pierwszy z „doradcą”, delikatnie sonduj, jak głęboką ma wiedzę. Zadawaj wszystkie pytania, które przychodzą ci do głowy – te mądre i te niezbyt mądre. Jeśli będzie się gubił w odpowiedziach, to znaczy, że masz przed sobą zwykłego akwizytora.

On popełnia błędy, ty za nie płacisz.

Doradca finansowy przeważnie nie weźmie od ciebie pieniędzy za swoje porady (dostanie prowizję od instytucji finansowej). Doradcy inwestycyjnemu za jego usługi trzeba już zapłacić. Tyle że doradca inwestycyjny ma prawo osobiście zarządzać pieniędzmi swoich klientów i odpowiada przed prawem za popełnione błędy. A doradca finansowy to tylko twój dobry (bądź zły) druh. Może podpowiedzieć ci pewne rozwiązania, zarekomendować, jak powinien wyglądać twój portfel inwestycyjny. Jednak to ty podpisujesz wszystkie umowy z bankami, firmami ubezpieczeniowymi czy funduszami. Dlatego żadnej rekomendacji doradcy finansowego nie traktuj jako prawdy objawionej. Przemyśl każdy krok, a zanim podpiszesz jakiś dokument, poradź się jeszcze kogoś.

►  Kocha głównie nowych klientów...

Firmy doradztwa finansowego wynagradzają swoich pracowników głównie za przyprowadzenie nowych klientów (a właściwie ich pieniędzy). Tylko niektóre płacą doradcom również za opiekę nad pieniędzmi starych klientów (ale zwykle niewiele, przynajmniej na początku). Dlatego tylko najlepsi doradcy – tacy z długim stażem lub powołaniem – zajmą się dobrze twoimi pieniędzmi nie tylko na starcie, lecz także przez lata.

►  ...i produkty swojego banku.

Doradcom finansowym warto patrzeć na ręce także z innego powodu. O ile na Zachodzie tego typu firmy są rzeczywiście niezależne od banków, o tyle w Polsce jest to niezależność pozorna, bo te firmy powstały za pieniądze banków. Szefowie firm doradztwa twierdzą, że ich bankowe „pochodzenie” nie ma żadnego znaczenia, bo wszystkie produkty są traktowane tak samo, ale wiadomo, że bliższa koszula ciału... Dlatego jeśli doradca nakłania cię głównie do produktów jednej grupy finansowej, powinno zapalić ci się w głowie czerwone światełko.

►  Woli związki niesformalizowane.

Doradca nie podpisze z tobą żadnej umowy, która precyzowałaby jego obowiązki, a twoje prawa. Dlatego wszystkie ewentualne błędy doradcy idą na twoje konto. Nawet jeśli doradca obiecuje, że załatwi za ciebie wszystkie formalności, nie wierz mu na słowo. Żądaj, żeby pokazał ci kopie złożonych w bankach dokumentów z potwierdzeniami ich odbioru, poproś o dane osoby w banku, która zajmuje się twoją sprawą. Doradca nie jest alfą i omegą, może czegoś zapomnieć, źle wypełnić dokument, zapomnieć o jakimś podpisie.

Sześć rzeczy, których zły doradca nigdy ci nie powie:

►  „Najchętniej wcisnąłbym ci kredyt z mojego banku”.

Doradca finansowy żyje z prowizji. Jeden bank płaci mu wyższą prowizję, inny – niższą. Często najbardziej opłaca mu się sprzedawać produkty, które pochodzą z własnej „rodziny”. Dlatego nie kieruj się wyłącznie tym, co rekomenduje doradca. Zawsze proś, żeby pokazał ci rankingi kredytów, i szukaj tych najtańszych. Nie daj się przekonać, że najtańsze kredyty są trudno dostępne, a tylko te, które on rekomenduje, są możliwe do uzyskania. Nie rezygnuj, jeśli doradca powie już po dwóch dniach, że ma pozytywną decyzję kredytową z wybranego przez siebie banku, a z tych, które ty wybrałeś – tańszych – nie ma żadnego sygnału. Zadzwoń do banków i sprawdź, czy doradca przypadkiem nie „zapomniał” wypełnić jakiegoś dokumentu, składając papiery o kredyt.

►  „Sprzedaż wiązana to dla mnie najlepszy interes”.

Mówisz, że chciałbyś zaciągnąć kredyt hipoteczny, ale od doradcy finansowego dowiadujesz się, że dla bezpieczeństwa powinieneś jednocześnie wykupić program systematycznego oszczędzania. W zasadzie doradca ma rację – mając kredyt, powinieneś oszczędzać, ale niekoniecznie w ramach tego programu, który poleci ci doradca. Często takie programy są obwarowane licznymi warunkami i wysokimi prowizjami. Dla doradcy sprzedaż kredytu łącznie z programem oszczędzania to szansa na dwu-, trzykrotnie wyższą prowizję, więc zapewne łatwo nie odpuści. Nie daj się – oszczędzanie w banku, w obligacjach albo w funduszach inwestycyjnych też jest dobre, nie musisz brać akurat programu inwestycyjnego, który oferuje doradca. A jeśli się na to zdecydujesz – najpierw dokładnie sprawdź wysokość prowizji i ograniczenia w wycofaniu pieniędzy.

►  „Twoje ryzyko to mój zysk”.

Chcesz ulokować pieniądze, najlepiej bez ryzyka. Myślisz, że doradca wyjmie tabelkę najwyżej oprocentowanych lokat bankowych? Błąd. Na nich nie zarobi. Większość doradców żyje ze sprzedaży funduszy, polis inwestycyjnych, produktów strukturyzowanych. Dziewięciu na dziesięciu pośredników będzie cię odwodziło od depozytu w banku. Nie daj się zmanipulować. Większość bankowców, pośredników i doradców finansowych dostanie tym wyższą prowizję, na im większe ryzyko wystawi twoje pieniądze. Np. sprzedając fundusz inwestujący w akcje, pośrednik może zarobić 5 proc. wpłacanej przez klienta kwoty. A przy funduszach bezpiecznych – tylko 1 proc. Rachunek dla sprzedawcy jest prosty, tym bardziej że nie ryzykuje swoich pieniędzy.

►  „Jak cię przywiążę, to więcej zarobię”.

Najlepszy klient to ten, który zobowiąże się do wpłacania określonych kwot przez kilka lub najlepiej kilkanaście lat. Od takiego klienta doradca może dostać prowizję równą nawet półrocznym wpłatom! Nic dziwnego, że każdy pośrednik będzie ci proponował przeróżne plany systematycznego oszczędzania. Warto systematycznie odkładać pieniądze, ale czy trzeba od razu podpisywać cyrograf na kilkanaście lat, bez względu na warunki i obostrzenia, jakie się z tym wiążą?

►  „Moje wykresy mają ładnie wyglądać”.

Doradca pokazuje ci pięknie rosnące wykresy funduszy azjatyckich albo inwestujących w złoto? Poproś go o wykresy z długiego okresu, np. za kilkanaście ostatnich lat. Bo wykresy na spotkanie z tobą na pewno zostały tak spreparowane, aby więcej było na nich widać wzrostów niż spadków.

►  „Mam 100 klientów, nie mogę wszystkimi się zajmować”.

Większość doradców pozuje na prawdziwych opiekunów klienta. Obiecują, że będą systematycznie doglądać inwestycji. Że zaraz zadzwonią, jak tylko zauważą, że sytuacja na giełdzie się zmienia i trzeba zmienić jeden fundusz na drugi. A jak jest w praktyce? Przeważnie to tylko czcze obietnice. Zresztą przeciętny doradca ma pod opieką kilkudziesięciu klientów, a rekordziści – nawet prawie 100. Jeśli nie trafisz na wyjątkowo dobrze zorganizowanego doradcę, to raczej nie licz, że będzie cię zawiadamiał o każdej zmianie trendu na giełdzie. Musisz pilnować tego sam.

Doradca, czyli jasnowidz

Napisała do mnie czytelniczka, pani Magda. „Mam do zainwestowania 170 tys. zł. Byłam dziś u doradcy finansowego, który polecił mi zainwestowanie przeważającej części pieniędzy w produkt strukturyzowany oparty na ropie naftowej. Nie wiem, co robić, bo zupełnie się na tym wszystkim nie znam. Słuchać grzecznie doradcy czy może szukać kogoś innego? W co powinnam zainwestować pieniądze?” – pyta czytelniczka. W zasadzie powinienem się uchylić od odpowiedzi, bo o pani Magdzie wiem tylko tyle, że ma 170 tys. zł na zbyciu. Nie jestem tak mądry jak doradca, który od razu wiedział, że trzeba się wpakować z całą kwotą w ropę naftową, bo pewnie od sprzedaży tej „struktury” uzależniona jest jego premia. Napisałem pani Magdzie tak:

„Proszę nie słuchać żadnych doradców. Kwota jest zbyt poważna, żeby inwestowali ją ludzie żyjący z prowizji od banków, funduszy i firm ubezpieczeniowych. Aby Pani kompetentnie poradzić, musiałbym dużo więcej o Pani wiedzieć – wiek, finanse, rodzina, plany, oszczędności, praca, dochody, wydatki... Nie wolno Pani zainwestować w jedną rzecz. Musi Pani mieć portfel kilku inwestycji. Najlepiej takich, które zależą od różnych czynników. Przykładowo: lokaty w dwóch bankach (jedna na krótko, druga na długo), obligacje dziesięcioletnie rządowe, jakiś fundusz inwestycyjny albo lepiej dwa (ten drugi nie inwestujący w Polsce, ale np. w Azji albo w Ameryce Łacińskiej), no i coś alternatywnego – złoto, monety albo coś w tym guście... Krótko mówiąc: wszystkiego po trochu”.

Moja rada nie posiadała tylko jednej podstawowej cechy – nie określała proporcji inwestycji. Co ma być podstawą, a co domieszką? Więcej na długo czy na krótko? Stawiać na fundusz krajowy czy więcej włożyć w zagraniczny? Jaki konkretnie fundusz wybrać? To jest temat na długą rozmowę. Każdy doradca, który już po pierwszej rozmowie z klientem wie, że ów klient powinien zainwestować wszystkie pieniądze w to albo tamto, jest naciągaczem.

PROBLEMY Z POLISAMI INWESTYCYJNYMI

Kilkaset tysięcy Polaków systematycznie oszczędza w programach systematycznego inwestowania opakowanych w polisy ubezpieczeniowe. Od wielu lat prawie wszystkie firmy ubezpieczeniowe oferują takie rozwiązania. Świadomie nie pisałem o nich do tej pory jako o alternatywnym sposobie inwestowania oszczędności. Nie jestem przekonany do polis unit-link (bo tak się je fachowo nazywa) i nie polecam ci ich, bo zakładam, że po lekturze tej książki jesteś lub zamierzasz stać się świadomym inwestorem i „konsumentem” usług finansowych. Polisy unit-link, pod pewnymi warunkami, nadają się do inwestowania pieniędzy przez osoby niemające żadnej wiedzy o świecie finansów. Ale wiąże się z nimi niemałe ryzyko.

Chcę, żebyś miał pełny obraz możliwości, jakie daje polski rynek inwestycji, więc przybliżę również temat polis inwestycyjnych. Ale głównym moim celem w tym rozdziale będzie sformułowanie zestawu rad dla osób, które już takie polisy mają i nie wiedzą, jak się z nich wyplątać (i czy w ogóle próbować się wyplątać). Ale zacznijmy od początku.

Blaski i cienie polis inwestycyjnych

Polisy inwestycyjne unit-link. Ki diabeł?

Możesz systematycznie wkładać pieniądze do dwóch-trzech wybranych funduszy inwestycyjnych (bo – jak pamiętasz z poprzednich rozdziałów – nie wolno wkładać wszystkich jajek do jednego koszyka) albo wykupić program inwestycyjny w firmie ubezpieczeniowej. Takie polisy inwestycyjne proponują prawie wszystkie firmy ubezpieczeniowe.

W obu przypadkach pieniądze zostaną zainwestowane w akcje przedsiębiorstw. I będą zarabiały na wzroście kursu tych akcji oraz na dywidendach z zysku, które przedsiębiorstwa wypłacają swoim udziałowcom. Decyzję o tym, w które akcje zostaną zainwestowane pieniądze, podejmują w imieniu klientów zarządzający.

Polisy inwestycyjne to tak naprawdę inaczej opakowane fundusze inwestycyjne. W ramach unit-linku firma ubezpieczeniowa grupuje pod jednym „parasolem” różne fundusze, między którymi klient może się swobodnie przenosić. W zamian za dostarczenie „parasola” firma pobiera dodatkową opłatę.

Oczywiście, aby rzecz mogła się nazywać ubezpieczeniem, musi być w tym produkcie także część ochronna (czyli opcja, że twoja rodzina dostanie świadczenie w razie twojej śmierci). Jednak zwykle ochrona ubezpieczeniowa jest minimalna. Na rynku dostępne są polisy, w których ochrona na wypadek śmierci wynosi... 1 zł. W ramach polis typu unit-link inwestowane są prawie wszystkie pieniądze, a klient może wybierać z kilkudziesięciu funduszy zarządzanych przez różnych zarządzających.

Opakowanie, za które zapłacisz

Opakowanie takiej inwestycji w umowę ubezpieczenia na życie ma tylko jeden cel – daje korzyści podatkowe. Podatek od zysków kapitałowych (podatek Belki, czyli 19 proc. od zysku) jest naliczany dopiero w momencie wypłaty pieniędzy z programu. W przypadku przenoszenia pieniędzy pomiędzy funduszami w ramach polisy unit-link nie płaci się fiskusowi ani grosza. Gdyby inwestor samodzielnie skakał pomiędzy funduszami, musiałby płacić podatek przy każdej tzw. konwersji pieniędzy. Oczywiście, w funduszach inwestycyjnych też są „parasole”, czyli fundusze, które składają się z kilku, kilkunastu subfunduszy. Przerzucając pieniądze w ramach takiego funduszu, też nie płacisz podatku od zysków. Ale w funduszu znajdują się subfundusze z jednej rodziny (czyli zarządzane przez jedną firmę). Polisa unit-link to „parasol”, który zawiera wiele funduszy z różnych rodzin.

Jest i kilka minusów tego typu inwestycji. Opłaty w polisach unit-link są wyższe niż w przypadku zwykłych funduszy. Bo swoje musi zarobić zarówno sam fundusz, jak i firma ubezpieczeniowa oferująca „parasol”. Poza tym większość tego typu polis jest rozprowadzana przez agentów ubezpieczeniowych, więc i im trzeba odpalić część zysków. Zwykle do agenta trafia cała lub prawie cała kwota wpłacona przez klienta w pierwszym roku inwestowania w unit-link. Te pieniądze są dla klienta stracone i już choćby z tego powodu nie jest to tak efektywny sposób pomnażania pieniędzy jak samodzielne inwestowanie w funduszach.

Inny kłopot z polisą unit-link polega na tym, że jeśli zrezygnujemy z programu przed jego zakończeniem, powiernicy pobiorą tzw. opłaty likwidacyjne, które pochłoną dużą część zysku (ze zwykłego funduszu można wycofać się w każdej chwili, i to bez żadnych opłat). O kontrowersjach dotyczących opłat likwidacyjnych napiszę dalej.

Każdy, kto chciałby oszczędzać długoterminowo, np. na przyszłość dziecka lub dostatnią emeryturę, staje przed nie lada dylematem. Obie formy oszczędzania – polisy unit-link i „gołe” fundusze – mają swoje dobre strony, tyle że każda z nich jest przeznaczona dla innej grupy klientów.

Polisę unit-link poleciłbym tylko komuś, kto przez wiele lat nie zdołał zgromadzić żadnych oszczędności, nie wie nic o inwestowaniu pieniędzy i nie zamierza się tego nauczyć. Jeśli pieniądze, które są gromadzone na lokatach, prędzej czy później się rozchodzą, jeśli żyjesz chwilą, a gromadzenie oszczędności jest dla ciebie abstrakcją, wniosek jest prosty – potrzebujesz bata, który będzie nad tobą stale wisiał. Takim batem jest nakaz wpłacania do polisy określonych kwot i zakaz ich wypłacania przed upływem np. 10–15 lat.

Zapłacisz za to znacznie mniejszym zarobkiem, niż gdybyś oszczędzał w zwykłym funduszu inwestycyjnym. W skrajnych przypadkach dostawca „opakowania” zabierze ponad jedną trzecią zysku. Ale lepiej zarobić mało, niż na starość zostać z pustym portfelem.

Nie bierz pierwszej oferty z brzegu!

Nawet jeśli zdecydujesz się na wykupienie polisy inwestycyjnej typu unit-link, nie wybieraj pierwszej lepszej oferty. Pamiętaj, że różnice w opłatach pobieranych przez poszczególne firmy są bardzo duże. Najpopularniejsze dodatkowe obciążenia (poza opłatą, którą pobiera sam fundusz za zarządzanie pieniędzmi) to opłata za zarządzanie portfelem i opłata administracyjna. Zanim cokolwiek podpiszesz – koniecznie policz, ile wyniosą one w skali roku. To pieniądze, które będziesz rok po roku wyrzucał w błoto w zamian za dostarczenie przez firmę „parasola”.

Druga rzecz to wybór funduszy w ramach polisy unit-link. Jeśli kompletnie się nie znasz na funduszach inwestycyjnych, zawsze możesz wybrać tzw. portfel modelowy, czyli miks skonstruowany przez firmę ubezpieczeniową. Jednak doświadczenie pokazuje, że takie portfele modelowe nie zarabiają dla klientów zbyt dużo. Lepiej samodzielnie wybrać dwa lub trzy fundusze w ramach tych, które oferuje dostawca „parasola”.

Jak znaleźć najlepsze? Po pierwsze, spytaj doradcę z firmy ubezpieczeniowej, które poleca. Po drugie, znajdź je w internecie i sprawdź, ile zarabiały w poprzednich latach. Po trzecie, porozmawiaj ze znajomymi, którzy inwestują pieniądze w funduszach, może oni coś ci polecą?

Czy trzymanie „starej” polisy inwestycyjnej ma sens?

Zamieszanie wokół polis inwestycyjnych i ich nieetycznej sprzedaży jest tak duże, że jeśli kupiłeś taką polisę kilka lat temu, to pewnie zastanawiasz się, czy jest sens dalej ją trzymać. Na to pytanie nie ma prostej odpowiedzi, bo potencjalna rentowność takiej polisy zależy od wielu parametrów. Najważniejsze z nich to:

►  wysokość pobieranych przez firmę ubezpieczeniową prowizji (opłat administracyjnych i opłat za zarządzanie polisą);

►  wysokość comiesięcznych wpłat;

►  polityka inwestycyjna wybrana w ramach polisy.

Polisa inwestycyjna ma szansę przynieść zyski przy dwóch założeniach: że opłaty nie zjadają zbyt dużej części wpłacanych pieniędzy oraz że w ramach polisy klient wybrał agresywną politykę inwestycyjną (bo tylko taka – przy odrobinie szczęścia – pozwala wypracować zysk znacząco wyższy niż pobierane w ramach polisy prowizje).

Jeśli zastanawiasz się, co zrobić ze swoją polisą, to wykonaj następujące kroki:

►  Sprawdź jej wyniki za ostatnich pięć lat i porównaj z zyskami, które mógłbyś uzyskać w banku (na lokatach mógłbyś uzyskać jakieś 25–30 proc.) lub inwestując w indeks giełdowy (zysk z takiej inwestycji w latach 2009–2013 wyniósłby jakieś 60 proc.). Jeśli różnica jest duża, i to na niekorzyść twojej polisy, to powinna ci się zapalić pierwsza lampka ostrzegawcza.

►  Sprawdź, jaką część każdej składki zabierają opłaty wstępne. Jeśli np. płacisz co miesiąc 200 zł, a z tego 10 zł zabiera opłata administracyjna, to oznacza, że już na starcie (na szczęście tylko w pierwszym roku inwestycji) płacisz 5 proc. prowizji. Ile musi w tym roku zarobić fundusz, żebyś odrobił te 5 proc. i jeszcze wypracował zysk większy niż na lokacie? Co najmniej 10 proc. A przecież po drodze pobierze jeszcze opłatę za zarządzanie, która też uszczupli twoje dochody.

►  Sprawdź, jaka jest opłata za zarządzanie „parasolem”, czyli twoją inwestycją. Jeśli wynosi do 2 proc. w skali roku, to jest źle, ale nie beznadziejnie. Jeśli jest to np. 2,95 proc. w skali roku albo i więcej, to szanse na to, że twoja polisa zarobi dla ciebie wystarczająco dużo, by choćby pobić inflację, spada niemal do zera. Jeśli w dodatku twój profil inwestycji jest zrównoważony (czyli w ramach polisy inwestujesz w fundusze stabilnego wzrostu lub zrównoważone), to szansa na przyzwoity zarobek jest po prostu zerowa. Spójrz na sprawę w ten sposób: średni długoterminowy dochód z giełdy to 8–9 proc. w skali roku. Jeśli na starcie od każdej składki (powiedzmy, że 200 zł miesięcznie) zabierają 5 proc., za zarządzanie polisą wezmą – powiedzmy – 3 proc., to do „odrobienia” w danym roku jest już 8 proc.! Jeśli polisa miałaby dla ciebie zarobić więcej niż wskaźnik inflacji, to musiałaby panować permanentna hossa, i to przy założeniu, że w ramach polisy masz wyłącznie fundusze akcji.

Jak można poprawić perspektywy zysku z polisy?

►  Zwiększyć ryzyko na zasadzie „raz kozie śmierć”. Jaki jest sens trzymać polisę, która zabiera 5 proc. od każdej składki na starcie i 3 proc. za zarządzanie w skali roku, oczekiwane zyski nie przekraczają zaś np. 6 proc. w skali roku (bo tyle może w długiej perspektywie zarabiać portfel zrównoważony)? Trzymanie polisy, która ma wysokie opłaty i niezbyt agresywną strategię inwestowania pieniędzy, mija się z celem.

►  Zwiększyć miesięczną składkę. Ma to sens, jeśli zwiększyłeś już ryzyko inwestowania pieniędzy, a opłata za zarządzanie jest umiarkowana (nie przekracza 2 proc. w skali roku). Przy tych dwóch założeniach możesz spróbować „rozpuścić” opłatę administracyjną od każdej składki, wpłacając większe kwoty. 10 zł od 500 zł to już tylko 2 proc. prowizji, a nie 5 proc., jak przy składce 200 zł miesięcznie.

►  Przejść na wyższą składkę, ale opłacaną rzadziej. Spróbuj dogadać się z wystawcą polisy, żeby w zamian za zmianę struktury wpłat obniżył ci opłatę administracyjną. W zamian za wyższą składkę opłacaną rzadziej możesz próbować wytargować zniżkę w opłacie administracyjnej. Jak zapłacisz całą składkę na rok z góry, a nie co miesiąc po trochu, towarzystwo ubezpieczeniowe ma mniej pracy administracyjnej związanej z księgowaniem i zarządzaniem wpłatami.

Pamiętaj, polisa inwestycyjna to lokata długoterminowa, więc trudno powiedzieć już dziś, czy zarobisz na niej, czy stracisz. Można jedynie szacować prawdopodobieństwo lepszego lub gorszego scenariusza.

Co jeszcze możesz zrobić z polisą inwestycyjną, z której nie jesteś zadowolony?

►  Przekształcić polisę w bezskładkową. Takie rozwiązanie przewiduje większość umów z ubezpieczycielami. Ma ono pewne zalety. Pieniądze, które już utopiłeś w polisie, będą w niej tkwiły nadal (może na tym zarobisz, a może nie), lecz nie będziesz inwestował w nią nowych. Jeśli prowizje w ramach polisy są wysokie, to lepiej wpłacać oszczędności gdzie indziej, a o polisie tymczasowo zapomnieć. Na koniec na pewno dostaniesz z niej jakieś pieniądze. Niestety, czasem po przekształceniu polisy w bezskładkową staje się ona... jeszcze droższa. Dlaczego? Oto przykład.

Polisa bezskładkowa, czyli jak nie kijem, to pałką

Pani Olga: „Siedem lat temu postanowiłam inwestować oszczędności. Udałam się więc do pośrednika finansowego i dałam się namówić na polisę inwestycyjną ze składką regularną 500 zł. Każdego roku składka zwiększała się o wartość inflacji. Doszło do tego, że musiałam pracować w trzech miejscach, żeby utrzymać się na jako takim poziomie. Doradca obiecywał, że po pięciu latach wyrzeczeń będę mogła zawiesić składkę regularną. Ale nie wspomniał o konsekwencjach, czyli o masakrycznych wręcz opłatach za zarządzanie zawieszoną polisą”.

Bilans przygody pani Olgi z tą inwestycją jest niewesoły. Siedem lat wpłacania po 500 zł miesięcznie oznacza, że poświęciła 42 tys. zł minus opłaty. Straty i prowizje spowodowały, że dziś ma o 9 tys. zł mniej, niż wpłaciła. Pani Olga twierdzi, że sama tylko opłata za zarządzanie wynosi ponad 100 zł miesięcznie. Pani Olga od prawie dwóch lat nie ma co prawda obowiązku wpłacać składek regularnych, ale... firma przygotowała dla niej pułapkę. Jeśli nie będzie płaciła składek, to zarządzanie polisą będzie droższe. „Opłata za zarządzanie Częścią Bazową rachunku w trakcie Umowy Bezskładkowej wynosi 3,9 proc.” – napisała firma w regulaminie. Krótko mówiąc: jak nie kijem go, to pałką.

►  Sprzedać polisę. W Anglii, USA, Niemczech i kilku innych państwach są już rozwinięte firmy, które pośredniczą w handlowaniu polisami inwestycyjnymi (i nie tylko). W Polsce polisy sprzedaje się i kupuje na Allegro, są też pierwsze serwisy internetowe, które zaczynają się specjalizować w takiej działalności. Sprzedający (dotychczasowy właściciel polisy) – odzyskuje istotnie więcej, niż miałby w przypadku likwidacji polisy. Inwestor – kupuje polisy poniżej ich faktycznej wartości, już po potrąceniu kosztów pierwszo- i drugorocznych, z dużo krótszym poziomem kar za wykup. Dla towarzystw też nie jest to zły pomysł – bo mniej polis upada, a więc i więcej składek do nich napływa. Dla agentów również jest dobra wiadomość – bo mniej zerwań polis w ich portfelach oznacza wypłacanie przez towarzystwa wyższych prowizji.

Na rynku amerykańskim, dzięki transakcjom wtórnym, klienci odzyskali ze sprzedanych polis cztery razy więcej pieniędzy, niż otrzymaliby od ubezpieczycieli po potrąceniu opłat likwidacyjnych. Jak to wygląda od strony formalnej? Wystarczy zmienić w polisie dane osoby uposażonej. A więc tej, do której wpływają pieniądze z polisy. Nie zawsze jest to proste. Nie wszystkie towarzystwa ubezpieczeniowe zgadzają się, by to ubezpieczający samodzielnie mógł zmieniać uposażonego. A tylko wtedy sprzedający polisę może się szybko dogadać z kupującym bez udziału towarzystwa. W przeciwnym razie trzeba najpierw spisać umowę przedwstępną, potem pójść do firmy ubezpieczeniowej i załatwić formalności, a dopiero potem podpisać ostateczną umowę.

Jeśli padłeś ofiarą nieetycznej sprzedaży polisy inwestycyjnej

Całkiem spora grupa klientów tego typu rozwiązań czuje się dziś oszukana, bo oferowano im je jako bezpieczny odpowiednik lokaty, z której można się wycofać. Dopiero po pewnym czasie okazywało się, że pobierane z góry opłaty wykluczają, by był to interes życia, kapitał jest co prawda gwarantowany, ale dopiero po zakończeniu całego programu inwestowania (czyli 10–15 latach), a wcześniejsze wycofanie się z inwestycji jest obarczone wielkimi opłatami. Niektóre firmy ubezpieczeniowe zabierają klientom rozwiązującym umowę nawet 99 proc. pieniędzy.

Jak oszukiwali sprzedawcy polis inwestycyjnych

Jakiś czas temu napisała do mnie pani Dorota: „28 października 2011 r. w placówce banku w Poddębicach zakładałam roczną lokatę z oprocentowaniem 5,7 proc. Lokata okazała się polisą inwestycyjną. Nie zostałam poinformowana o charakterze produktu, nie otrzymałam regulaminu, tabeli opłat i limitów, warunków ubezpieczenia. Wyszłam z banku z przekonaniem, że założyłam bezpieczną lokatę. Moim zamiarem było ulokowanie środków pieniężnych w taki sposób, by w razie potrzeby mogły być w dyspozycji osoby przeze mnie upoważnionej. Borykałam się bowiem z poważnymi problemami zdrowotnymi. Zażywałam silnie działające leki, o czym informowałam pracownika banku. Zaznaczałam, że cały proces leczenia będzie przebiegał poza moim miejscem zamieszkania. W instytucji zaufania publicznego nie spodziewałam się podstępu. Do dziś nie mogę wyjść z zadziwienia, że osoba, która zna moją sytuację, którą będę mijać na ulicy, w tak wyrafinowany sposób mogła mnie oszukać”.

Pani Barbara: „Doradca finansowy pod przykrywką systematycznego oszczędzana namówił mnie na polisę inwestycyjną, twierdząc, że mogę zrezygnować z tego po dwóch latach, tyle tylko, że wtedy »tak dużo nie zarobię«. Ponieważ był moim doradcą i miał podgląd moich finansów, w tym zakładanych przez internet lokat, gdy zobaczył, że zbliża się ich termin zakończenia, zaczął do mnie wydzwaniać. Przez dobre trzy lub cztery miesiące mu odmawiałam. W końcu przyszedł do mnie i oświadczył: »Wszystko załatwiłem, pieniądze zostały przelane, teraz pani musi to podpisać. Nie ma wyjścia, jak pani nie podpisze, to straci pani 12 tys. zł«. Przerażona podpisałam, a następnego dnia błagałam go o anulowanie umowy, ale on był nieugięty. Tłumaczyłam, że nie stać mnie na opłaty i nie mam pieniędzy. Pan Tomasz stwierdził, że mam jeszcze inny produkt i mogę z niego wziąć pieniądze na wpłaty”.

Niestety, większość czytelników, których perypetie opisałem w blogu „Subiektywnie o finansach”, sama jest współwinna swojej katastrofy. Wystarczyło przeczytać, co się podpisuje, lub nie podpisywać niczego, czego się nie rozumie. To podstawowa zasada w świecie zarządzania pieniędzmi.

Nie wszyscy, którzy dziś cierpią z powodu polis inwestycyjnych, zostali oszukani. Duża część klientów zdawała sobie sprawę, że zakłada długoterminową inwestycję o trudnej do oszacowania stopie zysku, ale liczyła na to, że osiągnie zyski wysokie, obiecywane przez doradców finansowych. Zorientowali się, że produkt nie jest tak rentowny, jak sądzili, i próbują teraz przerzucić winę za swoje decyzje na sprzedawców.

Czego możesz żądać, jeśli zostałeś oszukany:

►  anulowania umowy, czyli zwrotu wszystkich zainwestowanych pieniędzy;

►  zakończenia inwestycji przed terminem i niestosowania opłaty likwidacyjnej (ubezpieczyciel w takiej sytuacji powinien oddać tyle, ile dziś jest na twoim koncie, uwzględniając zyski i straty z zainwestowanych pieniędzy).

Żądanie anulowania umowy

Wchodzi w grę w sytuacji, gdy:

►  jesteś w stanie udowodnić misselling, czyli nieetyczną sprzedaż. Jeśli masz dowody na to, że doradca przedstawiał ci inne warunki dotyczące inwestycji niż te, którymi rzeczywiście się ona charakteryzuje. W większości przypadków przeprowadzenie takiego dowodu jest bardzo trudne, bo przecież nikt nie nagrywa rozmów z doradcami w bankach i firmach ubezpieczeniowych. Po jednej stronie są dokumenty, z których wynika, że klient zdawał sobie sprawę z podejmowanego ryzyka, a po drugiej – jego zeznania, którym doradca zapewne zaprzeczy. Ale jest jedna okoliczność, która ułatwia udowodnienie missellingu. To wiek klienta. Jeśli masz ponad 65 lat, to żaden etyczny doradca nie powinien zaoferować ci produktu obliczonego na 10–15 lat i wiążącego się z ryzykiem straty części pieniędzy. Znam sporo przypadków klientów seniorów, którym firmy ubezpieczeniowe bez szemrania oddawały pieniądze, widząc, że okoliczności jednoznacznie przemawiają za tym, iż klient padł ofiarą nieetycznej sprzedaży;

►  jesteś w stanie udowodnić, że nie dostałeś do ręki dokumentów dotyczących produktu, nie podpisałeś swoich kopii wszystkich dokumentów (np. regulaminu!) i nie dotarły one do ciebie pocztą. Jest to niezwykle rzadka sytuacja, ale wiem, że regulaminy i inne dokumenty, takie jak kopia umowy, która należy się klientowi, były dosyłane pocztą, i to pocztą zwykłą. Jeśli sprzedawca i firma ubezpieczeniowa dopuścili się takich niedociągnięć, możesz domagać się rozwiązania umowy, powołując się na to, że np. nie miałeś możliwości zapoznania się z regulaminem. Jeśli podpisanie umowy odbyło się „poza siedzibą przedsiębiorcy”, czyli u pośrednika finansowego, to fakt, że nie otrzymałeś pełnej dokumentacji na czas, może oznaczać, że odebrano ci możliwość odstąpienia od umowy w terminie 10 dni od jej podpisania.

Oczywiście nie ma pewności, że firma ubezpieczeniowa uzna twoje roszczenia, ale na pewno warto napisać w tej sprawie pismo i wysłać je listem poleconym z prośbą o odpowiedź w ciągu 14 dni. Jeśli odpowiedź będzie odmowna, to niestety pozostaje tylko droga sądowa.

Niektórzy prawnicy twierdzą, że podstawą do rozwiązania umowy mógłby być również fakt, że jest ona sporządzona w taki sposób, że klient nie miał możliwości jej zrozumieć. Większość umów o polisy inwestycyjne jest upstrzona niezrozumiałymi wzorami, trudnymi sformułowaniami i zawiera mnóstwo informacji, w których przeciętnie inteligentny klient nie ma prawa się połapać. Oczywiście – w takim przypadku nie powinien w ogóle tej umowy podpisać. Sąd – bo to on musiałby potwierdzić tę argumentację – może dojść do wniosku, że klient został wprowadzony w błąd.

Żądanie zwrotu opłaty likwidacyjnej

Tu sprawa jest prostsza, bo są już wyroki sądów, które podważają legalność opłaty likwidacyjnej wyliczanej jako procent wpłaconej przez klienta sumy. Przy takiej konstrukcji – powiada sąd – jest ona oderwana od rzeczywistych kosztów, jakie poniósłby ubezpieczyciel w wyniku zerwania umowy. A więc – nieuczciwa.

Podstawą jest tu art. 385 par. 1 Kodeksu cywilnego, który mówi, że umowa, którą podpisałeś, może ciebie nie obowiązywać, jeśli nie została z tobą indywidualnie uzgodniona (a więc podsunięto ci gotowy formularz do podpisu, nie pozwalając niczego modyfikować), a jednocześnie kształtuje twoje prawa i obowiązki „w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami”, rażąco naruszając twoje interesy. Przepis zastrzega jednak, że możesz domagać się anulowania umowy lub jej części tylko wtedy, jeśli spór nie dotyczy „postanowień określających główne świadczenia stron, w tym wynagrodzenia, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny”. Pisząc po ludzku: jeśli twoja umowa została napisana w sposób zrozumiały i klarowny, to nawet gdy jej treść nie została z tobą indywidualnie uzgodniona i nawet jeśli w dodatku łamie dobre obyczaje, to nie możesz żądać unieważnienia tej jej części, która dotyczy np. ceny, którą masz zapłacić. To zastrzeżenie w pewien sposób ogranicza twoje prawo do korzystania z dobrodziejstw art. 385 Kodeksu cywilnego, ale i tak przepis ten jest jednym z najskuteczniejszych oręży w walce z nieuczciwymi firmami finansowymi. Drugim argumentem w sporze z ubezpieczycielem może być to, że klauzulę podobną do tych, na podstawie których firmy ubezpieczeniowe pobierają pieniądze z tytułu opłaty likwidacyjnej, Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wpisał już na listę klauzul niedozwolonych (klauzula numer 3834 w rejestrze klauzul niedozwolonych).

Trzeci argument to fakt, że firmy ubezpieczeniowe często uzasadniają wysoką opłatę likwidacyjną w niewłaściwy sposób. Sąd Okręgowy w Warszawie, rozpatrując w 2013 r. pozew klienta pewnej firmy ubezpieczeniowej, zakwestionował wliczanie do podstawy opłaty likwidacyjnej kosztu wystawienia polisy albo wynagrodzenia agenta. Zdaniem sądu, jeśli opłata nazywa się „likwidacyjną”, powinna rekompensować firmie koszty zamknięcia umowy. Firma ubezpieczeniowa nie może mówić, że jest ona tak wysoka ze względu na koszt wynagrodzenia agenta albo koszt wystawienia polisy. Jeśli ubezpieczyciel tak właśnie uzasadnia pobranie od ciebie drakońskiej opłaty likwidacyjnej, masz solidną podstawę, by zakwestionować jej wysokość. Szczegóły argumentacji oraz sygnatury akt znajdziesz w internetowym archiwum bloga „Subiektywnie o finansach”.

Jeśli często pożyczasz pieniądze, choć mógłbyś przez kilka miesięcy oszczędzać i kupić coś za własne zaskórniaki, wyszedłbyś na tym lepiej. Bo kredyt kosztuje. Czasem nawet nie wiesz, jak dużo.

Czy każdy kredyt jest zły? Nie! Jeśli kupujesz na kredyt coś, na co musiałbyś oszczędzać przez pół życia – np. mieszkanie – to kredyt jest wręcz niezbędny. Nawet jeśli wszystkie odsetki, różnice kursowe (o ile pożyczyłeś w walucie), opłaty i prowizje dodane do rat sprawią, że mieszkanie na kredyt kosztuje dwa, trzy razy więcej, niż gdybyś kupił je za gotówkę, to nie ma wyjścia. Policz sam: rocznie oddajesz bankowi co najmniej 3–4 proc. odsetek od całej kwoty, w skali 20–30 lat uzbiera się z tego 80–120 proc. pierwotnej ceny mieszkania... Albo lepiej nie licz, bo po co się denerwować. Za taką cenę poprawiasz sobie przecież jakość życia, bez kredytu miałbyś mieszkanie, ale na starość. Jeśli starcza ci na raty, to się ciesz.

Kiedy kredyt jest zły? Gdy kupujesz coś, na co cię stać. Korci cię, żeby wziąć kredyt na kino domowe i mieć je od zaraz? Nim jednak uchylą się przed tobą drzwi banku, policz, ile miesięcy musiałbyś oszczędzać na to kolejne cudo. Osiem? A może pięć, jeśli trochę zaciśniesz pasa? Naprawdę nie możesz poczekać? Co nagle, to drożej, i to dużo drożej. Może nie warto?

Gdy pożyczasz za dużo. Kredyt staje się niebezpieczny, jeśli może zrujnować domowy budżet. Nigdy nie kupuj na kredyt, jeśli miesięczna rata miałaby przekraczać połowę dochodów. Jeśli zarabiasz 2,5 tys. zł, a z tego 1,3 tys. zł przeznaczasz na spłatę kredytów, balansujesz na krawędzi. Co będzie, gdy bank podniesie ratę o 50 zł, a pracodawca obetnie pensję o 100 zł? Będziesz ugotowany. Kredyt jest bezpieczny, gdy miesięczna rata nie przekracza jednej trzeciej dochodów.

Gdy nie masz oszczędności. Paradoksalnie, długi możesz zaciągać, dopiero gdy masz oszczędności. Bo każdy kredyt to wielka niewiadoma i trzeba mieć jakieś rezerwy, by w razie choroby, utraty pracy itp. choćby część pieniędzy oddać bankowi od ręki. I zredukować miesięczne raty do minimum. Poza tym kredyt człowieka oszczędnego jest tańszy – bank mniej policzy sobie za swoje ryzyko.

Menedżerowie mawiają, że lepiej wyłożyć na inwestycję pieniądze banku niż swoje. Własną kasę radzą trzymać, by mieć poduszkę finansową. Jeśli np. masz na lokacie 5 tys. zł, a chcesz kupić 50-calową plazmę, która kosztuje mniej więcej właśnie tyle, to przynajmniej częściowo kup ją na kredyt. To lepsze, niż się spłukać. Finansiści nazywają to dbaniem o płynność finansową. Bo „cash is king” (gotówka jest królem).

Gdy panicznie się boisz. Są takie przypadki, że ktoś po wzięciu kredytu nie może spać po nocach, wciąż zerka na kursy (jeśli kredyt jest walutowy), wylicza raty itp. To nie ma sensu. Jeśli z powodu kredytu masz żyć w stresie, lepiej odmów sobie.

ILE NAPRAWDĘ KOSZTUJE KREDYT GOTÓWKOWY?

Zdarzają się kredyty, które nie kosztują nic. Tę miłą cechę mają raty zero procent (o ile nie ma w nich haczyka) oraz kredyty 50 na 50 oferowane przez dilerów samochodów. Kredyt na karcie kredytowej jest darmowy, o ile spłacisz go w 50 dni. Ale najczęściej, kupując na kredyt, przepłacasz.

Przykład? Proszę bardzo: kredyt na samochód. Pożyczasz 40 tys. zł na pięć lat przy oprocentowaniu 10 proc. rocznie. Oddasz bankowi ok. 52 tys. zł. Auto staje się o 12 tys. zł droższe! Tyle że na auto tak jak na mieszkanie trzeba by oszczędzać latami.

Popatrzmy jednak na zwykły kredyt gotówkowy, np. na wycieczkę w tropiki za 3,6 tys. zł. Możesz na nią składać na koncie oszczędnościowym po 300 zł miesięcznie przez rok, o ile wcześniej zaplanujesz taki wydatek i zaciśniesz pasa, ograniczając inne wydatki.

Możesz też wziąć kredyt. Załóżmy, że na 3,6 tys. zł z oprocentowaniem 15 proc. (o tańszy trudno) rocznie. Będziesz spłacał 340 zł raty miesięcznie plus 180 zł jednorazowej prowizji. I jeszcze 4 zł miesięcznie ubezpieczenia. W sumie – 4260 zł. Wakacje podrożały o 660 zł! Czy warto aż tak przepłacać?

Zwróć uwagę na te koszty dodatkowe:

Wśród dodatkowych opłat, które zawyżają koszt kredytu wynikający z oprocentowania, mogą się pojawić:

►  Prowizja za przyznanie kredytu: spotykana przy kredytach gotówkowych i ratalnych, nie może przekroczyć 5 proc. wartości kredytu.

Nowy trik bankowców. Niskie oprocentowanie, wysoka prowizja

Kiedyś zobaczyłem w witrynie oddziału jednego z banków plakat „9 proc. prowizji zeruje oprocentowanie”. Na plakacie wszystko wygląda fantastycznie. Płacisz 9 proc. prowizji i cieszysz się absolutnie darmowym kredytem. Spłacasz miesięczne raty bez odsetek: przy pożyczce 1200 zł rata wyniesie 100 zł dla rocznej pożyczki. Nie ma żadnych dodatkowych kosztów ani obowiązkowych ubezpieczeń. To plus tej oferty. Tylko czy ten kredyt rzeczywiście jest tak tani, jak wygląda? Nie do końca. Przede wszystkim te 9 proc. prowizji bank odlicza od kwoty kredytu udostępnionej klientowi. Jeśli więc pożyczasz 1000 zł, to od razu oddajesz 90 zł prowizji, a do ręki dostajesz 910 zł. Jakie to ma znaczenie? Ano takie, że te 90 zł prowizji jest kosztem kredytu liczonym nie od 1000 zł, ale od 910 zł. Efekt matematyczny jest taki, że pobrana z góry prowizja jest równoważna odsetkom „zwykłego” kredytu na poziomie 18 proc. w skali roku. Nie wierzysz? Weź dowolny kalkulator kredytowy i policz, przy jakim oprocentowaniu pożyczonych 910 zł koszt pożyczki zsumuje się do 1000 zł. Wyjdzie ci, że stanie się tak przy oprocentowaniu 18 proc. Rata kapitałowo-odsetkowa wyniesie dokładnie 83,4 zł.

Wniosek? Kredyt, w którym oprocentowanie jest niskie, a prowizja – płacona od całej pożyczki z góry – wysoka, jest zwykłą matematyczną fatamorganą, mirażem bazującym na złudzeniach i zmieniającej się wartości pieniądza w czasie.

Saldo każdego kredytu zmniejsza się wraz ze spłatą kolejnych rat. Oznacza to, że te nasze przykładowe 18 proc. odsetek jest odnoszone do coraz mniejszej kwoty pozostającej do spłaty. Odsetki są w takim razie z miesiąca na miesiąc niższe i jeśli na koniec wszystkie je zsumujemy, to wcale nam nie wyjdzie, że za kredyt 1000 zł zapłaciliśmy 180 zł kosztów odsetkowych (choć teoretycznie 18 proc. od 1000 zł to właśnie 180 zł), lecz tylko 100 zł.

►  Opłata przygotowawcza: niektóre banki pobierają ją zamiast prowizji, ale są też i takie (to na szczęście rzadkość), które biorą i prowizję, i opłatę przygotowawczą. Niestety, w stanie prawnym obowiązującym na początku 2014 r. ich wysokość nie jest limitowana.

►  Opłata za przedłużenie kredytu: dotyczy kart kredytowych i kredytów odnawialnych. Niestety, każdy rok trwania limitu zadłużenia może generować kolejne prowizje.

►  Składka ubezpieczeniowa: dzięki niej bank może zainkasować dodatkowych kilka procent oprocentowania rocznie. Składka zwykle zależy od liczby miesięcy, na które jest rozłożony kredyt. Jeśli np. wynosi 0,4 proc. od kwoty kredytu, oznacza to, że dodatkowo do oprocentowania musisz doliczyć 4,8 proc. w skali roku.

