Drzewu Życia

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Pod Krzyżem Południa

Gdzie kwiaty rodzą się z ognia

Śladami Strzeleckiego

Tęcza spod ziemi

Drogą, której nie ma

Ścieżkami Snu

Sztuka Aborygenów

Telepatia

Błysk na patelni

No worries. Mentalność Aussie i co z niej możemy przyswoić dla siebie

Wielki skok

Stek z łopaty

Anarchia Księstwa Hutt River

Poradnik buszmena

Mały słowniczek, bez którego ani rusz (wyrażenia slangowe)

Karta redakcyjna

POD‌ KRZYŻEM POŁUDNIA

90‌ MILE STRAIGHT – 146,6 KM IDEALNIE PROSTEJ DROGI, RÓWNINA NULLARBOR

Aborygeńskie‍ mity zaklęte w prastarych skałach. Magia fantasmagorycznej pustyni. Tysiące urokliwych miejsc subtelnie tkanych miliony lat przez Matkę Naturę i niezniszczonych jeszcze przez człowieka. Orgia kolorów rafy koralowej. Nowoczesność miast uważanych za najbardziej przyjazne do życia na świecie. Kobaltowe niebo z Krzyżem Południa. Czy to są wystarczające powody, żeby chcieć zostać na końcu świata?

Za każdym razem, kiedy planowałem wyjazd do Australii, czułem olbrzymią siłę, która mnie tam ciągnęła. Z niej rodziła się determinacja. Nigdy nie miałem pieniędzy na podróż, ale w jakiś magiczny sposób tuż przed każdym wyjazdem zawsze udawało mi się zebrać potrzebną kwotę. A po powrocie spłacałem długi przez kilka lub kilkanaście miesięcy.

W dalekiej Australii zatracałem, i tak się dzieje do dziś, poczucie rzeczywistości. Dałem się jej uwieść na długie lata, może na zawsze.

Dlaczego Australia? Nie potrafię jednoznacznie odpowiedzieć. Brakuje mi dystansu, precyzji widzenia, możliwości analizy, bo zbyt mocno jestem w Australię uwikłany. Mogę się jedynie zastanawiać, co łączy mnie z tą ziemią.

Głęboko wierzę, że każdy z nas przypisany jest do jakiejś krainy. Ta organiczna esencja tożsamości jest zwykle niewidoczna, przykryta podobieństwem do rodziców i dziadków, do tradycji i miejsca, w którym się rodzimy. Myślę, że istnieje coś takiego jak prastary korzeń. Przekonałem się o tym, gdy spotkałem Aborygenów. Z naszego punktu widzenia to ludzie mało przystępni i bardzo posępni, niełaknący kontaktu z białymi. Ja widzę to inaczej. Pomimo bariery językowej i kulturowej czuję się w ich towarzystwie dobrze. Nie mam przyjaciół Aborygenów, nawet nigdy dłużej z nimi nie rozmawiałem. Wiele za to z nimi milczałem. Odczuwam trudną do wytłumaczenia bliskość, a nawet więź z tymi ludźmi. Stoi za tym bardziej moja intuicja niż rozum. Zachwyca mnie ich szacunek do natury (ożywionej i nieożywionej), niezwykle surowa, grana z trzewi muzyka, malowidła naskalne uznawane dziś za arcydzieła sztuki, inna niż wszystkie, dla nas pogmatwana i trudna do pojęcia mitologia. Imponuje mi ich poczucie godności, dystans do świata i powściągliwość. Nie uważam, że dogorywają na marginesie naszej cywilizacji. Być może jakieś trzysta wcieleń wcześniej, dwadzieścia tysięcy lat temu byłem jednym z nich…

ULURU/AYERS‌ ROCK, TERYTORIUM PÓŁNOCNE 26.10.2019 – OD TEJ DATY WSPINANIE SIĘ NA ŚWIĘTĄ GÓRĘ JEST OFICJALNIE ZABRONIONE, CO POZOSTAJE W ZGODZIE Z SZACUNKIEM DLA LOKALNYCH WIERZEŃ RDZENNYCH AUSTRALIJCZYKÓW. BYŁEM POD GÓRĄ DZIEŃ WCZEŚNIEJ, OBSERWUJĄC TYCH OSTATNICH, KTÓRZY JESZCZE CHCIELI SIĘ WSPIĄĆ. TA FOTOGRAFIA POCHODZI Z 1990 ROKU, KIEDY MOJA ŚWIADOMOŚĆ W TYM TEMACIE BYŁA NA ZDECYDOWANIE NIŻSZYM POZIOMIE...

Potrafię natomiast odpowiedzieć, dlaczego Australia może być intrygująca niekoniecznie tylko jako cel podróży turystycznej. Ten wielki kraj-kontynent dla nas, Europejczyków, może mieć ogromną siłę przyciągania poprzez swoją odmienność. Po to przecież podróżujemy, blisko i daleko, aby nasycić oczy innością, aby poznać ludzi i krajobrazy, które są zupełnie różne od tych z naszej ulicy.

Australia, poprzez długą izolację od innych kontynentów i dzielący ją od nich dystans przez sześćdziesiąt milionów lat stworzyła niepowtarzalną w skali świata faunę i florę. Odmienność Australii poraża od pierwszych chwil obserwacji tamtejszej natury. Dominują endemity, czyli gatunki niespotykane nigdzie indziej. Wśród zwierząt jest ich około 80%, wśród roślin – 75%. To prastare, odrębne państwo roślinne i zwierzęce nazywam „paleo-muzeum”. Z trzech żyjących na Ziemi pierwotnych gatunków ssaków jajorodnych dwa, dziobaka i kolczatkę, można spotkać tylko w Australii. Takie przykłady odmienności można mnożyć. Australia pod względem wielkości jest porównywalna z Europą. Jej obszar stanowi 75% powierzchni Starego Kontynentu. Polska jest od niej 25 razy mniejsza. Ten jeden z najrzadziej zaludnionych krajów świata pobudza wyobraźnię każdego podróżnika, dając mu pretekst do własnych odkryć i nadzieję na nie. I nieważne, czy przyjedzie tu z planami podboju wnętrza Australii lub jej wód oceanicznych, czy z wizytą do zapomnianego wujka, czy zostanie zwabiony na studia. Ten kraj odciska mocne i pozytywne piętno na wszystkich otwartych umysłach. Uwodzi. Nie pozostawia obojętnym. Zaprasza do powrotu.

Australia‍ wkroczyła w‍ moje‍ życie w Łebie, we wrześniu 1987. Dziś myślę, że nie przez przypadek. Było jeszcze dość ciepło, by się wykąpać, a ludzi na plaży dziesięć razy mniej niż w sezonie. Notorycznie brakowało nam, jak to studentom, pieniędzy. Żeby przeżyć kolejny kolorowy dzień, wieczorem zbieraliśmy butelki. Rano je myliśmy, odstawialiśmy do skupu i wystarczało na bułkę z kefirem i dwa piwa. Pewnego dnia usłyszałem obok namiotu cudzoziemców.

– Niezła kolekcja – zagaili po angielsku, zerkając z podziwem na stertę butelek, pewnie w przekonaniu, że noc wcześniej odbyła się impreza.

Nawet nie chciało mi się tłumaczyć, że jest zupełnie inaczej. Obstawiałem, że to Niemcy, może Anglicy. Okazało się, że Australijczycy z Tasmanii, Garry i Kathryn.

– Co was tu przygnało? – zapytałem nieśmiało turystów, którzy przybyli do Polski, kraju za żelazną kurtyną.

– Jesteśmy w podróży po Europie, mamy Gap Year. Zostało nam jeszcze kilka miesięcy. Coś nas tknęło, żeby przyjechać do Polski. To dla nas egzotyczny kraj – wyjaśnił z australijską flegmą Garry.

Rozmawiało nam się bardzo dobrze. Poszliśmy na spacer wydmami Parku Słowińskiego. Być może tam poczułem pierwszy oddech australijskiej pustyni.

Kiedy Garry i Kathryn po dwóch latach wrócili na Tasmanię, przysłali mi w prezencie przewodnik po Australii i – choć nigdy o to nie prosiłem – oficjalne zaproszenie do ich kraju. Byłem totalnie zaskoczony. Zacząłem obsesyjnie myśleć o wyjeździe. Na głowie miałem studia, w kieszeni ani grosza, a bilet do Australii kosztował wówczas, w 1989 roku, czterdzieści miesięcznych pensji mojego ojca. Dla studenta taka kwota była czystą abstrakcją. Cóż to jednak za przeszkoda dla zdeterminowanego szaleńca? Żadna.

Potem przyszły trudne rozmowy z rodzicami, urlop na studiach, pożyczka (takich pieniędzy nigdy wcześniej nie miałem w rękach), wiza, o którą nie było łatwo. I lot w nieznane.

Pobyt w Australii zacząłem od ciężkiej pracy. Sprzątanie ogrodu u cukiernika, przybijanie metek na koszulach przemycanych z Pakistanu, upiorna praca w pralni. Musiałem spłacić długi i zarobić na realizację marzeń.

Dopiero potem poczułem, co to znaczy zdobywać przestrzenie. Szybko przekonałem się, że to uzależnia. Wielkanoc wypadła podczas pobytu na Tasmanii, którą w siedemnaście dni objechałem (i przeszedłem) dookoła. Pieszo pokonałem prawie stukilometrowy The Overland Track, jeden z najpiękniejszych szlaków trekkingowych, przecinający dziewicze, wolne od cywilizacji serce Tasmanii. Potem trzy miesiące wędrowałem dookoła Australii tak zwaną Małą Pętlą, czyli trasą z pominięciem Australii Zachodniej. Tak zostałem podróżnikiem.

Australię‌ kocham już ponad trzy dekady. Od prawie dwóch organizuję kolejne wyprawy, głównie w bezkresny interior zwany tu Outbackiem. Pod tym względem jestem wyjątkowo nienasycony, ale rozmiary Australii pozwalają mi spokojnie patrzeć w przyszłość. Podróżuję starym, znakomicie przygotowanym do trasy sześciocylindrowym nissanem patrolem GR o pojemności 4.2 litra lub Toyotą Landcruiser o jeszcze większej pojemności silnika. To zapewnia zapas mocy, a to ważne przy dodatkowym obciążeniu przyczepą. Mogę jechać wszędzie tam, gdzie mnie oczy poniosą i gdzie istnieje jakakolwiek droga. Śpię w wielogwiazdkowym hotelu na bagażniku dachowym lub w środku samochodu, z nieograniczonymi możliwościami obserwacji nieba. Mam swój zestaw buszowy do gotowania w dzikości natury: czajnik billy do parzenia herbaty, żeliwną płytę i łopatę do smażenia steków, solidny palnik gazowy, ogniskowy toster. W wykopanej jamie upiekę chleb, a w folii aluminiowej kangurze ogony otrzymane od zaprzyjaźnionych Aborygenów.

Penetruję izolowane od cywilizacji szlaki pustynne (desert tracks), najchętniej podróżuję po bezkresnych przestrzeniach wciąż dzikiej Australii Zachodniej i Terytorium Północnego. Bywa, że przez kilka dni nie spotykam nikogo. To najprawdziwszy kontakt z nieskażoną przyrodą. Czuję się tam szczęśliwy i bezpieczny. Wydaje mi się, że niewiele jest miejsc na świecie, gdzie na tak ogromnym obszarze można doświadczyć podobnych przeżyć.

Australia lubi cierpliwych. Moje wyprawy trwają zwykle około miesiąca. Żeby poczuć bicie serca tej ziemi, trzeba wgryzać się w nią kilometr po kilometrze.

„Australia” to ciepłe słowo, wzbudzające trudne do opisania pozytywne skojarzenia. Spotykałem się z tym wielokrotnie. W Polsce, Europie i jeszcze dalej. Australijczycy mówili mi wielokrotnie o tym, jak życzliwie są przyjmowani na całym świecie, że czują się traktowani w wyjątkowy sposób. Właśnie w Australii znalazłem fantastycznych kumpli, towarzyszy wielu moich wypraw, z którymi przyjaźnię się do dzisiaj i z którymi planuję kolejne wyjazdy. To oryginalni ludzie, z ciekawymi życiorysami i o tysiącu niesamowitych historii w zanadrzu. Mają nieposkromione charaktery i wielką potrzebę niezależności. Wykonują niestandardowe zawody, podróżują, poszukują złota i przygód. O kilku z nich z wielką przyjemnością opowiem później.

Dlaczego podróżuję? Mam nadzieję, że odpowiedź znajdziecie na następnych kilkuset stronach. Sam do końca nie wiem, choć pierwszy argument, jaki przychodzi mi do głowy, jest taki, że jak każde stworzenie szukam patentu na przedłużenie życia, na utrzymanie jak najdłużej witalności.

Gdybym chodził do pracy, powiedzmy przez dwadzieścia lat, codziennie tą samą trasą, w tych samych godzinach, to z tego czasu zapamiętałbym może kilka chwil: awans, niespodziewaną premię albo moment porażki. Reszta w mojej głowie pewnie zlałaby się w jeden długi dzień.

WHITEHAVEN‍ BEACH, WHITSUNDAY ISLANDS, QUEENSLAND

W podróży czas naciąga się jak guma. W ciągu kilku tygodni dzieje się bardzo wiele, zmieniają się pejzaże, poznaję nowych ludzi, inne kultury. Zostaje wiele wspomnień. Ładuję akumulatory na następne miesiące.

Z perspektywy trzech dekad wiem jednak, że to niejedyny powód moich podróży. Jest nim także, a może przede wszystkim, poszukiwanie siebie. Będąc hen, daleko w świecie, widzę siebie, moje życie i wybory z dystansu. Mogę zajrzeć do swojego wnętrza i zobaczyć tam coś zupełnie innego, coś, czego wcześniej nie zauważałem.

O tym wszystkim najlepiej myśli się nocą pod Krzyżem Południa, gdzie gwiazdy hemisfery południowej wyglądają zupełnie inaczej niż na drugiej półkuli. Aby jeszcze bardziej pogmatwać sprawę nieba, zdradzę, że inaczej widzą je Aborygeni. Dla nich ważniejsze od geometrycznych układów, jakie tworzą gwiazdy, są czarne pola, smugi i cienie wypełniające przestrzenie pomiędzy. W Kunawarritji, na Pustyni Gibsona, jeden z Aborygenów, wskazując fragment nieba, powiedział krótko:

– Popatrz na niebo inaczej. Tu jest głowa, szyja, wielki tułów i nogi w galopie…

Skupiłem wzrok i nagle… zobaczyłem pędzącego strusia! Oniemiałem. Kształty strusia były nieporównywalnie bardziej sugestywne niż Małej czy Wielkiej Niedźwiedzicy, niemających zresztą z miśkami nic wspólnego. A tam na ciemnym niebie był struś, wyraźny, jak malowany.

Patrząc w ten sposób, i nasze polskie niebo jest jeszcze do odkrycia, pomyślałem wówczas.

Gdyby ktoś poprosił mnie o najkrótszą charakterystykę Australii, powiedziałbym: wszechobecne kontrasty, nieprzewidywalność przyrody, która wzbudza jednocześnie podziw i lęk, współistnienie żywiołów i pejzaże, których nie ma nigdzie indziej. Moje słowa są jednak względne, jak wszystko, co nas otacza. Może wy zobaczylibyście moją ukochaną ziemię zupełnie inaczej? Ta książka jest próbą uchwycenia i opisania tego wszystkiego, co kocham w Australii, co mnie w niej zachwyca i nieustannie zadziwia.

GDZIE‌ KWIATY RODZĄ SIĘ Z OGNIA

KIMBERLEY,‌ AUSTRALIA ZACHODNIA

Ziemia‌ ledwie dotknięta. To miejsce oczyszczające, gdzie wszystko można zacząć od nowa, przeżyć katharsis, uwolnić skrępowane emocje, pozbyć się cierpienia i napięcia. Jak okiem sięgnąć, nie ma tu nic, a jednocześnie jest wszystko: samotność, przeklęta i błogosławiona. To dlatego wyjazd na pustynię może pełnić funkcje terapeutyczne. Żaden psycholog ani leki nie są w stanie dostarczyć tak dużej dawki pozytywnych wibracji co dwutygodniowy pobyt w miejscu zupełnego wyciszenia.

– Za każdym razem, kiedy tu wracam, mam wrażenie, że muszę. Nie mogę i nie umiem spędzić miesiąca w Perth bez choćby jednego wyjazdu do buszu… – ile razy słyszałem te słowa od Rocketa, Valdiego czy Ptaszka?

Aż‍ trudno uwierzyć, że jeszcze 150 lat temu większość tych ziem pozostawała nieznana białemu człowiekowi. Choć Melbourne i Sydney były już sporymi miastami, biali ludzie nie wiedzieli, co jest wewnątrz ogromnego kraju. Pierwsi podróżnicy trawersujący środek Australii: Charles Sturt, Robert O’Hara Burke czy William John Wills, spodziewali się znaleźć tropikalne lasy, wewnętrzne morze, ogrody wypełnione tropikalnymi owocami znanymi między innymi w sąsiedniej Indonezji.

Rzeczywistość okazała się jednak dla nich znacznie bardziej brutalna. Burke i Wills przeszli trasę z Melbourne do zatoki Karpentaria na północy. W drodze powrotnej, z wyczerpania i na skutek niezwykłego pecha, zginęli. Ich wyprawa otworzyła dla Anglosasów pustynne serce Australii, a jednocześnie jej tragiczne zakończenie pozostawiło w białych Australijczykach niezatarty ślad. Aż po dzisiejszy dzień środkowa część kraju jawi im się jako obszar niedostępny i niebezpieczny, kraina śmierci.

Australijska pustynia, w przeciwieństwie do innych, bywa bajkowo kolorowa, szczególnie wiosną. Jej piaski są czerwone, zmieniające się światło tworzy na nich barwny spektakl. Tak jak rafy koralowej, tak tego, co jest na powierzchni tych tysięcy pustynnych kilometrów kwadratowych, nie potrafię opisać. Słowa są niewystarczające, by w pełni oddać to, co widzą oczy.

Aby zobaczyć więcej, trzeba zmniejszyć prędkość. Kiedy w 2002 roku sunąłem szosą Great Northern Highway, jedną z dwóch głównych dróg stanowych w Australii Zachodniej, wszystko wydawało mi się takie samo. Widziałem setki kilometrów podobnych krajobrazów. Fragmenty drogi przypominały obraz po bitwie… kangurów z autami. Co kilkadziesiąt metrów na poboczu leżały martwe zwierzęta, różniły się tylko stopniem rozkładu. Wokół nich kłębiły się skrzydlate drapieżniki żywiące się padliną. Czasami na posiłek załapywały się także lisy i kojoty. Jeszcze bardziej przygnębiające wrażenie robił widok potrąconych przez samochody krów, niekiedy kilku naraz. Pęczniały od zbierających się wewnątrz gazów, jakby je ktoś nadmuchał. Odór ciągnął się kilometrami.

– Skąd‌ jedziesz, stary? – pytali mnie miejscowi, kiedy tankowałem ropę. – Tablice masz z Queenslandu, to drugi koniec Australii.

Dla mieszkańców Australii Zachodniej byłem z innego stanu, czyli zza granicy. Dziwili się, że przebyłem taki szmat drogi. Nikt nie zakładał, że mogę być na przykład z Europy. A ja jechałem z dziećmi. Kuba miał sześć lat, Mikołaj – zaledwie trzy. Odkrywali Australię ze mną, ale i po swojemu.

Tę samą pustynię pokonywałem kilka tygodni później już nie asfaltem, ale off-roadowym szlakiem Canning Stock Route, ze znacznie mniejszą prędkością dwudziestu kilometrów na godzinę. Wydawało mi się, że jadę przez zupełnie inny kraj. Bez osad, farm, stacji benzynowych. Zamiast ludzi spotykaliśmy kangury, strusie emu, dingo, kojoty, nad nami unosiły się orły. Wielkie pustkowia niemal nietknięte ręką ludzką, tysiące kilometrów prastarej, dziewiczej Australii. Kolejne wydmy odsłaniały nowe światy, z wyspami roślin za każdym razem ułożonych inaczej. Z karłowatymi drzewami, gęstymi, ciernistymi krzakami i fantasmagorycznymi kwiatami. Światy Pustyni Gibsona i Wielkiej Pustyni Piaszczystej pozamykane są naturalnymi granicami rozciągniętych równoleżnikowo i nadzwyczaj regularnych wydm, które ciągną się setkami kilometrów z zachodu na wschód. Ich wierzchołki mają do 25 metrów wysokości, ale ze szczytów widać tylko najbliższą okolicę. Za każdą wydmą czeka niespodzianka, wyłania się „kolejny świat”.

– To są nasze małe ojczyzny. Choć nie ma tu zasieków i słupków granicznych, każdy z nas wie, gdzie się kończy jego kraina – przekonywał mnie Wajpuldania z plemienia Aranda, Aborygen spotkany przy szlaku Oodnadatta.

GUNBARREL‍ HIGHWAY, AUSTRALIA ZACHODNIA

Pustynny‌ szlak niedaleko od Tom Price w Australii Zachodniej prowadzi wzdłuż torów kolejowych. Jadąc, mijałem pociąg. Trąbiłem radośnie, a maszynista odpowiadał potężnym gwizdem lokomotywy. On też pewnie czuł się samotny i zagubiony w oceanie buszu pozbawionym jakichkolwiek skupisk ludzkich. Liczyłem wagony. Niemożliwe, ponad dwieście i po dwie lokomotywy na przedzie i końcu składu. Rekord wszech czasów zanotowano 21 czerwca 2001: 682 wagony o łącznej długości ponad siedmiu kilometrów. Znikający na horyzoncie na moich oczach pociąg miał jakieś dwa i pół kilometra. Jeżdżą tędy najdłuższe pociągi świata. Transportują rudę żelaza z ulokowanych na pustkowiu kopalni do portu Karratha, skąd przewożona jest dalej, za morze.

Dzięki australijskiej rudzie rośnie potęga Chin i innych państw regionu. Potężne kompanie górnicze rozkopują święte miejsca Aborygenów, prują ich Matkę Ziemię bez litości. Część rdzennych mieszkańców nieźle na tym zarabia, jako tradycyjni właściciele tych ziem dostają odszkodowania. Reszta topi smutki w piwie i mocniejszych trunkach. Owszem, ten kraj jak żaden inny potrafi zabliźniać rany natury. Niemała część pieniędzy wydobytych spod ziemi wraca w postaci projektów rekultywacyjnych i po kilkunastu latach po zakończeniu eksploatacji praktycznie nie ma śladu po kopalniach. Niestety nie da się tak sprawnie rekultywować wierzeń i mitów związanych ze świętymi miejscami Aborygenów. Zwykły pagórek czy nieciekawa z naszego punktu widzenia dolina może mieć, i najczęściej ma, dla nich takie znaczenie jak dla polskich pielgrzymów Jasna Góra. Wyobraźmy sobie buldożery równające klasztor z ziemią.

THE‌ MOUNT NEWMAN RAILWAY, ZARZĄDZANA PRZEZ KONCERN WYDOBYWCZY BHP BILLITON, PILBARA, AUSTRALIA ZACHODNIA

Kiedy w 1990 roku ze zdumieniem patrzyłem na ogromne ciężarówki sunące po Parku Narodowym Kakadu, chyba najcenniejszym skarbie Australii, jeden z białych tubylców tłumaczył mi:

– To polityka i związane z nią pieniądze. Ruda uranu na jednej ciężarówce ma wartość około dwóch milionów dolarów. W takim biznesie nie ma miejsca na sentymenty.

Kopalnia uranu znajduje się w sercu parku narodowego umieszczonego na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO. Zainteresowałem się tym tematem po powrocie do Polski, jeszcze jako student geologii. Otrzymałem pakiet materiałów wyjaśniających, jak doskonale przebiega na terenie Kakadu rekultywacja, że jest to precedens w skali świata. Interes rozwinął się jeszcze lepiej i w 1999 roku otwarto tu kolejną kopalnię uranu.

Ciągłe‌ sycenie się innością dostarcza niezwykłej siły. Po latach mogę stwierdzić, że jest to dobra energia w najczystszej postaci, pustynna glukoza. Najlepiej gromadzić ją o wschodzie i zachodzie słońca. Pustynne zachody nie mają sobie równych. Paleta podzwrotnikowych barw jest oszałamiająca i cały czas się zmienia, przeistacza. Zjawisko to przypomina obserwowaną w okolicach biegunów zorzę polarną, tyle że nie monochromatyczną, lecz przesyconą wyjątkowymi kolorami.

Apetyt na fotograficzną rejestrację tych cudów mam zawsze ogromny. Muszę jednak szybko podejmować decyzje, bo wbrew pozorom moje zadanie nie jest łatwe. Mam niewiele czasu na eksperymentowanie z różnymi wartościami przysłon i czasów. Kolory zmieniają się błyskawicznie, w tempie zachodzącego słońca. Od widoku pełnej, rozświetlonej kuli do całkowitej ciemności mijają zaledwie trzy kwadranse. Niewiele trzeba, aby się zgubić. Niejeden raz zachód poniósł mnie na grzbiet góry, z której po ciemku nie mogłem trafić do obozowiska.

Jeszcze więcej emocji dostarczają mi wypady tuż przed zmierzchem. Urywam się wtedy od obowiązków i znikam. Słońce jest „miękkie”, najlepsze do robienia zdjęć. Idealnie, jeśli teren jest skalisty lub sporadycznie pokryty drzewami. Ciepłe, nasycone kolory łagodzą wszelkie stresy.

Jako miejsce niespotykanej harmonii, spokoju, wręcz niebiańskiego ukojenia, zapamiętam skaliste ściany potoku Durba w pobliżu studni numer 17. To bardzo dziwne, ale chodziliśmy po tym niewielkim kanionie w całkowitym skupieniu, niczym z zawiązanymi ustami, jakbyśmy bali się spłoszyć mieszkające tam duchy. My, rozgadani na co dzień faceci, zamilkliśmy na niewypowiedzianą komendę. Zamiast duchów znaleźliśmy aborygeńskie malunki naskalne. Zachwyciły nas. Nie potrafiliśmy jednak rozszyfrować zaklętych w nich znaczeń. Z całą pewnością była to świątynia równa rangą naszym katedrom.

Słońce reguluje rytm dnia. Około szóstej wieczorem pod zwrotnikiem Koziorożca jest już zupełnie ciemno. Kolejne trzy godziny spędzamy zazwyczaj przy ognisku. Sycąc się strawą ugotowaną na ogniu, wspominamy, co się wydarzyło, i planujemy kolejny dzień. Świadomość, że w promieniu kilkudziesięciu, a nawet kilkuset kilometrów nie ma ludzi, na początku przeraża, ale w miarę upływu czasu paradoksalnie coraz bardziej koi. Pamiętam pierwszy nocleg w buszu, zaledwie kilometr od asfaltu, w drodze do Wiluny. Bałem się, nawet nie wiem czego. Teraz wiem, że to był lęk przed nieznanym. Być może obawiałem się, że znienacka wyskoczą duchy, wściekłe psy dingo, a może kangury olbrzymy pożerające ludzi. Po trzecim noclegu lęk ustąpił miejsca fascynacji: najpierw naturą, gwiazdami, a później spokojem, jaki przynosi ten nieskażony człowiekiem świat.

Australia‌ Zachodnia

Największy, najmniej zaludniony i najrzadziej odwiedzany z australijskich stanów. Zajmuje obszar ośmiokrotnie większy od Polski, na którym mieszka mniej ludzi niż w Warszawie. Trzy czwarte z nich to mieszkańcy Perth, stolicy stanu, nazywanej „najbardziej samotnym miastem świata”. Odległość do porównywalnych ośrodków miejskich mierzy się tu w tysiącach kilometrów: ponad 2600 kilometrów do Adelajdy i 4300 kilometrów do Darwin. Większą część obszaru stanu zajmują rozległe i niezamieszkane pustynie: Pustynia Gibsona, Mała Pustynia Piaszczysta i Wielka Pustynia Piaszczysta. Zasięg telefonów komórkowych obejmuje zaledwie 5% powierzchni stanu.

PARK‌ NARODOWY KALBARRI, AUSTRALIA ZACHODNIA

– Zgubiłem‍ się około trzystu metrów od swojego auta. To był jeden z tych dni, kiedy powąchałem śmierć… – Rocket snuł przy wieczornym ognisku opowieść o swoich przeżyciach.

Uwielbia mówić, czuje potrzebę dzielenia się ze mną swoimi przeżyciami. A ja chętnie słucham – to lekcje, których nie znajdę ani w książkach, ani w Internecie…

– Pracowałem dla amerykańskiej firmy WesternGeco z Houston poszukującej na australijskiej pustyni złóż ropy, gazu, żelaza i nie wiem czego jeszcze. Miałem akurat dzień wolny, co się w tej robocie praktycznie nie zdarza, bo w buszu pracujemy non stop, z sobotami i niedzielami włącznie. Postanowiłem pojechać przed siebie, gdzie mnie oczy poniosą. Nie mogłem i nie chciałem o tym informować bossa. Regulamin nie zezwalał na opuszczanie obozu. Nie odjechałem daleko, oddaliłem się może o pół godziny drogi wyboistym szlakiem. Zatrzymałem auto w miejscu, gdzie zobaczyłem stado kangurów. Te oczywiście uciekły. Ruszyłem za nimi. Kiedy się opamiętałem, nie potrafiłem zlokalizować ani kangurów, ani swojego auta.

BUSZ‌ W OKOLICACH MEEKATHARRA, AUSTRALIA ZACHODNIA

– Spanikowałeś od razu? – zapytałem.

– Nie, na początku nawet nie zakładałem, że mam problem. W buszu pracowałem już od ponad dwóch lat, nie bałem się.

– Jedyną możliwość na wyznaczenie kierunku w buszu daje określenie położenia słońca – chciałem się wczuć w jego skórę.

– Masz rację, ale kręcąc kółka za tymi pieprzonymi kangurami, straciłem kompletnie orientację. Nie zapamiętałem położenia samochodu w stosunku do słońca.

– Sprawę pogarszał pewnie fakt, że nie zabrałeś wody z samochodu – próbowałem analizować sytuację.

– Właśnie! Wyznaczyłem sobie centrum mojego świata, obrysowałem to kijem i zaplanowałem kilka wycieczek w wybranych według słońca kierunkach.

– Musiałeś jednak wracać po swoich śladach. Przecież w większości miejsc na australijskiej pustyni teren jest zupełnie płaski, brak tam jakichkolwiek punktów orientacyjnych.

– Nie było żadnej innej orientacji, tylko palące bez litości słońce. Po trzech takich rundach byłem już załamany. Za każdym razem wracałem do punktu wyjścia. Mój świat kurczył się z każdą minutą, nadzieja miała tam swój początek i koniec.

– Znam cię. Nie wierzę, że się poddałeś.

– Nawet o tym nie myślałem. Po trzech godzinach wpadłem na pomysł, aby zacząć kręcić spirale wokół „mojego centrum”. Powoli poszerzałem orbitę swojej trajektorii. Intensywnie wypatrywałem auta. Bezskutecznie. Zacząłem opadać z sił, walczyłem jednak sam ze sobą, aby nie spanikować. Mijały kolejne godziny, słońce zaczęło zachodzić. Nagle wydało mi się, że widzę błysk. Pierwsze skojarzenie było wewnętrznym ostrzeżeniem przed fatamorganą, sygnałem, że mam zmęczone oczy i miesza mi się w głowie. Zmrużyłem oczy i kilka razy przeczesałem okolicę w poszukiwaniu domniemanego omamu. Błysk się powtórzył, nie wiedziałem, co to jest.

– Pewnie‌ tafla okresowego jeziora… – próbowałem zgadywać.

– I‌ tu się mylisz, to był refleks z lusterka mojego samochodu!

Australia‍ zna setki podobnych, ale tragicznie zakończonych przygód. Ta opowieść weszła do skarbnicy mojej wiedzy o buszu. Kiedy organizowałem wyprawę Śladami Strzeleckiego, prosiłem kolegów, aby oddalając się od obozu na samotne spacery, zabierali ze sobą walkie-talkie.

Zasypianie‌ w‌ objęciach‌ buszu jest trudne, przynajmniej na początku, w czasie oswajania się z tą krainą. Po pierwsze: cisza. Dobijająca, przerażająca. Przed nadejściem zmroku ustaje wiatr, zwierzęta chowają się przed zimnem w norkach. Wydaje się, że wszystko zamiera. Bicie własnego serca staje się łomotem trudnym do wytrzymania. Wielokrotnie miałem poczucie, że to zdradza, choć nie wiem komu, moją obecność.

Po‌ drugie: temperatura. W ciągu kilkudziesięciu minut spada drastycznie o 30oC.‌ Do zera, a czasami nawet poniżej. Ponieważ wilgotność powietrza jest niewielka, ten gwałtowny chłód nie jest tak dotkliwy, jak byłby w polskich szerokościach geograficznych. Daleko jednak do komfortu ciepłej nocy.

Po‌ trzecie: gwiazdy. To południowa hemisfera, z własnymi konstelacjami, w tym z dwoma Krzyżami Południa – tym prawdziwym wyznaczającym południe i fałszywym, który tam nie wiedzie. Najpierw godzinami obserwuję niebo ze swagu. Rolowany materac z gąbki, śpiwór i poduszka schowane w brezentowym pokrowcu zapinanym kapslami, który zastępuje mi namiot. Głowa może być schowana w brezencie lub odsłonięta. Swag układa się bezpośrednio na ziemi. Najczęściej jednak śpię na bagażniku dachowym, to moje (!) miejsce, od 2004 roku aż do dziś. Brezent kilkakrotnie ochronił mnie przed deszczem, choć parę razy uciekałem przed nawałnicami do auta. Moja teoria głosi, że swag swoją niezwykłą popularność zawdzięcza niebiosom. Namiot czy nocleg pod dachem nie dają pełnego dostępu do kanału TV Niebo. A to ciekawa i bardzo zajmująca „telewizja”. Trzeba tylko cierpliwości i wytrwałości. Im dłużej i intensywniej wpatruję się w kobaltowoniebieski ekran, tym bardziej trójwymiarowy, a nawet ruchomy staje się obraz. To oczywiste, że gwiazdy na nieboskłonie się kręcą, czasami spadają, jedne wydają się bliżej, a inne dalej. Po kwadransie mam wrażenie, że są na wyciągnięcie ręki. Ta iluzja ma źródło w nieprawdopodobnej przejrzystości powietrza. Carlos Castaneda, który posiadł tajemną wiedzę Indian, przestrzega przed spaniem pod chmurką ze względu na szkodliwe promieniowanie kosmiczne. Ja jednak nie zaobserwowałem ubocznych skutków spania w swagu i każdemu polecam taki nocleg, choćby na balkonie własnego domu.

Swag‌ to była miłość od pierwszego wejrzenia. Kiedy zobaczyłem go na ranczu Rocketa, wiedziałem, że to coś dla mnie. Po pierwszej wyprawie wróciłem z nim do Polski. Teraz to sacrum pozostaje na wyposażeniu mojego auta. W naszych lasach gorzej się sprawdza, bo szybko nasiąka nawet poranną rosą, ale wolę go od namiotu. Niechętnie odstępuję go innym, jeśli już to tylko swoim dzieciom. To moja świątynia.

Poranne‌ spacery, jeszcze przed wschodem słońca, mają metafizyczny charakter. Przedświt nie trwa długo i nie ma ostrych granic. Jest zawieszony między nocą i dniem, irracjonalny, oniryczny. W tym czasie niepewnych kształtów oświetlonych pastelowym światłem szykującego się do wejścia na horyzont słońca zacierają się związki przyczynowo-skutkowe. Skały o wschodzie są rozgrzane jak cegła. Mizdrzą się kolorami, stają się soczyście pomarańczowe, a nawet ceglastoczerwone. Światło jest miękkie, zmysłowe. To wszystko trwa tylko chwilę. Odwrotnie jest z dźwiękami, którymi można sycić się dłużej. Cisza pustynnej nocy znika nagle, kilka minut po piątej. Zastępuje ją gwałtowny świergot ptaków, trele wydawane przez chór tysięcy ukrytych śpiewaków. To niezawodny budzik.

W‌ czasie jednej z wypraw Ptaszek sfilmował wszystkie wschody słońca. Wszystkie! Wyprawa trwała 45 dni, a on codziennie kręcił. Nie zadałem mu pytania o sens tych działań, być może powinienem. On też nie pytał, dlaczego chodzę na samotne spacery z dyktafonem. Może domyślał się, że nagrywam ptaki?

DIG‌ TREE, INNAMINCKA, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Lubię‍ ptasie koncerty. W ogóle muzyka odgrywa w moim życiu ważną rolę. Słucham niemal wszystkiego: od Satiego, Arvo Pärta, przez Davisa, Nigela Kennedy’ego, Beatlesów, New Model Army do norweskiego Ulvera. W czasie każdej podróży odwiedzam sklepy muzyczne i szukam płyt miejscowych artystów. Mam za sobą ponad dwadzieścia lat pracy w radiu i dźwiękowe skrzywienie zawodowe. Nie wyjeżdżam bez dyktafonu. Nagrywam dźwięki ulicy, ptasie trele, śpiewy w świątyniach, rozmowy z ciekawymi ludźmi.

Którejś‍ nocy nie mogłem zasnąć i wsłuchiwałem się w odgłosy przyrody. Spaliśmy na zupełnym odludziu, biwak rozbiliśmy o zmierzchu, wokół nie było nic. Deszcz bębnił o szyby samochodu, a kiedy umilkł, usłyszałem rechot żab. Zastanawiałem się, skąd się tam wzięły. Byliśmy na kompletnym pustkowiu, wokół nie było rzeki ani jeziora.

Żaby‍ skutecznie zagłuszyły niemrawe jeszcze o tej porze ptaki radosnym, coraz głośniejszym rechotem. Sięgnąłem po dyktafon. Trwało to jeszcze ze trzy kwadranse i nagle, jak na komendę, ucichło. Osłupiałem. Co za perfekcyjna organizacja, jaki posłuch u dyrygenta! Po chwili niepewnej ciszy zagłuszane wcześniej, zdezorientowane ptaki nabrały śmiałości.

Kilka‌ minut później pierwsza mucha ściągnęła mnie z posłania. Słońce było już wysoko, zegarek wskazywał siódmą. Usłyszałem tupot. Podniosłem głowę i zobaczyłem kangury. Potem między rozłożystymi eukaliptusami maszerujące w szeregu Santa Gertrudy krowy australijskiej rasy, hodowane na steki. Kiedy odwróciłem wzrok, widok zwalił mnie z nóg. Od drogi oddzielało nas jezioro, które zaczynało się pięć metrów od naszego samochodu. To właśnie tam kumkały żaby!

Skalny‌ monolit Burringurrah (Mount Augustus) to święta góra Aborygenów, dwa razy większa i dwa razy starsza od słynnej i zadeptanej Uluru (Ayers Rock). Zachód słońca jest tu imponujący, z widokowego Wzgórza Emu kontemplowałem go zupełnie sam. Wokół panowały spokój i cisza, nie było ludzi. Dookoła wije się kilka ścieżek wiodących podnóżem, między innymi do naskalnych rytów aborygeńskich, i szlak prowadzący na szczyt. Wzniesienie leży na terenie Parku Narodowego Burringurrah, więc nocowanie na dziko jest tu zabronione.

Kemping‍ Mount Augustus Outback Tourist Resort, gdzie nocowaliśmy, nie mając innego wyboru, z roku na rok coraz bardziej chyli się ku upadkowi. Szczególnie w porze wilgotnej, kiedy upały dochodzą do 40°C w cieniu, nikt się tu nie spodziewa przybyszów. Tuż za bramą przywitał nas nieuprzątnięty martwy kangur. Administrator był po kilku piwach i wydawał się zdziwiony naszym przyjazdem. Zaproponował nam wyjątkowo dobre stawki za nocleg, twierdząc, że jest po sezonie. Swoją uległość w interesach musiał odszczekać następnego dnia, po awanturze z żoną, pół-Aborygenką, która miała diametralnie inne zdanie. W Mount Augustus Outback Tourist Resort śpi się w kabinach przypominających baraki naszych drogowców budujących autostrady. Standard ubikacji mnie nie poraził, ale też nie spodziewałem się luksusów. Nie zauważyłem, że deska klozetowa jest tak nagrzana od słońca, że może oparzyć. Po skropieniu jej wodą i kilku przekleństwach dostrzegłem pod sobą paru tamtejszych mieszkańców – sympatyczne zielone żabki sedesowe. Wyskakiwały radośnie po spuszczeniu wody. W prysznicu była woda gorąca i tylko gorąca. Był taki upał, że nie chciało mi się nawet myśleć. W nocy nie dało się spać, choć wybrałem najlepszą opcję: spanie w swagu pod gwiazdami. Wcześnie rano, jeszcze przed wschodem słońca, wsiadłem do samochodu i pognałem pod górę, do miejsca, skąd prowadzi szlak na szczyt Mount Augustus. Rano jest nawet przyjemnie, ale trzeba się spieszyć, bo powrót może być już koszmarny. Widoki z wierzchołka, które podziwiałem po trzech godzinach drogi, zrekompensowały mi wysiłek. Pustynna kraina wyglądała jak rajski ogród, niemal nietknięty ręką człowieka. Na szczycie góry znajduje się puszka, a w niej księga zdobywców. Ostatni wpis pochodził z końca października. Rzeczywiście, nikt latem do tego piekła nie zagląda.

Dwa‌ lata wcześniej, kiedy spaliśmy w tym samym miejscu, w środku nocy zastukał do drzwi właściciel i powiedział, że idzie gwałtowny, burzowy front atmosferyczny. Poradził, żebyśmy się spakowali i czym prędzej uciekali na wschód. Posłuchaliśmy i udało się nam umknąć przed nawałnicą. Gdybyśmy zignorowali jego ostrzeżenie, nasz samochód zostałby uwięziony w błocie na kilka kolejnych tygodni. I to jest prawdziwa Australia. Wbrew pozorom zasady pustynnego buszu są proste, czytelne i łatwe do zrozumienia. Złowroga dżungla zaczyna się dla mnie w mieście i to jej nie rozumiem.

KARLU‌ KARLU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Po‌ dwóch tygodniach jazdy po bezkresach pustyń dotarliśmy do cywilizacji. Alice Springs to jedyne miasteczko w centrum kontynentu. Krzyżuje się tu kilka dróg i pustynnych szlaków, coraz liczniej odwiedzają je turyści. Zaparkowaliśmy nasz tabor na polu kempingowym za miastem. Byłem przeciwny zatrzymywaniu się tu dłużej, ale zostałem przegłosowany. Obawiałem się, i słusznie, że nasza „siła uderzenia”, którą nabyliśmy dzięki trudom podróży w buszu, może poprzez kontakt z miastem i jego atrakcjami osłabnąć. W ciągu trzech dni każdy z nas stracił po trzysta dolarów na same bzdety: drogie piwo w najlepszym pubie miasta, jeszcze droższe pamiątki z galerii i niekończące się rozmowy do Polski i Perth. Z jednego tylko byłem zadowolony – trafiliśmy na słynne na całym świecie regaty na Rzece Todda. To heca, która jest efektem wielkiego poczucia humoru Australijczyków. Środek miasta wypełniły wszelkiego rodzaju i wielkości łodzie: od maleńkich jednoosobowych, przez średniej wielkości jednostki wiosłowe, po wielkie galery z załogą liczącą nawet dwadzieścia osób. W środku miasta? Na pustyni? To gdzie ta woda? Korowód jednostek pływających zatrzymał się przy korycie rzeki, w której – jak niemal zawsze we wrześniu – nie było wody. Łodzie, kajaki i większe jednostki poruszały się wzdłuż suchego koryta rzeki dzięki napędowi nożnemu. Biorący udział w wyścigu zakładają łodzie na siebie, jak bohaterowie kreskówki Między‍ nami jaskiniowcami samochody, i pędzą na złamanie karku zgodnie z domniemanym nurtem. Jeśli w Rzece Todda pojawi się woda, zawody są odwoływane.

Prawowitymi‍ właścicielami ziem w Parku Narodowym Karijini są ludy Banjima, Yinhawangka i Kurrama. Mieszkają tu od dwudziestu tysięcy lat. To bardzo rozległy obszar obejmujący terytorium o powierzchni około ośmiu tysięcy kilometrów kwadratowych (nieco mniejszy od województwa opolskiego). Na tym terenie znajdują się kaniony okresowo wypełnione wodą. Przejazdy między kolejnymi kanionami wiodą kilkadziesiąt kilometrów po wyłącznie szutrowych drogach. Najbardziej imponujący jest Hancock Gorge. Najpierw schodzi się czterdzieści metrów po metalowej drabinie. Prawdziwa zabawa zaczyna się jednak sto metrów dalej, kiedy kanion raptownie zwęża się i do wysokości półtora metra jest wypełniony wodą.

– No,‌ co tak patrzycie? Schodzimy na dół. Aparaty lepiej zostawić na brzegu – rzuciłem.

Jedni‍ płynęli, inni ostrożnie brodzili. Woda była ciepła, przyjemna. Widoki przypominały mi najlepsze sceny z wielokrotnie oglądanych w dzieciństwie filmów o przygodach Indiany Jonesa. W środkowej części przejścia musieliśmy skorzystać z lin. Były nawet metalowe oka, do których mogliśmy je wczepić. Opuściliśmy się jeszcze niżej, do najciekawszej, mocno meandrującej komory wąskiego kanionu. Jeden z odcinków przejścia można było pokonać tylko sposobem „na pająka”, zapierając się równocześnie nogami i rękami. Woda chłodziła, adrenalina grzała, a słońce do tej dziury nie zaglądało.

Tamtej‍ nocy spaliśmy na tanim kempingu w miejscu o nazwie Dales Gorge. Skojarzenia z kempingami w Europie są nie na miejscu. To nie było nic więcej niż wydzielony i wyrównany teren buszu zaopatrzony w kilka prymitywnych toalet kompostowych.

– Wody‍ pitnej nie ma. Jeśli nie macie zapasu, to najbliższy zbiornik jest przy głównej kwaterze parku narodowego, pięćdziesiąt kilometrów stąd. I pamiętajcie: nie wolno tu karmić dingo! – ostrzegł nas administrator kempingu, emeryt, wolontariusz.

Fajny‌ patent na kawałek emerytury, pomyślałem.

Tej‌ nocy głodne dingo w poszukiwaniu resztek jedzenia wielokrotnie podchodziły pod nasze auto. Niezadowolone wyły do księżyca. Była pełnia, więc z dachu samochodu mogłem je bezpiecznie obserwować. Ich wycie to złowrogie dźwięki budzące silne przerażenie. I choć wiedziałem, że dingo niezwykle rzadko atakują człowieka, trudno mi było zasnąć.

Pewnego‌ dnia po śniadaniu Ptaszek oświadczył:

– Muszę‍ wracać do żony, Jola nie czuje się dobrze. Źle znosi naszą rozłąkę. Mogę wam zostawić samochód, jeśli chcecie. Zrobiłem już booking na samolot.

Byliśmy‌ kompletnie zaskoczeni. Głosy uczestników wyprawy się podzieliły, doszło do sprzeczek i utarczek.

– Ptaszek‌ pękł… – usłyszałem.

To‍ były gorzkie słowa, także dla mnie. Nie spodziewałem się, że ktoś powie coś takiego o kimkolwiek z naszej załogi. Intuicyjnie czułem, że kolega nie kłamie, wcześniej wspominał o kłopotach zdrowotnych żony. Byliśmy w połowie drogi, posiadanie samochodu bez jego właściciela bardziej komplikowało sprawy niż jego brak.

Pożegnaliśmy‌ Ptaszka bez najmniejszej nadziei na jego powrót, choć sugerował taką możliwość. Pojechał do Perth inną niż nasza, szybszą drogą, bynajmniej nie asfaltem. W półtora dnia pokonał dwa i pół tysiąca kilometrów. Kolejne trzydzieści sześć godzin spędził z żoną i tyle samo zabrał mu powrót do nas. Byłem zupełnie osłupiały, kiedy po prawie pięciu dniach zadzwonił do mnie.

– Gdzie‍ jesteście? – zapytał.

– Jak‌ tam w Perth? Co z Jolą? – pytałem.

– Z‌ Jolą już dobrze. Jestem godzinę jazdy od Uluru – powiedział spokojnym tonem, licząc oczywiście na moje zdumienie.

– You‌ kidding, mate! Nie wierzę ci! – odparłem zaskoczony.

Byłem‍ podwójnie osłupiały, bo trafił akurat na jeden z niewielu momentów w czasie trwania całej wyprawy, kiedy miałem zasięg sieci komórkowej. Oczywiście nie sądziłem, że do nas wróci, i to tak szybko. Nikt z załogi tego nie przewidywał. Znów byliśmy w komplecie. Niektórzy musieli odszczekać wcześniejsze pretensje, pozostali gratulowali. Powrót Ptaszka podziałał na nas oczyszczająco.