►  Obwarowania dotyczące terminu spłaty: najczęściej spotykane przy ratach zero procent. Np. będziesz zwolniony z oprocentowania i prowizji za przyznanie kredytu ratalnego tylko wtedy, jeśli spłacisz wszystkie raty w ciągu pół roku. Jeśli chcesz raty na cały rok – bank naliczy ci wysokie odsetki.

Darmowy kredyt w firmie pożyczkowej. Pułapka?

Czy zastanawiałeś się kiedyś, jak to jest, że firmy pożyczkowe dają pieniądze za darmo, bez żadnych odsetek? Oprocentowanie pożyczek chwilówek (można je dostać dziś już przez internet lub telefon, w ciągu 10–15 minut) standardowo wynosi 10–20 proc. w skali miesiąca, ale coraz więcej firm reklamuje swoje usługi jako... kompletnie darmowe dla nowych klientów. „Pierwsza pożyczka gratis” – piszą i mówią w reklamach. O co tu chodzi? Prześwietliłem swego czasu kilka takich pożyczek i rzeczywiście są gratis. Ale firma pożyczkowa nie po to pożycza bez odsetek, żeby nic z tego nie mieć. Będzie chciała zatrzymać cię na dłużej i udzielić kolejnych pożyczek, już płatnych. Jakich będzie się imała chwytów?

„Samotnie wychowuję czwórkę dzieci. Jest początek roku szkolnego i brakuje mi pieniędzy na zakup książek i przyborów szkolnych. Postanowiłam wziąć pożyczkę w firmie pożyczkowej, bo widziałam w telewizji jej reklamę. Chciałam 1000 zł” – napisała do mnie jakiś czas temu klientka jednej z firm oferujących pożyczki za darmo. Po tym jak złożyła wniosek i dostała pieniądze, a kilka dni później – pakiet dokumentów, zaczęła się zastanawiać, czy dobrze zrobiła.

Z dokumentów wynika, że: „Kiedy będziesz chciał przedłużyć termin płatności, po prostu wybierz dogodny dla siebie termin i przelej pieniądze za przedłużenie”. Firma daje do wyboru opcje przedłużenia o tydzień (trzeba dopłacić 117 zł), dwa tygodnie (151 zł) albo okrągły miesiąc (228 zł). Wybór ostatniej opcji oznacza, że pożyczam dziś 1000 zł, pierwszy miesiąc mam gratis, a za drugi miesiąc płacę już odsetki w wysokości 20 proc. Do tego pani Anna dostała „Formularz informacyjny dotyczący kredytu konsumenckiego” (wymagany przez prawo), a także – i tego już całkiem nie zrozumiała – „Umowę pożyczki odnawialnej”. Nie chciała żadnej pożyczki odnawialnej, nie wnioskowała o nią, więc się zdziwiła.

W umowie jest zajmująca całą stronę tabelka, z której wynika, ile będą kosztowały kolejne pożyczki. I tak, gdybym chciał pożyczyć 500 zł na dwa tygodnie, to do zwrotu miałbym 547 zł, gdybym chciał przedłużyć umowę o trzeci tydzień – mój dług rośnie o kolejne 49 zł, gdybym zaś chciał wydłużyć spłatę pierwotnych 500 zł do miesiąca – muszę zapłacić już nie 49 zł, lecz 63 zł. W sumie więc pożyczka na miesiąc będzie mnie kosztowała 110 zł (47 zł bazowego kosztu i 63 zł za przedłużenie). Są też opłaty dla klientów spóźniających się ze zwrotem pieniędzy. Jeśli zbyt późno poinformujemy firmę, że chcemy prolongować pożyczkę – naliczy 15 proc. prowizji za sporządzenie nowego planu spłat. Jeśli będzie konieczne wysłanie wezwania do zapłaty, to za pierwsze weźmie 35 zł, za drugie 45 zł, a za trzecie – 55 zł. Mam nadzieję, że pani Anna znajdzie w sobie tyle siły, by za miesiąc oddać 1200 zł, albo dorzuci firmie 228 zł i odda pieniądze za dwa miesiące, nie wpadając w większe długi.

Tak banki nas kroją – trzy praktyczne opowieści

Poczytaj opowiadania czytelników bloga o tym, ile może kosztować kredyt, którego oficjalne oprocentowanie wygląda na bardzo niskie:

PRZYPADEK 1. Jeden z czytelników zgłosił się po pożyczkę do banku X. Spotkały go następujące przygody. Najpierw do podpisu podsunięto mu umowę z większą liczbą rat niż ta, o którą wnioskował (chciał 24 raty, dostał 27 rat, oczywiście koszt takiej pożyczki jest większy). Potem do kwoty kredytu doliczono prowizję. Potem bankowcy stwierdzili, że mogą przelać kredyt wyłącznie na rachunek w ich banku, w którym klient konta nie miał. Ostatecznie dali się przekonać, że jest w przyrodzie coś takiego jak przelew międzybankowy. Potem, choć przecież prowizję już raz doliczyli do kredytu, kazali klientowi zapłacić... drugą. I to w ciągu trzech dni od uruchomienia kredytu. „Na pytanie, dlaczego dwa razy płacę prowizję, usłyszałem, że ta druga to odsetki od tej pierwszej prowizji, tylko naliczone z góry za dwa lata”. Na koniec skłonili klienta, by przystąpił do grupowego ubezpieczenia za jednorazową wpłatą w wysokości 756 zł.

Podsumowując: kredyt, który – jak wynikało z umowy – miał mieć oprocentowanie rzędu 14,6 proc., po dodaniu opłat poszedł w górę do ponad 20 proc. „Chciałem wziąć 25 tys. zł, a oprócz oprocentowania dorzucili dwie prowizje i ubezpieczenia za 2359 zł. Do tego ponad 3500 zł odsetek” – opowiada klient, który ostatecznie rozwiązał umowę i wycofał się z pożyczki.

PRZYPADEK 2. Tym razem chodzi o bank Y. Do jednego z moich czytelników odezwał się przedstawiciel kredytowy, który zaoferował rewelacyjną pożyczkę. „Do 60 tys. zł decyzja kredytowa jest podejmowana w godzinę, potrzeba tylko PIT za rok ubiegły, potwierdzenie dochodów za trzy miesiące i dane małżonki. Pomyślałem: »Sprawdzę«. Wizyta szybka i sprawna, szybko wypełniony wniosek i... czekam na telefon. Jest decyzja pozytywna, ale musimy się spotkać, by podpisać umowę. Oglądam dokumenty. I co proponują? Trzeba założyć u nich rachunek. Przeglądam dalej umowę kredytową. Kwota kredytu 60 tys. zł, oprocentowanie 14 proc. z kawałkiem, ale dalej... prowizja przygotowawcza prawie 4 tys. zł, ubezpieczenie – prawie 18 tys. zł. Przeliczam oprocentowanie. Wysokość raty 2 tys. zł, rat jest 60, co daje 120 tys., czyli dwukrotność pożyczanej kwoty”. Mój czytelnik ma głowę na karku, więc podziękował grzecznie za ten lichwiarski kredyt, oficjalnie oprocentowany tylko na 14 proc. w skali roku.

PRZYPADEK 3. W banku Z rozdają pieniądze na 8,9 proc. W informacji prasowej nazwali to pogotowiem pożyczkowym czy jakoś tak. Dziękuję za takie pogotowie, można zejść na zawał od samego patrzenia. Jeden z czytelników przesłał mi fragment regulaminu tej superoferty. „Zgodnie z regulaminem promocji Bank może udzielić kredytu gotówkowego o promocyjnym oprocentowaniu 8,9 proc. tym klientom indywidualnym, którzy zawrą z Bankiem umowę kredytu w terminie [i tu daty] oraz ustanowią zabezpieczenie kredytu w postaci ubezpieczenia od ryzyk zgonu, trwałej i całkowitej niezdolności do pracy, czasowej niezdolności do pracy spowodowanej leczeniem szpitalnym NNW oraz w zależności od statusu zatrudnienia: czasowej niezdolności do pracy lub poważnego zachorowania lub utraty pracy”. A więc: pożyczam na pięć lat 14 tys. zł, spłacam 3,6 tys. zł odsetek, a do tego 7,8 tys. zł kosztów dodatkowych. Oddaję 25,5 tys. zł. A to kredyt na 8,9 proc.!

Zanim pójdziesz pożyczyć pieniądze. Sześć złotych zasad

Każdy (no, prawie każdy) kredyt kosztuje. Ale nie każdy rozłoży twoje domowe finanse. Jakich zasad przestrzegać, by zadłużać się w sposób rozsądny i bezpieczny? Oto garść porad dla tych, którzy jednak zdecydowali się na kredyt, ale chcą się zadłużyć, zachowując zasady zdrowego rozsądku. Czyli w taki sposób, by ograniczyć do minimum ryzyko, że kiedyś spłata rat okaże się wysiłkiem ponad siły.

1. Zobacz, czy masz luzy w budżecie.

Zanim podejmiesz decyzję o zaciągnięciu pożyczki, dokładnie policz, czy stać cię na jej spłacanie przez kolejnych kilkanaście lub kilkadziesiąt miesięcy. Zsumuj swoje miesięczne dochody i stałe wydatki. Policz, ile wydajesz na życie, i zobacz, jak dużą masz rezerwę. Jeśli jest ona niewielka – np. nie przekracza 10 proc. twojego domowego budżetu – głęboko się zastanów, czy warto się zadłużać. Więcej na ten temat pisałem w drugim rozdziale tej książki.

2. Sprawdź, jaką część dochodów zabiorą raty.

Jeśli widzisz w swoim domowym budżecie wystarczająco duże luzy, by spłata kolejnego kredytu nie zagrażała jego stabilności, to... nie, nie, jeszcze nie idź do banku. Najpierw zrób jeszcze jeden test. Eksperci w dziedzinie finansów twierdzą, że powinno się zabraniać pożyczania pieniędzy osobom, które łącznie wydawałyby na spłatę rat wszystkich swoich kredytów więcej niż połowę miesięcznych dochodów. To rozsądny limit. Zrób sobie podobny rachunek. Jeśli np. zarabiasz 2500 zł, twoja żona 1500 zł, ale macie na koncie spłatę rat kredytu gotówkowego (400 zł miesięcznie), karty kredytowej (300 zł), kredytu samochodowego (1000 zł) i hipotecznego (1500 zł), to nie ma mowy o tym, by kolejny kredyt był bezpieczny.

3. Nie daj się złapać na lep reklamy.

Większość z nas wpada na pomysł zaciągnięcia szybkiej pożyczki pod wpływem reklamy. I pierwsze kroki kierujemy właśnie do banku, który nas zaintrygował swoją ofertą. Nie ma w tym nic złego, o ile nie poprzestaniemy tylko na tym pierwszym kroku. Postaraj się skonfrontować ofertę wybranego banku z kilkoma innymi, które znasz. Pamiętaj, że nie zawsze reklama powie całą prawdę. Nie wierz bankowcom na słowo. Jeśli mówią: „U nas najtaniej, bo w promocji”, zawsze weź poprawkę na to, że w promocji ceny bywają wyższe niż poza sezonem. I wszystko spokojnie policz, nie dając się omamić marketingowcom.

4. Nie sugeruj się procentami.

Żaden (no, prawie żaden) bank nie przedstawia w swoich reklamach prawdziwego kosztu pożyczki. Pamiętaj, że do oprocentowania, które rzeczywiście niekiedy wygląda bardzo atrakcyjnie, doliczane są wysokie prowizje, przez które spłacane raty okazują się dużo wyższe, niż wydawałoby się to na pierwszy rzut oka. Do prowizji banki dodają niekiedy obowiązkowe składki ubezpieczeniowe, które z pozoru wyglądają niegroźnie (np. 0,5 proc. wartości pożyczki miesięcznie), ale po ich zsumowaniu okazuje się, że mocno podbijają koszt kredytu. Takie 0,5 proc. składki to przecież dodatkowe 6 proc. w skali roku! Porównując oferty, sumuj oprocentowanie, prowizje, dodatkowe opłaty. Wszystko razem da ci przybliżony obraz łącznych kosztów kredytu.

5. Porównuj miesięczne raty.

Nawet porównanie procentów nie powie ci jeszcze całej prawdy. Bo przecież wystarczy, że jeden bank wlicza koszty prowizji w poszczególne raty, a drugi każe zapłacić je z góry, i już wszystkie rachunki biorą w łeb. Poza tym banki często stosują różne prowizje dla różnych grup klientów. Można też wybrać różne sposoby spłaty (raty równe lub malejące). Jak sprawdzić, ile naprawdę zapłacisz? Jedyna rada to w każdym odwiedzanym banku zapytać o konkretną symulację dla określonej kwoty i okresu kredytowania i tym sposobem porównać miesięczne raty dla interesującego nas wariantu kredytu.

6. Odwiedź swój bank, to się może opłacić.

Zrób to, nawet jeśli w ogóle nie wiesz, czy oferuje on kredyty. Jest duża szansa, że twój bank, w którym od lat masz konto osobiste – znając cię na wylot – zaproponuje specjalne warunki. Np. obniży oprocentowanie, prowizję, nie będzie żądał zaświadczenia o zarobkach. Ale pamiętaj też, że w świecie finansów obowiązuje niepisana zasada: im łatwiejszy jest dostęp do pieniądza, tym ów pieniądz jest droższy. Jeśli jakiś bank nie wymaga od ciebie zaświadczenia z pracy o zarobkach, daje pożyczkę praktycznie od ręki, możesz być pewien, że to ułatwienie jest wliczone w oprocentowanie kredytu.

RRSO, czyli co?

O tym, że oprocentowanie kredytu nie bywa zwykle całym jego kosztem, wie chyba każde dziecko. To, że jakiś bank zachęca do wzięcia kredytu na 10 proc., zwykle oznacza, że tak naprawdę kredyt kosztuje jakieś 20 proc. w skali roku. Bo do oprocentowania jest doliczana prowizja – zazwyczaj kredytowana, czyli płaci się od niej odsetki – a często i ubezpieczenia. Ile to w sumie wynosi – dowiadujemy się zwykle, dopiero spłacając raty. Do porównania rzeczywistych kosztów kredytu służy RRSO, czyli rzeczywista roczna stopa oprocentowania, którą w swoich ofertach muszą prezentować banki i która musi się znajdować w każdej umowie kredytowej. Bankowców zobowiązuje do tego ustawa o kredycie konsumenckim. Tyle że mało kto wie, co to jest owo RRSO i jak jest wyliczane.

Czasem błędnie uważa się, że RRSO to po prostu oprocentowanie kredytu z uwzględnieniem wszystkich kosztów, opłat i prowizji pobieranych przy jego udzieleniu. To tylko pół prawdy. Po pierwsze, w RRSO nie są, niestety, uwzględniane wszystkie koszty. Banki nie wliczają w tę stopę np. ubezpieczenia kredytu. To już trochę zafałszowuje RRSO, bo duża część kredytu łączy się z obowiązkowymi ubezpieczeniami. Po drugie, RRSO to nie tylko oprocentowanie. RRSO jest odzwierciedleniem tego, ile byśmy zarobili, kładąc na lokatę pieniądze otrzymane z kredytu, gdyby ta lokata była tak samo wysoko oprocentowana jak kredyt. Innymi słowy, RRSO odzwierciedla nie tylko odsetki i koszty kredytu, lecz także wartość pieniądza w czasie.

Sprawdźmy, ile wyniosłoby RRSO pożyczki o wartości 1200 zł spłaconej jednorazowo, po roku, i oprocentowanej na 20 proc. Zakładamy, że nie ma żadnych kosztów dodatkowych (zero opłat i prowizji). Otóż RRSO takiego kredytu wynosi... 20 proc., bankowi spłacimy zaś 1440 zł. A co się stanie z RRSO, jeśli weźmiemy identyczną pożyczkę na 20 proc. w skali roku i bez kosztów dodatkowych, ale spłacimy ją nie w jednej racie na koniec, ale w 12 ratach miesięcznych? Taka jednorazowa rata wyniesie 115 zł, a w sumie bankowi oddamy 1380 zł. Dlaczego oddamy mniej niż 1440 zł z poprzedniego przykładu? Ano dlatego, że każda rata zawiera część kapitałową (czyli 100 zł od pożyczki 1200 zł) oraz część odsetkową, która jest naliczana od salda pozostałego do spłaty. To saldo z miesiąca na miesiąc jest mniejsze, więc i część odsetkowa spada. W wysokości miesięcznej raty tego nie widać, bo banki najczęściej uśredniają część odsetkową i kapitałową, wyliczając jedną, stałą comiesięczną ratę. Dopiero w jej szczegółach widać, że wartość kapitału i odsetek jest w każdej racie inna.

Dla tego drugiego kredytu RRSO będzie wynosić ok. 22 proc., czyli więcej niż w pierwszej opcji! Mamy dwa takie same kredyty (w sensie wysokości i oprocentowania), przy czym jeden jest droższy, a drugi tańszy w spłacie, a tymczasem w przypadku tego droższego RRSO wynosi 20 proc., w przypadku tańszego zaś – 22 proc. W drugim kredycie RRSO jest wyższa, bo zgodnie z filozofią tego wskaźnika więcej byśmy zarobili, mając 1200 zł do dyspozycji przez cały czas i lokując w banku na 20 proc., niż mając do dyspozycji w pierwszym miesiącu 100 zł, a w kolejnych po 100 zł więcej co miesiąc.

Wniosek? Dwa kredyty o identycznej wartości i oprocentowaniu mogą mieć różne RRSO, jeśli różnią się np. okresem spłaty.

SIEDEM PUŁAPEK RAT ZERO PROCENT

Raty zero procent to dziś główny wabik dla klientów sklepów ze sprzętem RTV czy AGD lub elektroniką komputerową. Przeważnie raty są oferowane przez pośredników finansowych powiązanych z bankami. I od razu powiem: dziś jest to oferta bardziej cywilizowana niż kiedyś, gdy roiło się w umowach od dodatkowych kosztów, prowizji, oprocentowania naliczanego, gdy nie spłaci się ostatniej raty przed terminem itp. Teraz zero rzeczywiście bywa zerem, zyskiem sklepu jest zaś po prostu odpowiednio wyżej ustawiona cena, w której schowany jest koszt kredytowania. W sklepach doskonale wiedzą, że 80 proc. dużych zakupów, na kilka tysięcy złotych, klienci finansują ratami. Ci, którzy płacą gotówką, de facto ponoszą koszt kredytu schowanego w cenie, mimo że z tego kredytu nie korzystają. Z tego właśnie bierze się czasem różnica w cenach tych samych towarów w sklepach tradycyjnych i internetowych. Tu cena uwzględnia kredyt ratalny, a tam nie (choć i sklepy internetowe ostatnio zaczynają sprzedaż ratalną).

Raty zero procent są więc wabikiem, który ma nas ściągnąć do sklepu. A tam mają kilka sposobów, by wycisnąć z klienta dodatkową marżę. Najpopularniejsze sposoby to:

1. Płatne przedłużenie gwarancji w zamian za składkę sięgającą 30 proc. ceny towaru. Sprzęt nie jest dziś długowieczny, ale nie jest też tak, by co trzeci egzemplarz sprzętu rozpadał się między końcem podstawowego okresu gwarancji (zazwyczaj dwa lata) i tego dodatkowego (np. trzeciego roku użytkowania). W tej usłudze schowana jest dodatkowa marża dla sieci handlowej. Pani Joanna, moja czytelniczka, kupiła telewizor, który po jakimś czasie się zepsuł, i chciała skorzystać z tej ekstra gwarancji, którą wykupiła. Zgłosiła się do sklepu, ale tam stwierdzili, że telewizora nie da się naprawić i że go wymienią, ale na... gorszy, bo jego wartość spadła. „Dobrze, że się nie zepsuł po czterech latach, bo dostałabym mikser...” – skomentowała.

2. Cross-selling polegający na sprzedawaniu razem ze sprzętem różnego rodzaju akcesoriów w cenach znacznie wyższych niż w innych sklepach.

3. Układ między sklepem a bankiem. Układ polega na tym, że jeśli poza ratami zero procent sklep wciśnie dodatkowo klientowi jakąś usługę finansową, np. kartę czy ubezpieczenie, to dostaje sowitą zapłatę od instytucji finansowej.

A to siedem sposobów, by przy okazji dodatkowych usług finansowych raty zero procent przestały być warte zero:

1. Raty zero procent, ale nie 40, tylko 10. Pracownicy niektórych sklepów mają nieformalne wytyczne, by wciskać klientom dodatkowe ubezpieczenie na życie jako obowiązkowy element transakcji. Prawdopodobnie dostają za to dodatkową prowizję albo premię na koniec miesiąca. Gdy więc trafią na opornego klienta, starają się przynajmniej ograniczyć „straty” i zmniejszają liczbę rat, na które można rozłożyć kredyt. W tej sprawie jakiś czas temu napisał do mnie pan Tomasz: „Ten patent ma już długą tradycję. Można zrezygnować z ubezpieczenia, lecz pojawiają się ale. Weryfikacja klienta np. trwa dłużej, na decyzję banku można nawet dwa dni poczekać. Drugim ale, z jakim się spotkałem, jest to, że raty bez ubezpieczenia faktycznie są zero procent, lecz... można rozłożyć zakup tylko na 10, a nie na 40 rat. Tak było w kilku przypadkach, które obserwowałem na przestrzeni kilku lat”. A to przypadek pana Michała: „Najpierw usłyszałem, że ubezpieczenie jest obowiązkowe, natomiast po paru dniach przyszedłem jeszcze raz do tego samego sklepu i od innego pracownika usłyszałem, że ubezpieczenie jest dobrowolne, choć rat mniej. Pracownik wyglądał na niezbyt szczęśliwego, ale ostatecznie kupiłem sprzęt bez dodatkowego ubezpieczenia”.

2. Raty zero procent, ale na 16 proc. Klienci upierający się na raty zero procent bez ubezpieczenia często dostają „za karę” negatywną decyzję od banku. Napisał do mnie pan Kamil: „Przy opcji bez ubezpieczenia nastąpiła podobno negatywna weryfikacja banku. Po wybraniu opcji z ubezpieczeniem zdolność kredytowa ni stąd, ni zowąd się pojawiała. Nadmienię tylko, że chodziło o ratę w okolicy 200 zł, a mój dochód po odjęciu obciążeń był grubo powyżej średniej krajowej, więc o braku zdolności nie ma mowy”. Pan Marcin: „Chciałem u nich kupić telewizor na raty zero procent, a pani mi w okienku mówi, że raty zero procent są, i owszem, ale to bank po ocenie klienta decyduje, czy da kredyt na zero procent, czy np. na 16 proc. Oczywiście zrezygnowałem”. I słusznie. Bo niby skąd wiadomo, że decyzja banku nie polega na rzucie monetą?

3. Raty zero procent, ale z kartą w pakiecie. Czasem zamiast ubezpieczenia sklep wciska klientowi... kartę kredytową. Można z niej zrezygnować pisemnie, wysyłając formularz rezygnacji na adres podany w umowie. Karta nie gryzie, ale trzeba pilnować, by w odpowiednim czasie zrezygnować z niej, bo banki czekają na pobranie opłaty rocznej – jakichś 60 zł.

4. Raty zero procent, ale wniosek na niby. Czasem pracownicy sklepów, w pędzie do prowizji lub wykonania planu sprzedażowego, po prostu oszukują swoich klientów. Pani Paulina, jedna z moich czytelniczek, opowiedziała mrożącą krew w żyłach historię: „Moja mama próbowała kupić coś na nieoprocentowane raty. Sprzedawczyni przekonywała ją, że wniosek jest odrzucany”. Zaczęła się awantura, klientka zadzwoniła do centrali sieci. „Podeszła kierowniczka, żeby dowiedzieć się, z jakiego powodu mama dzwoniła do centrali. Po wyjaśnieniach złożonych przez mamę pani kierownik powiedziała, że pani sprzedawczyni w ogóle nie złożyła wniosku o nieoprocentowane raty i tylko wmawiała mojej mamie, że jej wniosek został odrzucony”. Uczciwsza była sprzedawczyni obsługująca innego czytelnika, pana Wojciecha: „Pani powiedziała, że muszę złożyć wniosek z ubezpieczeniem. Na moją prośbę, żeby choć spróbowała bez ubezpieczenia, powiedziała w końcu po cichu, że nie może i nie złoży takiego wniosku”. Zdradziła, że nie wolno jej sprzedać niczego na kredyt zero procent, który byłby prawdziwym kredytem zero procent.

5. Raty zero procent, ale z piątką dzieci. Czytelniczka, pani Agnieszka, opowiada inną historyjkę o ratach zero procent: „Uparłam się na opcję bez ubezpieczenia. Wniosek nie przeszedł. Dlaczego? Okazało się, że pani wpisała w formularzu, który wysyła do weryfikacji w banku, że mam... pięcioro dzieci na utrzymaniu”. Niektórzy moi czytelnicy proponują, żeby machnąć ręką i wykupić ubezpieczenie, ale potem zrezygnować z niego w pierwszym miesiącu po zakupie. Wtedy trzeba zapłacić tylko pierwszą składkę.

6. Raty zero procent, ale tylko w gazetce. Czasem raty zero procent są mirażem, który występuje tylko w gazetce sklepowej. „W gazetce były informacje o ratach zero procent, a gdy pani na stoisku policzyła wysokość raty i przemnożyła przez liczbę miesięcy, to wyszło dużo więcej niż cena sprzętu. Na moje pytanie o raty zero procent pani powiedziała, że... nie ma ich włączonych w systemie” – napisał mi niedawno pewien klient.

7. Ubezpieczenie? Nieobowiązkowe! Jakiś czas temu dotarłem do opinii rzecznika ubezpieczonych, z której wynika, że nie ma czegoś takiego jak obowiązkowe ubezpieczenie kredytu. „Zgodnie z ustawą o ubezpieczeniach obowiązkowych ubezpieczeniem obowiązkowym jest wyłącznie ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej lub ubezpieczenie mienia, jeżeli ustawa lub ratyfikowana przez Rzeczpospolitą Polską umowa międzynarodowa nakłada obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia. Żadna ustawa nie mówi o obowiązku zawarcia umowy ubezpieczenia kredytu. Zazwyczaj zawarcie umowy jest wyłącznie wymogiem banku, nie jest to jednak obowiązek ustawowy konsumenta. Jednak trzeba mieć świadomość, że brak zawarcia umowy ubezpieczenia zwykle będzie skutkował tym, że bank zażąda innego zabezpieczenia spłaty kredytu”.

CZY POWINIENEŚ SPRAWIĆ SOBIE KARTĘ KREDYTOWĄ?

Karta kredytowa to jeden z najtrudniejszych do zrozumienia produktów bankowych. Rozsądnie używana może być najtańszym możliwym kredytem (choć, niestety, krótkoterminowym), ale każdy błąd związany z zarządzaniem taką kartą może cię drogo kosztować. Banki w sytuacji, gdy nie dopełnisz jakiejś formalności, naliczają bowiem różne opłaty. A odsetki liczą w sposób, który trudno zrozumieć (zagadkę odsetek od długu kartowego rozwikłam w dalszej części tego rozdziału).

Czy to jest powód, by od kart kredytowych trzymać się z daleka? Oczywiście nie, bo przecież kilka milionów Polaków używa takich kart i jakoś sobie radzą. Jednak skończyły się czasy, kiedy banki wciskały karty kredytowe każdemu, kto się zgłosił, a nawet przesyłały gotowe do użycia kredytówki klientom, którzy ich w ogóle nie zamawiali. Boisz się karty kredytowej? Przeczytaj ten rozdział. Masz już kartę w portfelu? Sprawdź, czy wiesz wszystko o jej bezpiecznym używaniu.

Karta kredytowa a inne odmiany kredytu

Czym się różni karta kredytowa od debetowej? Tym, że są na niej zapisane pieniądze banku, którymi możesz płacić na zasadzie korzystania z pożyczki. Kiedy używasz karty debetowej wydanej do konta osobistego, najczęściej korzystasz z własnych pieniędzy i dopiero kiedy one się skończą, możesz skorzystać z udostępnionego przez bank limitu debetowego (nazywanego najczęściej kredytem odnawialnym).

Czym karta kredytowa różni się od kredytu gotówkowego lub ratalnego? Po pierwsze – formą spłaty długu. Klasyczny kredyt spłacasz zwykle w comiesięcznych ratach, które są z góry określone przez bank i mogą zmienić się jedynie z powodu zmiany oprocentowania. Karta kredytowa daje większą elastyczność, bo jedynym twoim obowiązkiem jest spłacić co miesiąc 5 proc. zadłużenia – resztę bank może przesunąć na kolejny miesiąc (oczywiście nie za darmo). Możesz spłacić połowę, dwie trzecie długu albo inną, dowolną kwotę powyżej 5 proc. W większości banków możesz też zamienić niespłaconą część długu kartowego na zwykły kredyt gotówkowy i spłacać go w ratach (banki pobierają za taką zamianę prowizję). Po drugie – kredyt gotówkowy zwykle jest przeznaczony na konkretny cel, podczas gdy limit na karcie kredytowej możesz wydać na cokolwiek. Po trzecie – po spłacie części zadłużenia limit na karcie kredytowej „odrasta” i można go po raz kolejny użyć, podczas gdy spłacony kredyt gotówkowy po prostu wygasa.

Czym karta kredytowa różni się od debetu na koncie osobistym? To dość podobne formy kredytu. Debet jest przywiązany do konta osobistego i jest uruchamiany dopiero po wykorzystaniu przez klienta wszystkich własnych pieniędzy. Jeśli twoje konto osobiste jest na minusie, to każda suma, która na nie wpłynie, w pierwszej kolejności będzie przeznaczona na pokrycie debetu. Karta kredytowa jest samodzielnym produktem bankowym, a więc nie jest przywiązana do konta osobistego. Kredytówka ma też nieco inny sposób naliczania odsetek – jeśli zaciągniesz debet, to płacisz odsetki od pierwszego dnia. Jeśli zaś użyjesz karty kredytowej, masz do dyspozycji pewien okres bezodsetkowy. Więcej na jego temat napiszę dalej.

Dlaczego karta kredytowa może się opłacić?

Po pierwsze dlatego, że w czasie, kiedy płacisz pieniędzmi banku, twoje nie tylko spokojnie leżą na rachunku, lecz także dostajesz za nie większe lub mniejsze odsetki. Zawsze – o ile jest to możliwe i nie płaci się od tego odsetek – lepiej korzystać z pieniędzy banku niż swoich.

Po drugie, karta kredytowa daje większe możliwości płacenia za granicą (w niektórych hotelach nie da się zagwarantować płatności za pokój kartą debetową) oraz w miejscach, gdzie terminal płatniczy nie jest w stanie połączyć się z twoim bankiem, żeby potwierdzić, że jeszcze masz na koncie pieniądze. Owszem, karty kredytowe z najniższej półki też dzisiaj żądają połączenia z bankiem przy każdej transakcji, ale jeśli weźmiesz z banku nieco lepszą kartę, będziesz mógł nią zapłacić w większej liczbie miejsc na świecie niż kartą debetową.

Po trzecie, karta kredytowa często jest powiązana z usługami dodatkowymi, których nie oferuje karta debetowa. Mogą to być nie tylko zniżki na niektóre usługi (dziś programy rabatowe bywają „przywiązywane” też do kart debetowych), ale np. ubezpieczenia podróżne, od odpowiedzialności cywilnej, nieszczęśliwych wypadków. Zamiast kupować takie ubezpieczenie osobno w banku lub firmie ubezpieczeniowej, możesz po prostu zapłacić za granicą kartą i automatycznie zostaniesz objęty takim ubezpieczeniem (uwaga: za każdym razem sprawdź, w jaki sposób należy aktywować ubezpieczenie, by nie zapomnieć dopełnić jakiejś formalności, np. zgłosić do banku wyjazdu).

Uwaga: karta kredytowa będzie ci kompletnie zbędna, jeśli nie masz nawyku płacenia kartą i częściej używasz gotówki albo jeśli w okolicy nie masz zbyt wielu punktów handlowych i usługowych, w których mógłbyś płacić bezgotówkowo. Karta kredytowa jest instrumentem, który nadaje się tylko do płacenia w sklepie, nie opłaca się wypłacać nią pieniędzy z bankomatu.

Jak działa karta kredytowa?

Podstawowym parametrem każdej karty kredytowej jest okres bezodsetkowy – czyli czas, przez który, używając karty, możesz korzystać z darmowego kredytu. Ów okres bezodsetkowy składa się z dwóch części:

►  cyklu rozliczeniowego, czyli trwającego 30 dni okresu, w którym możesz robić zakupy, obciążając nimi rachunek karty (czyli po prostu korzystać z kredytu). Oczywiście nie możesz w tym czasie płacić kartą bez końca, bo do każdej karty jest przywiązany limit kredytowy, czyli maksymalna suma, którą możesz wydać w jednym cyklu rozliczeniowym. Każdy cykl rozliczeniowy kończy się wysłaniem przez bank wyciągu z rachunku karty. Na wyciągu dostajesz informację, ile pieniędzy wydałeś w danym cyklu rozliczeniowym (a więc ile jesteś winny bankowi) oraz jakie dokładnie transakcje składają się na twój dług. Jeśli stwierdzisz, że na liście transakcji są jakieś zakupy, których nie robiłeś, jest to właściwy moment, żeby złożyć reklamację. Jeśli nie zakwestionujesz wyciągu, czyli „rachunku” wystawionego przez bank, oznacza to, że zgadzasz się ze swoim saldem zadłużenia. Na wyciągu jest też informacja o terminie, w którym powinieneś spłacić minimalną część długu. To, czy spłacisz całość, zależy tylko od ciebie (to jest właśnie najbardziej opłacalna opcja);

►  czasu na spłatę – od dnia wygenerowania przez bank wyciągu masz od 22 do 29 dni (w zależności od karty i banku) na spłacenie przynajmniej części długu. Te 30 dni cyklu rozliczeniowego i 22–29 dni czasu na spłatę to okres bezodsetkowy.

Uwaga: jeśli bank daje ci wybór dni miesiąca, w których ma się zaczynać i kończyć okres bezodsetkowy, to powinieneś z tej opcji skwapliwie skorzystać. Wybierz taki termin, by wyciąg z zestawieniem transakcji przychodził do ciebie mniej więcej wtedy, kiedy dostajesz wypłatę. Lepiej przecież, by termin spłaty karty nie przypadał zawsze „na przednówku”.

Co się stanie, jeśli nie spłacisz karty w terminie (czyli przed końcem okresu bezodsetkowego)? Nie będzie to koniec świata, ale będzie bolało. Bank naliczy odsetki od całości zadłużenia, i to za cały cykl rozliczeniowy, od pierwszego dnia. Jeśli więc wykorzystałeś z limitu karty 5 tys. zł i we wtorek skończył się okres bezodsetkowy, ty zaś przyniosłeś do banku pieniądze w środę, to zapłacisz pełne odsetki (zwykle kilkanaście procent w skali roku) nie za jeden dzień, lecz za cały okres bezodsetkowy.

Spóźnił się o kilka godzin, zapłacił odsetki jak od chwilówki

W sprawie pułapek kart kredytowych napisał do mnie jeden z czytelników. „Ponieważ jestem dość świadomym użytkownikiem kart kredytowych, to co miesiąc spłacam zadłużenie w całości, aby nie ponosić kosztów związanych z obsługą karty. Pewnego dnia, a był to ustalony w umowie dzień spłaty karty, stwierdziłem, że nie wyrobię się, aby przynieść do banku gotówkę na czas. Musiałem przynieść gotówkę, bo moje konto osobiste jest zablokowane przez komornika. Grzecznie zadzwoniłem na infolinię z informacją, że pieniądze przyniosę dnia następnego – zgłoszenie przyjęto i odnotowano” – opowiada czytelnik bloga „Subiektywnie o finansach”.

Niestety, bank nie okazał łaski i surowo ukarał klienta za nieterminowość. Ujemne saldo karty, które mój czytelnik uregulował już następnego dnia, wynosiło 3302,87 zł. Za jeden dzień opóźnienia zostały mu naliczone odsetki w kwocie... 163 zł plus kara 40 zł za brak terminowej spłaty. Klient zaczął liczyć. Te 163 zł to w przybliżeniu 5 proc. całej kwoty długu. Takich odsetek – 5 proc. za jeden dzień – nie naliczają nawet osławione firmy udzielające pożyczek chwilówek. Spóźnisz się o jeden dzień – płacisz odsetki za cały okres, w którym korzystałeś z pieniędzy banku. To cena korzystania z darmowego kredytu przez ponad 50 dni.

Co się dzieje po zakończeniu cyklu rozliczeniowego? Następnego dnia zaczyna się kolejny. Bank generuje wyciąg, na którym umieszcza informację o tym, jaką część przyznanego limitu wykorzystałeś, i wyznacza dzień spłaty tego długu. Jednocześnie otwiera nowy cykl rozliczeniowy, w którym do wydania masz już tylko tyle pieniędzy, ile zostało ci po potrąceniu transakcji z poprzedniego miesiąca (lub części limitu rolowanej z poprzednich miesięcy). Jeśli więc na początku cyklu rozliczeniowego miałeś do wykorzystania 5 tys. zł, a na końcu masz 2 tys. zł, to bank otworzy następny cykl rozliczeniowy, udostępniając ci do wykorzystania 2 tys. zł. Oczywiście w każdej chwili ten dostępny limit może urosnąć do 5 tys. zł, wystarczy, że spłacisz cały dług, o którym bank poinformuje cię wyciągiem z zakończonego okresu rozliczeniowego.

Tu właśnie tkwi największa trudność w zrozumieniu sposobu działania karty kredytowej – nowy cykl rozliczeniowy nakłada się z okresem na spłatę długu powstałego jeszcze w poprzednim cyklu rozliczeniowym. Ale jeśli narysować sobie te dwie osie, rzecz robi się dużo łatwiejsza.

Na co zwrócić uwagę, wybierając kartę?

Mechanizm działania wszystkich kart kredytowych jest identyczny. Różnią się od siebie detalami i udogodnieniami dla klientów. Starając się o kartę, wybierz taką, która zawiera tych udogodnień jak najwięcej. Jakie to udogodnienia?

►  Limit kredytowy. Nie powinien być zbyt duży, najlepiej zacznij od kwoty będącej połową twoich miesięcznych dochodów. Jeśli przeszarżujesz, to będziesz na prostej drodze do wpadnięcia w pętlę zadłużenia, bo prędzej czy później wykorzystasz cały limit kredytowy, a nie będziesz miał z czego go spłacić.

►  Możliwość wyboru dnia miesiąca, w którym zaczyna się i kończy cykl rozliczeniowy karty. Pisałem już o tym – niedostosowanie cyklu rozliczeniowego karty do cyklu dochodów i wydatków twojego domowego budżetu może być zabójcze.

►  Oprocentowanie kredytu. Oczywiście im niższe, tym lepiej, aczkolwiek przyjmij podstawowe założenie, że z kartowego kredytu będziesz korzystał tylko w ramach okresu bezodsetkowego.

►  Długość okresu bezodsetkowego. Im dłuższy okres bezodsetkowy, tym lepiej, ale nie przeceniaj tego parametru. Między najkrótszym a najdłuższym okresem bezodsetkowym na rynku jest kilka dni różnicy i raczej nie ona zadecyduje, czy wpadniesz w pętlę zadłużenia, czy się przed tym uchronisz.

►  Możliwość podglądu sytuacji na rachunku karty przez internet. Dobry bank powinien dać ci możliwość podejrzenia w każdej chwili, ile masz pieniędzy na kredytowym koncie i jakie transakcje zatwierdziłeś.

►  3D Secure lub możliwość zablokowania płatności kartą w internecie. Karty kredytowe domyślnie są wyposażone w możliwość płacenia w internecie, ale odradzam takie ich wykorzystanie, o ile nie są wyposażone w technologię dodatkowego uwierzytelniania każdej transakcji (np. 3D Secure). Jeśli takiego dodatkowego zabezpieczenia karta nie posiada, to w przypadku przejęcia przez złodzieja jej danych (numeru, daty ważności, nazwiska na karcie) możliwe jest, że ktoś będzie płacił nią w e-sklepach na twoje konto, nawet jeśli karta bezpiecznie tkwi w twojej kieszeni. Większość sklepów do zatwierdzenia płatności wymaga danych z obu stron karty (co jest bezpieczniejsze), ale niektóre sklepy w USA nie są pod tym względem restrykcyjne i wystarczy im zestaw danych z przedniej strony plastiku. I tu czai się niebezpieczeństwo. Do płacenia w internecie radzę wykorzystywać karty przedpłacone, które można doładowywać tylko niewielką kwotą.

►  Możliwość określenia dziennych limitów transakcji – pamiętaj, że jeśli zgubisz kartę, a ktoś wcześniej podpatrzy twój PIN, to bank nie odda ci ani grosza za transakcje wykonane kartą przez złodzieja. Dlatego powinieneś wybrać kartę, która daje możliwość zmniejszania i zwiększania dziennych limitów transakcji (i to najlepiej przez internet), oraz od razu dostosować ten limit do swoich potrzeb, uwzględniając bezpieczeństwo.

►  Możliwość manewrowania limitem płatności zbliżeniowych – nie każdy lubi płacić zbliżeniem (ja uwielbiam!), więc dobrze byłoby, gdyby bank umożliwiał zmniejszenie lub wyzerowanie limitów dziennych tego typu transakcji.

►  SMS-owe potwierdzenia każdej transakcji. To przydatna opcja, nawet jeśli trzeba za nią dodatkowo zapłacić. Gdyby karta dostała się w niepowołane ręce i ktoś zaczął nią płacić, SMS-y zaalarmują cię o tym i będziesz mógł w porę zastrzec plastik.

►  SMS-owe przypomnienia o terminie spłaty karty. Każdemu może się zdarzyć, że zapomni o ważnym przelewie. Bank, który gra fair, powinien klientowi przypomnieć, że zbliża się termin spłaty minimalnej części długu.

►  Możliwość ubezpieczenia od skutków kradzieży karty. Jeśli stracisz kartę, bank w 100 proc. odpowiada za wszystkie nieautoryzowane przez ciebie transakcje od chwili, w której zastrzeżesz kartę. Do momentu zastrzeżenia karty bank również odpowiada za straty, ale tylko od równowartości 150 euro. Jeśli skradziona ci kwota jest mniejsza, musisz wziąć ją na siebie (na tym polega wkład własny w szkodę). Najlepiej, jeśli bank dołączy do twojej karty bezpłatnie ubezpieczenie, które znosi twój wkład własny w szkodę. W ostateczności powinien dać ci możliwość wykupienia takiej polisy. PAMIĘTAJ: żadna polisa nie zadziała, jeśli złodziej podpatrzy twój PIN, a potem zacznie płacić twoją kartą! Wszystkie transakcje potwierdzone PIN-em bank może uznać za autoryzowane przez ciebie.

►  Opłata roczna lub miesięczny abonament za posiadanie karty. Sprawdź, ile ma cię w skali roku kosztować przyjemność korzystania z karty kredytowej i ewentualnie jakie warunki powinieneś spełnić, żeby tej opłaty uniknąć. Opłaty za kartę zaczynają się od 20 zł rocznie za najprostsze kredytówki do nawet kilkuset złotych za prestiżowe karty czarne lub platynowe (bo te złote już dawno zeszły pod strzechy).

►  Opłaty karne. Sprawdź, jakie opłaty pobiera bank za nieterminową spłatę kwoty minimalnej i za przekroczenie limitu wydatków. Jeśli są zbyt wysokie, poszukaj bardziej przyjaznej karty. Przeważnie opłata ta wynosi 15–30 zł.

►  Dodatkowe ubezpieczenia. Jeśli bank dołącza do karty usługi dodatkowe, czyli polisę od nieszczęśliwych wypadków, ubezpieczenie pokrywające koszty leczenia za granicą w razie nagłego zachorowania czy assistance domowe, przeczytaj, jakie są wyłączenia odpowiedzialności firmy ubezpieczeniowej. Jeśli nic groźnego nie znajdziesz, wybierz kartę, w której pakiet usług dodatkowych jest najszerszy.

►  Programy premiowe (punkty, które otrzymujesz za płacenie kartą, zamieniane później na nagrody), rabatowe albo money back dołączony do karty (czyli zwrot np. 1 proc. wartości transakcji).

Jak bank zarabia na twojej karcie kredytowej?

Intensywnie używana przez ciebie karta może być dla banku żyłą złota. Na zarobek banku składają się:

►  opłata za wydanie lub używanie karty;

►  prowizje od transakcji bezgotówkowych pobierane od sklepów. Banki obciążają każdą transakcję prowizją, ale to nie ty ją płacisz, ale właściciel sklepu, w którym użyłeś karty. Dotyczy to wszystkich kart – zarówno kredytowych, jak i debetowych. Od każdej transakcji bank (wspólnie z organizacją płatniczą – dwie główne to Visa i MasterCard – oraz dostawcą terminala płatniczego) ma niecały 1 proc. prowizji. Im częściej płacisz kartą, tym więcej bank na tym zarabia;

►  odsetki od klientów, którzy nie spłacili całego wykorzystanego limitu karty przed upływem okresu bezodsetkowego;

►  opłaty i karne odsetki za nieterminową spłatę minimalnej części długu (gdy nie spłacisz co najmniej 5 proc. limitu karty);

►  opłaty za przekroczenie limitu kredytowego (jeśli wydasz więcej pieniędzy, niż bank ci przyznał);

►  obowiązkowe ubezpieczenia dołączone do karty (od utraty pracy itp.). UWAŻAJ! Takie dodatkowe ubezpieczenie może stanowić główny koszt używania karty!

Czy karta kredytowa może być fair? Oni spróbowali taką wymyślić

Niedawno jeden z banków wprowadził na rynek nową kartę kredytową. Miała to być nowa jakość: kredytowy plastik przyjazny klientowi, pozbawiony pułapek i haczyków, a przede wszystkim – o przejrzystych opłatach. Te zresztą zostały skalkulowane na niskim poziomie – jeśli zapłaci się kartą za zakupy 400 zł miesięcznie, to plastik staje się dla klienta darmowy.