Po‌ kilku dniach spędzonych w buszu zawitaliśmy do najbliższego roadhouse’u. Nazwa‍ ta znaczy dosłownie „dom przy drodze”. W australijskim Outbacku to miejsce postoju, oaza. W bezludnych obszarach są ich dziesiątki, głównie przy drogach asfaltowych, czyli krajowych. Oznaczają stację paliw, bar, sklep, hotel i gratisową kawę dla każdego kierowcy. Nie zawsze można się tu spotkać z uprzejmością. Właściciele żyją w izolacji, na pustyni, w trudnych warunkach, samotniach. Uważają się za lepszych i zdarza się, że do przybyszów odnoszą się z wyższością, a nawet pogardliwie. W Australii jest to margines, ponieważ ten kraj, chyba jak żaden inny, słynie z wyjątkowej uprzejmości mieszkańców. Ludzie są tu po prostu open‌ and friendly. Zdarzają się jednak wyjątki… W Pardoo Roadhouse zatankowaliśmy ropę i chcieliśmy coś przekąsić, więc nie zapłaciliśmy za paliwo od razu. Z budynku wyskoczył do nas nieprzyjemny typ i niemal rozkazał natychmiast uregulować rachunek. Byliśmy zdumieni, ale zapłaciliśmy, jak chciał.

– Skąd‌ te nerwy? – zapytaliśmy spokojnie.

HANCOCK‌ GORGE, PARK NARODOWY KARIJINI, AUSTRALIA ZACHODNIA

Był‌ nieco zmieszany i ewidentnie wstydził się swojego zachowania.

– Sorry, ale‌ wziąłem was za myśliwych, a z nimi często są kłopoty.

Nawet‍ nie wiedział, jaki to był dla nas komplement! W toalecie spojrzałem w lustro: ogorzała twarz, kilkunastodniowy zarost, tłuste włosy. Potem przyjrzałem się ciuchom: kurtka poplamiona olejem samochodowym, rozdarte i maksymalnie ubrudzone spodnie, buty, które pod wpływem piachu zmieniły kolor z brązowego na czerwony. Miał rację, wyglądaliśmy bardzo podejrzanie. Pretensje miałem jednak do niego o coś zupełnie innego. Przy wejściu wisiała kartka z napisem: „Topless i boso wstęp wzbroniony”. Bynajmniej nie chodziło o kobiety. To był znak dla Aborygenów, którzy w upałach zrzucają koszulki i buty. Taka niewinna, subtelnie podana dyskryminacja rasowa.

Podobną‌ obserwację poczyniłem kilka lat później w Roper Bar, u wrót tropikalnej Karpentarii, biały turysta jest rzadkim gościem, bo to sklep i bar dla Aborygenów z okolicznych osad. Zdobywałem informacje o stanie dróg i pogodzie na najbliższe dni, i obserwowałem białe ekspedientki. Patrzyły przepraszająco, jakby prosząc o wybaczenie niewygód spowodowanych obecnością Aborygenów. A my właśnie na spotkanie z nimi, by poznać bliżej ich kulturę, wyruszyliśmy do Karpentarii. To właśnie tam nawiązałem bardzo przyjazne kontakty. Korespondencja trwa do dzisiaj.

Szutrowy‌ szlak do Murchison Roadhouse setkami kilometrów przebija się przez niegościnny busz. Przed wjazdem do niewielkiej osady stoi ogromny drogowskaz. Zbyt porządny jak na polną drogę i wystarczająco solidny, aby utrzymać dwa wiszące psy dingo. Ciepła krew ciągle jeszcze kapie. Ludzi spoza buszu widok powieszonych na drucie za łapy dingo przeraża. Skąd to okrucieństwo i czemu służy? Mimo że już się na takie obrazki napatrzyłem, ten drogowskaz pozostanie mi na długo w pamięci. Farmerzy uważają dingo za szkodniki i systematycznie je odstrzeliwują. Straty gospodarzy idą w setki, tysiące dolarów. Kolejny rok suszy jest następnym argumentem, szybko puszczają nerwy, a strzelając do dingo, łatwo można się wyżyć.

Nie‍ mniej poruszające są „kocie drzewa”. Stoją zwykle przy głównych drogach lub bardziej uczęszczanych szlakach. Koty, podobnie jak dingo na drogowskazie, powieszone są na gałęziach, od jednego do nawet kilkunastu. Taki widok wywołuje skrajnie negatywne emocje. I o to chodzi. Ten przydrożny „znak” ostrzega przed szkodnikami w buszu, choć z europejskiego punktu widzenia oznacza okrucieństwo lub nawet bestialstwo człowieka.

Hrabstwo‌ Murchison ma powierzchnię nieco większą od województwa mazowieckiego i 110 mieszkańców! Żyjący tu ludzie często stanowią własne prawo i nie tłumaczą, dlaczego wieszają na znakach drogowych upolowane psy dingo, a na drzewach zdziczałe w buszu koty. Jest mi trudno zrozumieć, że to racjonalne działania. Twarde, nieustępliwe charaktery. Dlaczego wybrali odosobnienie i skrajne warunki życia? Przed czym uciekli? – zadaję sobie pytania i szybko łapię się na tym, że też mógłbym tu żyć.

Rocket‌ opowiadał mi o pierwszych kontaktach z buszem swojego syna, który dostał pracę jako geodeta w firmie poszukującej złóż. Jacek po jednym z dni spędzonych na odludziu opowiadał wieczorem w campie o małych kotkach, które spotkał w buszu, w jamce między skałami. Koledzy zapytali go:

– I‍ co zrobiłeś?

– Podzieliłem‍ się z nimi śniadaniem i pogłaskałem.

Jego‌ szczerość wywołała salwę śmiechu i pogardę.

– Łeb‍ im powinieneś ukręcić! To szkodniki! Ładny z ciebie patriota!

Dla‌ nas, Europejczyków, to są wstrząsające słowa. Próbuję jednak zrozumieć tok myślenia mieszkańców Australii. Kot jest rzeczywiście postrzegany w Outbacku jako szkodnik. Trafił tu z miasta, nie ma żadnych autochtonicznych protoplastów ani naturalnie zagrażających mu drapieżników. Wyrzucanie niechcianych kotów do buszu jest częstym procederem, który ma swoje źródło między innymi w coraz popularniejszym obdarowywaniu się żywymi prezentami. Taka niespodzianka w wielu wypadkach bywa kompletnie nieprzemyślana i nieszczęśliwy posiadacz kota coś z nim musi zrobić. Kocia populacja powiększa się szybko, bo pożywienia jest pod dostatkiem: ptasie jaja, jaszczurki, myszy czy najmniejsze z torbaczy. Powoli, ale skutecznie kot niszczy i wypiera rodzimą faunę. Dlatego odruchem patriotycznym Australijczyka jest walka ze szkodnikami. Nie chcę tego oceniać, bo tutaj nie mieszkam, nie żyję w tych naprawdę trudnych warunkach. Podobny los spotyka dzikie kozy, choć tych nie wieszają na drzewach.

MURCHISON‍ TRACK, AUSTRALIA ZACHODNIA

Przyznam‌ się do nieudolnej próby bycia patriotą w tak rozumiany sposób. To było pod koniec stycznia 2007 w okolicach Murchison Roadhouse. Styczeń to środek lata, upały w dzień sięgają 50°C. To nie jest miejsce dla człowieka. Po wybraniu terenu na biwak wziąłem dubeltówkę i samotnie poszedłem korytem wyschniętej rzeki. Słońce paliło okrutnie, każdy krok był mordęgą. Choć mój organizm toleruje wysokie temperatury, to jednak czułem potężny dyskomfort, wzmocniony jeszcze trudami podróży. Za zakrętem rzeki dostrzegłem stado pasących się kóz. Przy okresowych ciekach roślinność jest bardziej soczysta. Skradałem się. Starałem się stąpać jak najciszej. Jedno ze zwierząt znajdowało się w odległości około trzydziestu metrów ode mnie. Dubeltówka była załadowana dwoma nabojami, które powaliłyby nawet bawoła. Wycelowałem, a wtedy koza odwróciła do mnie pysk i spojrzała mi prosto w oczy. Palec miałem mocno oparty o cyngiel, ale decyzja zawisła w powietrzu. Nagle rozległ się huk. Głowa odskoczyła mi na bok, a stado pierzchło. Oczywiście chybiłem, choć z tej odległości nie powinienem. Zapamiętałem spojrzenie zwierzęcia. Był w nim spokój i politowanie. To jedna z tych chwil, które się długo i bardzo dobrze pamięta. To był mój pierwszy strzał do żywej istoty i – jak wtedy postanowiłem – ostatni. Następną kulę wystrzeliłem z wściekłością w powietrze.

Od‌ tamtej chwili strzelbę miałem w rękach wielokrotnie, również podczas kilku wypadów na polowania, jednak zawsze kończyło się na strzelaniu do puszek po piwie ze skał. Strzelać lub nie do szkodników w Australii to sprawa indywidualnego wyboru. Ja nie strzelam, ale nie uważam się ani za lepszego, ani za gorszego.

W‍ tym kraju patriotyzm wyraża się nie w walce z wrogami zewnętrznymi, ale z naturalnymi zagrożeniami wewnątrz kraju, na przykład ze szkodnikami. Być patriotą oznacza także rzetelnie, uczciwie pracować i kupować jak najwięcej australijskich produktów. Na pustyni, gdzie nie ma zakładów pracy i sklepów spożywczych, patriotyzm określa święte prawo buszu, które mówi: zostaw busz takim, jakim go zastałeś. Tę zasadę konsekwentnie realizowałem podczas wszystkich swoich wypraw. Śmieci nie zagrzebuje się w ziemi ani nie pali, ale zbiera do specjalnych worków i wiezie do legalnego kontenera, czasem nawet tysiąc kilometrów.

Przejechałem‌ Australię wzdłuż i wszerz kilkakrotnie i nigdzie nie widziałem żadnych odpadów. Wyjątkiem są miejsca po imprezach piwnych Aborygenów. Oni po sobie rzadko sprzątają. Alkohol odbiera im resztki instynktu.

Segregacja‍ śmieci to zresztą na wyprawie najczęściej moje zajęcie, choć jako szef mógłbym je komuś przydzielić. To zadanie ma dla mnie wymiar misji i nie lubię, kiedy ktoś mi w tym pomaga. Z niedowierzaniem szedłem ponadosiemdziesięciokilometrowym szlakiem The Overland Track przez dzikie serce Tasmanii. Tylko odciski butów znaczyły inną niż moja obecność. Żadnych papierków, niedopałków papierosów, nawet ogryzka. Jesteśmy w Polsce lata świetlne od takiego myślenia.

Zawodowego‍ myśliwego polującego na dingo spotkałem pod Burringurrah (Mount Augustus). Jak większość Aborygenów Charlie był powściągliwy i niezainteresowany kontaktem z kimkolwiek. Dopiero przy trzeciej próbie rozmowy zdradził mi, czym się zajmuje. Był zatrudniany przez okolicznych farmerów, ale opłacany z kieszeni powiatu. Za każdą parę uszu dingo dostawał 25 dolarów. Te zwierzęta są bardzo sprytne, inteligentniejsze od owczarka niemieckiego i wyjątkowo płochliwe. Człowieka rozpoznają po zapachu z odległości kilku kilometrów. Skomlą i wyją, ale nie potrafią szczekać. Uszy dingo są zawsze wzniesione. Psy te nierzadko osiągają sześćdziesiąt centymetrów wysokości i piętnaście kilogramów wagi. Tylko najlepsi myśliwi potrafią je podejść. Charlie spędzał w buszu cały dzień i wyglądał na szczęśliwego. Mniej szczęśliwy wydawał mi się Henry, jeden z zarządzających kempingiem Mount Augustus. Wyraźnie szukał towarzystwa i chętnie opowiadał o nocnych łowach. Po zmroku wyruszał na kangury. Miał noktowizor i snajpera, czyli silny, regulowany reflektor na bagażniku dachowym. Dubeltówka zapewniała mu komfort pracy.

– Kiedy‍ jesteś w formie, możesz jednej nocy natłuc do trzydziestu kangurów. A to już naprawdę dobry pieniądz.

Na‌ pytanie, ile razy wyciągał z torby martwej samicy malucha, odpowiedział spokojnie:

– Zdarzyło‌ mi się kilka razy. Musiałem je zabić.

Robił‌ to zresztą zgodnie z obowiązującym prawem. Upolowane kangury wiózł do skupu odległego o kilkaset kilometrów. Nie wyglądał na spokojnego człowieka, wręcz przeciwnie. Jego słowotok był pozbawiony harmonii, jakby miał w sobie jakąś skazę. Narzekał na upał, muchy i kiepskie wino. Coś mu chyba w życiu nie wyszło. Henry raczej nie był człowiekiem buszu.

Właśnie‌ ci niepogodzeni z buszem twierdzą, że Eyre Highway to najnudniejsza trasa w całej Australii. Odcinek 2300 kilometrów trzeba rozłożyć na co najmniej dwa dni jazdy. Droga jest prosta i może wydawać się rzeczywiście monotonna, ale dla mnie jest inaczej. Podziwiam olbrzymią równinę Nullarbor, krainę bezdrzewną i po horyzont niemal zupełnie płaską.

Przed‌ samą granicą ze stanem Australia Zachodnia szosa Eyre niemal przytula się do Oceanu Południowego. Podążałem tamtędy o zmierzchu i kiedy się ściemniło, zjechałem do linii brzegowej. Zobaczyłem jedne z najpiękniejszych i największych klifów świata. Podchodząc do urwiska, trzeba zachować najwyższą ostrożność – to nie są miejsca przygotowane dla turystów, wkoło jest wielka pustka. Za plecami miałem bezkresny interior, przed oczami niezmierzoną wodę sięgającą lądu wokół bieguna południowego. To miejsce, w którym sto milionów lat temu Australia oddzieliła się od Antarktydy, czyli części ówczesnego prakontynentu Gondwany, i zaczęła trwający do dziś dryf na północ. Potężny klif przypomina kruche ciastko złamane na pół. Niewiele jest miejsc na świecie, gdzie nasze oko i wyobraźnia mogą próbować objąć procesy wędrówki kontynentów.

BANKSJA‍ – KWIATY ZRODZONE Z OGNIA (PO PRZEJŚCIU FALI POŻARU)

Morski‍ Park Wielkiej Zatoki Australijskiej to drugi po Wielkiej Rafie Koralowej największy na świecie rezerwat morskiej biosfery. Udało mi się tam być, kiedy gościł wieloryby biskajskie. Z pomocą lornetki namierzyłem je z punktu widokowego Head of Bight.

Niedaleko‌ Esperance w południowo-zachodniej Australii, idąc na skróty do najpiękniejszej plaży świata, trafiłem na fragment buszu zdominowany przez banksje. Pręciki kwiatów po przejściu pożaru utraciły swoją ceglastą barwę, osiwiały, osmalone łodygi poczerniały, a niemal wszystkie podwójne skorupy nasion były pootwierane. Zafascynował mnie ten widok i zerwałem kilka najbardziej okazałych gałązek. Stoją teraz dumnie powtykane do kilku butelek w kuchni mojego domu w Beskidach. Przyciągają wzrok, budzą ciekawość gości. Chętnie każdemu o nich opowiadam.

Temat‌ ognia rodzącego kwiaty na długi czas stał się dla mnie napędem do zgłębiania wiedzy o australijskiej florze. Akacja złota (golden‌ wattle) to symbol całej Australii. Swoje święto, symbolizujące nadejście wiosny oraz odrębność narodową, Australia obchodzi 1 września. W odróżnieniu od naszego 1 września, ten ma bardzo pozytywne konotacje, organizowane są pikniki rodzinne, grupowe sadzenie roślin, koncerty plenerowe i występy teatrów ulicznych.

Plaża,‍ do której zmierzałem, była zupełnie bezludna. Zjawiskowa, rajska. Miałem wrażenie, że zbyt doskonała w proporcjach, kształcie (półksiężyc) i barwach (turkus, błękit i biel). Zbyt piękna, jak Penélope Cruz Sánchez, której bałbym się spojrzeć prosto w oczy. Biegłem kilka kilometrów po piasku o kolorze i konsystencji mąki. Potem, schroniwszy się przed wiatrem za wydmą, podziwiałem niebo i płynące chmury. Australia ma jeszcze wiele takich cudownych, nieodkrytych plaż i jeszcze przez jakiś czas pozostaną one tylko dla wybranych.

Nasycony‌ biało-turkusowym widokiem wróciłem pieszo na pogorzelisko banksji. Usiadłem na kawałku wolnego od kolczastych patyków piasku i długo przypatrywałem się tym niesamowitym i czarującym roślinom.

KWIATY‍ PRZY SZLAKU CANNING STOCK ROUTE

GREVILLEA‌ ROBUSTA

EUCALYPTUS‌ KRUSEANA (GÓRY STIRLINGA, POŁUDNIOWO-ZACHODNIA CZĘŚĆ AUSTRALII ZACHODNIEJ)

KWIAT‍ Z PUSTYNI SIMPSONA

Pustynne‍ kwiaty powstają na skutek osobliwej współpracy trzech żywiołów: ziemi, wody i ognia. Są niepodobne do naszych. Pustynny groszek Sturta (Sturt’s‌ desert pea) w porze kwitnienia (od września) pokrywa czerwonymi dywanami pustynie środkowej i północnej Australii. Jego strąki przypominają wyglądem i smakiem nasz groszek ogrodowy. Znalazł się w herbie stanu Australia Południowa. Aborygeni nazywają go krwawym kwiatem i wiążą z nim legendę o myśliwym Jimbungee, który polował na ziemiach zakazanych przez prawo plemienne. Poznał tam kobietę o imieniu Meringa i często ją odwiedzał. Nieszczęśnik został jednak pojmany i zabity. Z jego krwi narodził się groszek Sturta, jeden z najbardziej charakterystycznych kwiatów Australii. Swoją nazwę zawdzięcza jednemu z zawziętych odkrywców pustynnego środka Australii Charlesowi Sturtowi.

Obecność‍ niektórych kwiatów niesie ze sobą ważne informacje. Kiedy kwitnie grevillea, zwana‌ też szczoteczką do zębów (toothbrush), kangury‌ są zasobne w tłuszcz i jest to początek sezonu polowań. Emu‌ bush (Eremophila), jeden‍ z endemitów, charakterystyczny dla Australii Zachodniej, ma dojrzałe owoce w czasie, kiedy emu zaczynają gromadzić się przy wodopojach. Strusie uwielbiają owoce tej rośliny, stąd też jej nazwa. Wędrowny styl życia ptaków pozwala emu‍ bush zdobywać kolejne przestrzenie (nasiona znajdują się w odchodach). Kangurza łapa (kangaroo‌ paw), podobnie jak piękna kobieta, bywa niebezpieczna.

– Gdy‍ jej dotkniesz, może cię poparzyć, ale jednocześnie znajduje zastosowanie w medycynie naturalnej Aborygenów – zdradził‍ mi Gordie, jeden ze strażników Parku Narodowego Kakadu.

Ten‌ niespotykanej urody i delikatności kwiat zdobi godło Australii Zachodniej. Widywałem go wielokrotnie w buszu, w południowo-zachodniej części tego stanu.

– Jeśli‍ pożar buszu na danym obszarze pojawia się z dużą częstotliwością, 150 gatunków ognioodpornej, kwiecistej hakei może zdominować florę na sporej przestrzeni – kontynuował Gordie.

Rośliny‍ rodzące się z ognia są niesamowitym zjawiskiem. Ich owoce chroni gruba i twarda skorupa, która otwiera się wyłącznie pod wpływem wysokiej temperatury. Choć trudno to pojąć, pożar pełni w australijskim buszu jak najbardziej kreatywną rolę. To jeszcze jeden z dziwolągów Matki Natury. Podobnie rozwija się kuzynka hakei, banksja, z kwiatostanem w kształcie walca, spotykana w polskich kwiaciarniach. Ma bardzo długie słupki i pręciki, stąd jej potoczna nazwa – szczotka do butelek (bottlebrush). Ma‌ owoce w postaci zdrewniałego mieszka, który otwiera się dopiero podczas pożaru buszu. Wtedy nasionko zostaje uwolnione i w sprzyjających warunkach, czyli po opadach deszczu, może zakiełkować. Dodatkową pożywką dla kiełkującej rośliny jest popiół ze spalonego buszu. To niewiarygodne, ale życie tych roślin naprawdę kręci się wokół ognia.

Od‌ tysięcy lat Aborygeni zmuszali rośliny do lepszego, bardziej wydajnego wzrostu, podpalając całkiem spore połacie lądu. Praktykują to nadal, także podczas polowań. Spłoszone pożarem zwierzęta wpadają w pułapki. Nawet w Parku Narodowym Kakadu widziałem tubylców wzniecających pożar. Departament ds. Środowiska i Ochrony Przyrody Australii Zachodniej zaleca tę metodę jako drogę do odnowienia różnorodności ekosystemu. Zdania przyrodników na ten temat są jednak bardzo podzielone i nie ma jednoznacznej opinii.

W‍ jednej z osad aborygeńskich na Wielkiej Pustyni Piaszczystej zostałem zaproszony na takie polowanie. Kilku młodych podpaliło trawę spinifex na‌ sporym obszarze, tuż przed zachodem słońca. Płomień szybko przemieszczał się w dół niewielkiej doliny. Tam, z dzidami i strzelbami, czekali na uciekające zwierzęta młodzi myśliwi.

– To‌ nie my, to ogień jest myśliwym – próbował‍ mi tłumaczyć najbardziej odważny z nich. Nie mieli więcej niż trzynaście–czternaście lat. Pewnie z racji niewielkiego doświadczenia upolowali zaledwie dwie iguany, a mięso iguany ma chyba najpodlejszy smak ze wszystkiego, co jadłem w australijskim buszu.

Trzeba‍ pamiętać, że Australia jest najbardziej suchym kontynentem świata. Zmiany klimatyczne, tak gwałtowne w ostatnich dekadach, mają wpływ na przedłużające się okresy suszy i pożary buszu. Na północy kraju jest ich najwięcej w porze suchej, czyli zimą (czerwiec–sierpień), a w południowo-zachodniej Australii latem (grudzień–luty).

Pożary‍ buszu w Australii są czymś normalnym, naturalnym, pojawiają się regularnie jak deszcze czy okresy zachmurzeń. W latach suszy mają związek z anomalią pogodową El Niño, kiedy pasaty wiejące nad równikiem zmieniają swój kierunek lub zanikają. Razem z wiatrami zmienia się układ prądów oceanicznych. Wiatry, które poprzednio pchały powstałe nad Pacyfikiem chmury burzowe w kierunku Australii, spychają je do Ameryki Południowej, powodując intensywne opady w Andach.

Pożar‍ to jedyne zjawisko, którego się boję w australijskim Outbacku. Wiele razy obserwowałem tereny kilka dni po przejściu fali ognia. Często droga dzieliła dwie różne krainy, odmienne jak pory roku. Po jednej stronie był gęsty, złocisty busz, po drugiej czarne kikuty wypalonych drzew i krzewów, obsypujące się soczystą, wręcz odblaskową zielenią. W tym surrealnym krajobrazie mój największy zachwyt wzbudzały zielone pędy strzelające ku słońcu wprost ze zwęglonych części roślin, pni drzew lub z samej ziemi, zaledwie kilka dni po pożarze. Witalność tutejszej przyrody, jej nieposkromiona odnawialność budzą podziw. Mogę to porównać do rodzącej matki, która godzinami traci siły i wydaje się, że nie ma ich już wcale, ale kiedy urodzi dziecko, błyskawicznie odzyskuje znaczną część utraconej energii i odżywa.

Eukaliptus

Niesamowicie‍ zespolony z ogniem jest eukaliptus, aż 750 jego gatunków można spotkać na terenach bardziej zasobnych w wodę i w korytach okresowych rzek na pustyniach. Liście eukaliptusa są wypełnione łatwopalnymi olejkami, które zasilają płomień i powodują wręcz eksplozywne spalanie. Oczywiście nasiona pozostają chronione. Otwiera je wysoka temperatura. Jeśli pożar buszu wypali cały pień i konary, eukaliptus zregeneruje się od korzeni. Na styku pędu i korzenia, pod lub tuż nad ziemią, znajdują się magazyny życiodajnej energii w postaci nabrzmienia zwanego lignotuber. Twór ten wytwarzany jest przez pirofity i pozwala na odnowienie się rośliny po przejściu ognia.

W‌ Dolinie Gigantów (Walpole, Nornalup w Australii Zachodniej) rosną rzadkie i osobliwe gatunki eukaliptusów, karri, osiągające‍ wysokość dziewięćdziesieciu metrów (trzecie co do wysokości drzewo świata), tingle – w‌ pierwszej dziesiątce najpotężniejszych roślin Ziemi, i niezwykle ceniony w Australii jarrah, który‌ dorasta do czterdziestu metrów wysokości i żyje nawet czterysta lat. Miód pozyskiwany z kwiatów tego eukaliptusa nie krystalizuje się, smakuje przedziwnie i ma potwierdzone klinicznie niezwykle silne działanie antyseptyczne, także w przypadku otwartych ran zewnętrznych. Od dawna jest jednym z najcenniejszych specyfików w mojej podróżnej apteczce.

Tree‌ Top Walk to nazwa największej atrakcji w okolicy – metalowej rampy o długości sześciuset metrów, zawieszonej na wysokości koron drzew gigantów. W Pemberton, mieście drwali, spróbowałem swoich sił i wspiąłem się na dziewięćdziesięciometrowe karri ochrzczone‍ imieniem Dave Evans Bicentennial. Kiedyś drzewo to służyło do obserwacji przeciwpożarowych, dziś jest niezwykłym dostawcą adrenaliny. Wchodzi się na nie po wbitych spiralnie metalowych prętach. Na szczycie jest niewielki podest. Wpadł mi do głowy szalony pomysł, żeby tam zanocować. Towarzyszył mi Sławek Sławatecki, wspinacz skałkowy, realizator wielu filmów dokumentalnych, które dają duży zastrzyk adrenaliny. Nawet podczas bezwietrznej nocy kołysało nami z amplitudą co najmniej pół metra. Widoki nad ranem z wysokości prawie stu metrów paraliżują zmysły. I dobrze, ponieważ zejście było jeszcze bardziej traumatyczne niż wejście. Bez znieczulenia byłoby ciężko. Na ziemi miałem nogi jak z galarety.

Jeszcze‌ wyższe eukaliptusy, sięgające ponad 140 metrów, rosną w południowo-wschodniej Australii i na Tasmanii. Najwyższe zarejestrowane w całej historii drzewo to ścięty w Mount Baw Baw (w stanie Wiktoria) w 1885 roku eukaliptus królewski (Eucalyptus‍ regnans), znany jako mountain‌ ash, którego wysokość wynosiła 143 metry. Jego nasiona przetrwały wielokrotne i długotrwałe pożary. Pokonał go dużo, dużo mniejszy od niego człowiek z jeszcze mniejszą siekierką.

EUKALIPTUS‌ CZERWONY (PILBARA, AUSTRALIA ZACHODNIA)

Kilka‌ razy „dotknąłem” pożaru buszu i bardzo tego pożałowałem. Kilkadziesiąt kilometrów na północ od Alice Springs zatrzymałem samochód w miejscu, gdzie siedział sympatycznie wyglądający Aborygen. Miał około siedemdziesięciu lat i nosił czarny, wysłużony kapelusz. Zapytałem, czemu siedzi na skraju drogi.

– Pilnuję‍ pożaru buszu – odpowiedział, jakby to była najzwyczajniejsza rzecz na świecie.

– Pilnujesz‌ pożaru? Dla kogo i po co? – Zacząłem się plątać w angielskich słowach, nie rozumiejąc sensu takiego działania.

– Pilnuję,‍ czy nie przejdzie na drugą stronę drogi. Jeśli tak się stanie, będę musiał powiadomić starszyznę. A tamci zadzwonią na policję. Co się stanie dalej, nie wiem.

Powiodłem‌ spojrzeniem po okolicy. Rzeczywiście busz się palił, właściwie dogasał. Przez szybę samochodu pewnie bym to przeoczył. Wziąłem aparat i próbowałem sfotografować żywioł ognia pustyni. Paręnaście metrów od niewysokich płomieni trawiących kilkunastocentymetrową trawę musiałem się zatrzymać. Było upiornie gorąco, nie było czym oddychać. Przez kolejne trzy dni czułem w płucach dym.

Nie‍ zapomnę nocy spędzonej w buszu przy dogasającym pożarze. To było kilkadziesiąt kilometrów od Katherine przy Stuart Highway. Zapadał zmierzch, szukaliśmy przy drodze przytulnego schronienia na nocny biwak. Zaproponowałem zjazd w szutrową drogę, która po zaledwie dwustu metrach zaprowadziła nas na pit – wyrobisko‍ po żwirowni, sporej wielkości pusty plac, używany zapewne jako parking przez budowniczych drogi. Dookoła dogasał pożar buszu, jedne krzaki płonęły, inne dopalały się, po jeszcze innych pozostały snujące się smugi dymu, który mocno utrudniał oddech. Dominował zapach spalenizny, ale auto i całe nasze obozowisko pozostawały bezpieczne poza strefą ognia. Zanim zaszło słońce, rozpaliliśmy ognisko. Kiedy zapadła ciemność, miałem wrażenie, że biwakujemy na cmentarzu. Dopalające się kikuty jednoznacznie kojarzyły mi się z ogarkami świec. Były ich setki, jak na nekropolii rozświetlonej w noc Wszystkich Świętych. Co jakiś czas mocniejszy podmuch wiatru zapalał jasnym płomieniem nadpalone drzewa. Aż ciarki przechodziły po plecach.

TABLICA‍ INFORMUJĄCA O STANIE ZAGROŻENIA POŻARAMI

Niezła‍ scenografia do deathmetalowego klipu, pomyślałem, naiwnie sądząc, że to wyłącznie moje odczucia, ot słabszy dzień i zmęczenie organizmu po kilkuset kilometrach za kierownicą. Po kolacji zasiedliśmy przy ognisku. Milczałem, ale historie moich współtowarzyszy kręciły się niemal wyłącznie wokół tematu śmierci.

– Ale‌ jazda – szepnąłem do siebie, wyczekując momentu, aby zagonić towarzystwo do spania. Noc była upalna i duszna od wilgoci i nadmiaru dwutlenku węgla. Ponad naszymi głowami przewalały się warstwy kotłujących się we wszystkich kierunkach chmur. Tropikalna ulewa wisiała na włosku. Było za gorąco na nocleg w namiocie, więc wszyscy zasnęliśmy pod chmurką. Próbując usnąć w swagu na dachu samochodu, prowadziłem dalsze obserwacje „cmentarza”. Nagle dmuchnęło mocniej, las wokół nas na moment stanął w ogniu i jednocześnie z nieba gruchnęły hektolitry wody. Błyskawice rozświetlały teren mocniej niż czołówka, grzmiało tak, jakby wszyscy święci grali w kręgle pod Krzyżem Południa. Pomodliłem się do anioła stróża, choć wiedziałem, że to jeszcze nie apokalipsa. Nad ranem pomyślałem, że wreszcie trafiła mi się piękna baśń na dobranoc, mocniejsza i prawdziwsza od opowieści z Mordoru.

Na‍ pustyni teren jest płaski, oko ludzkie potrafi dojrzeć obłok dymu odległy nawet o kilkadziesiąt kilometrów. Podróżując pustynnym szlakiem Canning Stock Route, znaleźliśmy się parę razy w pobliżu pożaru. Znaczyłem na mapie kółkami obszary świeżo wypalone, aby wiedzieć, gdzie szukać azylu, gdzie uciekać, kiedy ogień przetnie nam drogę. O ile ucieczka w ogóle byłaby możliwa. Pustynie australijskie porasta sucha trawa spinifex, miejscami‍ mająca metr wysokości, która o zachodzie słońca srebrzy się jak w Polsce łany zbóż. Wystarczy jedna iskra i cały ten piękny świat płonie. Pożar buszu rozprzestrzenia się ze sporą prędkością, tym bardziej że na pustyni w ciągu dnia prawie zawsze wieje. Czasami wiatr jest bardzo silny.

– Jeśli‍ chcesz zaczekać na kolegów, powinieneś zatrzymać auto na szlaku i wyłączyć silnik. Możesz też bardzo powoli jechać do przodu – pouczał mnie wielokrotnie Rocket.

Wbrew pozorom, kiedy podróżuje się w konwoju kilku samochodów terenowych, takie chwile zatrzymania i oczekiwania na inne samochody są bardzo częste. Spinifex często dotyka okolic rury wydechowej i jeśli ma czas się zapalić, na pewno skorzysta z naszej nieświadomej pomocy. To byłoby dla nas bardzo niebezpieczne i wbrew prawu natury, która sama wie lepiej, kiedy ziemię spalić, i nie potrzebuje naszej współpracy. Nie muszę chyba nikogo specjalnie przekonywać, że zbyt częste pożary, podobnie jak zbyt intensywne opady, nie służą najlepiej tutejszej ani żadnej innej przyrodzie. Mogą spowodować wyginięcie wielu gatunków roślin i zwierząt.

TRAWA SPINIFEX

Tragiczna fala pożarów, która przeszła w latach 2002–2003 przez południową Australię, wypaliła około czterech milionów hektarów ziemi (to więcej niż powierzchnia największego w Polsce województwa mazowieckiego). Naukowcy uważają, że trzeba co najmniej dwustu lat na pełne odrodzenie leśnej flory po tym kataklizmie. Z drugiej jednak strony rośliny odporne na ogień zdobyły nowe tereny i z powodzeniem je kolonizują.

W kolejnych latach w pożarach zginęło ponad dwieście osób. Żałoba narodowa spowodowała dyskusje o budowie sprawniejszego systemu ostrzegania. Ludzie masowo budują podziemne schrony przeciwpożarowe. Także Rocket, mieszkający na ranczu położonym siedemdziesiąt kilometrów za miastem, zastanawia się nad takim rozwiązaniem, choć do tej pory nie stanął oko w oko z ogniem na swojej ziemi.

Jeśli pożar przetnie nam drogę, nie wolno podejmować próby przejechania przez ogień lub gęsty dym. Nawet jeśli wydaje się, że to niewielki obszar. Po pierwsze nie mamy pewności, jaką odległość w ogniu mielibyśmy pokonać (wszelkie szacunki w takich sytuacjach są raczej błędne). Po drugie trzeba pamiętać, że w strefie ognia jest bardzo mało tlenu, którego potrzebują zarówno nasze płuca, jak i silnik samochodu. Jest tam bardzo gorąco i łatwo zasłabnąć, stracić przytomność, odwodnić się. Piszę o tym, bo słyszałem o wielu takich tragediach.

Niedaleko pustynnego miasteczka Coolgardie w zachodniej Australii 30 grudnia 2007 ciężarówka z trzema pasażerami próbowała pokonać pożar buszu. Zatrzymała się, silnik zamilkł. Wszyscy pasażerowie zmarli w wyniku zatrucia dymem i poparzeń. Wszystko zdarzyło się na wyposażonej w specjalne znaki drodze krajowej Great Eastern Highway. W buszu, na szlakach pustynnych, nie można liczyć na ostrzeżenia przeciwpożarowe. Obserwacje trzeba prowadzić samemu, a decyzje podejmować z największą rozwagą.

Kiedyś zatrzymałem samochód obok strażaków podpalających busz. To było w pobliżu Parku Narodowego Walpole-Nornalup w południowo-zachodnim zakątku Australii Zachodniej. Byłem zdumiony. Strażacy odpowiedzieli ze spokojem:

DRZEWA TRAWIASTE (GRASS TREES)

– Najpierw podpalamy, a później gasimy. Mamy polecenie utworzenia tu strefy buforowej, która będzie chronić osady, farmy i pastwiska przed nadchodzącym z północy pożarem. To często stosowana praktyka w walce z ogniem.

Serce mi się krajało, kiedy patrzyłem na płonące drzewa trawiaste (grass tree). Średni przyrost wysokości pnia takiego drzewa wynosi około centymetra rocznie. Te, które widziałem, miały wysokość około pięciu metrów, ich wiek oszacowałem na pięćset–sześćset lat. U nas byłyby pomnikami przyrody, tutaj giną, chroniąc dobytek farmera.

Spartańską osadę Eucla, tuż za granicą stanową między Australią Południową a Zachodnią, zapamiętałem jako małą Saharę, tyle tam wydm i zasypane stacje (telegraficzna i meteorologiczna). Burze piaskowe nie należą tam do rzadkości. Odległości między stacjami benzynowymi na równinie Nullarbor wynoszą średnio dwieście kilometrów. Trzeba pamiętać, żeby na każdej zatankować do pełna i zabrać ze sobą co najmniej kilka litrów wody.

Za osadą Caiguna zaczyna się jeden z najdłuższych na świecie idealnie prostych odcinków drogi. Zwana potocznie 90-mile Straight ma 145 kilometrów długości. Dalej na zachód mija się znane z kopalni złota niewielkie Norseman, a potem idylliczne Esperance. Szerokim łukiem wokół miasta porozsiewane są najpiękniejsze plaże świata. Nie zdradzę położenia swojej ulubionej, ale podpowiem, że każdy znajdzie tu własny raj, przy odrobinie szczęścia na – chwilową – wyłączność.

Do największych na świecie należą też australijskie farmy. Rekordową wielkość ma Anna Creek Station, która powierzchnią dorównuje Belgii lub Albanii i jest aż osiem razy większa od największego amerykańskiego rancza King Ranch w Teksasie. Negocjacje umożliwiające wjazd z kamerą na Anna Creek Station prowadziłem przez ponad dwa miesiące. Bez skutku. Właściciele nie chcieli słyszeć o żadnej kamerze na ich terenie i tyle. Widocznie ktoś wcześniej skutecznie ich zniechęcił albo są już zepsuci telewizją, albo mają to w nosie, bo to strata czasu, a muszą się przecież zajmować swoimi sprawami. Obstawiałbym to ostatnie. Summa summarum zrealizowaliśmy projekt programu dla jednej z telewizji na sąsiedniej farmie Evelyn Downs w pustynnych plenerach znanych jako Malowana Pustynia (Painted Desert) dwieście kilometrów na północ od Coober Pedy, w północnej części Australii Południowej. Kiedyś było tu morze, dziś dominują kolorowe, „malowane” pagóry, wyglądające, jakby czas zatrzymał się przed osiemdziesięcioma milionami lat.

Większość dróg w australijskim Outbacku to szutry. Od szlaków pustynnych, jak Gunbarrel, Canning Stock Route, Oodnadatta czy Strzelecki, po bardziej regularne drogi serwisowane siłami zarządu powiatu lub miejscowych farmerów. W tym kraju farmer sam musi dbać o stan swoich dróg. James z Evelyn Downs ma na swojej farmie do utrzymania pięćset kilometrów dróg. Kilka lat temu zainwestował w maszynę, która wyrównuje garby na drodze, i jakoś sobie radzi. W przeciwnym razie ciężarówki, którymi wozi bydło do skupu i przerzuca stada między pastwiskami, potraciłyby zawieszenia w ciągu jednego sezonu. Kiedy James wyrównuje garby, jego żona zagania na motocyklu bydło i reperuje dom. Hydraulika i elektryka nie mają dla Emily najmniejszych tajemnic. Bynajmniej nie jest to jej hobby, bardziej konieczność. Wyprawa fachowca z odległego o dwieście kilometrów Coober Pedy to wydatek, który jest poza zasięgiem farmerów. Mają pełną świadomość wyboru miejsca do życia.

– Co roku walczymy z suszą o przetrwanie – mówiła Emily. – I co roku przekładamy decyzję o sprzedaży farmy, bo jest ona dla nas wszystkim. Za możliwość życia w tak pięknej scenerii płacimy bardzo wysoką cenę, ale nie wyobrażamy sobie pracy i mieszkania gdzie indziej.

Najstarszy syn Jamesa i Emily studiuje w Adelajdzie. Pozostałych dwóch pracuje z rodzicami. Jeden z budynków gospodarczych przerobili na miejsca noclegowe gospodarstwa agroturystycznego. Posiadłość jest równa wielkością połowie polskiego województwa (2350 km²) i mieści wiele uroczysk. Sąsiaduje z krainą Malowanych Wzgórz (Painted Hills), wielokrotnie wykorzystywaną w produkcjach filmowych. Aby stworzyć możliwość zobaczenia wszystkich widokowych miejsc w czasie jednodniowej eskapady, farmerzy wytyczyli między nimi szlak. Zaglądają tu nieliczni wędrowcy, więc interes słabo się kręci. Jak długo James i Emily wytrzymali? Kiedy przeklęli piękno pustyni i uciekli do miasta? W 2008 roku.

Życie farmera zaczyna się przed świtem. Niewielkie śniadanie i duża kawa rozpoczynają codzienny rytuał. Najpierw do wodopoju trzeba nalać wody jednemu ze stad. To nawet przyjemna robota. Kolejne poidło jest oddalone o kilkadziesiąt kilometrów jazdy po wertepach. Farmer codziennie przemierza taką trasę kilkakrotnie. Przepędzenie bydła to jedno z trudniejszych zadań.

Pasące się często w zupełnym rozproszeniu i na skalistym terenie stado trzeba zagnać do zagrody. Takie spędy odbywają się kilka razy w roku. Kiedyś farmerom służyły konie, teraz motocykle. Są znacznie tańsze i nieporównywalnie łatwiejsze w utrzymaniu. Trzeba jednak umieć jeździć po skałach i wiedzieć, jak przekonać krowy, aby obrały właściwy kierunek. W spędzie, w którym brałem udział, było trzech naganiaczy śmigających na enduro. Komunikowali się między sobą przez walkie-talkie. Było i tak, że jedną oporną krowę musieli zaganiać dwoma motorami. Może to wyglądać na popis motocyklowej ekwilibrystyki, ale to trudna i bardzo wyczerpująca praca. Niełatwo utrzymać pion i przechytrzyć upartą krowę, która w terenie porusza się dziarsko. James pokazał mi ranę na spuchniętej nodze. Motocykl przygniótł mu kostkę do skały podczas upadku. Nie wyglądała dobrze, ale farmer zbagatelizował uraz.

– To drobiazg – uznał.

Całą pracę trzeba skończyć przed zachodem słońca, nie ma czasu na marudzenie. Zagroda zbudowana jest z metalowych przęseł, które w terenie można dowolnie ustawiać. Tam zwykle odbywa się selekcja. Trzeba oddzielić najlepsze sztuki, które pojadą do skupu. Zwężenie z przęseł prowadzi z zagrody na pochylnię wiodącą wprost na pakę ciężarówki. Reszta bydła przechodzi krótki przegląd. Głównie chodzi o wyłapanie chorych zwierząt i podanie im leków.

Jeden z parobków wypatrzył w zagrodzie byka, który osiągnął dojrzałość seksualną. Dla takich osobników nie ma na farmie żadnej litości. Siłą trzech mężczyzn osobnik został powalony na ziemię, spętano mu kopyta i odcięto jaja.

Godzinę później, już po zachodzie słońca, żona farmera zaprosiła nas do wspólnego stołu. Tu każdy miał swoje miejsce, a głowa rodziny u szczytu stołu. Na kolację dostałem to, co chciałem: porządny, półkrwisty stek ze świeżego, własnego uboju. Palce lizać.

Anna Creek Station jednak nie odpuściłem. Postanowiłem dostać się tam z powietrza. Lotnisko w Coober Pedy to jeden niepozorny barak, pas startowy i żadnej obsługi. Tylko dwa loty serwisowe dziennie do Adelajdy. Pilot czteroosobowej cessny jeszcze przed naszym przybyciem na lotnisko wymontował prawe drzwi samolotu. Uśmiechałem się, choć nie wiedziałem, co to naprawdę oznacza. Komfort podróżowania był mniej więcej taki jak w maluchu, ale miałem sporo swobody na manewrowanie obiektywem przez otwór pozostały po usunięciu drzwi. Gdy nabraliśmy wysokości, wdzierał się przez niego do wnętrza maszyny przeraźliwie zimny podmuch. Miałem kurtkę i czapkę, ale że jestem zmarzluch, powoli sztywniałem z zimna. Widoki z góry były bajkowe. Tysiące białych dziur wokół Coober Pedy tworzyło krajobraz księżycowy. Wyglądające jak efekt roboty upartego kreta dziury to otwory wiertnicze poszukiwaczy opali. Nieco dalej wypatrzyłem słynną Malowaną Pustynię, czekoladowe wzgórza, koryta okresowych rzek i nitki szlaków pustynnych. Wzdłuż słynnego płotu (Dog Fence) kręciły się strusie emu, dla ich ciężkich tyłków była to bariera nie do przebycia. Widać było pojedyncze kangury i całe ich stada. Po obraniu kursu na południowy wschód pilot rozłożył na sterach gazetę i ze spokojem zajął się czytaniem. Przelecieliśmy nad farmą Evelyn Downs i dalej wzdłuż szlaku pustynnego Oodnadatta, który znam dobrze, bo w 2004 roku przejechałem go z wyprawą Strzelecki Traces Expedition. Byłem naprawdę szczęśliwy, mogąc oglądać moją ukochaną krainę z lotu ptaka. Zaczytany pilot pamiętał o mojej prośbie, złożył gazetę, pochylił samolot na prawe skrzydło, zmniejszył wysokość, wskazał zabudowania i krzyknął: „Anna Creek Station!”. Miałem farmę w obiektywie jak na dłoni. To bardzo izolowany obszar, ale dwa razy w tygodniu zagląda tu „dyliżans” pocztowy, dowożący listy, zamówione zaopatrzenie i żywość. Pomimo swojej ogromnej wielkości (24 tys. km², nieco mniejsza od Albanii) farma liczy zaledwie trzy tysiące sztuk bydła, czyli dwukrotnie więcej niż sąsiednia, dziesięciokrotnie od niej mniejsza Evelyn Downs w czasach prosperity. To skutek suszy panującej na tych terenach od dziesięciu lat.

Pamiętam, że kiedy w 2004 roku przejeżdżaliśmy wzdłuż południowych granic jeziora Eyre, przeleciał nisko nad nami żółty samolot. Gdy robiliśmy mu zdjęcia, pomachał nam skrzydłami. Pięć minut później, ku naszemu zdumieniu, wylądował na kawałku płaskiej przestrzeni. Pogadaliśmy chwilę z pilotem. Mówił, że pracuje dla Anna Creek i oblatuje terytorium farmy, a także przyległe tereny w poszukiwaniu stad i zagubionych sztuk bydła. To podstawowy środek komunikacji na farmie o wielkości Belgii. Objechanie takiego obszaru motocyklem czy nawet samochodem terenowym zajmuje kilka dni. Samolot pokonuje ten dystans w kilka godzin. To także łącznik z cywilizacją. Jeden lub dwa razy w miesiącu farmer zabiera swoją żonę do miasta. W zależności od tego, jakie żona ma względy u męża. Chyba że to ona nosi portki i rządzi. Takie wrażenie odniosłem w Evelyn Downs…

W mieście panie idą do fryzjera i gabinetu kosmetycznego, rzadziej na koncert czy do teatru. Panowie zaliczają piwo i obowiązkowo Farmer Shop oraz rozglądają się za nieruchomościami. Większość farmerów, przynajmniej tych, którym się dobrze wiedzie, inwestuje swoje zyski.

ANNA CREEK, NAJWIĘKSZA FARMA ŚWIATA, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Rok wcześniej, tuż za farmą Carnegie przy szlaku pustynnym Gunbarrel, o mały włos nie staranowaliśmy naszym nissanem cessny. Przecieraliśmy oczy ze zdumienia. Stała przy samym szlaku, który nie był częścią pasa startowego. Po rozmowie z dwoma stockmanami odkręcającymi skrzydła samolotu jeszcze trudniej było nam uwierzyć, co się tam stało. Pilot próbował wylądować jak najbliżej farmy, która nie ma swojego pasa startowego. Przy lądowaniu samolot zahaczył o drzewo i uszkodził skrzydło. Panowie złożyli samolot na platformie i zawieźli do serwisu w Perth, oddalonego o jakieś tysiąc czterysta kilometrów.

Dwadzieścia kilometrów za Anna Creek pilot obniżył samolot do lądowania. Stały tam trzy, może cztery zabudowania. William Creek Hotel – ta nazwa widniejąca na mapie obiecuje wiele. Tak naprawdę jest to roadhouse. Z samolotu wysiadłem kompletnie skostniały. Chodzący sopel lodu. Prosto w pełne słońce. Było może 30°C w cieniu. W pubie właściciel zmierzył mnie wzrokiem.

– Czapka, szalik i kurtka, znaczy się z Alp. Niezły kabaret, ale dzisiaj wyjątkowo nie masz publiczności – skomentował. – Co podać?

– Dwie gorące herbaty, do każdej ręki po jednej – odpowiedziałem i wcale nie było mi do śmiechu.

Barman parsknął.

– Nieźle mnie ubawiłeś. Herbatnik, komediant… W tym upale ludzie piją tylko piwo lub colę i są szczęśliwi, że na tym pustkowiu mogą się trochę schłodzić.

Po dwóch łykach postanowiłem mu pomóc i zdjąć maskę głupka.

– Pamiętasz, to było rok temu, trzy auta w konwoju oblepione napisami „Strzelecki Traces Expedition”?

– Rzeczywiście, pamiętam was, siedmiu kozaków z Polski. Wasze koszulki jeszcze tu są. Teraz robicie to samo w czapkach i kurtkach?

– Nie to samo, bo z powietrza. Spadłem tu prosto z wysokości Mont Blanc, z otwartego samolotu, więc miałeś rację, z Alp. Nigdy w życiu tak nie zmarzłem! – Dopiero po moich słowach zrozumiał całą sytuację i długo się śmiał.

Po zatankowaniu samolotu ruszyliśmy w kierunku północnych krańców jeziora Eyre, największego w Australii, a zarazem jednego z największych słonych jezior świata. Rok wcześniej, przejeżdżając u jego południowych krańców, byliśmy w depresji, piętnaście metrów poniżej poziomu morza. Eyre ma wielkość województwa opolskiego, jest dziesięciokrotnie większe od Śniardw. Wodą wypełnia się całkowicie średnio raz na ćwierćwiecze. Kiedy przychodzi woda, w niezwykłym pośpiechu pojawiają się tu słonolubne flora i fauna, z niewielkich rozmiarów rybami i ptactwem wodnym włącznie. Ich życie nie trwa długo i nie ma mowy o polecaniu tego miejsca wędkarzom. Woda po małych i średnich powodziach wyparowuje przed końcem następnego lata.

Podczas naszego lotu całą północną część jeziora wypełniała turkusowa woda. To niespodzianka od naszego pilota, nieczęsty obrazek do podziwiania. Trzaskałem zdjęcia i słuchałem opowieści.

– Duże powodzie zdarzają się co dziesięć lat – wyjaśniał pilot. – Jest tu grupa szalonych żeglarzy, która wykorzystuje najmniejszą okazję, aby pożeglować. Ilość wody oceniają, używając własnych wskaźników, to znaczy po kolorach jeziora na zdjęciach satelitarnych. Jasnoniebieskie: poniżej pięciu centymetrów, ciemnoniebieskie: ponad cztery metry. Kolory: czerwony, brązowy i żółty, mówią o źródłach zasilających jezioro. Każda z rzek daje swój kolor.

Pierwszym człowiekiem, który miał zamiar pływać po Eyre, był pionier australijskiego interioru Charles Sturt. Przywlókł tu ze sobą łódź wielorybniczą w 1844 roku. Szukał morza wewnętrznego i je znalazł, ale pływać się po nim nie dało. Wyobrażam sobie jego rozczarowanie. Łódź porzucił w Depot Glen, jej replikę znalazłem w Tibooburra.

– Wydaje ci się, że jezioro jest pełne wody, prawda?

– Tak rzeczywiście wygląda.

– To złudzenie optyczne. Z tej wysokości słońce odbite od tafli wody powiększa jego powierzchnię. Zresztą średnia głębokość Eyre to zaledwie centymetr. Ta masa wody rozlewa się bardzo powoli, docierając do głębszych części jeziora. Najczęściej wysycha, zanim pokryje choćby trzecią część powierzchni.

Czasami wody jest dość do kąpieli, ale nie powinno się w niej zanurzać. Stopień zasolenia jest tak duży, że stanowi bezpośrednie zagrożenie dla skóry, nawet jeśli nie mamy skaleczeń czy otwartych ran. Dla wszystkich kobiet kontakt z tą wodą jest bardzo bolesny. Ostatnie spotkanie ze słonym jeziorem zapamiętałem jako zetknięcie się z krajobrazem księżycowym. Żadnej roślinności – tylko równina wypełniona szaroczarnym piaskiem i podobnego koloru skałami. Eyre okazało się sięgającą po horyzont taflą soli, która lekko uginała się pod butami. Nasze auta z pewnością by tu ugrzęzły. Dookoła latały miliony much. I jeszcze coś, czego jednak nie zobaczyliśmy, czyli Kudimudra, aborygeński mitologiczny odpowiednik potwora z Loch Ness. Aborygeni mówią, że bestia pożera wszystkich zabłąkanych, którzy przekroczyli słony próg jeziora…

KATI THANDA-LAKE EYRE – BEZODPŁYWOWE, NAJWIĘKSZE JEZIORO AUSTRALII, NIECO MNIEJSZE OD WOJEWÓDZTWA ŚLĄSKIEGO

Farma Avoca ma więcej wody, jest bliżej cywilizacji, z dala od pustynnych szlaków, a jednak na odludziu. Położona niedaleko Gór Śnieżnych, gdzie dach Australii nazywa się dumnie Górą Kościuszki, w pobliżu miejscowości Cooma. Prowadzą ją Sid i Mary i panują tu inne porządki niż w Evelyn Downs. Mary zajmuje się niemal wyłącznie domem, który urządziła z wielkim smakiem. Są tu antyki sprzed stu lat świadczące o zamożności farmerów. Za sprawą znajomych polskiego pochodzenia mają tu nawet gobelin z Krakowa. Na pytanie, ile za niego zapłaciła, kobieta odpowiada:

– Mężowi powiedziałam, że sześćset dolarów, naprawdę kosztował blisko tysiąc…

Majątek tej pary to tysiąc hektarów ziemi, trzy tysiące owiec i pięćdziesiąt sztuk bydła. Flegmatyczny Sid pracuje na farmie w zasadzie sam. Tylko w porze strzyżenia owiec wynajmuje postrzygaczy. Jedynymi pomocnikami są trzy psy rasy Australian cattle dog, wyjątkowo skupione na swojej robocie. Gwałtowne trzaśnięcie drzwi starego land cruisera oznacza dla nich: „wskakuj na pakę”.

Pojechaliśmy wyboistą drogą do zagrody owiec. Przed furtką Sid gwizdnął. To sygnał dla psów, że mają być przy jego nodze, gotowe to wykonywania zadań.

– To stado liczy około pięciuset owiec, jedna z nich jest chora, muszę jej podać lekarstwo – powiedział farmer.

Zastanawiałem się, jak ją odnajdzie. Sid wydał psom krótką komendę. W mgnieniu oka owczarki ruszyły w stado. Tak sprytnie zaganiały owce, że te, pozostając w ciągłym ruchu, zgromadziły się w środku zagrody. Farmer stał z boku i intensywnie wpatrywał się w czoło stada. Nagle zerwał się, podbiegł i złapał jedną z owiec.

– Tak, to ta, ma problemy z chodzeniem. Zaraz jej pomogę.

Psy już bez rozkazu przestały przeganiać stado. Doskonale znały zamiary swego pana.

GUNBARREL HIGHWAY, AUSTRALIA ZACHODNIA/TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Carnegie Station, które odwiedziłem lata później, to przeciwieństwo farmy Avoca. Znajduje się już na Pustyni Gibsona, 350 kilometrów od niewielkiej osady Aborygenów, Wiluny. Szopy i zabudowania tworzyły tam przyjazny chaos, przypominały mi dziadostwo małopolskich wsi. Mężczyźni byli w pracy, gdzieś w buszu. Żona farmera pozwoliła nam zatankować do pełna z największej beczki z paliwem, jaką widziałem: mieściła z pewnością tysiąc litrów. Cena ropy była dwukrotnie wyższa od tej „w cywilizacji”, ale nie narzekaliśmy, ważne, że paliwo w ogóle było. Ta odludna farma, na którą zabłąkany buszmen trafia nie częściej niż raz w miesiącu, ma swoją izbę pamięci. Wypełniają ją przedmioty i fotografie przodków, pionierów buszu.

Kilkanaście kilometrów za farmą natrafiliśmy na stado wielbłądów. Weszły na drogę i z ciekawością równą naszej przypatrywały się konwojowi trzech samochodów. Stado liczyło ponad dwadzieścia sztuk. To nie są zwierzęta autochtoniczne, zostały sprowadzone z północnych Indii i Afganistanu w 1859 roku dla potrzeb wyprawy Burke’a i Willsa. Główni organizatorzy pomarli w drodze powrotnej z wyczerpania, ale ich wielbłądy się sprawdziły. Pozostały w Australii, służąc jako zwierzęta transportowe. Ich znaczenie i status gwałtownie spadły wraz z pojawieniem się dróg i samochodów. Pouciekały więc do buszu i żyją tam teraz w stadach liczących kilkanaście i więcej sztuk. Są płochliwe, ale przyjazne człowiekowi.

– Uważaj na samotników, byki odtrącone przez stado. Nikt ich nie chce, toteż bywają agresywne i mogą dotkliwie skopać – przestrzegał jednak Rocket.

Kilkanaście metrów obok szlaku zobaczyliśmy spory placyk ubitego piachu. To była łazienka wielbłąda, który po jedzeniu lubi się wytarzać.

Jednym z ciekawszych, a jednocześnie koszmarnych zjawisk w australijskim Outbacku jest bulldust. Wpadliśmy w jego chmurę w okolicach Derby, niedługo przed zachodem słońca, które świeciło niemal poziomo, prosto w nasze oczy. Samochód przed nami wzniósł jasnoszary obłok, słońce zrobiło resztę. To było jak jazda w tunelu, w oślepiającą jasność bez wyraźnych konturów, z niemal zerową widocznością, jak w opisach wędrówki dusz, „życia po życiu”.

Bulldust to kurz o drobinach przypominających puder. Pojawia się w miejscach, gdzie mokry szlak pustynny wysycha, szczególnie na północy kraju, tam gdzie się tworzą bagniska. Po ich wyschnięciu samochody mielą wyschnięte błoto na pył, rozjeżdżają je i unoszą jak mgłę, która może zawisnąć kilka metrów nad ziemią nawet na kilkanaście minut. Dobrze wiedzieliśmy, że nie powinniśmy wjeżdżać w chmurę pyłu. To niebezpieczne nie tylko ze względu na fatalną widoczność, może również trwale uszkodzić silnik. Po przejechaniu krótkiego odcinka sprawdziliśmy stan filtru powietrza: był zniszczony i musieliśmy wymienić go na nowy. Wpadliśmy jak śliwka w kompot w terenie, który nie zapowiadał takich niespodzianek. Przejechaliśmy w chmurze pyłu kilkaset metrów i dalej się nie dało. Musieliśmy przeczekać, aż bulldust opadnie, i wrócić do punktu startu. Snorkel, którym samochód wciąga powietrze do silnika, był dobrze zabezpieczony szmatą, więc uniknęliśmy poważnej awarii.

Corrigation to jeszcze większy koszmar, który potrafi ciągnąć się setkami kilometrów. Porównywalny jest do wibrującej pralki Frani. To jazda po wertepach, poprzecznych garbach osiągających piętnaście centymetrów wysokości. Jedzie się jak po blasze falistej czy „leżących policjantach”. Nierówności powstają na drogach nieserwisowanych, czyli takich, które utraciły znaczenie komunikacyjne, o które nikt nie dba, o których chwilowo lub na zawsze zapomniano. Tak wygląda większość szlaków pustynnych. To najpoważniejszy test dla samochodów terenowych. Okrutnie trzęsie, wydaje się, że od samochodu poodpadają elementy zawieszenia, że auto zgubi silnik, całkowicie się rozpadnie. Nie ma prędkości gwarantującej największy komfort, ale są trzy techniki pokonania takiego terenu. Prędkość rzędu dziesięciu kilometrów na godzinę, wtedy wstrząsy są relatywnie niewielkie, ale jazda bardzo nużąca. Ja osobiście nie wytrzymuję jej długo. Najczęściej jeździmy po takiej pralce pięćdziesiąt–sześćdziesiąt kilometrów na godzinę. Wtedy wstrząsy są największe, ale nissany patrole i toyoty land cruisery znoszą to nadzwyczaj dobrze. Gorzej z człowiekiem. Po kilku minutach takiej jazdy miałem wrażenie, że kręgosłup odkleja się od reszty ciała, głowa buja się mocniej niż na koncertach muzyki metalowej, wykonując headbanging. Nie wytrzymały tego aparaty fotograficzne. Dwa z czterech doznały trwałych uszkodzeń. Kolejne dwa starałem się chronić, trzymając po jednym w każdej ręce. Oczywiście kiedy nissana prowadził Rocket. Opony biły o garby z taką siłą, że kilka dni później, choć były zupełnie nowe, już na całkiem równej nawierzchni rozpadły się na kawałki. Niewiarygodne, ale prawdziwe. Jest jeszcze technika „na wodolot”. Trzeba auto rozpędzić do prędkości około osiemdziesięciu kilometrów na godzinę. Frunie wtedy lekko ponad garbami, ledwie je muskając. To jak jazda figurowa na lodzie – każdy moment nieuwagi może spowodować wpadnięcie w poślizg, który musi zakończyć się wywrotką. W podłożu „drogi” jest piasek wymieszany ze żwirkiem, nie muszę tłumaczyć, że to materiał gwarantujący doskonały poślizg, prawie jak u nas w zimie na śniegu. „Wodolotem” pokonywałem tylko najlepiej widoczne fragmenty szlaku, za każdym razem czując strzał adrenaliny. Pal licho, gdyby corrigation dotyczyło kilometrowego odcinka. Na szlaku Gunbarrel czy Szlaku Strzeleckiego takie wertepy ciągną się setkami kilometrów. Nigdy nie byłem fanatykiem motoryzacji, samochód terenowy traktuję jako środek transportu do miejsc trudniej dostępnych, ale jestem pełen uznania dla myśli technologicznej japońskich konstruktorów. Te bestie ze stali są praktycznie niezniszczalne.

A Horse with no name (Dewey Bunnell)

Jest to transowa piosenka grupy America, która opętała mnie w czasie jednej z wypraw. Wysłuchałem jej setki razy.

On the first part of the journey

I was looking at all the life

There were plants and birds and rocks and things

There was sand and hills and rings

The first thing I met was a fly with a buzz

And the sky with no clouds

The heat was hot and the ground was dry

But the air was full of sound

I’ve been through the desert on a horse with no name

It felt good to be out of the rain

In the desert you can remember your name

’Cause there ain’t no one for to give you no pain

La, la…

After two days in the desert sun

My skin began to turn red

After three days in the desert fun

I was looking at a river bed

And the story it told of a river that flowed

Made me sad to think it was dead

After nine days I let the horse run free

’Cause the desert had turned to sea

There were plants and birds and rocks and things

there was sand and hills and rings

The ocean is a desert with it’s life underground

And a perfect disguise above

Under the cities lies a heart made of ground

But the humans will give no love

[Na początku mej podróży

Patrzyłem na całą przyrodę

Były tam rośliny i ptaki i kamienie i rzeczy

Był piasek i wzgórza i kręgi

Najpierw zobaczyłem głośną muchę

I niebo bez żadnych chmur

Upał się wzmagał a ziemia schła

Ale powietrze pełne było dźwięków

Przemierzałem pustynię na koniu bez imienia

Dobrze było wreszcie uciec z deszczu

Na pustyni możesz pamiętać swoje imię

Bo nie ma tam nikogo, kto by cię skrzywdził

Po dwóch dniach w pustynnym słońcu

Moja skóra zmieniła kolor na czerwony

Po trzech dniach tej pustynnej zabawy

Zobaczyłem wyschnięte koryto rzeki

Opowiedziało mi historię burzliwej rzeki

Ze smutkiem pomyślałem że jest martwe

Po dziewięciu dniach puściłem konia wolno

Bo pustynia zmieniła się w morze

Znów były rośliny i ptaki i skały i rzeczy

Był piasek i wzgórza i kręgi

Ocean to pustynia z życiem pod powierzchnią

Pod miastami bije serce z ziemi

Ale ludzie nie dają miłości]1

PILBARA, AUSTRALIA ZACHODNIA

1Tekst polski podaję za: www.uniwersytetdzieci.pl.

ŚLADAMI STRZELECKIEGO

Pustynny szlak Ernest Giles Road nie zapowiadał niespodzianek. Jechałem wtedy w samochodzie Valdiego. Przyjaciel miał zły dzień i łatwo irytował się kolejnymi wybojami.

– Walduś, zwolnij, mamy czas. Szkoda Arki – prosiłem.

– Daję radę, jak widzisz. Jeśli będziemy się wlec, nie dojedziemy nawet na wieczór – obstawał przy swoim.

Poprosiłem jeszcze kilka razy i… wykrakałem. Arka wpadła z impetem w rozpadlinę, miękkie resory wybiły ją jak z procy w powietrze i auto z jeszcze większym rozpędem, po krótkim locie, uderzyło w głęboką koleinę. W przedniej osi chrupnął metal. Valdi zatrzymał auto i wyraźnie zmartwiony skontrolował podwozie.

– Chyba mam problem – oznajmił wszystkim.

Zapowiadał się dłuższy postój. Diagnoza była gorsza niż przypuszczenia.

– Cały przedni most trzeba wymontować i spróbować pospawać. Jeśli to nie pomoże, na nową oś możemy liczyć najwcześniej za tydzień. To rzadki model samochodu, obstawiam, że części trzeba będzie sprowadzić z Azji – zawyrokował mechanik Rocket.

Wymontowaliśmy żelastwo i z niemałym trudem wpakowaliśmy na dach nissana. Prawie dwieście kilometrów dalej znaleźliśmy farmera ze spawarką. To był łut szczęścia, że tak blisko! Rocket pospawał most na słowo honoru, Arka (kia z napędem na cztery koła) straciła przedni napęd, ale mogła jechać dalej, byle delikatnie.

Następnym szlakiem do pokonania był ładny krajobrazowo i stosunkowo łatwy Oodnadatta. W Pink Roadhouse kupiliśmy ogon kangura. To tutaj Cecil Madigan rozpoczynał podbój Pustyni Simpsona. Zanim wyruszyliśmy, musieliśmy się jednak przegrupować, bo uszkodzona Arka pognała inną, asfaltową drogą. Na jej pokładzie prócz Valdiego zaokrętował się Jurek. Mieliśmy się spotkać dopiero w Jindabyne, pod Górą Kościuszki.

Strzelecki Traces

Kapitan Charles Sturt (1795–1869), zwany ojcem australijskich odkrywców, dla uhonorowania dokonań Strzeleckiego odkrytą przez siebie w 1845 roku okresową rzekę łączącą Cooper Creek z jeziorem Blanche nazwał Strzelecki Creek.

Od nazwy rzeki nadano innym miejscom imię polskiego badacza: Strzelecki Track, Strzelecki Desert, Strzelecki Regional Reserve, Strzelecki Crossing, Strzelecki Hill, Strzelecki Oil Well.

John McDouall Stuart (1815–1866) – australijski podróżnik, który jako pierwszy przemierzył Australię od południowego wybrzeża do brzegów Pacyfiku na północy. Na cześć Stuarta najdłuższą autostradę Australii nazwano Stuart Highway. W 1860 roku nazwę Góra Strzeleckiego nadał najwyższemu szczytowi w paśmie wzgórz Crawford Range, położonym na północ od Alice Springs.

Paweł Edmund Strzelecki urodził się w Głuszynie (obecnie to część Poznania) w 1797 roku. W wieku 16 lat miał romans z Amelią, niewiele starszą od siebie mężatką. Siedem lat później trafił na dwór Adama Turny w Więckowicach w Wielkopolsce, gdzie miał uczyć syna pułkownika i zakochał się w jego piętnastoletniej córce Adynie. Tyle wiemy na pewno, dalsza część tej historii to domysły podsycane plotkami z lat dwudziestych XIX wieku, które zmieniły się w legendę. Paweł Edmund, jako niżej urodzony szlachcic, podobno dostał od ojca dziewczyny czarną polewkę. Młodzieniec jednak nie tylko nie skapitulował, ale poniesiony emocjami postanowił porwać ukochaną. Rozsierdzony Adam Turno złapał go na gorącym uczynku, kazał wychłostać i wypędził z kraju.

Większość źródeł podaje taką wersję wydarzeń, ale nie mamy pewności, że tak właśnie było. Faktem jest, że po rozstaniu z Adyną Strzelecki uciekł z Polski, ale przez wiele lat utrzymywał z ukochaną kontakt korespondencyjny. Była miłością jego życia. Strzelecki przez kilka lat administrował dobrami księcia Sapiehy na Kresach Wschodnich. Po jego śmierci odziedziczył część majątku, a zdobyte pieniądze przeznaczył na studia. Geografia i geologia stały się pasją jego życia. Wyruszył w świat.

W 1834 roku wyjechał z Anglii w dziesięcioletnią podróż badawczą dookoła świata. Była to pierwsza z odnotowanych podróży Polaka dookoła globu, i to odbyta z pobudek naukowych. W trasie prowadził głównie badania geologiczne. Przez Amerykę Północną, Południową, Pacyfik, Nową Zelandię 25 kwietnia 1839 przybył do Sydney. W Australii spędził cztery lata i odbył cztery wyczerpujące wyprawy badawcze. Na tej ziemi dokonał najwięcej. W swym pamiętniku pisał:

Głównym celem mej podróży do Nowej Południowej Walii były badania mineralogiczne. W czasie wycieczek odbytych w tym celu wędrowałem przez teren bardzo dziki i pocięty, często trudno dostępny, rzadko pozwalający na szybki postęp prac lub dający rekompensatę za niemałą dozę pracy, zmęczenia i trudu.

Strzelecki jako pierwszy odkrył w Australii srebro i złoto. Wspiął się na najwyższy szczyt kontynentu, pomierzył go i nazwał na cześć polskiego i amerykańskiego generała Górą Kościuszki. To był trafny wybór, Kościuszko w tamtych czasach kojarzony był bowiem, w europocentrycznym świecie po obu stronach Atlantyku, z walką o wolność.

Szczyt góry Strzelecki zaatakował od strony północnej, wspólnie z podróżnikami Jamesem Macarthurem, Jamesem Rileyem, krajowcem Charlesem Tarrą i dwoma pomocnikami. Na wierzchołek wspiął się jednak samotnie, bo współpodróżnicy czekali na niego w obozie, a z Macarthurem się rozdzielili. Z góry schodził przy blasku księżyca, kilkakrotnie upadł, raniąc ręce i twarz gałęziami ostrych krzaków. Historia miała jednak szczęśliwe zakończenie, a kwiat, który dumnie niósł odkrywca, zawędrował do Adyny razem z listem:

Oto kwiat z Góry Kościuszki – najwyższego szczytu tego kontynentu, pierwszego w Nowym Świecie, który nosi polskie imię. Wierzę, że będziesz pierwszą Polką, która ma kwiat z tej góry, najwyższej w Alpach Australijskich. [Szczyt] wznosi się nad całym kontynentem i przed moim przybyciem nigdy wcześniej nie został zdobyty1.

Potem z wyprawą przedzierał się przez gęsty busz, nie więcej niż cztery–pięć kilometrów dziennie. Aby przeżyć, jedli między innymi koale, na które polował Aborygen Charles Tarra, uczestnik wyprawy. Wyczerpani i spragnieni podróżnicy dotarli do obozowiska Aborygenów, którzy ich ugościli, a po poznaniu celu wędrówki – kazali im zawrócić. Tak też zrobił Strzelecki. Po pięciu miesiącach tułaczki dotarł do Melbourne, które wtedy było małą osadą. Spędził tam prawie dwa miesiące i popłynął na Tasmanię, gdzie kontynuował badania naukowe – głównie geologiczne (odkrył pokłady węgla) i meteorologiczne. Na wyspie spędził dwa lata. Ostania wyprawa poniosła go kilkaset kilometrów na północny zachód od Sydney. Australię opuścił w 1843 roku, do Polski już jednak nie wrócił. Osiadł w Londynie, gdzie mieszkał do końca swoich dni. Do dziś wiele miejsc zbadanych przez Strzeleckiego pozostaje nietkniętych stopą ludzką.

Z ukochaną spotkał się dopiero po 46 latach od nieudanego porwania, w Genewie. Miał wtedy 69 lat. Latami podtrzymywany płomiennymi listami czar prysł. Nigdy więcej nie napisał do Adyny.

Umarł w Londynie w 1873 roku, bezpotomnie, pozostawiając enigmatyczny testament, w którym prosił, aby wszystkie jego zapiski spalić i absolutnie nie stawiać okazałego nagrobka. Kilkadziesiąt lat później rozpoczęła się walka jego krewnych o domniemany, gigantyczny majątek.

Nigdy nie zapomnę momentu, kiedy miałem w rękach oryginał wydania dzieła życia Strzeleckiego Physical Description of New South W ales and Van Diemen’s Land (Fizyczny opis Nowej Południowej Walii i Ziemi Van Diemena) z 1845 roku. Napisał ją dwa lata po powrocie z Australii do Londynu. Za tę znakomitą książkę otrzymał złoty medal Królewskiego Towarzystwa Geograficznego. Kilka lat później posypały się jeszcze większe zaszczyty – został między innymi członkiem Towarzystwa Królewskiego. Stał się w Londynie jednym z najważniejszych ludzi epoki. Jego odkrycia, ale także tezy, były wyjątkowe. Nie wyrażał jednak zachwytu nad wszystkim, co zastał w Australii. Jego podejście do Aborygenów było, jak na tamte czasy, niezwykle egzotyczne, oryginalne i odważne. Był jednym z pierwszych, którzy brali ich w obronę. „Strzelecki przyjaznym stosunkiem do krajowców pozyskiwał ich sympatię i zawsze, gdy pisał o nich, czynił to z dużą życzliwością”2. Był zdania, że przybycie Europejczyków do Australii zburzyło ustalony od wieków rytm bytowania tubylców.

Stosownie do panującej wówczas badawczej mody tak zwanych naturalistów, także Strzelecki w swych penetracjach nie ograniczał się wyłącznie do zjawisk natury przyrodniczej, lecz dostrzegał ich związki z otaczającym je światem. Życie krajowców australijskich w warunkach kolonialnej polityki angielskiej nazywał nie lepszym od losu kangura. Występował jednoznacznie – a było to ponad 150 lat temu – przeciwko używaniu przez Europejczyków w stosunku do tubylców nazwy „dziki”, a także pisał, iż „Europejczycy – są większymi ludożercami od tych, którym sami nadają to miano”3.

Od dwóch tygodni podróżowaliśmy śladami Strzeleckiego. Na wzmianki o nim trafiłem niedługo po tym, jak ochłonąłem po wyprawie szlakiem Canninga. Outback zassał mnie mocno. Wiedziałem, że niebawem tam wrócę, wymyślę i poprowadzę nową ekspedycję. Odkryłem, że pasjonująca mnie od jakiegoś czasu biografia Pawła Edmunda Strzeleckiego może stać się pretekstem do podążenia jego śladami.

Strzelecki był szalony. Nieszczęśliwa miłość pchnęła go w podróż dookoła świata i uczyniła z niego jednego z największych odkrywców XIX wieku. Ten entuzjasta ochrony środowiska, a jednocześnie zwolennik postępu cywilizacyjnego wierzył w sprawiedliwość społeczną i równe prawa wszystkich ludzi. Jako jeden z pierwszych białych odkrywców Australii brał w obronę Aborygenów. W tamtych czasach była to nader oryginalna postawa. Poza tym był geografem i geologiem – to dla mnie aż nadto, aby poczuć z nim duchowe pokrewieństwo.

Zastanawiałem się, jak wytyczyć trasę, bo przecież Paweł Edmund w czasie swoich wędrówek nie otarł się o pustynny interior. Przedzierał się przez lasy na niewielkim obszarze Wiktorii, Nowej Południowej Walii i Tasmanii. W wyniku jego odkryć jednak, niezwykle ważnych dla kraju, na mapie Australii pojawiło się kilkanaście nazw geograficznych zawierających jego nazwisko, także w szeroko pojętym Outbacku. W ten sposób najwięksi odkrywcy interioru australijskiego, Charles Sturt (w 1845 roku) i John McDouall Stuart (w 1860 roku), uczcili największego polskiego odkrywcę.

ROCKET

VALDI

YUREK

PTASZEK

BELKA

DINGO

CHUDY

CZEKOLADOWY JOE

SPINI

Wyprawę Śladami Strzeleckiego przygotowywałem dwa lata, ślęczałem nad notatkami niemal codziennie. Emocje przy wytyczaniu trasy były równe tym podczas wyprawy. Miałem dreszcze, kiedy odkrywałem możliwość przejazdu nieznanym szlakiem lub przez przypadek trafiałem na wzmianki o Pawle Edmundzie. Na własnej skórze dowiodłem teorii, że każda wyprawa ma trzy równorzędne emocjonalnie etapy: przygotowania, samą podróż i wspomnienia. Zatem w jakiś sposób dla mnie wyprawa Strzelecki Traces Expedition się nie skończyła.

Bazę aut i ludzi miałem w Perth i stamtąd postanowiłem wyruszyć, choć miasto to znajduje się tysiące kilometrów od śladów Strzeleckiego pozostawionych na mapie Australii i jeszcze dalej od terenów jego bezpośrednich eksploracji. To nie była wyprawa z motyką na słońce, a gruntownie przygotowana, z przewidzianymi wieloma wariantami, podróż.

Starannie skompletowałem załogę i rozdzieliłem zadania. Trzon był oparty na Rockecie i Valdim, mieszkających na stałe w Australii. Do nich dołączył kolejny Australijczyk – Ptaszek, w jednej osobie muzyk i stolarz. Z Polski zabrałem Czekoladowego Joe, który pomógł w realizacji wyprawy od strony medialnej, Chudego, kamerzystę ze Studia Filmowego „Hybryda”, i Belkę, niezmordowanego piechura, któremu pustynia niestraszna. Belka miał jeden wielki, wyróżniający go na tle reszty plus: od początku do końca nieskończenie pozytywne nastawienie do świata i ludzi. Wyjątkowo pogodny i bezkonfliktowy facet. Ta jego radość życia była zaraźliwa. Na niewątpliwie czekające nas konflikty – po prostu miód. Skład uzupełniał uczestnik wypraw w wiele zakątków świata, Jurek Adamuszek, który trzykrotnie trafiał do Księgi rekordów Guinnessa: w 1986 roku za samotny rajd samochodowy na czas przez obie Ameryki od Alaski po Ziemię Ognistą, a w kolejnych latach za odnalezienie najdłuższej transkontynentalnej drogi wodnej z Morza Beauforta do Zatoki Meksykańskiej i za udowodnienie, że Montreal jest największym na świecie miastem-wyspą.

Przygotowania objęły też poszukiwania funduszy i wsparcia w różnych instytucjach. Drzwi do ambasady Australii i Towarzystwa National Geographic miałem dzięki poprzedniej wyprawie otwarte. Postanowiłem sięgnąć dalej. W ambasadzie Australii zostaliśmy z Rocketem przyjęci przez samego ambasadora Patricka Lawlessa. Rozmawialiśmy ponad godzinę. Ambasador był bardzo ciekawy projektu, zadawał wiele pytań, obiecał pomoc merytoryczną i finansową, i jak się później okazało, był bardzo w nasz projekt zaangażowany. Bardziej niż się tego spodziewałem w najśmielszych oczekiwaniach. Byliśmy umówieni także w Kancelarii Prezydenta RP. Kiedy przeszukiwano nas przed wejściem, Rocket zadrwił sobie z ochrony, pytając po zakończeniu procedury:

– A ten sympatyczny scyzoryk nie zainteresował panów? Australijski, potrafię rozebrać nim kozę…

– Proszę to oddać i schodami na lewo – rzucił sierżant nerwowo i pokazał nam drogę.

Byliśmy punktualni, ale kazano nam czekać.

– Patronat chcecie… wyprawa do Australii… – wertował wcześniej przysłane materiały doradca prezydenta.

– Tak, jedziemy śladami największego polskiego odkrywcy, mamy wsparcie między innymi ambasady Australii, National Geographic i The Explorers Club. To wyprawa polsko-polonijna. Patronat Prezydenta RP nadałby jej wyjątkowy charakter. Chcemy promować Polskę i Strzeleckiego w dalekiej Australii – powiedziałem, ważąc każde słowo.

– Byli tu przed wami kajakarze, nie daliśmy patronatu i dobrze, bo się jeden utopił… – minister dał nam do zrozumienia, że rozmowę uważa za zakończoną.

– Nic tu po nas – rzucił na korytarzu Rocket, wpatrując się uważnie w portret Tadeusza Kościuszki.

Ale ja wiedziałem, że wyprawa i tak się uda.

Za kulisami

WYPRAWA U STÓP SKALNEGO ZESPOŁU KATA JUTA (THE OLGAS); FOT. MAREK TOMALIK; RAFAŁ BOGUSŁAWSKI (PONIŻEJ)

PO AUSTRALIJSKICH BEZDROŻACH

Konkurs o Strzeleckim

Testament, piosenka, pamiętnik, senne marzenie...

Ludziom, którym losy świata nie są obojętne - zapisuję zapach Australii, do której przybyłem 27 kwietnia 1839 roku na statku "Justine". Proszę, aby Wielkie Góry Wododziałowe - najwyższe pasmo górskie Australii, przekazać każdemu, kto urodził się na Ziemi. To tu rozpocząłem swoje badania. Odkryłem tam wiele dolin, przepaści i wąwozów, jednak najbardziej znaczące było zdobycie trzech szczytów. Dla wszystkich pragnących bogactwa - pozostawiam złoto, na które natknąłem się w okolicy Bathurst i w Dolinie Clywd. Szkoda, że nie mogłem ludziom wskazać miejsca, gdzie te złoża się znajdowały. Przekazuję Wam dorobek mojego życia, ufając, że będziecie strzegli piękna, jakie daje nam nasza Ziemia. Pamiętajcie o jej racjonalnym użytkowaniu.

MAREK TOMALIK W CZASIE LEKTURY KONKURSOWYCH PRAC

Tak brzmi odkryty przez nas testament Pawła Edmunda Strzeleckiego. Znaleźliśmy go jednak nie w archiwum czy tajemnej grocie gdzieś w Górach Wododziałowych, lecz w... e-mailu. Jego autorem zaś nie jest wielki podróżnik, lecz Igor Piwowarczyk z Gimnazjum nr 3 im. Polskich Noblistów w Trzebini. Opublikowany powyżej fragment to część jego pracy, napisanej pod opieką nauczycielki geografii Barbary Jelonek. Za Testament przyznaliśmy Igorowi I miejsce w naszym konkursie Odkrywanie Australii przez Polaków

Kiedy bowiem we wrześniu 2004 roku ruszaliśmy na wyprawę do Australii śladami Pawła Edmunda Strzeleckiego, opisaną w marcowym numerze NATIONAL GEOGRAPHIC, jednocześnie zorganizowaliśmy konkurs edukacyjny. Aby wziąć w nim udział, trzeba było przesłać pocztą elektroniczną pracę w dowolnej formie literackiej i plastycznej. Naszą inicjatywę poparły kuratoria oświaty. Ja sam - podróżując po Polsce z serią wykładów w ramach spotkań z National Geographic i Wydawnictwem Szkolnym PWN - gorąco zachęcałem nauczycieli geografii do rozpropagowania pomysłu wśród ich podopiecznych.

I udało się! - dotarły do nas bowiem aż 104 prace, w większości bardzo oryginalne i wyczerpujące. O Pawle Edmundzie Strzeleckim, ale i innych odkrywcach Australii. W takiej sytuacji wyłonienie zwycięzców było niezwykle trudne. Po trzech dniach i dwóch nocach czytania - dzień przed moim kolejnym wyjazdem do Australii - wybrałem trzy prace medalowe i 15 wyróżnień, w tym pięć specjalnych! Wszystkie nadesłane i nagrodzone prace zostały opublikowane na stronie www.strzelecki.onet.pl. Wszystkim laureatom gratuluję.

—Marek Tomalik,
szef wyprawy, Adelaide,
Australia Południowa

Z ARCHIWUM RYSZARDA I LESZKA STRZELECKICH

Paweł Edmund Strzelecki (1797-1873) - geolog, geograf, podróżnik. Największych odkryć dokonał w Australii. Jako pierwszy zdobył najwyższy szczyt Australii i nazwał go Górą Kościuszki. Ogłosił drukiem pierwszą naukową książkę o tym kontynencie (u góry) i opracował pierwszą mapę geologiczną jego wschodniej części.

Zwycięzcy

I MIEJSCE: Igor Piwowarczyk (za "Testament" Pawła Strzeleckiego)

II MIEJSCE: Marta Witoń (za opowiadanie o odkrywcy zaginionego pamiętnika Strzeleckiego)

III MIEJSCE: Monika Pająk (za pamiętnik-abecadło Strzeleckiego)

WYRÓŻNIENIA SPECJALNE: Natalia Hapek (za pracę, w której zauważyła dorobek innych podróżników znad Wisły), Maria Jasińska (za pamiętnik służącego Strzeleckiego), Natalia Koziara (za opowieść kustosza Muzeum P.E. Strzeleckiego w Krakowie), Magdalena Biss (za pracę, w której umieściła Strzeleckiego jako kochanka w swoich snach), Joanna Kucyper (za piosenkę - po angielsku! - o odkrywcy Gór Śnieżnych.

WYRÓŻNIENIA: Justyna Dźwigał, Magdalena Godyń, Marta Furtak, MAciej Krygowski, Sabina Stańko, Karolina Pieróg, Katarzyna Spyt, Gabriela Rozmus, Katarzyna Pobidyńska, Dawid Zabon

Kilka miesięcy później nasz konwój wyruszył z Perth. W pierwszy dzień dotarliśmy na pustynny Szlak Hollanda i tam spędziliśmy noc. O piątej nad ranem spadła lodowata ulewa. Zalała wszystkie samochody. Szlak w ciągu godziny stał się nieprzejezdny, musieliśmy podkulić ogony i się wycofać. Powyciągaliśmy auta z błota i wróciliśmy do głównej, szutrowej drogi. „Co jest? – pomyślałem. – Skąd ta zła passa?”.

Nie było czasu na rozczulanie się, musiałem zmodyfikować trasę. Przez Leonorę dojechaliśmy do Wiluny. Dobrze znałem to miejsce z poprzedniej wyprawy. Tym razem słońce było po naszej stronie. Policjant z posterunku powiedział:

– Od trzech tygodni nie pada i nic nie zapowiada deszczu w ciągu kilku następnych.

Popatrzyłem tęsknym wzrokiem w kierunku Canning Stock Route i ruszyliśmy szlakiem Gunbarrel, który po falstarcie na Szlaku Hollanda otwierał przed nami kolejną przygodę. Po trzech dniach otrzepaliśmy z ramion cywilizacyjny kurz i zamieniliśmy go na czerwony pył pustyni.

Gunbarrel okazał się wyzwaniem na miarę mojego apetytu. Odcinki pustynnej pralki, wspomnianego corrigation, miały po kilkadziesiąt kilometrów. Trzęsło mocno i bez litości. Miałem wrażenie, że mózg mi się odkleja od czaszki. Arka Valdiego dawała radę, ale pod koniec szlaku przedni napęd nie wytrzymał „trzęsawiska” i musieliśmy szukać pomocy w aborygeńskiej gminie Warburton. Wtedy przypomniałem sobie reportaż w kwartalniku „Australian Geographic”, który relacjonował wyprawę śladami i ku pamięci Lena Beadella, buszmena, artysty, geodety, budowniczego dróg w bezkresnym interiorze. Len pootwierał „swoimi” drogami ostatki wielkich połaci australijskiego Outbacku, obszaru osiem razy większego od powierzchni Polski. Gunbarrel był jego pierwszym wyzwaniem. Beadell, realizując założenie: gdziekolwiek to możliwe, droga ma być prosta jak lot kuli z lufy karabinu (co po angielsku brzmi właśnie gunbarrel), zasłużył na miano ostatniego prawdziwego australijskiego odkrywcy. Reportaż z przejazdu tym szlakiem miał kilkanaście stron, a dla nas ten odcinek był zaledwie rozgrzewką.

Nagrodą za wjazd od strony zachodniej do Parku Narodowego Uluru-Kata Tjuta był bezpłatny pobyt w nim. Od tej dzikiej strony władze parku nie ustawiły bramki z biletami, bo bardzo niewielu podróżnych wybiera tę drogę. Myślę, że to celowe działanie, rodzaj premii za przebycie Gunbarrel.

Byliśmy u stóp turystycznej ikony Australii – Uluru, świętej góry Aborygenów, jeszcze kilkanaście lat temu znanej jako Ayers Rock. Zachód słońca zgromadził w punkcie widokowym dziesiątki aut.

Rozbraja mnie tutejszy zwyczaj kontemplacji zachodzącego słońca przy lampce szampana. Strzelały migawki i dźwięczało szkło. Zagaiła do nas siedząca obok starsza pani:

– Skąd jesteście?

– Z Polski, szanowna pani, z Europy – odpowiedziałem, nauczony doświadczeniem, żeby nie stresować Australijczyków samą nazwą kraju, bo znaczna ich część nie potrafi zlokalizować mojej ojczyzny na mapie świata.

– To w Polsce macie takie aparaty fotograficzne? – zapytała z nutką zazdrości i niedowierzania, błądząc wzrokiem po naszym „wypasionym” sprzęcie.

– Mamy też niedźwiedzie na ulicach i elektryczne szczoteczki do zębów. A jak mnie zaprosisz, to cię odwiedzę dzisiaj wieczorem – zaatakował znienacka Rocket z właściwym dla siebie poczuciem humoru.

Salwa śmiechu była nie do powstrzymania, a mina pani podobna do tej, którą zrobiła pewna Angielka w odpowiedzi na moje pytanie o Monty Pythona.

– Monty Python? That’s a shame of England!

Potem nastąpiła wymiana mniej zaczepnych zdań i po kwadransie byłem przekonany, że się zaprzyjaźniliśmy. Dosadne poczucie humoru nie jest w Australii czymś wyjątkowym.

Patrząc z wierzchołka Uluru na tłumek u stóp góry, zrozumiałem, że to nie jest miejsce dla nas. Byłem tutaj drugi raz, niestety nie dane mi było poczuć magii tego miejsca.

HOLLAND TRACK, AUSTRALIA ZACHODNIA

GUNBARREL HIGHWAY, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

ARKA VALDIEGO

Po dwóch tygodniach tułaczki po Pustyni Gibsona dotarliśmy do serca kontynentu, przyczółka cywilizacji, Alice Springs. Stamtąd ruszyliśmy w kierunku północnym na poszukiwania Góry Strzeleckiego. Według najbardziej dokładnej mapy nie prowadziła tam żadna droga. Pomogli nam Aborygeni. Dzięki ich wskazówkom bezbłędnie trafiliśmy pod zapomniane przez ludzi pasmo niewysokich Gór Crawforda. Na zupełnym odludziu, w najczystszym i najprawdziwszym Outbacku. I to był pierwszy na naszej trasie ślad Pawła Edmunda. Wspomniany już pionier australijskiego interioru John McDouall Stuart nazwał jedną z tych gór na cześć Strzeleckiego, choć ten nigdy na niej nie był i nawet się nie wybierał. Udzieliła się nam pozytywna energia, czuliśmy się trochę jak odkrywcy, może jak Paweł Edmund przedzierający się przez ostępy niedostępnego buszu?

Szlak Oodnadatta poprowadził nas do południowych krańców największego jeziora kontynentu, Eyre. Stąd było tylko kilkaset skoków kangura do Krainy Strzeleckiego. Kolejny raz ostrzyłem sobie zęby na przygody i nowe odkrycia, pozostawaliśmy przecież w izolowanym interiorze, tym razem na zachodnich krańcach Pustyni Simpsona, jedynej w Australii bez osad białego człowieka.

Strzelecki Track, Strzelecki Desert, Strzelecki Regional Reserve, Strzelecki Crossing, Strzelecki Hill, Strzelecki Oil Well – takie nagromadzenie nazw z nazwiskiem badacza na obszarze równym niemal powierzchni Polski zawdzięczamy kapitanowi Charlesowi Sturtowi, zwanemu ojcem australijskich odkrywców. Sturt przemierzał te ziemie zaledwie dwa lata po opuszczeniu przez Strzeleckiego Australii, w roku 1845. Jaką siłę musiały mieć odkrycia Pawła Edmunda, jak mocne piętno odcisnął swoją osobą w tamtym zdecydowanie niemedialnym świecie, skoro największy autorytet w dziedzinie eksploracji nazwał jego imieniem niemałe fragmenty krajobrazu.

Pustynia Simpsona, zwana często „martwym sercem” Australii, została poznana dopiero w 1939 roku po wyprawie geologa Cecila Madigana, który w miarę dokładnie objechał ją na wielbłądach. To jemu pustynia zawdzięcza swą nazwę, nadaną na cześć Alfreda Allena Simpsona, prezesa Królewskiego Towarzystwa Geograficznego w Australii Południowej. Tu są najpiękniejsze na całym kontynencie czerwone wydmy i gorące, słone źródła (Dalhousie, do 43°C), których istnienie geolodzy łączą z Wielkim Basenem Artezyjskim, pod skorupą kontynentalną sięgającym Chin.

Pustynny szlak Strzeleckiego przywitał nas chmurami, które nie wróżyły zbyt dobrze, ale tablice w osadzie Lyndhurst zapraszały: „Strzelecki Track – OPEN”. Była tam stacja benzynowa, gdzie zatankowaliśmy do pełna, bo kolejna znajdowała się w odległości pięciuset kilometrów, w Innamincka. Ptaszek zniknął na chwilę w budynku przypominającym hotelik i wrócił z oszronioną butelką szampana.

– Panowie, nadeszła wiekopomna chwila. Wjeżdżamy na Szlak Strzeleckiego, do Krainy Strzeleckiego. Wypijmy ku pamięci polskiego odkrywcy i za nasze zdrowie – przemówił z udawanym patosem.

THE OLD GHAN – KULTOWY SZLAK DO PIEKŁA OUTBACKU, OSTATNI POCIĄG PRZEJECHAŁ TĘDY W 1986 ROKU

Ryknęliśmy śmiechem, bo przypomnieliśmy sobie korki strzelające podczas zachodu słońca nad Uluru. Do dziś nie wiem, skąd Ptaszek miał plastikowe kieliszki, całkiem prawdopodobne, że zaplanował ten moment jeszcze w Perth. Nie lubię szampana, ale smak wypitego u wrót Pustyni Strzeleckiego zapamiętam na zawsze.

Krajobraz był najbardziej monotonny ze wszystkich dotąd przeze mnie widzianych. Kamienista równina z niskimi krzakami aż po horyzont, żadnych pagórów czy nawet mniejszych wyniosłości terenu. Nuda. Szlak Strzeleckiego, choć szeroki i pozbawiony niemal zupełnie zakrętów, a nawet łuków, był nielitościwie pofalowany i pod tym względem podobny do Gunbarrel. Biegł wzdłuż okresowej Rzeki Strzeleckiego (Strzelecki Creek), która uchodzi do równie okresowego jeziora Blanche. Nazwa creek sugeruje strumień albo rzeczkę, ale Strzelecki Creek bez wątpienia powinno się określać mianem river. Ma 190 kilometrów długości i szerokość koryta porównywalną z Wisłą pod Krakowem. Zapewne Sturt, ze względu na jej okresowość i wyschnięte koryto, wolał określić ją jako creek i tak już zostało. Zresztą większość rzek okresowych w Australii to creeks. Zmierzch zastał nas przy Strzelecki Crossing, w miejscu gdzie szlak przecina rzekę. Nocowaliśmy w jej suchym korycie. Jeszcze przed zachodem słońca chmury rozstąpiły się. To była gwarancja, że tej nocy rzeka nas nie zabierze.

Do Innamincka dotarliśmy w samo południe, kiedy żar bez litości lał się z nieba. To najbardziej suche i najgorętsze miejsce w całej Australii, na styku trzech stanów: Australii Południowej, Queenslandu i Nowej Południowej Walii. Temperatura w cieniu sięgała 45°C, a to i tak był dopiero przedsmak tego, czego można się spodziewać w samym środku lata (grudzień–styczeń). Nawet Aborygeni unikali tego miejsca, choć najnowsze badania archeologiczne dowodzą, że mieli tu półwędrowne siedliska pięć tysięcy lat temu. Pozostawili po sobie tylko odciski stóp, więc badania w tej materii idą bardzo powoli. Poszedłem pogadać o tych cieplnych osobliwościach do biura strażnika przyrody (rangera). Nie był rozmowny, ale skorzystałem z kilku chwil ochłody w klimatyzowanym pomieszczeniu.