Poza niskimi i łatwymi do uniknięcia opłatami karta oferuje też pakiet informacji dla klienta. Na trzy miesiące przed końcem ważności karty bank przypomni SMS-em, jaka jest wartość transakcji, które jeszcze ewentualnie trzeba wykonać, żeby nie wpaść w opłatę za kartę. Bank wysyła też SMS-y o zbliżającym się terminie spłaty zadłużenia, a także o tym, ile pieniędzy zostało klientowi na karcie. Darmowy jest też pierwszy monit, w przypadku gdy nie spłaci się minimalnej części długu w terminie.

Miało być tanio i przejrzyście, a wyszło... jak zwykle. Do karty jest dołączone obowiązkowe ubezpieczenie, które czyni koszt użytkowania tego plastiku nieprzewidywalnym. Składka ubezpieczenia zależy od salda zadłużenia na karcie i wynosi 0,13 proc. długu przypadającego na dzień rozliczenia karty. Dzień rozliczenia karty to ten, w którym bank wystawia klientowi informację o wartości transakcji dokonanych kartą. Od tego momentu klient ma kilkanaście dni na spłatę długu, by nie zapłacić żadnych odsetek. Niezależnie od tego, czy spłaci kredyt, czy nie, ubezpieczenie musi zapłacić. Stawka 0,13 proc. nie wygląda groźnie, ale nie da się ukryć, że przy wartości zadłużenia ok. 2,5 tys. zł jest to ponad 3,2 zł miesięcznie, co w skali roku oznacza ukrytą prowizję w postaci prawie 39 zł.

Jak nie wpaść w kartowe tarapaty?

►  Nie przesadź z limitem kredytowym. Nie akceptuj bezkrytycznie limitu kredytowego proponowanego ci przez bank! W jego interesie jest, byś nie spłacił całego długu na karcie (bo tylko wtedy bank zarabia na odsetkach), więc zaproponowany ci limit będzie na pewno większy, niż naprawdę potrzebujesz. Bankowcy będą cię przekonywali, że nie musisz wykorzystywać całego proponowanego ci limitu, że to tylko „na wszelki wypadek”. Nie ulegaj tym argumentom, limit kredytowy w większości banków da się zwiększyć w ciągu kilku minut i zawsze zdążysz to zrobić. Karta kredytowa z limitem kredytowym przekraczającym twoje możliwości jest pułapką, w którą prędzej czy później na pewno wpadniesz.

►  Spłacaj 100 proc. zadłużenia przed końcem okresu bezodsetkowego. Kredyt na karcie, o ile wpadniesz w odsetki, jest jedną z najdroższych form pożyczania pieniędzy. Staraj się zawsze spłacić całość zadłużenia przed terminem wskazanym na wyciągu.

Uwaga: w większości banków za moment spłaty karty kredytowej uznaje się dzień zaksięgowania pieniędzy. Znam banki, które potrzebują na to doby lub nawet dwóch! Spłać kartę odpowiednio wcześniej, żeby bank nie naliczył ci opłaty, tłumacząc, że „nie zdążył zaksięgować pieniędzy”. W regulaminach karty kredytowej powinna być podana data graniczna, która pozwoli ci oszacować, kiedy najpóźniej powinieneś wykonać przelew, by pieniądze dotarły na czas.

►  Nigdy nie wypłacaj z bankomatu pieniędzy kartą kredytową. Po pierwsze dlatego, że w ten sposób nie korzystasz z okresu bezodsetkowego (bank od razu zaczyna naliczać odsetki od tej transakcji). Po drugie dlatego, że od transakcji gotówkowych kartami kredytowymi banki pobierają bardzo wysokie prowizje, często liczone w procentach od wyciąganej z bankomatu kwoty. Np. jeśli wypłacisz 500 zł kartą kredytową, może cię to kosztować nawet 15–20 zł prowizji! Karta kredytowa nadaje się wyłącznie do transakcji bezgotówkowych.

ZANIM PÓJDZIESZ PO KREDYT NA MIESZKANIE. PIĘĆ DYLEMATÓW

Zakup własnego mieszkania to dla większości z nas jedna z najważniejszych, najpoważniejszych, a przede wszystkim najtrudniejszych decyzji w życiu. Konsekwencje błędnego wyboru będziemy odczuwać może nawet do końca życia. Warto więc wszystko dobrze przemyśleć.

Któregoś dnia postanowiłem wypisać sobie na kartce najważniejsze dylematy związane z zakupem własnego mieszkania. Od samego pisania zaczęła mnie boleć głowa. Krótka lista dylematów, które trzeba rozstrzygnąć przed podpisaniem umowy z deweloperem, bankiem lub sprzedającym mieszkanie, wygląda następująco:

Czy naprawdę potrzebuję własnego mieszkania? Czy potrzebuję go właśnie teraz? A może mogę jeszcze poczekać?

Czy powinienem kupić mniejsze, w możliwie jak najmniejszym stopniu uzależniając się od banku, czy też od razu postawić na duże, przyszłościowe mieszkanie, nawet kosztem zadłużenia się „pod korek”? A jeśli wybiorę ten drugi wariant, to czy powinienem wnieść jak największy, czy jak najmniejszy wkład własny w kredyt?

Jak się przygotować do wzięcia kredytu? Od czego zależy moja wiarygodność kredytowa? O co chodzi z punktami w BIK?

Jak wywalczyć możliwie najniższą marżę kredytu? Czy wziąć kredyt z niską marżą i dodatkowymi produktami w pakiecie (ubezpieczeniem, programem systematycznego oszczędzania, kontem bankowym i kartą kredytową), czy też bez niczego, nawet jeśli przyjdzie płacić za to wyższe raty?

Czy pójść po kredyt do swojego banku, w którym mam ROR, czy szukać najlepszego pożyczkodawcy „na mieście”? Czy korzystać z usług doradcy finansowego, czy porównywać oferty samodzielnie?

Jak oszacować dodatkowe koszty transakcji zakupu mieszkania, żeby nie wpaść w pułapkę?

Sprawa nie jest prosta, przynajmniej w sytuacji, w której nie chcesz wystawiać swojego życia na loterię i zdać się – tak jak ja kilkanaście lat temu – na ślepy los. Powiem ci, jak kupowałem swoje pierwsze mieszkanie, ale proszę – nie powtarzaj tego nikomu. Otóż namówił mnie do tej transakcji mój przyjaciel Jarek, z którym zaprzyjaźniłem się, kiedy zacząłem pracować w „Gazecie Wyborczej” w 1997 r. Pewnego dnia w 1999 r. wziął mnie pod pachę i zawiózł na nowo budowane osiedle w warszawskiej Białołęce. Pokazał mieszkanie, które – jego zdaniem – było dla mnie odpowiednie (kawalerka, 33 mkw.), i powiedział: „To powinieneś kupić”.

Niewiele myśląc, poszedłem do mieszczącego się nieopodal biura dewelopera i kupiłem. Podpisałem umowę bez analizy, czy mnie na to stać, czy to jest właściwe mieszkanie, czy nie za daleko od centrum. Z dzisiejszego punktu widzenia to była najlepsza finansowa decyzja mojego życia, bo kupiłem tę kawalerkę za 89 tys. zł, okolica zaś okazała się tak ładna, że później kupiłem w tym samym miejscu kolejne, większe mieszkanie. Nie zmienia to faktu, że zagrałem w ruletkę, bo równie dobrze mógłbym dziś z tego powodu być bankrutem.

Nie tylko dlatego, że mogłem kupić mieszkanie w złym miejscu. Problemem był kredyt. W tamtym czasie jedynym dostępnym kredytem była słynna „Alicja”. To taki kredyt, w którym raty były niskie, a ich część „odkładała się”, zwiększając zadłużenie. W założeniu zadłużenie miało rosnąć tak długo, dopóki oprocentowanie kredytów (wówczas sięgające 15–20 proc. w skali roku) nie spadnie do cywilizowanego poziomu. Potem dług miał już zacząć spadać. „Alicja”, ze względu na niską ratę, była jedynym kredytem, na który mnie było stać. Ale po dwóch latach spłacania rat zauważyłem, że mój dług rośnie lawinowo i jak tak dalej pójdzie, będę spłacał moją kawalerkę do końca życia. Poszedłem do innego banku i zrefinansowałem „Alicję” normalnym kredytem, który nie był tani, ale za to miałem pewność, że spłacę go w ciągu 20 lat.

Tak ja kupowałem swoje pierwsze mieszkanie. A jak powinno to wyglądać w twoim przypadku?

Dylemat pierwszy: lepiej kupić czy wynajmować?

Na pierwszy rzut oka sprawa jest jasna: zawsze lepiej mieć coś własnego, nawet jeśli kupionego na kredyt, niż napełniać kiesę innemu właścicielowi. Zwłaszcza że koszty wynajmu są w większości przypadków porównywalne z ratami narzucanymi przez banki. Różnica jest taka, że kredyt prędzej czy później uda się spłacić i mieszkanie będzie twoje, a wynajmując przez całe życie mieszkanie, wydasz tyle samo pieniędzy i nie będziesz miał nic. Ceny nieruchomości mogą przez te kilkadziesiąt lat pójść w górę, więc po spłacie zadłużenia wobec banku może okazać się, że mieszkanie jest także niezłą inwestycją.

Jest i drugi poważny argument. Z opublikowanych w 2013 r. przez bank ING międzynarodowych badań wśród konsumentów wynika, że w Polsce najważniejszym argumentem za tym, żeby kupić mieszkanie, jest demonstracja statusu społecznego. W pewnym wieku po prostu „nie wypada” już nie mieć własnego mieszkania. Kto wciąż wynajmuje, uchodzi za życiowego nieudacznika.

To mocne argumenty, ale jest też sporo przeciwnych, przemawiających za tym, że nie zawsze warto za wszelką cenę kupować mieszkania:

►  nieruchomość ogranicza, zmniejsza mobilność i chęć do pracowania np. na drugim końcu Polski albo w innym kraju;

►  kredyt kosztuje i wcale nie jest tak, że uwzględniając jego koszt, zapłacisz za mieszkanie tylko 300 tys. zł. Jeśli te pieniądze pożyczysz od banku, to za 30 lat, przy oprocentowaniu 5 proc. rocznie, łącznie będziesz musiał oddać bankowi dodatkowo 280 tys. zł, czyli własne mieszkanie będzie cię kosztowało dwa razy więcej;

►  trudno przewidzieć, jakiego mieszkania będziesz potrzebował za kilka lat. Mam wielu znajomych, którzy pierwsze mieszkanie kupowali z myślą o życiu singla, a po roku, dwóch okazywało się, że są już w parze i przydałoby się mieszkanie dwa razy większe;

►  utrzymanie mieszkania kosztuje. Co pięć-siedem lat musisz przeprowadzić większy lub mniejszy remont, który pochłonie 20–40 tys. zł. Tych kosztów zwykle nie wlicza się w kalkulację opłacalności zakupu własnego M. Wynajmując mieszkanie od kogoś, nie musisz interesować się remontami.

Wszystkie te argumenty tak naprawdę sprowadzają się do jednego: w niektórych przypadkach przedwczesny zakup własnego mieszkania może ograniczyć ci możliwości rozwoju.

Spłacając raty kredytu:

►  nie będziesz miał tak dużych możliwości akumulowania kapitału – elastyczność czynszu, który płacisz posiadaczowi mieszkania, jest dużo większa niż w przypadku kredytu bankowego, który ma sztywną ratę. Jeśli chcesz zmniejszyć obciążenie, po prostu wybierasz mniejsze lub tańsze mieszkanie. Zarobki rosną najszybciej właśnie w pierwszych 5–10 latach kariery zawodowej i można względnie szybko gromadzić oszczędności, by jak najbardziej zbliżyć się do posiadania miliona złotych (pisałem o tym w pierwszym rozdziale);

►  ze względu na dodatkowe koszty związane z kredytem, urządzaniem mieszkania, obowiązkiem posiadania wkładu własnego (o tym napiszę dalej) będziesz pozbywał się swoich pierwszych w życiu oszczędności, kapitału, który może ci się przydać np. do rozkręcenia własnej firmy albo skorzystania z jakiejś okazji życiowej.

W jakich okolicznościach nie rekomenduję ci zakupu własnego mieszkania już teraz (jednocześnie rekomendując, żebyś już dzisiaj zaczął zbierać na nie pieniądze!)? Mocno przemyśl tę transakcję, jeśli:

►  pracujesz od niedawna i nie wiesz jeszcze, czy zostaniesz w Polsce, czy wyjedziesz za granicę, czy nie będziesz musiał lub chciał zmienić zawodu na inny, bardziej opłacalny;

►  nie jesteś jeszcze ustabilizowany uczuciowo. Oczywiście tego nigdy się tak do końca nie wie, ale jeśli masz dziewczynę/chłopaka i planujecie dopiero wspólne życie (i nie macie jeszcze dzieci), to może przyda wam się okres wspólnego mieszkania w wynajmowanym mieszkaniu, zanim pomyślicie o zakupie własnego;

►  nie masz oszczędności bądź masz niewielkie (nieprzekraczające kilkunastu tysięcy złotych).

Zakup czy wynajem – co się bardziej opłaca?

Niezależnie od tych wszystkich dylematów, o których napisałem wyżej, jest też wymiar czysto finansowy tego problemu. Spróbujmy policzyć, co się bardziej opłaca: wynająć mieszkanie i płacić co miesiąc czynsz, czy kupić własne mieszkanie na kredyt i spłacać bankowi raty? Załóżmy, że chodzi o 60-metrowe mieszkanie o wartości 300 tys. zł, które możesz kupić w całości na kredyt.

Najpierw policzmy koszty związane z zakupem mieszkania:

►  podatek od czynności cywilnoprawnych (PCC) – 6 tys. zł (2 proc. od kwoty transakcji);

►  taksa notarialna (umowa musi mieć postać aktu notarialnego) – 2 tys. zł;

►  prowizja pośrednika – 5 tys. zł;

►  wpis do hipoteki – 60 zł.

Teraz koszt wykończenia mieszkania, by dało się w nim mieszkać. W firmach remontowych mówią, że średnio trzeba się liczyć z wydatkiem od 800 zł do 1,2 tys. zł na każdy metr kwadratowy, oczywiście w zależności od standardu (może być jeszcze więcej). Weźmy kwotę z dolnych widełek, w końcu pierwsze mieszkanie może być wyposażone w wersji oszczędnościowej. Wychodzi 48 tys. zł.

Razem koszt zakupu 60-metrowego mieszkania, przy cenie 5 tys. zł za metr, wynosi 361 tys. zł. Teraz czas policzyć koszty bankowe:

►  prowizja za udzielenie kredytu (przykładowo 2 proc.) – 7,2 tys. zł;

►  ubezpieczenie pomostowe (do czasu wpisania hipoteki do księgi wieczystej) – 3 tys. zł;

►  ubezpieczenie niskiego (w tym wypadku zerowego) wkładu własnego (stawka 3 proc., licząc od 20 proc. wartości mieszkania) – 2,1 tys. zł.

Koszt zakupu mieszkania rośnie więc już do 373 tys. zł (a – przypominam – mówimy o mieszkaniu, które jest warte 300 tys. zł). Miesięczna rata kredytu w takiej wysokości, zaciąganego na 30 lat przy oprocentowaniu WIBOR 3M plus marża banku 2 proc. – i przy założeniu, że średnia wartość WIBOR (to wskaźnik ceny pieniądza na rynku międzybankowym) przez te 30 lat wyniesie 3 proc. – będzie wynosiła dokładnie 2002 zł. Do kosztów trzeba dopisać czynsz (idzie na koszty administracji, wywozu śmieci, zarządzania nieruchomością, opłaty, windę, ochronę), który w tej wielkości mieszkaniach wynosi 300–500 zł. Weźmy kwotę ze środka tego przedziału. Dorzućmy też raz na osiem lat remont, który będzie kosztował ok. 30 tys. zł, i rozłóżmy jego koszt na 96 miesięcy. Wypada, że trzeba dorzucić do rachunku jeszcze mniej więcej 300 zł miesięcznie.

W sumie mieszkanie kupione na kredyt, urządzone na kredyt, co jakiś czas remontowane i z regularnie wnoszonymi opłatami za zarządzanie częściami wspólnymi będzie cię kosztowało 2,7 tys. zł miesięcznie (przez 30 lat).

Za ile podobne mieszkanie mógłbyś sobie wynająć, nie płacąc tych wszystkich opłat? Cóż, w zależności od miejscowości i lokalizacji będzie to od 1,3 do 2,5 tys. zł. Oczywiście trzeba pamiętać, że ponosząc wyższy koszt wynikający z posiadania mieszkania kupionego na kredyt za 30 lat, uzyskasz wartość dodatkową – mieszkanie nie będzie już obciążone hipoteką i będziesz mógł je sprzedać, uzyskując np. 600 tys. zł (ta kwota wynika ze zmiany nominalnej wartości pieniądza, nie zakładam tu wzrostu cen nieruchomości).

Z kolei nie kupując własnego mieszkania i lokując w banku różnicę między kosztem wynajmu a kosztem posiadania mieszkania, też mógłbyś sporo zarobić. Ile? Każde 100 zł miesięcznie umieszczone na lokacie oprocentowanej np. na 3 proc. da za 30 lat jakieś 53 tys. zł.

Dylemat drugi: czy stać cię na mieszkanie na kredyt?

To pytanie, które musisz sobie zadać przed zaciągnięciem każdego zobowiązania. A już na pewno tak potężnego jak kredyt hipoteczny. Nie ma co liczyć na to, że twoją zdolność do wzięcia kredytu najlepiej określi bank. Jemu zależy na tym, żebyś wziął jak największy kredyt na możliwie jak najdłuższy okres. I spłacał go do końca życia. Dlatego nie możesz podejmować decyzji o zaciągnięciu kredytu w zależności od tego, ile wynosi twoja zdolność kredytowa określona przez bank. Liczy się to, co sam wyliczysz na podstawie swojego domowego budżetu.

Jak ocenić, czy stać cię na kredyt? Podstawową sprawą jest ustalenie, jak dużą część twoich miesięcznych dochodów będzie pochłaniała spłata raty. Im mniej elastyczny jest twój domowy budżet, tym mniejszą część dochodów powinieneś przeznaczać na spłatę rat. O tym, jak możesz ocenić elastyczność swojego domowego budżetu, pisałem w jednym z poprzednich rozdziałów.

Jeśli masz sporo sztywnych wydatków, których zredukowanie w sytuacji kryzysowej może być trudne, nie powinieneś zaciągać kredytu, który pochłonąłby więcej niż 30 proc. twoich obecnych wpływów. Jeśli więc zarabiasz 4 tys. zł miesięcznie, stać cię tylko na 1,3 tys. zł miesięcznej raty kredytu. Ja, oceniając własną zdolność kredytową, stosuję jeszcze bardziej restrykcyjną zasadę – kredyt hipoteczny nie może przekraczać w żadnym momencie więcej niż 20 proc. dochodów mojej rodziny.

Jeśli twój budżet domowy nie ma zbyt wielu sztywnych obciążeń, a jednocześnie masz już zbudowaną poduszkę finansową w wysokości co najmniej jednorocznych dochodów (o tym, jak ją stworzyć, piszę w jednym z poprzednich rozdziałów), to możesz sobie pozwolić na to, by rata twojego kredytu hipotecznego przekroczyła 30 proc. wpływów z wynagrodzenia. W żadnym jednak wypadku nie może przekraczać połowy twoich dochodów. Pamiętaj o tym, że twoje dochody nie zawsze będą rosły, od czasu do czasu zdarzy się kryzys w domowym budżecie i trzeba będzie ciąć wydatki. Im wyższe będzie wówczas sztywne obciążenie ratą kredytu, tym trudniej będzie przeprowadzić restrukturyzację wydatków.

Pamiętaj też, że kredyt hipoteczny ma zawsze zmienne oprocentowanie. To oznacza, że i rata może być kiedyś większa niż dziś. Wiedzą o tym osoby, które zadłużyły się we franku szwajcarskim. W przypadku kredytów złotowych – a tylko takie są dziś w ofercie banków dla przeciętnego klienta – zmienność wysokości raty jest znacznie mniejsza niż w przypadku kredytów frankowych, ale i tak zrób sobie taki mały, prywatny stress test i sprawdź, czy gdyby rata kredytu wzrosła o 20 proc., to nadal jej wysokość nie przekroczyłaby poziomu bezpieczeństwa w relacji do twoich comiesięcznych dochodów.

Dylemat trzeci: jak przygotować się do wzięcia kredytu?

Banki są dziś ostrożne w przyznawaniu kredytów hipotecznych, dlatego najgorsza rzecz, jaką możesz zrobić, to iść na żywioł i zacząć się interesować swoją zdolnością kredytową dopiero w momencie, gdy już masz upatrzone mieszkanie. Wtedy może być już za późno na poprawienie twojego „wizerunku” w banku. Oczywiście, bank bankowi nierówny i to, co w twojej sytuacji finansowej jest obciążeniem dla jednego banku, dla innego może nie mieć żadnego znaczenia. Ale są pewne uniwersalne zasady, które pomagają zawsze i w każdym banku. Jeśli zawczasu dobrze „przygotujesz” swoją zdolność kredytową, będziesz miał do wyboru więcej banków i w efekcie uda ci się wynegocjować lepszą marżę.

1. W miarę możliwości miej choć jednego dobrego, stałego pracodawcę. Dziś banki nie odsyłają już automatycznie z kwitkiem osób pracujących na umowach cywilnoprawnych lub umowach na czas określony, ale duże znaczenie ma historia relacji klienta z pracodawcą. Jeśli w banku dojdą do wniosku, że klient nie ma żadnego stałego zajęcia i jest typowym „skoczkiem”, będzie żądał wysokiej marży bądź w ogóle odeśle delikwenta z kwitkiem. Dziś mało kto pracuje tylko dla jednego pracodawcy, i to na czas nieokreślony, ale warto pochwalić się stabilną „bazą dochodową”, czyli stałą relacją z jakimś pracodawcą (nawet jeśli opartą tylko na umowach-zleceniach, a nie na etacie).

2. Zbuduj sobie historię kredytową. Czy wiesz, jakich klientów banki boją się najbardziej? Takich, którzy wcześniej nie zaciągnęli żadnego kredytu i mają absolutnie czystą kartę. Taki klient to dla banku no-name, człowiek zagadka. Prędzej pożyczą pieniądze takiemu, który miał na karku osiem kredytów i jednego nie spłacił w terminie, niż komuś, dla kogo kredyt hipoteczny ma być pierwszym zobowiązaniem w życiu. Dlatego mniej więcej na rok przed próbą wzięcia kredytu hipotecznego zacznij zaciągać niewielkie pożyczki. Wystąp o debet w swoim banku, weź drobną pożyczkę gotówkową na dowolny cel, kup na raty pralkę, lodówkę albo DVD, nawet jeśli masz w kieszeni pieniądze, żeby kupić to wszystko za gotówkę.

3. Pozamykaj nieczynne produkty kredytowe. Jeśli nie masz problemu z brakiem historii kredytowej, warto zobaczyć, czy przypadkiem w jej budowaniu nie przesadziłeś w drugą stronę. I czy twojej zdolności kredytowej nie obciążają jakieś limity, z których nie korzystasz. Może być to zbyt duży jak na twoje potrzeby debet na koncie albo jakieś karty kredytowe, którymi już nie płacisz. Zamknij je zawczasu, bo proces wygaszania takich produktów trwa zwykle trzy-cztery miesiące (okres wypowiedzenia). A jeśli w międzyczasie okaże się, że np. twoja karta kredytowa została przez bank wznowiona, to „rozwód” potrwa dłużej.

4. Zmniejsz wykorzystanie czynnych produktów kredytowych. Z punktu widzenia banku nie jest dobrze, jeśli masz jakiś limit kredytowy i jest on wykorzystany „pod korek”. Na kilka miesięcy przed złożeniem wniosku o kredyt hipoteczny staraj się zmniejszyć dług albo zastosować prostą inżynierię finansową – zwiększ wykorzystanie np. karty kredytowej po to, żeby zejść nieco z zadłużeniem debetowym na koncie. Dużo lepiej – z punktu widzenia twojej zdolności kredytowej – będą widziane dwa produkty kredytowe wykorzystane do połowy niż jeden prawie niewykorzystany, a drugi wykorzystany „pod korek”. A już najgorzej jest wtedy, kiedy masz kilka limitów.

5. Przyłóż się do terminowej spłaty kredytów. Zawsze warto spłacać kredyty w terminie, ale szczególnie przyłóż się do tego w ciągu ostatniego roku przed złożeniem wniosku o kredyt hipoteczny. Jeśli masz już niezbyt czystą historię kredytową, to przynajmniej postaraj się udowodnić bankowcom, że to „błędy młodości”, a w ostatnim czasie stałeś się już superrzetelnym kredytobiorcą.

6. Sprawdź swoją punktację i historię kredytową w Biurze Informacji Kredytowej. Znam sporo przypadków, w których klienci banków dopiero po odrzuceniu ich wniosków kredytowych dowiadywali się, że mają jakieś negatywne wpisy w BIK (co to jest BIK, jak sprawdzić swój rating kredytowy i czy da się go szybko „podrasować”, napiszę za chwilę). Jeśli znajdziesz jakiś błędny wpis na swój temat, masz jeszcze czas, żeby zaalarmować bank, który się pomylił, i doprowadzić do wykreślenia negatywnej informacji. Jeśli dopiero przy złożeniu wniosku o kredyt hipoteczny zorientujesz się, że pomyłka jakiegoś banku „zawaliła” ci ocenę w BIK, będzie już za późno, by to odkręcać.

Uwaga: punktację w BIK zaniżają nie tylko niespłacane w terminie kredyty, lecz także zbyt częste zapytania banków o konkretnego klienta. Jeśli więc spodziewasz się, że w ciągu najbliższego roku będziesz wnioskował o kredyt hipoteczny, nie pozwalaj bankom przy byle okazji badać swojej zdolności kredytowej, bo zwykle wiąże się to właśnie z zaglądaniem do BIK! Dziś część banków nie powie nawet, ile wyniesie rata kredytu gotówkowego, zanim nie zbada zdolności kredytowej potencjalnego klienta, twierdząc, że „warunki każdego kredytu są ustalane indywidualnie”. Im więcej takich zapytań do bazy BIK, tym większe ryzyko, że gdy złożysz wniosek o najważniejszy kredyt w życiu, czyli hipoteczny, zabraknie ci punktów, by przejść przez badanie zdolności kredytowej. A więc: jeśli myślisz o kredycie gotówkowym lub ratalnym, złóż jeden wniosek w jednym banku, nie urządzaj „castingów”, składając wnioski kredytowe w wielu instytucjach finansowych naraz, żeby nie oberwać później rykoszetem przy badaniu zdolności kredytowej w BIK.

Jak poprawić sobie ocenę w BIK?

Pewna czytelniczka chciała zaciągnąć kredyt gotówkowy na zakup samochodu i w tym celu odwiedziła aż dziesięć banków, pytając w nich o oferty. „W co najmniej trzech-czterech przypadkach zostałam zapytana o dane dotyczące zarobków i kosztów funkcjonowania mojej rodziny i podpisałam zgodę na przygotowanie przez bank oferty. Teraz domyślam się, że w tym celu kierowano zapytania do BIK. W jednym banku od razu otrzymałam decyzję odmowną. Pozostałe banki deklarowały, że mam zdolność kredytową, nawet na dużo większe kwoty niż przyjęte jako wyjściowe do przygotowania oferty.

Po sprawdzeniu ofert zdecydowałam się na najlepszą z nich. Przygotowałam wymagane przez bank dokumenty, złożyłam wniosek kredytowy (był to jedyny konkretny wniosek kredytowy, jaki sporządzono spośród wszystkich moich zapytań). Po dwóch dniach bank wniosek odrzucił. Powód? Oczywiście zastrzeżony do wiedzy banku. Nie jestem w wieku emerytalnym, mam 27 lat, staż pracy już 6,5 roku, mam konto w banku, więc naprawdę nie jestem taką najgorszą klientką. Zaczęłam więc szukać przyczyny odmowy” – opowiada moja czytelniczka. Dopiero kolejne wydarzenia rzuciły na sprawę nowe światło.

„Chcąc zbudować bogatszą historię kredytową, postanowiłam zakupić telewizor na trzy raty. I co? W sklepie okazało się, że mimo stałej umowy o pracę, braku negatywnych doświadczeń z bankami (i w ogóle braku jakichkolwiek doświadczeń) decyzja z dwóch banków była odmowna!” – skarży się czytelniczka. W odpowiedziach banków podano powód: „niski scoring” (scoring – liczba punktów składająca się na ocenę wiarygodności kredytowej). W jednym z banków zasugerowano, że o klientkę zbyt często banki pytały w BIK i zapewne dlatego ma niską punktację. Czy to możliwe? Niestety tak. Algorytmy, które są wykorzystywane do budowania oceny naszej wiarygodności kredytowej, są tajemnicą BIK, ale mała historia kredytowa i dużo zapytań o kredyty w BIK mogą spowodować, że ocena punktowa pójdzie w dół.

Jak okiełznać BIK?

Biuro Informacji Kredytowej to jedyna w Polsce bankowa baza, w której są wszystkie informacje o naszych kredytach. Tych zamkniętych w przeszłości i tych, które do dziś spłacamy. Inaczej niż w przypadku biur informacji gospodarczej (np. InfoMonitor, KRD, ERIF) w BIK znajdują się nie tylko wiadomości o naszych bieżących przeterminowanych zaległościach. Są też informacje o grzechach z zamierzchłej przeszłości, które z baz BIK nie znikają. W dodatku od wyroku BIK nie ma odwołania – jak ktoś raz sobie zepsuje historię kredytową, to ma wilczy bilet w bankach na siedem lat lub więcej. W 2013 r. BIK wprowadził do oferty możliwość sprawdzania przez nas danych. A więc każdy może sprawdzić, co banki o nim wiedzą. I to przez internet, nie ruszając się z fotela. Wystarczy wejść na internetową stronę BIK (www.bik.pl), mieć przy sobie skan dowodu osobistego i zrobić przelew weryfikacyjny na konto podane przez BIK. Przy logowaniu do bazy potrzebne jest też dość trudne hasło (jeśli wymyślimy za łatwe, serwis nas nie zarejestruje) oraz numer PESEL.

A po rejestracji? Do wyboru są trzy pakiety informacji dotyczących klienta.

W skład darmowego Pakietu Minimalnego wchodzi tzw. informacja ustawowa, czyli to, co BIK ma obowiązek każdemu z nas powiedzieć za darmo, przynajmniej raz na jakiś czas. W moim przypadku jest to 57-stronicowy plik PDF ze szczegółowo opisanymi wszystkimi relacjami, jakie mam lub miałem z bankami, z harmonogramami spłat kredytów, z informacją, czy spłaty były opóźnione, czy nie, a także z wykazem wszystkich zapytań, jakie banki pod moim adresem do BIK słały.

Drugim dokumentem, który BIK przekazał mi za darmo, był Profil Kredytowy Mini. A w nim – liczba zapytań o moje dane ze strony banków w ciągu ostatnich 12 miesięcy. I liczba instytucji, które pytały.

Do wyboru są też dwa płatne pakiety informacyjne – Pakiet Ochrona za 49 zł rocznie oraz Pakiet Monitoring za 99 zł rocznie. Pakiet Ochrona daje w sumie tylko dwie rzeczy więcej niż ten darmowy: można sprawdzić aktualizowaną co pół roku pełną informację o swojej historii kredytowej w BIK oraz otrzymywać informację o każdej sytuacji, gdy do bazy BIK wpłynie zapytanie kredytowe. Jeśli osoba, która wykupiła Pakiet Ochrona, żadnego wniosku o kredyt nie składała, a dostaje z BIK informację, że wpłynęło zapytanie kredytowe z jakiegoś banku, to oznacza, że ktoś próbuje wyłudzić kredyt na jej nazwisko. Pakiet Monitoring zawiera to wszystko, co poprzednie dwa, plus aktualizowany online dostęp do wszystkich informacji o danej osobie, ocenę punktową i gwiazdkową klienta. Maksymalna ocena to pięć gwiazdek albo 631 pkt.

Czy da się za pieniądze „wyczyścić” BIK?

„Czyszczenie baz BIK oraz rejestrów bankowych już za 399 zł zamiast 899 zł. Zapomnij o negatywnych wpisach w bazach i śpij spokojnie!” – takie kuszące oferty można znaleźć w internecie. Któż by nie skorzystał, zwłaszcza że cena okazyjna – nędzne 400 zł. A w zamian maksymalna wiarygodność kredytowa i bankowcy błagający na kolanach, by mogli udzielić kredytu. Piękna wizja. Tyle że nieprawdziwa.

Po pierwsze i najważniejsze: obietnica usunięcia niekorzystnych wpisów może dotyczyć tylko osób, które już uporały się z długami. Potężną manipulacją jest też obietnica „czyszczenia” takich baz jak ERIF, KRD czy BIG. Każde z tych trzech biur informacji gospodarczej z mocy prawa ma obowiązek samo usunąć wpis dotyczący długu, który został już spłacony. Nie trzeba nikomu za to płacić.

Jedyną bazą, z której informacja o nieterminowej spłacie kredytu nie jest usuwana po uregulowaniu przez klienta wszystkich należności, jest Biuro Informacji Kredytowej, czyli BIK. Informację o nieterminowej spłacie jakiegoś kredytu może on zamieszczać nawet przez siedem lat od momentu spłaty długu. Czy jest sposób, żeby ten czas skrócić? Art. 105 Prawa bankowego stanowi, że po spłacie należności dane klienta mogą być przetwarzane tylko wtedy, gdy on sam wyraził na to zgodę. Ale są, niestety, wyjątki – banki, a tym samym BIK, mogą również przetwarzać dane osobowe bez zgody klienta, jeśli spóźnił się on ze spłatą wierzytelności ponad 60 dni, a jednocześnie bank ma dowód, że poinformował klienta o zaległościach.

Co może więc zrobić firma, która chciałaby „wyczyścić” klientowi BIK? Po pierwsze: sprawdzić, czy dług został spłacony. Po drugie: próbować wycofać zgodę klienta na przetwarzanie jego danych osobowych. Jeśli opóźnienie w spłacie długu nie przekraczało 60 dni, to da się zrobić. Jeśli opóźnienie było większe, „czyściciel” może próbować jeszcze zażądać od banku dowodu, że ten poinformował klienta o zaległościach. Np. tego, że bank wysłał w tej sprawie list polecony i że został on dostarczony. I że istnieje potwierdzenie odbioru. Jeśli dowodu brak – można wycofać zły wpis. Jeśli jest, „czyściciel” raczej nic nie wskóra. Oczywiście pieniądze od klienta i tak weźmie, bo przecież się starał...

Ile da się wycisnąć za błąd BIK?

Pan Dariusz, klient pewnego banku, przez kilka lat niesłusznie tkwił w bazie Biura Informacji Kredytowej. Jakiś czas temu dowiedział się o tym i... uruchomił machinę prawną, by walczyć o swoje prawa. Wpis dotyczył niespłaconego zobowiązania, które czytelnik poręczył kilka lat wcześniej. Sęk w tym, że sąd uwolnił go od tego zobowiązania, a bank nieaktualnego już wpisu w BIK nie usunął.

Pan Dariusz dowiedział się o tym dopiero w lipcu 2012 r., gdy starał się o kredyt bankowy. „Powód przez okres kilku lat całkowicie bezpodstawnie figurował jako nierzetelny dłużnik w rejestrze BIK, co stanowi naruszenie dóbr osobistych powoda takich jak jego dobre imię i cześć” – napisał w pozwie przeciwko bankowi prawnik reprezentujący pana Dariusza. „Umieszczenie powoda w rejestrze nierzetelnych dłużników spowodowało stygmatyzację go jako człowieka niesolidnego, któremu nie warto zaufać, a nawet jako oszusta” – czytamy w pozwie. Pan Dariusz zażądał 5 tys. zł.

Prawnicy banku w odpowiedzi na pozew przyznali, że wpis do BIK był omyłkowy. Ale dodali, że już w ciągu pięciu dni od uzyskania informacji od pana Dariusza i żądaniu usunięcia wpisu podjęli odpowiednie działania. A BIK po kolejnych dziewięciu dniach wycofał błędny zapis. Z tego powodu bank poprosił o odrzucenie roszczeń finansowych pana Dariusza.

Sąd był jednak surowy i roszczenie uwzględnił w całości. Zauważył, że niemożność uzyskania kredytu „zburzyła plany życiowe powoda, skutkując koniecznością zmiany planu finansowego zakupu domu”. Pan Dariusz musiał wyprowadzić się z dotychczasowego mieszkania, a ponieważ nie kupił domu, musiał przenieść się z rodziną do małego mieszkanka, co – jak stwierdził sąd – „odczuwał jako znaczący spadek komfortu życiowego”. Sąd uwzględnił też inną niemiłą okoliczność: że „do powoda dochodziły pogłoski od podwładnych, którzy twierdzili, że posiadają wiedzę o jego niewypłacalności, co powód odczuł jako przykrość wynikającą z wpisu do BIK”.

Dylemat czwarty: niski wkład własny czy wysoki?

Jeśli kupujesz mieszkanie na kredyt, to pewnie zastanawiasz się nad strategią dotyczącą wysokości wkładu własnego. Niestety, nie da się już wziąć kredytu na mieszkanie, nie mając własnych oszczędności. Od początku 2014 r. obowiązuje rekomendacja Komisji Nadzoru Finansowego zakazująca udzielania kredytów hipotecznych bez wkładu własnego. Musisz mieć przy sobie co najmniej 5 proc. pieniędzy, które wpłacisz sprzedającemu mieszkanie albo deweloperowi jako wkład własny. Od początku 2015 r. ten limit zostanie podniesiony do 10 proc., docelowo zaś – w 2016 r. – będzie trzeba mieć co najmniej 20 proc. wkładu własnego, z tym że połowę będzie można zamienić na ubezpieczenie.

Te 5 proc. to stosunkowo niewiele – kupując mieszkanie za 300 tys. zł trzeba mieć 15 tys. zł własnych oszczędności. Mniej więcej tyle, ile zwykle pochłaniają „koszty okołotransakcyjne” (pisałem o tym wcześniej). Pytanie brzmi: czy przypadkiem bardziej nie opłaca się zacisnąć pasa i wziąć kredyt z dużym wkładem własnym?

Policzmy. Przykład dotyczy inwestycji w mieszkanie warte 300 tys. zł (hipotetyczny wkład własny wynosi więc 60 tys. zł). Dla ułatwienia zakładamy dwie sytuacje: kredyt z 20-procentowym wkładem własnym oraz identyczny, ale bez żadnego wkładu własnego (to sytuacja już dziś niemożliwa, ale dzięki temu łatwiej będzie dokonać obliczeń, a wynik nie będzie się bardzo różnił od wariantu z 5-procentowym wkładem). Oprocentowanie kredytu jest w obu przypadkach takie samo (5 proc. w skali roku). To też uproszczenie zrobione na potrzeby naszego modelu, bo w rzeczywistości, mając 20 proc. wkładu własnego, można byłoby liczyć na niższą marżę banku. Wyliczenia nie uwzględniają też ekstra kosztów z tytułu np. ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, które zwykle jest obowiązkowe przy kredytach bez co najmniej 20-procentowego wkładu klienta.

Zakładamy też, że oszczędność wynikająca z płacenia niższych rat w przypadku wniesienia wkładu własnego jest reinwestowana, czyli klient te pieniądze przeznacza na inwestycję, a nie przejada ich. Z drugiej strony zakładamy również, że drugi klient, który wziąłby kredyt bez wkładu własnego i zatrzymał 60 tys. zł, też przeznaczyłby te pieniądze na oszczędności. Nasz horyzont obliczeń jest 30-letni, na taki okres są bowiem zaciągane oba kredyty – na 300 tys. zł bez wkładu własnego oraz na 240 tys. zł z 60-tysięcznym wkładem własnym klienta.

Co się okazuje? Jeśli założymy, że w obu przypadkach pieniądze leżą na lokacie dającej realnie 3 proc. w skali roku (a więc nie są wystawione na żadne ryzyko), to inwestowanie oszczędności wynikającej z zaciągnięcia niższego kredytu (bo z wkładem własnym) mniej więcej po 20 latach spłacania kredytu okazuje się lepszym interesem, niż gdybyśmy 60 tys. zł zostawili sobie (biorąc kredyt bez wkładu własnego) i włożyli na lokatę.

Klient bez wkładu własnego ze swoich 60 tys. zł na lokacie po 30 latach otrzyma 124 tys. zł, a ten, który zaczynał od zera (bo swoje 60 tys. zł przeznaczył na wkład własny), ale za to oszczędzał na niższych ratach (322 zł miesięcznie), na koniec będzie miał 171 tys. zł. W skali całego okresu kredytowania oszczędności klienta, który wziął kredyt z wkładem własnym, wynoszą więc o 47 tys. zł więcej. A przypominam: ten model pomija dwie korzystne okoliczności dla klienta spłacającego niższe raty – możliwość uzyskania lepszej marży oraz omijanie kosztów ubezpieczenia niskiego wkładu własnego (nie uwzględniliśmy go w kosztach kredytu klienta nieposiadającego wkładu własnego).

Uważam, że wkład własny klienta w kredyt ma zdecydowanie więcej zalet niż wad. Oto główne korzyści:

a. uświadomienie skali i ciężaru podejmowanych zobowiązań – brak wymogu wkładu własnego powodował, że niektórzy kredytobiorcy patrzyli na kredyt w znacznym stopniu przez pryzmat wysokości raty i mogli nie doceniać dyscypliny finansowej, jaką sobie narzucają na kilkadziesiąt lat (oraz związanych z nią wyrzeczeń);

b. większe bezpieczeństwo finansowe kredytobiorcy i jego rodziny – w przypadku konieczności rozwiązania umowy kredytowej jest bardziej prawdopodobne, że kredytobiorca będzie mógł sprzedać mieszkanie po cenie, która pozwoli na pokrycie całości jego zobowiązań wobec banku;

c. duże oszczędności finansowe (szczególnie ważne w końcowym etapie aktywności zawodowej).

A może lepiej... nie mieć wkładu własnego?

Nie wszyscy moi czytelnicy zgadzają się z takim postawieniem sprawy. Jakiś czas temu napisał do mnie pan Dariusz: „To nie jest tak, że młody człowiek biorący kredyt na mieszkanie chce zatracić się w konsumpcji. Są po prostu takie momenty w życiu, kiedy trzeba podjąć decyzję: czy lepiej dalej mieszkać w kawalerce, czy jednak pomyśleć o jakimś mieszkaniu na własność. Osoba rozsądna, a na takiej przecież powinno też zależeć bankowi w kontekście przyszłych spłat, nie zdecyduje się na dziecko w wynajętej kawalerce, tym bardziej jeżeli zarobki zapewniają całkiem niezłą zdolność kredytową. Wspomogę się tu własnym przykładem. Kupiliśmy z żoną mieszkanie perspektywiczne, z myślą o dzieciach, trzypokojowe w Warszawie, za blisko 500 tys. zł. Mamy trochę pieniędzy, głównie z kopert weselnych plus troszkę oszczędności. Koszty okołozakupowe w przypadku mieszkania to: 10 tys. zł na podatek, 3 tys. zł na notariusza, jakieś 2 tys. na ubezpieczenia. Akurat nam udało się uniknąć prowizji dla pośrednika.

Czyli i tak, choć brałem kredyt bez wkładu własnego, musiałem mieć 20 tys. zł oszczędności na sfinansowanie całej transakcji. Jeżeli do tego doliczymy nawet 10 proc. wkładu własnego, to lądujemy przy ok. 70 tys. zł, które musiałbym mieć przy zakupie mieszkania. Niestety, człowiek taki jak ja, po bardzo dobrych studiach i przy pensji kosmicznej wręcz w porównaniu z 99 proc. rówieśników, ale jednocześnie bez wsparcia finansowego od rodziców, ma praktycznie żadne szanse na osiągnięcie tego pułapu. Można oczywiście polemizować i stwierdzić, że przecież można było kupić tańsze, mniejsze mieszkanie.

Ale właściwie dlaczego? Ze spłatą kredytu nie ma najmniejszego problemu, na tym etapie życia można założyć nawet poprawę sytuacji w ciągu kolejnych kilku lat, a szkoda też kupować małe mieszkanie, kiedy za chwilę powinny pojawić się dzieci. Ja w całym tym procesie kredytowym i kupowania mieszkania możliwość braku wkładu własnego uznałem za rzecz doskonałą. Jego brak wcale nie świadczy o tym, że kredytobiorca jest nieoszczędny, ludzie młodzi po prostu mogli nie zdążyć jeszcze oszczędzić dużych pieniędzy”.

Kto ma rację? Ja czy mój czytelnik? Oceńcie sami.

Dylemat piąty: kredyt w pakiecie czy solo?

W większości banków kredyt hipoteczny rzadko dziś występuje już jako samodzielny produkt. Przeważnie jest sprzedawany w pakiecie z dodatkowymi produktami. Najpopularniejsze z nich to ubezpieczenie na życie, plan systematycznego oszczędzania, karta kredytowa i konto osobiste. Jeśli klient się bardzo uprze, ma szansę uzyskać kredyt bez tych dodatkowych „wkładek”, ale za to z wyższą marżą.

Czy warto, za cenę niższej marży, pisać się na te wszystkie dodatkowe produkty? Pytanie jest o tyle trudne, że w każdym przypadku miks produktów, które banki dokładają do kredytów, jest inny. I dla każdego wariantu trzeba wykonać osobne wyliczenia. Na podstawie przesyłanych mi przez czytelników przykładów takich miksów starałem się je na bieżąco oceniać i recenzować.

Cross-selling, bo tak nazywa się ta praktyka w języku bankowców, sprawia, że dwa kredyty o identycznej marży mogą mieć zupełnie inną „prawdziwą” cenę, a co gorsza – nie da się ich porównać. Może bankom właśnie o to chodzi – żeby klient nie umiał powiedzieć, czy kredyt jest drogi, czy tani, bo przecież w takiej mętnej wodzie łatwiej się łowi?