– W Rzece Strzeleckiego bardzo rzadko gości woda, tylko podczas największych powodzi, średnio raz na dziesięć lat – powiedział.

Po wyjściu z budynku nogi mi się ugięły, słabość we mnie weszła, słońce niemal mnie zabiło. Dopadł mnie Ptaszek.

– Mój czworołap się palił! – rzucił podniecony.

– Chyba sam się za mocno rozgrzałeś – siliłem się na dowcip.

– Zapaliła się instalacja koło gniazda zapalniczki. Miałem szczęście, że byłem blisko, wyrwałem kable gołymi rękami, a resztę zdusiłem szmatą. Gdybym zareagował pół minuty później, mielibyśmy na tym słońcu niezłą pieczeń. To był moment.

– Istne piekło – powiedziałem, a pomyślałem jeszcze gorzej. – Mieliśmy szczęście, bracie, znaczy nasz anioł stróż jest blisko i dobrze nas pilnuje. Spadamy stąd.

Kawałek dalej, nad rzeką Cooper Creek, znajdują się groby Burke’a i Willsa. To szefowie wyprawy, która w 1859 roku (szesnaście lat po ostatniej wyprawie Strzeleckiego) podjęła próbę trawersu Australii, z Melbourne do zatoki Karpentaria na północy.

– Widziałem o nich film i czytałem książkę Australijski dramat. To najbardziej tragiczna z dziewiętnastowiecznych wypraw w Outback – opowiadałem Ptaszkowi. – Burke i Wills wprawdzie doszli do morza, a ściślej do lasów namorzynowych u wybrzeża, które ich dalej nie puściły, jednak w drodze powrotnej prześladował ich pech. Minęli się z załogą stałego obozu, która trwała na posterunku i czekała na nich kilka miesięcy. To była różnica zaledwie kilku godzin! Doszli w to miejsce i miesiącami kręcili się wokół rzeki. Pomagali im wędrujący Aborygeni, ale podróżnicy stracili nadzieję na ratunek i wiarę we własne siły. Pomarli z wyczerpania. Pozostał po nich pień na wpół uschniętego drzewa, o, ten tam właśnie, i okazały pomnik w Melbourne.

W drodze do Wilcannii, jeszcze głęboko w buszu, zobaczyłem stojące auto i kierowcę, który próbował zmienić koło.

– Nie potrzebujecie pomocy? Wszystko w porządku? – rzucił Rocket w kierunku nieznajomych. Na tym pustkowiu to nie przykład dobrego wychowania, lecz obowiązek. Niepisane prawo buszu.

– Zwykły kapeć, nic poważnego – odpowiedział starszy mężczyzna.

Podjechaliśmy bliżej. Wtedy stojąca obok zepsutego samochodu kobieta spojrzała na oświetloną twarz Rocketa i krzyknęła radośnie w jego kierunku:

– Toothbrush, Mister Electric Toothbrush!

Spojrzałem na Rocketa, zamurowało go ze zdziwienia.

– No nie, ale spotkanie! Białych niedźwiedzi z Polski i prawdziwych Australijczyków spod Sydney.

Wyściskaliśmy się, nastąpiła prawdziwa eksplozja radości. Spotkani państwo wyciągnęli z bagażnika owiniętą w ręcznik butelkę wina i wypiliśmy ją wspólnie na szlaku. To był jeszcze jeden dowód na to, że nawet seniorzy w tym kraju są open and friendly. Nie obrażają się z byle powodu i zarażają optymizmem.

Martwiłem się, co z Valdim, który po awarii Arki jechał niemal wyłącznie asfaltem. W Wilcannii złapaliśmy wreszcie zasięg i udało mi się do niego zadzwonić.

– Wszystko w porządku. Arka, choć wolno, płynie do przodu. Jesteśmy w Adelajdzie, gdzie Jurek odwiedza krewnych – powiedział.

– Cieszę się, że jesteś w formie. Stęskniłem się za tobą. Bawcie się dobrze, pozdrówcie Adelajdę i tak kombinuj, żeby za trzy dni dotrzeć pod Górę Kościuszki.

Alpy Australijskie przywitały nas chłodem, chmurami i nową gamą kolorów. Czerwona ochra i złoty spinifex gwałtownie ustąpiły miejsca kilkunastu odcieniom wiosennej zieleni. Wszystko się zgadzało, październik to australijski „maj”. Poczułem się jak w Beskidach. Skoro takie skojarzenia wzięły górę, znaczyło, że baśń down under powoli się kończy. Zatrzymaliśmy samochody przed tablicą z napisem „Kosciuszko National Park”. Tylko po to, aby domalować pastą do zębów ubytek, kreseczkę nad „ś”.

Wzdłuż naszej drogi wiła się najdłuższa w Australii rzeka Murray (2375 kilometrów). W tym miejscu wyglądała bardzo groźnie, jak Dunajec w górnym biegu po sporych opadach.

– Będzie ją ciężko przekroczyć – skwitował Belka.

– To niejedyna górska rzeka na trasie do przebycia. I nie to jest najważniejsze – odpowiedziałem. – Strzelecki też się tu zmoczył, ale stąd do Góry Kościuszki mamy w linii prostej ponad pięćdziesiąt kilometrów bardzo trudnego marszu. Nie wiedzie tędy żaden szlak. Drzewa i krzewy są bardzo gęste, posplatane, trzeba by się było przedzierać kilka dni. Nie wiemy też, jaka jest pogoda w wyższych partiach gór. Krótko mówiąc, zanim podejmiemy decyzję, musimy sprawdzić nasze szanse na przejechanie tej trasy – dodałem.

Pojechaliśmy do Jindabyne, gdzie czekali na nas Valdi i Jurek. Wyściskaliśmy ich mocno i poszedłem sprawdzić pogodę.

– Panowie, mam dla was dwie złe wieści. Którą chcecie najpierw usłyszeć? – zapytałem po powrocie.

– Dawaj tę mniej straszną – powiedział Belka.

– Śpimy na tym kempingu, ale nie w domkach tylko pod namiotami. Pod dachem nie ma miejsc.

– Domku ci się zachciało… – skomentował Rocket.

– Tak, zachciało, i mnie, i nam wszystkim. To się łączy z jeszcze gorszą wiadomością. W Alpach Australijskich trzyma zima trzydziestolecia. Od wysokości 1200 m n.p.m. leży gruba pokrywa śniegu i najprawdopodobniej będziemy mieli bardzo słabą widoczność. Nie mamy żadnych szans na marsz hipotetyczną trasą Strzeleckiego. Najmniejszych. Nasz czas jest cenny, nie możemy tygodniami czekać na poprawę pogody, dlatego uderzymy na górę jutro, zdobędziemy ją na nartach i to najkrótszą drogą z Thredbo. Mam nadzieję, że się nie pogubimy, ale z pewnością zmarzniemy. Dlatego ciepły domek wydawał mi się lepszym pomysłem – wyjaśniłem.

PARK NARODOWY KOŚCIUSZKI, GÓRY ŚNIEŻNE, NOWA POŁUDNIOWA WALIA

Wczesnym rankiem, w drodze do Thredbo, wypożyczyliśmy narty. Jakieś dziwne. Miejscowi nazywali je cross country, ale to nie były klasyczne ski tours, tylko jakaś nieudana hybryda nart zjazdowo-biegowych. Valdi z Rocketem popatrzyli niepewnie i zdecydowali się na rakiety śnieżne. Pogoda była nawet znośna, przez chmury przebijało słońce. Wyciągiem Kosciuszko Express wjechaliśmy pół kilometra wyżej. Tu już były gęste chmury i znacznie zimniej. Pomimo tego, że poubieraliśmy się na cebulkę, nasze kurtki i spodnie kompletnie nie nadawały się na narty. Miałem tego świadomość, dlatego zdecydowałem się na najkrótszą trasę i chciałem, abyśmy szczyt zdobyli jak najszybciej. Rocket z Valdim poczłapali za nami niecały kilometr i postanowili zawrócić. Od tego miejsca widoczność systematycznie się pogarszała, aż do kilkunastu metrów. Przez następne dwie godziny wchodziliśmy w mrok. Mgła, deszcz ze śniegiem, wiatr, totalne mleko.

PARK NARODOWY KOŚCIUSZKI, GÓRY ŚNIEŻNE, NOWA POŁUDNIOWA WALIA

– Trzymamy się razem, tak żeby się widzieć. Jeśli ktoś zostaje z tyłu, czekamy – prosiłem.

– Yes, Sir! – usłyszałem odpowiedź Czekoladowego Joe.

– Podaj wskazania GPS, o ile odbiera satelitarny sygnał, bo powinniśmy być blisko wierzchołka, ale go nie widać – rzuciłem do Belki.

– Pokazuje, że tam – wskazał kierunek.

– OK, gęsiego naprzód marsz.

Prawie godzinę później byliśmy na wierzchołku.

– Kurde, jednak się udało! – wrzasnął Ptaszek.

Na szczycie byliśmy nie dłużej niż dziesięć minut. Zimno paraliżowało, bezruch wychładzał, z każdą minutą było coraz mroczniej.

„Obyśmy się tylko nie pogubili w drodze powrotnej” – pomyślałem ze strachem i starając się nie okazywać lęku, energicznie próbowałem zorganizować bezpiecznie zejście.

– Teraz będzie z górki – poinformowałem. – Tym bardziej trzymajmy się razem i proszę bez szaleństw.

Na całe szczęście na tych nartach nie dało się szarżować. Zanim zacząłem nad nimi panować, zaliczyłem kilkanaście upadków w śnieg. Czekoladowy i Chudy radzili sobie lepiej. Do dolnej stacji kolejki dojechaliśmy kompletnie przemoczeni. Ale stan liczebny stada się zgadzał i to było najważniejsze. Zmęczeni wypiliśmy rum z gorącą herbatą i poszliśmy spać. Noc była chłodna, śpiwór cienki, a kurtka i spodnie mokre. Przetrwałem do rana, ale nie wspominam dobrze tamtej nocy…

W ciągu kilku następnych dni przemierzyliśmy dziesiątki kilometrów przez dziewicze lasy. Z drzew zwisały wprost na drogę pnącza, resztki kory eukaliptusów, a przy drodze sterczały wysokie na kilka metrów paprocie drzewiaste. Trasa to pięła się do góry, to licznymi zakrętami opadała na dno doliny. Nie przekraczając czterdziestu kilometrów na godzinę, zauroczeni wypatrywaliśmy, co pojawi się za kolejnym zakrętem. Zgodnie stwierdziliśmy, że był to jeden z najpiękniejszych górskich szlaków, jakim kiedykolwiek jechaliśmy. Jakież wrażenie musiała wywrzeć na Strzeleckim ta okolica!

Strzeleccy w Cooma

Odwiedziliśmy rodzinę Strzeleckich w miejscowości Cooma, pięćdziesiąt kilometrów od Jindabyne. Mieszkają tam potomkowie Piotra, brata Pawła Edmunda. Nie znałem ich, zaledwie dwa razy do nich zadzwoniłem z informacją, że będziemy w pobliżu i miło byłoby się spotkać. Zaprosili nas do siebie. Najpierw ujrzałem sporych rozmiarów biało-czerwoną flagę, która łopotała na szczycie dachu. Potem mieszkańców: najstarszego Ryszarda, jego syna Leszka i wnuczka Marka. Powitała nas żona Leszka Bogusia i zaprosiła na tył ogrodu do wielkiego stołu z granitu ze Strzelina.

Stół był suto zastawiony i gospodarze szybko wybili nam z głowy plany dalszej jazdy. Szykowała się długa biesiada. Podjęli nas jak najlepszych przyjaciół. Byłem bardzo wzruszony.

Ryszard wyraźnie przewodził rodzinie Strzeleckich.

– Ten dom to kawałek Polski w Australii. Każdy Polak, który tu zawita, jest przyjmowany po staropolsku. Nikt stąd nie może wyjść ani głodny, ani spragniony – powitał nas z przedwojennym patosem, ale nie były to słowa rzucone na wiatr.

Ryszard opowiadał mi, jak jeszcze przed rozpoczęciem studiów zaciągnął się na ochotnika do Wojska Polskiego, potem walczył we Francji, w oddziałach Francuskich Krajowych Sił Zbrojnych (FFI). Otrzymał kilka polskich i francuskich odznaczeń. Na obczyźnie poznał przyszłą żonę, Irenę, która przeszła szlak bojowy z II Korpusem Polskim generała Andersa. W Londynie urodzili im się synowie. W 1958 roku wyemigrował do Australii i zamieszkał z rodziną w Sydney. Od tego czasu angażował się, robił wszystko, co możliwe, aby dać świadectwo temu, że „Polska jeszcze nie zginęła i nigdy nie zginie”.

– Przez całe życie ciężko pracowałem i widziałem wiele zmian. Zawędrowałem do Australii, aby poznać ten kraj i ludzi tu żyjących. Jeden z moich przodków był bardzo sławnym podróżnikiem-odkrywcą. Być może ciągłe zmiany miejsca pobytu mam we krwi – powiedział.

Dbał o pamięć o Pawle Edmundzie Strzeleckim. Uczestniczył w budowie pomnika w Jindabyne (37 kilometrów od Góry Kościuszki). Dzięki jego staraniom odnowiono grób polskiego odkrywcy w Londynie, a potem, przy zaangażowaniu także władz Poznania, sprowadzono szczątki Strzeleckiego do Polski.

Marzeniem Ryszarda było sprowadzenie z Instytutu Geologicznego w Nottingham do Australii cennych map wykonanych przez Pawła Edmunda w czasie jego podróży badawczych.

– Oryginalna mapa ma sześć części i prawie dziesięć metrów długości – mówił z przejęciem Leszek Strzelecki.

Ryszard zmarł w Łodzi, w wieku 88 lat, 22 lipca 2010, w dniu, w którym rozpocząłem pisanie tego rozdziału książki.

Trasa aż do Melbourne była próbą odtworzenia przebiegu drugiej, tak zwanej południowej wyprawy Strzeleckiego. W związku z wcześniejszą awarią Arki Waldek musiał zrezygnować z jazdy przez góry, ruszył na wybrzeże do Lakes Entrance, gdzie za kilka dni mieliśmy się spotkać. Tymczasem my wjechaliśmy na Alpine Track, szlak wiodący przez Alpy Australijskie nieutwardzoną drogą. To była pełna serpentyn szutrowa droga górska, wśród potężnych paproci – przez Corryong, nad jeziorem Omeo do Lakes Entrance na wybrzeżu. Co ciekawe, ta stara droga zachowała swój dziki charakter w przeciwieństwie do niemal równoległej Great Alpine Road; asfalt skutecznie przyciągnął ludzi, wzdłuż trasy powstały wioski i miasteczka.

Dojeżdżając na wybrzeże, do Lakes Entrance, dotarliśmy do Gippsland, krainy Strzeleckiego, gdzie znajduje się najwięcej śladów związanych z polskim odkrywcą. Przejechaliśmy Strzelecki Highway, drogą ciągnącą się wzdłuż pasma Gór Strzeleckiego. W miejscowości Mirboo North śniadanie zjedliśmy w Strzelecki Bakery, a na piwo poszliśmy do miejscowego browaru, który do niedawna nazywał się Strzelecki Brewery. Piwo znakomite, ale już pod inną etykietką, kilka naklejek z napisem „Strzelecki Beer” jednak przetrwało i szef browaru nam je podarował.

Najciekawszego odkrycia dokonał w tej krainie Valdi, który węszył sam. Pod koła Arki wtoczyła mu się miejscowość o nazwie Strzelecki. Tak mała, że pominięta przez najbardziej dokładne mapy. Nie dziwię się, bo przy drodze są tylko dwa budynki, oba niezamieszkałe, kościół unicki i Strzelecki Public Hall, czyli coś w rodzaju remizy strażackiej, w której spotykają się okoliczni farmerzy na chrzciny, śluby i z okazji innych biesiadnych uroczystości. Zanim tam dotarliśmy, Valdi miał już w ręku klucze i konwersował z Jamesem Brookiem, jednym z farmerów liczącej około stu osób osady. Mieliśmy okazję porozmawiać na temat historii tego miejsca, o poranku zaś James przyniósł album z wycinkami prasowymi na temat wszystkiego, co dotyczyło Strzeleckiego, a zostało opublikowane w polonijnej i australijskiej prasie.

– Mamy tu kościół i dwa korty tenisowe, na stałe mieszka około stu ludzi. Lata temu była tu także stacja kolejowa, poczta, sklep i dwie szkoły podstawowe. Kiedyś w Strzelecki mieszkali tylko farmerzy, teraz także ludzie, którzy pracują między innymi w Melbourne – opowiadał farmer.

Melbourne było w zasadzie metą naszej misji. Na zakończenie pobytu w tym mieście i w ramach oficjalnego zamknięcia naszej wyprawy Śladami Strzeleckiego dla kadry naukowej Swinburne University of Technology wygłosiłem wykład o życiu i zasługach Pawła Edmunda Strzeleckiego. Strach mnie obleciał. Czekoladowy Joe stwierdził nawet, że nigdy nie widział mnie tak zestresowanego. Trudno trzymać fason, przemawiając po angielsku przed tak znakomitym gremium. Pytania były, więc wykład chyba się spodobał.

Następnego dnia wyjechaliśmy. Przed nami było ponad cztery tysiące kilometrów drogi do Perth wzdłuż Great Ocean Road i słynnej nadmorskiej równiny Nullarbor, gdzie na odcinku kilkuset kilometrów nie ma ani jednego drzewa. Ruszyliśmy w drogę powrotną, tym razem po asfalcie.

DWUNASTU APOSTOŁÓW, GREAT OCEAN DRIVE, WIKTORIA

Góra Kościuszki

Przez wiele lat nazwa szczytu nie budziła kontrowersji, co nie oznacza, że nie sprawiała trudności w pisowni i wymowie. Australijczycy wymawiają ją jako „Mount Kozjosko” lub skracają do Mount Kozzie. Na skutek dziwacznego zbiegu okoliczności (błąd stenotypistki, który został wielokrotnie powielony w następnych dokumentach, na mapach i w atlasach geograficznych) do 1997 roku obowiązywała nazwa Mount Kosciusko. Za zmianą na Mount Kosciuszko lobbowały organizacje polonijne, osobiście w tej sprawie mieli się podobno wstawiać papież Jan Paweł II i prezydent Aleksander Kwaśniewski. Jednak na „ś” w słowie „Kościuszko” zabrakło już sił. To zresztą zrozumiałe, ponieważ Australijczycy nie mają w swoim alfabecie polskich znaków diakrytycznych.

Nazwy geograficzne w Australii to znacznie rozleglejszy problem. Od kilkunastu lat, z różnym skutkiem, wprowadzane są zmiany. Najczęściej nazwy angielskie czy wywodzące się z innych języków europejskich są zamieniane na oryginalne nazwy aborygeńskie, obowiązujące przed wprowadzeniem nazewnictwa białego człowieka. Koronnym przykładem jest święta góra Aborygenów, obecnie jeden z hitów turystyki australijskiej, Uluru, do niedawna nazywana Ayers Rock.

W spór o nazwę Góry Kościuszki zaangażowały się organizacje polonijne w Australii, Polacy po obu stronach oceanu, ale też Australijczycy, a nawet burmistrz pobliskiego miasteczka Tumabarumba. Wszyscy przerzucali się argumentami zarówno za, jak i przeciw zmianie nazwy. To, czy Góra Kościuszki miała przed zdobyciem jej przez Strzeleckiego swą aborygeńską nazwę, jest bardzo niejasne. Strzelecki, mierząc się z Górami Śnieżnymi, wielokrotnie napotykał krajowców. Jest dalece prawdopodobne, że byli tam przed nim, ale dzisiaj naturalnie jest to nie do udowodnienia. Ale skoro byli, to z pewnością posługiwali się jakąś nazwą, tylko że biali odkrywcy o tym nie wiedzieli.

Siódmego listopada 2009 Alpy Australijskie, a więc jednocześnie Park Narodowy Kościuszki i znajdująca się w nim Góra Kościuszki, zostały wpisane na Listę Dziedzictwa Narodowego. Sprawa wróciła 10 lat później, w czerwcu 2019. Propozycja podwójnego nazewnictwa została złożona przez rdzennych Australijczyków (Toomaroombah Kunama Namadgi Indigenous Corporation). Być może za niedługi czas szczyt będzie nazywał się Mount Kosciuszko-Kunama Namadgi, te dwa ostanie słowa oznaczają w rdzennie lokalnym języku śnieg i górę.

1 Cyt. za: L. Paszkowski, Sir Paul Edmund de Strzelecki. Reflections on his Life, Melbourne 1997, tłum. Marek Tomalik.

2 Tamże.

3 Cyt. za: A. Kuczyński, Polskie opisanie świata. Studia z dziejów poznania kultur ludowych i plemiennych, t. 2, Wrocław 1994.

TĘCZA SPOD ZIEMI

WINDMILL, IN THE MIDDLE OF NOWHERE

Dawno temu w całej Australii padały deszcze. Zmartwieni ludzie błagali duchy swoich przodków o pomoc. Najpotężniejszy z duchów wysłuchał ich próśb, zjawił się na Ziemi i rozkazał deszczom ustać. Na niebie pojawiła się piękna, wielokolorowa tęcza. Nie na długo. Deszcz po chwili zaczął znowu padać. Rozgniewany i potężny duch chwycił tęczę i rzucił nią o ziemię z całej siły tak, że rozpadła się na okruchy, które wbiły się głęboko w ziemię w całej Australii. Tak właśnie powstały opale1.

Coober Pedy to najdziwniejsze miasto w Australii. Intrygująca jest już sama nazwa oznaczająca dziurę w ziemi białego człowieka albo jeszcze zabawniej: białego człowieka w dziurze (kupa-piti). Tych dziur jest w okolicy jakieś 250 tysięcy. Mieszka tu zaledwie dwa tysiące ludzi (część z nich tylko zimą), którzy reprezentują aż 45 narodowości. Znajdziemy wśród nich ze trzystu Aborygenów i dwoje Polaków: Marzenę i Wojtka. Pierwsza osada powstała dopiero w 1915 roku, po tym jak Willie Hutchinson odkrył tam cenne kamienie. Do dziś Coober Pedy pozostaje światową stolicą opali. Kamień ten, uważany za jeden z najcenniejszych i najdroższych na świecie, jest symbolem spokoju, mądrości i medytacji. Aborygeni uważają opale za odpryski tęczy, którą Przodek rzucił na ziemię. Był to rodzaj drogi, którą przybył do Australii z przesłaniem pokoju dla wszystkich istot ludzkich. Odcisk jego stopy na ziemi i w skale spowodował powstanie tęczowych kamieni.

– Bardzo trudno tu żyć, zwłaszcza w lecie, kiedy temperatury w cieniu dochodzą do 50°C – wyjaśniał Wojtek. – Z tego powodu ludzie przyjęli pierwotny styl i mieszkają w jaskiniach, pod ziemią. Standardowe mieszkania: trzy sypialnie, kuchnia i łazienka, wykuwane są w sypkich skałach wzgórz otaczających miasto. W większej części to wyrobiska po tunelach wykopanych podczas poszukiwania opali. Z czasem korytarze powiększono do rozmiaru pokoi i otwory wejściowe pozamykano drzwiami.

Jaskiniowcy z Coober Pedy nie potrzebują klimatyzacji, temperatura wewnątrz skał jest stała i nie przekracza 23–26°C. Miejscowość leży w środku palącego Outbacku, ponad osiemset kilometrów od Adelajdy i nieco dalej od Alice Springs. Dla ruchu turystycznego została otwarta dopiero w 1987 roku, po ukończeniu drogi asfaltowej łączącej północ z południem, przecinającej Australię niemal dokładnie na pół.

Pierwszy raz dotarłem tam w 1990 roku. To, co mnie wtedy uderzyło, to niemal zupełna odmienność tego miasteczka od wszystkich, które widziałem wcześniej. Przypominało mi zagubione osady na pustyni w Egipcie. Urbanistyczny chaos i wszędobylski pył pustyni, upał w dzień i cierpki chłód nocą. Pierwsze drzewo, które się tutaj pojawiło, zostało wykute z żelaza. Stoi do dziś na wzgórzu dominującym nad miastem.

MISJA MARTYNA (WYDOBYĆ TĘCZĘ SPOD ZIEMI), W GOŚCINIE U KROKODYLA HARRY’EGO, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Okolica, prócz opali, oferuje rewelacyjne plenery filmowe. Kręcono tu sceny do trzeciej części przygód Mad Maksa, Priscilli, królowej pustyni, Pitch Black, Krwi bohaterów czy Aż na koniec świata mojego ulubionego Wima Wendersa. Dopiero z lotu ptaka miałem możliwość pełnej obserwacji terenu – czekoladowych pasm niewysokich gór, poprzecinanych korytami okresowych rzek. Pasmo Breakaways to rzeczywiście zapierające dech widoki, jedne z najpiękniejszych w całej Australii. Krajobraz wokół jest jak z Marsa: rozległa, niekończąca się, czerwona, pustynna równina, na której powyrastały niezliczone kopczyki białych, wapiennych kretowisk.

Każdy może tutaj kupić działkę. Roczna dzierżawa skrawka o powierzchni pięćdziesięciu metrów kwadratowych kosztuje jedyne pięćdziesiąt dolarów. Właściciele strzegą swoich terenów. W wielu miejscach przy działkach zauważyłem ostrzegawcze tablice z napisem: „Teren prywatny. Nie zbliżaj się, bo będę strzelał!”. Zdziwiło mnie to, tym bardziej że Australijczycy to bardzo flegmatyczny i pokojowo nastawiony naród. Słyszałem o strzelaninach, o bombach podkładanych pod posterunek policji, pod budynek sądu i redakcję miejscowej gazety. Eksplodowały dwa radiowozy. Gorączka opali trwa, choć władze pocieszają, że najdziksze lata już minęły i przeszły do legendy tego miejsca.

Poszukiwacze opali przyjeżdżają do Coober Pedy nie tylko z różnych zakątków Australii, ale i z całego świata. Jedni na weekend, inni na wakacje, jeszcze inni zostają tu na zawsze w nadziei, że jutro wykopią opal swojego życia. Dla niektórych to „jutro” przedłuża się w wieloletnie trwanie, ale są i tacy, którzy mają więcej szczęścia. W kilka tygodni dorabiają się milionowej fortuny. Wyjeżdżają, w ciągu paru miesięcy tracą prawie wszystko i wracają do Coober Pedy. Są oczywiście i tacy, którzy zarobione na opalach pieniądze inwestują i żyją w dobrobycie po kres swoich dni, ale to nieliczne wyjątki potwierdzające regułę, że Coober Pedy nie jest miejscem dla rozsądnych ludzi.

Marzena i Wojtek przywędrowali tu kilkanaście lat temu. Oboje pracują w miasteczku, a po robocie jadą wysłużonym ute’em (australijska nazwa pick-upa, półciężarówki) na swoją działkę, kilkanaście kilometrów za miastem. Na pace wiozą świdry, materiały wybuchowe, zapalniki i dziesiątki metrów kabli. Ich działka została przeorana buldożerem kilkanaście metrów w głąb ziemi.

– Z tak wykonanej dziury za pomocą kolejnych eksplozji w górotworze drążymy tunele. Główny korytarz ma długość kilkudziesięciu metrów – wyjaśniał Wojtek.

– Jak długo powstawał? – zapytałem.

– Dwa lata go już eksploatujemy, raczej z marnym skutkiem. To, co tutaj udało się znaleźć, nie pokrywa nawet części inwestycji, zużytego sprzętu i czasu. Ale kopanie jest cholernie wciągające, jak narkotyk – mówił z przejęciem.

Podłączył świder do generatora prądu i zaczął wiercić półmetrowej głębokości otwory o średnicy szklanki. Potem przygotował laski dynamitu, połączył je z zapalnikiem i lontem. Kiedy wszystko było gotowe, umieścił ładunki w dziesięciu dziurach i powiedział:

– A teraz bez paniki, podpalamy i spieprzamy za skałę!

Flegmatycznie podpalił lonty, upewnił się, że wszystkie płoną, i krzyknął:

– Kryć się!

Eksplozje nie były jednoczesne i każda miała inną siłę. Odłamki skalne fruwały na odległość pięćdziesięciu metrów. Przykrył nas gęsty pył, przez dłuższą chwilę nie było nic widać. Po ostatniej eksplozji odczekaliśmy chwilę i wychyliliśmy głowę zza okopów.

– Trzeba liczyć kolejne wybuchy, zdarzają się niespodzianki z opóźnionym zapłonem – powiedział Wojtek, otrzepując pył z włosów i ubrania. Wyglądaliśmy jak młynarze obsypani mąką.

Pył powoli opadał, widać było zarysy ściany skalnej, od której odłamały się większe i mniejsze fragmenty.

– Teraz młotki do rąk – zarządził boss.

COOBER PEDY AIRPORT, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Przypomniały mi się studenckie praktyki geologiczne, kiedy godzinami kuliśmy podobne skały, rysując w notatnikach profile stratygraficzne, czyli kolejne warstwy skalne. Tu nie musiałem ich opisywać, a tylko wytężyć wzrok w poszukiwaniu błysków tęczy. Na próżno, wszystkie odłamki wydawały się podobne do siebie, matowe, białoszare. Wojtek pierwszy zauważył warstewkę mlecznego opalu w okruchu skalnym.

– Wartość opalu zależy od jego wielkości, migotliwości (opalescencji) i gry barw – wyjaśniał. – Te najwięcej warte mają wszystkie kolory tęczy. W Coober Pedy najlepsze okazy można kupić za kilkanaście tysięcy dolarów, widziałem cudo warte siedemdziesiąt tysięcy! Najcenniejszy na świecie jest Olympic Australis: ma 28 centymetrów długości, a jego cenę szacuje się na dwa i pół miliona dolarów. Znaleziono go niedaleko stąd, na polach Eight Mile.

– Patrzę na ten skarb jeszcze inaczej, okiem geologa. Opal jest, w sensie geologicznym, jak kwiat maku, nietrwały. Jest koloidalną krzemionką z zawartością wody. Ma postać amorficzną, można powiedzieć, że jest niedokończonym kryształem. Do pełnej krystalizacji zabrakło czasu, ciśnienia i temperatury – przypomniałem sobie wiedzę zdobytą podczas zajęć na Oleandrach w Krakowie. Wojtek popatrzył na mnie z niewielkim uznaniem.

– Jako geolog mógłbyś w tym kraju dobrze żyć – podsumował.

– Wiem – odpowiedziałem. – Myślałem o tym, ale pozostanie w jednym, nawet ukochanym miejscu, to dla człowieka, którego nosi po świecie, zbyt radykalne zamknięcie horyzontów… A jak szacujesz ten, który masz w ręce?

Jan Bernard „Benny” Wojciechowski

Przyszłość swoją od teraz widziałem już tylko w Pustyni Gibsona. Nie wiedziałem jeszcze wówczas, że temperatura na pustyniach australijskich przekracza w lecie 50°C, i że przyjdzie mi przeżyć aż siedem lat w pustyniach Gibsona i Simpsona i że będę musiał żywić się tam papugami, kangurami i jaszczurami2.

W świat ruszył podekscytowany osiągnięciami Strzeleckiego, 110 lat po nim dotarł do Australii. Uciekł ze statku brytyjskiej marynarki handlowej cumującego we Fremantle (Australia Zachodnia), ale bał się, że zostanie złapany. Zszedł jednak na ląd i zamknął się w ubikacji.

Zaryglowałem drzwi i siedząc na sedesie, przedrzemałem całą noc. Rankiem, rozglądając się na wszystkie strony, ostrożnie wysunąłem się z ubikacji i wyszedłem na ulicę. W najbliższej kafejce zjadłem porządne śniadanie i zaraz potem w sklepie z używanymi rzeczami nabyłem stary rower za trzy i pół funta, następnie kupiłem worek pomarańczy, przerzuciłem go przez ramę i wyjechałem za miasto w stronę pustyni. Czułem się bardzo szczęśliwy i wolny, kiedy tak pedałowałem w nieznane. Po drodze spotkałem wiele kangurów, których wcześniej nigdy w życiu nie widziałem. Był to koniec sierpnia roku 1949…

DZIURY W ZIEMI BIAŁEGO CZŁOWIEKA, OKOLICE COOBER PEDY, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Wkrótce trafił na farmę, potem do kopalni srebra i ołowiu, na pustynię w Mount Isa, gdzie pracował na spychaczu. Tam uciekinier został rozpoznany i aresztowany. Odsiedział swoje, kupił jeepa i szykował się na prawdziwy podbój pustyni. Zajechał samochód po przebyciu kilkuset kilometrów. Zrozumiał, że do takiej wyprawy trzeba się lepiej przygotować. Zaczął studiować geologię, od Aborygenów pobierał nauki przetrwania w buszu i nauczył się ich języka. Potem szukał złota, a w 1954 roku, dzięki licznikowi Geigera-Müllera, odkrył pokłady uranu. Trafił na pierwsze strony gazet. Wolał jednak busz i tam spędził kolejne lata, żyjąc na granicy przetrwania. Pięć lat później ten samotnik-buszmen poznał w Adelajdzie Zosię, zakochał się w niej i wyciągnął swoją towarzyszkę na pustynię na kolejnych dwadzieścia lat. I być może to ona była tym ptakiem siadającym na krzewie lub światłem wskazującym, gdzie szukać opali. Gdzie byli Wojciechowcy, tam były kamienie szlachetne. Zgromadzili największą na świecie prywatną kolekcję opali i skamieniałości. Jej wartość sięga podobno kilkudziesięciu milionów dolarów. W 1967 roku Stanisław Szwarc-Bronikowski nakręcił w Coober Pedy film o nich. W 1989 roku, kiedy pierwszy raz trafiłem do Australii, Wojciechowscy zrealizowali swoje marzenie, otwierając w Canberze Australijskie Muzeum Opali i Kamieni Szlachetnych.

Jan Bernard Wojciechowski zmarł w 2007 roku, w wieku 82 lat. W Polsce jest niemal nieznany, a szkoda, bo życie „Benny’ego” to gotowy scenariusz filmowy.

– Nie jest cenny. Zbyt mleczny, ale trzeba go w domu rozłupać, może w środku coś jeszcze jest – odpowiedział i dodał: – Jeśli jest nawet bardzo cienka warstewka migotliwego opalu, Marzena potrafi go ożywić, dodając na i pod kamień soczewki lub czarne podkładki. Nazywamy to dublet i triplet. Takie zestawy mogą osiągać naprawdę wysokie ceny.

– Oprawa jubilerska tych pięknych kamieni to duża przyjemność, ale wymaga chyba precyzji? – podpytywałem później Marzenę.

– Wszystkiego można się nauczyć. Wystarczy trochę wolnego czasu i odpowiedni kurs. Ja akurat mam cierpliwość i lubię przy tym dłubać.

– A jak się nauczyć, gdzie szukać opali?

– Niektórzy szukają po ptaszkach. Jest taki gatunek, który wedle coraz bardziej znanej legendy siada na krzakach, pod którymi należy szukać opali – uśmiechnęła się.

– A jeśli ptaszek zawiedzie w puste pole?

– Mówiąc serio, trafienie na opal to jest rosyjska ruletka – opowiadała Marzena. – Totolotek. Jeśli ktoś go znajdzie na głębokości na przykład dziesięciu metrów, zaraz wszyscy w pobliżu grzebią w tej samej warstwie. Takie wieści rozchodzą się piorunem. To oczywiście jest złudne, ale sugestywne. Opale są rozproszone, rzadko tworzą naskorupienia „rodzinne”. To miejsce dla szaleńców, nie biznesmenów. W przeciwnym razie mielibyśmy tu rasowe, rządowe lub prywatne, kopalnie. Nikt się na to jednak nie porwał.

PAINTED DESERT, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

– Jesteście obecnie jedynymi Polakami mieszkającymi w Coober Pedy. Jak tu trafiliście?

– To sprawka stryja Wojtka, który tu robił interesy – odparła Marzena.

– Czyżby miał na nazwisko Wojciechowski? – pytałem z nadzieją na ciekawy trop.

– Nie, nie nazywał się tak – odpowiedziała, ucinając rozmowę.

„PRZEDMIEŚCIA” COOBER PEDY, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Na wycieczkę wyjechaliśmy planowo. Najpierw czynna kopalnia opali. Przewodnik zademonstrował, jak wydobywano te kamienie dawniej, przedstawił też różne nowe techniki, pokazał nam stojący obok „odkurzacz”, maszynę zasysającą ogromnymi rurami materiał pokruszony eksplozją trotylu pod ziemią. Dzięki „odkurzaczom” górnicy mogą w bardzo szybkim tempie testować miejsce po miejscu, sprawdzać, czy opal w ogóle jest obecny w warstwach skalnych. Przyjmuje się trzy poziomy zalegania warstw opalonośnych, jednak maksymalnie nie głębiej niż siedemdziesiąt metrów pod powierzchnią gruntu. Z pierwszej kopalni pojechaliśmy do innej „dziury”, gdzie przy wydobyciu pracowała taśmowa maszyna łopatkowa, mniej efektywna niż „odkurzacz”. To, co wydobywała spod ziemi, oddawano na żer turystom. Całe szczęście obeszło się bez rękoczynów, bo opale, jakie można było znaleźć, nie należały do cennych okazów. Oprószeni wapiennym pyłem wróciliśmy do autobusu.

Kościół (the Catacomb Church) został wykuty w piaskowcu na planie krzyża, meble wyrzeźbiono z akacji, a ołtarz ustawiono na winchu, czyli kołowrocie z liną, podobnym do naszych przy starych wiejskich studniach. Kołowrót jest symbolem miasta i żyjących tu ludzi. Jeszcze większe wrażenie zrobił na mnie podziemny budynek Serbskiego Kościoła Prawosławnego z witrażami w oknach. Wydawał się nie pasować do klimatu miasta z dzikiego środka Australii. Mimo przewidywań nie wchodzi się do niego schodami w dół. Wszystkie podziemne budowle mieszczą się tutaj w izolowanych pagórach, na których rozpościera się miasteczko. Wejście poprzedzone jest gankiem lub werandą, a główne drzwi są już w skale – prawie jak wrota Sezamu. Wewnątrz panuje stała, w porównaniu z piekłem na zewnątrz niska, temperatura. Elektryczność, woda, telefon czy lodówka są tutaj normalnymi sprzętami.

Za miastem znalazłem „żużlowy” tor wyścigowy. Okrążenie ma nieco więcej niż pół kilometra. Żużel ma czerwony kolor, a suną po nim nie motocykle, tylko samochody. Z daleka wyglądają na zdezelowane bolidy, z bliska na dzieła sztuki rodem z filmowego planu Mad Maksa. Kiedyś były to samochody osobowe: datsuny, toyoty, fordy. Obecnie mają swoje drugie, może nawet lepsze życie – z usuniętymi szybami, z pospawanymi drzwiami, urwanymi tłumikami i pojedynczymi, niewygodnymi fotelami. Pomalowane przez miejscowego Salvadora Dali. Drzwi się nie otwierają, toteż trzeba się wślizgnąć do środka, założyć kask, zapiąć pasy. Widoczność ogranicza zaspawane przednie okno, widać nie więcej niż przez wziernik w czołgu. No to jazda!

– Jak jesteś na prowadzeniu, masz najlepszą widoczność, każde następne auto jest już pokryte pyłem i jedziesz wtedy na czuja – mówił jeden z kierowców.

– Kto się w to bawi? Macie tu jakąś ligę? – pytałem.

– Ligę wzajemnej adoracji! – uśmiechnął się, otworzył maskę i zaczął majstrować coś przy hamulcach.

Nie spróbowałem tej zabawy, ale miałem ubaw przy oglądaniu kolejnych przejazdów. Wśród zawodników była kobieta, Pink Lady, w kombinezonie pod kolor auta. Zdarzało się, że wygrywała wyścigi.

COOBER PEDY, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

PINK LADY, COOBER PEDY

Za torem wyścigowym w zasadzie kończyło się miasto. Trzy kilometry dalej, w opuszczonej kopalni, mieszka Harry Blumental, znany jako Crocodile Harry. Pochodzi z Łotwy, w latach trzydziestych i czterdziestych ubiegłego wieku rzeczywiście polował na krokodyle na Ziemi Arnhema. Kiedy się postarzał, został górnikiem i przyłączył do poszukiwaczy opali. Spędził tu czterdzieści lat. Do dziś mieszka w wydrążonej jamie pozostałej po wyrobisku kopalnianym, której ściany zdobią dziesiątki rzeźb roznegliżowanych kobiet, przystrojone dodatkowo setkami biustonoszy i damskich majteczek. To osobliwa galeria erotycznej sztuki. Użyczył jej jako planu filmowego twórcom Mad Maksa. W podzięce Tina Turner podobno zostawiła tu swoją koronkową bieliznę, ale Harry’emu ukradł ją zuchwały turysta.

Na pytanie: „Jak się masz?”, dziewięćdziesięcioletni Harry odpowiedział: „Wystarczająco dobrze, żeby uganiać się za dziewczętami”.

1 Wspomnienia Jana Bernarda Wojciechowskiego, cyt. za: T. Matkowski, „Tu i Tam”, 1986, nr 4.

2 Wspomnienia Jana Bernarda Wojciechowskiego, cyt. za: T. Matkowski, „Tu i Tam” 1986, nr 4.

DROGĄ, KTÓREJ NIE MA

Budzę się w buszu, przecieram zaspane oczy,
Wytrzepuję piasek z włosów,
Gdy jasne promienie słońca palą bez litości,
Czas ruszać w drogę, czas poszukać deszczu,
Uciec z klatki jarzącej się oślepiającym światłem żarówek,
Łapię okazję, jadę na kolejną równinę,
Omijam, doskonalę, przetrwam to, co zostawiłem za sobą1.

W buszu trzeba być sobą, trzeba być rozsądnym, nie należy się spieszyć i trzeba się poddać naturze. Australijczycy mówią: „go as you flow!”, czyli płyń z falą. Jeżeli wiatr wieje w twarz, nie staraj się go przezwyciężyć, zwolnij. Jeśli masz wiatr w plecy, wykorzystaj go i pokonaj większy dystans – wwiercają się w moje uszy słowa Rocketa, ongiś guru w temacie australijskiego Outbacku.

Pracując dla kompanii poszukujących surowców mineralnych, spędził na pustyni ponad trzy lata i nauczył się jej słuchać. Ze względu na szybkość działania i niefrasobliwy charakter zasłużył sobie na pseudonim Rocket (Rakieta). Ślązak, zbuntowany mechanik świata i samochodów, dysponujący dosadnym poczuciem humoru prowokator i mitoman. Bywa nieobliczalny i potrafi za sobą pociągnąć innych. Lubi zagadać ironicznie po niemiecku, jeszcze częściej puentuje z własnej ambony po śląsku. Fanatyk bluesa, w którym odnajduje swoje emocje: cierpienie i smutek, chęć naprawy niesprawiedliwego świata, bunt oraz pęd ku wolności. Opanował grę na harmonijce ustnej i zaciągnął się do kapeli bluesowej. W 1981 roku uciekł z Siemianowic Śląskich i przez obóz uchodźców w Austrii zawędrował do najbardziej samotnego miasta na świecie – Perth.

Canning Stock Route

Canning Stock Route (CSR) to najdłuższy i najbardziej izolowany szlak przepędu bydła w Australii, wiodący z Kimberley do Perth. Biegnie jakieś dwa tysiące kilometrów wertepami przez Pustynię Gibsona, Małą Pustynię Piaszczystą, Wielką Pustynię Piaszczystą oraz pustynię Tanami, przez australijski busz, mokradła i słone jeziora. Żeby przeżyć, wszystko trzeba wieźć ze sobą: wodę, żywność, paliwo. Funkcję punktów orientacyjnych pełnią wybudowane dawno temu, dziś już w większości bezużyteczne, studnie i wodopoje.

Kiedy na początku XX wieku (1906–1907) geodeta Alfred Canning wytyczał szlak i budował co trzydzieści kilometrów studnię (z 54 ponumerowanych przez jego ludzi do dziś ocalało zaledwie kilka), zleceniodawca tej pracy – rząd Australii Zachodniej – nie przypuszczał, że przepęd bydła tą trasą będzie zbyt morderczy, i to w sensie dosłownym. Ostatni z niewielu udanych przepędów miał miejsce w latach pięćdziesiątych XX wieku. Wcześniej Canning zasłynął z wytyczenia słynnego płotu przeciw królikom o długości 1833 kilometrów, a także, niestety, z okrucieństwa wobec towarzyszących mu Aborygenów.

Dziś CSR, uważany za najtrudniejszy szlak off-roadowy na świecie, ze względu na długość, trudność i zupełną izolację stanowiący największe wyzwanie spośród tego typu szlaków w Australii, nie ma żadnego znaczenia komunikacyjnego. W miesiącach zimowych pędzą tędy niepoprawni romantycy i twardziele wszelkiej maści. CSR to marzenie niemal wszystkich posiadaczy samochodów z napędem na cztery koła. Pierwszy udany przejazd samochodem terenowym odbył się tu w 1968 roku. Sezon dla szalonych trwa od czerwca do października, czyli zimą.

Zaparkowałem przy wjeździe na szlak, pod żółtą tablicą, która informuje o niebezpieczeństwach i przestrzega, aby mieć zapas wody i paliwa na setki kilometrów. Nie brakuje niepoważnych fantastów, którzy wybierają się tutaj nieświadomi, co ich czeka. Cztery miesiące po naszym przejeździe w 2002 roku miał tu przygodę Niemiec, który popatrzył na mapę w Perth i stwierdził, że w trzy dni dojedzie do Darwin. Ruszył zaopatrzony w minimalną ilość wody, za to w sporą piwa, przeświadczony, że CSR to autobahn, czyli pomoc w każdym miejscu w zasięgu ręki. O tym, że jest inaczej, przekonał się, kiedy chcąc skrócić sobie drogę, zakopał swoje auto w bagnisku jeziora Disappointment i pięć dni spędził przy słonej kałuży, odchodząc od zmysłów. Ocalał tylko dzięki temu, że dwóch Australijczyków przejeżdżało tą odnogą CSR. Znaleźli go w stanie agonalnym.

– Kiedy przyjechali, pomyślałem, że to anioły – powiedział reporterowi gazety.

– Myślałem, że ten nieszczęśnik nas wycałuje, kiedy nas zobaczył – relacjonował jego wybawca, pan Gishhubl.

Niemiec chciał przebyć trasę w trzy dni, zabrał pięćdziesiąt litrów wody i tylko siedemdziesiąt litrów paliwa. Aby pokonać szlak, trzeba odpowiednio: czternastu dni, stu litrów wody i czterystu litrów paliwa. W odpowiedzi na pytanie, dlaczego wybrał taką drogę, wyznał:

– W telewizji pokazywali wiele szlaków pustynnych w Australii. Powiedzieli, że CSR jest najlepszy, o ile chce się zobaczyć prawdziwą Australię. Pomyślałem, że to będzie niezła zabawa, jeśli przeżyję niespodziankę w Outbacku. Teraz wiem, że zachowałem się idiotycznie i popełniłem dwa błędy: pojechałem sam i nie zabrałem telefonu satelitarnego.

Nie bez powodu zatem CSR jest nazywany szlakiem śmierci, w ciągu czterdziestu lat zginęło tu ponad trzydzieści osób.

NA GRANICY STANÓW AUSTRALIA POŁUDNIOWA I AUSTRALIA ZACHODNIA

Poznałem Rocketa w Klubie Polonijnym „Cracovia” podczas niedzielnej mszy, do której ołtarz został zaimprowizowany na platformie samochodu ciężarowego. Celebrujący mszę franciszkanin ojciec Tomasz Bujakowski nadmienił w ogłoszeniach parafialnych o szykującej się wyprawie w australijski Outback pod moim kierownictwem i tym samym ułatwił mi kontakty z zainteresowanymi. Tomasz stworzył i prowadził przez lata Scenę ’98, amatorski teatr, do którego wciągał polonijną młodzież. Chciał ocalić język ich rodziców, ale bynajmniej nie szedł na skróty. Realizował ambitne spektakle według dzieł Sławomira Mrożka, Michaiła Bułhakowa. Kilka lat po tym, jak go poznałem, zaraził się naszą pasją. Kupił od Rocketa samochód terenowy i stał się fanatykiem buszu. Dziś realizuje własne wyprawy, a jednocześnie wydaje kolejne tomiki swojej poezji. Energiczny, inteligentny, a przy tym skromny. Dzięki temu wszyscy go lubią, nawet najbardziej konserwatywna część Polonii, która uważa, że ksiądz nie powinien jeździć harleyem.

Po mszy podszedł do mnie dziwny typ w skórzanej pilotce na głowie i zapytał z ironią w głosie:

– Synek, ty chcesz pojechać na Canning Stock Route?