Najpierw kilka słów o samej marży i jej wpływie na ostateczny koszt kredytu. Załóżmy, że mamy kredyt na 300 tys. zł z marżą 1,5 proc., który spłacamy przez 30 lat. Miesięczna rata wyniesie 1467 zł, a łączne odsetki w całym okresie kredytowania – 228 tys. zł. Jeśli zwiększymy marżę kredytową do 1,8 proc., to automatycznie miesięczna rata rośnie do 1520 zł, a łączna wartość odsetek, które zapłacę w całym okresie kredytowania, przekroczy już 247 tys. zł. Jak widać, różnica wynosi 19 tys. zł. Przeliczając to na najmniejszą „jednostkę marży”, czyli na 0,1 pkt proc., można obliczyć, że przy kredycie na 300 tys. zł spłacanym przez 30 lat każde 0,1 pkt proc. zmiany marży – w górę lub w dół – kosztuje 6 tys. zł.

Mam nadzieję, że to cię przekonuje, iż warto walczyć o każdą, nawet najdrobniejszą obniżkę marży kredytowej. Pytanie brzmi: czy warto o nią walczyć za cenę zakupu dodatkowych produktów?

Wszystko zależy od tego, ile te dodatkowe produkty kosztują. Jeśli mówimy o konieczności założenia konta osobistego, które kosztuje np. 10 zł miesięcznie, a w zamian możemy liczyć na obniżkę marży kredytu hipotecznego o 0,2 pkt proc., to rachunek jest relatywnie prosty: mnożymy koszt konta przez 360 miesięcy (czyli czas, przez który będziemy musieli je utrzymywać) i porównujemy z zyskiem wynikającym z obniżonej marży. Mamy więc 3600 zł kosztów konta, po drugiej stronie zaś – 12 tys. zł zysku na niższej marży kredytowej. Od razu widać, że taki pakiet jest dla kredytobiorcy korzystny, choć trzeba pamiętać o pewnym ryzyku – nie mamy pewności, że konto nie będzie za jakiś czas kosztowało więcej niż 10 zł. Banki chętnie podwyższają opłaty za prowadzenie rachunków, które klient musi mieć, bo są przywiązane do kredytu. I to może namieszać w kalkulacjach.

Po kredyt hipoteczny z doktoratem z ekonomii

Często zdarza się, że rachunek jest bardziej złożony. Dwa lata temu jeden z banków wprowadził taką oto ofertę promocyjnych kredytów:

Pakiet Standardowy ma prowizję 2 proc. i marżę „od 1,4 proc.”. Ale marża finalnie zależy nie tylko od tego, czy klient ma wkład własny, czy nie, ale też od tego, czy klient założy w banku ROR, czy weźmie kartę kredytową lub ubezpieczenie od utraty pracy.

Pakiet Ubezpieczeniowy jest prostszy, bo bank proponuje stałą marżę, niezależną od wkładu własnego (1,2 proc.), i nie ma żadnej prowizji za udzielenie kredytu. W pakiecie trzeba wziąć ubezpieczenie na życie na dwa lata (składka – 1,8 proc. kwoty kredytu), konto osobiste i kartę kredytową na pięć lat. No i wreszcie mamy Pakiet Inwestycyjny, w którym jest stała marża 1,2 proc. i nie ma prowizji, ale za to trzeba kupić jeden z rekomendowanych dziesięcioletnich planów oszczędnościowych ze składką miesięczną w wysokości 60 zł na każde 100 tys. zł kredytu. Przy naszym przykładowym kredycie (300 tys. zł na 30 lat) wychodzi 180 zł składki inwestycyjnej miesięcznie. Niestety, tutaj też do kalkulacji dochodzą – nie wiedzieć czemu – konto i karta kredytowa na pięć lat, które skutecznie zamulają obraz. Żeby ogarnąć te wszystkie warunki, trzeba mieć chyba doktorat z ekonomii.

Czy warto łączyć kredyt z planem oszczędzania?

Zasadniczo jestem przeciwny łączeniu inwestycji z kredytem, ale czasem pokusa może być spora, bo obniżka marży wydaje się atrakcyjna. Bank mówi tak: jeśli zobowiążesz się do wpłacania np. 200 zł miesięcznie do naszego planu systematycznego oszczędzania przez dziesięć lat (pieniądze będą lokowane w fundusze inwestycyjne), to możesz liczyć na marżę niższą o 0,3 pkt proc. Ocena rentowności takiego przedsięwzięcia jest utrudniona, bo koszt – którym jest w tym przypadku miesięczna składka na systematyczne oszczędzanie – nie jest „czystą” stratą klienta. Pieniądze odkładają się na jego koncie i nawet jeśli opłaty są wysokie, a szanse na zarobek niepewne, to trudno postawić tezę, że na koniec z programu oszczędnościowego nie uda się wyciągnąć ani grosza. Jakieś pieniądze na pewno wrócą.

Jakiś czas temu napisał do mnie doradca z firmy pośredniczącej w sprzedaży kredytów. „Oto przykład działania kredytu z wyższą marżą bez programu oszczędzania i takiego z unit-linkiem (to fachowa nazwa planu oszczędnościowego) w pakiecie. Załóżmy kredyt w wysokości 350 tys. zł, na 30 lat. W wersji »gołej« oprocentowanie wynosi 5 proc., a rata – 1879 zł. Ten sam kredyt na 350 tys. zł z oprocentowaniem 4,5 proc. – a więc z marżą o pół punktu procentowego mniejszą – i unit-linkiem z obowiązkową składką 350 zł miesięcznie daje ratę miesięczną 1773 zł. Klient płaci ratę o 106 zł niższą, co można interpretować w taki sposób, że unit-link tak naprawdę kosztuje go 350 zł minus 106 zł, czyli 244 zł. Ale unit-link, w przeciwieństwie do wyższej raty w wariancie »gołym«, idzie jednak na konto klienta” – przekonuje doradca.

Można jednak spojrzeć na to z drugiej strony – że pakiet „kredyt plus plan inwestycyjny” powoduje obciążenie domowego budżetu (rata plus składka na inwestycję) w wysokości 1773 zł plus 350 zł, czyli 2123 zł. A kredyt solo – 1879 zł, czyli mniej. Owszem, jest szansa, że część z nadwyżki wróci do kredytobiorcy w postaci zysków z oszczędzania, ale równie dobrze – z powodu wysokich prowizji, którymi zwykle są obciążane takie programy – żadnych zysków może nie być. Natomiast wyższe comiesięczne obciążenie domowego budżetu jest pewne – nomen omen – jak w banku. I – niezależnie od przyszłych zysków – ogranicza elastyczność domowego budżetu.

Na te pułapki kredytów hipotecznych szczególnie uważaj!

Poza potencjalną pułapką, jaką może być połączenie kredytu hipotecznego z innymi produktami, uważaj też na inne haczyki, które mogą się pojawić, gdy starasz się o pieniądze na własne mieszkanie.

►  Promocje oprocentowania. Jeśli jakiś bank reklamuje kredyt z podejrzanie niską marżą, to poza obowiązkowymi produktami dodatkowymi, które w takiej sytuacji masz pewne, musisz się liczyć z tym, że atrakcyjny procent będzie obowiązywał tylko przez dwa-trzy pierwsze lata, a potem zostanie podwyższony. To wabik, który ma cię przekonać do skorzystania z oferty tańszej niż u konkurencji. Przynajmniej pozornie tańszej.

►  Opłaty i prowizje nieuwzględnione bezpośrednio w umowie. Jeśli bank sprzedał ci razem z kredytem np. kartę kredytową albo konto, to część kosztów kredytu będzie umieszczona poza umową, w tabeli opłat i prowizji. I może się zmieniać. O ile więc marżę banku masz zapisaną raz na zawsze w umowie, to pozaodsetkowe koszty – już nie.

►  Ubezpieczenie zamiast prowizji. Czasem bank zrezygnuje z prowizji za udzielnie kredytu, a zamiast tego proponuje ubezpieczenie na życie albo od utraty pracy. Generalnie ubezpieczenie powinno być korzystniejsze niż prowizja (bo prowizja przepada, a ubezpieczenie daje klientowi jakąś ochronę), ale tylko pod warunkiem, że warunki tego ubezpieczenia nie zawierają wyłączeń wszystkich najważniejszych ryzyk. Bo wtedy takie ubezpieczenie staje się tylko ukrytą prowizją i w dodatku może kosztować znacznie więcej (bo prowizja jest jednorazowa, a składki na ubezpieczenie trzeba płacić czasem nawet przez kilka lat).

►  Ubezpieczenie pomostowe, czyli dodatkowa składka, którą bank pobiera do momentu wpisania jego wierzytelności (w formie obciążenia hipotecznego) do księgi wieczystej kredytowanej nieruchomości. Sprawdź, co musisz zrobić, by bank zdjął to dodatkowe obciążenie, i czy przypadkiem nie gwarantuje sobie kilkumiesięcznego okresu przejściowego albo nie wymaga trudnych do spełnienia formalności, nim przestanie naliczać opłatę.

►  Ubezpieczenie mieszkania albo na życie narzucane przez bank. Przeważnie bank żąda od klienta polisy na życie jako dodatkowego zabezpieczenia kredytu. Walcz o to, żeby mogła to być dowolna polisa, a nie taka narzucona przez bank i pochodząca z zaprzyjaźnionej firmy. To samo dotyczy ubezpieczenia nieruchomości – postaraj się zagwarantować sobie możliwość wyboru firmy, w której ubezpieczysz mieszkanie.

Uwaga: ubezpieczenie wymagane przez bank obejmuje tylko mury. Jeśli chcesz dodatkowo ubezpieczyć majątek znajdujący się w mieszkaniu (meble, kosztowności, sprzęt, elektronikę), musisz wykupić dodatkowe ubezpieczenie!

►  Obowiązki kredytobiorcy. Sprawdź, w jakich okolicznościach bank może zażądać od ciebie informacji o twojej sytuacji finansowej albo wyceny nieruchomości na twój koszt. Ustal też, co się stanie, jeśli w terminie nie dostarczysz cesji polisy ubezpieczenia mieszkania na kolejny rok. Są banki, które w takiej sytuacji automatycznie obejmują klienta ubezpieczeniem w zaprzyjaźnionej firmie, niekoniecznie tańszym niż to, które miałeś dotychczas. Sprawdź, w jakiej formie cesja polisy ma być dostarczona do banku i w jakim terminie, by ewentualnie nie wpaść w zastawioną przez bank pułapkę.

Bank zatroszczył się i go ubezpieczył

Napisał do mnie pan Tomasz, który jakiś czas temu wziął w jednym z banków kredyt hipoteczny: „W trosce o dobro i dla mojej wygody bank obciążył mnie kosztami ubezpieczenia od ognia i innych zdarzeń losowych, mimo że takie ubezpieczenie już posiadam. Okazało się, że polisa, którą przesłałem na adres banku, nie dotarła do adresata. Przypuszczam, że powodem może być zmiana siedziby banku. Zaznaczę, że wysłałem cesję polisy na adres podany dzień wcześniej przez konsultanta. Bank skrupulatnie skorzystał z zaistniałej sytuacji i – bez żadnych ostrzeżeń – podpisał w moim imieniu polisę ubezpieczeniową, ze składką w wysokości 50 zł miesięcznie. Ta narzucona opłata z tytułu ubezpieczenia kilkakrotnie przewyższa całkowity roczny koszt posiadanego już przeze mnie ubezpieczenia. Roczne ubezpieczenie w firmie, z której usług do tej pory korzystałem, kosztowało mnie 200 zł. Bank odmawia zwrotu zapłaty pierwszej raty narzuconego ubezpieczenia (dla mojej wygody została ona doliczona do raty kredytu). Bank napisał też, że »celem zagwarantowania korzystnego poziomu składki« oraz ograniczenia wymaganych ode mnie formalności ubezpieczenie zostało zawarte na okres, uwaga, pięciu lat! Zastanawiam się, dlaczego nie na dziesięć albo od razu do końca okresu spłacania kredytu”.

►  Warunki uruchamiania kolejnych transz kredytu. Jeśli zaciągasz kredyt na budowę domu, to przy każdej wypłacie części kredytu musisz spełnić postawione przez bank warunki. Banki przeważnie uzależniają wypłatę kolejnych partii kredytu od postępu prac, które trzeba odpowiednio udokumentować. Sprawdź, jak bank opisał w umowie warunki owej dokumentacji, żeby uniknąć sytuacji, gdy bank nie chce wypłacić kolejnych transz kredytu, bo uważa, że postępy w budowie nie zostały odpowiednio udokumentowane.

Uwaga: raty malejące zawsze lepsze niż równe. Dziś standardem w bankach są kredyty, których oprocentowanie opiera się na równych ratach. Klienci chętnie wybierają taki system spłat, bo dzięki nim pierwsze raty są niższe niż w systemie rat malejących. W ratach malejących zawsze spłacamy taką samą część kapitału i odsetek. Ponieważ na początku kapitał do spłaty jest większy, to i odsetek w każdej racie jest więcej. Ale finalnie taki kredyt jest tańszy niż identyczny, ale z systemem spłat w ratach równych. Ile wynosi różnica? Policzmy. Dla naszego przykładowego kredytu na 300 tys. zł, spłacanego przez 30 lat i oprocentowanego na 4,5 proc., w systemie rat równych pojedyncza rata wyniesie 1520 zł, a łączny koszt odsetkowy – 247 tys. zł. Wybierając raty malejące, w pierwszym miesiącu zapłacimy aż 1958 zł, w ostatnim – 836 zł, a w całym okresie spłacania rat – 203 tys. zł odsetek. Widać więc, że raty malejące opłacają się znacznie bardziej – można zaoszczędzić na odsetkach prawie 45 tys. zł, to tyle, ile kosztuje kompaktowe auto w salonie. To podstawowy powód, dla którego większość sprzedawców nawet nie wspomina klientom o możliwości wyboru rat malejących. „Oczywiście raty równe?” – pytają, spuszczając skromnie wzrok. Jeśli stać cię na spłatę wyższych rat w pierwszych kilku latach, upieraj się przy systemie rat malejących.

Do każdego z nas dzwonią lub odwiedzają nas agenci ubezpieczeniowi, usiłując przekonać do wykupienia jakiejś polisy. A jeśli nie agenci, to bankowcy, którzy polisy ubezpieczeniowe dokładają do kredytów, kart, a ostatnio nawet do kont osobistych. Są też firmy, które pod przykrywką polis ubezpieczeniowych oferują plany systematycznego oszczędzania w funduszach inwestycyjnych. Które z tych ofert warto rozważyć, a które będą tylko zbędnym wydatkiem w domowym budżecie?

KIEDY WARTO SIĘ UBEZPIECZYĆ?

1. Czasem ubezpieczenie jest obligiem.

Są rzeczy, które ubezpieczyć musisz. Jeśli jesteś kierowcą, powinieneś mieć obowiązkowe ubezpieczenie OC, a część z nas – i słusznie! – wykupuje też w pakiecie dobrowolne ubezpieczenie autocasco. Jeśli masz kredyt mieszkaniowy, bank na pewno zażąda od ciebie, byś wykupił ubezpieczenie mieszkania. Ale nie chodzi mu o polisę na twoje meble, telewizor i biżuterię po babci, a jedynie na same mury. Tak by firma ubezpieczeniowa pokryła straty w przypadku, gdyby kupione na kredyt mieszkanie – odpukać! – zniszczył np. wybuch gazu, huragan, powódź albo trąba powietrzna. Większość pozostałych pomysłów na ubezpieczenie, jakie mogą ci przyjść do głowy, ma charakter dobrowolny. Niektóre z nich są tak oczywiste, że nie poświęcę im tutaj zbyt dużo miejsca. Wiadomo, że zawsze warto ubezpieczyć swój majątek, czyli wyposażenie mieszkania, od kradzieży z włamaniem lub pożaru. Takie polisy nie są tanie, kosztują kilkaset złotych rocznie (w zależności od tego, jaka jest wartość objętych polisą rzeczy), ale jeśli cię na to stać, to powinieneś takie ubezpieczenie wykupić.

2. Kiedy powinieneś ubezpieczyć swoje życie?

Najwięcej wątpliwości dotyczy oferowanych przez firmy ubezpieczeniowe polis na życie. Czy opłaca się przelewać ubezpieczycielowi 100 lub 200 zł miesięcznie, by zapewnić rodzinie odszkodowanie, gdyby coś ci się stało? Na jak wysoką kwotę powinieneś się ubezpieczyć? Czy warto połączyć takie ubezpieczenie z inwestowaniem części składek np. w fundusze inwestycyjne? – to największe dylematy.

Aby na nie odpowiedzieć, powinieneś dobrze zrozumieć ideę ubezpieczenia. Celem każdej polisy jest zabezpieczenie klienta przed określonym ryzykiem. Jeśli więc zastanawiasz się, czy warto wykupić ubezpieczenie na życie, musisz odpowiedzieć sobie na pytanie: co by się stało, gdybym dziś – nie daj Boże – wpadł pod ciężarówkę? Jakie konsekwencje finansowe by to sprowadzało na rodzinę lub bliskich?

Jeśli jesteś singlem i dopiero myślisz o tym, jak ułożyć swoje życie, jest całkiem prawdopodobne, że polisa jest ci zbędna. Nie potrzebujesz takiej ochrony, bo nikt bliski po twojej śmierci nie zostanie bez źródła utrzymania.

3. Oszacuj swoje potrzeby.

Jeśli jesteś w związku, a do tego masz na utrzymaniu dzieci, sytuacja jest inna. W im większym stopniu status materialny twojej rodziny jest uzależniony od twoich zarobków, tym bardziej potrzebujesz polisy na życie. Chodzi o to, by twoja rodzina nie została na lodzie, gdyby z jakichś przyczyn nagle zabrakło twojej pensji. Także w przypadku, gdybyś nie mógł pracować (np. z powodu ciężkiej choroby).

Na taką okoliczność powinieneś zagwarantować swojej rodzinie na tyle wysokie odszkodowanie, by przez kilkanaście miesięcy współmałżonek mógł przeorganizować rodzinne finanse i znaleźć pracę lub zmienić tę, którą ma, na wyżej płatną. Im większa jest różnica między twoimi zarobkami a zarobkami partnera, tym wyższą wartość powinna mieć suma ubezpieczenia. Cel jest prosty: pieniędzy z ubezpieczenia powinno być tyle, ile przyniósłbyś do domu przez kilkanaście miesięcy.

Jeśli jesteś w związku, w którym obie strony zarabiają mniej więcej tyle samo, można wykupić dwie mniejsze polisy. A jeśli oboje zarabiacie na tyle dobrze, że każde z was poradziłoby sobie samo, gdyby drugiego z dnia na dzień zabrakło, zastanówcie się, czy polisa jest wam w ogóle potrzebna. Oczywiście można powiedzieć, że zawsze lepiej mieć na wszelki wypadek poduszkę finansową. Ale polisy zwykle nie są tanie.

4. Masz kredyt? Wykup polisę na życie.

Drugą okolicznością, która sprawia, że ubezpieczenie na życie jest ci bardzo potrzebne, jest spłacanie kredytu. Zwłaszcza długoterminowego kredytu hipotecznego o wartości kilkuset tysięcy złotych. Nawet jeśli kredyt wziąłeś wspólnie z mężem, żoną lub partnerem, a oboje dobrze zarabiacie, powinniście zabezpieczyć się przed sytuacją, kiedy jedno z was straci możliwość zarobkowania. Bank w takim przypadku może nawet wypowiedzieć kredyt, motywując to spadkiem waszej zdolności kredytowej.

Polisa na życie powinna mieć wartość odpowiadającą mniej więcej zadłużeniu rodziny. Chodzi o to, by w przypadku twojej śmierci partner otrzymał od firmy ubezpieczeniowej gotówkę pozwalającą mu na spłacenie wszystkich długów i ustawienie na nowo domowego budżetu. Jeśli więc masz do spłaty 300 tys. zł – na analogiczną kwotę powinniście się ubezpieczyć. Składka wyniesie między 100 zł miesięcznie a 200 zł (przy założeniu, że jesteście w wieku 30–40 lat i nie macie żadnych poważnych chorób).

A jeśli oprócz kredytu macie jakieś oszczędności? Teoretycznie wtedy potrzeba zabezpieczenia się polisą na życie jest mniejsza. Ale nie do końca. Pieniędzy złożonych na lokatach, w funduszach inwestycyjnych czy obligacjach nie da się – jeśli nastąpi jakaś kryzysowa sytuacja – wyjąć od razu. A nawet jeśli można, to przeważnie oznacza to duże straty. Dlatego pieniądze z polisy mimo wszystko mogą się przydać, choćby na przejściowe załatanie dziur w budżecie, gdyby stało się coś złego. Inwestycje warto likwidować stopniowo, bez pośpiechu, wtedy, kiedy jest to najbardziej opłacalne, a nie pod presją czasu. Taki komfort w kryzysowej sytuacji mają zapewnić pieniądze z polisy na życie.

Ile powinno kosztować ubezpieczenie na życie?

Zapewne miałeś taką sytuację nieraz: przychodzi do ciebie agent, opowiada o ubezpieczeniach, przedstawia symulacje, mówi o składkach. A ty siedzisz jak na tureckim kazaniu i nie wiesz, czy właśnie wchodzisz na minę, czy przechodzi ci koło nosa finansowa okazja. Ubezpieczenie na życie jest takim gatunkiem kontraktu finansowego, który wyjątkowo trudno „wycenić”, czyli określić jego koszty.

Po pierwsze dlatego, że przeważnie takie ubezpieczenie zawieramy w czasie spotkania z konkretnym agentem określonej firmy ubezpieczeniowej. Gdyby chcieć porównać warunki polisy z ofertami konkurencyjnych firm, należałoby zrobić coś w rodzaju castingu – zaprosić przedstawicieli wszystkich największych firm ubezpieczeniowych i zadać każdemu z nich po pięć najważniejszych pytań. Dla 99 proc. z nas to zbyt obciążające czasowo. A poza tym niekoniecznie taki casting cokolwiek by wyjaśnił.

Bo – i tu dochodzimy do drugiego kłopotu – polisy na życie nie są tak zunifikowanym produktem jak konto bankowe. Dwa konta możemy z powodzeniem postawić obok siebie, określić podstawowe parametry, od których zależy, jak będziemy go używali, i stwierdzić, które z nich jest tańsze. A ubezpieczenia na życie występują w nieskończonej liczbie wariantów (jedna firma ubezpieczy od złamania nogi, inna również od śmiertelnej choroby, a jeszcze inna zaoferuje polisę z odszkodowaniem przysługującym wyłącznie w przypadku śmierci ubezpieczonego), w warunkach każdej z nich zawarte są inne wyłączenia (które decydują o tym, że z dwóch identycznych polis jedna może okazać się kompletnie bezużyteczna).

Poza tym jedna polisa może być terminowa, druga będzie obowiązywała do końca życia. W pierwszej składka jest stała, w drugiej – zmienia się w zależności od wieku. Część polis zawiera automatyczną indeksację składki w zależności od inflacji (by utrzymać realną wartość świadczenia).

Jak zabrać się do rozmowy z agentem ubezpieczeniowym? Sam musisz wiedzieć, czego chcesz. Dobrze wyszkolony agent podczas rozmowy z niewyrobionym klientem jest w stanie wmówić mu każdą potrzebę i sprzedać najbardziej rozbudowaną polisę, jaką ma w ofercie. Dlatego to ty musisz dobrze wiedzieć, jakiego ubezpieczenia potrzebujesz. Nie chodzi o to, żeby zamykać uszy na argumenty agenta, który ma dużą wiedzę o ubezpieczeniach i może podrzucić jakiś pomysł, na który sam byś nie wpadł. Ale pierwszą selekcję musisz przeprowadzić sam. Na czym ona polega?

Ubezpieczenie na życie czy coś więcej?

Podstawowa opcja w każdej polisie na życie to ubezpieczenie od śmierci. Jeśli w czasie trwania umowy umrzesz, osoby uposażone dostaną pieniądze. To odpowiednia opcja dla osób mających kredyt hipoteczny i rodzinę na utrzymaniu.

Alternatywą jest polisa, która zabezpiecza nie tylko twoich bliskich na wypadek twojej śmierci lub kalectwa, ale zapewni też odszkodowanie dla ciebie. Dostaniesz je w przypadku ciężkiej choroby, a pozwoli ono częściowo sfinansować leczenie i uchronić się przed finansowymi skutkami tego, że nie będziesz mógł przez jakiś czas zarabiać pieniędzy. Jeśli interesuje cię takie właśnie rozwiązanie, to od razu muszę ci uświadomić, że firmy ubezpieczeniowe najchętniej ubezpieczają młodych, zdrowych i bogatych.

Jeśli masz 25 lat, to bardzo chętnie udzielą kompleksowej ochrony od wszystkich możliwych ryzyk za rozsądną cenę, ale jeśli przekroczyłeś już czterdziestkę, to składka będzie już kilkakrotnie wyższa. I oczywiście będzie rosła wraz z twoim wiekiem. Pewien agent ubezpieczeniowy powiedział mi kiedyś wprost: „Panie Maćku, w pewnym wieku przestaje być pan dla nas dobrym klientem, a staje się potencjalną bombą zegarową, dlatego ustawimy panu takie składki, żeby pana zniechęcić do posiadania u nas polisy”. Trudno się dziwić firmom ubezpieczeniowym, że tak postępują, w końcu tu chodzi o pieniądze.

Ergo: ubezpieczenie od ciężkiej choroby i niemożności zarabiania opłaci ci się tylko wtedy, kiedy nie skończyłeś jeszcze 40 lat. W przeciwnym razie prawdopodobnie okaże się dla ciebie bardzo drogie, a firma ubezpieczeniowa dokona wyłączeń odpowiedzialności, które spowodują, że odszkodowania nie będzie, jeśli zachorujesz na chorobę wynikającą z dolegliwości, które już masz (a kto po czterdziestce jest całkiem zdrowy?).

Piękny i młody ma taniej. O ile?

Jedna z firm ubezpieczeniowych wprowadziła pakiet terminowych ubezpieczeń, które można zawrzeć na 10–40 lat. Ile będzie kosztowało ubezpieczenie na 10 lat dla klienta mężczyzny, który ma dziś między 35 a 50 lat? Podstawą pakietu jest samo ubezpieczenie na życie, polegające na tym, że jeśli w czasie trwania ubezpieczenia klientowi spadnie cegła na głowę, to ktoś uposażony z tytułu polisy dostanie świadczenie. To ubezpieczenie na życie z sumą ubezpieczenia 50 tys. zł kosztuje 47 zł miesięcznie. Do tej podstawowej polisy na życie dorzucamy inne umowy. Wśród opcji jest m.in. ubezpieczenie zdrowotne, czyli takie, które zabezpiecza przed skutkami ciężkiej choroby (zawał serca, mocne poparzenie, choroba, z powodu której tracimy zdolność do samodzielnego funkcjonowania), za 90 zł miesięcznie. Można też dobrać do podstawowej umowy na życie pakiet wypadkowy, czyli taki, który obejmuje śmierć albo trwałe inwalidztwo w wyniku nieszczęśliwego wypadku lub wypadku komunikacyjnego. Mamy wreszcie możliwość dokupienia polisy od zachorowania na raka.

W najbardziej okrojonym wariancie mamy tylko wybrane nowotwory złośliwe (w przypadku kobiet: piersi, macicy i szyjki macicy i inne ginekologiczne, w przypadku facetów: płuc, oskrzeli, jądra, prostaty i prącia), w drugim – wszystkie nowotwory złośliwe (według międzynarodowej klasyfikacji), w trzecim zaś – nie tylko nowotwory złośliwe, lecz także niektóre odmiany innych chorób nowotworowych. A więc np. niezłośliwy guz mózgu, łagodny nowotwór tarczycy, czerniak czy łagodne odmiany nowotworów występujących jako złośliwe (piersi, jajnika, macicy, prostaty). Jednak nawet wariant rozszerzony nie obejmuje nowotworów związanych z HIV i większości nowotworów skóry.

Ile kosztuje antyrakowa część polisy? 35-latek, który chce się ubezpieczyć na 10 lat i chce wykupić najbardziej zaawansowany wariant ochrony, będzie miesięcznie płacił 130 zł. Z kolei dla osoby, która nie ukończyła jeszcze 35 lat, najtańsze ubezpieczenie antyrakowe na 30 lat będzie kosztowało tylko... 5 zł miesięcznie. A najbardziej wypasiony wariant pochłonie raptem 22 zł miesięcznie. Różnica jest więc gigantyczna: 34-latek zapłaci za najlepszą część antyrakową polisy 22 zł miesięcznie, a 36-latek – już ponad 130 zł. Stawka jest stała na cały okres ubezpieczenia.

Ubezpieczenie czasowe czy bezterminowe?

Ostatnio w modzie są ubezpieczenia, które obowiązują przez pewien zamknięty okres, np. 10 lub 20 lat. Z punktu widzenia klienta mają one tę niepodważalną zaletę, że łatwo oszacować, ile taki kontrakt kosztuje. Firma ubezpieczeniowa też jest do przodu, bo z góry wie, że nie będzie musiała ubezpieczać klienta, który wchodzi w bardziej ryzykowny wiek. Dzięki temu składka jest niższa niż w ubezpieczeniach dożywotnich, a czasem firmy ubezpieczeniowe obiecują nawet zwrot jej części. Cóż, ten kij ma dwa końce, ale pamiętaj, że jeśli dziś wybierzesz np. polisę 20-letnią, a po zakończeniu tej umowy będziesz chciał jeszcze raz się ubezpieczyć, już dożywotnio, prawdopodobnie firmy ubezpieczeniowe nie będą chciały cię obsłużyć. Wybór jest więc następujący: płacić dziś mniej (bo polisy terminowe są tańsze niż bezterminowe) i odciąć sobie drogę do ubezpieczenia na życie w wieku dojrzałym albo płacić więcej i mieć pewność, że firma ubezpieczeniowa będzie ci zapewniała ochronę co najmniej do emerytury.

Ubezpieczenie ze zwrotem części składki czy bez?

Cała historia ubezpieczeń opiera się na założeniu, że składka jest „ceną” za udzielaną przez ubezpieczyciela ochronę i klient powinien traktować ją jak koszt. Ostatnio jednak okazuje się, że pojawiają się polisy, w których można liczyć na zwrot części, a nawet całości (!!!) wpłaconych składek, o ile klient dożyje wskazanego w umowie wieku. Zastanawiasz się pewnie: gdzie tkwi haczyk? Odpowiedź jest dość prosta: w relacji sumy ubezpieczenia do wpłaconych składek. Ubezpieczenia, które gwarantują zwrot składki, mają mniej korzystny stosunek ceny do wartości ochrony.

Wytłumaczę to dokładniej. Jeśli przez 20 lat płacisz składkę, a na koniec okazuje się, że firma ubezpieczeniowa nie musi wypłacić ci odszkodowania, to z czystym sumieniem może ci oddać pieniądze, które wpłaciłeś, bo i tak zarobiła krocie na ich lokowaniu przez 20 lat (prawdopodobnie drugie tyle). Pod warunkiem że w czasie trwania umowy jej ryzyko jest ograniczone, tzn. nie będzie musiała wypłacić zbyt wielkich pieniędzy, gdybyś – odpukać w niemalowane – niespodziewanie zszedł z tego padołu łez. W klasycznym ubezpieczeniu jest tak, że np. 100 osób płaci składki, które potem są wypłacane rodzinie jednego pechowca, który nie dotrwał do końca okresu ubezpieczenia. W polisie ze zwrotem składki ten mechanizm działa w bardzo ograniczony sposób, bo także pozostałym 99 osobom trzeba będzie oddać pieniądze.

Zasada jest więc następująca: im wyższy zwrot składki przewiduje ubezpieczyciel po zakończeniu umowy, tym niższa (patrząc na stosunek sumy ubezpieczenia do wartości wpłacanych składek) jest ochrona finansowa gwarantowana przez firmę. Pytanie brzmi: czy chcesz płacić wyższe składki, mieć niższą ochronę w wypadku nieszczęścia, ale dostać z powrotem pieniądze? Czy płacić niższe składki za wyższe odszkodowanie, ale nie dostać nic w zamian? Z punktu widzenia czystej idei ubezpieczenia lepsza jest ta druga opcja, ale wybór należy do ciebie.

Jaka może być różnica w składce i sumie ubezpieczenia między zwykłą polisą a taką obiecującą zwrot części lub całości składek?

Ubezpieczą i zwrócą ci część składki. Czy to się opłaca?

„Zadzwoniła do mnie pani z banku ze wspaniałą propozycją. Polisa na życie z całkowitym zwrotem poniesionych kosztów! Wszystkie składki, jakie by się na nią poniosło, miałyby być na koniec zwrócone. Pani zachwalała, że jest to wobec tego wręcz polisa darmowa” – relacjonuje pan Dominik. Ubezpieczenie występuje w czterech wariantach. Najprostszy: za śmierć ubezpieczonego firma płaci od 7,5 tys. zł do 15 tys. zł (w zależności od tego, z jakiego powodu nastąpi zgon). Potem są jeszcze warianty pośrednie, a najbardziej wypasiony oferuje sumę ubezpieczenia między 50 tys. zł a 75 tys. zł (w zależności od powodu śmierci). Comiesięczne składki są przystępne. W wariancie podstawowym płaci się 38–53 zł miesięcznie (w zależności od okresu, na jaki się ubezpieczamy), ale najwyższa składka może wynieść nawet 360 zł miesięcznie.

Maksymalny okres ubezpieczenia to 15 lat. Oczywiście w każdym wariancie składki w całości są zwracane klientowi, jeśli dożyje zakończenia ochrony ubezpieczeniowej. Jeśli np. wykupimy polisę na 10 lat, to przez cały ten czas wpłacimy 9,6 tys. zł, po 80 zł miesięcznie. Gdybyśmy te 80 zł co miesiąc wkładali na konto oszczędnościowe, po 10 latach mielibyśmy pewnie jakieś 12,4 tys. zł. Nasza strata, a zysk ubezpieczyciela, wynosi 2,8 tys. zł.

Z tych pieniędzy firma opłaca własne koszty oraz wypłaty dla osób, które nie dożyją końca obowiązywania polisy. A suma ubezpieczenia jest tak skalkulowana – i tu dochodzimy do drugiego haczyka w tej „darmowej” polisie – że jest wielokrotnie niższa niż w zwykłej polisie, w której składki klienta bezpowrotnie przepadają.

W polisie, którą zaproponowano panu Dominikowi za 80 zł miesięcznie, wartość wpłaconych składek to 9,6 tys. zł, a wartość ubezpieczenia – 30 tys. zł. Tylko trzy razy więcej niż suma składek! W klasycznych ubezpieczeniach taka proporcja byłaby nie do pomyślenia. Znam polisy, w których 30-latka za 80 zł miałaby ubezpieczenie na życie warte nawet 250 tys. zł. Czyli osiem razy więcej. Zwrot składki jest możliwy ze względu na to, że firma ustawia jej poziom bardzo wysoko w stosunku do potencjalnego świadczenia. Jeśli 1 na 100 ubezpieczonych, którzy wykupili naszą przykładową polisę, nie dożyje, trzeba będzie mu zapłacić 30 tys. zł. Pozostałym 99 osobom trzeba będzie oddać składki, ale na obracaniu ich pieniędzmi przez 10 lat zarobek wyniesie jakieś 277 tys. zł.

Ile warto zapłacić za polisę?

No i na koniec najważniejsze pytanie: ile warto zapłacić za ochronę w ramach ubezpieczenia na życie? Muszę cię rozczarować, ale to... zależy od ciebie. Czy warto zapłacić za kawę na mieście 14 zł? Albo za kufel piwa (oczywiście bezalkoholowego) 10 zł? To cena przyjemności, a tę każdy z nas wycenia inaczej. Ubezpieczenie jest ceną świętego spokoju, a on też ma dla każdego inną wartość. Jedyne, co mogę poradzić, to przeliczenie, ile w całym okresie ubezpieczenia zapłacisz za ochronę swojego życia. To obliczenie może być też punktem wyjścia do porównania ze sobą dwóch lub kilku podobnych polis (oczywiście pamiętając o tym, że nie ma dwóch takich samych, możemy jedynie próbować zbliżyć się do wspólnego mianownika). Jeśli np. płacę 100 zł miesięcznie za polisę, której wartość wynosi 300 tys. zł, to oznacza, że w skali roku kosztuje mnie ona 1,2 tys. zł, w ciągu 20 lat – 24 tys. zł, a do emerytury zapłacę 36 tys. zł, a więc 12 proc. sumy ubezpieczenia. Dużo? Mało? Patrząc na relacje cenowe panujące na polskim rynku ubezpieczeniowym – mało. Ale możesz mieć w tej sprawie zupełnie inne zdanie.

Zanim podpiszesz umowę ubezpieczenia na życie:

►  Sprawdź listę ryzyk, przed skutkami których chroni polisa.

►  Przeczytaj dokładnie wszystkie wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela. To najważniejsza część polisy!

►  Sprawdź, jakie są twoje obowiązki wynikające z polisy, których niedopełnienie może skutkować odmową wypłaty odszkodowania, gdyby doszło do nieszczęścia.

►  Sprawdź, czy składka podlega indeksacji i czy dotyczy to również sumy ubezpieczenia (chodzi o to, żeby razem z inflacją rosła nie tylko składka, lecz także suma, na którą jesteś ubezpieczony).

►  Sprawdź, jakie są możliwości „uśpienia” polisy, czyli przekształcenia jej w bezskładkową, w przypadku gdybyś nie mógł ich opłacać. Czy wtedy ochrona automatycznie wygasa, czy też nadal ją masz, lecz tylko w części?

Pułapka, czyli gdy złamiesz nogę na spacerze w górach

Dostałem niedawno list od pana Michała: „Panie Macieju, czy wie pan, że gdyby złamał pan nogę, potykając się przy wysiadaniu z bryczki jadącej do Morskiego Oka, pański ubezpieczyciel może panu odmówić wypłaty odszkodowania? A jeśli (odpukać w niemalowane!) zdarzy się panu wypadek w mieście La Paz (stolica Boliwii), to ubezpieczyciel może bez większego problemu wykpić się z wypłaty świadczenia?” – pisze pan Michał. Do takich wniosków doprowadziła mojego czytelnika lektura OWU (ogólnych warunków ubezpieczeń) różnych ubezpieczalni. „Całkiem legalnie można oba powyższe przypadki podciągnąć pod wyłączenie odpowiedzialności z powodu uprawiania sportów ekstremalnych”. Cóż, ubezpieczyciele dodają do sportów ekstremalnych np. „wyprawy do miejsc charakteryzujących się ekstremalnymi warunkami”. Klauzuli tej zazwyczaj towarzyszy szczegółowa lista różnych czynnych wulkanów, lodowców i innych ciekawych miejsc. Po czym na samym końcu pojawia się magiczne: „miejscami o wysokości powyżej (...) metrów n.p.m.”. I tu jest pies pogrzebany.

Zazwyczaj owa liczba metrów nad poziomem morza wynosi 2500. Mój czytelnik sugeruje, że to skutek wbijania dzieciom do głowy 2499 metrów jako wysokości wierzchołka Rysów. Niestety, jest to zaledwie niższy wierzchołek tej góry. „Efekt jest taki, że jeśli poślizgnie się ktoś na drodze do Morskiego Oka, ubezpieczyciel może się wykpić z wypłaty odszkodowania, twierdząc że »ten pan właśnie szedł na Rysy, które mają 2503 metry n.p.m.« (bo tyle ma leżący tuż za granicą Polski główny wierzchołek). Jak to możliwe? Z OWU wynika, że w takim przypadku nie liczy się przebywanie na jakimś poziomie, ale już samo uczestnictwo w takim sporcie ekstremalnym”.

Czytelnik zadał też drugie filozoficzne pytanie: czy wjeżdżając kolejką linową na alpejskie granie, także uprawiamy sporty ekstremalne? Przyznam, że oba pytania mnie zastrzeliły. Nie wierzę, żeby w takiej sytuacji firma ubezpieczeniowa chciała się wykręcić sianem (gdyby taka wieść do mnie dotarła, to wspólnie z czytelnikami zrobilibyśmy niezłą demolkę), ale czytając OWU literalnie i zakładając złą wolę towarzystwa – można się zestresować.

Oto pierwsze z brzegu OWU, które znalazłem w internecie. Sporty ekstremalne to według tych OWU: „wspinaczka skalna, lodowa, taternictwo, alpinizm, himalaizm, speleologia, bouldering, canyoning, trekking powyżej 2500 metrów (...) oraz jazda poza wyznaczonymi trasami (...) wyprawy do miejsc charakteryzujących się ekstremalnymi warunkami klimatycznymi lub przyrodniczymi”. Przyznacie, dość szerokie ujęcie tematu. Zwłaszcza „ekstremalne warunki” są dość pojemne pojęciowo, jak również słowo „trekking”. Inna firma ubezpieczeniowa pisze, że „sport ekstremalny to (...) trekking na wysokości ponad 2500 metrów n.p.m. lub w trudnych warunkach terenowych lub klimatycznych”. Zwróćmy uwagę na słowo „lub”, które oznacza, że każdy spacerek w trudnych warunkach terenowych lub klimatycznych można uznać za sport ekstremalny.

W OWU jednego z ubezpieczeń przeczytałem coś, co może sugerować, że nie miałbym szans na odszkodowanie, gdybym uszkodził się, jadąc rowerem po drodze, która jest nierówna. W tej polisie bowiem za sport ekstremalny uważane są np. „jazda na rowerach, motocyklach oraz quadach po specjalnie przygotowanych trasach bądź w terenie naturalnym obfitującym w przeszkody”. Tak, tak, „w terenie naturalnym obfitującym w przeszkody”.

ZANIM TANIO UBEZPIECZYSZ SAMOCHÓD

Zawsze bardzo cierpiałem, wypełniając długie formularze dotyczące ubezpieczenia samochodu. Mnóstwo pytań, gąszcz parametrów do określenia, a potem jeszcze trudny wybór między kilkoma wariantami ubezpieczenia. Mam taki zwyczaj, że zawsze wykupuję pełny pakiet, czyli nie tylko obowiązkowe OC, lecz także AC, ubezpieczenie od nieszczęśliwych wypadków oraz assistance. Uważasz, że przepłacam? Nie, po prostu wiem, że polisa samochodowa jest mi potrzebna, żebym mógł spokojnie spać. Dużo podróżuję, mam rodzinę, pracuję w dużym mieście i samochód jest dla mnie narzędziem codziennego użytku.

Do wyboru polisy przykładam zawsze bardzo dużą wagę. Wiem, że to ten rodzaj ubezpieczenia, który niesie za sobą stosunkowo duże prawdopodobieństwo kontaktu z ubezpieczycielami i likwidowania szkody. Miałem w życiu trzy poważniejsze wypadki, likwidowałem pięć szkód (dwa razy z OC sprawcy, który uderzył w moje auto), więc sprawdziłem na własnej skórze, jak bolesne konsekwencje może mieć wybór najtańszej polisy na rynku oraz nieprzemyślany wybór wariantu ubezpieczenia.

Najgorzej jest wtedy, gdy to ktoś w ciebie uderzy i likwidujesz szkodę z polisy sprawcy. Często zdarza się, że polisa pochodzi od najtańszego możliwego „dostawcy”, co oznacza, że poziom likwidacji szkody jest żałośnie niski. Tego, niestety, nie przeskoczysz. Ale możesz przynajmniej sam wybrać ubezpieczyciela, który w razie awarii, kradzieży samochodu albo wypadku nie zrobi cię w trąbę.

Na podstawie własnych doświadczeń wytypowałem kilka najbardziej niebezpiecznych punktów w kupowaniu polisy samochodowej. Niebezpiecznych, a więc takich, które powodują, że cena polisy mocno spada. Klient jest szczęśliwy, że kupuje tanio, ale... kupuje coś, co potem okazuje się niezgodne z jego oczekiwaniami. Nie chcę przy tym urazić tych czytelników, którzy wybierają najbardziej ekonomiczne pakiety ubezpieczeń, bo z różnych przyczyn chcą zapłacić jak najmniej (rzadko używają samochodu, mają specyficzne potrzeby albo po prostu budżet domowy nie pozwala na kupowanie polisy w opcji full wypas). Chodzi o to, żebyś zawsze, kupując polisę samochodową, wiedział, co kupujesz. I zdawał sobie sprawę, z czego wynika niższa cena w porównaniu z wyjściową.

Kiedy cena polisy samochodowej podejrzanie spada?

Wariant kosztorysowy likwidacji szkody.

Zdarzyło się raz, że zapłaciłem za pakiet OC/AC naprawdę niską cenę, prawie o połowę niższą niż w poprzednim roku. Spieszyłem się, więc nie przejrzałem dokładnie warunków i... dopiero w kolejnym roku, kiedy składka wydała mi się podejrzanie wysoka, zauważyłem, jak blisko byłem przepaści. Firma ubezpieczeniowa udzieliła mi nadzwyczajnego rabatu w zamian za wybór kosztorysowej formy likwidacji ewentualnej szkody. Kosztorysowej, czyli opartej na wewnętrznym oszacowaniu wartości moich strat przez firmę ubezpieczeniową. Wiadomo, że każda firma ubezpieczeniowa chce minimalizować wypłaty, więc oddawanie w jej ręce kwestii określenia wartości szkody to tak jak poproszenie lisa, żeby popilnował w nocy kurnika.

Jeśli – odpukać – będziesz miał wypadek i nie chcesz dowiedzieć się po oględzinach, że twój mocno poturbowany samochód jest jedynie lekko „ranny”, i dostać do ręki połowy pieniędzy na naprawę, zawsze wybieraj opcję bezgotówkową likwidacji szkody – a więc w wariancie serwisowym (warsztatowym). To warsztat lub autoryzowany serwis – i to wybrany przez ciebie, a nie przez firmę ubezpieczeniową! – powinien oceniać, ile pieniędzy potrzeba, by doprowadzić auto do stanu używalności.