– Tak, takie mam właśnie plany – odparłem niepewnie.

Facet wyglądał, jakby się urwał z kabaretu. Wydawało mi się wtedy, że nie pasował do reszty polonusów.

– To ty nie wiesz, w co się pchasz. I chyba nawet lepiej, że nie wiesz, bo gdybyś wiedział, to byś się tam nie pchał. Widzę jednak, że masz determinację. O niej możemy ewentualnie porozmawiać.

Co to za typ? I jaki pewny siebie, pomyślałem.

– Rozumiem, że byłeś na Canning Stock Route – próbowałem jeszcze podtrzymać rozmowę, mimo że jego zachowanie nie zachęcało do dalszej znajomości.

– Nie, nie byłem, ale bywałem trochę w buszu. Mój syn Jacek zna te tereny bardzo dobrze. Pracował tam jako geodeta. Tu masz moją wizytówkę, jeśli chciałabyś pogadać, wpadnij w poniedziałek po szóstej wieczorem. Tylko wcześniej zadzwoń na stacjonarny, bo moje ranczo znajduje się sześćdziesiąt kilometrów za miastem i nie ma tam zasięgu. Jestem Rocket – dodał na koniec.

Uścisnął mi dłoń i dziwnym, starym, chyba ruskim motorem odjechał z żoną.

Dzięki uprzejmości ojca Tomasza namierzyłem w Maylands kolejnych buszmenów. Valdi trafił do Australii podobnie jak Rocket, przez obóz uchodźców w Austrii. Kiedyś budował domy, obecnie jest na rencie i dorabia jako złota rączka. Zakochany w swojej Arce, niespokojny duch, poszukiwacz złota i przygód, niepoprawny marzyciel i… katastrofista. Przyjaźnie nastawiony do ludzi, zawsze służący innym bezinteresowną pomocą. Zawsze mogę na nim polegać! Zasypiam jednak, gdy godzinami snuje swoje czarne wizje o rozpadzie świata. Podziwiam natomiast jego zaradność i kolejne pomysły zbudowania perpetuum mobile. Choć fizyka fascynuje mnie od dziecka, nie nadążam za jego próbami skonstruowania silnika doskonałego, najbardziej przyjaznego środowisku.

Kiedyś opowiadał mi o silniku magnetycznym, potem dałem się wciągnąć w planowanie wyprawy pojazdem na holzgas, czyli gaz drzewny. Paliwem miały być najzwyklejsze patyki, których w australijskim buszu jest pod dostatkiem. Co ciekawe, te wszystkie teorie, kiedy im się bliżej przyjrzałem, dałoby się zrealizować. Na teoriach się jednak kończyło.

Zanim w 2002 roku wyjechałem do Australii, skontaktowałem się z Andrzejem Basińskim, dziennikarzem „Kuriera Zachodniego” i Radia Kurier w Perth. Ten zaprosił mnie na rozmowę na antenie polonijnego radia. Kiedy skończyłem opowiadać o planowanej wyprawie, powiedział do słuchaczy:

– Mam prośbę do taksówkarzy polskiego pochodzenia obsługujących lotnisko międzynarodowe w Perth. Państwo Tomalikowie przylatują we środę o piętnastej trzydzieści lotem z Kuala Lumpur. Proszę o zabranie ich z lotniska.

Zbaraniałem. Gość zadawał wcześniej sensowne pytania, wydawało mi się, że jest po mojej stronie, a tu zrobił ze mnie pośmiewisko. Tak to wtedy rozumiałem. Basiński miał jednak dobre intencje, naprawdę chciał mi pomóc. W jego prośbie skierowanej do taksówkarzy nie było żadnej ironii. Na lotnisku czekał Valdi, trzymając kartkę w wypisanym nazwiskiem. Naszą czwórką zajął się bezinteresownie, choć widział nas pierwszy raz. Na pytanie, czy słuchał radia, odparł ze spokojem:

– Nie, nie słuchałem, dowiedziałem się o waszym przyjeździe od ojca Tomasza z Maylands. Pomagam ludziom z Polski, taką mam naturę – i uśmiechnął się na potwierdzenie szczerości swoich słów i zamiarów.

Zawiózł nas do parafii i tak się zaczęło. Parafia w Maylands skupiała znaczną część Polonii Perth. To był dom otwarty. Po nabożeństwach zaprzyjaźnione grono wpadało na plebanię na sernik, kawę, gołąbki czy nawet grilla. Nasza rodzina dostała tu pokój z łazienką. Sąsiadem był świętej pamięci ksiądz Smok. Nieustraszony, niezwykle pogodny staruszek snuł godzinami opowieści o drugiej wojnie światowej, częstował mocną „smokówką” i żartował, że zabierze się z nami do buszu. Dom odwiedzały bardzo wiekowe panie, które u boku swoich mężów przeszły szlak bojowy z generałem Władysławem Andersem, a do Australii trafiły przez Południową Afrykę. Na dole domu parafialnego była jadalnia i sala projekcyjna, w której ojciec Tomasz prowadził zajęcia teatralne z młodzieżą, a dorosłym organizował kino, nie tylko z polskimi filmami i niekoniecznie o „sprawach Kościoła”. Każdej projekcji towarzyszyła degustacja upieczonego przez Tomasza chleba. Tam się żyło!

PUSTYNIA PINNACLES, PARK NARODOWY NUMBUNG

Staszek Olejnik (Spini) przywędrował na antypody, mając siedem lat. Na Uniwersytecie Australii Zachodniej ukończył chemię i doktoryzował się. Kolejne lata spędził na studiach podoktoranckich w Oksfordzie i Birmingham. W Australii, podobnie jak Valdi, oddawał się samochodowym wyprawom po buszu i zgłębiał tajemnice epifitów Tillandsia, roślin czerpiących składniki odżywcze z powietrza. Chciał przekonać ludzi do podobnego sposobu żywienia, bo to mogło okazać się przydatne w buszu.

Spini, w odróżnieniu od opisanych wyżej, jest typem introwertyka. Niewiele mówi, ale jeśli już, to zawsze z sensem. Nigdy nie narzeka i nie robi z siebie twardziela. Podziwiałem jego wiedzę, którą się nie chwalił, więc trudno było do niej dotrzeć. Wiedział wszystko o roślinach w buszu, zwierzętach, pionierach-odkrywcach.

W ostatniej chwili do naszej ekipy dołączył Zenek (Wielbłąd), inżynier znudzony życiem i pracą. Chciał jechać z nami, ale na indywidualnych warunkach. Powiedział: „z wyprawą, ale obok niej”. Nie bardzo wiedziałem, co to ma znaczyć, ale się zgodziłem. Miał ukończony kurs komandosów SAS i najlepsze z nas auto, które w trakcie wyprawy często topił w bagnach. Tym sposobem do projektu pozyskałem czterech hardych polonusów z Perth, a wcześniej dwóch przyjaciół z Polski: rock’n’rollowca Pawła Bulskiego (Dingo) i księgarza Darka Michasiowa (Biedrona).

Pawła poznałem, pracując dla Kompanii Muzycznej Pomaton EMI. Zanim tam trafił, grał na basie w formacjach rockowych. W kolejnych latach, jako tour manager, towarzyszył wielu znanym muzykom, między innymi duetowi Anita i John oraz zespołom Myslovitz, Cool Kids of Death, a niedawno także grupie Pustki. Miał za sobą kilkanaście eskapad rowerowych i potężny pęd ku Australii. Oczytany, głównie w literaturze amerykańskiej. Podobnie jak ja miłośnik muzyki z pogranicza gatunków.

Darek otarł się o Amerykę Południową i Azję. Do Australii jechał bez napięcia, bardziej ciekawy samego kraju niż przygody, która go czeka.

Dwa tygodnie przed wyjazdem podczas burzy mózgów omówiliśmy szczegóły wyprawy, podział kompetencji, sprawy sprzętowe i zaopatrzeniowe. Zapadła decyzja, że w konwoju pojadą cztery samochody: trzy toyoty land cruiser i kia 4WD. Będziemy korzystać ze szczegółowych map i nawigacji GPS. Wszystkie samochody będą miały radia CB. Weźmiemy także jedno radio AM (fale długie), gdyby trzeba było wezwać na pomoc pogotowie ratunkowe, Latających Doktorów (Flying Doctors). Nie mieliśmy szans na zabranie odpowiedniej ilości paliwa na całą trasę przez busz (około dwóch tysięcy kilometrów). Miesiąc wcześniej zapłaciłem kartą kredytową za zrzut paliwa w dwóch dwustulitrowych beczkach w połowie szlaku, przy studni numer 23.

– Mam nadzieję, że będzie tam, gdzie się go spodziewamy, w przeciwnym razie wakacje się nam wydłużą – skomentował Spini.

– Masz rację, nie do końca możemy temu zrzutowi paliwa ufać. Dlatego zabieramy zapas żywności na miesiąc i wody przynajmniej dwieście litrów na konwój – odparłem.

– Wzdłuż pustynnego szlaku są studnie, w niektórych nawet jest woda. Studnie są oznaczone kolejnymi numerami – uzupełniał naszą wiedzę Valdi.

Następnego dnia pojechaliśmy w okolice Lancelin przetestować auta. To piękne miejsce jest rezerwatem przyrody. Jeździliśmy po oceanicznej plaży i pięliśmy się po wysokich wydmach. Nie brakowało wertepów i skalistych podjazdów.

Najbardziej byłem skupiony na podjazdach. Trzydziestoletnia toyota land cruiser FJ40 to klasyk jazdy terenowej, prawdziwy łazik, prawdopodobnie najlepsze auto do poruszania się w buszu. Po skałach chodziła jak pająk. Jej sylwetka wywoływała prawdziwie ciepłe uczucia. Myślę, że nawet kobietom by się podobała. Rekordy popularności biła jednak Arka Valdiego. Nieraz podchodzili do nas ciekawscy, pytali, co to za dziwoląg, robili autu zdjęcia z uradowanym właścicielem lub bez niego. Arka przypominała amfibię Pana Samochodzika. Samoróbka pasjonata motoryzacji. Trzy miejsca do spania w środku i dwa na dachu. Trzy minuty zajmowało zamontowanie aneksu jadalnego. Zdecydowaliśmy, że to będzie auto bazowe wyprawy.

Na sobotę poprzedzającą wyruszenie w drogę Rocket pospraszał znajomych na przedwyjazdowe party na swoim ranczo. Przybyło około trzydziestu osób, głównie z australijskiej Polonii. Ciekawi naszego projektu zadawali sporo pytań. Wielu z nich pracowało w buszu, toteż nastawiałem uszu, klejąc na samochodach logotypy sponsorów i patronów medialnych. Piwo, kiełbaski, baranie czopsy i steki wołowe, dużo polskiego bluesa, a nawet tańce w otwartym garażu. Niemal do białego rana. Potem godzina snu i pobudka.

O piątej rano w strugach deszczu wyruszyliśmy.

Spełniało się moje marzenie. Byliśmy pierwszą polską wyprawą na pustynnym szlaku Canninga. Siedmiu marzycieli w czterech maszynach. Najpierw asfaltem tysiąc kilometrów drogą, przy której są tylko cztery miejscowości, co daje przedsmak pustki. W dzienniku podróży zanotowałem:

Znikamy z jakiegokolwiek zasięgu na co najmniej dwa tygodnie. Jesteśmy doskonale przygotowani i zaopatrzeni.

Czułem, że zaczynam nowy rozdział w życiu, coś bardzo ważnego. Podróż, która będzie trwać latami. Z perspektywy czasu muszę przyznać, że jednak byłem pod opieką anioła stróża. Porwałem się z motyką na słońce, które udało mi się zupełnie przypadkiem podbić i oswoić. Samo skompletowanie tak dobrej załogi było sukcesem. Do dziś zachodzę w głowę, jak udało mi się ich namierzyć i namówić do szaleństwa. Albo jeszcze inaczej: jak to się stało, że w odpowiednim momencie powpadaliśmy na siebie?

Po zachodzie słońca zjechaliśmy kilkaset metrów z asfaltowej drogi i rozbiliśmy nasz pierwszy obóz w buszu. Pierwsze ognisko, pierwsze puszkowe delikatesy i herbatka z czajnika billy, pierwszy nocleg w swagu. I pierwsze lęki, strach przed mrokami pustyni. Wybrałem miejsce na dachu Arki Valdiego, czyli pod chmurką. Reszta załogi spała w samochodach i namiotach. Było zimno i padał lekki deszcz. Dobranoc pod Krzyżem Południa, którego nie dojrzałem tej nocy zza chmur.

Około dwunastej następnego dnia dojechaliśmy do Wiluny, niewielkiej osady aborygeńskiej, gdzie krzyżują się słynne szlaki pustynne, dokładnie tysiąc kilometrów od Perth. Wioska jest stolicą powiatu większego od połowy obszaru Polski. Tu zaczyna się Canning Stock Route. Było chłodno i ciągle padał deszcz. Niestety informacje, które wcześniej zebrałem, potwierdziły się. Północna część szlaku była zalana, nieprzejezdna i oficjalnie zamknięta. Wraz z Rocketem i Dingo odwiedziliśmy komisariat miejscowej policji, by powiadomić o naszym wyjeździe w busz.

– Dokąd się wybieracie? – zapytał biały policjant zza kontuaru, nad którym wisiała flaga aborygeńska.

– Canning Stock Route – odparłem krótko.

– Od studni numer 35 trasa jest zalana i oficjalnie zamknięta. Nie mogę wam zabronić próby przejechania całego szlaku, ale przestrzegam, że to niebezpieczne, i generalnie odradzam. Możecie i powinniście zakończyć podróż Canning Stock Route przy studni numer 34 i szlakiem Tallawana wrócić do cywilizacji – policjant, choć uprzejmy, wydawał się bardziej przestraszony niż my.

Uzupełniliśmy zapasy żywności, paliwa, wody. Dookoła kręciło się wielu Aborygenów. Rocket zaczął żartować i po chwili ich srogie twarze stały się uśmiechnięte. Jeden z nich, najbardziej pogodny, chciał nawet z nami pojechać. Mówił, że nasz szlak przecina jego ziemie. Chciałem go zabrać, ale ten pomysł nie spotkał się aprobatą moich kolegów.

CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

– Lunch z puszki i w drogę po przygodę – zarządziłem krótki postój na posiłek. Towarzyszył mi dreszcz emocji, spora radocha, że oto nadeszła chwila, o której marzyłem miesiącami, może nawet latami.

– Teraz trzeba to przeżyć, bo to se ne vrati, Pane Tomalik! – mruknąłem przekornie do siebie, znając prawdziwe znaczenie tych słów. Ne vrati znaczy po czesku „nie opłaca się”. Byłem pewien, że tego, co tu robimy, nie da się wycenić. Kilka kilometrów za Wiluną wjechaliśmy na właściwy szlak.

Nie bez powodu Canning Stock Route jest nazywany szlakiem śmierci, w ciągu czterdziestu lat zginęło tu około trzydziestu osób. Dingo rytualnie obsikał miejsce pod tablicą i ruszyliśmy. Niebo nad nami dalej płakało. Deszcz na pustyni źle wróży. Krótka, ale intensywna ulewa może zalać auta na kilka dni, a nawet dłużej. Droga stawała się coraz trudniejsza. Pod kołami same rozpadliny i podjazdy. Pękły trzy kanistry, sami nie wiedzieliśmy kiedy. Dingo ze Spinim stracili czterdzieści litrów wody, ja z Rocketem – dwadzieścia. Arce podczas silnych kolizji ze skałami uszkodziły się wahacze. Beczki z paliwem przytwierdzone na dziobie utworzyły dźwignię, skrzywiły oś pojazdu, a to zniszczyło dyferencjał. Od tego momentu przednie koła Arki cały czas były pochylone. Zacząłem się obawiać, co dalej, ale Valdi przekonywał, że to nic, bo niedługo możemy mieć znacznie poważniejsze problemy.

CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

W ciągu całego dnia, czyli około ośmiu godzin jazdy, pokonaliśmy zaledwie 130 kilometrów, co nie znaczy, że nie było przyjemnych momentów. Po trzech dniach podróży przez Outback zza chmur wyjrzało wreszcie słońce, a wraz z nim wyskoczyły z buszu pierwsze kangury, wychynęły stada strusi emu, półdzikiego bydła i jednogarbnych wielbłądów. Z bezpiecznej odległości obserwowałem jednego z najbardziej jadowitych węży na świecie, zdradnicę śmiercionośną. Przemierzaliśmy tereny pasterskie z dużą ilością sawannowych traw spinifex, które o zachodzie słońca srebrzyły się i rytmicznie falowały w rytm muzyki wiatru, jak polskie łany zbóż. Ta wszędobylska trawa jest ważnym elementem pustynnego „wnętrza” Australii. Porasta niemal cały bezkresny interior.

– Spinifex jest niebezpieczny – przestrzegał Rocket. – Nasiona zapychają chłodnice samochodów. W kontakcie z układem wydechowym auta mogą nawet spowodować pożar. A suche liście są jak igły, potrafią dotkliwie zranić, nawet przez ubranie – dodał.

Przy studni numer 6 założyliśmy kolejny obóz. O dziwo, była w niej woda. Przed posiłkiem ruszyliśmy na wzgórze, z którego zachód słońca wydawał mi się nierealnie piękny. Dalej czekała nas krwista czerwień i wyniosłość kolejnych wydm, aż do katedralnych klifów skalnych kryjących malowidła Aborygenów sprzed tysięcy lat.

Kolejnego dnia dojechaliśmy do wodopoju zwierząt, gdzie droga nagle się urywała. Wielbłąd, zanim zdążyłem się zastanowić, uderzył z pretensjami.

– No i co, gdzie ta droga? Nie umiecie znaleźć!? – pytał bardzo nerwowo, jakby się stało coś naprawdę złego.

Pomyślałem, że agresję wywołuje prawie zawsze słabość, ale głośno tego nie powiedziałem. W pełnej napięcia ciszy próbowałem skonfrontować mapę ze wskazaniami długości i szerokości geograficznej z GPS-a, bo prosty model Garmina, którym się posługiwałem, oczywiście nie pokazywał drogi. Nic z tego nie wynikło, więc poszedłem szukać porady u krów. Obszedłem zagrodę wodopoju dookoła i nagle mnie oświeciło. To krowy zadeptały drogę, trzeba poszukać dalej. Niecałe sto metrów od wodopoju, ukryta wcześniej przed naszym wzrokiem przez wysokie krzaki, wyłoniła się droga. Ryknęliśmy śmiechem. Postanowiłem jednak, że od tej pory to nasz samochód będzie jechał z przodu konwoju. Przynajmniej będzie wiadomo, kto zgubi szlak.

Kawałek dalej kończyły się tereny pasterskie, a zaczynały czerwone piaszczyste wydmy. Zapowiadała się zabawa i towarzysząca jej adrenalina. Czerwonobrunatne fale wydm „rolowały” szlak Canninga daleko, aż po horyzont. To prawdziwe wyzwanie dla podróżujących Canning Stock Route. Wydmy mają rozciągłość równoleżnikową, a my podróżowaliśmy „trawersem”, z południowego zachodu na północny wschód. Zbocza wydm od strony północnej są twardsze, łagodniejsze i łatwiejsze do pokonania. Od strony południowej, gdzie piaski są bardziej lotne, zadanie jest znacznie trudniejsze. Aby na wydmie nie zakopać się w piachu, trzeba podjeżdżać, trzymając napęd na wysokich obrotach, i koniecznie zmniejszyć ciśnienie w kołach. Większą moc i bardziej płynną trakcję zapewnia reduktor w pozycji low range (dla niewtajemniczonych: przełożenie na niższe obroty i większą moc, za to zdecydowanie mniejszą prędkość). Na szczycie wydmy trzeba gwałtownie ściągnąć nogę z gazu, by nie pofrunąć jak Adam Małysz. Nigdy nie wiadomo, w co można wpaść za wydmą. Poziom naszej adrenaliny gwałtownie rósł. Takich przeszkód mieliśmy do pokonania ponad dziewięćset, a wysokość niektórych z nich dochodziła do dwudziestu metrów!

Jednym z mitów dotyczących Outbacku jest opinia, że nie można się tu zgubić. Owszem, wydmy są regularne, równoległe, wręcz ułożone według matematycznego porządku, więc teoretycznie dałoby się odtworzyć swoją drogę wstecz. Moim zdaniem to możliwe tylko w teorii. Człowiek wrzucony w ten świat poczuje się jak w labiryncie.

– Najłatwiej jest rano, kiedy piach nie jest jeszcze taki sypki – doradzał Rocket i przypomniał historię ze swojej pracy w buszu. – Pewnego razu nasz obóz stacjonarny był w takim miejscu, że mieliśmy trudność z dostarczeniem paliwa. Cysterna dojechała na odległość dwóch kilometrów od naszego campu. Kierowca obejrzał teren i powiedział, że jego auto dalej nie pojedzie. Nie pomogły żadne dyskusje. Jeden z zatrudnionych przy projekcie Aborygenów podszedł do bossa i zaoferował swoją pomoc. Ten się zgodził. Aborygen dostał kluczyki, a ludzie w obozie robili zakłady na całkiem pokaźne sumy. Ja szanowałem swój grosz, więc nie postawiłem kasy, ale intuicyjnie obstawiałem, że przejedzie. Aborygen ruszył o świcie, zanim wybiła czwarta. Bez szwanku pokonał piaski. Dostał premię i zasłużył na brawa. Kiedy szef zapytał go, jakich zaklęć użył, Aborygen odpowiedział spokojnie, że o czwartej nad ranem piach jest najmniej sypki.

Z trudnościami, ale pokonaliśmy prawie tysiąc wydm. Nasze najkrótsze auto, przypominające starego jeepa, miało najłatwiejsze zadanie. Ale i tak kilka razy samochód tracił moc i tuż przed wierzchołkiem milknął. Kilkakrotnie zapchał się filtr paliwa. Trzeba było stoczyć auto na dół wydmy, otworzyć maskę, ściągnąć dziada, wydmuchać śmieci, przykręcić go z powrotem i pchać się dalej. W ustach pozostawał gorzki smak benzyny.

PRZECIĄGANIE AUTA PRZEZ WYDMĘ, TAKICH DO POKONANIA NA CANNING STOCK ROUTE JEST PONAD DZIEWIĘĆSET

Między kolejnymi wydmami pojawiały się coraz to nowe i różne światy z odmiennymi mieszkańcami. Właśnie przekraczaliśmy południową granicę występowania dębów pustynnych. Kazuaryny, uważane za najlepsze drewno opałowe na świecie, rosną rodzinami, ale smuklejsze „dzieci” są niepodobne do rodziców, stąd często bywają mylone z innymi gatunkami drzew. To z nich Alfred Canning budował studnie. Nam przypominały bardziej sosny niż polskie dęby. W zasobniejszych w wodę rejonach kontrastują z nimi dostojne „duchy” niemal śnieżnobiałych eukaliptusów (ghost gum). Spośród drzew wyskakiwały kolejne stada emu i kangurów. Na australijskim safari nie było tylko ludzi, nawet najmniejszych ich śladów. Im dalej wjeżdżaliśmy w ten świat, tym bezpieczniej się w nim czułem. Wieczorne ogniska cementowały naszą przyjaźń, choć zdawałem sobie sprawę, że każdy z nas myśli zupełnie inaczej. Dłuższy pobyt na pustyni jest jak głodówka: skrzętnie skrywane toksyny i lęki wychodzą na światło dzienne, czy tego chcemy czy nie. To wywołuje duży dyskomfort i nie każdy sobie z nim radzi.

Podczas jednej z wypraw Valdi i dwukrotnie od niego młodszy Chudy, najmłodszy uczestnik podróży, bardzo się zaprzyjaźnili. Różnica wieku, prawie trzydzieści lat, nie miała większego znaczenia. Pustynia łączy, jest jak rejs jachtem po oceanie. Oczywiście na pokładzie nie brakuje sporów, ale jeśli załoga jest dobrze dobrana, to każda osoba wzmacnia relacje. Nie wszystkie konflikty umiem rozbroić, niektórych nawet nie widzę, innych się brzydzę. Cztery lata po jednej z wypraw, w czasie przypadkowej rozmowy, dowiedziałem się, że między panami X i Y była cicha, podskórna, ale wyjątkowo zacięta niezgoda. Ze zdumienia i niedowierzania przecierałem oczy.

CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

Jako szef wielu wypraw bałem i boję się braku konfliktów. To bardzo źle by mi pachniało, gdyby trzeciego dnia nadal była sielanka. W dłuższej perspektywie spodziewałbym się burzy, kataklizmu, nad którym nie zapanuję, który rozwali ekspedycję. Każdy z moich towarzyszy to wielki oryginał, silna, ale i mocno pogmatwana osobowość z wielką potrzebą wolności. Trudno takich utrzymać na smyczy. To wyjątkowo rogate stado. Jednoczy nas raczej cel, zapach buszu i przygody, a nie moje starania. Od lat mam znakomite relacje z Valdim, Rocketem i Ptaszkiem. Kiedy jadę na kolejną wyprawę do Australii, na lotnisku w Perth witają mnie we trójkę, a potem żegnają w takim samym składzie, bez względu na to, z kim planuję najnowszy projekt. Pijemy kawę, opowiadamy sprośne dowcipy, śmiechem zbywamy problemy, które ma każdy z nas. Ta przyjaźń ma swoje źródło w tym, co przeżyliśmy na pustyni. Nigdy nie nadużywałem swojej władzy, nie odczuwam takiej potrzeby i chyba nawet bym nie potrafił. Znakomicie realizuję się w roli organizatora, wymyślam cele, wytyczam trasy, ustalam terminy, zganiam wszystkich pod jeden sztandar. Na miejscu czasami się mądrzę, ale decydujący głos zabieram tylko w najbardziej istotnych sprawach. Jestem kumplem, towarzyszem, ale nie wodzem. Każdy wie, co ma robić.

Jechaliśmy naprzód. W ciągu tego dnia pokonaliśmy aż 130 kilometrów. Średnia: szesnaście kilometrów na godzinę…

Pewnego wieczoru biwakowaliśmy w miejscu, którego chyba nigdy nie zapomnę. Siedzieliśmy przy ognisku, otaczały nas wysokie klify czerwonych skał, pod nogami było pełno otoczaków, a za plecami mieliśmy potężny eukaliptus.

O co chodzi? Chyba jesteśmy w korycie okresowej rzeki, pomyślałem.

– Popatrzcie, tam na horyzoncie – pokazałem kierunek, z którego biło jakieś dziwne światło.

– Niechybnie UFO – ironizował Dingo.

– To pożar buszu – skwitował Valdi.

Bladoczerwona łuna konkurowała z krwistym zachodem słońca, który wydał mi się nierealny, bo trwał tak krótko. Dwa kwadranse później było już zupełnie ciemno. Ognisko, herbatka z czajnika billy, strawa na sen, który jednak nie nadchodził. Ktoś wpadł na pomysł aborygeńskich tańców przy ognisku. Spini wybijał rytm, uderzając dwoma kawałkami drewna (clap-sticks), półnagi Rocket tańczył wokół ognia niczym wąż, a reszta próbowała złapać melodię improwizowanej naprędce pieśni. Za nami roztaczała się totalna ciemność, powietrze stało, miałem wrażenie, że nasze głosy niosą się daleko w busz.

– Ciekawe, skąd jutro zawieje wiatr – zastanawiał się Rocket, gdy tylko zakończył swój program artystyczny. – Jesteśmy może dwadzieścia–trzydzieści kilometrów od tego pożaru…

Po śniadaniu postanowiliśmy spenetrować teren wokół okresowej rzeki Durba. W obozie chciał zostać Biedrona. Zdziwił mnie, prosząc o zostawienie nabitego winchestera.

– Tak na wszelki wypadek, gdyby zaatakowali nas Aborygeni. Węszę duchy o złych zamiarach – próbował żartować, ale za tym ewidentnie czaił się prawdziwy lęk.

Klify i wąwozy nas zachwyciły. Znaleźliśmy tam malunki aborygeńskie i oczko wodne. Wzięliśmy cudowną, bo pierwszą od tygodnia, kąpiel.

Między studniami numer 18 i 19 przeoczyliśmy objazd i wpakowaliśmy się wprost w objęcia bagnistego, częściowo wyschniętego jeziora Disappointment. Natychmiast gdy się zorientowałem, wcisnąłem gaz do dechy i mocno trzymałem pedał! Łazik niemal uniósł nas w powietrze, ledwo panowałem nad kierownicą. Nam udało się przejechać, ale zabrakło czasu na nadanie radiem ostrzeżenia pozostałym. Spini z Dingo pruli za nami. Nie zdawaliśmy sobie sprawy, że teren pod kołami jest tak bardzo grząski. Niestety mieli cięższe auto i jechali z mniejszą prędkością. Silnik ich auta zawył jak bestia – pogrążali się. Po chwili stali zagrzebani w błocie po zderzaki. Kolejne dwa samochody konwoju szczęśliwie zatrzymały się na suchym i twardym gruncie. Chwilę później zrobiło się nerwowo. Każdy z nas miał najlepszy pomysł na wyciągnięcie samochodu. Zamęt jednak trwał krótko. Całą akcję należało przeprowadzić tak, aby nie utopić kolejnego auta. Najlepszym pomysłem było wyrwanie tego zanurzonego przy użyciu liny. Pierwsze suche miejsce było jakieś osiemdziesiąt metrów od zakopanej toyoty.

– Czy wystarczy nam lin? – moje pytanie zawisło w powietrzu.

Wyciągnęliśmy wszystkie liny i powiązaliśmy je razem. Starczyło na styk. Bryzgające spod kół błoto upstrzyło nas od stóp do głów. Lina urywała się kilkakrotnie, ale kolejne próby okazały się już skuteczniejsze.

Oto cywilizacja XXI wieku w uścisku Małej Pustyni Piaszczystej, pomyślałem. Po godzinie wszyscy znajdowaliśmy się na suchym i twardym gruncie.

To był trudny dzień. Prócz utopienia auta Spiniego i Dingo Arka Valdiego złapała dwie gumy i miała problemy z czterema wydmami. Udało się ją jednak przeholować. Według map i wskazań GPS-a minęliśmy właśnie zwrotnik Koziorożca. W ciągu czterech dni pokonaliśmy sześćset pięćdziesiąt kilometrów. Do najbliższego przyczółka cywilizacji, leżącego na północnym końcu Canning Stock Route miasteczka Halls Creek, mieliśmy ponad tysiąc dwieście kilometrów, czyli minimum tydzień jazdy. O ile przejazd północną częścią szlaku okazałby się w ogóle możliwy…

Jezioro Disappointment (Rozczarowanie) wyglądało jak ścięte lodem Śniardwy, tyle że po horyzont ciągnął się nie lód, ale kilkunastomilimetrowa warstwa soli. Słona tafla. Fatamorgana. Na horyzoncie na przemian pojawiały się i znikały jakieś kształty. Oszołomieni bielą dotarliśmy do Georgia Bore. Nasza wyprawa dojechała do skrzyżowania! W lewo można było uciec do cywilizacji szlakiem Tallawana, w prawo szlakiem Windy Corner trafić w środek paszczy Pustyni Gibsona. Była tu studnia, jedna z tych nienumerowanych, za to ze sporym zapasem wyjątkowo czystej wody, zachęcająca do dłuższego biwaku. Do tego miejsca nie spotkaliśmy na szlaku nikogo.

Ja za ludźmi nie tęskniłem, ale nie miałem pewności, czy pozostali z ekipy myślą podobnie. Generalnie nikt się nikomu z takich słabości nie zwierzał, przynajmniej nie słyszałem tego. Każdy grał twardziela, kilku rzeczywiście nimi było. Jeszcze przed kolacją pojechaliśmy dwoma autami po zamówiony zrzut paliwa, zaledwie dwadzieścia kilometrów od biwaku. Moje nazwisko było wypisane żółtą farbą na dwóch beczkach, co oznaczało czterysta litrów benzyny dla nas. Były też beczki z innymi nazwiskami.

– Spini, tego paliwa nikt nie pilnuje. Nie obawiałeś się, że go tu nie znajdziemy? – zapytałem, kiedy zobaczyłem sterty pustych i pełnych beczek.

– Święte prawo buszu mówi, aby ich nie tykać, bo można nie tylko przerwać komuś eskapadę, ale i odciąć mu drogę do uzyskania pomocy. To może być sprawa życia i śmierci. Australia jest wciąż krajem bardzo uczciwych ludzi. Tu masz jeden z dowodów – powiedział z satysfakcją.

Kiedy wróciliśmy do obozu, wydał nam się martwy. Stężenie złej energii było wysokie, miało wręcz ostry zapach, a płonące ognisko było chłodne jak woda ze studni głębinowej. Wielbłąd kolejny raz odrzucił zaproszenie na wieczorną naradę. Valdi chodził posępny, bo wiedział, że jego ukochana Arka raczej nie ma szans pokonać całej trasy. Biedrona stawał się coraz bardziej lękliwy. Narzekał na słońce, ale nie smarował skóry kremem z filtrem przeciwsłonecznym. W upał zakładał polar. Chyba nie taką Australię sobie obiecywał. Wyczułem, że aby wyprawa przetrwała, coś musi się zmienić. Wiedziałem, że muszę podjąć trudne decyzje. Nie sprzątając po kolacji, w minorowych nastrojach poszliśmy spać. Wyjątkowo próbowałem zasnąć w namiocie. W mojej głowie kotłowały się myśli, szukałem najlepszego rozwiązania. Wycia psów wypełniły grozą złowieszczą noc. Dingo biegały bez opamiętania między namiotami, tłukły się między garnkami. Do rana nie zmrużyłem oka.

ZMUMIFIKOWANE OWADY W SOLI JEZIORA DISAPPOINTMENT

– Walduś, przed nami najtrudniejszy odcinek trasy, najwyższe wydmy, których, moim zdaniem, uszkodzona Arka nie pokona. Musisz zdecydować, czy jedziesz dalej. Mój warunek jest taki, że jeśli samochód ugrzęźnie lub dozna takiej awarii, że sobie nie poradzimy, weźmiesz najpotrzebniejsze rzeczy i przesiądziesz się do jednej ze sprawnych toyot. Nie mamy czasu ani pieniędzy na akcję wyciągania auta, która może potrwać nawet kilka tygodni. Wezwanie pomocy drogowej w tym terenie jest zupełnie niemożliwe.

Musiałem być całkowicie szczery, choć nie przyszło mi to łatwo, bo Valdiego bardzo lubiłem.

– Nie mam żalu – powiedział. – Wrócę szlakiem Tallawana.

Żeby odreagować, ubrał się w strój poszukiwacza złota i ruszył z detektorem na oślep. Było mi bardzo przykro, że tak musi być. Valdi, ten stary poczciwiec, niespokojny duch, który z wyprawą był najmocniej i najdłużej ze wszystkich związany, zamilkł. Jego Arka dokonała prawdziwego wyczynu, pokonała połowę trasy Canning Stock Route.

Rozmowa z Wielbłądem była równie trudna…

– Przykro mi, ale muszę ci podziękować za dotychczasową współpracę i odmówić dalszej możliwości wspólnej jazdy. Twoje zachowanie było dla całej załogi destrukcyjne. Mogę się mylić, ale taką właśnie podjąłem decyzję – powiedziałem, patrząc mu prosto w oczy.

Wiedział, dlaczego to zrobiłem, więc nie drążył tematu, ale wydawał się mocno zaskoczony. Powiedział krótko:

– Chyba nigdy w życiu nie podam ci już ręki.

Nie było to miłe, ale zapewne szczere.

Biedrona zdecydował, że nie jedzie z nami dalej. Postanowił, że wróci z Valdim do cywilizacji. Byłem zaskoczony. Mimo że widziałem, iż wyprawa go mocno gniecie, nie przeczuwałem, że odpuści sobie jej najmocniejszą, najciekawszą część. Trudno. Podzieliliśmy zapasy jedzenia i ruszyliśmy w różne strony: dwa auta na północ, dwa na zachód.

JEZIORO ROZCZAROWANIE (LAKE DISAPPOINTMENT, AUSTRALIA ZACHODNIA)

Przez kolejne dni obserwowaliśmy pożar buszu w oddali. Znaczyłem go na mapie i zastanawiałem się, jak szybko może podejść pod Canning Stock Route. To jest największe, najbardziej niebezpieczne zło pustyni. Wspinaliśmy się na kolejne wydmy, kręcąc spirale o średnicy kilku kilometrów. Wydawało się, że dym i pożar, do którego się zbliżaliśmy, jest już za następną. Złudzenie powtarzało się wielokrotnie. Mijaliśmy doliny śródwydmowe z zupełnie wypaloną roślinnością, czarne kikuty na tle czerwonego piachu.

– Dym jest coraz gęstszy i coraz bliżej. Zmierzamy w paszczę pożaru? Czy nam zagrodzi drogę? – pytałem Rocketa. Trzeciego dnia minęliśmy ogień zaledwie o kilometr.

– Nie ma żartów, jeśli pożar przetnie nasz szlak, będziemy musieli zawrócić. O ile to w ogóle będzie możliwe… – odparł.

Jechaliśmy przez najwyższe wydmy na Canning Stock Route. Niektóre z nich, choć auta były zupełnie sprawne, udało się pokonać dopiero za trzecim podejściem. W zasięgu wzroku mieliśmy tylko psy dingo i stada wielbłądów.

Nieprawdopodobne były zmiany szaty roślinnej. Niemal za każdą wydmą wyłaniał się inny krajobraz o ostrych konturach. Za każdym razem surowy, a jednocześnie delikatny, subtelny: fantasmagoryczne kwiaty, dostojne trawy spinifex, prastare sagowce, krzaczasto-drzewiaste banksje (nektar ich kwiatów to jeden z przysmaków Aborygenów), to znowu wysokie badyle akacji ze „sparaliżowanymi” gałęziami, które mogą budzić grozę, strach. Wszystko zatopione w czerwonobrunatnym oceanie piasków.

IN THE MIDDLE OF NOWHERE

Wkrótce dojechaliśmy do studni numer 26. To miejsce historyczne, znajduje się tu pomnik upamiętniający Alfreda Canninga: dwa blaszane pojemniki na wodę do przewożenia na grzbiecie wielbłąda. Ponieważ studnia nie wyschła, postanowiłem wykonać chrzest załogi i pasowanie na buszmena. Kubeł wody na łeb i maczetą w tyłek (tak aby pasowany poczuł!). Ślubowaliśmy sobie wierność i uczciwość wyprawową aż do Halls Creek albo jeszcze dalej. Kolejno: Spini, Rocket i Dingo. W metalowej skrzynce znalazłem zeszyt z wpisami, który dojrzewał tu od dwudziestu lat.

Następna studnia była kompletnie spalona przez niedawny pożar. Miejsce na nocleg znaleźliśmy w łanach traw spinifex, pośród czerwonych piaszczystych plam, w sam raz na rozłożenie tam swagu.

Niedługo potem jedliśmy pierwsze świeże mięso od dwóch tygodni. W okolicach studni numer 33, na terenie gminy Kunawarritji, Aborygeni podzielili się z nami mięsem wielbłąda.

Tego dnia pobudka była o szóstej. Brrrrrrr jak zimno, prawie zero stopni. Dorzuciłem trzy patyki do niewygaszonego ogniska i po pięciu minutach sączyliśmy poranną herbatkę. Przy niej – narada buszmenów.

– Teoretycznie powinniśmy od tego miejsca pojechać szlakiem Kidsona do cywilizacji, opuszczając północną, zalaną część Canning Stock Route – zacząłem – ale mamy paliwo, zapas żywności, wodę, sprawne samochody, zdrowie i determinację. Spróbujemy? – zapytałem z wielką nadzieją w głosie.

Rocket i Dingo skinęli głowami. Spini popatrzył na nas i zamilkł na chwilę. Upił kilka łyków, co trwało wieczność.

– Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego. Jedziemy!

Przygoda napędza, a strach przed nieznanym stymuluje. Na tym terenie nie ma żadnych szans na jakąkolwiek pomoc. Paliwa mieliśmy na styk, zresztą i tak nie mogliśmy go więcej zabrać. Do pokonania zostało nam co najmniej sześćset kilometrów. Przed studnią numer 36 szlak, zgodnie z przewidywaniami, był pod wodą. Rocket i Dingo pieszo sprawdzili głębokość i twardość dna. Brodzili po pas.

– Nie mamy szans przejechać ani objechać tego rozlewiska – rzucił Rocket. Wróciliśmy dziewięć kilometrów, porzuciliśmy szlak i przeciskaliśmy się grzbietami wydm. Przed sobą mieliśmy albo kopny piach, albo podmokły teren. Każdy przejazd badaliśmy, wysiadając z auta. Silniki charczały na najniższych przekładniach i przy największych obciążeniach, jakby chciały wyskoczyć spod maski. Poruszaliśmy się bardzo wolno, kilka kilometrów na godzinę. Zachód słońca zastał nas w odległości dziesięciu kilometrów od studni numer 39. Najgorsze było za nami, „rozjechaliśmy” te pieprzone mokradła! To był najtrudniejszy dzień wyprawy. Niedaleko biwaku trafiliśmy na kolejne ślady po wyprawach z poprzednich lat: przyczepę i ramę motocykla.

Cholernie zmęczeni zasnęliśmy. Rozgwieżdżone niebo z Krzyżem Południa spadło bardzo nisko, na wyciągnięcie ręki. Na dobranoc dingo zawyły do księżyca.

Pobudka, wstać! Koniom wody dać! Ja tu trąbię pół godziny, a wy śpicie s.......ny! – przypomniałem sobie piosenkę z Czterech pancernych i w ten niewybredny sposób budziłem załogę w kolejne dni.

W dzienniku podróży zanotowałem:

Coraz większy upał od wczesnych godzin porannych. Coraz więcej czerwonego piachu, coraz mniej roślinności. Oto jesteśmy w paszczy czerwonej bestii! Mapa błędnie prowadzi nas do studni numer 43. Upał jest dokuczliwy, trudny do zniesienia, na szczęście wieje wiatr. Wracamy na główny szlak, który z każdym kilometrem staje się dzikszy, bardziej zarośnięty, nieprzejezdny. Wysokie krzaki przez otwarte okno chłostają nas bez litości. Toniemy w patykach, liściach, kurzu i pająkach. Jeśli za późno zlokalizujemy dziurę w drodze i wpadniemy tam ze zbyt dużą prędkością, cały kurz w aucie podnosi się tak, że nie widzę Rocketa, który siedzi obok mnie. Nie do uwierzenia! Chcieliśmy piekła – oto jest, w całej krasie. I żadnych ludzi w promieniu kilkuset kilometrów.

Wokół odsłaniały się kilkudziesięciometrowe skaliste pagóry, świadkowie dawnych epok. Odkryłem tu echo z niespotykanym półtorakrotnym odbiciem. Po kilku strzałach na wiwat z winchestera pojechaliśmy dalej.

Tego dnia, tak blisko celu, złapaliśmy pierwszą gumę w naszym aucie. Niewiarygodne, bo auto Spiniego łapało gumy regularnie.

Wyprawa drogą, której nie ma

Był tylko jeden sposób na zmianę opony - najechać równocześnie dwoma samochodami na koło. Okazała się jednak tak zapieczona po jeździe przez pustynię, że uczestnicy wyprawy nie zdołali jej ściągnąć z felgi.

Siedmiu ludzi w czterech terenowych maszynach stawiło czoło prażącemu słońcu, piaskom i błotom. Oto historia polsko-polonijnej wyprawy przez bezdroża Australii.

– Popatrz na to wzgórze. Może by się tam wdrapać samochodem? – zapytał z niebezpiecznym ogniem w oczach Rocket.

– Zwariowałeś, za stromo, nie damy rady – tonowałem jego szalony pomysł i mocno ścisnąłem kierownicę.

– OK, zmieńmy się za kierownicą, załatwię skurczybyka!

Wiedziałem, że go nie powstrzymam. Ja też bywam uparty, mam idiotyczne pomysły. Nie podobało mi się to, co planował, ale rozumiałem go. Z emocjami się nie walczy, pomyślałem.

– Go as you flow, mate! – rzuciłem mu jako wsparcie. Zanim ruszył, wydał z siebie słynny odgłos konia paszczą: „ihaaaaaaaa”, a ja dyskretnie uchyliłem drzwi, przygotowując się do ewentualnego katapultowania. Dingo i Spini obserwowali nas z politowaniem z bezpiecznej odległości.

Rocket ruszył z szalonym impetem. Na początku szło dobrze, auto dzielnie pokonywało pochyłość, ale przed samym wierzchołkiem przednie koła oderwały się od skalistego podłoża. Samochód przez chwilę był poza kontrolą, a ja już miałem skakać. Zanim się zebrałem, łazik opadł na cztery koła i chwilę później był już na szczycie wzgórza. Rocket otarł pot i popatrzył na mnie spojrzeniem wymuszającym uznanie.

– Widziałem, że ci się dupa marszczy, o mały włos nie przekoziołkowaliśmy! Jesteś, przyjacielu, nieobliczalny – uścisnąłem mu dłoń.

– Popatrz jak tu ładnie – rozejrzał się dookoła. – Następnym razem, kiedy pojedziemy Canning Stock Route, zabierzemy ze sobą fraki i białe koszule. Wyjedziemy tu ponownie i spięci na elegancko obalimy butelkę szampana – rozmarzył się przekornie.

Podobnie jak ja nie znosił garniturów i nie pił szampana.

– Dobrze, to ja oznaczę to miejsce GPS-em, a ty w tym czasie zjedziesz z góry i postarasz się nie rozbić samochodu, OK?

– Umowa stoi – odparł i z największą delikatnością stoczył auto ze wzgórza.

Biwakując, próbowaliśmy naprawić uszkodzone koło, jednak opona była tak zapieczona, że nijak nie chciała odejść od felgi. Nie pomogły stare buszmeńskie metody Rocketa: wielokrotne i równoczesne najeżdżanie na oponę dwoma samochodami. Nawet po całonocnym obciążaniu opony łazikiem nie zeszła ona z felgi. Mieliśmy już tylko jeden zapas na dwa samochody.

– Może wystarczy do aborygeńskiej gminy Billiluna? – pytałem.

– Może. I tak nie mamy wyboru…

Przedostatnią z oznaczonych na Canning Stock Route studni, tę numer 50, minęliśmy bokiem. Była zalana. Kolejny raz dojechaliśmy do mokradeł. To byłoby bardzo smutne, jeśli musielibyśmy stąd zawrócić. Koniec wyprawy? Koszmar na bagnach? Ale jak pięknych bagnach! Sceneria była widowiskowa: w kilka minut doliczyłem się kilkunastu odcieni zieleni i tyluż gatunków ptactwa. „Chętnie bym tu został” – pomyślałem.

– Paliwo nam się kończy, musimy oszczędzać. Jedno auto szuka możliwości objazdu tych bagien, drugie stoi w miejscu. Spotykamy się tu za dwie godziny – zdecydowałem.

– Jest tylko jedna możliwość – zaczął Spini. – Wracamy do zignorowanej kilka kilometrów wcześniej drogi przecinającej szlak. Jest idealnie prosta i zadziwiająco równa – dodał.

– To nie droga, tylko linia sejsmiczna (seismic line) – wtrącił Rocket. – Niejednego buszmena wyprowadziła donikąd. Linie sejsmiczne to pozostałości po kompaniach poszukujących złóż ropy i gazu na pustyni. Technika pomiarów sejsmicznych opiera się na analizie fal dźwiękowych odbitych od skał podłoża. Aby takie pomiary wykonać, buldożer równa teren i tworzy odcinki idealnie równej „drogi” o długości niekiedy przeszło stu kilometrów. Potem na tej „drodze” robi się w regularnej odległości odwierty, umieszcza tam dynamit, którego eksplozje rejestruje czuła aparatura – fachowo wyjaśnił.

JURRPA (DURBA SPRINGS), CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

– Sugerujesz, że ta droga sejsmiczna może być zaminowana? – zapytałem z nutą ironii w glosie.

– Nic nie wybuchnie pod kołami, ale to ślepe drogi. Mając tak mało paliwa, nie możemy im zaufać.

– Nie mamy wyboru, spróbujemy się przebić – zdecydowałem.

Kolejny raz doświadczenie Rocketa uratowało nas przed popełnieniem poważnego błędu. Ale i na robiącej wrażenie równej drodze trafiliśmy na lokalne podtopienia, które musieliśmy omijać. Po kilkunastu zakrętach w labiryncie odnóg zasilających linię sejsmiczną wróciliśmy na Canning Stock Route. Stały tam dwie zdewastowane, opuszczone pompy wiatrowe windmill. W bardziej cywilizowanych obszarach fotografowane są jako ikony australijskiego krajobrazu. Tu dały nam nadzieję na pitną wodę i kąpiel po dwóch tygodniach „Dnia Dziecka”. Tylko jedna z nich nadal pompowała, niestety słoną wodę, której struga rozbryzgiwała się w powietrzu. Dingo i ja skorzystaliśmy z prysznica. Nawarstwiony brud skrobaliśmy długo, najpierw nożem, a potem szarym mydłem.