Warto zapłacić wyższą składkę, by w razie wypadku zdjąć z siebie konieczność negocjowania z firmą ubezpieczeniową, ile powinny kosztować części, czy można naprawić szkodę taniej, czy drożej. Niech tę sprawę załatwiają między sobą warsztat i firma ubezpieczeniowa. Oczywiście, nie oznacza to, że jeśli wybierzesz formę bezgotówkową, to z całą pewnością unikniesz udziału w sporze i dostaniesz pełne odszkodowanie. Klient z reguły podpisuje w warsztacie oświadczenie, że gdy towarzystwo ubezpieczeniowe nie zapłaci za wszystkie wykonane usługi, to klient dopłaci z własnej kieszeni. Ale jeżeli wybierzesz warsztat zaakceptowany przez firmę ubezpieczeniową, możesz być pewien pokrycia kosztów w całości.

Za każdym razem, kiedy likwidowałem szkodę w tym wariancie, widziałem, jaką wojnę nerwów toczą ze sobą ubezpieczyciel i warsztat. I dziękowałem losowi, że nie muszę w tym uczestniczyć. Uważam, że wariant kosztorysowy/gotówkowy likwidacji szkody w 99 proc. kończy się zaniżonym odszkodowaniem. I rekomenduję ci, byś zapłacił za polisę więcej, by zapewnić sobie wyższą wypłatę.

Amortyzacja części.

Oznacza, że ubezpieczyciel może wziąć pod uwagę, przy szacowaniu wysokości odszkodowania, że części, które uległy zniszczeniu, nie były w momencie wypadku w tak dobrym stanie jak w momencie podpisywania umowy ubezpieczenia. Efekt? Niższe odszkodowanie. Jeśli tylko mnie na to stać, zakreślam w formularzu wykupienie amortyzacji części, tak aby ubezpieczyciel musiał zapłacić za część nową, a nie zużytą (w przypadku, gdy klient nie dopłaci za zniesienie amortyzacji części, mechanik i tak zamontuje w naprawianym aucie część nową, ale ubezpieczyciel zapłaci za nią tylko w pewnym procencie – resztę kosztów będzie musiał pokryć właściciel auta).

Tańsze zamienniki.

Ubezpieczyciele, próbując zaoszczędzić, godzą się zapłacić za naprawę, ale pod warunkiem, że zostanie ona przeprowadzona przy użyciu części nieoryginalnych, czyli tańszych zamienników. Części alternatywne to takie, „których producent zaświadczy, że są one tej samej jakości co komponenty, które są lub były stosowane do montażu danych pojazdów samochodowych”. Zastępowanie części oryginalnych zamiennikami jest możliwe, ale tylko pod warunkiem, że się na to zgodzisz w umowie.

Co zrobić, żeby nie wcisnęli ci taniego zamiennika?

„W czerwcu 2001 r. doszło do kolizji drogowej nie z mojej winy, został uszkodzony przedni zderzak w moim aucie. Kierowca samochodu, który uderzył w moje auto, przyznał się do winy. Sprawa trafiła do likwidatora – ten wycenił naprawę na kwotę ok. 500 zł. Niezależny serwis wycenił szkodę na sumę 2,4 tys. zł (z wymianą części na nową, oryginalną). Odwołałem się od decyzji ubezpieczyciela. Ten uznał odwołanie, ale nowa kalkulacja też została przeprowadzona dla części alternatywnej, mimo że została uszkodzona część oryginalna. Mimo kolejnych odwołań oraz pozytywnej dla mnie opinii rzecznika ubezpieczonych ubezpieczyciel obstaje przy swoim. W sumie przyznano mi 1,2 tys. zł. Sprawa znalazła się w sądzie w Gdańsku”.

Firma ubezpieczeniowa tłumaczy się tak: „Upoważniony do odszkodowania nie może żądać zwrotu kosztów naprawy z wykorzystaniem droższych części zamiennych, jeżeli jest możliwe wykonanie takiej samej naprawy przy użyciu wskazanych mu, znacznie tańszych komponentów tej samej jakości, gdyż nie można czynić ze swojego prawa użytku, który byłby sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub zasadami współżycia społecznego. Jeżeli na rynku dostępne są części alternatywne o porównywalnej jakości z częściami oryginalnymi, to zastosowanie ich do naprawy w świetle przepisów jest w pełni uzasadnione, zwłaszcza że są dopuszczone do stosowania przez autoryzowane stacje napraw. Wykorzystanie do naprawy alternatywnych części zamiennych w żaden sposób nie wpływa na pogorszenie estetyki pojazdu oraz na bezpieczeństwo użytkowników”.

Ubezpieczyciele uważają, że ich racje są na tyle mocne, iż warto o nie bić się w sądzie. Gdybym był na ich miejscu, to pewnie też nie widziałbym potrzeby uwzględniania w wycenie części cztery razy droższych tylko dlatego, że są markowe. Ale z drugiej strony, jeśli uszkodzone są części oryginalne, to dlaczego wciskać klientowi zamienniki? Zwłaszcza że nigdy nie można zagwarantować, że zamiennik będzie miał rzeczywiście tę samą jakość co część oryginalna. Sądy wychodzą naprzeciw klientom, ale trzeba najpierw powalczyć. Z punktu widzenia klientów jest na te gonitwy sposób – jeśli tylko się da, wybierać likwidację szkody sposobem bezgotówkowym, niech ubezpieczyciel boksuje się z warsztatem.

Udział własny w szkodzie.

Może okazać się pułapką, zwłaszcza w sytuacji, kiedy uszkodzenie samochodu jest relatywnie niewielkie. Znam firmy ubezpieczeniowe, które potrafią obniżyć cenę polisy nawet o jedną piątą, jeśli klient zgodzi się na wpisanie udziału własnego na poziomie 1,5 tys. czy 2 tys. zł. Tak wysoki udział własny, zwłaszcza jeśli ubezpieczamy już nienowe auto, może oznaczać, że przy większości możliwych nieszczęść na drodze nie będzie ci się opłacało w ogóle likwidować szkody, lecz zapłacisz za naprawę z własnej kieszeni. Tylko po co w takim razie płacić składkę AC?

Należy też czytać uważnie OWU, bo może się zdarzyć, że ubezpieczyciel uzależni wysokość udziału własnego od doświadczenia kierowcy. Nawet jeśli twój syn, który ma prawo jazdy od niedawna, został zgłoszony w polisie jako użytkownik twojego samochodu, w razie wypadku firma ubezpieczeniowa – tylko dlatego, że to on prowadził samochód – zapłaci mniej, dyktując wyższy wkład własny w szkodę.

Zniesienie stałej sumy ubezpieczenia.

Standard ubezpieczenia AC jest taki, że zawsze wysokość odszkodowania liczona jest na podstawie wartości pojazdu w dniu powstania szkody. A więc: suma ubezpieczenia jest stała np. przez pierwsze trzy miesiące, a później firma ubezpieczeniowa uznaje, że auto traci na wartości. U większości ubezpieczycieli za dopłatą możesz sobie zagwarantować, że wartość ubezpieczenia pozostanie przez cały czas trwania umowy na tym samym poziomie.

Wyłączenie kradzieży.

Dość długo żyłem w błogiej nieświadomości, ale po pewnym czasie zorientowałem się, że niektóre najtańsze wersje polis AC nie zawierają możliwości wypłaty odszkodowania w sytuacji, gdy auto zostanie skradzione. Nie ma tragedii, gdy auto trzymasz w prywatnym garażu i nieczęsto wypuszczasz się w miasto, ale jeśli dużo jeździsz i parkujesz pod blokiem, takie wyłączenie odpowiedzialności ubezpieczyciela jest bardzo ryzykowne. Dzięki temu polisa może być jednak nawet o 20–30 proc. tańsza.

Czasem cena spada też, gdy wykupisz polisę, która zawiera co prawda opcję ubezpieczenia od kradzieży, ale w przypadku tego rodzaju szkody ubezpieczyciel zażąda od ciebie znacznie wyższego udziału własnego (np. 10 proc.).

Wyłączenie lub skrócenie możliwości pożyczenia samochodu zastępczego.

Zdarzyło mi się, że wykupiłem nieco tańszą polisę, bo wydawało mi się, że w razie wypadku wystarczy mi auto zastępcze na 7 dni. I akurat w tym właśnie roku miałem poważny wypadek, po którym moje auto było naprawiane prawie przez miesiąc, a ja plułem sobie w brodę, że nie zapłaciłem za samochód zastępczy na 14 dni. A w niektórych polisach jest opcja gwarantująca auto zastępcze bez względu na to, jak długo potrwa naprawa samochodu.

Ograniczone koszty holowania.

W przypadku awarii lub wypadku na drodze ubezpieczyciel może pokryć koszty holowania auta do wybranego przez ciebie warsztatu (nawet na drugim końcu Polski), ale – w przypadku tańszej polisy – może zapłacić tylko za holowanie do najbliższego warsztatu. Czasem możliwość holowania jest wyłączona, np. w sytuacji, gdy problem zdarzy się stosunkowo blisko twojego miejsca zamieszkania. Ale polisa jest wtedy tańsza.

Z jakich innych powodów możesz nie dostać odszkodowania?

►  Bo zgubiłeś albo zostawiłeś w samochodzie kluczyki lub dokumenty

Zazwyczaj ubezpieczyciele uzależniają wypłatę odszkodowania od spełnienia pewnych warunków. W razie kradzieży samochodu ubezpieczyciel, zanim wypłaci odszkodowanie z AC, wymaga dostarczenia kompletu kluczyków i dokumentów. Jeśli nie masz kluczyków i dokumentów, a w warunkach umowy jest zapis o obowiązku niepozostawiania kluczyków i dokumentów w pojeździe, to ubezpieczyciel może odmówić wypłaty. Jeśli auto zostanie skradzione na tzw. stłuczkę, a w samochodzie zostawiłeś kluczyki lub dokumenty, też mogą być kłopoty.

►  Bo nie zaciągnąłeś hamulca ręcznego

Jeśli nie zaciągniesz hamulca ręcznego, a auto zjedzie z miejsca, w którym parkujesz, i uderzy w ścianę albo w inny samochód, towarzystwo ubezpieczeniowe potraktuje taką sytuację jako rażące niedbalstwo. I nie zapłaci ani grosza.

►  Bo nie zapłaciłeś składki w terminie

Jeżeli za ubezpieczenie AC płacisz na raty, to pamiętaj, że nie wystarczy zrobić przelewu pieniędzy na konto ubezpieczyciela przed upływem daty płatności raty. Musisz zadbać o to, by tego dnia pieniądze były już na koncie ubezpieczyciela. W przeciwnym razie możesz nie dostać ani grosza odszkodowania.

►  Bo jechałeś za szybko

Jeśli znacznie przekroczyłeś prędkość i było to jedną z przyczyn wypadku, możesz mieć automatycznie zmniejszone odszkodowanie. Gdy wjedziesz na skrzyżowanie na czerwonym świetle albo popełnisz jakiś równie rażący błąd, też musisz się liczyć z obniżonym odszkodowaniem.

►  Bo nie zapiąłeś pasów

To też przykład rażącego niedbalstwa za kółkiem. Jeśli do twojej polisy AC jest dołączone ubezpieczenie od następstw nieszczęśliwych wypadków, pamiętaj, że brak zapiętych pasów może oznaczać wypłatę nawet o połowę mniejszego świadczenia.

ABC POLIS MIESZKANIOWYCH

Ubezpieczenie mieszkania to jeden z tych wydatków, do poniesienia których bardzo cię namawiam. I to nie tylko wtedy, kiedy jest to twój obowiązek, bo mieszkanie jest zabezpieczeniem kredytu hipotecznego i bank wymaga od ciebie posiadania takiej polisy. Każdego roku w budynkach mieszkalnych wybucha prawie 30 tys. pożarów. Prawie 130 tys. mieszkań jest okradanych przez włamywaczy. Do tego dochodzą pęknięcia rur, przepięcia i inne nieszczęścia, z powodu których możesz w jednej chwili stracić część swojego majątku. Elektronika, sprzęt AGD, komputery, laptopy, meble – to wszystko, nawet jeśli nie mieszkasz w pałacu, jest warte kilkadziesiąt tysięcy złotych.

Typowe ubezpieczenia mieszkaniowe chronią od skutków: pożaru, uderzenia pioruna, eksplozji, dymu i sadzy, huraganu, obfitego deszczu, gradu, zejścia lawiny śnieżnej, trzęsienia ziemi, osuwania czy zapadnięcia się gruntu, uderzenia pojazdu, szkód wodociągowych, upadku drzew i innych tego typu nieprzyjemności. Jak ubezpieczyć się z głową? Oto mój miniprzewodnik po najważniejszych dylematach, które dotyczą ubezpieczenia mieszkania.

Ubezpieczenie murów czy tego, co w środku?

Ubezpieczenia mieszkań dzielą się na dwa typy:

►  ubezpieczenie murów – obejmuje jedynie samo mieszkanie, ale już nie to, co znajduje się w środku;

►  ubezpieczenie ruchomości domowych, czyli mebli, szaf, sprzętu RTV i AGD oraz innych cennych przedmiotów.

Do tych drugich polis firmy ubezpieczeniowe dodają często (i warto z tego skorzystać):

►  ubezpieczenie OC (przydaje się, gdy np. zalejemy komuś mieszkanie);

►  assistance domowe, czyli możliwość zamówienia bezpłatnej pomocy do zepsutego zamka czy uszkodzonego kranu (o assistance pisałem więcej w rozdziale poświęconym bankom i rachunkom bankowym, bo assistance jest coraz częściej dodawane przez banki do ROR-ów).

Oczywiście ubezpieczenie, które obejmuje tylko mury, jest cztero-, pięciokrotnie tańsze od tego, które zabezpiecza cię też przed skutkami zniszczenia majątku, który znajduje się w mieszkaniu. Ale rekomenduję ci, żebyś podszedł do sprawy kompleksowo i wykupił ubezpieczenie, które dotyczy wszystkiego, co masz w mieszkaniu.

Poza ustaleniem zakresu ubezpieczenia powinieneś też wybrać jeden z dwóch wariantów likwidacji ewentualnej szkody. Decydując się na polisę mieszkaniową, do wyboru masz dwa warianty ubezpieczenia:

►  ubezpieczenie według wartości rzeczywistej. W razie całkowitego zniszczenia możesz liczyć tylko na tyle, ile obecnie wart jest twój dom lub mieszkanie. Ubezpieczyciel potrąci tzw. zużycie techniczne, czyli od wartości rzeczy nowej odejmie wartość obliczoną według tabel zużycia technicznego. Największy problem będziesz miał więc wtedy, kiedy jesteś właścicielem starszego domu. Jego wartość rzeczywista jest niewielka, za to odbudowa pochłonie dużo więcej pieniędzy;

►  ubezpieczenie według wartości odtworzeniowej – daje pewność, że odszkodowanie pokryje koszty odbudowy domu po aktualnych cenach materiałów i robocizny. Z lepszym zabezpieczeniem wiąże się jednak wyższa cena. Taka polisa przeważnie jest co najmniej dwukrotnie droższa.

Jak wycenić wartość swojego majątku?

Największym problemem w przypadku ubezpieczenia majątku jest oszacowanie, ile jest on wart. Sumę ubezpieczenia ustalasz bowiem sam i nawet najlepszy agent ubezpieczeniowy cię w tym nie wyręczy. Zanim spotkasz się z wysłannikiem firmy ubezpieczeniowej, weź do ręki kartkę i długopis i spisz wszystko, co wartościowego masz w mieszkaniu, starając się przy każdym przedmiocie wpisać jego wartość.

►  Mury mieszkania powinieneś wycenić przez pryzmat cen mieszkań lub domów w twojej okolicy. Nawet jeśli polisa ma posłużyć głównie jako wymagane przez bank zabezpieczenie kredytu hipotecznego, nie ma najmniejszego powodu, by zaniżać wartość murów. Owszem, bankowi wystarczy polisa na sumę odzwierciedlającą aktualną wartość twojego długu, ale w twoim interesie jest, by w przypadku nieszczęścia dostać od firmy ubezpieczeniowej tyle pieniędzy, by wystarczyło na zakup nowego domu lub mieszkania.

►  Uwaga: niektórzy z moich czytelników błędnie zakładają, że jeśli „właścicielem” polisy, na mocy cesji, będzie bank kredytodawca, to trzeba wyznaczyć jej wartość jak najniżej (żeby nie płacić bez sensu wyższej składki, z której potem skorzysta tylko kredytodawca). Bank, nawet jeśli polisa będzie opiewała na większą kwotę niż twoje zadłużenie, może pobrać z polisy tylko tyle pieniędzy, ile mu jesteś winien – i ani grosza więcej. Jeśli więc masz mieszkanie warte 400 tys. zł, a kredyt w banku jest na 300 tys. zł, to w przypadku spalenia się mieszkania ubezpieczonego na całe 400 tys. zł bank zamknie kredyt z pieniędzy od ubezpieczyciela, ale tobie wypłaci pozostałe 100 tys. zł.

►  Stałe elementy wyposażenia (tynki, tapety, okna, drzwi, płytki, wykładziny, instalacja wodno-kanalizacyjna). Często, szacując wartość swojego mieszkania, zapominamy wziąć pod uwagę te elementy. Ubezpieczając mieszkanie, powinniśmy zagwarantować sobie ubezpieczenie w takiej wysokości, które pozwoli w razie nieszczęścia nie tylko odzyskać wartość mieszkania w stanie surowym, lecz także ponownie je urządzić.

►  Mienie ruchome: meble, sprzęt sportowy, RTV i AGD, odzież, biżuteria i kosztowności. Policz, ile może być wart sprzęt, który zgromadziłeś w mieszkaniu, najlepiej zrób w tym celu listę i po kolei wpisuj wartość każdej rzeczy. A na końcu podaj agentowi ubezpieczeniowemu łączną sumę.

Co się stanie, jeśli nie doszacujesz wartości swojego majątku i ubezpieczysz się na zbyt niską kwotę? Firma ubezpieczeniowa w razie nieszczęścia wypłaci ci mniej, niż straciłeś. Takie ryzyko nazywa się niedoubezpieczeniem mienia.

Od czego zależy składka i odszkodowanie?

Składka, jaką podyktuje ci ubezpieczyciel, zależy od twojego profilu ryzyka (czyli np. jeśli mieszkasz na parterze i nie masz co najmniej jednego zamka antywłamaniowego, to twoja składka będzie większa, niż zapłaci mieszkaniec drugiego piętra, który ma atestowane drzwi antywłamaniowe), a także od wariantu ubezpieczenia. A więc od tego, jakie ryzyka bierze na siebie ubezpieczyciel. Zanim podpiszesz się pod wnioskiem o ubezpieczenie, dokładnie sprawdź tę część umowy. Agenci często, widząc przerażoną minę klienta, zastrzelonego wysokością składki, w pośpiechu coś tam zmieniają we wniosku i nagle okazuje się, że składka spada o jedną trzecią. To „coś”, to właśnie zakres ubezpieczenia. Wystarczy wykasować klientowi ochronę antykradzieżową i cena składki na bank mocno pójdzie w dół.

Jakie warianty ubezpieczeń proponują dziś firmy?

►  Podstawowy: od pożaru, wybuchu, uderzenia pioruna, skutków huraganu i uderzenia samolotu lub samochodu.

►  Pośredni: wszystkie ryzyka z wariantu podstawowego plus trzęsienie ziemi, osunięcie się ziemi, zalanie, zniszczenia w wyniku gradu i mrozu (np. pękanie rur).

►  Rozbudowany: wszystkie ryzyka z dwóch powyższych wariantów plus kradzież z włamaniem, nawałnice deszczowe.

►  All risks: wszystkie możliwe ryzyka, łącznie ze skutkami ataków terrorystycznych, wandalizmu, a także od szkód, w których ubezpieczony wykazał się rażącym niedbalstwem.

Poza tym firmy ubezpieczeniowe dołączają do polis ubezpieczenia nagrobków, domu letniskowego oraz piwnicy.

Od czego zależy wartość wypłaty?

Im większy zakres ochrony, tym składka jest wyższa. Ale nie oznacza to automatycznie, że w razie nieszczęścia zawsze dostaniemy tyle pieniędzy, ile wynosi nasza suma ubezpieczenia wpisana w polisie. Firma ubezpieczeniowa w takim wypadku oszacuje straty procentowo w stosunku do całej wartości naszego mieszkania lub domu.

Jeśli np. (odpukać w niemalowane) spłonie twoje mieszkanie, które ubezpieczyłeś na 200 tys. zł, a firma ubezpieczeniowa oszacuje uszczerbek w twoim lokalu na 50 proc., to dostaniesz do ręki 100 tys. zł. To oznacza, że do umowy ubezpieczenia wkrada się czynnik uznaniowości. Znam wiele przypadków, w których klienci nie zgadzają się z wyceną szkód. Bywa, że sprawy kończą się w sądzie. Dlatego warto zapłacić wyższą składkę, ale mieć polisę znanej, renomowanej firmy, dla której dobre imię ma znaczenie. Firma krzak, która oferuje tanie polisy, a potem kantuje na każdym kroku przy szacowaniu szkody i wypłacaniu odszkodowania, może sobie pozwolić na wieloletnie sprawy w sądzie, bo jej dobre imię nie jest wiele warte. Co jak co, ale swój majątek warto ubezpieczyć w uznanej firmie ubezpieczeniowej, a nie pierwszej z brzegu lub najtańszej na rynku.

Limity odpowiedzialności i wyłączenia

Większość polis ubezpieczeniowych dostępnych na polskim rynku zawiera tzw. limity odpowiedzialności dotyczące poszczególnych składników ubezpieczanego majątku. Np. nawet jeśli w wyniku kradzieży stracisz cały sprzęt elektroniczny, to ubezpieczyciel – choć postara się pokryć twoje straty – na pewno nie wypłaci ci więcej niż np. 50 proc. sumy ubezpieczenia. Limity odpowiedzialności są zawarte w ogólnych warunkach ubezpieczenia. Najniższe limity (nawet ok. 10 proc.) mają pieniądze, papiery wartościowe czy biżuteria. W przypadku pieniędzy część polis ma wręcz zastrzeżenie, że niezależnie od tego, ile stracisz, dostaniesz w ramach odszkodowania nie więcej niż 1000 zł. Stąd nie warto trzymać w mieszkaniu – nawet dobrze ubezpieczonym – większych sum w gotówce. Drogą biżuterię warto z kolei zamknąć w sejfie, dzieła sztuki zaś – ubezpieczyć oddzielnie.

Uwaga! Część ubezpieczycieli stosuje w umowach ubezpieczenia tzw. franszyzę integralną. To wartość, do wysokości której ubezpieczyciel nie wypłaca odszkodowania, ale w momencie, gdy rozmiar szkody przekroczy tę wartość, wypłata odszkodowania następuje w całości, bez potrącania jakiejkolwiek kwoty.

Wyłączenia? Firmy ubezpieczeniowe nie zapłacą za szkody powstałe w wyniku twojego niedbalstwa, jeśli byłeś pod wpływem alkoholu bądź narkotyków. Prawdopodobnie nie dostaniesz ani grosza, jeśli ktoś włamie ci się do mieszkania, ale na drzwiach nie będzie śladu włamania. Firma ubezpieczeniowa uzna wtedy, że prawdopodobnie sam ułatwiłeś złodziejowi dostęp do mieszkania, np. zostawiłeś gdzieś klucze i portfel.

Jak uniknąć nieporozumień z ubezpieczycielem?

Przede wszystkim w terminie płać składki – jeśli się spóźnisz, ochrona ubezpieczeniowa może w sposób nieodwracalny wygasnąć. Zbieraj też (i archiwizuj, być może także w postaci elektronicznej, na twardym dysku przechowywanym poza miejscem zamieszkania) dowody potwierdzające posiadanie poszczególnych składników majątku, szczególnie tych najdroższych. Zbieraj rachunki, faktury, gwarancje. W przypadku sporu z ubezpieczycielem taka dokumentacja może okazać się bezcenna.

Zarządzanie własnymi długami to nie lada sztuka. Bywa, że z trudem radzisz sobie ze spłatą rat, potem przestajesz je płacić i zamiast od razu poprosić o restrukturyzację, chowasz głowę w piasek, skazując się na nieuchronną wizytę windykatora, a potem komornika. Taki przebieg wydarzeń jest niekorzystny z dwóch powodów:

►  po pierwsze, tracisz kontrolę nad sytuacją – wierzyciel nie chce już z tobą rozmawiać i wysyła windykatora, a potem komornika. Oni wykonują jego polecenia (oraz ewentualnie dyspozycje sądu), nie patrząc na konsekwencje. Stąd tyle opowieści o rodzinach wyrzucanych z domów przez komorników. Warto zrobić wszystko, żeby do takiej sytuacji nie doprowadzić;

►  po drugie, zapłacisz na pewno więcej. Dopóki nie dogadasz się z wierzycielami, będą naliczali ci karne odsetki i dług będzie rósł bardzo szybko. Z chwilą zawarcia porozumienia nie tylko przestają bić odsetki, lecz także możesz prosić wierzyciela, żeby w geście dobrej woli część z nich ci umorzył. Znam bardzo wielu klientów, którzy w pakiecie z umową określającą nowe warunki spłaty dostali umorzenie części karnych odsetek. Pamiętaj, że karne odsetki to straszak na dłużnika, wierzyciele naliczają je, czasem nawet nie wierząc w to, że kiedyś wyegzekwują te pieniądze. Chodzi im o to, żeby skłonić cię do działania.

ZA KRÓTKA KOŁDRA? PIERWSZY PLAN RATUNKOWY

Jeśli dochodów nie starcza na pokrycie opłat za mieszkanie, rachunków za telefon, a przede wszystkim rat kredytowych, i już nie płacisz w terminie swoich zobowiązań, to powinieneś od razu zabrać się do prób negocjowania z wierzycielami nowych harmonogramów spłat.

Jakie instrumenty masz do wyboru? Wymienię je na przykładzie bankowego kredytu, ale większość z nich można zastosować także przy negocjacjach z innymi wierzycielami. Pamiętaj: nie jesteś ani pierwszym, ani ostatnim, który znalazł się w takiej sytuacji. W Polsce swoich zobowiązań w terminie nie spłaca ponad 2 mln osób, a kilkaset tysięcy ma na karku windykatorów lub komorników. Zrób wszystko, by problem rozwiązać bez uczestnictwa komornika.

Pamiętaj też, że w negocjacjach z wierzycielami masz tylko jedną szansę. Jeśli stracą do ciebie zaufanie, będą już z automatu odrzucali twoje kolejne postulaty. Nie zawiedź ich zaufania i od razu zaproponuj taki plan, który ma szansę realizacji.

Zanim zabierzesz się do dzieła, zbierz dokumenty świadczące o tym, że wpadłeś w tarapaty niezupełnie z własnej winy, np. zaświadczenie o utracie pracy bądź o tym, że obniżono ci pensję. Wylicz też sobie maksymalną wartość raty, którą byłbyś w stanie co miesiąc spłacać. W banku mogą cię o to zapytać.

1. Wakacje kredytowe. Bank mógłby zawiesić ci spłatę kredytu na kilka lub kilkanaście miesięcy. Zastanów się jednak, czy jest sens wychodzić z taką propozycją. Warto to zrobić tylko wtedy, jeśli masz duże szanse, że za jakiś czas dostaniesz większy zastrzyk gotówki, który pomoże ci nadgonić spłaty. Jednym z większych błędów, jakie możesz zrobić, jest wystąpienie o wakacje kredytowe tylko po to, żeby zyskać na czasie, z przekonaniem, że „jakoś to będzie”. Jeśli nie wykorzystasz pierwszej szansy na restrukturyzację długu, kolejnej już prawdopodobnie nie będzie.

2. Spłata tylko rat lub tylko odsetek. Bank mógłby zgodzić się na to, byś przez pewien czas spłacał tylko same raty kapitałowe (odsetki byłyby doliczane do wartości kredytu i spłaciłbyś je później) albo same odsetki. Ale pamiętaj: to nie jest rozwiązanie na dłuższy okres, bo wtedy dług urośnie tak bardzo, że nie będziesz w stanie go spłacić. Spłacanie samych rat kapitałowych i odkładanie odsetek „na później” to pomysł dobry na uzyskanie oddechu przez kilka, kilkanaście miesięcy, ale w ten sposób nie wyjdziesz z długów.

3. Rozłożenie kredytu na dłuższy czas. Bank mógłby się zgodzić, byś spłacał kredyt np. nie przez trzy, ale przez pięć lat. Dzięki temu miesięczna rata będzie niższa. Np. jeśli masz do spłacenia 10 tys. zł, to przy stawce 15 proc. i trzyletnim okresie płacisz 346 zł raty miesięcznie. Ten sam kredyt rozłożony na pięć lat będzie cię kosztował 238 zł na miesiąc.

4. Konsolidacja kredytów. Jeśli masz kilka wysoko oprocentowanych kredytów, to może ci się opłacić skupienie ich w jeden. Nowy bank mógłby udzielić ci nowego kredytu na spłatę starych długów. Jeśli np. masz 35 tys. zł długów oprocentowanych na 15 proc. rocznie, które musisz spłacić w ciągu dwóch lat, a nowy bank dałby ci pięcioletni kredyt oprocentowany na 13 proc., to zamiast 1,7 tys. zł miesięcznych rat płaciłbyś 1,3 tys. zł. Więcej na ten temat pisałem w poprzednim paragrafie.

5. Wykorzystanie debetu. Jeśli spłacasz drogie kredyty gotówkowe albo ciśnie cię limit na karcie kredytowej, spróbuj pokryć te długi z tańszego źródła. W większości banków najtańszą odmianą kredytu jest debet przywiązany do konta osobistego. O ile kredyty gotówkowe i karty kredytowe są zwykle oprocentowane na 15 proc., to oprocentowanie debetów nie przekracza 10–12 proc. Jeśli możesz spłacić kredyty gotówkowe i karty kredytowe debetem na koncie, jest szansa na to, że będziesz płacił niższe raty.

6. Zastawienie ziemi lub mieszkania. Jeśli masz własne mieszkanie lub np. odziedziczyłeś po babci kawałek ziemi, sprawdź, czy nie opłaciłoby ci się zastawić tego majątku, by pieniędzmi z kredytu spłacić stare zadłużenie. Kredyt hipoteczny jest najtańszym rodzajem zadłużenia, więc opłaca się zamienić kredyty gotówkowe i karciane na jedną pożyczkę hipoteczną.

7. Powiększenie istniejącego kredytu hipotecznego. Jeśli już spłacasz kredyt hipoteczny, zapytaj swój bank, czy nie podwyższyłby jego wartości – będziesz miał pieniądze na spłatę przeterminowanych długów. Uważaj tylko, by bank przy okazji wypłaty ekstra transzy nie podwyższył ci marży od całego kredytu. To się nie opłaca! Powiększenie kredytu hipotecznego wchodzi w grę tylko przy zachowaniu tych samych warunków kredytowania.

Dwa pomysły na uelastycznienie kredytu: studium przypadku

Zmiana warunków spłaty kredytu to dobry pomysł nie tylko w sytuacji, kiedy już masz zaległości w spłacie. Czasem warto zadziałać prewencyjnie. Jeśli np. wiesz, że pracodawca przestał wypłacać ci zwyczajowe premie albo w drodze jest dziecko i dodatkowe wydatki, albo chorujesz i przez to twoje dochody się zmniejszyły o 10–20 proc., warto wykonać dwa ruchy, które zmniejszą ryzyko wpadnięcia w pętlę zadłużenia. Łatwiej będzie rozmawiać z bankiem wtedy, gdy jeszcze spłacasz raty w terminie, niż z pozycji kogoś, kto już się „nie wyrabia”.

Prześledźmy te dwa pomysły na przykładzie pani Iwony, czytelniczki bloga „Subiektywnie o finansach”. Pani Iwona odezwała się do mnie kilka miesięcy temu i – w odróżnieniu od wielu innych osób – wcale nie po to, bym pomógł jej negocjować z bankiem niespłacany kredyt.

„Piszę, ponieważ chciałabym obniżyć raty moich dwóch kredytów gotówkowych. Wcześniej zarabiałam dobrze, ale od jakiegoś czasu mam niskie zarobki – a te kredyty są wysoko oprocentowane. Nie jestem VIP-klientem mojego banku i nawet nie wiem, jak powinnam ewentualnie negocjować zmiany warunków kredytów. Gdyby udało się obniżyć raty kredytów, mogłabym pozwolić sobie na jakieś comiesięczne oszczędności, bo na razie nie jest to możliwe” – pisze pani Iwona.

Z harmonogramów, które mi przesłała pani Iwona, wynika, że ma raptem dwa kredyty gotówkowe, oba wzięte w tym samym banku. Pierwszy kredyt trzeba spłacać jeszcze cztery lata, drugi zaś – trzy lata. Razem moja czytelniczka oddaje bankowi 730 zł, a łączne saldo zadłużenia wynosi obecnie 24 tys. zł (a dokładniej 18,7 tys. zł kredytu, któremu do końca zostały cztery lata, i 5,5 tys. zł tego krótszego). Oprocentowanie obu – blisko 16 proc. w skali roku.

Ponieważ pani Iwona ma kredyt hipoteczny, to być może na rzeczy byłoby dorzucenie 24 tys. zł do tegoż kredytu. Na szczęście nie jest to kredyt we frankach, bo takiego lepiej nie ruszać (ostateczny koszt frankowego kredytu jest nieznany, bo nie wiemy, po jakim kursie będziemy spłacali poszczególne raty, więc nie sposób też przewidzieć, jak będzie się zmieniała dodatkowa część raty, wynikająca z dorzucenia do niego długów konsumpcyjnych).

Różnica między oprocentowaniem „hipotek” i zwykłych kredytów gotówkowych jest kilkakrotna. Automatyczne wydłużenie okresu spłaty pożyczek (poprzez dostosowanie ich do terminu spłaty kredytu hipotecznego) spowoduje, że łącznie odsetki wzrosną, ale rata będzie dużo niższa. O ile? Policzmy. Przy kredycie o wartości 200 tys. zł z marżą 1,5 proc. i umowie na 30 lat wysokość raty wynosi 960 zł. Jeśli dorzucimy do tego kredytu 24 tys. zł, to miesięczne obciążenie domowego budżetu zwiększy się do 1080 zł. A więc zamiast spłacać 730 zł miesięcznie, pani Iwona może z tytułu pożyczek konsumpcyjnych miesięcznie dorzucać tylko 120 zł do raty kredytu hipotecznego. Piękne? Owszem, ale są skutki uboczne. Te 120 zł w perspektywie 30 lat złoży się na ponad 43 tys. zł dodatkowego kosztu kredytu. Trzeba więc będzie spłacić prawie dwa razy więcej niż 24 tys. zł, które byłyby do oddania w „regulaminowym” terminie trzech-czterech lat. Czy warto iść w tę stronę? Jeśli problem ze związaniem końca z końcem jest duży, to nie ma innego wyjścia.

Drugą słabą stroną takiego rozwiązania – poza tym, że trzeba będzie zapłacić większe odsetki – jest ryzyko, że bank przy okazji zechce ugrać coś dla siebie. I np. stwierdzi, że przy okazji sporządzania aneksu zbada jeszcze raz zdolność kredytową klienta, weryfikując (w górę, a jakże) marżę. Oczywiście w takim przypadku trzeba sobie natychmiast odpuścić dorzucanie czegokolwiek do kredytu hipotecznego.

Drugie rozwiązanie – dziwię się, że bank pani Iwony jeszcze go nie zaproponował z własnej inicjatywy – to proste połączenie dwóch kredytów w jeden i wydłużenie okresu ich spłaty. Przykładowo: gdyby pani Iwona wydłużyła swoje pożyczki z trzech-czterech lat do siedmiu, to nawet przy oprocentowaniu rzędu 15 proc. (a sądzę, że przy konsolidacji można powalczyć o niższe) rata wyniesie 463 zł miesięcznie. Jak by nie patrzeć, jest to o 270 zł mniej niż suma obecnych rat. Oczywiście tutaj też jest coś za coś. Do spłaty zamiast obecnych 24 tys. zł będzie łącznie 38,9 tys. zł. Gdyby wydłużyć spłatę aż do dziesięciu lat, to wysokość raty (nawet przy wysokim oprocentowaniu 15 proc.) dałoby się zbić w okolice 406 zł. Ale do spłaty byłoby już 43,9 tys. zł. Uważam, że pani Iwona powinna iść do swojego – bądź dowolnego innego – banku i zażądać konsolidacji przy możliwie niskim oprocentowaniu, jednocześnie wydłużając okres spłaty. O ile? Oczywiście im mniejsze wydłużenie, tym lepiej (bo do spłaty będzie mniej odsetek), byle nowa rata była już do zniesienia przez domowy budżet.

No i na koniec ważna uwaga: niektóre oferty konsolidacji zadłużenia są w ogóle jednym wielkim złudzeniem optycznym, opierają się bowiem na zamianie niższego oprocentowania na wyższe, dorzuceniu dodatkowego ubezpieczenia i prowizji. Ale co tam – ważne, że rata niższa (bo kredyt wydłużony np. czterokrotnie). Zanim skonsolidujesz kredyt, koniecznie zapytaj, czy oprocentowanie łączne będzie niższe, czy nie zapłacisz za to zbyt wysokiej prowizji (na rynku wciąż są banki, które konsolidują kredyty, nie pobierając prowizji), a także czy bank nie dorzuci jakiegoś dodatkowego produktu razem z połączonym kredytem. Jeśli dorzuci, to koniecznie dolicz jego koszt do kalkulacji opłacalności całego interesu.

Uwaga na nieetyczną konsolidację!

W ofertach kredytów konsolidacyjnych najbardziej wkurza mnie to, że obietnicy niższych rat (oczywiście nie zawsze wynikających z niższego oprocentowania, ale często z rozłożenia długu na więcej lat) towarzyszy druga obietnica – że będzie można dobrać dodatkową gotówkę na dowolny cel. Chodzi rzecz jasna o to, żeby dodatkowo zachęcić klienta do skonsolidowania długów. Nie dość, że ma bonus w postaci niższych rat, to jeszcze dostanie do ręki gotówkę – a, umówmy się, każdy potrzebuje dodatkowej gotówki.

Co to ma wspólnego z uzdrawianiem sytuacji finansowej kogoś, kto już ma długi? Oczywiście nic. Sens ma konsolidacja polegająca na obniżeniu comiesięcznych rat i stworzeniu dzięki temu szansy na jednoczesne generowanie w domowym budżecie nadwyżki pieniędzy z przeznaczeniem na oszczędności. Jeśli temu procesowi towarzyszy również wzrost zadłużenia z powodu dodatkowego kredytu, to mamy do czynienia z sytuacją niebezpieczną – wpędzaniem klienta w długi pod pozorem wyciągania go z nich.

Przejrzałem kilka ofert kredytów konsolidacyjnych z dodatkową gotówką. Głównie tych, które są reklamowane w telewizji. W banku A obiecują, że obniżą ratę o 5 proc. w stosunku do sumy dotychczas płaconej przez klienta. A dodatkowo oferują do 1000 zł dodatkowej gotówki. Warunek: konsolidowane zadłużenie musi być większe niż 10 tys. zł. A więc: nagrodą za przyniesienie do banku dużego długu jest... przerobienie go na jeszcze większy dług. W banku B mówią, że dorzucą nawet 10 proc. „świeżutkiej gotóweczki” do konsolidowanego zadłużenia. A wszystko pod hasłem: „Zamień ratę na małą ratkę”. Najchętniej zabroniłbym takich praktyk. Kredyt konsolidacyjny nie powinien służyć zwiększaniu zadłużenia klienta w stopniu większym, niż wynika to z wydłużenia okresu kredytowania.

KŁOPOTY Z KREDYTEM HIPOTECZNYM

Kredyt większy niż wartość mieszkania. Co może ci zrobić bank?

Aż ćwierć miliona kredytobiorców ma dziś dług większy niż wartość mieszkań kupionych na kredyt. Najczęściej dotyczy to kredytobiorców, którzy wzięli kredyt we frankach w latach 2007–2009. Od tego czasu notowania szwajcarskiej waluty poszły w górę o kilkadziesiąt procent, a ceny mieszkań spadły. Kto brał kredyt „pod korek”, czyli wykorzystując do końca zdolność kredytową i pożyczając od banku pieniądze bez wkładu własnego, dziś może mieć kredyt wyższy niż wartość mieszkania.

Jeśli też jesteś w tej grupie, to pewnie zastanawiasz się, czy grozi ci wypowiedzenie umowy kredytowej, konieczność zapłacenia jakiejś dodatkowej składki ubezpieczeniowej. A może bank zażąda dodatkowego zabezpieczenia? I w ogóle od czego zależy, czy bank zainteresuje się również twoim kredytem? Na podstawie relacji kilkudziesięciu moich czytelników, którzy mieli już spotkania ze swoimi opiekunami kredytowymi z ramienia banku – właśnie z powodu zbyt niskiej wartości mieszkania w stosunku do wartości kredytu – sporządziłem listę potencjalnych zagrożeń i kilku rad.

Dobra wiadomość: raczej nie wchodzi w grę wypowiedzenie umowy kredytowej z powodu zbyt niskiej wartości zabezpieczenia. A już na pewno ci to nie grozi, jeśli w terminie spłacasz raty. Wypowiedzenie umowy to dla każdego banku ostateczność, której możesz się spodziewać tylko w sytuacji, kiedy zupełnie nie będziesz chciał współpracować z bankiem. Co więc ci grozi, jeśli twój kredyt „spuchł”, a mieszkanie jest mniej warte niż dług wobec banku?

1. Bank chce przysłać rzeczoznawcę. Zwykle informuje cię o tym w liście poleconym, prosząc o kontakt w celu umówienia wizyty. To oczywiście „przygotowanie artyleryjskie”, bo bank, mając czarno na białym aktualną wycenę wartości twojego mieszkania i porównując ją z wysokością kredytu, będzie mógł żądać od ciebie spełnienia jakichś dodatkowych warunków. Czy możesz się nie zgodzić na wizytę rzeczoznawcy? Sprawdź odpowiednie punkty w swojej umowie. Kredyty we frankach zwykle zawierają klauzule, które pozwalają zlecić wycenę nieruchomości. Ta wycena ma dać podstawę do stwierdzenia, czy będzie konieczne dodatkowe zabezpieczenie spłaty kredytu. Sprawdź brzmienie tego punktu i ustal, czy przesłanki, które pozwalają bankowi na dokonanie wyceny nieruchomości, są spełnione. Jeśli nie – możesz nie zgodzić się na przeprowadzenie wyceny.

2. Bank żąda przedstawienia wyceny nieruchomości na twój koszt. W dużej części umów kredytowych są zapisy obligujące klienta banku do przedstawienia aktualnego operatu szacunkowego, dotyczącego wartości nieruchomości, na koszt kredytobiorcy. Czy możesz się sprzeciwić? Tak. Prawo mówi, że obciążanie kredytobiorców dodatkowymi kosztami związanymi z wykonywaniem umowy powinno mieć miejsce jedynie w sytuacjach to uzasadniających. Przeczytaj więc zapisy umowy kredytowej i oceń, czy powody żądania wyceny przez bank są podane wystarczająco precyzyjnie.

Jeśli bank przeprowadził wycenę na twój koszt, nie może utajnić jej wyników. Jeśli jest to korekta wcześniejszej wyceny – także powinieneś dostać ją do wglądu, ale tylko pod warunkiem, że ta nowa wycena jest przez bank traktowana jako uzasadnienie żądania od ciebie jakichś zmian w umowie (np. wykupienia dodatkowego ubezpieczenia). Jeśli bank przeprowadził wycenę tylko dla własnego użytku i nie chce wykorzystać jej do zmiany warunków kredytu, może nie ujawniać jej treści.

Znam sytuacje, w których bank przysyła rzeczoznawcę, a ten pokazuje śmiesznie niską wycenę mieszkania. Gołym okiem widać, że jest zaniżona po to, by bank mógł wysunąć jakieś żądania. Co robić w takiej sytuacji? Możesz zlecić własną wycenę, powołując kwalifikowanego rzeczoznawcę od nieruchomości. Będzie cię to kosztowało nawet do kilkuset złotych, ale bank ma obowiązek wziąć twoją wycenę pod uwagę. Nie ma obowiązku jej uwzględnić, ale taka niezależna wycena zwykle jest istotnym argumentem w ręku klienta. Jeśli bank go nie uwzględni, może być on mocnym orężem w sądzie cywilnym bądź w arbitrażu, gdyby bank ostatecznie wypowiedział umowę.

3. Bank chce większego zabezpieczenia. Czy ma prawo zmieniać reguły w trakcie gry? Umowy o kredyt hipoteczny zazwyczaj nakładają na kredytobiorcę obowiązek spłaty części kredytu lub przedstawienia dodatkowego zabezpieczenia, jeżeli wartość nieruchomości stanie się niższa (lub niższa o określoną wartość) od wysokości zadłużenia.

Diabeł tkwi oczywiście w szczegółach. Warunki umożliwiające bankowi żądanie dodatkowego zabezpieczenia powinny być sformułowane w sposób jasny i precyzyjny. Umowa kredytu powinna określać m.in. sposób zabezpieczenia spłaty kredytu, a także warunki dokonywania zmian umowy. Jeśli takich punktów w umowie nie ma, nie musisz się przejmować roszczeniami banku. Ale w większości przypadków banki o takich zapisach w umowie nie zapominają.

Kiedy możesz zakwestionować żądanie dodatkowego zabezpieczenia?

Banki zastrzegają w umowach możliwość żądania dodatkowego zabezpieczenia w razie np. zmian wartości różnych parametrów wpisanych do umowy. Jednak zwykle są to zapisy dość ogólnikowe, nie precyzują, w jakim stopniu ta zmiana wartości – oraz którego z zabezpieczeń – dawałaby podstawę do żądania dodatkowego zabezpieczenia. A więc tu jest pole do negocjacji z bankiem.

Czy możesz sam wybrać sobie dodatkowe zabezpieczenie?

Jeśli w punkcie umowy kredytowej, który mówi o możliwości żądania przez bank dodatkowych zabezpieczeń, pojawia się sformułowanie w rodzaju „uzgodnione z bankiem dodatkowe zabezpieczenie”, bank nie powinien narzucać ci żadnych konkretnych rodzajów zabezpieczeń, lecz czekać na twoją propozycję. Jeśli bank usiłuje wymusić na tobie konkretne dodatkowe zabezpieczenie, stanowczo walcz o respektowanie swoich praw zapisanych w umowie kredytowej. Ale pamiętaj, żeby nie przeszarżować. Gdyby bank wypowiedział umowę, a sąd nie zakwestionował tej decyzji, możesz stracić ogromne pieniądze i do końca życia tkwić w długach. Dlatego staraj się raczej dogadać z bankiem. Na pewno jest sposób, by spotkać się w pół drogi.

A na koniec dwa przykłady zapisów dotyczących żądania przez bank dodatkowego zabezpieczenia kredytu, które zostały już uznane przez sąd za nielegalne. Sprawdź, czy w twojej umowie nie brzmią podobnie, a jeśli tak jest, to wykorzystaj ten argument w negocjacjach z bankiem.

Jak zaoszczędzić na miesięcznej racie kredytu walutowego?

Polacy najczęściej zaciągali kredyty walutowe we frankach szwajcarskich oraz euro. Jednak wielu raty płaci w złotówkach. Tym samym kredytobiorca zostaje obciążony dodatkowym kosztem w postaci bankowego spreadu walutowego, czyli różnicy między kursem kupna i sprzedaży. Analitycy porównywarki finansowej Comperia. pl policzyli, ile można oszczędzić, korzystając z możliwości bezpłatnego przejścia na system spłaty rat bezpośrednio w walucie obcej.

Według nich każdego dnia średni kurs sprzedaży franka szwajcarskiego w polskich bankach jest o 11–12 gr wyższy od podawanego przez NBP. W przypadku euro różnica wynosi 13–14 gr. Kantory oferują kursy walut korzystniejsze przynajmniej o kilka groszy. Ile można zaoszczędzić?

Jeśli rata kredytu wynosi np. 400 franków szwajcarskich, to spłacając kredyt w tradycyjny sposób (gdy bank przelicza złotówki na walutę), przy kursie franka na poziomie 3,55 zł miesięczna rata wyniesie 1420 zł. Zakładając, że w kantorze kredytobiorca mógłby liczyć na kurs franka szwajcarskiego niższy o mniej więcej 10 gr, zaoszczędziłby aż 40 zł (rata kredytu wyniosłaby 1380 zł). W ciągu roku oznacza to niemal 500 zł oszczędności, natomiast w całym okresie spłaty – nawet kilkanaście tysięcy złotych.

Złote na franki czy euro można wymienić między innymi w kantorze czy na internetowej platformie wymiany walut. Przy niższym kursie można zakupić większą ilość waluty obcej, oszczędzając w momencie, gdy złoty się osłabia. Jest to o tyle łatwe i korzystne, że banki nie mają prawa pobierać opłat za spłatę kredytu bezpośrednio w walucie. Co więcej, większość instytucji akceptuje sytuację, w której kredytobiorca raz spłaca zobowiązanie w walucie, a raz – z konta złotowego. Banki dopuszczają taką możliwość ze względu na wygodę kredytobiorcy, który nie zawsze na czas wymienia złotówki na walutę obcą.

Klauzula niedozwolona nr 3182 z 2010 r.: „W przypadku, gdy w okresie obowiązywania umowy kredytu zwiększeniu ulegnie stosunek aktualnej wysokości salda zadłużenia kredytu wyrażonego w PLN do aktualnej wartości ustanowionych prawnie zabezpieczeń i/lub nastąpi zmiana wartości ustanowionych prawnie zabezpieczeń i/lub zagrożenie terminowej spłaty kredytu, i/lub pogorszenie się sytuacji finansowej Kredytobiorcy, Bank może zażądać ustanowienia dodatkowego prawnego zabezpieczenia kredytu i/lub zlecić zbadanie stanu prawnego i technicznego oraz określenia wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot zabezpieczenia na koszt Kredytobiorcy”.

Klauzula niedozwolona nr 268 z 2004 r.: „Bank może wypowiedzieć umowę kredytu w całości lub w części, w szczególności z powodu: 1) niespłacenia w terminie należności, 2) zagrożenia terminowej spłaty kredytu z powodu złej sytuacji finansowo-majątkowej Kredytobiorcy, 3) znacznego obniżenia się realnej wartości złożonego zabezpieczenia lub utraty tego zabezpieczenia, 4) niedotrzymania innych warunków umowy kredytu”.

Ubezpieczenie niskiego wkładu. Jak się wyplątać?

Jeśli brałeś kredyt na 100 proc. wartości kupowanego mieszkania lub domu, to na pewno bank zażądał od ciebie ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Zwykle obejmuje ono 20 proc. kwoty kredytu. Konstrukcja takiego ubezpieczenia jest następująca: firma ubezpieczeniowa bierze na siebie część ryzyka, że możesz nie spłacić kredytu, i zdejmuje część odpowiedzialności z banku. Dzięki temu bank może udzielić ci wyższego kredytu, nie obawiając się, że Komisja Nadzoru Finansowego będzie ciosała mu kołki na głowie, że prowadzi zbyt ryzykowną działalność kredytową.

Gdyby się okazało, że rzeczywiście nie spłacisz zaciągniętego kredytu, to bank traci tylko 80 proc. pieniędzy, które ci pożyczył, 20 proc. zaś oddaje mu firma ubezpieczeniowa. Ubezpieczenie działa tylko wtedy, gdy wartość kredytu przekracza 80 proc. wartości nieruchomości. A więc po spłacie części kredytu bank nie powinien wymagać już od ciebie płacenia tego ubezpieczenia. Wielu kredytobiorców czeka na ten moment z utęsknieniem, bo składka takiego ubezpieczenia jest płatna na wiele miesięcy z góry, co oznacza zwykle ogromne obciążenie portfela kredytobiorcy. Przeciętna składka wynosi 3 proc. wartości ubezpieczenia na trzy lata. Jeśli więc masz na karku 300 tys. zł kredytu i tyle samo warte jest twoje mieszkanie, zapłacisz składkę od 60 tys. zł. Stawka 3 proc. od tej sumy wynosi 1800 zł. Jeśli za trzy lata znów okaże się, że nie spłaciłeś jeszcze 20 proc. wartości kredytu, bank przyjdzie po składkę ponownie.

Wielu kredytobiorcom doradcy w bankach i u pośredników wmawiali, że ubezpieczenie niskiego wkładu to płatność jednorazowa, która w przyszłości się nie powtórzy. Niestety, w wielu przypadkach – także z powodu pułapek zawartych w konstrukcji tego ubezpieczenia – okazywało się, że bank co trzy lata zgłasza się po kolejną składkę ubezpieczenia.

Najpopularniejsze pułapki zawarte w ubezpieczeniach niskiego wkładu własnego:

1. Przeliczanie wartości ubezpieczenia w kredycie frankowym na złote. Jeśli pożyczyłeś 100 tys. franków, a dziś masz do spłaty 80 tys. franków, to ubezpieczenia niskiego wkładu własnego płacić już nie powinieneś. Chyba że... bank zapisał w umowie, że bierze pod uwagę kwotę zadłużenia w złotych, a nie we frankach. W 2007 r. frank był wart 2 zł, na początku 2014 r. – 3,3 zł. Przeliczając kwotę kredytu na złote, okaże się, że na starcie byłeś winny bankowi 200 tys. zł, a teraz jesteś winny 264 tys. zł. A więc ubezpieczenie niskiego wkładu się należy, i to znacznie wyższe niż w 2007 r.

2. Niehonorowanie zmiany wartości nieruchomości. Niektórzy z czytelników sygnalizują, że ich nieruchomość, wbrew trendom panującym na rynku, w ostatnich latach znacznie zyskała na wartości. I gdyby policzyć jej wartość na nowo, to okazałoby się, że relacja długu do wartości mieszkania jest mniejsza niż 80 proc. Co na to banki?

Mieszkanie więcej warte, ale banku to nie obchodzi

„Zostałem niemile zaskoczony informacją o zamiarze pobrania przez bank 970 zł opłaty tytułem ubezpieczenia niskiego wkładu mojego kredytu. Sześć lat temu zaciągnąłem kredyt w wysokości 130 tys. zł. Dziś zobowiązanie względem banku oscyluje w granicach 170 tys. zł. Ponieważ noszę się z myślą sprzedaży mieszkania, które jest przedmiotem zabezpieczenia kredytu, zleciłem wycenę rzeczoznawcy, operat opiewa na kwotę 237 tys. zł. Gdy bank poinformował mnie o zamiarze pobrania składki ubezpieczenia tytułem zabezpieczenia niskiego wkładu, przedstawiłem w oddziale banku operat szacunkowy i złożyłem reklamację, w której piszę, że 170 tys. zł mojego zobowiązania to mniej niż 80 proc. od kwoty 237 tys. zł, więc proszę o aktualizację wartości zabezpieczenia i rezygnację z pobierania opłaty”.

Bank odpisał, że wycena mieszkania nic go nie obchodzi: „Wartość nieruchomości nie ma wpływu na ubezpieczenie niskiego wkładu własnego. Bank bierze pod uwagę kwotę kredytu w dniu uruchomienia kredytu i zaangażowanie na ostatni dzień trwania ubezpieczenia. Bank sprawdza, ile spłacił Pan kredytu, i tę kwotę odejmuje od pierwotnego kapitału objętego ubezpieczeniem”. Klient uważa, że bank jest nieuczciwy: „Nie rozumiem, dlaczego bank nie chce uwzględnić zmiany wartości zabezpieczenia”.

Te dwie pułapki, w powiązaniu ze sposobem spłaty kredytu w ratach równych (czyli zawierających w pierwszych latach spłacania długu większą część odsetek niż kapitału), a także ze wzrostem kursu franka szwajcarskiego, powodują, że do wielu kredytobiorców banki będą pukały po ubezpieczenie niskiego wkładu własnego nawet po kilkanaście lat.

Ubezpieczenie chroni bank, nie ciebie

Wiesz, co jest najgorsze w ubezpieczeniu niskiego wkładu własnego? To, że ono wcale nie oznacza, że firma ubezpieczeniowa w kryzysowej sytuacji poda klientowi pomocną dłoń. Wręcz przeciwnie – raczej go dobije niczym myśliwy rannego zwierza. Bo choć to klient płaci składkę ubezpieczeniową, to ochrona z tego tytułu przysługuje nie klientowi, lecz bankowi. Firma ubezpieczeniowa w kryzysowej sytuacji ma obowiązek pokryć do 20 proc. wartości niespłaconego kredytu. Co może zrobić w kolejnym kroku? Ano przyjść do klienta po te pieniądze. Myślisz, że to jakiś ponury żart? Niestety nie, właśnie coś takiego spotkało niedawno moją czytelniczkę.

Bank wypowiedział kredyt, ubezpieczyciel przysłał komornika

„W 2007 r. podpisałam umowę kredytu hipotecznego, kredyt był na 100 proc. wartości nieruchomości, oczywiście we frankach. Bank przekazał mi deklarację przystąpienia do ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Kredyt spłacałam co miesiąc do czasu, kiedy urodziła nam się córka, a mąż stracił pracę. To znacząco pogorszyło naszą sytuację finansową. Napisałam do banku list i poprosiłam o pomoc, ale to na nic się zdało. Bank wypowiedział umowę kredytową, a w październiku 2010 r. wystawił bankowy tytuł egzekucyjny. Miałam do spłaty po przewalutowaniu 189 tys. zł”.

Na szczęście bank nie zabrał się do eksmisji, egzekucji komorniczej i sprzedawania mieszkania, tylko dał klientce możliwość restrukturyzacji kredytu. W praktyce: moja czytelniczka dostała możliwość, by sprzedać mieszkanie i wycisnąć z niego więcej niż w trakcie sprzedaży przez komornika. „Zaczęliśmy szukać kupca na mieszkanie, udało nam się uzyskać kwotę 138 tys. zł. Bank zamknął kredyt” – opowiada pani Natalia. Koniec kłopotów? Bynajmniej:

„Wkrótce otrzymałam pismo z ubezpieczalni z żądaniem, żebym spłaciła 63 tys. zł, które oni wcześniej wypłacili bankowi”. Jakim prawem? Ano: ubezpieczenie niskiego wkładu własnego. Bank wycisnął z klientki, ile się dało, zamknął kredyt, po resztę zgłosił się do firmy ubezpieczeniowej. Ta zapłaciła, po czym... przyszła do mojej czytelniczki po te pieniądze.

Jak wygrać spór z bankiem o ubezpieczenie niskiego wkładu?

Część prokonsumencko nastawionych prawników uważa, że ubezpieczenie niskiego wkładu własnego może być nielegalne, klient bowiem płaci za ochronę, której nie otrzymuje. Prawnicy ci powołują się na jedno z orzeczeń Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 2008 r.: „W ocenie Urzędu nie ma żadnych podstaw, aby kredytobiorca ponosił koszty umów ubezpieczenia, zawieranych przez bank, który działa na swoją rzecz, w sytuacji, gdy kredytobiorca nie jest stroną tej umowy, ani też uposażonym”. UOKiK zauważył wówczas, że takie zapisy w umowach kredytowych mogą być niezgodne z prawem, można je bowiem zakwestionować w myśl art. 385 Kodeksu cywilnego, który mówi, że „postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy”.

Jedna z moich czytelniczek poszła w sprawie ubezpieczenia niskiego wkładu własnego do sądu, pozywając bank o zwrot 15 tys. zł zapłaconych składek. I wygrała! Jak do tego doszło i jakiej argumentacji użyła? Pani Kinga miała kredyt hipoteczny we frankach, zaciągnięty w 2007 r., czyli w czasach największego kredytowego boomu. Kredyt niemały – 285 tys. franków. W styczniu 2011 r. bank po raz drugi w historii kredytu zwrócił się do klientki o zapłatę składki ubezpieczeniowej: 3,5 proc. od kwoty niespłaconego, brakującego wkładu własnego. Bank poinformował klientkę w piśmie, że „dokonał płatności składki (...) w towarzystwie ubezpieczeniowym wskazanym w umowie kredytowej, w wysokości 4709 zł, na kolejny okres ubezpieczeniowy”.

Bank przypomniał klientce, że ubezpieczenie niskiego wkładu własnego stanowi – w myśl podpisanej przez klientkę umowy – zabezpieczenie spłaty części kredytu. Pani Kinga omiotła wzrokiem groźnie brzmiące wezwanie do zapłaty, pomyślała chwilę i doszła do wniosku, że bank: nie napisał jej, w jaki sposób wyliczył składkę, zapomniał powiedzieć, co rozumie pod pojęciem „kolejny okres ubezpieczeniowy” (jak długo ma trwać), a w ogóle nie dołączył do pisma kopii polisy, z tytułu której żąda zwrotu składki.

Pani Kinga poprosiła o uzupełnienie tych informacji. W odpowiedzi bank przesłał klientce wyliczenie: z udzielonych 285 tys. franków do spłaty zostało 264 tys. franków, pierwotna kwota objęta ubezpieczeniem to 64 tys. franków, a tym razem do ubezpieczenia pozostało 43 tys. franków (bo 21 tys. franków pani Kinga spłaciła). Po przeliczeniu wszystkiego po kursie 3,08 zł za każdego „szwajcara” wyszło 4709 zł.

Bank uzupełnił informację, że okres ubezpieczenia wynosi 36 miesięcy, oraz przypomniał, że sam może pobrać klientce pieniądze z konta poprzez potrącenie wpłat z tytułu rat. I że właśnie tak uczynił – klientka myślała, że spłaca raty, a bank pobrał te pieniądze na poczet ubezpieczenia i prosi, żeby zapłacić raty jeszcze raz. Bank poinformował panią Kingę, że polisy nie przyśle, bo to umowa między nim a firmą ubezpieczeniową.

Wtedy pani Kinga oświadczyła, że dopóki bank nie dostarczy cesji praw z polisy na nią, będzie uznawała próby egzekwowania od niej składek dotyczących tej polisy za bezprawne. Bank odpisał, że do niczego klientki nie zmuszał, a pani Kinga, jeśli nie miała ochoty godzić się na ubezpieczenie wkładu własnego, mogła wnieść własne pieniądze lub zaproponować inne zabezpieczenie. Z odpowiedzi banku wynikało też, że par. 13 umowy kredytowej, pod którą pani Kinga się podpisała, jasno mówi, że zgadza się ona na ponoszenie kosztów związanych z podwyższonym ryzykiem banku.

Pani Kinga powtórzyła, że nie jest stroną tego ubezpieczenia i w żaden sposób nie chroni ono jej interesów. Że jest to ukryta prowizja, że w pierwszym okresie spłaty kredytu płaciła wyższą marżę, że nie poinformowano jej o innych możliwościach zabezpieczenia kredytu niż ubezpieczenie wkładu własnego i że przed podpisaniem umowy kredytowej bank nie dostarczył jej treści do wglądu. Pani Kinga dodała, że fakt, iż zaakceptowała fragmenty umowy mówiące o płaceniu składek na ubezpieczenie, nie ma żadnego znaczenia, bo są to postanowienia bezprawne.

Bank wypowiedział warunkowo kredyt – napisał, że jeśli zapłaci w ciągu 30 dni kwotę 1928 franków, będzie zbawiona, a bank wycofa wypowiedzenie. A jeśli nie – klientka natychmiast będzie musiała spłacić cały kredyt – 263,3 tys. franków. Pani Kinga nie czekała, co się stanie dalej, tylko od razu wytoczyła bankowi sprawę w sądzie.

W pierwszej instancji sąd uwzględnił jej powództwo w całości, nakazując bankowi zapłacenie 11,9 tys. zł. W uzasadnieniu sąd stwierdził, że „za sprzeczne z dobrymi obyczajami można więc uznać działania zmierzające do niedoinformowania, dezorientacji, wywołania błędnego przekonania u konsumenta, wykorzystania jego niewiedzy lub naiwności”. Sąd stwierdził, że tak właśnie zachował się bank w stosunku do pani Kingi. Skąd wzięła się tak surowa ocena?

„Sprzeczność z dobrymi obyczajami działań strony pozwanej przejawiała się w procedurze towarzyszącej zawieraniu umowy kredytowej z powódką i związanej z brakiem indywidualnego ustalenia postanowień umownych. Niedoinformowanie oraz działania zmierzające do dezorientacji powódki wynikało również z braku możliwości wcześniejszego zapoznania się z dokumentami. Strona pozwana udostępniała swoim klientom jedynie wzorzec umowy kredytowej, nie mieli oni możliwości wcześniejszego zapoznania się z rzeczywistą treścią umowy oraz innymi niezbędnymi dokumentami. Umowa oraz pozostałe dokumenty kredytowe, w tym Regulamin udzielania kredytu hipotecznego dla osób fizycznych, okazane zostały powódce dopiero w chwili zawierania umowy”. Sąd ustalił też, że w regulaminie „nie wskazano podmiotu, na którym ciążyć miał obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia, ani podmiotu, który ponosiłby koszty związane z tym ubezpieczeniem. Nie można było uznać ubezpieczenia niskiego wkładu jako prawidłowo wskazanego sposobu zabezpieczenia spłaty kredytu”.

Sąd nie zgodził się z argumentacją banku, z której wynikało, że klientka sama wyraziła w umowie zgodę na objęcie jej ubezpieczeniem i na taki a nie inny tryb opłacania składek. „Zabezpieczenie to narzucone zostało odgórnie przez stronę pozwaną bez zgody powódki. Za zgodę taką nie może być traktowane dołączone do wniosku kredytowego oświadczenie powódki o wyrażeniu zgody na udostępnienie jej danych do ubezpieczenia niskiego wkładu ani, jak interpretuje to strona pozwana, punkt wniosku kredytowego zawierający proponowane zabezpieczenie spłaty kredytu w postaci jego ubezpieczenia” – ogłosił sąd.

Dodał też, że obciążanie klientów kosztami umów ubezpieczenia niskiego wkładu jest niedopuszczalne i niezgodne z dobrymi obyczajami, bo „zgodnie z treścią generalnej umowy ubezpieczenia strona pozwana zobowiązana została do uiszczania składek ubezpieczenia niskich wkładów za pomocą jednego zbiorczego przelewu bankowego, w kwocie wskazanej na polisie zbiorczej. Z treści samej umowy nie wynika konieczność obciążania składką ubezpieczeniową kredytobiorców, zwłaszcza że stronami umowy był bank oraz ubezpieczyciel. Strona pozwana, pobierając z rachunków bankowych swoich klientów środki finansowe, obciążała ich odpowiedzialnością za realizację powziętych przez siebie zobowiązań”.

Bank się odwołał, zarzucając wyrokowi pierwszej instancji mnóstwo uchybień. M. in. to, że sąd powołał się na art. 385 Kodeksu cywilnego, podczas gdy klauzula „ubezpieczeniowa” nie jest ani sprzeczna z dobrymi obyczajami, ani nie narusza interesów pani Kingi. Sąd apelacyjny jednak podtrzymał to, co wcześniej ogłosił sąd pierwszej instancji. Podkreślił w uzasadnieniu, że aby uznać jakąś klauzulę za niezgodną z prawem, musi ona m.in. kształtować prawa i obowiązki konsumenta niezgodnie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, nie może być uzgodniona z konsumentem indywidualnie, a także nie może dotyczyć głównych świadczeń stron. Sąd uznał, że wszystkie te warunki zostały spełnione, a więc klauzula „ubezpieczeniowa” jest nielegalna.

Sąd uznał też, że bank „nakłada znaczącą opłatę na powódkę jako kredytobiorcę. Opłata ta jest zastrzeżona na rzecz banku bez jakiegokolwiek ekwiwalentu na rzecz powódki. (...) Brak było zatem typowej dla stosunków zobowiązaniowych ekwiwalentności świadczeń”. Sąd apelacyjny nie podzielił ani jednego argumentu prawników banku. Nawet tego, że przecież ekwiwalentnym świadczeniem można nazwać to, że klientka dostała kredyt, nie mając grosza własnego kapitału przy duszy.

Klientka odzyskała bezprawnie pobrane pieniądze wraz z odsetkami, kosztami sądowymi i zastępstwa adwokackiego. A co z kredytem? Bank go wypowiedział, więc pani Kinga i tak nie uniknęła komornika. Zrobiła błąd, nie płacąc bankowi kwestionowanej przez siebie składki, a tym samym dając mu pretekst do zerwania umowy. Gdyby pani Kinga płaciła wszystkie swoje zobowiązania w terminie, najgorszym, co mogłoby ją spotkać, byłoby ponowne zbadanie zdolności kredytowej przez bank – który szukałby pretekstu, żeby się odegrać za przegraną sprawę.

Ten przykład dowodzi, że spór z bankiem, związany z ubezpieczeniem niskiego wkładu własnego, warto zawsze mocno przemyśleć, bo zwycięstwo może okazać się pyrrusowe. Owszem, bank odda pieniądze, ale może nie mieć ochoty obsługiwać dalej krnąbrnego klienta.

Bank, klient i ściśle tajne ubezpieczenie

Problem bardzo podobny ma pan Maciej, który od kilku lat walczy z bankiem. Tu kością niezgody również jest kwestia polisy ubezpieczenia niskiego wkładu własnego. Pan Maciej zwrócił się do banku z prośbą o przedstawienie polisy oraz rzeczywistego kosztu ubezpieczenia, jaki poniósł bank w związku z umową z moim czytelnikiem. Bank odmówił, powołując się na tajemnicę bankową. Umowa pana Macieja z bankiem ma bardzo podobną klauzulę do tej, którą omawialiśmy przed chwilą. Mówi się w niej o tym, że „kredytobiorca jest zobowiązany do zwrotu kosztów ubezpieczenia”. Trudno więc się dziwić, że pan Maciej również nie ma ochoty płacić składki.

Bank odpowiada krótko i treściwie: „Informacja o refinansowaniu przez Pana kosztu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego została zawarta w podpisanej przez Pana umowie kredytowej i regulaminie”. Jedynym gestem w kierunku klienta jest to, że bank zmienił wzór, według którego nalicza składkę ubezpieczenia. Po stronie klienta żądającego ujawnienia realnej wysokości kosztów ubezpieczenia stanął już miejski rzecznik konsumentów. Bank niestety ma w nosie to, co rzecznik uważa. Pan Maciej udał się też do Sądu Polubownego przy Komisji Nadzoru Finansowego, ale... bank odmówił uczestnictwa w takim arbitrażu. I – niestety – miał do tego prawo.

Gdy bank proponuje zamianę ubezpieczenia na prowizję

O tym, że nawet bankowi prawnicy nie mają pewności, czy pobierane od klientów składki ubezpieczenia niskiego wkładu własnego da się obronić w sądzie, świadczy fakt, że niektóre banki z własnej inicjatywy zaczęły zapraszać klientów, by zamienili ubezpieczenie niskiego wkładu na dodatkową prowizję.

W co gra bank, gdy chce ulżyć klientowi?

„Mam do zapłaty składkę ubezpieczenia, a bank podesłał mi pismo, w którym proponuje alternatywę: zamianę ubezpieczenia na dodatkową prowizję. Aby zachęcić mnie do zmiany umowy i podpisania aneksu (jest bezpłatny), bank zadeklarował, że zmniejsza tzw. mnożnik rzutujący na wysokość składki z 3 proc. na 2,5 proc. Cała sprawa nie wiąże się z żadnymi dodatkowymi kosztami, tak przynajmniej zapewniła mnie pani z infolinii banku” – pisze do mnie jeden z czytelników, pan Marcin.

Bank dobrowolnie zrzeka się w tym konkretnym przypadku 1500 zł i mojego czytelnika trochę to zastanawia. W tej samej sprawie napisał do mnie pan Krzysztof: „W ostatnich dniach wiele osób (w tym ja) dostało propozycję zastąpienia ubezpieczenia przez prowizję. W moim przypadku bank proponuje 6700 zł prowizji zamiast 8000 zł ubezpieczenia. Wiadomo, że bank nie robi tego z dobroci serca. Czy domyśla się pan, dlaczego bank chce, byśmy płacili mniej?”.

Kolejnemu mojemu czytelnikowi, panu Jakubowi, bank proponuje układ jeszcze lepszy. Jeśli zdecyduje się na kontynuowanie ubezpieczenia niskiego wkładu, to nie obędzie się bez ściągnięcia z konta 6640 zł. Jeśli zaś wybierze prowizję, to nie dość, że bank będzie mniej chciwy, bo zabierze 5530 zł, to jeszcze może rozłożyć tę należność na raty miesięczne – przez trzy lata po 185 zł.

Jakie są intencje banków? I czy warto skorzystać z oferty? Czy w banku doszli do wniosku, że prędzej czy później dojdzie w sądzie do zakwestionowania ubezpieczenia niskiego wkładu? Cóż, kazać klientowi płacić za ubezpieczenie, z tytułu którego ten klient nie jest uposażonym, to w dzisiejszych czasach ryzykowny pomysł. Dlatego w banku postanowili, że warto zminimalizować ryzyko sporu prawnego. Prowizja jest w tym przypadku dużo bardziej dla banku bezpieczna. Z przychodów z niej może opłacić ubezpieczenie niskiego wkładu w firmie ubezpieczeniowej. Czy należy z tego powodu czynić bankowi zarzut? Klient płaci mniej i to jest najważniejsze. Jego sytuacja jest bez zmian, bo zarówno z tytułu zapłacenia prowizji, jak i składki ubezpieczenia niskiego wkładu jego uprawnienia są żadne.

Zamiana ubezpieczenia na prowizję nie ogranicza potencjalnej możliwości dochodzenia zwrotu zapłaconych składek, gdyby kiedyś okazało się, że ubezpieczenie niskiego wkładu własnego było wprowadzone przez banki nielegalnie.

Czy warto spłacić wcześniej kredyt frankowy?

Jeśli masz taki, to pewnie się od czasu do czasu zastanawiasz, czy warto nadpłacać raty (czyli spłacać kredyt szybciej, niż przewiduje to harmonogram) albo wręcz zamknąć oczy i spłacić go w całości (zaciągając na ten cel drugi kredyt). I w ten sposób uwolnić się od franka. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Z jednej strony kredyt frankowy zawsze jest bardziej ryzykowny, bo nikt nam nie zagwarantuje, że za 10 lat frank nie będzie kosztował np. 6 zł. Ale z drugiej strony to taki rodzaj kredytu, który – paradoksalnie – najbezpieczniejszy jest wtedy, kiedy spłaca się go zgodnie z harmonogramem. Dlaczego? W ciągu 20–30 lat spłacania będą różne okresy: frank będzie raz drogi, a raz tani, a to oznacza, że straty i zyski wynikające ze zmiany wysokości płaconych rat będą się w długim terminie uśredniały. Każda próba spłaty całego kredytu bądź jego dużej części w jednym momencie oznacza, że ryzykujemy to, iż w przyszłości transakcja okaże się niekorzystna (bo kurs franka będzie niższy niż dziś).

Każdemu frankowemu kredytobiorcy, który nie ma przymusu życiowego albo ekonomicznego, by zmieniać mieszkanie, zalecam spokojne spłacanie rat według harmonogramu, bo tylko w ten sposób można zmniejszyć ryzyko wynikające ze zmian kursów walut.

WINDYKATOR NA HORYZONCIE, CZYLI SYTUACJA PODBRAMKOWA

Dlaczego nie warto chować głowy w piasek

Od chwili, kiedy przestajesz regulaminowo spłacać raty, do momentu, kiedy bank (a coraz częściej – prywatna firma windykacyjna) przyśle do ciebie komornika, upłynie dobrych kilka miesięcy, przeważnie ponad pół roku. Czego możesz się spodziewać do tego czasu?

Droga postępowania banków jest zwykle podobna w przypadku wszystkich kredytów: i tych drobnych, gotówkowych, i tych większych, np. samochodowych, i tych naprawdę dużych, kilkusettysięcznych kredytów hipotecznych. A także kredytów na kartach kredytowych. Każdy bank ma jednak własne procedury, więc jego kroki mogą się różnić od tych, które opisuję.

1. Telefon lub SMS z upomnieniem.

Przez pierwszych kilkanaście dni w banku będą myśleli, że nie zapłaciłeś pieniędzy, bo po prostu o tym zapomniałeś. Albo że twój bank zapodział gdzieś przelew (np. jeśli raty spłacałeś przez bankowe polecenia zapłaty). Po dwóch tygodniach bankowcy zaczną się niepokoić. Po trzech – dadzą pierwszy sygnał, że czekają na pieniądze. Najpewniej zadzwonią na numer kontaktowy, który podałeś we wniosku o kredyt, albo wyślą SMS-a. Taki monit jeszcze nic cię nie kosztuje.

2. Monit na piśmie. Jeśli przypomnienie telefoniczne nie pomoże, bank przystąpi do tzw. miękkiej windykacji. Na twój adres wyśle list (często jest to polecony) z informacją, że powstało przeterminowane zadłużenie i trzeba je uregulować. W piśmie zapewne pojawią się groźby, że dług może trafić do windykacji, że bank rozważa wstąpienie przeciwko tobie na drogę sądową, że zostaniesz wpisany na czarną listę dłużników. Na razie to tylko czcze pogróżki, ale za taki monit bank naliczy już dodatkową prowizję – nawet kilkadziesiąt złotych. Będziesz musiał ją zapłacić razem z przeterminowanymi ratami.

3. Drugi monit na piśmie i... karne odsetki. Nadal nie reagujesz? Żarty się kończą. Dostaniesz kolejne pismo, być może opatrzone klauzulą „pismo przedsądowe” albo innym równie groźnie brzmiącym sformułowaniem. Tym razem bank informuje, że kredyt jest przekazany do działu windykacji i będziesz musiał pokryć nie tylko raty, lecz także karne odsetki od przeterminowanego długu (są dwa razy wyższe od zwykłych odsetek).

4. Kontakt z bankowym windykatorem. To już ostatni standardowy element bankowego odzyskiwania długu. Zazwyczaj dział windykacji ogranicza się do kontaktu telefonicznego z klientami, ale czasem windykator przychodzi osobiście. W obu przypadkach rozmowa ma podobny przebieg. „Prosimy oddać pieniądze, bo w przeciwnym razie przekażemy sprawę specjalistom z zewnętrznej firmy windykacyjnej” – usłyszysz. Windykator zaproponuje spotkanie w banku, aby wspólnie dojść do porozumienia. Przypomni też o karnych odsetkach, obowiązkowo postraszy komornikiem. No i nie omieszka dodać, że jeszcze wróci. Teraz mowa jest już nie tylko o kosztach zaległych rat, prowizjach za monity i karnych odsetkach. Bank dolicza do rachunku również koszty działań windykacyjnych.

5. Wpis na czarną listę dłużników. Kolejnym krokiem banku będzie wpisanie cię na listę nierzetelnych kredytobiorców. Korzystają z niej wszystkie banki, więc jeśli na nią trafisz, przez dobrych kilka lat będziesz miał szlaban na kolejne kredyty.

6. Bank sprzedaje dług. To najczęściej stosowane przez banki rozwiązanie w przypadku kredytów gotówkowych, zwłaszcza tych niezabezpieczonych. Na rynku działa mnóstwo firm, które hurtowo skupują od banków długi za ułamek ich wartości. Bank dostanie za twój dług np. 5–10 proc. jego wartości, ale i tak będzie zadowolony. Po pierwsze, to i tak więcej, niż zdołał z ciebie wycisnąć, a po drugie, nie musi już „chwalić się” twoim niespłaconym kredytem (i tysiącami podobnych) przed akcjonariuszami. Ma problem z głowy. A straty na twoim kredycie odbije sobie, podwyższając oprocentowanie pozostałym klientom. Smutne, ale prawdziwe.

Kiedy bank może ci wypowiedzieć kredyt hipoteczny?

To ważne pytanie zwłaszcza dla osób, które mają kredyty we frankach szwajcarskich. W ich przypadku wypowiedzenie umowy nie tylko oznacza konieczność spłacenia w ciągu 14 albo 30 dni (w zależności od umowy) całego kredytu, ale w niektórych przypadkach może narazić na ogromne straty wynikające z różnicy między kursem franka szwajcarskiego w momencie wzięcia kredytu i momentem wypowiedzenia umowy.

Bank nie ma prawa wypowiedzieć umowy kredytowej bez powodu. I to ważnego powodu. Jako klient musiałbyś mocno nabroić, by bank tak się na ciebie obraził, że zażądałby spłaty całego kredytu. Bank teoretycznie może przyczepić się do wielu rzeczy – według zasady „dajcie mi człowieka, a znajdzie się paragraf” (w tym przypadku paragraf umowy kredytowej) – bo lista obowiązków klienta spłacającego kredyt hipoteczny jest długa. Poczynając od konieczności terminowego dostarczania do banku cesji ubezpieczenia kredytowanego mieszkania, a kończąc na obowiązku raportowania bankowi zmian w swojej sytuacji finansowej. Ale nawet jeśli z każdego z tych obowiązków wywiązujesz się niezbyt rzetelnie, nie powinno to być powodem do rozwiązania umowy.

Pod jednym warunkiem – że terminowo spłacasz raty. A jeśli zapomnisz zapłacić jakiejś raty? Nawet wtedy bank nie powinien wypowiedzieć ci umowy. Uprawniają go do tego dopiero większe zaległości, choć prawo nie definiuje dokładnie, co to znaczy „większe”. Z całą pewnością bank musi najpierw próbować się z tobą skontaktować, napisać co najmniej dwa monity, potem wystosować ostateczne wezwanie do zapłaty i dopiero potem sięgnąć po broń ostateczną.

Wiosną 2013 r. Sąd Najwyższy uznał, że drobna zaległość w spłacaniu rat nie daje bankowi automatycznie prawa do wypowiedzenia umowy. W sporze klienta z bankiem chodziło o to, że klient miał opóźnienie w spłacie 30-letniego kredytu, które nie przekraczało 1 proc. jego wartości. Bank skwapliwie wypowiedział umowę i zażądał zwrotu w ciągu 30 dni kwoty ponad 740 tys. zł. Sąd pierwszej i drugiej instancji, a na koniec – po kasacji złożonej przez bank – także Sąd Najwyższy, uznał, że bank nie miał prawa wypowiedzieć umowy („wypowiedzenie kredytu słusznie zostało uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego”). Kodeks cywilny stwierdza na tę okoliczność, że „nie można czynić ze swego prawa użytku, który byłby sprzeczny z jego społeczno-gospodarczym przeznaczeniem”.

To klient wypowiedział umowę bankowi. Na jego koszt!

Pod koniec 2012 r. Arbiter Bankowy (sąd arbitrażowy przy Związku Banków Polskich, z którego pomocy może skorzystać każdy niezadowolony klient banku, o ile na taki arbitraż zgodzi się sam bank) zasądził na rzecz jednego z moich czytelników, pana Szymona, kwotę 1438 zł plus 50 zł zwrotu opłaty, którą czytelnik musiał wnieść, by rozpocząć proces. Rzecz dotyczyła kredytu z 2009 r., który opiewał pierwotnie na kwotę 422 tys. zł. Jednocześnie z podpisaniem kredytu bank podsunął klientowi aneks, dzięki któremu klient ów mógł nie płacić przez dwa lata części rat. Po upływie tego czasu niezapłacona część rat została doliczona do salda kredytu, powodując wzrost wysokości raty do poziomu znacznie wyższego niż na starcie. I wzrost wartości całego kredytu. Klient nie zastanawiał się długo, tylko rozstał się z bankiem, który go tak potraktował, zaciągając inny kredyt na spłatę poprzedniego. A o zwrot kosztów związanych z zaciągnięciem tego nowego kredytu wystąpił do Arbitra Bankowego.

Arbiter sprawę zważył, zmierzył, a potem orzekł, że klient ma rację. Co prawda aneks został uznany za zgodny z prawem, ale Arbiter Bankowy zauważył, że aneks został tak spisany, żeby wprowadzić klienta w błąd: Przedmiotem aneksu jest zmiana postanowień umowy kredytu hipotecznego. W efekcie aneksu zmienił się zarówno całkowity koszt kredytu, jak i Rzeczywista Roczna Stopa Oprocentowania. Bank spisał więc z klientem umowę na kredyt o określonych parametrach, a później wywrócił te warunki aneksem. Arbiter Bankowy stwierdził, że to niedopuszczalne.

Poza tym Arbiter uznał, że „koszty związane z zawarciem aneksu nie zostały konsumentowi rzetelnie przedstawione”. Kredytobiorca otrzymał sprzeczne dane dotyczące marży, nie dostał do ręki harmonogramu spłaty rat, nie dostał informacji o wysokości raty po zakończeniu obowiązywania aneksu. Bank nie napisał nawet jasno, spłata jakiej części raty została odroczona. Co prawda klient podpisał w banku klauzulę: „Potwierdzam otrzymanie rzetelnej i pełnej informacji o wybranej przeze mnie ofercie. Jestem świadomy parametrów kredytu w trakcie trwania wyżej wymienionej oferty, jak i po jej upływie”, ale Arbiter Bankowy uznał, że ta klauzula świadczy jedynie o tym, iż „konsument znał podane mu dane i na ich podstawie dokonał oceny skutków ponownego kontraktowania”. A – jak wiemy – bank nie przedstawił wszystkiego, co klient wiedzieć powinien.

Arbiter zobowiązał bank do pokrycia kosztów przeniesienia kredytu do innego banku – kosztu ustanowienia nowej hipoteki (200 zł), wyceny nieruchomości przez nowy bank (500 zł), opłaty za zaświadczenie o stanie zadłużenia (360 zł), kosztów zaświadczeń od poprzedniego banku kredytodawcy (178 zł) i wykreślenia go z hipoteki (200 zł).

Kredyt we frankach cię wykończył. Jak rozmawiać z bankiem?

Coraz częściej piszą albo dzwonią do mnie klienci banków, dla których na ratunek – jak się wydaje – jest za późno. Pożyczyli np. 300 tys. zł, a teraz mają do spłaty 600 tys. zł albo nawet 800 tys. Część tego wzrostu wynika z chowania przez kredytobiorców głowy w piasek i naliczania przez banki karnych odsetek, ale rzecz jasna nie to jest źródłem ich katastrofy. Przy spłacie kredytu hipotecznego nie ma takiej sytuacji, z której nie byłoby wyjścia. Oczywiście: im mniej czasu zostało do wizyty komornika, tym bardziej możliwości się kurczą, ale szanse na ratunek są do ostatniej chwili. Znam przypadek klientki, która dogadała się z bankiem na kilka dni przed licytacją jej domu.

Najczęściej źródłem problemu jest kredyt we franku szwajcarskim w połączeniu z przekredytowaniem. Bo nikt, kto przemyślał swoje decyzje przed podpisaniem umowy z bankiem, nie powinien być w sytuacji podbramkowej, nawet biorąc pod uwagę szalony wzrost kursu franka szwajcarskiego. Owszem, raty kredytów frankowych na początku 2014 r. są o 30–40 proc. wyższe niż w 2007 czy w 2008 r., ale to jeszcze nie są okoliczności, które położą na łopatki dobrze skrojony budżet domowy. W kłopocie są natomiast osoby, które wzięły kredyty z ratami przekraczającymi np. połowę ich dochodów i mające na głowie jeszcze inne zobowiązania.

Opowiem o pani Magdzie i jej partnerze, których przypadek na pierwszy rzut oka wydaje się beznadziejny. Pani Magda w grudniu 2007 r. wzięła potężny kredyt we frankach na zakup domu. „Aktualnie mamy dług w wysokości 948 tys. zł, choć kredyt początkowo miał wartość 460 tys. zł. Nasz dom został już wystawiony na pierwszą licytację przy cenie wywoławczej 190 tys. zł. Odsetki karne wynoszą dziś ok. 10 tys. zł miesięcznie, komornik zabiera połowę pensji”.

Pani Magda zarabia ok. 5 tys. zł netto. Jej sytuacja jest z tygodnia na tydzień coraz bardziej dramatyczna, a szanse na wyjście z długów – coraz mniejsze. Lawina śnieżna w postaci odsetek karnych jest nie do zatrzymania. Sam kredyt po wypowiedzeniu umowy po aktualnym kursie franka wynosił 700 tys. zł, natomiast na skutek działań windykacyjnych i niespłacanych w terminie rat dług na początku 2014 r. osiągnął prawie milionową wartość. Pani Magda i jej partner do końca życia mogliby spłacać tylko odsetki i nie zmniejszyć zadłużenia ani o grosz. To chore, choć przecież pani Magda i jej partner nie są bez winy. Poszli do kasyna walutowego i zagrali z diabłem o swoje życie. Przegrali.

Czy z tej sytuacji jest jakieś wyjście? Jest realne ryzyko, że dom pani Magdy i jej partnera (najbardziej wartościowy składnik ich majątku) zostanie przejęty przez kogoś za półdarmo, co de facto skaże moich bohaterów na wegetację do końca życia. Jak powinna zachować się pani Magda?

Po pierwsze, za wszelką cenę dogadać z bankiem, by ten wydał komornikowi polecenie wycofania się z licytacji domu. I pójść z bankiem na jakąkolwiek ugodę – np. podpisać zobowiązanie, że w ciągu dziewięciu miesięcy pani Magda sama sprzeda dom. Na pewno uzyskałaby większą kwotę niż komornik podczas licytacji. Jeśli to byłoby 450 tys. zł, to mamy sytuację, w której pani Magdzie i jej partnerowi po sprzedaży domu zostaje jeszcze drugie tyle do spłaty i zajęcie komornicze pensji.

Drugi punkt programu to karne odsetki. Jeśli ktoś w banku myśli logicznie, to powinien zaprzestać ich naliczania, bo to czysto papierowy dług, którego nikt nigdy i tak nie spłaci, bo nie będzie miał z czego. Dłużnicy nie będą mieli nawet motywacji do spłacania rat, gdy dług rośnie niezależnie od tego, ile pieniędzy oddadzą. Bank zapewne zrezygnuje z części karnych odsetek, jeśli będzie widział dobrą wolę kredytobiorcy i chęć spłacenia jak największej części długu.

Trzeci punkt programu to redukcja długu. Dla banku jest i tak nierealne, by udało się w przewidywalnym czasie odzyskać z zajęcia wynagrodzenia prawie pół miliona złotych. Bank powinien zawrzeć układ z klientką, w którego treści powinno się znaleźć jej zobowiązanie do spłacania rat przez najbliższych np. pięć-siedem lat (bank pobierałby połowę pensji), a z drugiej strony – zobowiązanie banku, by po realizacji tego układu umorzył resztę długów. Znam sytuację, w której bank umorzył klientowi równy milion złotych długu, widząc dobrą wolę tego ostatniego, by spłacić jak największą część kredytu.

Inny z banków w podobnej sytuacji powiedział klientowi tak: spłacasz po 2 tys. zł miesięcznie przez 25 lat i potem ratę balonową 300 tys. zł. Filozofia jest taka: po zakończeniu spłacania tych pieniędzy klient ma 75 lat i wciąż 300 tys. zł długu na karku, który albo przekazuje dzieciom (ale te wcale nie muszą przyjąć takiego spadku), albo bank go w końcu umarza (bo to są odsetki, czyli zysk banku, którego wielkością można przecież manewrować, przy założeniu, że udało się spłacić kapitał). Jest i trzecie rozwiązanie: klient, mając przez te 25 lat dobrą pracę, dysponuje kwotą 300 tys. zł, żeby spłacić kredyt.

Czy da się anulować kredyt we frankach?

W kilku krajach Europy sądy wzięły w obronę osoby spłacające kredyty we frankach czy jenach. W 2013 r. sąd w Zagrzebiu na wniosek dwóch stowarzyszeń konsumenckich rozpatrywał sprawę kredytów frankowych i doszedł do wniosku, że klienci zostali oszukani, bo banki zaoferowały im umowę kredytową zawierającą komponent inwestycji (tak sąd zinterpretował konieczność spłaty rat zmieniających się w zależności od kursu waluty obcej), co jest niezgodne z istotą kredytu.