Kiedy dotarliśmy do aborygeńskiej gminy Billiluna, wydawało nam się, że śnimy. Wszystko dokoła było senne, działo się jakby wolniej. Obudziliśmy białego śpiącego w jednym z domów.

– Nic nie wiem o Canning Stock Route, bo nikt tam nie jeździ. Jesteście jedną z niewielu załóg, która od wielu miesięcy się tutaj pojawiła – odparł zaspany i nieszczęśliwy z powodu naszego wtargnięcia w jego sny. To nie było przyjazne miejsce, więc szybko stamtąd wyjechaliśmy. Do mety w Halls Creek był rzut beretem.

Po zachodzie słońca, jak zawsze, zjechaliśmy do buszu na biwak. Rocket wybrał miejsce, gdzie było pełno śladów bydła. Po godzinie pojawiło się stado powracające z wypasu. Zajęliśmy ich sypialnię. Patrzyliśmy na siebie: my na krowy, krowy na nas. Nagle Rocket wstał i ryknął jak zwierz. Krowy zwątpiły i ustąpiły. Widocznie były mądrzejsze i bardziej cywilizowane od niego. Zaraz po tym poczułem rosnący ból kolana. To stara, niewyleczona kontuzja łękotki, która dawała o sobie znać. „Jak dobrze, że dopiero teraz” – pomyślałem.

Podświadomość musi regulować takie napięcia. W chwili, kiedy minęło obciążenie psychiczne i mogłem uroczyście powiedzieć: „Zrobiliśmy to!”, organizm pozwolił nodze na fochy i spuchła. Wypiliśmy resztki ocalonego ballantine’sa, który Dingo obiecał na finał. Butelka przejechała niemal cały Canning Stock Route i na ostatniej dziurze, niedaleko studni numer 51, stłukła się. Wzorem bohatera z filmu Wajdy Człowiek z żelaza Dingo ręcznikiem dzielnie wygarnął resztki z plecaka i wykręcił je do menażki. Z wielkim smakiem wypiliśmy mętną ciecz, celebrując zwycięstwo. Piliśmy zdrowie Wielbłąda, Valdiego, Biedrony i nasze własne. W dzienniku podróży zanotowałem:

Jesteśmy jednym z niewielu konwojów, którym w ostatnich dwóch latach udało się pokonać całą długość Canning Stock Route. Deszcze, mokradła, błota, pożary buszu, słone jeziora i sawannowa trawa spinifex – czy tak to sobie wyobrażaliśmy?

Kiedy następnego dnia dojechaliśmy do asfaltowej drogi, choć do Halls Creek pozostało jeszcze szesnaście kilometrów, byłem przekonany, że właśnie tu skończyła się nasza przygoda.

– Zróbmy sobie pamiątkowe zdjęcie przy tej żółtej, brzydkiej stacji kwarantanny – zaproponował Spini.

– OK, mam nadzieję, że aparat nie przenosi zapachów, w przeciwnym razie nikt nie będzie chciał nas oglądać – dodałem w jeszcze bardziej radosnym nastroju.

Pod radością czaił się jednak smutek, splątany z niechęcią do cywilizacji, a może nawet lękiem przed nią. Byłem przekonany, że wjeżdżamy do innego świata, zostawiając ten lepszy za sobą. W niewielkiej mieścinie Halls Creek zrobiliśmy serwisy aut, naprawiliśmy koła, zatankowaliśmy, zjedliśmy lunch, kupiliśmy świeże mięso, zadzwoniliśmy do bliskich i skierowaliśmy nasze samochody w stronę gór o dźwięcznej nazwie Bungle Bungle. Ich kształty przywołują na myśl „ruiny” zaginionych cywilizacji. To bez wątpienia jedno z najciekawszych miejsc w całej Australii, choć zostało odkryte przez białych dopiero w latach siedemdziesiątych XX wieku!

Rozglądając się wokół, ze zdziwieniem stwierdziłem, że otaczają nas tłumy.

– Przyjrzyjmy się tym pagórom i jedźmy na nocleg do buszu – zaproponował Rocket.

Widziałem, że wszyscy przyjęli to z wyraźną ulgą. Nasze miejsce było nadal w buszu. Jak w piosence Hotel California starej grupy The Eagles: łatwo tam wejść, niełatwo się z niego wydostać. Kolejne dni wracaliśmy asfaltem w kierunku zachodnim. Zahaczyliśmy o krainę Kimberley, kowbojskie miasto Derby, celowo zaś ominęliśmy turystyczne Broome. Tak naprawdę w pamięci zostało mi tylko jedno miejsce – Sandfire. Właściwie był to roadhouse, czyli stacja benzynowa, hotelik i tawerna w morzu bezkresnego buszu i czerwonych, ognistych piasków, setki kilometrów od jakichkolwiek osad. W tawernie oddzierali podróżnym rękawy i wieszali je u sufitu, podobnie jak w jednej z karczm na Podhalu krawaty. Wisiało tam kilkaset rękawów. Ściany pokryte były napisami i naklejkami z dnia poprzedniego i sprzed kilkudziesięciu lat. Ciężko było znaleźć wolne miejsce, ale nalepiliśmy dużych rozmiarów naklejkę Radia Kraków i uroczyście skrobnęliśmy podpisy.

PARK NARODOWY ELSEY, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Przed wyjazdem zasiadłem z gospodarzem Sandfire do porannej kawy. Delektowałem się jej zapachem i wyczuwałem wiszący w powietrzu, praktykowany od lat rytuał. Właściciel, spracowany, ale słonecznie wyluzowany sześćdziesięcioletni hippis z arcydługą brodą, opowiadał o Johnie, kierowcy road train (pociągu drogowego), jak nazywają w Australii największe ciężarówki świata. Mit kierowcy road train jest pieczołowicie pielęgnowany, a zawód uważany za kultowy. Tylko dla wybranych, tylko dla prawdziwych mężczyzn. Widziałem jednak kobiety za kierownicą tych gigantycznych potworów, których długość z maksymalną liczbą przyczep dochodzi do 54 metrów, ładowność do dwustu ton, a zbiornik mieści półtora tysiąca litrów paliwa.

Od kilku lat John regularnie, dwa razy w tygodniu, pokonywał trasę Perth–Broome. Zatrzymywał samochód przy Sandfire i wypijał z właścicielem kawę. Zawsze o podobnej godzinie, jakby odliczał kolejne tygodnie w kalendarzu. I zawsze uderzał w tę samą strunę, sprzedawał tutejszym swoje marzenie, w którego realizację mocno wierzył. „Niedługo nadejdzie czas – mawiał – kiedy kierownicę pociągu drogowego oddam młodszym. A ja poproszę o dach i pracę tutaj, w Sandfire. Do końca swoich dni będę nalewał benzynę, podawał kawę, zraszał ogródek”.

– Dwa lata temu John przejechał koło Sandfire na pełnym gazie i nie zatrzymał się. Stałem przy drodze, zupełnie zdumiony. Chwilę później dało się słyszeć potężny wybuch i przeraźliwy huk miażdżonej o skały stali. Najprawdopodobniej w chwili mijania roadhouse’u John już nie żył. Atak serca za kierownicą pozbawił go możliwości realizacji marzenia – powiedział brodacz.

– Może za długo zwlekał? – pytałem retorycznie.

– Niekoniecznie. Od tamtego czasu jest z nami. Jego grób jest przy drodze, sto metrów stąd, w miejscu gdzie prawdopodobnie jego serce stanęło – dodał i wypił ostatni łyk kawy.

Bumerang z Obłazowej

Przedmiot zadziwiający. Choć wygląda niepozornie, jest skomplikowanym, mającym fascynującą historię urządzeniem aeronautycznym. Niemal wyłącznie kojarzony jest z Australią i Aborygenami. Oprócz kangura, koali i gmachu opery w Sydney bumerang jest w Australii najczęściej wykorzystywanym na widokówkach, w folderach i reklamach, nie tylko biur podróży, symbolem kraju. W czasie pierwszej wojny światowej dwie eskadry australijskich sił zbrojnych (w ramach oddziałów brytyjskich) nazywały się „Boomerang”. Pod tą samą nazwą latał w czasie drugiej wojny światowej brytyjski bombowiec. Od wielu lat można spotkać się z wizerunkiem bumerangu i podpisem: „Wróć, proszę” na reklamach moteli. Budynek australijskiego parlamentu został zaprojektowany na planie dwóch bumerangów. Dziś często prezentowanie bumerangu na etykietce produktu ma świadczyć o prawdziwości, autentyczności australijskiego wyrobu. Niemal każdy turysta wraca z Australii z bumerangiem.

Nazwa pochodzi od słowa bumariny, które w języku plemienia Dharuk, mieszkającego kiedyś wokół dzisiejszego Sydney, oznaczało jeden konkretny typ bumerangu. To właśnie tam zderzyły się dwie cywilizacje, a nazwa szybko przeszła do słowników europejskich i tak już zostało. Fascynacja tym niepozornym przedmiotem osiągnęła apogeum w latach czterdziestych XIX wieku, najpierw w Anglii, później w innych krajach Europy. Czy jednak bumerang rzeczywiście pochodzi z Australii? Otóż niekoniecznie.

Najstarsze drewniane bumerangi odkopano w Południowej Australii. Ich wiek szacuje się na osiem–dziesięć tysięcy lat. Mogły istnieć jeszcze starsze, świadczą o tym malowidła naskalne sprzed piętnastu tysięcy lat, na których ten przedmiot często się pojawia. Dziś wiemy więcej na temat historii bumerangu, który – jak się okazało – był rozpowszechniony niemal na całym świecie. Równie stare bumerangi znaleziono w Danii, Niemczech, Holandii, w Afryce Północnej, znane były wśród Indian Hopi w Arizonie, Eskimosów, a także w Indiach, starożytnym Egipcie i na wyspach Oceanii. Jeszcze w czasach prehistorycznych w większości tych miejsc bumerang, służący głównie jako narzędzie do polowania, został wyparty przez łuk i strzały. Do naszych czasów przetrwał przede wszystkim w rękach Aborygenów i stąd dzisiaj jego australijska dominacja.

– Popatrz na bumerang jako na obiekt aeronautyczny. Jest kuzynem żyroskopu, śmigła helikoptera. Jego lot przypomina lot boczny samolotu lub sposób poruszania się dysku sportowego.

Ale nie każdemu udaje się tak wyrzucić bumerang, żeby wrócił w to samo miejsce, a nawet w ogóle poleciał. Trzeba najpierw poznać tajemnicę jego lotu – przekonywał mnie Robert Andrzej Dul, kustosz Muzeum Etnograficznego w Warszawie.

Poznałem ten sekret w niewielkiej turystycznej wiosce Kuranda, w stanie Queensland, dwadzieścia lat temu… Po pierwsze: tylko nieliczne, odpowiednio wykonane bumerangi powracają. Muszą mieć odpowiedni kształt i właściwe proporcje. Po drugie: trzeba wiedzieć, jak rzucić. Niezbędny jest wiatr, niekoniecznie mocny, ale najlepiej o stałej sile i kierunku. Trzeba stanąć 45 stopni do kierunku wiatru i cisnąć bumerangiem około trzydziestu stopni ponad horyzont, trzymając go w pozycji pionowej. Brzmi to skomplikowanie i zwykle pierwsze próby są nieudane. Ale nie należy się zrażać, po kilkunastu rzutach, jeśli dobrze wyczujemy wiatr, bumerang do nas wróci. I trzeba uważać, bo można porządnie oberwać w głowę. Dobrze wyrzucony bumerang osiąga prędkość do stu kilometrów na godzinę i robi dziesięć obrotów wokół własnej osi na sekundę.

– Nie uwierzysz, ale kilka lat temu otrzymałem propozycję od studia filmowego, żebym przyjechał na plan i nauczył głównego bohatera rzucać bumerangiem – opowiadałem Robertowi.

– No pewnie, że nie wierzę. I jeszcze ci za to zapłacili? – zapytał z nutą ironii w głosie.

– Zapłacili, a jakże. Dożyliśmy czasów, że za rzut bumerangiem można zarobić!

Bumerangi powracające są znane z tak zwanej Australii Zielonej (południowo-wschodnie i wschodnie wybrzeże Australii) obfitującej w ptactwo wodne. Rzut w kierunku stada powoduje rozproszenie ptaków i część z nich może się znaleźć w zasięgu włóczni. Jednak większość bumerangów to pociski niepowracające. Te właśnie służyły do polowań i walki z nieprzyjacielem. Lecąc ruchem obrotowym, nabierały prędkości. Celnie rzucone zadawały często śmiertelne ciosy. Jeszcze większe żniwo bumerang zbierał jako straszak: jego koszący lot i świst przypominający przelot drapieżnego ptaka. Mógł wprawić w przerażenie grupę ludzi z wrogiego plemienia.

W XX wieku rzut bumerangiem został zarejestrowany jako dyscyplina sportowa. Pojawiły się międzynarodowe przepisy dotyczące różnych konkurencji: rzut podwójny to równoczesny rzut dwoma bumerangami z jednej dłoni, szybki chwyt to z kolei rzucanie i łapanie pięciu bumerangów na czas. Inne dyscypliny dotyczą między innymi jak najdłuższego lotu, liczy się odległość i czas przelotu. Próbowano także ożywić słynny podhalański bumerang. Wykonano jego dokładną replikę, a rzucał nim sam mistrz świata w sporcie bumerangowym Fridolin Frost. Kluby bumerangowe powstają na całym świecie, ale daleko jeszcze do tego, aby rzut bumerangiem stał się kolejną dyscypliną olimpijską.

Różnorodność form australijskich bumerangów (w zależności od pełnionych przez nie funkcji) jest zadziwiająca. Używane w walce miały kształt przypominający hak lub cyfrę 7 i były znane w Australii Centralnej. Zadawano nimi ciosy w tarczę przeciwnika, mogło to wyglądać jak walka z użyciem siekiery. Największych bumerangów, o rozpiętości do dwa i pół metra, używano do walki wręcz na obszarach Pustyni Strzeleckiego, w dorzeczu Cooper Creek. Jeszcze innych, z twardego drewna, do połowu ryb, konkretnie do ich ogłuszania. Były także formy przydatne do strącania nasion i owoców z drzew. Istniały też bumerangi składające się z dwóch ramion w kształcie krzyża.

Bumerangi były także ważne w aborygeńskim mistycyzmie. Z pewnością precyzyjnie zdobiony bumerang był jednym z najcenniejszych przedmiotów. Używano ich w czasie najważniejszych obrzędów religijnych, inicjacyjnych, a także jako instrumentów muzycznych: wybijano nimi rytm, pocierano o inne przedmioty tak, żeby wydawały dźwięki. Bumerang często zastępował nóż przy ćwiartowaniu mięsa, pług przy spulchnianiu ziemi, służył do zagarniania żaru i wzniecania ognia, a wreszcie do zabawy, zarówno młodszym, jak i starszym, a także w zawodach zręcznościowych: wygrywał ten, kto rzucił bumerangiem najbliżej wyznaczonego wcześniej celu. Nietrudno wyobrazić sobie, że bumerang musiał być przedmiotem największej fascynacji ze wszystkich, jakie pierwotny człowiek mógł posiadać. Fakt, że rzucony powracał, sprawił, że często przypisywano mu boskie, pozaziemskie przymioty. Bumerang odgrywa także ważną rolę w aborygeńskich mitach o stworzeniu świata (Dreamtime).

Obserwując Aborygenów, czytając o nich, wsłuchując się w różne opowieści, próbuję zrozumieć, dlaczego ich cywilizacja zatrzymała się w miejscu dwadzieścia–trzydzieści tysięcy lat temu. Zastanawia mnie to, że ta najprawdopodobniej najstarsza z ocalałych kultur w tak hibernowanej formie dotrwała do naszych czasów. Myślę, że kluczem do rozwiązania tej zagadki jest wewnętrzny świat Aborygenów, niezwykle skomplikowany i w większej części dla nas niedostępny.

Rozwój cywilizacji Aborygenów obejmuje właściwie tylko aspekt duchowy. Ich niepozorne ciała skrywają dusze o stopniu skomplikowania równym rozmachowi urbanizacyjnemu Szanghaju, fortecy ekonomicznej Nowego Jorku, planowanych lotów kosmicznych na Marsa, najnowszych zdobyczy technokracji XXI wieku. Czuję to intuicyjnie, bo tylko tak mogę próbować się z tym zmierzyć.

Kiedy mieszkałem pod Tatrami, dom sąsiadował ze słynną jaskinią w Obłazowej, leżącą w urokliwym rejonie przełomu Białki, czterdzieści minut spacerem wśród łąk i wapiennych skałek. Jaskinia jest niepozorna, niewielkich rozmiarów, płytko osadzona, zdaje się nie kryć tajemnic sięgających tysięcy lat. Tymczasem to właśnie tam został znaleziony najstarszy bumerang świata.

Kilkakrotnie rozmawiałem z profesorem Pawłem Valde-Nowakiem z Instytutu Archeologii Uniwersytetu Jagiellońskiego, który już od ponad ćwierć wieku prowadzi w Obłazowej badania. Tego niesamowitego odkrycia dokonał w 1985 roku, a kolejne lata pracy poświęcił na poparcie teorii, że jaskinia była prehistorycznym sanktuarium. To sensacja archeologiczna tym większa, że bumerang z Obłazowej, w przeciwieństwie do znanych z wcześniejszych wykopalisk, nie był drewniany i z pewnością służył do celów wyższych niż zabawy i polowania, najprawdopodobniej do ceremonii rytualnych.

Jesienią 2007 roku chodziliśmy po polach w pobliżu jaskini, kiedy ten cierpliwy naukowiec tłumaczył mi, jak mogło wyglądać życie neandertalczyka. Profesor zachęcał mnie do podnoszenia z ziemi bardziej świecących odłamków skalnych.

– To fragmenty narzędzi człowieka sprzed dwudziestu–trzydziestu tysięcy lat – przekonywał.

– W jaki sposób znalezione w jaskini przedmioty wskazywały, że mamy do czynienia z czymś więcej niż przystań łowiecka, na przykład z sanktuarium? – pytałem profesora.

– Elementami, które o tym przesądziły, były szczątki człowieka i brak typowego dla obozowisk łowieckich zespołu odpadków. Było bardzo niewiele odłupków związanych z obróbką kamienia i szczątków zwierzęcych świadczących o ćwiartowaniu upolowanych zwierząt.

Zamiast tego znalazłem przedmioty obrzędowe, kultowe, które niemalże wyłącznie spotykamy w grobach z tego czasu.

– No tak, a najcenniejsze znalezisko z Obłazowej to słynny już, najstarszy bumerang świata…

DOBRZE WYRZUCONY BUMERANG OSIĄGA PRĘDKOŚĆ DO STU KILOMETRÓW NA GODZINĘ I ROBI DZIESIĘĆ OBROTÓW WOKÓŁ WŁASNEJ OSI NA SEKUNDĘ.

– Dość szybko został rozpoznany. Równie prędko opublikowano o nim artykuły, między innymi w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature”. To było we wrześniu 1989 po wcześniejszych recenzjach naukowców, między innymi z British Museum, którzy sprawdzali nas na różne sposoby.

– Sprawdzali?

– Po pierwsze, czy to jest w ogóle bumerang, a nie jakaś pałka do zabijania. Ja i towarzyszący mi naukowcy mieliśmy wtedy sporo wątpliwości. Może jest to żebro nieznanego zwierzęcia albo sztylet kościany?

– Jest zasadniczo różny od tych najstarszych (do niedawna), znalezionych w Danii…

– Dotąd najstarsze, drewniane bumerangi były datowane na siedem–osiem tysięcy lat, na epokę mezolitu. Ten przedmiot z Obłazowej, wykonany z ciosu mamuta, spełnia wszystkie parametry bumerangu australijskiego typu Queensland, czyli półksiężycowego, o zaostrzonych końcach i płasko-wypukłym przekroju poprzecznym. I nie powraca do wyrzucającego.

W żadnych bogatych w kości mamuta stanowiskach nie znaleziono dotąd bumerangu.

– Czym był i komu służył?

– Trzeba się zastanowić, czy na co dzień używano takich bumerangów. Być może posługiwano się nimi tylko od wielkiego święta i tylko wódz mógł je posiadać. I raz, jedyny raz, wykonano taki bumerang, podobnie jak Szczerbiec na Wawelu, który nigdy nikogo nie usiekł, ale pasowano nim na rycerzy. Nie rozstrzygniemy tego, możemy tylko snuć hipotezy poparte znaleziskami.

– Jakie inne przedmioty towarzyszyły bumerangowi?

– Były zawieszki z kła lisa polarnego, z muszli kopalnych conus, zapewne amulety, dwa narzędzia rogowe, kliny górnicze znane z kopalń krzemienia, niezwykle rzadko spotykane narzędzie z kryształu górskiego. Także paleta z piaskowca, na której być może rozcierano barwnik. Są to przedmioty, które dla paleolitycznego człowieka musiały być bardzo cenne. I wszystkie zostały obsypane czerwonym pigmentem, ochrą, której użycie w pradziejach archeologicznych sugeruje pojawienie się symboliki życia i śmierci. Przedmioty wykonane są z surowców importowanych z odległości od stu do dwustu kilometrów. To miejsce musiało być związane z pewną obrzędowością.

– Panie profesorze, a może jednak było to tylko stanowisko łowieckie?

– Tak właśnie myślałem przez wiele, wiele lat. I w końcu musiałem od tego odstąpić. Elementem przesądzającym, ostatecznym, były odnalezione tu fragmenty palców, dystalne szczątki dłoni, przy równoczesnym braku dalszych części szkieletu. To są najstarsze, jak dotąd, szczątki człowieka znalezione w Polsce.

– Datowane na…

– Mają trzydzieści tysięcy lat! Ich wiek został potwierdzony w Oksfordzie, przez akcelerator.

– I pokrywa się z wiekiem bumerangu?

– Nie pokrywa się z wiekiem bumerangu, który określono na osiemnaście tysięcy lat. Niemniej kciuk leżał tuż przy nim. Czyli te wszystkie przedmioty były jednocześnie użytkowane.

– Kostki palców człowieka, bumerang, cenne ozdoby… Jakie rytuały mogły się odbywać w jaskini?

– Na początku przyszło mi do głowy, idąc tropem znalezionych we Francji malowideł naskalnych dłoni bez palców, że chodzi o amputację palców dokonaną na przykład w czasie obrzędu inicjacyjnego. Druga hipoteza zakłada istnienie szamana czy jakiejś grupy ludzi, którzy w czasie odprawiania magicznych praktyk posłużyli się szczątkami kostnymi człowieka. Trzeba pamiętać, że wszystko znalezione zostało w kręgu głazów, masywnych, wielkich granitowych otoczaków przyniesionych do jaskini. A więc człowiek urządził tutaj krąg oddzielający świat żywych i umarłych, bóstw i ludzi świeckich, sacrum i profanum. To się powtarza na przykład w późnoneolitycznych kurhanach, w Stonehenge. Trudno dalej snuć hipotezy.

– W takim razie dlaczego w Obłazowej nie ma malowideł podobnych do tych z Lascaux koło Montignac we Francji czy galerii naskalnych w Parku Narodowym Kakadu w Australii? A może były?

– Rzeczywiście trudno wytłumaczyć, dlaczego w środkowoeuropejskich jaskiniach nie ma malowideł. To głębszy problem. Można przyjąć, że nagromadzenie stanowisk jaskiniowych z paleolitycznymi malowidłami wiąże się ze znaczną stabilizacją osadniczą na terenie atlantyckiego wybrzeża Hiszpanii, Dordonii i Ligurii, a więc terytoriów, które z powodów geograficznych stanowiły kres europejskiej wędrówki homo sapiens znad dolnego Dunaju. A może nie potrafimy malowideł bądź rytów zauważyć. Do Altamiry wchodziło wielu ludzi, którzy nie widzieli bizonów na ścianach, aż wreszcie ktoś dostrzegł je w miękkim świetle pochodni.

– Wielokrotnie zastanawiałem się nad przeszłością tego miejsca. Jeśli usunąć drzewa, których tysiące lat temu pewnie tu nie było, roztacza się stąd wyjątkowo piękny widok na Tatry. Otoczenie jaskini musiało być imponujące, dla praczłowieka wyjątkowe. Jaką funkcję mogła pełnić Obłazowa w paleolicie?

PROFESOR PAWEŁ VALDE-NOWAK PRZED WEJŚCIEM DO JASKINI OBŁAZOWEJ (NOWA BIAŁA)

– Jej szczyt był świetnym punktem obserwacyjnym, ale również tak eksponowany pagór mógł oddziaływać na wyobraźnię ówczesnego człowieka. Pamiętajmy też, że w plejstocenie krajobraz był inny niż dziś. Obłazową oblewały wody Pra-Białki, mogła to być nawet wyspa wśród rozlewisk tej rwącej górskiej rzeki. Niemniej rola ceremonialno-obrzędowa jaskini jest pewna. Dla jednych depozyt w Obłazowej to symboliczny grób, dla innych wotywny dar lub właśnie specjalnie urządzone miejsce, w którym padały zaklęcia… Fakty nie pozwalają na utrzymanie hipotezy, której usiłowałem bronić przez pierwsze lata badań w Obłazowej, traktując wszystkie poziomy osadnicze w tej grocie jako nawarstwione „podłogi” kolejnych myśliwskich obozów, najpierw neandertalczyka, później kromaniończyka, czyli człowieka anatomicznie współczesnego.

– Skąd do Obłazowej przywędrował paleolityczny człowiek?

– W promieniu ponad stu kilometrów nie ma nawiązań osadniczych do Obłazowej. Pozwala to przyjąć, że to było odludne miejsce. Owszem, jest też możliwe, że ślady obozów ludzi przybywających w te strony zostały uprzątnięte siłami natury, na przykład przez powodzie, lodowiec. Tylko kieszeń historii, ta jaskinia, coś zachowała, podczas gdy na polach nic nie zostało. Postęp prac archeologicznych, jaki następuje na Morawach, w słowackich i w polskich Karpatach wciąż nie zmienia tego obrazu. Pomiędzy zgrupowaniem wielkich wiosek myśliwych sprzed około trzydziestu tysięcy lat w południowych Morawach i Obłazową nie ma podobnych śladów.

BYĆ MOŻE TRZYDZIEŚCI TYSIĘCY LAT TEMU BUMERANG Z OKOLIC PODHALA, A BARDZIEJ PRECYZYJNIE Z TAK ZWANEJ KULTURY PAVLOVSKIEJ, TRAFIŁ RYKOSZETEM DO AUSTRALII…

– Aborygeni w Australii umieli pokonywać pieszo setki, nawet tysiące kilometrów. Jakie dowody może pan przedstawić na poparcie tezy, że było to miejsce znane człowiekowi paleolitu w promieniu, powiedzmy, pięciuset kilometrów? Czy ówczesny człowiek mógł pokonywać takie odległości?

– Mam wiele dowodów na to, że człowiek w epoce kamienia miał dalekosiężne kontakty, że znał i zapewne wysoko cenił surowce sprowadzane z bardzo daleka. Znaleziska z Obłazowej doskonale to potwierdzają. Wśród wydobytych przedmiotów są okazy z krzemienia występującego ponad trzysta kilometrów od Obłazowej, jak na przykład krzemień wołyński z okolic Annopola. Wyobraźmy sobie, że człowiek podejmuje wysiłek, wyprawę wymagającą sporej determinacji, do jakiegoś odległego celu. Jest wyposażony w przedmioty, których tam nie znajdzie. On je musi sam przynieść. Idzie daleko, również po to, aby coś przeżyć. Może to grupa młodych myśliwych, którzy mają być włączeni w krąg dorosłych? Może to inicjacje, obrzędy pogrzebowe, zaklinanie sukcesu polowań…?

– I jak pan sądzi, po odbyciu tak długiej wędrówki wracał, skąd przybył, czy też wędrował dalej?

– To trudne pytanie. Może w zdobywaniu przedmiotów z odległych złóż pomagała wymiana. Wtedy wędrowałby tylko przedmiot. W czasach, gdy w Obłazowej odbywały się obrzędy, gdzieś daleko od tego miejsca, w południowej części dzisiejszych Moraw, istniały w miarę stałe, zapewne wielosezonowe obozy, coś na kształt zaplecza dla grup myśliwych, którzy wielokrotnie do swoich baz powracali. Bardzo ważne jest, że nie są to schroniska jaskiniowe, lecz miejsca wybrane przez człowieka i przez niego urządzone.

– Ile stanowisk pan odkrył? Co możemy na ich podstawie powiedzieć? Jak liczne były grupy, czym się zajmowały, jak żyły?

– Obłazowa jest jedynym odkrytym przeze mnie miejscem, gdzie przebywali neandertalczycy, co najmniej sześciokrotnie, mniej więcej od 80 do 36 tysięcy lat przed naszą erą. Możemy jedynie spekulować na temat wielkości tych grup. Polowania na duże i niebezpieczne zwierzęta wymagały przecież wysiłku zespołowego – zakończył swoją opowieść profesor.

Być może trzydzieści tysięcy lat temu, kiedy Aborygeni poprzez pomost lądowy z Azją zasiedlali terytorium Australii, bumerang z okolic Podhala, a bardziej precyzyjnie z tak zwanej kultury pavlovskiej, trafił rykoszetem do Australii… Na tak postawioną tezę nie odpowie nawet profesor Valde-Nowak, ale sprawa prapoczątków bumerangu jest bardzo intrygująca i być może kolejne odkrycia pozwolą na bardziej precyzyjne ustalenia. Wtedy bumerang stanie się maskotką Podhala, a Aborygeni będą pielgrzymować do Obłazowej.

Nieszczęsna rasa

Mówi dziki człowiek

Biały człowieku, należysz do nieszczęsnej rasy.

Ty sam odszedłeś od natury i ustanowiłeś prawa cywilizacji.

Ty sam zniewoliłeś siebie jak zniewoliłeś konia i inne dzikie stworzenia.

Dlaczego, biały człowieku?

Wasza policja zamyka twoje plemię w domach z kratami,

Widzimy biedne kobiety szorujące podłogi u bogatych kobiet.

Dlaczego, biały człowieku, dlaczego?

Wyśmiewasz się z „biednych czarnuchów”, mówisz, że mamy być jak ty.

Mówisz, że musimy porzucić dawną wolność i swobodny czas,

że mamy być cywilizowani i pracować dla ciebie.

Dlaczego, biały człowieku?

Zostaw nas w spokoju, my nie pragniemy

twoich krawatów ani kołnierzyków, nie potrzebujemy

twojej codziennej rutyny ani obowiązków.

Pragniemy dawnej wolności i radości, która mieszka wszędzie,

poza twoją nieszczęsną rasą, biedny biały człowieku.2

Kath Walker Oodgeroo (1920–1993) – poetka i aktywistka aborygeńska z plemienia Noonuccal wychowywała się na wyspie Stradbroke koło Brisbane. Z wielką determinacją walczyła o poprawę warunków życia Aborygenów. Była pierwszą Aborygenką, której tomik poezji wydano (We Are Going, 1964). Podróżowała do wielu krajów świata, czytała tam swoje wiersze.

1 Jello Biafra, Sidewinder z płyty Pure Chewing Satisfaction grupy LARD, 1997 rok (tłum. Paweł Bulski [Dingo]).

2 Źródło: Billabong. Poezje australijskie, zebr. i przeł. Ludwika Amber, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2001, s. 52.

ŚCIEŻKAMI SNU

PUSTYNIA SIMPSONA, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Nazywam się Gurra, jestem czystej krwi Australijczykiem z plemienia Arrernte. Moi przodkowie mieszkali od zawsze wokół największego w Australii jeziora Eyre. Teraz wiem, że jest to także jedno z największych słonych jezior świata. Od ilości soli jest niemal zupełnie białe, a woda pojawia się tutaj raz na kilka lat. Tata mówi, że nasi przodkowie, choć mają bardzo dalekich kuzynów na Nowej Gwinei, byli tu od zawsze. W szkole nauczycielka opowiadała, że pierwsi ludzie pojawili się w Australii czterdzieści, a może nawet siedemdziesiąt tysięcy lat temu. Dziadek uważa, że te liczby są dla niego za wielkie i chwali się, że dożył czasów, kiedy uznano go za człowieka takiego jak biali i wykreślono z Księgi flory i fauny. A tata był wśród pierwszych rdzennych Australijczyków, którzy mogli głosować! Teraz już wolno o tym mówić, ale ja niewiele rozumiem…

W domu jest zupełnie inaczej niż w szkole. Rozmawiamy w arrernte, a nie po angielsku. Nasz język jest bogaty, nie jest gorszy od angielskiego. Ma tak samo trudną gramatykę i też musimy się jej uczyć. Ale mówię tak samo dobrze po angielsku i w arrernte, w obu językach mogę powiedzieć wszystko, co chcę. Czasami tylko trudno jest mi się przestawić, bo inaczej się myśli w każdym języku. Kiedy jednak mówię o naszych wierzeniach, wolę mówić w arrernte. Ziemia to matka człowieka. Drzewa, skały, rzeki i jeziora są dla mnie jak bracia. Moim klanowym totemem jest Tęczowy Wąż. Jest naszym świętym Przodkiem. Moja mama i ja mamy ten sam totem, ale tata ma inny. Jego przodkowie pochodzą od Kangura. Nie takiego, co skacze i jest symbolem Australii, tylko od Przodka Kangura. Wierzę też w chrześcijańskiego Boga, ale dla mnie jest on moim krewnym, tak jak Przodkowie. Wy tego nie zrozumiecie.

Żyjemy inaczej niż biali. Nie muszę używać mapy ani żadnych przyrządów, żeby odszukać drogę w buszu. Umiem też znaleźć wodę i owoce, wiem, które rośliny są jadalne. Nigdy bym się nie zgubił w buszu. Najbardziej lubię opowieści dziadka, są takie ciekawe. Opowiada mi o naszych Przodkach. Tylko mnie, moim białym kolegom nigdy. Mówił mi, że nasze obrazy są słynne wśród białych nie tylko w Australii. Znał osobiście Alberta Namatjirę, pierwszego znanego na całym świecie aborygeńskiego malarza! Dziadek nauczył mnie Pieśni, z którą nie zgubię się w buszu. Wprowadził mnie też w obrzędy inicjacyjne. To był ogień plemiennych wtajemniczeń, dzięki któremu jestem już prawie mężczyzną. Dziadek ciągle powtarza, że nasza kultura, dawno temu już przekreślona, właśnie się odradza. On zawsze ma rację, ale ja tego nie rozumiem…

FIRST NATION

Pisanie o Aborygenach jest niezwykle trudne. Myślę, że po ponad ćwierć wieku podróżowania ich ścieżkami mogę spróbować to zrobić. Zastrzegam jednak, że każdy opis rdzennych Australijczyków, a więc także mój, jest subiektywny, szczątkowy, utkany z wielu pozornie nic nieznaczących szczegółów. Staram się dowiedzieć o nich jak najwięcej, choć to niełatwe. Świadomie strzegą swoich tajemnic, nie chcą, byśmy ingerowali w ich świat. Kilkanaście razy, bardziej i mniej świadomie, podążałem ich Ścieżkami Snu.

Kultura Aborygenów jest fascynująca i od naszej bardzo odległa. Pierwsi Australijczycy osiedlili się na kontynencie jakieś sześćdziesiąt tysięcy lat temu i stopniowo rozpierzchli po niemal całym terytorium kraju, wybierając do życia bardziej osiadłego najlepsze jego kęsy, a do nomadycznych wędrówek – te mniej gościnne, uboższe w pożywienie tereny. Przed przybyciem statków białego człowieka w XVIII wieku w całym kraju mieszkało przynajmniej czterysta tysięcy ludzi. W 1768 roku kapitan James Cook zatknął flagę brytyjską na Terra Australis i, nie pytając gospodarzy tej ziemi, włączył ją do brytyjskiej korony. Zderzenie dwóch zupełnie odmiennych cywilizacji było miażdżące – tak wielkie jak wzajemne niezrozumienie, nie tylko zresztą ze względu na barierę językową, ale również system wartości i obyczajowość. Wzajemne okrucieństwo trwało dekadami po obu stronach, ale zdecydowaną przewagę siłową mieli Brytyjczycy.

Potocznie nazwano ich „tubylcami”, po angielsku Aborigines, i tak już zostało. Pierwsze kontakty z przybyszami zza wielkich oceanów układały się nawet pomyślnie. Wkrótce jednak okazało się, że Aborygeni nie rozumieją intencji białego, on zaś nie pojmował ich zasad, prawa do ziemi i stylu życia. Przybysze z Europy w ciągu dwustu lat wyrządzili w Australii wiele krzywd, a nawet zbrodni. Wszystkie wynikały z niewiedzy, braku wyobraźni i niezdolności do tolerancji. Z rasizmu. Jedno jest pewne: w czasach historycznych w żadnym innym miejscu na świecie zderzenie dwóch odmiennych cywilizacji nie było tak dramatyczne. Stało się tak, bo były one skrajnie różne. Europejskie podejście do świata polegało na ciągłych podbojach i nieustannym przetwarzaniu go, nazywanym rozwojem cywilizacji. Aborygeni przeciwnie, robili wszystko, aby świata nie zmieniać. Większość ich wysiłków koncentrowała się na utrzymaniu środowiska w takiej formie, w jakiej je zastali. Biali odkrywcy na początku traktowali Aborygenów jak zwierzęta. Dużo czasu minęło, zanim to choć trochę zaczęło się zmieniać. Prawa wyborcze rdzenni mieszkańcy Australii otrzymali dopiero w 1984 roku.

Potomkowie pierwszych białych przybyszy ocknęli się dopiero w latach trzydziestych XVIII wieku. Dało się słyszeć protesty przeciwko złemu traktowaniu tubylców na Tasmanii. Po nich przyszły następne. W końcu biali zaczęli mieć poczucie winy. Ale jak chronić miejscowych? Od samego początku (aż do dzisiaj!) ścierały się dwie koncepcje. Pierwsza – łagodnego apartheidu. Oddzielenia tubylców od białych i pozostawienia ich samym sobie. Druga – asymilacji, ułatwienia im zaaklimatyzowania się w cywilizacji. Dwoistość działań była i jest charakterystyczna dla podbojów brytyjskich daleko poza Australią. Ważną rolę odegrały tu misje. W terenach bardziej izolowanych duchowni mogli realizować swój plan bez pytania władz o zdanie. Wśród tubylców pierwsze misje zakładali luterańscy pastorzy z Prus (od 1838 roku). Był to zaczyn rezerwatów, funkcjonujących obecnie jako „osady aborygeńskie” (Aboriginal Communities). Misjonarze nie chcieli wędrować za nomadycznie usposobionymi Aborygenami, więc nęcili ich wokół kościoła podarkami – ubiorami, kocami i najskuteczniej – żywnością (cukier, chleb, mąka). Podejmowali też beznadziejne próby uczenia ich rzemiosła i uprawy ziemi.

STATIONS, CZYLI FARMY

Po tym jak odkryto środek kontynentu (w 1860 roku), a przynajmniej jego fragmenty, za odkrywcami poszli farmerzy, sytuując swoje wielkoobszarowe stations w pobliżu okresowych rzek przepastnego Outbacku. Wokół farm gromadzili się Aborygeni szukający pożywienia.

– Zatrudniajcie Aborygenów – naciskał rząd.

Farmerzy jednak nie byli zachwyceni wydajnością krajowców, która była trzykrotnie niższa niż białych. A wedle prawa płacić musieli im takie same dniówki jak białym. Niechętnie ich zatrudniali. Rząd coś musiał zrobić z koczującymi wokół farm Aborygenami. Pobudował dla nich osady aborygeńskie porównywane do rezerwatów Indian w Stanach. W naszym odczuciu słowo „rezerwat” ma pejoratywne skojarzenia, w samej Australii wyrazu reserve się nie używa, więc w dalszych opisach nie będę go eksponował.

Im dalej na północ, tym osady Aborygenów powstawały później, tym były większe i lepiej zorganizowane. W połowie XIX wieku powstały w centralnej części kontynentu (wokół Alice Springs), pod jego koniec w okolicach Darwin, w Kimberley, na Ziemi Arnhema i na półwyspie York. Najpóźniej wzniesiono katolickie stacje misyjne na wyspach Bathurst i Melville (w 1911 roku). Akcje charytatywne w rządowych i misyjnych stations powoli zabijały instynkty krajowców, rozwijały w nich nieróbstwo, co skutecznie zrażało osoby chcące im początkowo pomóc.

– Daliśmy wam szansę, ale wy jej nie wykorzystaliście – kwitowali.

To była pożywka dla rasizmu, wprawdzie delikatnego w porównaniu z tym w Stanach, ale zauważalnego. Krajowiec nie mógł się znaleźć przy jednym stole z białym, był na samym dole drabiny społecznej. Pierwszy Aborygen, Ken Wyatt, zasiadł w parlamencie australijskim w… 2010 roku.

Skupiska osadnicze Aborygenów nazywane są najczęściej tak jak farmy – stations, i to bez względu na to, czy dana wspólnota ma genezę administracyjno-rządową czy duchową. Stanowią one punkty opieki nad tubylcami. Część z nich jest usytuowana w bardzo odludnych obszarach pustynnych w Australii Zachodniej i Terytorium Północnego. Na początku XX wieku większość Aborygenów mieszkała w osadach aborygeńskich, dziś żyje tam mniej więcej jedna czwarta z nich. Od początku brakowało jednak konsekwentnej i jednorodnej polityki – ze względu na dualizm podejścia i różnice prawne pomiędzy poszczególnymi stanami. Każdy stan reguluje kwestie związane z tubylcami po swojemu. Skutkuje to tym, że warunki w osadach i realizowane tam programy są bardzo różne. U zarania tych placówek brak know-how (terapeutów, antropologów kulturowych, psychologów) przynosił rezultaty przeciwne do zamierzonych.

CANBERRA (AUSTRALIJSKIE TERYTORIUM STOŁECZNE)

Pamiętam swój pierwszy kontakt ze sztuką aborygeńską. To było w 1989 roku, podczas mojego pierwszego pobytu w Australii. Sale Galerii Narodowej w Canberze, najważniejszej w całym kraju, przypominały bunkry i nie budziły mojego zachwytu. To był wtedy zupełnie inny sposób ekspozycji dzieł sztuki niż znany mi między innymi z Krakowa. Alix i Kerry zaciągnęli mnie do działu ze sztuką aborygeńską.

– No i jak ci się podoba? – pytali.

Byłem dyletantem w tym temacie.

– Zupełnie mnie to nie porusza – odparłem.

Prymitywne malunki wykonane przez osoby, które nie znały perspektywy i miały problemy z proporcjami, uznałem za bohomazy. Jakby wszystkie te dzieła namalowały dzieci. Nawet kropkowe i kreskowe tło malowanych na korze drzewnej obrazów nie przyciągnęło wtedy mojego wzroku, choć takiego wypełnienia przestrzeni na pewno nigdy wcześniej nie widziałem. Porażka.

– To jest tak inne, że przy pierwszym kontakcie pozostaje poza możliwością zachwytu czy akceptacji. Po prostu nie rozumiem tych rysunków – dodałem.

Tak przynajmniej wtedy czułem, choć zdawałem sobie sprawę, że brak mi kontekstu kulturowego, umieszczenia tej sztuki w krajobrazie, miałem też bardzo blade pojęcie o Aborygenach. Ocknąłem się, kiedy kilka miesięcy później przejeżdżałem autobusem przez środek Australii. Już pierwsze kontakty z pustynią, ze wszędobylską trawą spinifex, z Aborygenami pozwoliły mi na rewizję poglądów. Był to jednak proces powolny.

NIE TYLKO ALICE SPRINGS (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

Kierowca autobusu zatrzymał się na kawę w aborygeńskiej gminie Mount Ebenezer. Czarni jak smoła mieszkańcy byli brudni, ubrani w grube kurtki, z obowiązkowymi czapkami na głowach. Mężczyźni zarośnięci, kobiety o dużym korpusie i cienkich jak patyki nogach i rękach. Chodzili boso. Prawdopodobnie żyli z rękodzieła sprzedawanego turystom. Siedzieli przy drodze, rzeźbiąc; niektórzy gotowali jedzenie na ogniskach. Kobiety iskały się wzajemnie. Kiedy kilka godzin później na przedmieściach Alice Springs spróbowałem namierzyć obiektywem dwóch chwiejących się na nogach Aborygenów, pogonili mnie i obrzucili kamieniami. I słusznie. Uciekłem do centrum miasta. Tam w jednej z galerii ze sztuką aborygeńską próbowałem zrozumieć, o co tu chodzi. Byłem sam i nagle wtargnęła pijana Aborygenka, krzycząc coś w swoim języku i wymachując pustą butelką. Właścicielka próbowała ją wyprowadzić, ale zanim jej się to udało, kobieta rozbiła butelkę o posadzkę, rozsypało się szkło. Choć jestem otwarty na obce kultury i inność raczej mnie przyciąga, a nie odpycha, czułem się wtedy nieswojo. Powiedziałbym, że Aborygenów – niestety – odebrałem klasycznie, jak większość białych.

Podobne, czasami jeszcze bardziej negatywne relacje słyszę od wracających z Australii znajomych. Część z ich słów pachnie wyjątkowo nieładnie – rasizmem i ksenofobią:

– Stary, oni są jeszcze gorsi od Cyganów, przypominają małpy. Rząd powinien coś z nimi zrobić – słyszałem nieraz.

Mniej skrajni są biali Australijczycy, bo na co dzień nie obnoszą się z niechęcią. Raczej unikają tematu, ale po trzecim piwie prawda wychodzi na wierzch. Czują się od Aborygenów lepsi.

KALTUKATJARA (DOCKER RIVER), TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Rocket, Valdi, Ptaszek, Peter i Jack, którzy mieszkają w Australii od ponad trzydziestu lat, mają inne spojrzenie. Są nastawieni do Aborygenów przyjaźnie i ze zrozumieniem. Myślę, że ten punkt widzenia wynika z wielu podróży do buszu i kontaktów z tubylcami. Niestety, jestem przekonany, że moi koledzy są w mniejszości. W kraju rządzą stereotypy i większość bezmyślnie im ulega.

– Sztukę aborygeńską kupują niemal wyłącznie obcokrajowcy. Australijczyków to nie wzrusza, rzadko odwiedzają galerie z miejscowym rękodziełem. Wolą kult piwa, wina i tanich rozrywek – mówił z żalem i przejęciem Russel Guy, szef Outback Art Gallery w niewielkiej osadzie Aileron w środkowej, pustynnej Australii. Jego galeria sprzedaje obrazy ludu Anmatyerre i mieści, wraz z sąsiadującym z nią roadhouse’em, około dwustu prac rodziny Alberta Namatjiry.

Sztuka aborygeńska istnieje również dzięki rządowemu parasolowi ochronnemu i nielicznym zapaleńcom, którzy coś w niej dostrzegli i zaprzedali jej swoją duszę. Nie chodzi tu o przemysł pamiątkarski, który wykorzystuje aborygeńskie wzornictwo i dowolnie, bezkarnie je przetwarza. W Alice Springs można kupić setki drobiazgów sprzedawanych jako „aborygeńskie”, a wyprodukowanych najczęściej w Chinach lub Tajlandii.

Wybierającym się do Australii polecam wizytę w galerii z autentyczną sztuką aborygeńską. Jednocześnie namawiam, by samym Aborygenom dać spokój. Nie zaczepiajmy ich, nie straszmy aparatami fotograficznymi. Jeżeli bardzo zależy nam na zdjęciu, zapytajmy wcześniej o zgodę. Od wielu lat są zagubieni we własnym kraju i najbardziej potrzebują szacunku i spokoju. Nie oceniajmy ich po zachowaniu, nie próbujmy mierzyć naszymi kryteriami. Nazywanie ich brudasami, pijakami, nierobami i chuliganami świadczy o kompletnym niezrozumieniu ich spraw, jest powierzchowne i bardzo dla nich krzywdzące. To są mądrzy ludzie o bardzo bogatym wnętrzu, do którego ogromnie trudno dotrzeć. Ta blokada to ich własna ochrona, coś jak system immunologiczny. Uszanujmy ich oddalenie i milczenie. Aby to zrozumieć, potrzebowałem kilku lat spędzonych w podróży, także wśród Aborygenów.