Czy polscy kredytobiorcy – zwłaszcza ci, którzy nie poradzili sobie ze spłatą kredytów frankowych – mogą liczyć na to, że sądy przyjdą im z pomocą? W Polsce do wiosny 2014 r. nie zapadł żaden wyrok, który uznałby kredyt w walucie obcej za nielegalny. Zapytałem kilku prawników, jak widzą szanse na to, by udowodnić bankowi, że sprzedał toksyczny kredyt, i zażądać przymusowego przewalutowania po kursie z dnia podpisania umowy (to byłoby korzystne dla klienta, bo dziś frank jest droższy niż w latach 2007–2008, kiedy banki udzieliły gros kredytów frankowych).

Zdaniem prawników dość trudno byłoby dowieść, że klient nie miał świadomości ryzyka walutowego, nieodłącznie związanego z kredytem frankowym. Co by nie mówić, większość kredytobiorców doskonale wiedziała, w co się pakuje, licząc na to, że w walutowym kasynie wygra. Dziś już wiemy, że stało się inaczej, choć oczywiście gra nie jest jeszcze skończona i nie wiadomo, jak relacje kursów będą wyglądały w przyszłości.

Ratunkiem mógłby być – zdaniem prawników – art. 358 (1) par. 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym: „w razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron, zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub w umowie”. Tyle że trzeba będzie wykazać w procesie „istotność” zmiany siły nabywczej pieniądza. Sądy powszechne, jak również Sąd Najwyższy, wielokrotnie wskazywały w swych orzeczeniach, że wahania kursów walut są typowym i nieodzownym zjawiskiem występującym w gospodarce.

Wiele zależy od sytuacji konkretnego kredytobiorcy. Dla sądu badającego sprawy kredytów hipotecznych najistotniejsze będzie, czy bank udzielił klientowi informacji związanych z ryzykiem walutowym, pozwolił zapoznać się z treścią umowy kredytu oraz jej ogólnymi warunkami i regulaminami. Oraz czy klauzula, na podstawie której bank przelicza zobowiązania klienta z waluty obcej na złote, była wystarczająco precyzyjna.

Jedna z takich klauzul została już unieważniona przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Chodzi o zapis: „Kredyt jest indeksowany do CHF/USD/EUR, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF/USD/EUR według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku w dniu uruchomienia kredytu lub transzy”. Problem w tym, że daje on pełną dowolność kształtowania kursów przez bank. Nie ma informacji, że np. kurs nie może się różnić o więcej niż ileś tam procent od kursu centralnego NBP, albo wzoru, który określałby, w jaki sposób kurs będzie ustalany.

Od wygodnego życia, przez franka, do bankructwa

Ta historia popsuła mi humor. Dowodzi ona, jak łatwo z wygodnego życia można wpaść w bagno, z którego wydostać się nie sposób. Niestety potrzebny jest do tego bank, który w odpowiednim momencie „podstawi” finansowanie. Pani Aneta, która mi tę historię przesłała, zatytułowała ją – chyba słusznie – „przypadkiem beznadziejnym”. Zaczęło się w roku 2005 r. Rodzina pani Anety żyła sobie, jak większość rodzin zaliczanych do klasy średniej, niezbyt rozrzutnie, ale też specjalnie nie oszczędzając. Z kredytem hipotecznym na mieszkanie w pakiecie. Wydawało się, że idzie ku dobremu. „W 2006 r. dostaję w spadku mieszkanie po babci, wykupuję je od urzędu miasta na preferencyjnych warunkach. Wynajmuję komuś to mieszkanie, a w tym czasie rodzi nam się drugie dziecko. Chcę zrobić coś szalonego, innego. Sprzedaję więc mieszkanie, za uzyskane pieniądze otwieram firmę. To spora inwestycja, więc mam wspólnika, który dokłada swoją część, i już mamy spółkę” – opowiada pani Aneta.

Nie przynosi ona kokosów, a co gorsza – pojawiają się niesnaski między partnerami. Pani Aneta chce odejść z biznesu, spłacając wspólnika. „Kosztuje to powiększenie kredytu hipotecznego o 100 tys. zł. Mija rok, a mój mąż zostaje zwolniony z pracy. Otwieramy więc firmę, żeby stworzyć sobie samodzielnie miejsce pracy. Niestety, nie mamy gotówki, ale postanawiamy zaciągnąć kredyt na rozruch. Działamy przez sześć miesięcy, pracujemy po 10–12 godzin na dobę. Jest dobrze, chociaż zaczynamy powoli odczuwać spadek przychodów z powodu kryzysu rozdmuchanego przez media. Przypomina sobie o nas urząd miasta, który żąda zwrotu 60 tys. zł za to, że sprzedałam mieszkanie, które wcześniej nabyłam z bonifikatą. Zaczynamy spłacać to zadłużenie” – opowiada pani Aneta. A więc: spłaca już trzy kredyty – hipoteczny na mieszkanie (powiększony o 100 tys. zł na spłacenie feralnego partnera), na utworzoną niedawno firmę oraz na spłatę urzędu.

Kryzys tymczasem ma w nosie kredyty pani Anety i najzwyczajniej w świecie się rozpędza. „Przed upływem roku naszej firmie otwiera się konkurencja w bardzo bliskim sąsiedztwie, podnoszą nam czynsz za wynajem lokalu, zaczyna się dziać źle, więc mój mąż zaciąga kolejny kredyt, ale tym razem bez mojej wiedzy (myślę, że nie powiedział mi nic w trosce o mój święty spokój). Robi się na tyle słabo, że podejmujemy decyzję o zamknięciu jednego z dwóch punktów, w którym działa nasza firma. Wszystkie pieniądze, które otrzymujemy z zamknięcia jednego punktu, idą na poczet zaciągniętych kredytów. Po roku od zamknięcia drugiego punktu pierwsze miejsce naszej działalności również nie przynosi wystarczających dochodów, więc podejmujemy decyzję o jego sprzedaży” – opowiada czytelniczka.

Myślała, że ma szczęście, bo transakcję sprzedaży firmy udaje się sfinalizować bardzo szybko. Niestety, za kwotę, która nie pozwala spłacić wszystkich kredytów. „Znajduję pracę w moim zawodzie, w koncernie farmaceutycznym, zaczynam zarabiać, ale wciąż nie na tyle dużo, żeby wszystko regularnie płacić. Mąż jeszcze nie ma pracy, więc łatamy jedną dziurę, robiąc drugą gdzie indziej. Mamy opóźnienia w spłacie kredytu hipotecznego. Pewnego dnia dostajemy wypowiedzenie umowy kredytowej. Rozmowy z bankiem nie przynoszą efektów. Poznajemy komornika”. Z pensji jest spłacany jeden dług – wobec urzędu miasta. Z mieszkania zostanie spłacony drugi, choć i tak nie w całości. Zostają jeszcze dwa.

Co robić, gdy bank sprzedał kredyt?

A jeśli bank już sprzedał twój niespłacany terminowo kredyt? Nie załamuj rąk. Teraz negocjacje będą trudniejsze, bo trzeba będzie dogadywać się ze specjalistami od ściągania należności. Ale na nich też są sposoby. Są bardziej elastyczni niż bankowcy i chętniej godzą się na redukcję spłacanej kwoty albo na wydłużenie rat spłaty. To, że kredyt trafia do windykatora, wcale nie oznacza też, że będziesz musiał spłacić więcej!

Napisał do ciebie fundusz sekurytyzacyjny. Co to jest? Zwykle wszystko zaczyna się od listu z informacją, że twój kredyt o numerze takim a takim, w ramach którego masz do spłaty tyle a tyle, jest teraz w rękach tzw. funduszu sekurytyzacyjnego. I że pieniądze masz teraz wpłacać na nowy numer konta bankowego należący właśnie do tego funduszu. O co chodzi? Fundusz sekurytyzacyjny to instytucja finansowa – worek z niespłaconymi w terminie kredytami. Fundusz sekurytyzacyjny ma swoich właścicieli, którzy będą chcieli wycisnąć z niego jak najwyższe zyski. Fundusz zarobi na siebie tylko wtedy, jeśli np. kupi od banku kredyty za 10 proc. ich „prawdziwej” wartości, a potem uda mu się odzyskać np. 30 proc. pieniędzy od klientów, którzy nie spłacali w terminie rat.

A co to wszystko ma wspólnego z windykatorami? Otóż taki fundusz zwykle zatrudnia firmę windykacyjną, która ma się zająć faktycznym odzyskiwaniem pieniędzy od ludzi. Fundusz zapłaci firmie windykacyjnej prowizję uzależnioną od jej skuteczności w odzyskiwaniu długów.

Odezwać się do windykatora czy czekać? Zwykle już kilka dni po tym, gdy dostaniesz list z funduszu sekurytyzacyjnego, przyjdzie kolejny, tym razem od firmy windykacyjnej, która na zlecenie funduszu ma odzyskać dług. W liście oczywiście będzie podana suma, którą jesteś winien, i kontakt do firmy windykacyjnej lub konkretnego windykatora, z którym trzeba się kontaktować w sprawie spłaty.

Zastanawiasz się: odezwać się samemu do windykatorów czy czekać, licząc, że zapomną o sprawie? A jeśli się odezwać, to co powiedzieć? Wiadomo, że nie masz pieniędzy, żeby je oddać. Gdybyś miał, tobyś spłacał kredyt terminowo. Więc może nie ma sensu dzwonić do windykatorów?

Moja rada: jeśli dostałeś już list z firmy windykacyjnej, to nie ma na co czekać. Warto samemu odezwać się do windykatorów i coś zaproponować. Jasne, że nie masz pieniędzy, żeby wszystko oddać od razu. Ale firma windykacyjna wcale nie będzie tego oczekiwała. Jej wystarczy, że zaproponujesz jakąś formę zwrotu pieniędzy w ratach, po kilkadziesiąt złotych miesięcznie.

Możesz również zignorować ten list. Ale myślenie, że windykatorzy o tobie zapomną, to naiwność. Ściąganie długów to ich praca, więc tak łatwo się ich nie pozbędziesz.

Czy windykator każe spłacić więcej niż bank? Rzetelni windykatorzy nie doliczają żadnych opłat do wartości zadłużenia. Im wystarczy, że kupują od banku twój niespłacony kredyt dużo taniej, niż wynosi jego wartość. Zarobią sporo już tylko na tym, że oddasz pieniądze co do grosza, dodatkowe prowizje i opłaty nie są już im potrzebne do szczęścia. Zresztą prawo nie pozwala im na dodawanie do długów klientów dodatkowych kwot. Chyba że klient sam się na to zgodzi.

Niestety, zdarzają się też i mniej rzetelne firmy, które z marszu dokładają do twojego niespłaconego zadłużenia kilkadziesiąt lub kilkaset złotych dodatkowych kosztów (rzekomo windykacyjnych). Nie mają do tego prawa. Warto napisać do takiej firmy list z sugestią, że spłacisz chętnie wszystkie zaległości w ratach, o ile firma windykacyjna anuluje ci opłaty dodatkowe. A jeśli nie anuluje – rozważysz złożenie pozwu o ochronę dóbr osobistych. Taki gest powinien zmiękczyć nierzetelnych windykatorów.

Czy z windykatorem można się targować? Oczywiście. Ale żeby skutecznie się targować, musisz mieć w ręku jakieś atuty. Spisz więc swój domowy budżet i ustal, po ile złotych miesięcznie mógłbyś spłacać, żeby twój dług w całości zniknął w ciągu kilku lat. Windykatorzy chętnie zgodzą się na spłaty w ratach – i to bez żadnych dodatkowych odsetek – o ile okres spłaty nie przekroczy czterech-pięciu lat.

Jeśli więc masz na koncie niespłacony kredyt gotówkowy albo na karcie kredytowej na 5 tys. zł, to raczej nie licz na to, że firma windykacyjna pozwoli ci spłacać go po 40 zł miesięcznie przez dziesięć lat. Windykatorzy prędzej zgodzą się na opcję spłacania po 80 zł miesięcznie przez pięć lat.

Jak negocjować? Zaproponuj windykatorom możliwość redukcji długu w zamian za to, że pozostałą część spłacisz wcześniej. Pewnie nie zgodzą się na umorzenie połowy, ale 20 proc. pewnie mogą odpuścić. Zwłaszcza gdy zobaczą klienta, który jest zdyscyplinowany i sam sobie wyznaczył plan spłat. Dla funduszu, który kupił twój kredyt za kilkanaście procent jego wartości, te 20 proc. redukcji oznacza tylko tyle, że zarobi na interesie trochę mniej. Ale za to szybciej zamknie sprawę twojego kredytu. Zyskać mogą więc dwie strony.

Jeśli nie wyciągniesz jako pierwszy ręki do negocjacji, to firma windykacyjna sama przejmie inicjatywę i spróbuje przedstawić ci swoją propozycję ugody. Tydzień po przesłaniu listu windykator może przesłać kolejne pismo, już w bardziej stanowczym tonie, albo zadzwonić (bank przekazuje windykatorom wszystkie kontakty do klientów).

Jak windykator będzie chciał cię zmiękczyć? Windykator będzie chciał się z tobą umówić na spotkanie w celu uzgodnienia ugody. Z jednej strony będzie sondował, ile pieniędzy mógłbyś spłacać miesięcznie, żeby w rozsądnym czasie uregulować dług, a z drugiej – będzie wywierał na ciebie presję. Powie, że jeśli się nie zgodzisz na spisanie ugody, to sprawa trafi do sądu; że później przyjdzie komornik, zabierze telewizor i rower, a jeszcze każe sobie zapłacić za swoje czynności kilkaset złotych ekstra.

W firmach windykacyjnych istnieje cały rytuał zmiękczania klienta. Pierwsze spotkanie zwykle jest bardzo miłe, ale jeśli klient nie wykazuje ochoty do zawarcia ugody, kolejne listy, telefony i rozmowy są coraz mniej sympatyczne. Windykator nie ma prawa straszyć cię ani ci grozić. To łamanie prawa, może za to pójść nawet do więzienia. Ale i tak będzie roztaczał wizje wstydliwej licytacji twojego majątku i przekonywał, że lepiej od razu się dogadać.

Czego nie wolno windykatorowi? Firma windykacyjna to nie żaden sąd ani komornik. Windykatorzy mogą działać tylko w ściśle wyznaczonych granicach. Ich główną rolą jest doprowadzenie do ugody z klientem i ustalenie nowych warunków spłaty długu. Windykator nie ma prawa wejść do twojego mieszkania (chyba że sam dobrowolnie go wpuścisz). Nie może też spisywać stanu twojego majątku ani sugerować, że może wystawić coś na licytację. Nie ma takich uprawnień i łamałby w ten sposób prawo. Nie może też rozmawiać o twoich problemach finansowych z osobami trzecimi – np. sąsiadami czy przełożonymi w miejscu pracy. Nie może też samowolnie wpisać cię na czarne listy dłużników prowadzone przez biura informacji gospodarczej. Jeśli windykator zrobi którąś z tych rzeczy, zawiadom o tym jego przełożonych.

Sąd i komornik. Blef czy realne zagrożenie? Wiele zależy od tego, jakie wrażenie zrobisz na przedstawicielach firmy windykacyjnej. Pójście z niezapłaconym długiem do sądu i nasłanie na ciebie komornika to ostatnia rzecz, o jakiej marzą. Stokroć bardziej opłaca im się dogadać z tobą poza sądem. Jeśli więc windykator uzna, że jest szansa na to, żeby się z tobą dogadać polubownie, na pewno będzie chciał z niej skorzystać. Negocjacje dotyczące warunków spłaty długu mogą trwać nawet kilka miesięcy. Dopóki windykator widzi, że nie jest to z twojej strony gra na czas – będzie chciał nadal rozmawiać.

Ale przedstawiciele firm windykacyjnych opowiadają, że mają też takich dłużników, których sprawy już po miesiącu trafiają do sądu. Dzieje się tak głównie w przypadku klientów, którzy nie odpowiadają na e-maile, nie odbierają telefonów i nie można się z nimi w żaden sposób skontaktować.

Sprawa w sądzie potrwa kilka miesięcy. Zła wiadomość jest taka, że w ramach postępowania sądowego firma windykacyjna może już dopisać do długu własne koszty – listów, ponagleń, telefonów i koszty dojazdu windykatorów na spotkania z tobą. Sąd dopisze też koszty procesu. Jeśli twój dług nie podlega dyskusji, lepiej nie dopuszczać do tego, by trafił do sądu – będziesz musiał zapłacić jeszcze więcej.

Wyrok już jest. Komornik puka do drzwi. Jeśli firma windykacyjna ma w ręku wyrok zasądzający na jej rzecz określoną kwotę, to może już z takim wyrokiem udać się do komornika. Ale... nie musi. Niektórzy windykatorzy w takiej sytuacji dają jeszcze klientowi jedną szansę na dogadanie się. Argumenty windykatora będą proste: podpisz ugodę, to uchronisz majątek przed zajęciem przez komornika. I uchronisz się przed dodatkowymi kosztami (komornik z sumy uzyskanej ze sprzedaży twojego majątku pobiera kilkusetzłotową prowizję dla siebie). Oczywiście na tym etapie nie ma już mowy o jakichkolwiek negocjacjach z firmą windykacyjną – ugodę trzeba będzie podpisać na warunkach przygotowanych przez windykatorów. Alternatywą jest wizyta komornika.

Jak uchronić się przed „hodowcami długów”?

Czy zdarzyło ci się dostać wezwanie od firmy windykacyjnej, która twierdzi, że masz jej spłacać zadłużenie, które powstało w związku z umową kredytową czy abonamentem telekomunikacyjnym? Czy jeśli nie wiesz nic o zmianie wierzyciela, możesz zlekceważyć takie wezwanie? Taka właśnie sytuacja przydarzyła się pani Teresie, a właściwie jej siostrzeńcowi, który nie wie, jak powinien się zachować. Nie uregulował na czas zobowiązania wobec banku, ale po pewnym czasie jego sytuacja materialna się poprawiła, chciał rozliczyć się z długu i zamknąć sprawę. W banku otrzymał jednak informację, że wierzytelność została sprzedana firmie windykacyjnej i to z nią powinien teraz ustalać zasady spłaty. Bank nie chciał powiedzieć, która firma nabyła wierzytelność. Siostrzeniec czytelniczki nie wie, komu powinien przelać pieniądze. Na pierwszy rzut oka sytuacja wygląda naprawdę nieciekawie, bo dłużnik nie chce być już dłużnikiem, a bank uniemożliwia mu zakończenie tej przykrej sprawy. W rzeczywistości sprawa wcale nie jest tak skomplikowana, jak może się wydawać.

Niestety, wierzyciel może przenieść przysługującą mu wierzytelność na inną osobę (w praktyce – najczęściej firmę windykacyjną) bez pytania dłużnika o zgodę. Wynika to z Kodeksu cywilnego i nazywa się przelewem wierzytelności. Od tej zasady istnieją trzy wyjątki – najważniejszy z nich dotyczy sytuacji, w której strony wyłączyły taką możliwość. Teoretycznie możemy więc spróbować negocjować z bankiem wykreślenie z umowy kredytowej punktu mówiącego o możliwości sprzedaży długu. Szanse na sukces są jednak nikłe, bo każdy bank chce mieć możliwość pozbycia się kłopotliwego długu, choćby za grosze.

Bank nie musiał więc informować siostrzeńca mojej czytelniczki o swoich zamiarach ani wskazać, która z wielu działających na polskim rynku firm będzie teraz negocjowała spłatę zadłużenia. To w interesie nowego wierzyciela leży, by możliwie najszybciej powiadomić o zaistniałej zmianie dłużnika, wskazać numer konta, na który powinna zostać dokonana zapłata, i ewentualnie – rozpocząć negocjacje w tej sprawie. Jeśli z jakiegokolwiek powodu nowy wierzyciel zwleka z poinformowaniem dłużnika (powinien w tej sprawie wysłać list, trudno sobie wyobrazić, by o tak ważnej rzeczy jak nowy numer konta informować kogokolwiek w rozmowie telefonicznej), dłużnik powinien dokonać zapłaty na rzecz dotychczasowego wierzyciela. Choć nie jest już dłużnikiem banku czy sieci telekomunikacyjnej, to dopóki nowy wierzyciel nie poinformuje go o przelewie wierzytelności, może spełniać świadczenie na rachunek firmy, u której zadłużenie powstało.

Przepisy przewidują też możliwość złożenia takiego długu do depozytu sądowego, ale prawnicy zalecają to wtedy, gdy nie wiadomo, kto jest wierzycielem. Depozyt sądowy powinien być raczej rozwiązaniem awaryjnym, w sytuacji, w której np. wiemy, że kiedyś nasz spadkodawca zaciągnął jakiś kredyt, bank nie przyznaje się, by miał takiego klienta, a my podejrzewamy, że dług nadal istnieje, tyle że został sprzedany.

Jeśli już wiemy, komu zapłacić, kolejne pytanie brzmi: ile? Pani Teresa zarzuciła firmie windykacyjnej, że nie ujawnia się i nie przedstawia swoich roszczeń, gdyż zależy jej na tym, by istniejący dług urósł o odsetki ustawowe. Ma na myśli najpewniej wpisane do umowy kredytowej odsetki za zwłokę. Rzeczywiście, z każdym dniem wysokość długu powiększa się, można więc mieć windykatorowi za złe, że pogarsza położenie dłużnika. Niestety, mam złą wiadomość dla siostrzeńca pani Teresy: skoro to w jego interesie leży jak najszybsza pełna spłata zadłużenia, to także jego obowiązkiem jest ustalenie jego pełnej wysokości.

UPADŁOŚĆ KONSUMENCKA. CO SIĘ WKRÓTCE ZMIENI?

Jeśli nie masz już nadziei na spłatę swoich długów, jedyną szansą pozostaje tzw. upadłość konsumencka. Dopóki jej nie ogłosisz, wierzyciele, np. banki, bez końca naliczają odsetki, potem odsetki od odsetek, opłaty za windykację i prowizje. Te obciążenia dodatkowo podbijają wartość zadłużenia i powodują, że dłużnik, nawet gdyby stanął na głowie, do końca życia nie jest w stanie spłacić wszystkiego. Upadłość konsumencka, obowiązująca w Polsce od wiosny 2009 r., ma pomóc prywatnej osobie, która ją ogłosi, ochronić się przed rosnącą spiralą odsetek.

Kiedy opłaci ci się ogłosić upadłość?

Jakie korzyści daje upadłość? Z chwilą jej ogłoszenia banki i inni wierzyciele (np. operatorzy telekomunikacyjni czy dostawcy prądu) nie mogą już naliczać żadnych dodatkowych opłat i odsetek. Wszystkie długi są spisywane, sprawdzane i zatwierdzane przez sąd. Dzięki temu zadłużona osoba wie, ile pieniędzy jest winna i komu. Ma gwarancję, że po częściowej lub pełnej spłacie długów będzie mogła zacząć nowe życie – bez kolejnych odsetek i komorników. O prywatne bankructwo możesz wystąpić tylko ty sam, nie może zrobić tego żaden z twoich wierzycieli.

Kto może ogłosić upadłość? Jeśli masz długi, których nie jesteś w stanie spłacać, to pewnie zastanawiasz się, czy możesz skorzystać z dobrodziejstw tego prawa. Może to uczynić tylko osoba niewypłacalna (co to znaczy – piszę o tym kilka akapitów dalej). Ustawa pozwala upaść tylko osobie fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej. Jeśli prowadzisz jednoosobową firmę, przepisy o upadłości cię nie obejmują. Prywatnego bankructwa nie możesz ogłosić, jeśli jesteś rolnikiem.

Gdzie trzeba się zgłosić? Jeśli chcesz zgłosić wniosek o prywatne bankructwo, zgłoś się do sądu rejonowego w twoim mieście lub dzielnicy i złóż wniosek. Za wszczęcie sprawy będziesz musiał wnieść opłatę. Pieniądze nie wrócą do ciebie, nawet jeśli sąd odmówi ogłoszenia upadłości.

Jakie warunki trzeba spełnić, by upaść?

Co to znaczy być niewypłacalnym? Zanim sąd zgodzi się na twoje bankructwo, sprawdzi, czy spełniasz warunki formalne. Przede wszystkim ustali, czy rzeczywiście jesteś niewypłacalny.

Potencjalnym bankrutem jesteś wtedy, jeśli nie wykonujesz na czas swoich zobowiązań finansowych. A więc masz zaległości w spłacie rat kredytów, rachunków za mieszkanie lub telefon. Prawo nie precyzuje, jak duże to muszą być zaległości i od jak dawna nieuregulowane. Sąd zapewne nie uzna cię za osobę niewypłacalną, jeśli nie zapłaciłeś jednej raty kredytu. Ale jeśli masz długi niespłacone od pół roku, już zapewne się załapiesz.

Jest i drugie kryterium niewypłacalności – gdy twoje zobowiązania przekraczają wartość majątku, który posiadasz. Np. masz 300 tys. zł kredytu, twoje mieszkanie jest warte 200 tys. zł, masz starego fiata, miesięcznie zarabiasz tyle, że po uregulowaniu rachunków zostaje ci 1000 zł. Nawet jeśli spłacasz terminowo wszystkie swoje długi, sąd może uznać, że jesteś niewypłacalny.

Wystarczy, że spełniasz jedno z tych dwóch kryteriów, by sąd mógł uznać cię za osobę niewypłacalną. Ale to nie oznacza, że automatycznie będziesz mógł ogłosić upadłość.

Między USA a Skandynawią

Polska ustawa o upadłości konsumenckiej jest uznawana za jedną z najbardziej restrykcyjnych na świecie. To znaczy, że nie możesz liczyć, iż sąd łatwo zgodzi się na przyjęcie sprawy i uzna twoją upadłość, jeśli w przeszłości nierozsądnie się zadłużałeś. Porównywalnie twarde dla konsumentów prawo obowiązuje tylko w krajach skandynawskich. Ale już w Europie Zachodniej, np. we Francji lub Niemczech, zadłużonym osobom jest znacznie łatwiej ogłosić upadłość niż u nas. Nie mówiąc już o liberalnych Stanach Zjednoczonych, w których co roku prywatne bankructwo ogłasza ponad milion osób. Ale tam większość upadających konsumentów korzysta z tzw. regulacji Chapter 7 prawa o bankructwie, która pozwala sądowi całkowicie umorzyć długi bankruta, nie obciążając spłatami na rzecz wierzycieli nawet jego przyszłych dochodów! Jedyną konsekwencją prywatnego bankructwa w USA jest to, że w kolejnych latach banki pożyczają takiej osobie pieniądze na znacznie wyższy procent i żądają dodatkowych zabezpieczeń.

Czy sąd sprawdzi przyczyny niewypłacalności?

Tak! I ma to kluczowe znaczenie dla decyzji sądu o ogłoszeniu twojej upadłości bądź odmowie.

►  Sąd, jeśli ma się zgodzić na twoje bankructwo, musi mieć pewność, że długi, które ciebie przygniatają, nie powstały z twojej winy, np. przez to, że nierozsądnie zaciągałeś kredyty.

►  Twoje zadłużenie nie może być efektem spirali niespłaconych rat. Jeśli zaciągałeś nowe długi, już będąc niewypłacalnym, sąd nie pozwoli ci ogłosić upadłości. Uzna, że postąpiłeś nierozsądnie, pożyczając pieniądze z pełną świadomością, że nie masz z czego ich oddać.

►  Jeśli nie spłacasz rat kredytu, bo np. nie przewidziałeś wzrostu oprocentowania, nie będziesz mógł ogłosić upadłości.

►  Przywilej upadłości przysługuje tylko osobom, które wpadły w kłopoty finansowe z przyczyn niezależnych od siebie, np. na skutek zdarzeń losowych (przewlekłe choroby, wypadki, niezawiniona utrata pracy).

►  Jeśli stracisz pracę, ale umowa została rozwiązana z powodów dyscyplinarnych lub za porozumieniem stron, sąd uzna, że straciłeś źródło utrzymania trochę na własne życzenie. I nie pozwoli ogłosić upadłości.

Nie unikniesz licytacji majątku

Nie licz na to, że dzięki ogłoszeniu upadłości zrzucisz z siebie przynajmniej część długów i ocalisz własny majątek. To, że twoi wierzyciele nie będą mogli naliczać ci dalszych odsetek, nie oznacza, że sąd uwolni cię od spłaty już narosłych długów. Ustawa mówi jasno, że postępowanie upadłościowe polega na likwidacji majątku dłużnika. Nie ma mowy o tym, by sąd zgodził się na taki układ, że spłacisz tylko połowę długów, a dzięki temu będziesz mógł zatrzymać np. samochód. Przeciwnie. Wyznaczony przez sąd komisarz spisze wszystko, co masz wartościowego, i wystawi na licytację. Z uzyskanych pieniędzy spłaci twoje długi. W miarę możliwości – co do grosza, bez żadnej taryfy ulgowej.

Na czym będzie polegała nowa upadłość konsumencka?

Znacie kogoś, kto chciałby ogłosić bankructwo na takich zasadach z własnej woli? Ja też nie znam, dlatego rząd przygotowuje nowelizację ustawy regulującej zasady upadłości konsumenckiej (na początku 2014 r. nie było jeszcze wiadomo, kiedy wejdzie w życie). Z tej dotychczas obowiązującej przez cztery lata skorzystało raptem... kilkaset osób. Upadłość nadal ma być przywilejem, a nie prawem dłużnika. Ale upaść będzie łatwiej, a samo postępowanie powinno być bardziej elastyczne niż dziś.

1. Bardziej przyjazne kryteria pozwalające ogłosić bankructwo. Za niewypłacalną osobę będzie się uznawać każdego, kto ma co najmniej trzy miesiące opóźnień w regulowaniu zobowiązań (obecnie przepis jest dużo mniej precyzyjny). Poza tym autorzy rekomendacji chcą, by ustawa dawała prawo do upadłości nie tylko tym, którzy padli ofiarą „wyjątkowych okoliczności niezależnych od dłużnika”. Jako kryterium upadłości ma być wprowadzona następująca zasada: wniosek może być przyjęty przez sąd już wtedy, gdy wnioskodawca dowiedzie, iż wpadł w długi, mimo że starannie prowadził swoje sprawy finansowe. Chodzi o to, by dać sądowi, który rozpatruje wniosek, większe pole manewru. Według obecnych przepisów sąd nie może przyjąć wniosku od kogoś, kto wpadł w długi z powodu rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron (wiadomo, że czasem takie „porozumienie” jest wymuszane przez pracodawców w ramach redukcji zatrudnienia). Albo ktoś, kto będąc już zadłużonym, zaciągnął kredyt konsolidacyjny. Krok to rozsądny i dający szansę na podźwignięcie się z kłopotów. Ale w świetle obecnych przepisów – wykluczający upadłość (bo człowiek zaciągał nowe zobowiązania, będąc już w finansowych tarapatach).

2. Możliwość upadłości osób bez majątku. Dziś duża część wniosków o upadłość konsumentów jest przez sądy odrzucana, ponieważ wartość majątku dłużnika jest mniejsza niż koszty postępowania upadłościowego. Mimo że dłużnik zarabia, spełnia wszystkie warunki upadłości (czyli nie zadłużył się z własnej głupoty), to nie ma majątku trwałego (np. własnego mieszkania), więc nie może upaść.

3. Możliwość wielokrotnego ogłaszania upadłości. Dziś przywilej upadłości konsumenckiej dotyczy tylko osób, które w ostatnich dziesięciu latach nie korzystały z żadnej procedury upadłościowej. Według nowego prawa możliwość ogłoszenia bankructwa powinna zależeć wyłącznie od tego, czy dłużnik wpadł w tarapaty w sposób niezawiniony, a także od tego, czy w poprzednich postępowaniach upadłościowych zachowywał się rzetelnie i uczciwie. Nowością mogłaby też być możliwość bankructwa w przypadku posiadania tylko jednego wierzyciela. Dziś można wystąpić o upadłość konsumencką, mając dwóch lub więcej wierzycieli.

4. Możliwość sądowej ugody z wierzycielami i redukcji długów. Obecnie układ z wierzycielami w upadłości konsumenckiej jest możliwy, tylko jeśli będzie korzystniejszy dla wierzycieli niż likwidacja majątku dłużnika. W praktyce oznacza to, że prawie zawsze wierzyciele likwidują cały majątek zadłużonej osoby, nie redukując długów ani o grosz. Najważniejszą zmianą prawa dotyczącą prywatnego bankructwa ma być wprowadzenie możliwości zawarcia przez konsumenta układu z wierzycielami i redukcji długów. Na ugodę i redukcję długów musi się zgodzić więcej niż połowa wierzycieli, musi ją też zatwierdzić sąd. Ugoda może też zawierać opcję częściowej likwidacji majątku osoby będącej w pętli kredytowej (część majątku wystawiano by na licytację, a część dłużnik mógłby zatrzymać dla siebie).

5. Możliwość wyłączenia z upadłości mieszkania. Wierzyciele mogliby zgodzić się na wyłączenie z masy upadłościowej mieszkania dłużnika. Dziś zgłoszenie wniosku o upadłość konsumencką oznacza w praktyce utratę mieszkania. I jest to jedna z najważniejszych przyczyn, które zniechęcają Polaków do składania wniosków o upadłość konsumencką. Oczywiście możliwość uratowania mieszkania ze zgliszczy upadłości w dalszym ciągu będzie bardzo rzadka, bo będą się musieli na to zgodzić wierzyciele. W większości postępowań upadłościowych mieszkanie dłużnika przepadnie.

6. Więcej pieniędzy dla dłużnika, który musi oddać mieszkanie. Do tej pory mógł on w zamian dostać równowartość rocznego kosztu wynajmu mieszkania, a kwotę tę wyznaczał syndyk. W przyszłości sąd mógłby się zgodzić na wypłacenie dłużnikowi nawet dwuletniej kwoty przeciętnego czynszu na wynajem mieszkania. Kwotę tę będzie proponował sam dłużnik, bo to on ma interes w znalezieniu sobie nowego miejsca do mieszkania, a nie syndyk. Jeśli np. trzeba oddać na poczet długów mieszkanie za 300 tys. zł, to dłużnik w zamian mógłby np. otrzymać po 1,5 tys. zł miesięcznie na wynajem lokum przez dwa lata, a więc 36 tys. zł (i ta kwota byłaby wyłączona z masy upadłościowej).

7. Większe prawa w czasie spłacania długów. Często mimo likwidacji majątku dłużnika nadal nie udaje się spłacić wszystkich długów i np. część pensji zadłużonej osoby jeszcze przez jakiś czas wędruje do komornika lub nadzorcy sądowego, a za jego pośrednictwem – do wierzycieli. Jeśli dziś ktoś znajdzie się w takiej sytuacji, de facto staje się niewolnikiem. Prawo mówi, że „w okresie wykonywania planu spłaty upadły nie może dokonywać czynności prawnych przekraczających granice zwykłego zarządu”. To ma się zmienić i dłużnik będzie mógł np. zaciągać drobne pożyczki w różnych sytuacjach życiowych.

8. Obniżenie kosztów postępowania upadłościowego. Dziś bywają one horrendalne, sięgają kilkunastu tysięcy złotych (koszty sądowe, wynagrodzenie i koszty syndyka, ogłoszenia o upadłości itp.). Mogłyby być mniejsze, gdyby np. zrezygnować z publikowania specjalnych obwieszczeń o postępowaniu upadłościowym, które dziś trzeba zamieszczać w prasie, oczywiście na koszt dłużnika. W przypadku dłużników nieposiadających dużego majątku wprowadzono by ryczałtowe wynagrodzenie syndyka w kwocie np. 3 tys. zł. I dzięki temu spadłyby koszty dłużnika.

Jak nie dać sobie wcisnąć długów w spadku?

Przejęcie długu, o którym się nie wie, to coraz częściej spotykana sytuacja. Twój mąż lub żona zaciąga za twoimi plecami jakieś długi, potem się rozstajecie, a ty dowiadujesz się, że jesteś dłużnikiem, dopiero od komornika, który zajmuje pensję albo zabiera telewizor. Jeśli nie miałeś notarialnie spisanej rozdzielności majątkowej, to niestety sprawę trudno odkręcić – solidarnie z byłym małżonkiem odpowiadacie za długi zaciągnięte jeszcze w dobrych czasach.

Jeszcze gorzej jest wtedy, gdy dług nieświadomie przejmuje się w spadku. Jakiś czas temu opisywałem przypadek dwóch chłopaków, których ojciec odszedł z domu, pozaciągał długi, po czym mu się zmarło. Z powodu jakichś problemów prawnych sprawą spadku po ojcu zajęła się nie matka chłopaków, lecz sąd, który zadecydował o przyjęciu przez nich spadku z dobrodziejstwem inwentarza (dwa inne warianty to odrzucenie spadku bądź jego przyjęcie w całości, bez ograniczeń). Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza to relatywnie bezpieczny wariant, przejmuje się majątek spadkobiercy, ale odpowiedzialność za ewentualne długi – tylko do wysokości tego majątku. Zresztą małoletni – zgodnie z prawem – i tak może przejąć spadek wyłącznie z dobrodziejstwem inwentarza. Instytucja finansowa, której zmarły ojciec był winny 10 tys. zł, poczekała, aż synowie przekroczą 18 lat, i... zgłosiła się po zwrot pieniędzy.

Jest rozwiązanie, które pozwala uniknąć sytuacji, w której o długach spadkowych dowiadujecie się od komornika. Choć nie ma żadnego sposobu, byście mogli dowiedzieć się, jakie ktoś ma długi, dopóki nie przyjmiecie spadku (choćby z dobrodziejstwem inwentarza).

Zaraz po przyjęciu spadku należy udać się do Biura Informacji Kredytowej i złożyć wniosek o wydanie raportu o spadkodawcy. Trzeba zabrać postanowienie sądu stwierdzające nabycie spadku lub akt notarialny poświadczający dziedziczenie (oryginał lub kopię poświadczoną przez notariusza), a także akt zgonu spadkodawcy. W BIK są dane o 99 proc. kredytów bankowych oraz pożyczkach ze SKOK-ów (nie ma, niestety, długów z firm pożyczkowych), więc jest duża szansa, że jeśli nic w BIK nie znajdziemy, to spadkodawca nie miał większych długów i wizyta komornika raczej nam nie grozi.

Jeśli na podstawie lektury dokumentów okaże się, że spadkodawca był po uszy zadłużony, trzeba udać się do prawnika, by sporządził wniosek o uchylenie się od skutków prawnych złożonego wcześniej oświadczenia o przyjęciu spadku, powołując się na art. 1019 Kodeksu cywilnego, mówiący o działaniu pod wpływem błędu.

W przypadku śmierci kogoś, kto może być twoim spadkodawcą, pamiętaj więc o dwóch rzeczach: spadek przyjmuj zawsze tylko z dobrodziejstwem inwentarza, a jeśli masz wątpliwości co do ewentualnych długów zmarłego, to idź do BIK i sprawdź, jaka była sytuacja majątkowa twojego spadkodawcy.

Przyszła emerytura to specyficzny cel inwestycyjny. Na tyle odległy od wszystkich innych, że nie ma sensu łączyć go z inwestycjami, które mają zbudować poduszkę finansową, dać pieniądze na realizację marzeń czy zabezpieczyć przyszłość dzieci.

Czym różni się inwestowanie na emeryturę od „zwykłego” inwestowania?

►  W takiej inwestycji liczy się nie tylko to, ile pieniędzy uzbierasz, lecz także to, w jaki sposób je potem wypłacisz. Niekoniecznie musi to być jednorazowy przelew, wielu oszczędzających preferuje wypłaty w ratach, jako dodatek do „państwowego” świadczenia.

►  Pieniądze z inwestycji emerytalnej nie powinny być dostępne dla oszczędzającego wcześniej niż po osiągnięciu wyznaczonego wieku. Z tego względu część osób wybiera oferty, które nie ograniczają możliwości wcześniejszych wypłat.

►  Inwestowanie na emeryturę powinno być w miarę możliwości wolne od ryzyka lub przenosić to ryzyko na instytucję, która zapewnia gwarantowaną wypłatę. Tu nie ma miejsca na błąd, który spowodowałby, że pieniądze „wyparowałyby”, np. z powodu giełdowej bessy.

Niestety, realizacja tych trzech celów inwestycji w prywatną emeryturę oznacza, że nigdy nie będzie to inwestycja o wysokiej stopie zysku. Ilekroć rozmawiam z agentami ubezpieczeniowymi, którzy oferują programy emerytalne, zawsze się zastanawiam: czy warto aż tyle płacić za to, żeby prywatna emerytura była naprawdę bezpieczna i gwarantowana?

To dylemat, który musisz rozstrzygnąć sam. W tym rozdziale nakreślę dwa sposoby inwestowania na emeryturę. Ten, który jest w miarę bezpieczny i spełnia trzy warunki udanej inwestycji emerytalnej nakreślone powyżej, oraz ten, który wygląda na mniej bezpieczny, ale z dużym prawdopodobieństwem przyniesie ci większe pieniądze na przyszłej emeryturze. Być może warto zastosować obie metody łącznie?

Ile wyniesie „państwowa” emerytura?

W internecie jest mnóstwo kalkulatorów, które pokazują, jak twoje dzisiejsze wynagrodzenie przełoży się na przyszłą emeryturę. Nie przywiązywałbym się zanadto do tego, co z nich wynika. System emerytalny będzie się wciąż zmieniał (głównie pod wpływem kondycji finansowej państwa i czynników demograficznych), a wraz z nim tzw. stopa zastąpienia (czyli relacja twoich obecnych dochodów do przyszłej emerytury) oraz waloryzacja składek emerytalnych.

Dziś wszystko jednak wskazuje na to, że z ZUS-u popłynie do twojej kieszeni najwyżej jedna trzecia tego, co dzisiaj zarabiasz. I – prawdopodobnie – nawet jeśli jesteś członkiem OFE, to nie powinieneś liczyć, że twój fundusz emerytalny zapewni ci znacząco większą comiesięczną wypłatę na emeryturze. Od efektywności inwestycji OFE zależy nie więcej niż 30–50 zł z całej twojej przyszłej emerytury. Dlaczego tylko tyle?

Aby odpowiedzieć na to pytanie, muszę przypomnieć ci, jak wyglądają losy każdej twojej składki emerytalnej, wynoszącej mniej więcej 20 proc. tego, co zarabiasz brutto. Otóż – jeśli zdecydowałeś się na oszczędzanie w OFE – mniej więcej 2,8 proc. twojego wynagrodzenia idzie do OFE, reszta zaś do ZUS-u. To oznacza, że nawet jeśli w OFE pieniądze będą mnożyły się jak norki, to nie przełożą się na emeryturę pod palmami, bo zwyczajnie będzie ich zbyt mało. Przykładowo (w dużym uproszczeniu): jeśli zarabiasz 2 tys. zł miesięcznie, to miesięcznie 400 zł oddajesz na składkę emerytalną, a z tego do OFE wędruje tylko jakieś 50 zł.

A pieniądze, które już wpłaciłeś do OFE w poprzednich latach? Przecież jeszcze kilka lat temu z każdych 100 zł składki emerytalnej do OFE szło aż 40 zł. Na początku 2014 r. połowa pieniędzy, które do tej pory zgromadziłeś w OFE (na koncie przeciętnego członka OFE było wówczas 40–50 tys. zł), powędrowała do ZUS-u i... natychmiast stamtąd zniknęła (rząd umorzył tymi pieniędzmi część zaciągniętych długów). W zamian ZUS zapisał te pieniądze na twoim wirtualnym koncie z obietnicą, że kiedyś ci je wypłaci z odsetkami.

Nie ma co się łudzić – twoja emerytura w 80–90 proc. zależy od ZUS-u i tego, czy politycy zapewnią mu pieniądze (bo sam ZUS wypłaca rocznie kilkanaście miliardów złotych więcej, niż dostaje z naszych składek).

Jedynym sposobem na to, by choć trochę uniezależnić się od polityków, jest założenie sobie prywatnego planu emerytalnego. Takiego, w którym wypłata pieniędzy będzie gwarantowana przez prywatną instytucję (np. firmę ubezpieczeniową), albo takiego, którego efekt końcowy będzie uzależniony od rynku kapitałowego. Jak już zaznaczyłem na początku tego rozdziału, bliższa „emerytalnemu ideałowi”, choć oczywiście mniej dochodowa, jest opcja z gwarantowaną wypłatą. I jej właśnie przyjrzymy się najpierw.

PROGRAM EMERYTALNY W FIRMIE UBEZPIECZENIOWEJ

Dziś już większość firm ubezpieczeniowych ma w ofercie nie tylko ubezpieczenia na życie oraz polisy mieszkaniowe chroniące przed skutkami kradzieży lub pożaru, lecz także programy emerytalne. Istota ich działania mniej więcej odpowiada idei, która powinna przyświecać ZUS-owi (i pewnie by mu przyświecała, gdyby nie politycy, którzy wymyślili podwyżki emerytur „na kredyt”, czyli fundowane obecnym emerytom za pieniądze przyszłych emerytów).

Ów model stosowany przez ubezpieczycieli wygląda tak: zbieramy twoje składki, zarządzamy nimi, żeby przynajmniej utrzymały realną wartość, a potem wypłacamy ci w ratach – do końca życia albo tylko przez określony czas (np. 10 lub 20 lat). Ile wpłacisz, tyle wyjmiesz (plus ewentualne zyski). Przykładowa oferta firmy ubezpieczeniowej (na kolejnych stronach omówię ją w szczegółach) wygląda następująco: płać przez najbliższych 35 lat po 200 zł miesięcznie, a w zamian zapewnimy ci 490 zł prywatnej emerytury wypłacanej co miesiąc po ukończeniu przez ciebie 65 lat.

Czym różnią się polisy emerytalne?

►  Niektóre z tych programów zawierają część inwestycyjną (część składki idzie na inwestycje w fundusze, na których można zarobić lub stracić), a inne są oparte na gwarancji, że firma wypłaci tyle a tyle. Pieniądze klienta oczywiście są inwestowane, ale umowa jest taka, że ryzyko wynikające z takich inwestycji bierze na siebie ubezpieczyciel (w zamian inkasuje też większość zysków).

►  W niektórych polisach tego typu jest zawarte ubezpieczenie na życie o większej wartości, a w innych – o mniejszej. Są i takie, w których ubezpieczenie na życie jest czysto symboliczne. Chodzi o świadczenie, które jest wypłacane spadkobiercom w sytuacji, w której osoba opłacająca składki nie dożyje wypłaty pieniędzy. Możliwe są dwa scenariusze: większa wypłata na emeryturze w zamian za mniejsze ubezpieczenie na życie w okresie opłacania składek, albo wyższe ubezpieczenie w zamian za niższą wypłatę comiesięcznej emerytury. Dodatkowo w niektórych pakietach emerytalnych zawarte są też dodatkowe ubezpieczenia od nieszczęśliwych wypadków albo od skutków najcięższych chorób (z reguły śmiertelnych).

►  W niektórych polisach przewidziana jest wypłata prywatnej emerytury przez określony czas, a w innych – dożywotnio. Z reguły wybranie wariantu dożywotniego oznacza znaczny spadek świadczenia, bo firmy ubezpieczeniowe niechętnie biorą na siebie ryzyko długowieczności klienta.

Czy to bezpieczne?

Skoro powierzasz swoje pieniądze prywatnej firmie – a przez kilkadziesiąt lat uzbierają się z tego ogromne kwoty – masz prawo zapytać: czy to bezpieczne? Jakie jest ryzyko, że firma zdefrauduje pieniądze albo zbankrutuje, zanim wypłaci pieniądze ubezpieczonym? Oczywiście, w inwestowaniu nigdy nie można powiedzieć, że coś jest pewne w 100 proc. Ale większość firm ubezpieczeniowych ma kilkusetletnią historię i potencjał finansowy porównywalny z rządami niektórych państw. Poza tym tak jak banki składają się na fundusz gwarancyjny, z którego są wypłacane pieniądze posiadaczom lokat banku, gdyby jakiś bank wpadł w tarapaty, tak firmy ubezpieczeniowe mają tzw. reasekuratorów, którzy w kryzysowych sytuacjach mają im gwarantować wypłacalność. Niezależnie od tego firmy ubezpieczeniowe są pod nadzorem specjalnych urzędów państwowych (tych samych, które pilnują banków) i też mają własne fundusze gwarancyjne. Stąd przypadki bankructw firm ubezpieczeniowych są niezmiernie rzadkie.

Czy to się opłaca?

Bardzo trudne pytanie. Po stronie atutów jest na pewno to, że podpisując umowę z firmą ubezpieczeniową, od razu wiesz, w jakiej wysokości dodatkową emeryturę otrzymasz w pierwszym roku pobierania świadczeń oraz w latach kolejnych (zwykle wypłata rośnie z czasem, bo firma ubezpieczeniowa dzieli się z emerytem zyskami z zainwestowanych składek). Ta cecha różni polisy emerytalne od zwykłych polis inwestycyjnych, które też były w przeszłości sprzedawane jako pomysł na pewną emeryturę. Polisy inwestycyjne są najzwyklejszą w świecie inwestycją w fundusze inwestycyjne, bez żadnej gwarancji zachowania kapitału. Polisy emerytalne dają gwarancję, że emerytura wyniesie przynajmniej tyle a tyle. Często wiąże się to też z obietnicą, że klient dostanie dodatkowe pieniądze jako udział w zysku firmy ubezpieczeniowej.

Największą wadą polis emerytalnych jest to, że gwarancja wypłaty określonej emerytury sporo kosztuje. W niektórych polisach proporcja składki do comiesięcznej wypłaty jest taka, że klient, nawet trzymając pieniądze na bezpiecznej bankowej lokacie, wyszedłby na tym lepiej. Firmy ubezpieczeniowe tłumaczą, że to cena, którą trzeba zapłacić za dodatkowe funkcje polisy, np. obietnicę wypłaty odszkodowania w sytuacji, w której klient umrze, nie doczekawszy emerytury (lub ciężko zachoruje i firma przejmie opłacanie jego składek).

Ja najbardziej lubię „czyste” polisy emerytalne, w których dodatkowe opcje są ograniczone do minimum, a cała składka idzie do ubezpieczyciela na poczet gwarantowanej wypłaty przyszłej emerytury (a więc nie ma tej części, która jest inwestowana, na ryzyko klienta, w fundusze). Wówczas dużo łatwiej ocenić „koszt” takiej polisy, czyli różnicę między sumą przyszłych wypłat z polisy a potencjalnym dochodem, który byłby do uzyskania z lokatowania pieniędzy w inny sposób (np. w bankowym depozycie).

Analiza opłacalności przykładowej polisy emerytalnej

Jakiś czas temu jeden z czytelników poprosił mnie o analizę polisy emerytalnej, którą zaproponowała mu firma ubezpieczeniowa. Polisa była połączeniem inwestowania pieniędzy w fundusze i gwarantowanej wypłaty określonej emerytury. Do tego dochodziła gwarancja wypłaty pieniędzy spadkobiercom, gdyby klient nie dożył owej emerytury. Czytelnik ma 32 lata, a więc przed nim jeszcze relatywnie długi okres gromadzenia kapitału na emeryturę – 33 lata (polisa nie uwzględnia ostatnich zmian w systemie emerytalnym i opóźnienia wieku emerytalnego do 67 lat w przypadku mężczyzn). Zdecydował się płacić w ramach polisy po 200 zł miesięcznie.

W ramach tej polisy klient może sam decydować, czy i ile pieniędzy przeznaczy na część ochronną, a ile ewentualnie na zakup udziałów w funduszach inwestycyjnych na swoje ryzyko. W naszym konkretnym przypadku większość idzie na inwestycję, a mniejsza część – na ochronę. A te 200 zł to składka w pierwszym roku, potem jest więcej, bo klient zażyczył sobie indeksacji składek o 4 proc. rocznie (chodzi o to, by ich realna wartość, a tym samym wartość świadczeń, nie spadła). A więc w drugim roku składka będzie wynosiła 208 zł, w trzecim 216 zł, a w ostatnim – 701 zł miesięcznie (oczywiście w tym czasie realna wartość tych 701 zł będzie taka jak dziś 200 zł).

W zamian za te 200 zł klient otrzymuje: ubezpieczenie na życie, gwarantowaną kwotę wypłacaną jednorazowo po ukończeniu 65. roku życia albo wypłaty renty przez 20 lat (do ukończenia 85. roku życia).

Przez 33 lata czytelnik wpłaci na konto polisy łącznie 159 tys. zł. Ile dostaje w zamian? Już na starcie ma gwarantowane ubezpieczenie na życie na 50 tys. zł. Czyli: gdyby mu się coś stało już po kilku miesiącach opłacania składek, spadkobiercy dostaną 50 tys. zł (niezależnie od tego, że czytelnik zdołał uzbierać tylko marne grosze). Suma ubezpieczenia na życie będzie rosła z czasem i po 30 latach wyniesie ok. 95 tys. zł. Ale nie to jest celem polisy. Istotą jest druga korzyść – gwarantowany kapitał, który będzie można pobrać po ukończeniu 65 lat.

Z symulacji wynika, że gwarantowana suma, którą można wypłacić po ukończeniu 65. roku życia, również wynosi 95 tys. zł (a więc znacznie mniej niż suma wpłaconych składek). Firma dorzuci do tego udział we własnych zyskach (zysk nie jest pewny, ale wysoce prawdopodobny), co podniesie świadczenie do 152 tys. zł. Jeśli do tego część inwestowana w fundusze będzie zarabiała 7 proc. w skali roku, to suma polisy po ukończeniu przez klienta 65. roku życia wyniesie 241 tys. zł.

Jak należy interpretować te liczby? Otóż pewne jest to, że ubezpieczyciel odda mniej więcej tyle pieniędzy, ile przez 33 lata wpłacimy, utrzymując nam w całym okresie ubezpieczenie na życie. To musi kosztować, choć oczywiście świadomość, że firma ubezpieczeniowa będzie przez 33 lata żyła z odsetek, które mogłyby pracować dla nas na lokacie, jest bolesna.

Cały czas mówimy tu o wariancie, w którym klient dostaje jednorazową wypłatę po ukończeniu 65. roku życia.

Ale jest i drugi wariant wypłaty pieniędzy z polisy – czyli możliwość pobierania renty przez kolejne 20 lat. W naszym przykładzie, czyli składki 200 zł miesięcznie, opłacanej przez 33 lata i indeksowanej o 4 proc. rocznie, minimalna gwarantowana wypłata renty przez 20 lat wynosi 490 zł. Jeśli dodamy udział w zysku firmy ubezpieczeniowej – będzie to 777 zł. Jeśli dojdą do tego już mniej pewne zyski z części składki inwestowanej w fundusze inwestycyjne – wypłata urośnie do 1236 zł w pierwszym roku pobierania świadczenia.

Z symulacji, które dostał mój czytelnik, wynika, że wypłata corocznie będzie podnoszona o 3 proc., żeby utrzymać jej realną wartość. Przez 20 lat firma ubezpieczeniowa odda – razem z udziałem w zysku ubezpieczyciela – 250 tys. zł. To oznacza, że wpłacając przez 30 lat 159 tys. zł, po kolejnych 20 latach otrzymujemy z powrotem o 90 tys. zł więcej. Brzmi nieźle, ale gdybym zainwestował te 159 tys. na 20 lat z odsetkami rzędu 5 proc. rocznie, to dostałbym z powrotem 422 tys. zł, a więc... jeszcze więcej.

Czy jest to najlepszy sposób oszczędzania na emeryturę? Pewnie nie. Ale z drugiej strony wbudowane w ten interes ubezpieczenia: na życie, NNW i od inwalidztwa, muszą kosztować. No i gwarancja wypłaty pieniędzy na emeryturze też jest tu wliczona w cenę.

ZWYKŁE INWESTYCJE W EMERYTALNYM OPAKOWANIU

Polisy emerytalne z wypłatą gwarantowanej prywatnej emerytury nie są oczywiście jedyną możliwością inwestowania z myślą o dostatniej jesieni życia. Można wykorzystać do tego celu standardowe instrumenty finansowe, takie jak lokaty bankowe, obligacje dziesięcioletnie, akcje czy fundusze inwestycyjne. Jeśli w przyszłości wszystko potoczy się tak jak w poprzednich 150 latach istnienia rynków finansowych, to najzwyklejsze w świecie inwestowanie w akcje i obligacje powinno przynieść znacznie większe profity niż wykupienie polisy emerytalnej. Sęk w tym, że nie ma żadnej gwarancji, jak będzie wyglądała rentowność inwestowania na rynku kapitałowym w ciągu następnych 40 lat. I czy na pewno sprawdzą się w tym czasie zasady, które obowiązywały do tej pory?

Jeśli zdecydujesz się podjąć ryzyko oszczędzania na przyszłą emeryturę z wykorzystaniem obligacji, funduszy inwestycyjnych albo akcji – w imię szans na znacznie wyższe, może nawet o 1000 zł miesięcznie, wypłaty – to powinieneś skorzystać z jednego z dwóch „opakowań”, w których występują inwestycje, których celem jest dodatkowa emerytura. Są to:

Indywidualne konto emerytalne (IKE)

Jeśli zobaczysz gdzieś obligacje, konto maklerskie (do inwestycji w akcje) czy fundusze inwestycyjne oferowane pod szyldem IKE, to znaczy, że inwestycja ta – jeśli dotrzymasz ją do wieku emerytalnego – będzie zwolniona z podatku Belki. A więc od zysków nie zapłacisz 19 proc. podatku, który płacą wszyscy zarabiający na akcjach, obligacjach czy lokatach. Ile jest do ugrania? Jeśli będziesz przez 30 lat wpłacał na przyszłą emeryturę po 200 zł miesięcznie i inwestował te pieniądze w fundusze „opakowane” jako IKE, przynoszące średnio 6 proc. dochodu rocznie, to na koniec będziesz miał 202 tys. zł. Gdyby zysk był pomniejszony o podatek Belki, to twoja wypłata wyniosłaby 163 tys. zł. Jak widzisz, korzyść z zastosowania „emerytalnego” opakowania w postaci IKE jest ogromna. I warto z niego skorzystać, bo to nic nie kosztuje.

Jeśli nie dotrzymasz umowy i wycofasz pieniądze z inwestycji IKE przed osiągnięciem wieku emerytalnego, po prostu odciągną ci podatek, traktując inwestycję jak każdą inną. IKE wciąż nie są zbytnio popularne, bo na każdy 1000 pracujących takie konta ma tylko 18 osób, a kwota zaoszczędzonych w ten sposób pieniędzy na emeryturę to ledwie 4,5 mld zł, jednak z roku na rok coraz więcej Polaków przekonuje się do rozpoczęcia inwestycji pod szyldem IKE. Uwaga: na IKE nie można wpłacić w ciągu roku więcej, niż wynosi określony przez Ministerstwo Pracy limit. W 2014 r. wynosi on 11 238 zł.

Indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego (IKZE)

Drugie „opakowanie” emerytalnych inwestycji na rynku kapitałowym ma dużo mniejszą tradycję niż IKE, które istnieje już od 10 lat. IKZE wymyślono dopiero trzy lata temu i do tej pory cieszyło się śladowym zainteresowaniem. IKZE miało być odpowiedzią na podstawową wadę IKE – brak natychmiastowej, odczuwalnej od razu korzyści, nagrody za oszczędzanie. Dla większości Polaków możliwość niezapłacenia jakiegoś podatku od zysków za 30 lat to czysta abstrakcja – zwłaszcza jeśli dodamy, że przecież nie ma pewności, czy będzie od czego ten podatek płacić. W IKZE „nagrodą” jest możliwość odliczenia wpłat od podatku dochodowego w corocznym zeznaniu PIT. Okazało się jednak, że ta „nagroda” nie została przez Polaków uznana za atrakcyjną, rząd bowiem, zapewne ze strachu przed utratą dochodów podatkowych, ograniczył możliwość wkładania pieniędzy do IKZE – do końca 2013 r. można było na ten cel przeznaczyć tylko 4 proc. pensji brutto (a dokładniej: podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie emerytalne). Tak niskie limity oznaczały, że większość Polaków mogła przeznaczyć na inwestycję emerytalną w IKZE najwyżej 1000 zł rocznie i uzyskać w zamian ulgę podatkową w wysokości ok. 200 zł.

Od początku 2014 r. IKZE zostały mocno uatrakcyjnione. Zamiast limitu procentowego (uderzającego zwłaszcza w osoby prowadzące działalność gospodarczą, czyli płacące możliwie jak najniższe składki do ZUS) wprowadzono limit kwotowy, wynoszący 120 proc. prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w Polsce. Teraz do IKZE – niezależnie od tego, ile się zarabia – można rocznie wpłacić ok. 4,5 tys. zł (ten limit dotyczy tylko 2014 r., w kolejnych latach może być inny). Wyższy limit oznacza, że i profity podatkowe są teraz znacznie większe, bo można odliczyć od podatku nawet 800 zł. A jeśli ktoś ma wysokie dochody i wpada w próg podatkowy 32 proc., to może odzyskać z tytułu inwestowania w IKZE nawet ponad 1,4 tys. zł.

IKZE, podobnie jak IKE, cechuje duża elastyczność – nie trzeba dokonywać regularnych wpłat w określonych wysokościach. Ważne, aby konto było zasilane w co najmniej pięciu dowolnych latach kalendarzowych przed osiągnięciem wieku emerytalnego. Wypłata pieniędzy przed terminem też jest możliwa, płaci się po prostu standardowy podatek od zysków (podobnie jak w przypadku likwidacji IKE). Można też wycofać z IKZE część pieniędzy, nie tracąc przywilejów w kolejnych latach. Jedyną słabą stroną IKZE jest to, że wypłacane pieniądze po przejściu na emeryturę będą obciążone podatkiem od dochodu – 10 proc.

Co lepsze: IKE czy IKZE?

Obie formy inwestowania pieniędzy na emeryturę mają swoje zalety. Znam kilka rozwiązań oferowanych przez banki najbogatszym klientom, które wykorzystują oba te rozwiązania naraz.

W przypadku inwestycji emerytalnej w wysokości 200 zł miesięcznie i przy założeniu, że zysk wyniesie 6 proc. w skali roku, oszczędzając poza IKE i w IKZE, dostalibyśmy na koniec do ręki 163 tys. zł.

Jeśli ta sama inwestycja będzie występowała w systemie IKE, to dodatkowy zysk wyniesie 39 tys. zł (brak podatku Belki na „wyjściu”). Razem 202 tys. zł.

A gdyby teraz te 200 zł miesięcznie oszczędzać w IKZE? Podobnie jak w przypadku IKE nie ma tu podatku Belki – a więc po 30 latach do wzięcia jest kwota 202 tys. zł. Ale tym razem rachunek komplikuje podatek dochodowy pobierany od wypłaty (10 proc.). W naszym przypadku wyniesie on 20 tys. zł. I to jest dodatkowy „koszt” opakowania IKZE, którego nie ma w konkurencyjnym IKE. Ale z drugiej strony jest i korzyść – coroczne odliczenie wpłat od podatku. Przy 200 zł wpłat miesięcznie mamy w skali roku 2,4 tys. zł, co oznacza możliwość odpisania od podatku 432 zł rocznie. W skali 30 lat dochód z takiego odpisu wyniesie 12,9 tys. zł, co spowoduje, że IKZE okaże się nieznacznie efektywniejszym „wehikułem” oszczędzania na emeryturę niż IKE.

Pułapki związane z IKE i IKZE

Firmy oferujące różne rozwiązania inwestycyjne oparte o IKE lub IKZE doskonale zdają sobie sprawę z tego, że są to rozwiązania korzystne dla klientów. Zdarza się, że firmy te chcą nieco uszczknąć z tego tortu dla siebie, obciążając inwestycje w ramach IKE lub IKZE dodatkowymi prowizjami. Nie daj się nabrać i zanim podpiszesz umowę, zawsze sprawdzaj, czy identyczna inwestycja, niepowiązana z IKE lub IKZE, przypadkiem nie jest tańsza.

IKZE, czyli jak zarobić na emerycie

Wpadła mi w ręce zgrabnie zrobiona ulotka firmy ubezpieczeniowej, która tak zachęca do założenia IKZE: „Uchwal sobie obniżkę podatków”. Firma wyciąga rękę po pieniądze, które dostanę z ulgi podatkowej, bo od każdej składki chce mi zabierać aż 8 proc. opłaty manipulacyjnej! Co prawda po przekroczeniu 6000 zł oszczędności na IKZE opłata spada do 4 proc., ale to zajmie mi kilka dobrych lat. Gdybym chciał wpłacać 160 zł miesięcznie, to przez pierwsze trzy lata firma od wpłaconych 5700 zł zgarnie 460 zł opłaty manipulacyjnej, czyli zabierze mi więcej niż trzecią część tego, co zaoszczędzę dzięki uldze podatkowej! To oznacza, że zamiast 160 zł miesięcznie inwestowane będzie tylko 147 zł. A od tych 147 zł firma pobierze jeszcze opłatę za zarządzanie. Ja wysiadam.

Z tego, co słyszałem, niektóre instytucje finansowe obłożyły IKZE znacznie niższymi prowizjami. W innej firmie ubezpieczeniowej mają maksymalnie 2,5 proc. opłaty od składki i tyle samo rocznie za zarządzanie. W jeszcze innej – 4 proc. opłaty od każdej składki i jeszcze 2 proc. za zarządzanie pieniędzmi.

Kup mieszkanie na kredyt, będziesz miał emeryturę?

Być może nie zdajesz sobie z tego sprawy, ale jeśli masz kredyt hipoteczny i spłacasz mieszkanie, w którym mieszkasz, to być może też budujesz sobie kapitał emerytalny. Po spłacie kredytu, kiedy bank już wypisze się z hipoteki, takie mieszkanie będziesz mógł nie tylko zapisać w spadku dzieciom, lecz także przeznaczyć na tzw. odwrócony kredyt hipoteczny. Polega to na tym, że oddasz bankowi prawo do mieszkania po twojej śmierci, a w zamian bank będzie wypłacał ci miesięcznie przez wskazany przez ciebie okres – np. 10 lub 20 lat – comiesięczną rentę.

Dziś jeszcze nie ma ustawy, która pozwalałaby bankom prowadzić taką działalność, ale są prywatne fundusze hipoteczne, które zajmują się podobną działalnością. One jednak – w odróżnieniu od banków – oferują rentę dożywotnio, a od klientów wymagają zrzeczenia się prawa do mieszkania natychmiast (choć z prawem do przebywania w nim aż do śmierci).

To już ostatni rozdział tego przewodnika po domowych finansach. Dlaczego będzie akurat o dzieciach? Cóż, dziecko jest nie tylko sensem życia, lecz także największą inwestycją w życiu każdego rodzica. Niektórzy – półżartem – mówią, że jedyną, co do której mamy absolutną gwarancję, że nigdy się nie zwróci.

Wychowanie i edukacja dziecka może cię w ciągu kilkunastu lat kosztować co najmniej tyle, ile dobry samochód. Według Centrum im. Adama Smitha na dziecko, do jego osiągnięcia pełnoletności, wydasz ok. 200 tys. zł. Jeśli masz dzieci, to doskonale czujesz w portfelu, o czym piszę. Zaciskasz pasa i płacisz za korepetycje, lekcje angielskiego i tańca.

Ale jeśli chcesz zapewnić dziecku dobry start w dorosłe życie, niezależnie od bieżących wydatków gromadź kapitał z myślą o przyszłości swojej pociechy. W tym rozdziale przedstawię kilka pomysłów na to, jak ułatwić dziecku start w dorosłe życie i jak zagwarantować bezpieczeństwo domowego budżetu w sytuacji, gdy jego wydatki skokowo rosną z powodu kosztów związanych z dzieckiem.

Ile naprawdę kosztuje dziecko?

Spróbowałem to policzyć, zarówno na podstawie własnych doświadczeń rodzicielskich, jak i wywiadu wśród znajomych i rodziny. To obliczenia odnoszące się do konsumenta wielkomiejskiego, w mniejszych miejscowościach koszty są mniejsze.

Zanim przyjdzie na świat: badania USG, wydatki na wizyty u ginekologa, wygodniejsza sala w szpitalu: 2000 zł.

W pierwszym roku życia dziecko pochłania ok. 1000 zł miesięcznie. Na tę kwotę składają się:

►  Łóżeczko, wózek, wanienka do kąpania, fotelik samochodowy, przewijak – 2000 zł.

►  Pieluchy i kosmetyki – 1500–2000 zł rocznie (40 zł za paczkę, która starcza na tydzień).

►  Mleko i butelki. Dzieci karmione mlekiem modyfikowanym potrzebują butelek, smoczków, podgrzewaczy. Koszt samego mleka to ok. 1000 zł rocznie, aparatura – kolejne 500 zł.

►  Ubranka – 2000 zł.

►  Szczepionki. Można korzystać z podstawowego i obowiązkowego pakietu szczepionek, ale wielu rodziców z własnej kieszeni dopłaca do szczepień zalecanych, np. przeciw meningokokom, pneumokokom, ospie wietrznej czy HiB. W sumie kosztują one ok. 1000 zł.

►  Jedzenie. Słoiczki obiadowe i soczki (jeśli nie gotujesz w domu) to wydatek 10–15 zł dziennie. W skali miesiąca – 400 zł. Rocznie – najmarniej 4000 zł.

Od drugiego do szóstego roku życia dziecko kosztuje ok. 800 zł miesięcznie (jedzenie, ubrania, opiekunka lub żłobek/przedszkole).

W szkole podstawowej – 500 zł miesięcznie (jeśli szkoła jest państwowa i nie posyłasz dziecka na dodatkowe zajęcia) i ok. 2000 zł miesięcznie (jeśli szkoła jest społeczna lub prywatna, z dodatkowymi zajęciami).

W gimnazjum i szkole średniej – co najmniej 1000 zł miesięcznie. Ubrania dla licealistki to 200 zł miesięcznie (facet pewnie jest ciut tańszy), korepetycje – drugie tyle, obiady i przyjemności – najmarniej 200 zł. Nie wspominam o podręcznikach, komitecie rodzicielskim, bilecie miesięcznym, obozach letnich i zimowych, wycieczkach szkolnych.

Na studiach nie jest taniej. A jeśli studia są za granicą? Trzy lata w Anglii to 100–200 tys. zł.

W sumie od urodzenia do 22. roku życia dziecko kosztuje mniej więcej ćwierć miliona złotych. I to licząc bardzo ostrożnie. Z tego państwo zwraca w ramach becikowego ok. 1000 zł (nie wszyscy rodzice się załapią) oraz w ramach ulgi rodzinnej – 1000 zł rocznie. Drugie dziecko jest trochę tańsze. Ale tylko trochę.

NAJWIĘKSZY TEST DLA DOMOWEGO BUDŻETU

Mówimy o ogromnych pieniądzach, które dla większości z nas są trudne do wyobrażenia, lecz na szczęście rozkładają się na wiele lat. Niemniej jednak wychowanie dziecka jest tak dużym wyzwaniem dla każdego domowego budżetu, że warto się do niego przygotować.

Dobrze wykorzystaj czas „przed” dzieckiem

Przede wszystkim: staraj się jak najlepiej wykorzystać czas, w którym jeszcze w twoim bilansie nie ma pozycji „dziecko”. Twój budżet jest jeszcze elastyczny i możesz sobie pozwolić na wprowadzanie do niego różnych pomysłów, które pozwolą ci kiedyś stać się zamożnym człowiekiem. Myślę o tych wszystkich patentach na bezbolesne oszczędzanie, które przedstawiłem w pierwszych rozdziałach. I o tym, by nie przeznaczać wzrostu dochodów wyłącznie na konsumpcję, ale przynajmniej częściowo również na oszczędności.

Im większą część swoich rosnących dochodów – oczywiście w granicach rozsądku, bez odbierania sobie przyjemności pójścia do kina czy wyjazdu na wakacje – „zaprogramujesz” jako oszczędności, tym szybciej będzie rósł twój kapitał – najpierw napełniając poduszkę finansową, a potem fundusz na spełnianie marzeń i prywatną emeryturę. Jeśli nie zrobisz tego na samym początku dorosłego życia, przed założeniem rodziny, to później z każdym rokiem będzie ci trudniej. Twój budżet będzie wypełniał się sztywnymi zobowiązaniami, związanymi z kredytami oraz wydatkami na dziecko, i nowe obciążenia o charakterze oszczędnościowym będą się już wiązały z wyrzeczeniami oraz bolesnymi wyborami.

Zrób plan na trzy lata

Kiedy już wiesz, że będziesz rodzicem, powinieneś zrobić przegląd domowych rachunków i zobaczyć, czy są jakieś luzy. Nie ma dwóch zdań – po narodzinach dziecka pojawią się zarówno wydatki jednorazowe (wyprawka), jak i nowe wydatki stałe (pieluchy, słoiczki). Tak jak obliczaliśmy wcześniej – musisz się liczyć, że będziesz wydawał nawet 1000 zł więcej niż do tej pory. Trzeba to uwzględnić w domowym budżecie i spróbować przewidzieć, czy z tego powodu nie wpadniecie w tarapaty.

Usiądź wspólnie z partnerem lub partnerką do stołu i wspólnie zaplanujcie, jak będą wyglądały od strony finansowej wasze dwa-trzy najbliższe lata. Które z was wykorzystuje urlop rodzicielski i czy później któreś z was wybierze się na bezpłatny urlop wychowawczy, czy też będziecie szukali opiekunki do dziecka? A może będzie mogła wam pomóc któraś z mam? We wszystkich trzech przypadkach warto z wyprzedzeniem pomyśleć o tym, jakie będą konsekwencje finansowe zakończenia urlopu macierzyńskiego dla domowych rachunków.

Nawet jeśli wnioski z takiego przeglądu nie będą zbyt optymistyczne (zacznie wyglądać na to, że budżet się nie dopina), nie ma co się załamywać – jest jeszcze czas na restrukturyzację domowego budżetu (pisałem o tym w pierwszych rozdziałach): poszukanie dodatkowych źródeł dochodów, a także takiego zaplanowania przyszłości, by ten z rodziców, który będzie zajmował się dzieckiem w domu, mógł przy okazji dorabiać, np. pracując zdalnie. Pamiętaj: wydatki na oszczędności traktuj jako nienaruszalne, to kwestia twojego życiowego bezpieczeństwa finansowego.

Już sama świadomość tego, jak zmieni się twoja sytuacja finansowa po przyjściu dziecka na świat i jak nowy członek rodziny wpłynie na domowe finanse za rok, dwa i trzy lata, będzie kształtować świadomość twoją i partnera lub partnerki. Zaczniecie inaczej patrzeć na pracę, wykorzystacie więcej szans, na które kiedyś byście nawet nie spojrzeli, może inaczej pokierujecie swoim życiem zawodowym, żeby w przyszłości lepiej przystosować się do nowych warunków. Najważniejsze, żeby zmiany w domowym budżecie, które wywołuje przyjście dziecka na świat, nie były dla was zaskoczeniem i nie spowodowały konieczności wykonywania nerwowych ruchów, takich jak zwiększanie zadłużenia.

Za 50 zł miesięcznie stwórz milionera

Jak wiesz, systematyczne oszczędzanie ma to do siebie, że im wcześniej zaczniesz, tym mniej pieniędzy potrzeba, by osiągnąć cel. Nie zapomnij uczynić pierwszego kroku w imieniu swojego dziecka, by zostało kiedyś milionerem.

Każde dziecko powinno zostać wyposażone – i to jak najwcześniej – w plan systematycznego inwestowania, na który powinieneś wpłacać po 50 lub 100 zł miesięcznie. Dorosły człowiek, by zebrać solidny kapitał, ma znacznie mniej czasu niż kilkuletni osesek, przed którym jest jeszcze całe dzieciństwo i dorosłe życie. I musi odejmować sobie od ust 300, 400, a może i 500 zł miesięcznie, by po kilkunastu latach mieć np. 150 tys. zł. Pomyśl: ty zacząłeś systematycznie oszczędzać (lub dopiero zaczynasz, skoro trzymasz w ręku tę książkę), mając 25, 30 albo 40 lat. Zostało ci do emerytury jeszcze trochę czasu, ale te pierwsze lata życia, jako potencjał do budowania oszczędności, zostały zmarnowane.

Jeśli założysz swojemu dziecku już w pierwszym roku jego życia program systematycznego inwestowania z kwotą 100 zł miesięcznie, twoja pociecha na emeryturę przejdzie z kapitałem w wysokości... prawie 2,5 mln zł! Tak wychodzi z obliczeń prostych kalkulatorów. A nędzne 50 zł odkładane co miesiąc, przy rocznym zarobku 7 proc., pozwoli dzisiejszemu oseskowi uzbierać ponad półtora miliona! Oczywiście, te półtora miliona złotych będzie warte znacznie mniej niż dziś – za 50 lat prawdopodobnie będzie stanowiło mniej niż 25 proc. obecnej siły nabywczej miliona. Ale to nieważne – liczy się to, że twoje dziecko nie „zmarnuje”, tak jak ty, pierwszych 30 lat swojego życia, tylko wykorzysta je – dzięki tobie i procentowi składanemu – do budowania oszczędności.

Przysłowiowa stówka odkładana przez całe dziecięce i dorosłe życie dziecka pod koniec jego kariery zawodowej uczyni go milionerem – i to niezależnie od tego, czy będzie prezesem banku, lekarzem, prawnikiem, czy nauczycielem lub urzędnikiem państwowym.

A drugi prezent, który możesz dać swojemu dziecku dziś, a który zaowocuje w przyszłości, to... kieszonkowe. Zachęcam wszystkich, których dziecko skończyło sześć lat, by spróbowali nauczyć malucha szacunku do pieniędzy. Niech dostaje po 5 zł tygodniowo albo 10 zł miesięcznie i niech próbuje gospodarować tą kwotą. Stwórz rodzinny „bank”, w którym dziecko może „ulokować” swoje zaskórniaki i uzyskać dodatkowy „procent”. Za wyjątkowe osiągnięcia przyznawaj premie, za brak postępów w nauce bądź niewywiązywanie się z podstawowych obowiązków – karzcie obniżką „pensji”.

CZY WARTO KUPIĆ DLA DZIECKA UBEZPIECZENIE POSAGOWE?

Gdy zostałem ojcem, zastanawiałem się: co powinienem zrobić, by moje dziecko miało łatwiejszy start w dorosłe życie niż ja? Nie żebym narzekał. Od rodziców dostałem dobrą edukację, umiejętność radzenia sobie w życiu oraz zdolność podejmowania ryzyka, które przeważnie się opłaca. Ale nie ukrywam, że byłoby mi jeszcze łatwiej, gdybym swojego pierwszego mieszkania nie musiał kupować na kredyt.

Niestety, moi rodzice nie byli zamożni, a w dodatku żyli w czasach, kiedy oszczędzanie się po prostu nie opłacało. Pieniądze na lokatach zżarła hiperinflacja, a oszczędności na książeczkach mieszkaniowych PKO, choć rodzice wpłacali na nie całkiem spore – jak na ich możliwości – kwoty, wystarczyły na sfinansowanie zakupu... 2 mkw. mieszkania w Warszawie. Teraz jest łatwiej: inflacja nie straszy, a możliwości oszczędzania pieniędzy jest znacznie więcej niż kiedyś.

Jeśli też masz dziecko – lub chcesz je mieć w niedalekiej przyszłości – męczy cię zapewne podobny dylemat. Początkowy kapitał przy wchodzeniu w dorosłość może mieć dla dziecka kolosalne znaczenie. Ilu z nas jest skazanych na słabszą, mniej ambitną i niżej opłacaną pracę tylko dlatego, że koszty przenosin do większego miasta byłyby zbyt wysokie?

Tylko jak oszczędzać, żeby dziecko – dziś jeszcze berbeć – jak najwięcej na tym skorzystało? Czy dobrym pomysłem jest wykupienie w firmie ubezpieczeniowej polisy posagowej? Takie polisy występują w dwóch odmianach:

►  takiej, która wiąże się z podjęciem przez ciebie ryzyka inwestowania części składki;

►  takiej, w której firma ubezpieczeniowa gwarantuje określony poziom świadczenia, a jeśli będzie inwestowała część twoich składek, to tylko na własne ryzyko, dzieląc się z tobą ewentualnymi zyskami.

Polisa posagowa z inwestowaniem części składki

Taka polisa działa następująco: część pieniędzy, które płacisz w ramach składki, jest inwestowana w fundusze, a część idzie na ochronę ubezpieczeniową (proporcję ustalasz sam). Jeśli któremuś z rodziców coś się stanie, nim dziecko dorośnie, otrzyma ono odszkodowanie (zwykle znacznie większe niż wpłacone przez rodziców składki – tym większe, im większa część składki idzie na część ochronną). Jeśli cała rodzina w zdrowiu doczeka końca obowiązywania umowy, dziecko dostanie to, co wypracowała część polisy przeznaczona na inwestycję.

W tej ostatniej sytuacji wypłata może być mniejsza od wniesionych składek. To cena gwarancji odszkodowania, gdyby jednak stało się coś złego. No i oczywiście kosztów – inwestowanie pieniędzy za pośrednictwem polis zwykle wiąże się z wyższymi prowizjami niż odkładanie pieniędzy samodzielnie. O ile wyższymi? Często są one porównywalne z opłatami spotykanymi w polisach inwestycyjnych, o których pisałem w jednym z poprzednich rozdziałów.

Polisa z gwarantowaną wypłatą świadczenia

Niektóre polisy posagowe w ogóle nie mają części inwestycyjnej. Opierają się na następującej zasadzie: wpłacasz co miesiąc składki, w zamian za to firma ubezpieczeniowa obiecuje ci gwarantowane świadczenie, które dziecko może otrzymać po osiągnięciu dorosłości. Jednocześnie ubezpieczyciel inwestuje twoje pieniądze i jeśli coś na tym zarobi – podzieli się z tobą. Zaleta takich polis polega na tym, że płacąc określoną składkę, masz pewność, że dziecko otrzyma kiedyś taką a taką kwotę. A może nawet większą. Częścią tego interesu jest też zwykle ubezpieczenie na życie – jeśli dziecku albo rodzicowi coś się stanie, niezależnie od wartości zebranych do tego momentu składek ubezpieczyciel uruchamia wypłatę odszkodowania, które też jest związane z tą polisą.

Prześwietliłem ostatnio dwie możliwości oszczędzania z myślą o przyszłości dziecka w firmach ubezpieczeniowych o mocnych i wiarygodnych markach.

W pierwszej zaproponowano mi „posagówkę”, czyli polisę umożliwiającą wpłacanie miesięcznych składek z obietnicą uzyskania przez dziecko comiesięcznego „stypendium”, a jednocześnie z obowiązującym przez cały czas ubezpieczeniem na życie, ale tylko dla dziecka (na wypadek śmierci, niezdolności do samodzielnego życia oraz ciężkiej choroby). Jak rzecz wygląda od strony finansowej? Gdybym chciał np. wpłacać po 200 zł na rzecz dopiero co urodzonego dziecka, to dostałbym za to 12,5 tys. zł ubezpieczenia (25 tys. zł w przypadku śmierci) oraz „opcję stypendialną” gwarantowaną w wysokości 40 tys. zł i niegwarantowaną, powiększoną o zyski firmy – w wysokości 66,3 tys. zł.

Gdybym samodzielnie wpłacał po 200 zł miesięcznie przez 20 lat na 3,5 proc., dostałbym do ręki 65 tys. zł (po potrąceniu podatku Belki). W ofercie firmy ubezpieczeniowej kwota gwarantowana jest więc mniejsza od wartości wpłaconych składek, ale wartość z premią (niegwarantowaną, ale chyba dość prawdopodobną) daje rentowność podobną do lokaty bankowej.

Do drugiej firmy zgłosiłem się z prośbą o wyliczenie ceny ubezpieczenia dziecka, które ma dwa lata, oraz dziesięciolatka. Tu z kolei założenie było takie: chcę ubezpieczenia na dłuższy termin, które byłoby gwarancją, że dzieci nie będą uzależnione od wypłat z ZUS-u, lecz będą się cieszyły porządną, prywatną emeryturą po ukończeniu 65 lat. Zażądałem, by rozwiązanie nie opierało się na żadnych funduszach ani nie zawierało komponentu ryzyka – chciałem gwarantowanych świadczeń. Postanowiłem też, że suma ubezpieczenia na wypadek śmierci rodzica w czasie trwania umowy powinna wynosić 100 tys. zł, a minimalna wypłata miesięcznej dodatkowej emerytury – 1000 zł. Dla ułatwienia obliczeń zniosłem indeksację składki (czyli utrzymywanie realnej wartości wpłacanych, ale i wypłacanych pieniędzy). Dla dwulatki wyliczono mi, że powinienem płacić do ukończenia przez nią 22 lat po 1633 zł rocznie (czyli po 136 zł miesięcznie). Później ona sama będzie mogła przejąć opłacanie składek aż do emerytury albo poprosić o wypłatę pieniędzy. W tym ostatnim wariancie wyjmie mniej więcej tyle, ile ja dla niej wpłacę – czyli 30,3 tys. zł (lub 35,7 tys. zł, jeśli doliczymy bardzo prawdopodobny udział w zysku firmy ubezpieczeniowej).

Jeśli potraktować ten deal jak czystą inwestycję, to oczywiście nie jest to najlepsze rozwiązanie, bo przez te 20 lat uskładałbym – wpłacając po 136 zł miesięcznie na lokatę oprocentowaną na 3,5 proc. – prawie 44 tys. zł już po opodatkowaniu podatkiem Belki. Okazuje się więc, że ponad 8 tys. zł potencjalnych zysków poszło na ubezpieczenie. Układ jest więc taki: firma ubezpieczeniowa bierze ode mnie składki i po 20 latach wypłaca mi mniej więcej tyle, ile wpłaciłem, pozbawiając większości odsetek, ale w zamian oferując ubezpieczenie na życie. Dziecko w wieku 22 lat może zdecydować – wziąć te pieniądze albo oszczędzać dalej po 136 zł miesięcznie aż do 65. roku życia. I wciąż mieć ubezpieczenie na życie w wysokości 100 tys. zł. Załóżmy, że 22-latka nie chce wziąć 35,7tys. zł, tylko oszczędzać dalej na emeryturę. W ciągu 43 kolejnych lat łączne saldo wpłat do firmy ubezpieczeniowej urośnie do 103 tys. zł. Ubezpieczyciel już teraz gwarantuje, że po ukończeniu 65 lat dzisiejsza dwulatka dostanie do ręki 210 tys. zł. Jeśli doliczymy do tego udział w zyskach firmy ubezpieczeniowej (dość prawdopodobny, wyliczony dla stopy zwrotu 5 proc. rocznie), będzie to 408 tys. zł (ale gwarancja opiewa tylko na 210 tys. zł!).

I znów: nie jest to najlepszy sposób na ulokowanie 103 000 zł. Porównując gwarantowaną kwotę 210 tys. zł z możliwościami oszczędzania na własną rękę, wyjdzie nam, że jakieś 20–25 lat będziemy oszczędzać za darmo (czyli firma zabierze nam odsetki za ten okres). Ale znów: to jest cena ubezpieczenia na życie dodawanego w pakiecie. No i jednak trzeba się spodziewać, że ta suma, zaoszczędzona do 65. roku życia będzie większa niż gwarantowana (choć nie wiemy, czy sięgnie aż symulowanej kwoty 408 tys. zł).

Na koniec jeszcze nasza 65-latka będzie miała do wyboru – wypłacić te 210–408 tys. zł i na coś wydać, czy zagwarantować sobie wypłatę dodatkowej emerytury. Wypłacana przez kolejnych 10 lat wynosiłaby 1975 zł (przy gwarantowanej wysokości kapitału) lub 3844 zł (przy uwzględnieniu niegwarantowanych udziałów w zysku ubezpieczyciela). Gdyby firma miała wypłacać ją przez 20 lat – stawka wyniesie odpowiednio 1110 zł lub 2161 zł. Natomiast przy wariancie dożywotnim (tu niestety odpada opcja przejęcia niewypłaconych pieniędzy przez spadkobierców) będzie to odpowiednio 1000 zł lub 1945 zł. Oczywiście wszystkie kwoty są w wartościach nominalnych i nie uwzględniają inflacji (bo nie ma indeksacji).

Samodzielnie oszczędzając, można wycisnąć z oszczędności więcej, ale zarówno w wariancie, w którym likwidujemy polisę po doczekaniu do „posagu” (zależnie od polisy w 18–22 roku życia), jak i w tym trwa ona do emerytury dziecka, „stratą” wynikającą z powierzania pieniędzy firmie ubezpieczeniowej jest tylko część odsetek. Kapitał wraz z częścią odsetek jest „chroniony” gwarancją przyznaną przez firmę ubezpieczeniową.

Dla porównania – i pokazania, że im wcześniej zaczniemy oszczędzać dla dzieci, tym lepszy będzie efekt – zacytuję jeszcze wyliczenie świadczeń dla dziesięciolatka. Przy sumie ubezpieczenia 80 tys. zł (a więc o 20 proc. niższej) miesięczna składka to 143 zł, a roczna – 1594 zł (więcej o 80 zł rocznie niż dla dwulatki). W 22. roku życia dziecka do wzięcia będzie 16,8 tys. zł (z udziałem w zyskach firmy – 18,4 tys. zł), a więc o połowę mniej niż w przypadku dwulatki (bo też o połowę krótszy jest okres „składkowy”). Jeśli dziecko zechce odkładać pieniądze dalej, dostanie do ręki po ukończeniu 65. roku życia gwarantowane 168 tys. zł (suma wpłaconych w tym okresie składek to 87,5 tys. zł, różnica między tymi dwoma sumami to odsetki, którymi firma dzieli się z klientem), a jeśli doliczyć możliwy, acz nie gwarantowany, udział w zysku firmy ubezpieczeniowej – będzie to 296 tys. zł. Dożywotnia emerytura to maksymalnie 1408 zł, a dziesięcioletnia – 2782 zł (bez uwzględnienia inflacji).

ZAMIAST ZAKOŃCZENIA

Z raportu Credit Suisse z 2013 r. wynika, że 40 proc. światowego bogactwa (a dokładnie 87 bln dol.) jest w rękach zaledwie 29 mln ludzi. Tylu właśnie jest na świecie dolarowych milionerów, a więc osób z majątkiem o wartości powyżej miliona dolarów. W Polsce takich osób szwajcarski bank naliczył 38 tys. Na pierwszy rzut oka niemało – co tysięczny obywatel Polski – ale jeśli w mniejszych czterokrotnie Czechach milionerów jest 24 tys., to znaczy, że polska „kasta” milionerów jest relatywnie niewielka w odniesieniu do liczby ludności.

Z kolei niemiecka firma ubezpieczeniowa Allianz obliczyła w zeszłym roku, że Polska, choć dobija się do elity 20 największych potęg gospodarczych globu, pod względem prywatnych oszczędności z trudem mieści się w trzydziestce najzasobniejszych krajów świata. A jeśli przeliczyć nasze prywatne zaskórniaki na głowę mieszkańca, to spadamy na 35. miejsce na świecie. Według wyliczeń Allianzu przeciętny Polak ma tylko 5,2 tys. euro aktywów finansowych netto (czyli po potrąceniu prywatnych długów). Średnia światowa to ponad 16 tys. euro na głowę mieszkańca globu, najbogatsza nacja zaś – Szwajcarzy – mogą pochwalić się 142 tys. euro prywatnych zaskórniaków na głowę mieszkańca.

Każdy kraj jest bogaty zamożnością swoich obywateli. Nasza zamożność rośnie – na początku 2014 r. oszczędności Polaków przekroczyły 750 mld zł – ale wciąż rośnie na pół gwizdka, trochę jak samolot, który leci w górę na zaledwie jednym silniku, bo dwa pozostałe są popsute.

Czy ty też sądzisz, że najwyższy czas coś z tym zrobić? Mam nadzieję, że po lekturze tej książki znajdziesz się na właściwej drodze, by dołączyć do 38 tys. polskich milionerów.