Malunki naskalne Aborygenów

Park Narodowy Kakadu kryje największe, najstarsze i najpiękniejsze z poznanych przez białego człowieka galerie naskalne Aborygenów. Niektóre malowidła mają trzydzieści tysięcy lat i należą do najstarszych dzieł człowieka na Ziemi. Ta najdłuższa kronika dziejów na świecie przedstawia zwierzęta, postaci ludzkie, duchy, a także inne istoty nadprzyrodzone oraz ceremonie.

Wielokrotnie zastanawiałem się, jak biali mogą interpretować znaczenia malowideł, jak się poruszają w horyzoncie czasowym tysięcy lat i w labiryncie skomplikowanych kontekstów kulturowych. Dopiero kilkanaście lat temu, kiedy w styczniu 2007 odwiedziłem Park Narodowy Kakadu kolejny raz i mogłem porozmawiać z fachowcem, zrozumiałem.

– Aborygeni nie zdradzają nam prawdziwych znaczeń malowideł. To, co od nich dostajemy, to rodzaj bajki dla dzieci, bezpieczna wersja prawdy – przekonywał mnie Ted, etnolog pracujący w Kakadu kilkanaście lat.

– Dlaczego tak jest?

– Z dwóch powodów. Po pierwsze, jest to jeden z ostatnich bastionów tożsamości narodowej i religijnej. Po drugie, nawet gdyby nam powiedzieli prawdę i pokazali całość, nic byśmy z tego nie zrozumieli. Konteksty kulturowe są tak skomplikowane, że nasze umysły nie są w stanie tego pojąć i przyswoić. Mitologia Aborygenów to istny labirynt. To samo dotyczy pieśni. Jeśli zgodzą się zaśpiewać ci Pieśń Przodków, otrzymasz pozbawioną znaczeń i emocji atrapę.

BURRUNGGUI (NOURLANGIE ROCK, PARK NARODOWY KAKADU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

BURRUNGGUI (NOURLANGIE ROCK, PARK NARODOWY KAKADU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

UBIRR (REJON RZEKI EAST ALLIGATOR, PARK NARODOWY KAKADU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

UBIRR (REJON RZEKI EAST ALLIGATOR, PARK NARODOWY KAKADU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

UBIRR (REJON RZEKI EAST ALLIGATOR, PARK NARODOWY KAKADU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

MANNING GORGE (GIBB RIVER ROAD, KIMBERLEY, AUSTRALIA ZACHODNIA)

JURRPA (DURBA SPRINGS), CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

MOUNT HOPELESS (AUSTRALIA POŁUDNIOWA)

Wielokrotnie spotykałem w buszu dziwaczne eksponaty. Nawet jadąc asfaltem, można natknąć się na „drzewa butelkowe”. To drzewa i krzewy, na których gałęzie powtykane są szklane i plastikowe butelki i puszki po napojach. Na drzewie znajduje się po kilkadziesiąt butelek, które wydają dźwięk przy każdym podmuchu wiatru. W buszu, na zupełnym odludziu, mijałem drzewo udekorowane wyłącznie klapkami i kukły ze szmat zdobiące niewysoki eukaliptus. Budziły niepokój. Najciekawsze tego typu eksponaty widziałem na Pustyni Simpsona w okolicach miejsca o nazwie Mount Hopeless (Góra Beznadziei). Przy pustynnym szlaku stały wbite ogonami w ziemię dwa samoloty, najprawdopodobniej stare myśliwce, wymalowane w aborygeńskie wzory. Sąsiadowały z metalowymi stworkami zbudowanymi z pordzewiałych części: amortyzatorów, półosi i innych elementów zawieszenia samochodów. Miały ludzkie kształty. Były tam także „cymbały” – zawieszone na łańcuchach większe fragmenty podwozia. Czekoladowy Joe zagrał na nich kawałkiem drewna. Obok stał windmill – pompa-wiatrak, ikona Australii – wykonany artystycznie w formie słońca, ognisko, a obok siedziska, wokół których leżały bezładnie porozrzucane grube książki o sztuce, i maszt, a na nim łagodnie powiewała flaga wykreowana w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku na sztandar Aborygenów (czarno-czerwona z żółtym słońcem pośrodku). Mnóstwo przedmiotów i ani żywego ducha. Oceniłem, że może tędy przejeżdżać kilka samochodów w ciągu tygodnia. Dla kogo zatem była ta osobliwa galeria sztuki, o której nie podaje informacji żaden przewodnik? Odpowiedź jest prosta – to miejsce Aborygenów i dla Aborygenów. Kolejny raz przekonałem się, że nie chcą i nie mają zamiaru dzielić się swoim dziedzictwem z ignorantami.

To miejsce miało swoją moc.

BARROW CREEK (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

Sztuka Aborygenów była, i do pewnego stopnia jest nadal, związana z życiem codziennym, wypływa wprost z rytuałów, nie z potrzeb estetycznych. Przy kreacji malowideł silnie zaangażowany jest zmysł dotyku. Za przykład niech posłużą rysunki wykonywane na piasku palcem lub kijem. Są to oczywiście formy nietrwałe, jak tybetańskie sypane mandale. Podobne tworzą Indianie Navajo. Aborygeni nie mają potrzeby utrwalania patykiem pisanych rysunków, bo to są jednorazówki, potrzebne do wydobycia treści w czasie obrzędów. Zrozumiałem to, kiedy dotarliśmy do osady aborygeńskiej Barrow Creek, leżącej przy głównej drodze Stuart Highway, na północ od Alice Springs. Znajdował się tam niewielki pub wyklejony milionem wizytówek i innych gadżetów, wokół kręciły się dzieci z puszkami coca-coli i paczkami chipsów. Kobiety odwracały wzrok, a mężczyźni traktowali nas jak powietrze. Pretekstem do zatrzymania się w tym miejscu było zapytanie o drogę. Nasze najlepsze mapy nie wskazywały żadnej dróżki, którą moglibyśmy dotrzeć w pobliże góry, której szukaliśmy. Liczyłem na pomoc białych, obszedłem teren osady, ale nikogo nie wypatrzyłem.

– Szukamy podjazdu pod Mount Strezleki – zagadnął Rocket jednego z Aborygenów.

Stałem z boku i uważałem, że tracimy czas. Skąd mieliby słyszeć o niewielkiej górze położonej z dala od wędrownych szlaków, górze o tak obcej nazwie. I wtedy stało się coś dziwnego, czego do tej pory nie mogę sobie wytłumaczyć. Jeden z mężczyzn wstał ospale, wziął kij, zaczął malować kreski na piachu i mamrotać pod nosem. Na tyle jednak wyraźnie, że zrozumieliśmy, że mówił do nas.

– Pojedziecie dwadzieścia kilometrów dalej na północ. Po lewej stronie będzie góra, jak olbrzymi kopiec termitów. Trudno ją minąć – mówił, nie patrząc nam ani przez chwilę w oczy.

Nie chciał kontaktu wzrokowego, poza tym rysował mapę – jak się później okazało – bardzo precyzyjną.

– Zaraz za górą będzie zwykła furtka farmerska – mówił dalej. – Otworzycie ją i dalej poprowadzi was droga. Waszą górę poznacie po zapachu – skończył, odłożył kij i butami starł mapę.

Szczęka opadła mi do ziemi. Dzięki jego wskazówkom Górę Strzeleckiego znaleźliśmy bez problemu. To był zupełnie odludny obszar; trzy kilometry od wierzchołka rozbiliśmy obóz. Dwa dni chodziliśmy po bardzo trudnym terenie. Męczył nas upał, trawa spinifex raniła nogi do krwi, nie dawały nam spokoju miliardy much. Górę zdobyliśmy, pomierzyliśmy i opisaliśmy. Odczuwaliśmy dreszcz odkrywcy. Została tam po nas metalowa tabliczka i butelka ze spisaną notatką, ukryta wśród kamieni na samym szczycie. Kiedy wchodziliśmy na szczyt, Valdiego, który został w obozie, odwiedził właściciel tych ziem. Zapytał, co robimy, ale nie przeganiał nas. Spieszyło mu się, bo złapał gumę i chciał na półflaku dojechać do cywilizacji. Na koniec krótkiej inspekcji powiedział:

– Nie wiedziałem, że na swojej ziemi mam Górę Strzeleckiego.

Kiedy przypominam sobie tę historię, mam niepewne przekonanie, że Aborygen od mapy na piasku intuicyjnie wyczuł nasze zamiary. Potraktował naszą podróż jako podążanie śladami Strzeleckiego, którego rozumiał jako Przodka. A to dla niego rzecz najwyższej wagi. To świętość. Chciał i musiał nam pomóc.

OENPELLI (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

Pytałem rdzennych mieszkańców Australii o Ścieżki Snu. Raczej niewielu w ogóle chciało ze mną rozmawiać na ten temat i każdy odpowiadał inaczej. To tak, jakby Aborygen pytał nas o życie wieczne z chrześcijańskiego punktu widzenia. Musiałbym mu powiedzieć, że mamy raj, z którego zostaliśmy wygnani, czyściec i piekło. Na nasze życie patrzymy z perspektywy przeszłości, nieudolnie próbujemy złapać teraźniejszość i za często myślimy o przyszłości. Nie zrozumiałby nas. Aborygeni mają tylko jedną krainę, tu i teraz, i jeden czas, w którym teraźniejszość dokładnie splata się z przeszłością i w którym nie ma miejsca na przyszłość. Dla nich każdego dnia zaczyna się świat, który w bezpośredni sposób jest zespolony z Czasem Snu Przodków. Chodzi tu o odniesienia mitologiczne do okresu stworzenia świata, które mają ciągłość w teraźniejszości. Ten kosmos pozostaje dla mnie nie do końca jasny, ale im bardziej się w niego zanurzam, tym większą czuję satysfakcję, która powoli przeradza się w silną więź.

Najmocniej poruszył moją wyobraźnię temat Ścieżek Śpiewu. Zdradziłem już, że muzyka jest dla mnie ważna. Spędziłem kilkanaście lat z muzykami rockowymi jako ich manager, od wielu lat piszę o jazzie. Niezwykłe i fascynujące jest dla mnie to, że Aborygeni traktują pieśń jak mapę, że potrafią drogę przez busz zaśpiewać. Są jak ptaki, które wyśpiewują trasy przelotu – setki, tysiące kilometrów. Pieśń, mająca na całym świecie znaczenie estetyczne, pobudzająca silne emocje, dla nich ma funkcję praktyczną.

– Zdobywać świat to dla nas poszerzać mapę Pieśni – próbował tłumaczyć mi Amaroo, poczciwy i ciągle uśmiechnięty Aborygen, którego spotkałem w osadzie Oenpelli, w Parku Narodowym Kakadu.

Trafiłem tu zwabiony krajobrazami równiny zalewowej rzeki East Alligator. Były tam billabongi, czyli pozostałe po powodzi w porze wilgotnej jeziorka, wypełnione liliami wodnymi i… krokodylami. W upalny dzień kusiło mnie, żeby się w nich zanurzyć.

Amaroo był dobrym rozmówcą, chciał mi coś przekazać. Jego oczy były pełne godności. Mówił spokojnie, powściągliwie, językiem zrozumiałym dla białego człowieka. Miałem wrażenie, że mówi do mnie jak do dziecka, cierpliwie i pogodnie. Mógłbym rozmawiać z nim godzinami, pewnie zesłał mi go Tęczowy Wąż.

– Kiedyś każdy z nas miał na własność kawałek ziemi. Aktem własności była właśnie Pieśń – opowiadał.

Mojej wyobraźni uczepiła się piosenka Beaty Kozidrak, za którą zresztą nie przepadam.

– „Nie ma, nie ma wody na pustyni…” – zanuciłem Amaroo i zapytałem, czy z tą pieśnią gdziekolwiek zajdę.

– Jeśli jest dobra, to na listy przebojów w twoim kraju. Jeśli jest rewelacyjna, czeka na ciebie świat – ironizował Amaroo, ale sam się o to prosiłem. – Z tą piosenką nie zajdziesz daleko, bo nie dostałeś jej w sposób rytualny i na zawsze, a jej słowa nie znaczą nic. Nie zajdziesz z nią nigdzie – tłumaczył Amaroo i dalej wyjaśniał: – Nasza Pieśń może łączyć przeciwległe końce Australii, często przekracza granice językowe, czyli kolejne kraje. Pieśń opisuje przyrodę, a ja, wędrując Ścieżką Śpiewu, zdobywam moc. To wciąga jak wir wody, niesie jak motor. To ma ogromną MOC!

– Rozumiem, że z Pieśnią na ustach przemierzacie kraj. To jedna melodia. Jest tam skończona, określona liczba taktów, tylko słowa się zmieniają – próbowałem nadążać, niewiele jednak z tego rozumiejąc.

– Moje zwrotki to moja ojczyzna. Idę i śpiewam. Idę, bo śpiewam. Po wyśpiewaniu ostatniej zwrotki dochodzę do granicy swego terytorium.

– Ale Ścieżka Śpiewu idzie dalej, nawet tysiące kilometrów. Ta sama melodia śpiewana jest w wielu językach! To jak nauczyć się Odysei, wkuć na pamięć mapę i z nią przemierzać świat – wreszcie złapałem.

– Tak, podobnie jak ty, ale bez paszportu i wiz mogę przekroczyć „granicę”. Dziadek namawiał mnie do takich podróży, ale nie dalej niż dwa „kraje” za „granicą” – powiedział.

ABORYGEŃSKIE MOTYWY ZDOBIĄCE ROADHOUSE W TERYTORIUM PÓŁNOCNYM

Pomyślałem, że chodzi tu o sąsiedztwo językowe i kulturowe. Próbowałem to zestawić ze swoim, polskim kosmosem. Zatem Słowacja i Węgry to bezpieczne miejsca, a Rumunia, to już kraj za „lasem” i lepiej tam nie zaglądać.

– Dobrze, a czy te szlaki mogą się przecinać? – zapytałem, próbując stworzyć w myśli ich mapę.

– Tak, bardzo często się krzyżują. Biegną po śladach naszych Przodków-Stworzycieli, którzy wyznaczyli kierunki Ścieżek Snu. Każda Ścieżka jest trasą Kangura, Węża Tęczowego i innych przodków totemicznych, którzy pozostawili po sobie góry, doliny, wąwozy, rzeki, jeziora, zwierzęta i rośliny. Oni też je nazwali. Będąc ich potomkami, wędrując ich śladami, utrzymujemy ich przy życiu i jednocześnie pozostajemy pod ich opieką. Nasze życie, nasza wędrówka mają w twoim rozumieniu wymiar sakralny – dodał.

– Rozumiem, że słowa śpiewanych strof to lista punktów orientacyjnych w terenie – zgadywałem. – Jeśli krajobraz jest równinny, monotonny, to Pieśń jest poważna, nastrojowa, jak muzyka Dead Can Dance? Jeśli pojawiają się góry, doliny, urwiska, wtedy bardziej przypomina ekspresję Hendriksa lub Foo Fighters? – dopytywałem się.

– Nie znam się na waszej muzyce, choć Hendriksa słyszałem w radiu, ale chyba masz rację – odpowiedział bez przekonania.

– I trzeba je wyśpiewać w odpowiedniej kolejności? – pytałem dalej.

– Dokładnie tak, przy czym słowa Pieśni mówią jeszcze na przykład o odciskach stóp na napotkanych skałach czy też łatwym do przeoczenia dla ciebie zagłębieniu terenu, gdzie nasz Przodek odpoczywał przez chwilę. Kreacja to ciężka robota.

– Teraz wiem, że trzeba rozumieć, co się śpiewa, aby się nie zgubić. Trzeba też znać języki innych plemion. Ale jeśli Pieśni są prywatną własnością, to skąd zdobyć ich „zagraniczne” strofy?

– Można nimi pohandlować albo je pożyczyć, otrzymać za bezcen od jej właściciela i samemu swoje odsprzedać lub oddać. Większość plemion zna język swoich sąsiadów. Problem językowy pojawia się w dalszych „krajach”, ale tam radzimy sobie, korzystając z telepatii – dodał.

OKOLICE TOM PRICE, PILBARA, AUSTRALIA ZACHODNIA

Tego było za wiele. Byłem przekonany, że się ze mnie nabija, nie traktuje poważnie, w tak banalny sposób wpuszcza w maliny. Zauważył mój niesmak i zareagował:

– Czy nie zdarzyło ci się kiedyś, że zadzwoniłeś do bliskiej osoby, a ona powiedziała: „Właśnie o tobie myślałem, chciałem do ciebie zadzwonić, i w tym momencie odezwał się telefon”?

– Wielokrotnie tak było i chyba każdy coś takiego przeżył.

– To jest właśnie telepatia. Zachowaliście ją w szczątkowej postaci, choć nie zdajecie sobie z tego sprawy. Rozwój cywilizacji, oderwanie od wspólnot, cały ten mętlik i nadmiar informacji doprowadziły do zatarcia umiejętności posługiwania się telepatią – przekonywał. – Nasza pierwotna cywilizacja ocaliła ją bardziej świadomie i często z niej korzystamy, jak wy z telefonów komórkowych. Tylko inaczej ładujemy baterie. – Uśmiechnął się i kontynuował: – W rytualnych obrzędach, w wierze w kontakt z Przodkami, a nie w gniazdkach sieci elektrycznej. Jeśli mamy umysł silnie skoncentrowany na danej osobie, oczyszczony z innych myśli, a baterie dobrze naładowane, zasięg naszej telepatii jest nieograniczony w przestrzeni i w czasie.

– Trudno uwierzyć i nie traktować tego, co mówisz, jak nawiedzonych bajek – obstawałem przy swoim, choć wewnętrznie czułem, że ma rację, że tak właśnie jest.

Prawdopodobnie w ten intuicyjny sposób kontaktują się zwierzęta, rośliny, więc dlaczego nie ludzie? Nikt tego naukowo nie potwierdził, dlatego u większości ludzi wzmianka o telepatii, choć telepatia jest zjawiskiem powszechnym, wywołuje politowanie, kojarzy się z czymś magicznym. A przecież telepatia wykorzystywana jest na przykład w wojsku. Wbrew pozorom jest to zjawisko fizyczne. Opiera się na emisji fal mózgowych, a te są niskiej częstotliwości, do stu herców, i dotychczas wymykały się analizie najczulszej aparatury. Kwestia czasu. Australijskie Towarzystwo Sceptyków ufundowało nagrodę w wysokości stu tysięcy dolarów dla każdego, kto dostarczy rzetelny dowód na istnienie telepatii. Nagrody dotąd nie przyznano. Niemniej to, że jeszcze nie potrafimy czegoś zbadać, nie znaczy, że to nie istnieje.

Słyszałem o Aborygence, która pracowała jako celniczka w porcie lotniczym w Darwin. Jej niezwykłe, psychologiczne zdolności oceny zachowania przylatujących pasażerów pozwoliły na ujęcie wielu przemytników.

– Skoro Przodek szedł w określonym kierunku, to Ścieżki Śpiewu powinny być drogami jednokierunkowymi – wydawało mi się, że przyparłem Amaroo do muru.

– Nie zawsze tak jest, ale zdarza się. Kierunek masz w Pieśni, jeśli się pomylisz i pójdziesz pod prąd, dopuścisz się świętokradztwa.

– To by było cofnięcie aktu stworzenia – złapałem wreszcie byka za rogi.

– Dokładnie. Jeszcze gorzej, kiedy pomylisz się w czasie ceremonii, święta, gdy śpiewamy fragmenty swoich Pieśni. Muszą być odśpiewane w skupieniu i w odpowiedniej kolejności. Pomyłka może kosztować nas klątwę, której nie cofniemy.

– Kto cię nauczył twojej Pieśni i dokąd możesz z nią zajść? – zapytałem.

– Po tym jak moja matka otrzymała ode mnie pierwsze kopnięcie, gdy jeszcze byłem w jej brzuchu – uśmiechnął się szelmowsko – musiała zapamiętać miejsce, gdzie to nastąpiło. Starszyzna udała się tam i debatowali nad ustaleniem mojego duchowego ojcostwa.

Kolejny raz mnie zaskoczył.

– Nie rozumiem. Chodzi o świętego patrona? – zapytałem.

– Coś w tym rodzaju. Przodkowie, którzy wędrowali Ścieżkami Snu, rozsiewali swoje nasienie w postaci duchowych zarodków. Te w tak zwanych miejscach płodności wnikają w łona kobiet i tam się rozwijają. Wierzymy, że matki zapładniają Przodkowie, a nie ich ludzcy partnerzy. Następuje to w czwartym lub piątym miesiącu ciąży, czasami jeszcze później – wyjaśnił. – Zadaniem starszyzny jest ustalenie, który z totemicznych Przodków przechodził najbliżej miejsca duchowego poczęcia, innymi słowy, czyim zarodkiem matka została zapłodniona. Ich decyzja jest zawsze nieomylna i stanowi o świętym patronie poczętego dziecka, jeśli próbowalibyśmy to odnieść do religii chrześcijańskiej.

W tym momencie przypomniałem sobie opowieść niestrudzonego badacza Ameryki Południowej profesora Zdzisława Jana Ryna o Indianach żyjących w boliwijskich Andach na wysokości powyżej 4000 m n.p.m. Medycyna udowodniła, że na tej wysokości kobiety nie zachodzą w ciążę. Z tego powodu akt seksualny do XVIII wieku nie był dla Indian jednoznaczny z prokreacją. Przyjemnych chwil ekstazy nie wiązali z poczęciem. Przez setki lat wierzyli, że aby kobieta zaszła w ciążę, musi zejść niżej i w dolinie wziąć udział w fieście.

– Moim Przodkiem, totemem, jest Tęczowy Wąż – kontynuował opowieść Amaroo. – W urodzinowym posagu otrzymałem kawałek Pieśni Ścieżki Przodka – te strofy, które przypadły właśnie na okolice mego duchowego poczęcia. Tęczowy Wąż tworzył Ścieżki Snu w północnej Australii. To jego dziełem są rzeki, góry, namorzynowe mokradła. Spoczął na terenie Parku Narodowego Kakadu, w świętym miejscu Ubirr, które mieści jedną z najważniejszych galerii naskalnych moich braci – wyjaśnił.

Odwiedziłem to miejsce dwukrotnie, w porze suchej i wilgotnej. To był już czas, kiedy sztuka aborygeńska wessała mnie bez granic. Malowidła naskalne w Ubirr przedstawiają ryby, walabie, warany. Są tam także wizerunki białego człowieka (nazywanego tu balanda) z rękami w kieszeniach. Ta poza uważana jest przez Aborygenów za rytualną. Większość wizerunków wykonano „techniką rentgenowską”, uwidaczniającą szkielety zwierząt. Co ciekawe, malunki są ponakładane na siebie. Najstarsze z nich liczą co najmniej dwadzieścia tysięcy lat. Najmłodsze datuje się na lata osiemdziesiąte XX wieku. Nie wolno zetrzeć rysunków i na tak oczyszczonym podłożu malować swoich, ale można tworzyć na już istniejącym dziele.

Później, w punkcie widokowym Nadab, fotografowałem zachód słońca nad mokradłami i widok prastarych klifów Ziemi Arnhema.

– Jeśli ty zadbasz o ziemię, ona zadba o ciebie – szepnął mi do ucha na zakończenie rozmowy Amaroo.

Banalne, ale proste i genialne! A jednocześnie tak trudne do zrozumienia i zastosowania. Niestety nie zdajemy sobie sprawy z sensu tych słów; najwyżej przez chwilę delektujemy się ich brzmieniem i zawartym w nich przesłaniem. Aborygeni od dziesiątków tysięcy lat nie umieją patrzeć na świat inaczej. Poprzez akt stworzenia są integralną częścią świata. Jeśli chcielibyśmy oglądać świat poprzez pryzmat ekologii, to Aborygeni są ludźmi niezwykle światłymi, żyjącymi w harmonii z przyrodą od zawsze, korzystającymi z jej zasobów w sposób racjonalny. Powinniśmy się od nich uczyć.

DZIKOŚĆ SERCA (AUSTRALIA ZACHODNIA)

Próbując zrozumieć mitologię Aborygenów, trafiłem na pikantny opis fragmentu inicjacji. Obrządek kultywowany jest nadal, choć nie przez wszystkich. „Matura męskości” trwa nawet do kilku tygodni i składa się z wielu etapów. Kto nie podejdzie do egzaminów, traci szacunek i jest wytykany palcami. Jeden z elementów inicjacji stanowi obrzezanie.

Napletek młodzieńca odcinano ością ryby lub kawałkiem muszli. Ten istotny obrzędowo kawałek skóry miał także swe życie po oddzieleniu go od właściciela. Otóż, na przykład, zjadano go w rytualnym posiłku, dodawszy do rozdrobnionego mięsa kangura. Zdarzało się też, że otrzymywała go siostra obrzezanego, malowała go ochrą i nosiła na szyi. Bywało, że napletek krążył z rąk do rąk, według rytualnie ustalonego porządku, po czym wracał niczym bumerang do właściciela, a ten sprawiał mu symboliczny pogrzeb, jak głosi mitologiczny przekaz1.

Życie Aborygenów jest trudne, a ich zwyczaje i zachowania, z naszego punktu widzenia, mogą budzić niepokój. Słyszałem opowieść o dziewczynce, która miała jedną nóżkę krótszą. Miała też swoje marzenie, o którym wiedzieli wszyscy bliscy: chciała latać, szybować wysoko jak orły i mieć upierzenie jak najbardziej strojne papugi. Niepełnosprawność ruchowa, z którą się urodziła, skazywała ją na śmierć. Żyła tak długo, jak długo nie istniała potrzeba intensywnego przemieszczania się. Przyszedł jednak czas na daleką wędrówkę całego plemienia. Musiała zostać zgładzona przez swoich rodziców, tak stanowiło plemienne prawo. Kiedy jej rodzeństwo zapytało pewnego dnia, gdzie jest ich siostra, ojciec odpowiedział:

– Widzicie to duże drzewo? Tam wysoko ponad nim szybuje nasze maleństwo. Tej nocy spełniła swoje marzenie i zamieniła się w ptaka. Od teraz będzie nam towarzyszyć w wędrówkach jako papuga kakadu.

KUNAWARRITJI (PUSTYNIA GIBSONA, AUSTRALIA ZACHODNIA)

Przy studni numer 33 na szlaku pustynnym Canning Stock Route sześćset pięćdziesiąt kilometrów od najbliższego miasteczka Port Hedland znajduje się otwarta na przyjezdnych osada Kunawarritji. Jest tu toaleta i prysznic za pięć dolarów. Tankowaliśmy benzynę, naprawialiśmy samochód, zaglądaliśmy do czegoś, co nazywano tam sklepem, rozmawialiśmy z białym administratorem, kręciliśmy się dookoła. I nic. Żadnego zainteresowania ze strony Aborygenów. Nie twierdzę, że nasz samochód był jedynym, który dotarł do ich osady, ale idę o zakład, że w ciągu miesiąca nie widzieli tam więcej niż dwóch aut. Pomimo izolacji, w jakiej żyją, nie byliśmy dla nich żadną atrakcją. Tak mocno są wtopieni w swój świat. A może to nie jest izolacja? Może tam jest wszystko, a jedynym zbędnym elementem byliśmy my? Po wielu latach spędzonych w Australii mam łatwość w nawiązywaniu kontaktów z rdzennymi mieszkańcami tej ziemi. Świadomie jednak jej nie nadużywam. Bywałem w zamkniętych dla białych gminach aborygeńskich. Dla nich jestem białym z zewnątrz, nieważne – z Sydney, Perth czy z abstrakcyjnej dla nich Polski.

W Kunawarritji rządził biały, podstarzały hippis z brodą po pas. Zajmował się wszystkim – od naprawy komputera po namawianie Aborygenów do pracy. Był do nas przyjaźnie nastawiony i chętny do rozmów – inaczej niż w czasie innych podobnych spotkań.

– Alkoholu nie wyciągajcie – przestrzegał. – To dry zone.

Za sterami koparki siedział trzydziestoparoletni Aborygen i próbował ją okiełznać.

– Mamy tu program „wybuduj sobie dom”. Materiały, narzędzia, blacha falista na dach, farby do ścian. Idzie tak sobie, ale dają radę, chyba mam na nich dobry wpływ – wyjaśnił hippis.

– A jak tu trafiłeś? – podpytywałem.

– Z castingu – zaśmiał się. – Rząd daje ogłoszenie o pracy. Na rozmowie kwalifikacyjnej sprawdzają, kim jesteś i czy się nadasz. Potem przychodzi dzień, kiedy zabierają kilku chętnych jednym samochodem do osady na pustkowiu. Przyglądasz się, zaglądasz w niektóre dziury i zastanawiasz, po co tu przyjechałeś. Potem jest drugi casting, ten najważniejszy, decydujący. Kandydaci zostają przedstawieni Starszyźnie i ta wybiera jednego. Wzrokiem. Wwiercają się oczyma i rzadko się mylą. Dostajesz kontrakt na rok, z możliwością przedłużenia, o ile będziesz miał za sobą niesłabnące poparcie Starszyzny. Płatnikiem są władze powiatu, podległe stanowemu urzędowi do spraw Aborygenów. Pilnujesz porządku, układasz relacje z Aborygenami, starasz się tu żyć – wyjaśnił.

Wieczorem Aborygeni poczęstowali nas pysznymi stekami z wielbłąda. W stojącym powietrzu uniósł się zapach maryśki, nie naszej bynajmniej. Alkohol pewnie też tu trafia, ale nie widziałem pijanych, choć niewielu o zmierzchu mogłem dostrzec. Zakopali się w swoich norkach. W najmniejszym stopniu nie byli zainteresowani naszym towarzystwem. W ciągu roku pewnie zajrzało tu kilka–kilkanaście załóg jak nasza, ale zawsze byli to ludzie z zewnątrz. Nie stąd.

– Rocket, oni nas nie chcą i nie potrzebują. I są szalenie inteligentni. Jedno spojrzenie wystarczy im, aby ocenić nasze zamiary i charakter – zagadywałem wieczorem.

– Masz rację. A słyszałeś o touch-bone? – zapytał i zobaczyłem na jego twarzy promyk nadziei, że mnie zaskoczy.

– Chodzi o prastary obrządek egzekucji? – odparłem niepewnie, bo znałem go jako bone pointing.

– Niewiele osób o tym wie – kontynuował Rocket. – Słyszałem o Aborygenie Kinjika, który z Ziemi Arnhema trafił do szpitala w Darwin. Zmarł z niewyjaśnionych przyczyn. Mówiono, że od dotknięcia kością. Od starszyzny otrzymał wyrok za próby stosunków kazirodczych.

– To było chyba w latach pięćdziesiątych? – przypomniałem sobie historię, ale nie pamiętałem, skąd ją znam.

Rocket ściągnął nogę z gazu. Szykowała się dłuższa opowieść.

– Znam podobną historię, z wątkiem kryminalnym – zaczął opowiadać. – Aborygen trafił do szpitala prosto z więzienia, gdzie odsiadywał wyrok za morderstwo. Podobnie jak tamten nie miał żadnych objawów choroby. Jego życie powoli gasło, po tym jak śledztwo starszyzny plemiennej doprowadziło do skazania go na śmierć. Wyrok wykonano przez rytuał dotknięcia kością. Personel medyczny zrobił dziesiątki badań, prześwietlił gościa na wylot i nic nie wykryto. Przypadek zrobił się głośny, ściągnął autorytety z szerokich kręgów. Poruszenie wokół tej sprawy wywołało wznowienie śledztwa. Śledczy dotarli do nowych świadków – opowiadał dalej. – Okazało się, że Aborygen jest niewinny. Śmierć białego, o którą go oskarżono, spowodował fatalny zbieg okoliczności. Chłopak prawdopodobnie potknął się i uderzył potylicą o krawężnik. Aborygen został skazany tylko z powodu swojej obecności w miejscu tragedii.

– Rozumiem, że jednocześnie wznowiono śledztwo starszyzny plemiennej? – obstawiałem.

– Tak. Wyniki obu były bardzo podobne. Przebywającego w szpitalu Aborygena uniewinniono. To wszystko trwało kilka, najwyżej kilkanaście dni. Agonia skazanego nie była tak szybka, jak w poprzedniej historii, i przeżył.

– Jakim cudem? – zapytałem.

– Starszyzna wysłała do szpitala umyślnego, a ten zdjął ze skazanego klątwę zadaną mu przez bone pointing. Pacjent w ciągu kilku następnych dni wrócił do sił i opuścił szpital. To jeszcze bardziej zdumiało lekarzy. Niektórzy z nich do dzisiaj próbują zrobić z tego doktorat – dodał z niesmakiem.

– Dotknięcie kością to prastara metoda egzekucji traktowana przez Aborygenów z największą atencją, coś z pogranicza tabu, dostępnego wyłącznie dla mężczyzn – kontynuował, ściągając jeszcze bardziej nogę z gazu. – Nie pozostawiało ono żadnych śladów i podobno nigdy nie zawodziło, przynajmniej w stosunku do członków plemienia. Kość używana przy rzucaniu klątwy (kundela) była zazwyczaj pochodzenia ludzkiego. Mogła to być także kość kangura, strusia emu, a nawet różdżka z patyka o długości około dwudziestu centymetrów. Kształtem przypominała długą igłę. U jej nasady, przez ucho, przewlekano zlepione żywicą włosy. Aby kości użyć, trzeba ją było najpierw naładować – jak telefon komórkowy. Był to jednak inny rodzaj energii, coś w rodzaju „włóczni myśli”. Do rytuału ładowania, który musiał być przeprowadzony w sposób niezwykle precyzyjny, kobiety i obcy spoza plemienia nie mieli dostępu. Tak przygotowane narzędzie otrzymywali kurdaitcha, myśliwi-kaci, których zadaniem było wytropienie skazanego i wykonanie wyroku. Przebrani w strusie pióra, dwójkami lub trójkami, działali potajemnie. Najważniejsze było maskowanie stóp, tak aby nie pozostawiać za sobą śladów. Dotknięciu kością towarzyszyło rzucenie klątwy pod postacią krzykliwej, przerażającej pieśni. Myśliwi-kaci polowali na skazanego tak długo, aż doszło do wykonania wyroku. Potem wracali do wioski i rytualnie spalali kość.

– A co się działo ze skazanym? – zapytałem z niepokojem.

– To, co się stało z Aborygenami z tych dwóch historii w szpitalu. Następowała agonia. Dotknięcie kością było równoznaczne z wykluczeniem ze społeczności plemiennej, niekwestionowanym wyrokiem śmierci. Psychologia tej egzekucji była tak silna, że skazanemu nie pozostawiała najmniejszej nadziei. Wierzył w rzuconą klątwę i zabijała go spirala własnych myśli. Z wyroku sędziów powoli umierał – zakończył Rocket.

Co ciekawe, dotknięcie kością nie jest morderstwem w świetle australijskiego prawa. Ten liberalizm w podejściu do bone pointing mógł mieć jednak poważne konsekwencje. W 2004 roku, w czasie trwania wyprawy Śladami Strzeleckiego, czytałem w prasie, że Aborygeni pozostający w skrajnej opozycji do polityki liberała Johna Howarda rzucili na niego klątwę i dotknęli niegodziwca kością. Sześć lat później, czyli w trakcie pisania tej książki, na długo po ustąpieniu ze stanowiska premiera rządu, Howard miał się ciągle dobrze i nic nie wskazywało, aby jego stan zdrowia się pogarszał. Był drugim spośród najdłużej rezydujących premierów w historii Australii.

WIELKA PUSTYNIA PIASZCZYSTA (AUSTRALIA ZACHODNIA)

– Wśród załogi poszukującej złóż na pustyni byli także Aborygeni. To byli bardzo dobrzy pracownicy, znakomicie znający teren, bezbłędnie odnajdujący źródła wody – opowiadał Rocket, kiedy zbliżaliśmy się do Alice Springs.

– Wielokrotnie opowiadałeś o pracy w buszu, ale nigdy nie mówiłeś o Aborygenach.

– Był z nimi kłopot. Potrafili nagle zniknąć.

– Odkryłeś gdzie i dlaczego znikali? – zapytałem.

– Jeden z nich, Yarran, był z nami prawie trzy miesiące. Można było na nim polegać. Pewnego dnia przepadł. Jak kamień w wodę. Śledztwo przeprowadzone wśród załogi nic nie dało. Nie miał wrogów, swoją robotę lubił i cenił. Nie zgłaszał nigdy żadnych pretensji. Był lubianą osobą. Nie mieliśmy czasu, żeby go szukać, poza tym dobrze wiedzieliśmy, że w buszu jest u siebie, bezpieczny – wyjaśnił Rocket.

– Wrócił?

– Po dwóch tygodniach. Zameldował się u szefa, jak gdyby nigdy nic. Pytany, co się stało, gdzie był, odparł krótko: „Dotarliśmy do moich ziem plemiennych. Pokryło się to z czasem walkabout. Musiałem pójść i poszedłem. Odwiedziłem krewnych i miejsca na mojej Ścieżce Snu i oto jestem”. Szef zrobił wielkie oczy, bo pierwszy raz zatrudniał Aborygena. Na szczęście ktoś mu mądrze doradził i ten nie wyrzucił Yarrana z pracy.

Walkabout to rodzaj pielgrzymki do miejsc świętych, podróży stricte duchowej. Aborygeni podążają śladami swych Przodków Ścieżkami Śpiewu. To jak piesza pielgrzymka na Jasną Górę. Tyle że ich święte góry, doliny, rzeki i inne formy krajobrazu są z dala od miast i hałaśliwej cywilizacji.

– Aborygen nie poprosi o urlop, bo go raczej nie dostanie – mówiłem. – Zdaje sobie z tego sprawę i kalkuluje, co mu się bardziej opłaca. Ewentualna odmowa szefa i tak pozostanie przez niego zignorowana. Dlatego nagle znika i równie niespodziewanie się pojawia. Dla Aborygenów wydarzenia ceremonialne są ważniejsze niż utrata pracy. Groźby pracodawcy na nich nie działają. Aby ich choć trochę zrozumieć, musielibyśmy popatrzeć na to z naszej perspektywy. Wyobraź sobie, Rocket, że twój, powiedzmy, aborygeński pracodawca nie może zrozumieć, że Wielkanoc i Boże Narodzenie chcesz spędzić z rodziną, odwiedzić znajomych i pójść do kościoła. Gdybyś był mocno wierzący, szlag by cię trafił i też byś się urwał. Nie wytrzymałbyś, choć nasza religijność jest zdecydowanie słabsza niż Aborygenów.

Australia jest dobrym przykładem kraju laickiego. Może 5% ludzi chodzi regularnie do świątyni. Nieważne, czy to jest kościół, meczet, cerkiew czy pagoda.

– Nie żyjesz tu i nie możesz wydawać tak ostrych sądów – odciął się Rocket i szybko dodał: – Jest jeszcze epilog tej historii z Yarranem.

– Ty sam uciekłeś na walkabout… – próbowałem zażartować.

– Po powrocie Yarrana zakumplowałem się z nim. Tak mi się przynajmniej zdawało. Na pożegnanie podarowałem mu mój ulubiony sweter. Nie ucieszył się specjalnie, ale też nie zmartwił. Za to mi zrobiło się przykro, kiedy kilka dni później zobaczyłem ten sweter na innym Aborygenie. To była niewielka osada przy trasie naszej wędrówki przez busz. – Rocket zmarszczył czoło i mówił dalej: – Z Aborygena nie zrobisz przyjaciela, tak jak z dingo nie zrobisz psa. Dla ogromnej większości z nich wszelkie przedmioty nie mają wartości, bo mogą być szkodliwe. Ciągły ruch pozbawia je negatywnej mocy, dlatego nawet sweter bezpieczniej przekazać dalej.

Spodobała mi się ta wizja. Po co gromadzić przedmioty? Popatrz na swój strych lub piwnicę: ile masz tam zachomikowanych bzdetów? Wiesz o kilkunastu, korzystasz z kilku, a posiadasz ich kilkaset. Nie chcesz się rozstać z czymś, czego nie potrzebujesz. Przez lata obrastamy tonami śmieci.

BARROW CREEK (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

Barrow Creek, w którym Aborygen rysował dla nas mapę na piasku, odwiedziłem ponownie po sześciu latach. Pub był jeszcze bardziej odjechany niż ten, który pamiętałem z 2004 roku. Kupiłem puszkę VB i siadłem przy stole na zewnątrz, z Aborygenami. Pomyślałem, że jest dobrze, mamy ten sam gust, przynajmniej co do piwa. Mieliśmy dużo czasu, więc spokojnie sączyłem lodowatą goryczkę. Aborygeni byli już po kilkunastu puszkach. Wymienialiśmy nieśmiałe uśmiechy.

Prym przy stole wiodły kobiety. Brodacz za barem sprzedawał tylko za gotówkę, a tym bez niej przyjaźnie tłumaczył:

– Kredyt dawno umarł. Płacisz, pijesz, nie płacisz, nie pijesz.

Wtedy do baru weszła Patsi, tęgawa Aborygenka w sile wieku. Miała w kieszeni dwa zawiniątka, które nieśmiało rozwinęła.

– Dziesięć dolarów, każdy dziesięć dolarów – powiedziała z niewielkim wstydem.

Zaświeciły nam się oczy. Były to malowane na płótnie obrazki przedstawiające Ścieżki Snu, zdobione motywami kwiatów i buszowych owoców – bardzo ładne i wielokrotnie tańsze od tych, które widzieliśmy w sklepach w Alice Springs. Oczywiście kupiliśmy.

Mimo że dzieliła nas bariera językowa, zrobiło się bardzo miło. Żartowaliśmy, robiliśmy sobie wspólne zdjęcia. Patsi podpisała swoje obrazy, a ja wlepiałem w nią wzrok, zadając sobie pytanie, czy ktokolwiek spoza kręgu Aborygenów mógłby tę kobietę posądzić o jakiekolwiek talenty artystyczne. Zwaliste ciało, toporne ruchy, zgrabiałe ręce i opuchnięta od alkoholu twarz. Jak łatwo się pomylić. Ile razy tak krzywdzące wyobrażenia musiały towarzyszyć białym Australijczykom w czasach pionierskich? Ilu z nich myśli tak nadal?

CEDUNA (AUSTRALIA POŁUDNIOWA)

W niewielkiej miejscowości Ceduna, która słynie ze znakomitych owoców morza, zatrzymaliśmy się na lunch. Postanowiłem sprawdzić sławę miasteczka i wcinałem ostrygi, langusty, sałatki z krabami i inne cuda. W drodze nad ocean natrafiliśmy na lokalny pub. Zdziwiły mnie dwa wejścia, wybrałem to z prawej. Wszedłem do środka: przestronna sala w stylu londyńskiego pubu i żadnego człowieka. Tylko zza ściany dobywał się gwar, nawet krzyki. Wyszedłem i postanowiłem sprawdzić drugie wejście. Ta sala była dużo mniejsza, ciemniejsza, unosił się w niej zapach potu i rozlanego piwa. W przeciwieństwie do poprzedniej była wypełniona po brzegi, wyłącznie Aborygenami. Zamurowało mnie. Trwała bójka: dwie kobiety okładały mężczyznę, targały go za włosy, szarpały jego ubranie. Gdy wszedłem, byli jeszcze bardziej zaskoczeni niż ja. Kiedy upewniłem się, że ich wrogie zamiary nie są skierowane przeciwko mnie, zrobiłem krok dalej. Podszedłem do opuszczonego przez barmana kontuaru i chciałem zamówić piwo. Towarzystwo było totalnie zdezorientowane, ale nikt mnie nie wypraszał, czułem jedynie, że mi się po prostu badawczo przyglądają. Za barem pojawił się biały i zabił mnie wzrokiem. Nie wiedziałem, o co mu chodzi, więc spokojnie zamówiłem:

BARROW CREEK, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

– Małe VB, thanks.

– Nie dostaniesz piwa w tej części pubu. Zapraszam na drugą stronę – rzucił barman.

Nie mówił miłym tonem, to był raczej rozkaz.

– Dziękuję, tu mi dobrze, tu się napiję – odpowiedziałem spokojem na jego złość. Moje nieposłuszeństwo jednak jeszcze bardziej go rozjuszyło.

– Nie podam ci piwa tutaj. Proszę natychmiast przejść do sali obok! – wrzasnął.

Zrozumiałem, że trafiłem na wstydliwy przeżytek, skansen segregacji rasowej.

„Niewielu obcych tu zagląda” – pomyślałem. W przeciwnym razie albo ten pub miałby jedną salę dla wszystkich, albo barman nie zareagowałby w taki sposób.

Wyszedłem mocno poruszony, ale na plecach czułem spojrzenia Aborygenów wyrażające sympatię, jakby docenili mój upór i chcieli powiedzieć: „Tak tu jest, bywało gorzej”.

Biała Australia ma jeszcze więcej takich kompleksów.

BARROW CREEK, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

PARNNGURR, CZYLI COTTON CREEK (AUSTRALIA ZACHODNIA)

– Niecały rok temu biała nauczycielka z aborygeńskiej szkoły naprawiała u mnie samochód. Zostawiła numer telefonu. Przed wyprawą spojrzałem na trasę przejazdu, przypomniałem sobie o niej. Zadzwoniłem i zapytałem, czy możemy ją odwiedzić – snuł Rocket.

– Tak, przypominam sobie tę rozmowę, sugerowałem ci, że możemy poprowadzić lekcję o Polsce dla jej dzieciaków – odparłem.

– Nie była jakoś szczególnie zachwycona, ale zgodziła się – ciągnął.

Do osady aborygeńskiej Parnngurr biały człowiek długi czas nie miał wstępu. Od kilku lat w poszukiwaniu paliwa zaglądają tu zabłąkani w Outbacku podróżnicy. Leży niedaleko pustynnego szlaku Tallawana, na północnych krańcach Małej Pustyni Piaszczystej. Byłem bardzo podekscytowany, zbliżając się do zakazanego świata. Zaproszenie swoimi ścieżkami załatwił Rocket. Cotton Creek była pierwszą osadą od Wiluny na trasie naszej wyprawy pustynnym szlakiem Canning Stock Route. Aby tu dotrzeć, jechaliśmy tydzień. Pokonaliśmy autami terenowymi jakieś 850 kilometrów w skrajnie trudnych warunkach. Jeszcze kilkaset metrów przed osadą przywitały nas ujadające psy.

„Czas nie płynie tu wolniej, lecz się zatrzymał” – pomyślałem, mijając bramę.

Pierwsze wrażenie było przygnębiające. Kolejne nie lepsze. W twarzach, które nie łaknęły kontaktu, zaklęta była niechęć. Gorące powietrze stało. Wyczuwałem złą energię, smutek, cierpienie. Przestrzeń wypełniało kilkanaście bezładnie rozrzuconych zabudowań, wokół których snuły się dziesiątki psów wyglądających na bezdomne, mocno wychudzonych lub nawet chorych. Starsza część społeczności gminy nie wydawała się zachwycona naszym przyjazdem. Nikt się tu nami nie zainteresował, czyli klasyka. Budynek wyglądający na szkołę był pusty i zaryglowany. Rocket poszedł pogadać, ale nie znalazł nauczycielki.

– Większość dzieciaków pojechała na wycieczkę do Port Hedland, najbliższego miasta, jedyne sześćset pięćdziesiąt kilometrów. Nic tu po nas, spadamy – rzucił.

– Jesteśmy ponad tydzień w trasie. Powinni tu mieć telefon. Trzeba zadzwonić do Perth i nadać informację, że u nas wszystko OK – odparłem i wraz z Dingo poszedłem popytać o telefon.

Jeden z Aborygenów wskazał nam budynek, w którym znajdowało się to, czego szukaliśmy. Było południe – istne piekło. Żar z nieba pozabierał nam resztki chęci do życia.

– Jesteśmy tu przejazdem, dłuższy czas bez kontaktu z rodzinami. Czy możemy zadzwonić do Perth? Wystarczy nam minuta – spytałem.

– Tak, proszę, nie ma problemu. Jestem Amanda – odpowiedziała niepewnie jasnowłosa piękność. Wykręciłem numer i porozmawiałem ze Stenią, żoną Rocketa. Dingo w tym czasie uciął sobie pogawędkę z Amandą, która zdradziła, że po południu wybiera się z niepełnosprawnymi kobietami na zbieranie jagód w buszu.

– Czy to możliwe abyśmy pojechali tam razem? – zapytałem natychmiast.

– Nie wiem, raczej nie! – odparła.

Słowo „raczej” pozostawiało strzęp nadziei. Męczyłem. Upłynęły dwie upalne godziny. Po konsultacjach ze Starszyzną zgodziła się.

– Nawet o tym nie marzyłem! – powiedziałem pod nosem do siebie.

Do wyjazdu pozostały kolejne dwie godziny. Wziąłem aparat i poszedłem na plac zabaw dla dzieci. Były tam huśtawki, kolorowe zjeżdżalnie, boisko do gry w kosza. Wiało jednak smutkiem, pustką, nicością. Zleciały się trzy dziewczynki, ta najstarsza miała czarne włosy rozjaśnione szamponem koloryzującym, mogła sobie liczyć dwanaście lat. Przyszła z butelką coli i paczką chipsów. Nie protestowała, kiedy sięgnąłem po aparat. Okazywała mi tłamszoną nakazami plemiennymi tolerancję. Nie powiedziała ani słowa, ale widziałem, że pozowanie sprawia jej przyjemność. Dwie dużo od niej młodsze kisiły gluty pod nosem. Przyszły psy. Rocket w tym czasie oswajał Aborygenów pod sklepem. Był nim niewielki, odrapany barak. Przed wejściem kłębiło się ponad dwadzieścia psów. W palącym słońcu siedziały dwie starsze Aborygenki ubrane w śmiesznie przydługie, zniszczone koszulki polo i… wełniane czapki. Tym razem próba wyciągnięcia aparatu spotkała się z gwałtownym protestem. Kobietom nie podobała się nasza obecność. W całej osadzie biło nieszczęściem, niepokojem, niechęcią.

O drugiej po południu Amanda zapakowała chętnych do terenowej toyoty i pognała, a my za nią. Pożegnały nas: sfora zgłodniałych psów i brak odprowadzających spojrzeń. Słońce paliło mocno, ale cieszyłem się tą chwilą. Oto pradawni i jedyni prawowici właściciele tych ziem jechali do własnego buszu samochodem od rządu, który im ich odwieczne prawa odebrał. Amanda zatrzymała wóz na skraju wielkiej polany. Z samochodu wysiadły starsze panie z wyraźnymi problemami ruchowymi. Zabrała też kilku chłopców. Natychmiast po opuszczeniu auta podpalili suchą na pieprz sawannową trawę spinifex. W kilku miejscach. To była przygrywka do polowania, prastary zwyczaj przepędzania zwierzyny falą ognia. Nie mieli wprawy, więc nic nie upolowali, ale bawili się przednio. Aborygenki zbierały do plastikowych siatek owoce Ginger Willy, które wcześniej omijaliśmy z daleka. Miodowo-gorzki smak zachwycał podniebienie. Przypominały wysuszony agrest. Amanda wskazała na inne owoce – pomidory pustynne (desert tomato). Rzeczywiście, ich kształt był podobny do małych, zielonych pomidorów.

– Musisz je przekroić na pół i wydłubać wszystkie nasiona, które są śmiertelnie trujące. Reszta jest zdrowa i smaczna – dodała chłodno.

Pomidory smakowały trochę jak niedojrzałe jabłko, trochę jak mdły melon. Do innych smakołyków należą witchetty grubs, tłuste robaki wykopywane spod korzeni akacji, oraz iguany, których nie udało się tego dnia upolować. Oto namiastka prastarej cywilizacji Aborygenów. Zbiory i polowanie trwały prawie do zachodu słońca. Wracaliśmy wprost na zachód, słońce świeciło w oczy. Praktycznie nic nie było widać, a kurz spod kół samochodu Amandy zasłonił świat.

Pewnym zbiegiem okoliczności ta izolowana w bezkresnym buszu osada stała się „polska”. W lipcu 2014, podążając Szlakiem Canninga, Valdi dotarł tu kolejny raz. Zatrzymała go (kolejna) awaria samochodu. Auto pozostawił w dziczy przy Durba Springs. W okno wetknął kartkę, że wraca i podał numer swojej komórki. Będąc już w Perth, odebrał kilka telefonów od przejeżdżających pustynnym szlakiem ludzi, że auto jeszcze stoi. Kiedy po kilku tygodniach wrócił po nie, zgubił drogę i do osady dojechał przypadkiem. I chyba nie żałował, bo zamarudził tu dwa dni. Miał czas na budowanie relacji z Aborygenami i białymi administratorami Parrngurr. Chciał im zaszczepić kolejną utopię – tj. wymianę młodzieży z Polską. I ku – nie tylko mojemu – zdziwieniu jakieś bliżej niesprecyzowane zainteresowanie tym projektem na szczeblu Rady Osady miało się pojawić. Kilka tygodni później Valdi dostał telefon zapraszający go do pracy w osadzie. Za jego sprawą trafili tu także „studenci”: Piotrek i Eryk. Ten pierwszy uczestniczył w jednej z moich wypraw w 2009 roku i kilka lat później wrócił do Australii z tak zwanym zamiarem edukacji. Motocyklista Eryk do Australii trafił przelotem po trasie jednośladem w poprzek Azji. Obaj szukali pracy i dzięki Valdiemu tu ją znaleźli. Malowali domy, naprawiali, co umieli, a w wolnych chwilach Piotrek w aborygeńskim bandzie na basie grał. Według relacji Eryka, z którym rozmawiałem we wrześniu 2015, wódz polubił Polaków i za półdarmo sprzedawał im robione przez wspólnotę bumerangi. W osadzie rozpoznawalne są polskie słowa. Dla Aborygenów to język tylko nieco mniej egzotyczny niż angielski.

BILLILUNA (AUSTRALIA ZACHODNIA)

Jeszcze bardziej przygnębiające wrażenie zrobiła wizyta w osadzie aborygeńskiej Billiluna, położonej niemal przy końcu pustynnego szlaku Canning Stock Route. Atmosfera senna, jałowa, posępna, a nawet złowroga. Dopiero po kilkunastu minutach poszukiwań odnaleźliśmy białego. Musieliśmy go obudzić. Wydawał się nieprzytomny, i to bardziej niż można by się spodziewać po kimś po prostu zaspanym. W najmniejszym stopniu nie był zainteresowany rozmową z nami. A z nas tryskała energia. Byliśmy bliscy sukcesu – pokonania całej długości najtrudniejszego szlaku off-roadowego na świecie, pomimo jego oficjalnego zamknięcia spowodowanego powodzią.

– Jesteście jedną z niewielu ekip w tym sezonie, którym udało się pokonać szlak – niechętnie potwierdził nasze przypuszczenia.

Wydawało mi się, że był po trawie, więc nie do końca mu wierzyłem. Podobne wrażenie odniosłem po obserwacji twarzy mieszkających tam Aborygenów. Większość mężczyzn była na domniemanym koksie. Nawet jeśli nie od trawy, ich twarze były kompletnie wypalone, pozbawione chęci do życia. Nic, naprawdę nic nie zachęcało, aby zatrzymać się tam dłużej. Zjechaliśmy kilkanaście kilometrów dalej ze szlaku w busz i spędziliśmy noc wśród stada krów.

ŻYCIE W OSADACH

Izolowane wspólnoty aborygeńskie mają różną wielkość pod względem areału i liczebności mieszkańców. I są zawsze otwarte – przynajmniej dla Aborygenów. Zawsze mogą sobie pójść na rytualną pielgrzymkę walkabout i wrócić, kiedy im się zechce. W tych najmniejszych mieszka nie więcej niż sto osób, w największych – ponad tysiąc. Liczba białych zasilających wspólnoty jest zwykle proporcjonalna. Są to nauczyciele, lekarze, pracownicy administracyjni i rodziny zatrudnionych – współmałżonkowie i dzieci. Lokalizacja wspólnot ma swoje korzenie w przeszłości – albo znajdują się blisko farm (tam była praca, a więc i możliwość zdobycia pożywienia), albo wokół misji chrześcijańskich, albo – wreszcie – przy jakimś szlaku komunikacyjnym wygodnym dla białego człowieka, na przykład w pobliżu kopalń.

ŚWIŃSKIE MELONY (PIG MELONS), CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

Wewnątrz wspólnot mieszczą się tak zwane sekretne strefy, damskie i męskie, gdzie jedni drugich niemile widzą lub nawet osoby płci przeciwnej nie mają tam wstępu. Większość wspólnot ma sklep, biuro, ośrodek zdrowia, szkołę, stację benzynową, punkt pocztowy i telefon. W kilku jest nawet bankomat i pub. Jednakże większość tych mocno izolowanych na pustyni to „suche” (dry) pod wzgledem alkoholu strefy i próba wwiezienia trunku może być potraktowana jako przestępstwo. Wysokość grzywien odstrasza potencjalnych handlarzy z sąsiednich wiosek, każe się też zastanowić turyście (wynoszą od dwóch do pięciu tysięcy dolarów). Wjazd białego do odludnych osad jest najczęściej ograniczony zezwoleniem, o które trzeba ubiegać się w aborygeńskich urzędach w stolicach stanowych. Trwa to zwykle długo i często kończy odmową. Do wielu osad biali nie mają wstępu nawet z permitem.

Sklepy zaopatrzone są bardzo skromnie – można tam jednak upolować tańsze (i prawdziwe!) rękodzieło. Artykuły spożywcze są zwykle przeterminowane, a asortyment ubogi : mrożony chleb tostowy, cukier, cola i konserwy, rzadko coś więcej. Po solidnej powodzi i odcięciu wspólnoty od cywilizacji przez kilka tygodni może i tego zabraknąć. Gdzie działa ośrodek zdrowia, można prosić o nocleg. Zwykle znajdują się tam dodatkowe łóżka dla personelu, które niekiedy służą przybyszom. Lekarz ma pełne ręce roboty. Aborygeni, w porównaniu do białych Australijczyków, więcej palą, piją, częściej mają problemy z nadciśnieniem, otyłością, siedzącym trybem życia i cukrzycą (ryzyko to dotyczy aż 30% z nich). Ich sposób odżywiania się jest daleki od naszego ideału i jeszcze dalszy od niewątpliwie zdrowego praktykowanego przez ich przodków. To skutek gwałtownego porzucenia tradycyjnego trybu życia. Świeże warzywa i owoce, a wraz z nimi witaminy, trafiają do odległych pustynnych wspólnot niezwykle rzadko, o ile w ogóle. Sporadycznie i niechętnie polują. Nie mają też napędu do naturalnej śpiżarni swojego świata zwanej bush tucker. Kilka lat temu powstał rządowy projekt filmowy Catch & Cook. To podręcznik dla mieszkających we wspólnotach, uczący, jak upolować zdobycz i jak ją upiec. Stworzono też inne programy mobilizujące ciało i ducha krajowców, próbujące przywrócić ich Matce Naturze. Brakuje jednak badań nad holistycznie rozumianym rdzennym Australijczykiem.

Biały człowiek – kolejny raz – próbuje rozdzielić duszę i ciało. Popełnia wielki błąd.

WARBURTON (AUSTRALIA ZACHODNIA)

Podobnie jak Peter Garrett, lider Midnight Oil, nie mogłem uwierzyć, że gwiazdy Warburton czekają na mnie (I couldn’t believe the stars of Warburton were waiting for me). Ta niewielka osada przy pustynnym szlaku Gunbarrel dzięki piosence Stars of Warburton obrosła legendą.

NATURAL WINDOW, PARK NARODOWY KALBARRI, AUSTRALIA ZACHODNIA

„Przez wzgórza i góry, daleko i jeszcze dalej, kiedy oś samochodu dzwoni na wertepach, a wiatr chłoszcze nagą ziemię, krzyczymy do nieba bram – jeszcze raz i jeszcze raz”. To moje tłumaczenie fragmentu pieśni, którą wielokrotnie nuciłem, zanim jeszcze zacząłem marzyć o tym miejscu i odnajdywać je na mapie. Nie mieliśmy w planie dłuższego postoju, ale przygnała nas tu awaria Arki Valdiego. Kilkanaście kilometrów przed osadą zadzwoniła przednia oś, zaczął się psuć wał napędowy i szukaliśmy ratunku. Valdi znalazł wsparcie i zniknął na kilka godzin w garażu pewnego Aborygena. Postanowiłem zmierzyć się z legendą Warburton i poznać lepiej osadę. Zaczęło się obiecująco: gdy tankowałem ropę, na stację podjechały dwie niezwykłej urody Aborygenki, prawdziwe gwiazdy Warburton. Były zajęte rozmową, więc mogłem im się spokojnie przyjrzeć. Nigdy wcześniej i nigdy później nie widziałem tak urodziwych Aborygenek. Obstawiałem, że są półkrwi, i chyba tak było. Z przykrością muszę stwierdzić, że Europejczykom uroda aborygeńska się nie podoba. To nie jest wyjątek w przyrodzie. Janusz Kasza przekonywał mnie, że wśród Indianek Yanomami w wenezuelskiej dżungli nie budził żadnego zainteresowania. Ot, stwór wyjątkowo nieudanej, brzydkiej rasy, i tyle.

Tak się zapatrzyłem na lokalne piękności, że przepełniłbym bak swojego auta. Dopiero chwilę później dostrzegłem, że dystrybutor paliwa znajduje się w metalowej klatce zamykanej na kłódkę. Poprosiłem o wyjaśnienia właściciela niewielkiej stacji.

– To ochrona przed Aborygenami, którzy kradną paliwo – powiedział sennie.

W zasadzie to mi wystarczyło. Pochodzę z kraju, gdzie kradzież jest częstym sposobem pozyskiwania wszelakich dóbr. Bezmyślnie powtórzyłem za nim:

– Kradną paliwo…

– Raczej nie do samochodów – ożywił się i wyczułem, że chce mi zaimponować taką rewelacją, po której spadną mi gacie.

– No to pewnie do kosiarek – ironizowałem.

– Do niuchania, kolego. Oni się benzyną odurzają. Te klatki to pomysł starszyzny, nie nasz – obrócił się na pięcie i zniknął na zapleczu.

To było mocne. Jeszcze jeden dowód na beznadziejność sytuacji Aborygenów, którzy uciekają w inny świat, bo w swoim kraju nie znajdują dla siebie miejsca. Podobnie jak Polacy w czasach socjalistycznej niewoli. Picie alkoholu było wtedy beznadziejną próbą ucieczki przed rzeczywistością, której nie akceptowaliśmy. Widok dystrybutora paliwa w klatce podziałał na mnie depresyjnie i na długo uwierzyłem, że to fin de siècle Dreamtime’u. Później dowiedziałem się, że odurzanie etyliną to powszechny proceder. Kilka lat temu wprowadzono na stacje gmin aborygeńkich niskoaromatyczne paliwo o nazwie Opal. W stanie Terytorium Północne jest przyzwolenie na używanie kavy – liści pieprzu metystynowego, o lekkim działaniu psychoaktywnym. Podobno nie stwierdzono, by można się od niej uzależnić. W odróżnieniu od alkoholu kava wyzwala stan beztroski i szczęścia, poskramiając równocześnie skłonność do agresji, gniewu i hałasowania.

TENNANT CREEK (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

To była najciekawsza ekspozycja etnograficzna, jaką widziałem w Australii. Prócz obrazów, które wwiercały się mocno w mózg, były tam kolekcje buszowych owoców, warzyw, nasion i orzechów oraz podświetlane makiety pokazujące sceny z życia Aborygenów, nazwane sympatycznie „Bush TV”. Jedna z takich scen w „szklanym akwarium” dokumentowała krajobraz po imprezie: porozrzucane puszki i butelki po piwie, zawiane postaci. Z początku poczułem niesmak, ale szybko zmieniłem zdanie. To fragment dzisiejszej rzeczywistości Aborygenów, problem, którego nie powinno się przemilczać. To biały człowiek powinien się za to wstydzić, bo on zniszczył piękny duchowy świat Aborygenów, to przez niego uciekają dziś w alkohol.

FINKE, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Na terenach bardziej izolowanych wielokrotnie obserwowałem zakazy wwożenia na tereny aborygeńskie najmniejszej choćby ilości alkoholu. Czy to dla dobra Aborygenów biali Australijczycy zabraniają im pić? W imię dobrze pojętej wolności czy raczej dalszej dyskryminacji?

FINKE (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

Kiedy po czterech dniach tułaczki po Pustyni Simpsona dotarłem do sennej osady aborygeńskiej Finke, szukałem żywego ducha, aby zapytać o drogę.

– Kulgera? Jedź w prawo. Tam jest piwo i wino – z przejęciem i błyskiem w oku krzyknął do mnie dwudziestoparoletni Aborygen.

Finke, jak większość osad aborygeńskich w Outbacku, jest tak zwaną „strefą suchą”. Odległa o sto pięćdziesiąt kilometrów Kulgera kojarzy się mieszkańcom Finke przede wszystkim z alkoholem, czyli wolnością.

Jak sobie próbują z tym radzić? W wielu wspólnotach działają „babskie patrole”, które zawianych chłopów wyprowadzają z domów do izb wytrzeźwień, to jest nieoficjalnych miejsc, w których tamci mogą złapać równowagę, bez konieczności stawania przed „białym” wymiarem sprawiedliwości. Bez lęku przed więzieniem. Na to są rządowe pieniądze, także na inne kroki prewencyjne i resocjalizacyjne z zakresu pracy u podstaw (Partnerships Against Domestic Violence – PADV). W sile około półtora miliona dolarów rocznie.

Czy to dużo? Zawsze może być więcej, wszystko w rękach „siłaczek”.

KRZYK ROZPACZY

Cisza, a nawet zmowa milczenia została przerwana pod koniec XX wieku, głównie za sprawą rdzennych Australijek. To one krzyczały – od początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku – aby rząd przestał przymykać oko na rosnącą przemoc. To one były i są najczęstszymi ofiarami przemocy. Padają jej ofiarą dwunastokrotnie częściej niż białe Australijki w swoim środowisku. W 70% osądzonych spraw agresorem był małżonek lub partner ofiary. Rzadko się zdarza, aby ofiarami we wspólnotach byli biali, a zwłaszcza białe kobiety – doświadczające przemocy czterdziestopięciokrotnie rzadziej niż rdzenne Australijki. Przemoc w społeczeństwach aborygeńskich jest ostrzem skierowanym do samych siebie. Są spore różnice dotyczące poziomu przestępczości w zależności od osady. Najwięcej przestępstw na tle seksualnym w stanie Queensland doświadczają kobiety w najbardziej izolowanych północnych wspólnotach. Od początku XXI wieku nawet oficjalne źródła rządowe podają, że przemoc w rodzinie i przestępstwa na tle seksualnym są w wielu gminach aborygeńskich na alarmująco wysokim poziomie. Już przed laty uruchomiono odpowiednie narzędzia (Task Forces) mające zapobiegać dalszej eskalacji przemocy. Dewiacje i okrucieństwo stały się powszechnie akceptowalne jako integralna część życia w gminach aborygeńskich.

Raport Edie Carter (Aboriginal Women Speak Out), napisany po przeprowadzeniu dziesiątek wywiadów we wspólnotach wokół Adelajdy, wstrząsnął opinią publiczną. Odnotowała 59 przypadków gwałtu, w tym dziesięć gwałtów zbiorowych z udziałem prawie pięćdziesięciu gwałcicieli; 7% z tych kobiet było gwałconych regularnie, 50% z nich to kobiety w wieku 21–28 lat. Sprawcami byli rdzenni Australijczycy (41%) i biali (42%). Połowa tych przestępstw wydarzyła się w domach, a prawie 90% z nich nigdy nie zgłoszono – ze wstydu i lęku przed zemstą, ale i przed umieszczeniem partnera, męża czy ojca w więzieniu. Najbardziej ukryte – dla statystyk i świata zewnętrznego – pozostają czyny, których ofiarami są dzieci. Biały człowiek próbuje znaleźć przyczyny tego stanu i starać się im przeciwdziałać. Wydają się one oczywiste: totalna marginalizacja Aborygenów, pozbawienie ich prawa do ziemi, co w konsekwencji doprowadziło do degradacji tradycji kulturowej, załamania się, utknięcia potrzasku wzajemnych więzi plemiennych, które wcześniej – dzięki tradycyjnym prawom – fantastycznie działały. Obiecanki – niedotrzymanki kolejnych rządów.

Zakorzeniona nędza, rasizm, alkohol i narkotyki to objawy ucieczki donikąd po utracie tożsamości plemiennej, spowodowanej stopniowym i nieustannym zanikaniem własnej kultury i trwającymi od kilku pokoleń prześladowaniami Aborygenów. Na tym tle męskie ego, i tak bardzo silne w miejscowej tradycji, pod wpływem używek stało się beznadziejnie okrutne, a w stosunku do kobiet i dzieci – pozbawione kontroli. Wielu białych sądzi, że to alkohol jest sprawcą przemocy. Aborygen jest zły, bo nie pracuje (lub źle pracuje) i nie ceni dóbr doczesnych. I jest prymitywny, więc pije, gwałci i bije. Nikogo chyba nie trzeba przekonywać, że nie wszyscy sprawcy przemocy piją, a wielu spośród pijących rdzennych Australijczyków nie przejawia żadnej agresji. Biali tak chcą widzieć sprawy, bo kiedyś alkohol był walutą, przez nich zresztą wprowadzoną. Wskutek jej wprowadzenia pojawił się alkoholizm w czystej postaci, niedożywienie i nędza. A teraz jest on źródłem zysku dla… Rad Aborygenów poprzez system prowadzonych przez nie barów. Zdrowiej by było, gdyby znajdowały się one w prywatnych rękach. Zyski z tych barów zasilają programy charytatywne dla dzieci i… fundusze zdrowia.

Jakkolwiek i gdziekolwiek funkcjonują te programy, łatwo przewidzieć, że ewentualne szczytne cele są o wiele trudniejsze do zauważenia niż skutki alkoholizmu.

FIN DE SIÈCLE?

Jest jednak większy problem. Znacznie większy. Colin Barnett, premier Australii Zachodniej, 14 października 2010 zapowiedział likwidację wielu spośród dwustu gmin aborygeńskich w Australii Zachodniej. Swoje stanowisko uzasadniał brakiem efektywności osady Oombulgurri w izolowanym obszarze regionu Kimberley. To początek końca rezerwatów. Kolejne relokacje rdzennej ludności – tym razem do miast – wywołają katastrofę, jeszcze większe spustoszenie niż to, które już nastąpiło. Ludzie trwale opuszczą ziemie swoich przodków. W żaden sposób nie da się tego porównać do przesiedlenia w europejskich warunkach. Tam w Australii wiara i silny związek z Przodkami, którzy są integralną częścią ziemi, są znacznie silniejsze. To jak oderwanie dziecka od matki. I nie ma w tym cienia przesady.

W sierpniu 2011 rząd stanowy Australii Zachodniej zamknął w Oombulgurri szkołę, ośrodek zdrowia i sklep, po czym przeniósł stu pięćdziesięciu mieszkańców osady do miasta Kununurra. Osiem osób, w tym mała dziewczynka, odmówiło relokacji.

WILCANNIA (NOWA POŁUDNIOWA WALIA)

Dojechaliśmy tu pustynnym szlakiem z północy. Po kilku tygodniach spędzonych w buszu to była dla nas metropolia. Nie mieliśmy ochoty na nocleg w mieście, ale zachodzące słońce zdecydowało, że musieliśmy zostać. Zjechaliśmy na stację benzynową.

– Tu był kiedyś kemping, ale chyba go już nie ma – usłyszeliśmy od sprzedawcy.

– Coś kręci, pojedziemy na drugą stację – zdecydowałem.

Zmrok i zmęczenie uśpiły naszą czujność. Bezmyślnie wodziłem wzrokiem po metalowych kratach w witrynach sklepowych, a nawet w niektórych domach. Część budynków wyglądała na opuszczoną. Na drugiej stacji paliw usłyszeliśmy konkrety:

– Cofnijcie się i za mostem skręćcie w lewo. Jest tam kemping, ale nie taki sobie.

Pomyślałem, że dla gardzących cywilizacją to nawet lepiej. Nie odczytałem jednak precyzyjnie tego komentarza. Na kemping prowadziła wąska droga, wkrótce przywitał nas ledwo widoczny, bardzo zniszczony billboard z napisem: „Witamy na kempingu. Miejsc wolnych brak”. Coś takiego w miasteczku zamieszkanym niemal wyłącznie przez Aborygenów, nieturystycznym? Postanowiłem jednak zobaczyć ten pękający w szwach kemping. Zanim dojechaliśmy na miejsce, usłyszałem Hendriksa. Dźwięki dobiegały od strony niewielkiego domu, przed którym w mroku stał półnagi, pijany Aborygen i na gitarze elektrycznej wycinał znajome riffy z Voodoo Child. Nasze pojawienie się ani go nie zachwyciło, ani nie przeraziło. Zanim się odezwał, skończył frazę.

– Możecie się tam rozgościć, gdzie chcecie i jak chcecie – pokazał gryfem gitary kierunek. – Rano zapłacicie. Jeśli będę – dodał i zaczął grać.

Sto metrów dalej znaleźliśmy kemping. Żadnych namiotów. Murowana łazienka, w której nawet mogła być woda, i kilka stanowisk zajętych przez Aborygenów. Piszę „stanowisk”, bo jak mam nazwać stare łóżka na sprężynach, bez pościeli? Ustawiliśmy samochody w szyku i zabraliśmy się za przygotowanie gorącej strawy. Tubylcy nas obserwowali. Czułem się bardzo nieswojo. Niebawem pojawił się mikrobus wypełniony Aborygenami. Z niewielką prędkością trzykrotnie objechali kemping, szacując, według mnie, wartość potencjalnych łupów. Niestety poczucie zagrożenia udzieliło się nam bardzo wyraźnie. Strach ma wielkie oczy! Wydałem zakaz spożywania alkoholu, Rocketowi kazałem załadować broń, a reszcie poleciłem, aby spali czujnie. Za drzewami dostrzegłem jeszcze jedno auto terenowe. To była para Francuzów. Podszedłem bliżej, chciałem porozmawiać, ale siedzieli zaryglowani w samochodzie. Przez szybę dostrzegłem jednak twarz dziewczyny, jej oczy. Nigdy wcześniej nie widziałem tak przerażonej osoby. Tej nocy nie spałem, ale nie wydarzyło się nic szczególnego. Rano w toalecie pogadałem z tubylcami i opuściliśmy kemping, będąc w znacznie lepszych nastrojach, niż gdy szliśmy spać. Właściciel nie zagrał Hendriksa na pożegnanie. Nie było ani jego, ani nikogo innego w zastępstwie. Zaoszczędziliśmy kilkadziesiąt dolarów.

Szukając budki telefonicznej, mogłem baczniej przyjrzeć się miastu. Wyniosłe kolonialne budynki świadczyły o czasach prosperity. Wszędzie było pełno Aborygenów, większość domów i prawie wszystkie sklepy otaczały wysokie parkany lub kryły metalowe kraty. Na końcu miasta, w opuszczonej szopie, mieszkał Woddy Harris. Robił na podwórku kolejne didgeridoo. Byłem zainteresowany kupnem, ale chciał za dużo. Uciąłem sobie z Harrisem krótką pogawędkę.

– Wilcannię nazywano kiedyś Królową Zachodu, był tu trzeci co do wielkości port rzeczny Australii. Przez ponad siedemdziesiąt lat rzeką Darling pływały słynne parostatki. Rozwój kolei i dróg położył kres Królowej – opowiadał z nostalgią.

Znalazłem budkę. Zanim zdążyłem wybrać numer, grad kamieni przeleciał koło mojego samochodu. Dwie grupy dzieciaków walczyły na ulicy. Nie ja byłem wrogiem, ale przypadkiem mogłem oberwać. Zrezygnowany wskoczyłem do auta i pojechałem szukać kolejnej budki. Dotarłem do miejsca, które wyglądało na ekskluzywne i dawało zdecydowanie większe poczucie bezpieczeństwa. To był klub golfowy – coś jak działające ongiś w Indiach kluby towarzyskie: wejście tylko z legitymacjami i nie dla tubylców. Do skorzystania z telefonu uprawniał mnie „lepszy” kolor skóry. Obserwując to wszystko, nie kryłem zdumienia. To była Australia, której nie znałem, o której nigdy nie słyszałem. Nawet przewodnik Lonely Planet milczał, proponując delikatnie, że jeśli już tu kogoś zagna, powinien szukać atrakcji i noclegu raczej poza miastem, bo Wilcannia nie ma nic do zaoferowania.

Pojechałem na komendę policji, żeby sprawdzić drogę. Piętrowy posterunek wyglądał jak zaryglowana twierdza. Po naciśnięciu dzwonka w bramie usłyszałem ostry, stanowczy głos:

– W czym mogę pomóc?

– Jedziemy bezdrożami. Chciałbym sprawdzić przejezdność drogi Cobb Highway.

Myślałem, że nas wpuści do środka.

– Proszę zaczekać przed bramą. Do pięciu minut podam informację.

Ale heca, policja też się boi. O co tu właściwie chodzi? Wilcannia wyjęta spod prawa?

– Niestety mam złe wiadomości. Szlak Cobb Highway jest zalany już pięćdziesiąt kilometrów za miastem. Raczej tamtędy nie przejedziecie – odezwał się policjant bez twarzy.

To, co obserwowałem w Wilcannii, zdarza się również w innych miastach interioru, a także na wybrzeżu. Generalnie chodzi o exodus ludności. Postanowiłem sięgnąć do źródeł. Od 1986 roku populacja Wilcannii zmniejszyła się prawie o 35%. To rekord wśród wszystkich miast Outbacku w Nowej Południowej Walii. Biała rasa ustępuje czarnej. Ta druga napływa tu falami. Są to głównie ludy Barkindji, których nazwa pochodzi od rzeki. Stanowią dwie trzecie populacji miasta. Mieszkają w warunkach zbliżonych do panujących w slumsach, zajmują pustostany i jest ich coraz więcej. Większość niszczą alkohol i marihuana. Reszta walczy o poszanowanie godności, tworząc galerie z rękodziełem, próbując rozmawiać z władzami. Biali czują się zagrożeni, sprzedają domy i uciekają do nowych, bezpieczniejszych miejsc. W mieście, gdzie bezrobocie sięga 60%, zostają najwięksi biali twardziele oraz tacy, którzy mają mniej mobilne firmy. W takich gettach jak klub golfowy dostają chwilowy azyl.

SORRY?

– Rocket, pracowałeś dla kompanii poszukującej złóż. Jak wygląda kwestia własności ziem, po których się poruszaliście? – zapytałem.

– Właścicielem kopalni jest rząd, który wydaje koncesje na wydobycie. Na terenach, które już zwrócono Aborygenom, firma powinna mieć zezwolenie starszyzny. Uzyskanie go było zwykle równoznaczne z uiszczeniem tak zwanej „opłaty górniczej”. Na terenach, których jeszcze nie oddano, czyli Crown Land, opłaty nie było, trafiały się za to protesty Aborygenów uznających się za lokalnych właścicieli – wyjaśnił.

Przypomniałem sobie piosenkę Beds Are Burning, wielki hit Midnight Oil, najbardziej znanej australijskiej grupy rockowej. Słuchałem jej setki razy, za każdym mając ciarki na plecach. Jest to pieśń o Pintupi, jednym z ostatnich ludów żyjących według swoich zasad na pustyni aż do lat trzydziestych XX wieku. W kolejnych dekadach zmuszano go do przeprowadzek do osad i misji usytuowanych bliżej cywilizacji. W 1981 roku Pintupi postanowili powrócić na swoje ziemie i utworzyli aborygeńską gminę Kintore wśród gór o tej samej nazwie. Nadal mieszka tam około czterystu osób. Midnight Oil zagrali tę piosenkę na uroczystości zamknięcia olimpiady w Sydney w 2000 roku. Cały zespół wystąpił w czarnych koszulach z napisem: „SORRY”. Była to odpowiedź na to, że premier John Howard odmówił przeprosin w imieniu białej Australii za wszystkie krzywdy wyrządzone Aborygenom. Co ciekawe, Howard wielokrotnie wcześniej przyznawał, że bardzo lubi tę piosenkę. Trzynastego lutego 2008 jego następca premier Kevin Rudd wygłosił w parlamencie przemówienie, w którym przeprosił Aborygenów za dyskryminację i prześladowania, zwłaszcza za stosowanie przez rząd polityki, której efektem jest „skradzione pokolenie” (stolen generation). Ministrem środowiska, dziedzictwa i sztuki w gabinecie Rudda został Peter Garrett, wokalista i lider Midnight Oil.

Skradzione pokolenie to największy wstyd białej Australii. Zgodnie z obowiązującym prawem odbierano dzieci aborygeńskim rodzinom i przymusowo asymilowano je w internatach, sierocińcach, a także u białych rodzin. Działo się to za zgodą aborygeńskich rodziców i bez niej od początku XX wieku do połowy lat siedemdziesiątych! Opowiada o tym znakomity film Phillipa Noyce’a Polowanie na króliki (Rabbit Proof Fence) z muzyką Petera Gabriela.

W DRODZE…

A jednak wierzę, że jest zupełnie inaczej, że kultura aborygeńska się odradza. Nie potrafię skutecznie przekonać nawet samego siebie, że Aborygeni, pomimo przypisywanej im bierności, apatii, obojętności, są w Australii dalej górą, że to oni dyktują warunki. Intuicja podpowiada mi, że trzymają ten kraj za gardło. To za ich sprawą biali Australijczycy podświadomie bardzo szanują naturę, dbają o jej utrzymanie w możliwie jak najlepszym, niezmienionym stanie. Świadczy o tym między innymi ogromna liczba parków narodowych, pozbawiony śmieci busz, wyjątkowo wysoka świadomość ekologiczna i bardzo pozytywny obraz relacji międzyludzkich. Biały w Australii to taki mniej udany Aborygen. A czarni mieszkańcy po dwustuletniej dżumie kulturowej podnoszą głowy i będą dalej robić swoje, czyli śpiewać Pieśni Przodków, bo tylko tak mogą ocalić swój świat.

Aby zrozumieć tę sytuację, trzeba na wszystko popatrzeć z dystansu, z Polski. Większość białych Australijczyków prowadzi wędrowny styl życia. Ich domy, w porównaniu z naszymi, są mniejsze, skromniejsze, zdecydowanie ubożej wyposażone. To nie warownie, gdzie każdy władca dumnie pręży się i prezentuje chałupę, jakby chciał powiedzieć: „mój dom moją twierdzą”.

Wielkanoc i Boże Narodzenie większość Australijczyków spędza poza domem, na plaży lub gdziekolwiek na łonie natury: na kempingach lub zupełnie na dziko. Bardzo modna jest zmiana otoczenia i częste przeprowadzki – co kilka, kilkanaście lat. Robią to nawet ludzie w podeszłym wieku, mając gdzieś europejskie porzekadło, że starych drzew się nie przesadza. Z Sydney do Melbourne, z prowincji do miasta i na odwrót. W obrocie nieruchomościami panuje wielki ruch. Niezwykle popularne są weekendowe wypady za miasto, na barbecue, pikniki, a w samym mieście do olbrzymich parków. Zdecydowana większość białych Australijczyków spędza urlopy, podróżując z przyczepą kempingową lub samochodem terenowym z namiotem dachowym. Często klasycznym już ute’em, australijskim odpowiednikiem naszego pick-upa. Na pace najczęściej są dwie skrzynki: z piwem i z konserwami, dwie dwustulitrowe beczki, z paliwem i z wodą, oraz swag do spania. Ten zestaw zapewnia niezależność na dwa tygodnie nawet w najdzikszym, najbardziej odizolowanym terenie. Dopełnia tego towarzyszący kierowcy Australian cattle dog.

Produkty outdorowe są tu na najwyższym poziomie, to prawdziwa wylęgarnia patentów turystycznych. Australijskie akcesoria do samochodów terenowych dawno podbiły świat. Tę niebywałą koniunkturę nakręca mobilność Australijczyków, ich pęd do przemieszczania się, do spędzania czasu poza domem. Często młodzi ludzie już po studiach, ale jeszcze przed podjęciem pracy, wyjeżdżają na Gap Year, roczną podróż dookoła świata. Wielu przez długie lata pozostaje w kraju, „podróżując za słońcem”. Lato spędzają na chłodniejszym południu, zimę – na zawsze ciepłej północy. Często podobnie postępują emeryci. Sprzedają swój dom, kupują porządne auto i wygodną przyczepę kempingową lub camper, a resztę pieniędzy lokują na koncie. Tak żyją latami. Skąd im się to wzięło na taką skalę? Biały podświadomie przejął cechy i zwyczaje tubylców, nieświadomie powiela ich życie, pozostając wędrowcem do późnej starości.

ZA SŁOŃCEM

Na półdzikim kempingu spotkałem dwie pary: Ann i Boba Keyesów oraz Molly i Travora Ziershów. Przodkowie tych drugich pochodzili ze Śląska. Przyczepa kempingowa, zwana tutaj caravan, była ich domem.

– Jak długo jesteście w trasie? – zapytałem ich.

– Już prawie siedem lat. Sprzedaliśmy dom, urządziliśmy się w przyczepie i podróżujemy. Darwin, gdzie mieszkaliśmy, jest nadal naszą bazą wypadową. Nadal są tam nasze dzieci.

– A skąd macie środki na życie?

– Jesteśmy na emeryturze, ale to nie wystarcza. Mamy oszczędności ze sprzedaży domu.

– Podróżujecie razem, w dwie pary, od początku?

– Niezupełnie, poznaliśmy się pięć lat temu i od tego czasu zazwyczaj jeździmy razem.

– Spotykacie więcej ludzi takich jak wy?

– Sporo. Widzisz ten autobus? Należy do pary, która też od wielu lat wędruje po Australii.

– Jak długo pozostajecie w jednym miejscu?

– Około siedmiu tygodni. Nie podróżujemy jednak szybciej niż dwieście kilometrów na tydzień, więc rzadko zmieniamy miejsca pobytu. Najkrótszy dystans, jaki pokonaliśmy między kolejnymi, dłuższymi postojami, wynosił zaledwie pięć kilometrów. Prowadzimy cygański tryb życia.

– A mnie się jednak wydaje, że ten pęd do przemieszczania się macie od Aborygenów. Przecież to, co robicie, przypomina walkabout…

W PODRÓŻY ZA SŁOŃCEM. PRZED SWOIM DOMEM TRAVOR I MOLLY ZIERSHOWIE ORAZ BOB I ANN KEYESOWIE

– O tak, możesz mieć rację. Ale robimy to bardziej stylowo… Staramy się nie tracić słońca, w pewnym sensie podążamy za nim.

– I nie kusi was, żeby znów gdzieś się osiedlić?

– Nie, to absolutnie nie wchodzi w rachubę. Jest jeszcze tyle miejsc, których nie widzieliśmy, na przykład w stanie Wiktoria. Australia to wielki kraj. Życia nam nie starczy na poznanie choćby większej części. Pomyśl, gdybyś w Europie przejechał w linii prostej tyle kilometrów, ile wynosi odległość z jednego krańca Australii na drugi, to ile europejskich krajów byś odwiedził? Dziesięć? Piętnaście?

– Gdzie nocujecie?

– Na kempingach. Płatnych i dzikich w buszu. Te są najlepsze.

– Czujecie się bezpieczni?

– Bardzo. Do tej pory nie mieliśmy żadnych problemów. Naprawdę żadnych.

– A co myślą o tym wasze dzieci? Nie uważają was za odrobinę szalonych?

– Nie, raczej tęsknią za nami. Najbardziej brakuje im babć i dziadków dla ich własnych dzieci. I oczywiście zazdroszczą nam naszej wolności. Są jednak szczęśliwi, że wybraliśmy takie życie.

To nie byli żadni podstarzali hippisi, odjechani artyści czy typy spod ciemnej gwiazdy, tylko absolutnie normalni ludzie. Z zachowania i ubioru wcale nie przypominali podróżników. Wyglądali dokładnie tak samo jak ich rówieśnicy z Polski, tyle że więcej się śmiali. Pod skórą mieli słońce, nie deszcz.

EMERYTOWANY FARMER Z NOWEJ POŁUDNIOWEJ WALII I JEGO HOLDEN FJ UTILITY Z 1953 ROKU

HOLDEN FJ 1953

Przy północnym krańcu jeziora Argyle w Kimberley spotkałem emerytowanego farmera. Jego samochód przykuł moją uwagę tak bardzo, że musiałem go chwilę pomęczyć.

– Co to za cacko? – spytałem.

– Holden FJ utility, pierwszy model australijskiego ute’a z 1953 roku, z silnikiem benzynowym, bo wtedy nie było jeszcze diesli. To auto zostało zaprojektowane na potrzeby australijskiego społeczeństwa mieszkającego na wsi. Miało być wielofunkcyjne, tak aby w niedzielę pojechać z rodziną do kościoła, a w tygodniu zawieźć świnię na targ. Stąd z tyłu paka. W Australii nazywamy takie samochody ute.

– Rozumiem, że mieszkasz gdzieś w okolicy…

– Nie bardzo – roześmiał się. – Mieszkam kilka tysięcy kilometrów stąd, w Nowej Południowej Walii. Podróżuję dookoła Australii – dodał skromnie.

Już myślałem, że nic mnie w Australii nie zaskoczy, a tu siedemdziesięciolatek w samotnej podróży dookoła kraju odpicowanym zabytkiem, ze średnią prędkością siedemdziesięciu kilometrów na godzinę. Bez mediów i sponsorów, bez zadęcia, za to z silną determinacją zrobienia czegoś, o czym pewnie marzył od wielu, wielu lat. Czapki z głów!

WARRI I YATUNGKA (AUSTRALIA ZACHODNIA)

To szalenie bliska memu sercu historia, piękna i wzruszająca, o ostatnich nomadach pustynnych ziem Australii Zachodniej, którzy jeszcze prawie pół wieku temu prowadzili koczowniczy tryb życia, czyli taki jak przed przybyciem białego człowieka. To także niebanalne love story o uczuciu zdolnym pokonać nie tylko zakazy plemienne, ale i wytrwać na wygnaniu, w skrajnie trudnych warunkach pustynnego interioru, z dala od bliskich, wbrew wszystkiemu i wszystkim.

Podzielę się tą opowieścią.

Dawno, nie tak dawno temu, w czasach, kiedy pierwszy człowiek odwiedził księżyc, osamotniona para Aborygenów żyła w zupełnej izolacji od innych. Nie byli świadomi tego co za horyzontem, także u swoich współplemiennych braci. Długi czas żyli wyłącznie ze zbieractwa i łowiectwa, poza światem. Pozostali na ziemi swoich przodków, niegościnnej Pustyni Gibsona. Ich lud już dawno ją opuścił, migrując do osad aborygeńskich wybudowanych przez białego człowieka. Dlaczego uparli się zostać? Z jednej strony kochali swe ziemie (w stopniu, którego biały człowiek nie umie sobie wyobrazić), a z drugiej ważniejsze były konsekwencje zakazu, który złamali za młodu, w wyniku czego zostali skazani na banicję.

A to wszystko za miłość!

Warri nie mógł pojąć za żonę Yatungki, bo była z tej samej co on połowy plemienia Mandildjara. Zasady obowiązujące w społeczności plemiennej są dla ich członków nader oczywiste, a dla nas mocno skomplikowane i trudno je nam rozumieć. Nie będę wchodził w szczegóły, niemniej od tej reguły nie było wyjątków. Warri miał do wyboru albo uczucie stłumić i pojąć za żonę inną kobietę z drugiej połowy plemienia, albo – świadomy pościgu i jego konsekwencji – z Yatungką uciec. Wybrał wieczną wędrówkę. Musieli trzymać się z dala od obozu i żyć w poczuciu strachu, obawiając się wymiaru kary, która nad nimi zawisła.

Kiedy sprawa wyszła na jaw, starszyzna wybrała na tropiciela bliskiego przyjaciela Warriego. Mudjon nie był zadowolony z zadania, które mu powierzono – miał banitów odnaleźć, nakłonić do powrotu, a gdyby to się nie powiodło – użyć wobec nich siły. Znalazł się między młotem a kowadłem.

Ruszył jednak w pościg.

Okazało się, że Warri i Yatungka odeszli bardzo daleko. Pozostawali na ziemiach i pod opieką sąsiedniego plemienia Budidjara. Kiedy Mudjon ich odnalazł i wezwał parę do powrotu, obsypał go grad włóczni, które cisnął weń nie tylko Warri. Musiał odpuścić, by sam ujść z życiem. Jego dyskomfort pogłębiała głęboka wiara w prawo Przodków ustanowione jeszcze w Epoce Snu.

Warri i Yatungka uciekli jeszcze dalej, przyjęli życie na wygnaniu, spłodzili synów. Jednak z biegiem czasu tęsknota za domem zagnała ich rodzinę ponownie na ziemie Mandildjara. Okazało się, że w ciągu lat spędzonych w izolacji w ich rodzimym plemieniu zaszły spore zmiany. Polowania i wspólne ogniska z dyskusjami, podczas których wcześniej zapadały najważniejsze decyzje, odchodziły w niepamięć. Większość wyszła z buszu, nakazy plemienne powoli traciły znaczenie, a waga starszyzny przemijała. Nawet inicjacje należały już do rzadkości. Domniemany wyrok odchodził w niebyt. Synowie dorośli i opuścili rodziców, a Warri i Yatungka, jak ich przodkowie, w poszukiwaniu pożywienia dalej samotnie wędrowali. Od źródła do źródła.

Przyszedł czas, kiedy przez trzy kolejne lata panowała susza, jedna z tych największych w pamięci pokoleń. Życie samotnych nomadów się ledwie tliło. Był rok 1977. W Wilunie, w której mieszkała część ocalałej starszyzny plemienia Mandildjara, pojawił się W.J. Peasley, antropolog, miłośnik kultury aborygeńskiej. To jemu starszyzna powierzyła zorganizowanie ekspedycji poszukiwawczej, której celem było odnalezienie Warriego i Yatungki. Pięcioosobowej wyprawie trzema samochodami terenowymi jako tropiciel towarzyszył… Mudjon. Tym razem z sumieniem pozbawionym wcześniejszych rozterek. W podeszłym wieku zaangażował się w działania przekonujące ludzi do powrotu do tradycyjnych wierzeń, praw i celebracji. Uwierzył w odbudowę silnej tożsamości etnicznej jako tworzywa szacunku do samego siebie, w możliwość powrotnego exodusu Aborygenów z miast do buszu. Stał się szanowanym członkiem starszyzny, jednym z ludzi strzegących prawa i tajemnic Epoki Snu. Mudjon od lat mieszkał w Wilunie, doskonale znał teren Pustyni Gibsona, był jednym z najlepszych przewodników w tym terenie. Zwolniony od zobowiązań poprzedniej misji pragnął odnaleźć parę nomadów i ocalić im życie.

Wyprawa ruszyła pustynnym szlakiem śmierci Canning Stock Route, z Wiluny przez najbardziej niegościnne okolice na kontynencie. Za jeziorem Dissapointment, które Mudjon odebrał jako upiorne miejsce, gdzie mieszka zły człowiek Ngangooloo pożerający każdego spotkanego, opuścili szlak i ruszyli dalej według wskazań Mudjona – w otchłań pustyni na wschód, w jeszcze bardziej izolowane tereny w kierunku gór Ngundrayo. Znaleźli tam opuszczone obozowiska, towarzyszące im galerie naskalne, ale z całą pewnością nie były to ślady pozostawione przez Warriego i Yatungkę. Mudjon zakazał nadawania sygnału dymnego. Dla reszty ekipy było to niezrozumiałe. Wiedzieli, że przez ostatni rok robił to w buszu wielokrotnie w nadziei, że Warri mu odpowie.

WARRI I YATUNGKA, WILUNA, AUSTRALIA ZACHODNIA

Idąc dalej, trafili do wodopoju Birrill, miejsca gdzie Mudjon wiele lat wcześniej został obrzucony włóczniami. Wreszcie, po wielu dniach poszukiwań obwieścił wszystkim, że trafił na trop poszukiwanych.

– Są niedaleko i są wyczerpani – odczytał ze śladów pozostawionych na piasku.

Emocje napędziły nadzieję, że jednak żyją. A jednak sygnały dymne pozostawały bez odpowiedzi. Idąc po ich śladach, ekipa trafiała do kolejnych wyschniętych źródeł i na osłabionego psa Dingo, który zdaniem Mudjona został przez parę porzucony. To już nie były domysły. Obecność bliskich wyczuwał blisko. Poruszał się jednak niepewnie, namawiał do zaprzestania poszukiwań, jakby nie chcąc trafić na ich zwłoki za kolejną wydmą. Jednego wieczoru ktoś zauważył dym. I kolejny raz o poranku. Mudjon już wiedział, że to Warri, że gdzieś tam jest. Na spotkanie udał się sam.

Nie padli sobie w objęcia. Warri był wychudzony, kompletnie nagi i sam. Niewiele mówił, łyk po łyku delektował się wodą z butelki Mudjona. Wreszcie wyjaśnił, że poprzedniego dnia widział sygnały dymne i wyszedł im na spotkanie. Yatungka została w pobliżu obozowiska, gromadząc zapasy pustynnych owoców quandong.

Traumatycznym przeżyciem było dla niego wejście do szoferki i jazda samochodem. Przerażał go ryk silnika. Yatungka, również naga, przy spotkaniu nie okazała szczęścia. Zachowywała się, jakby nic specjalnego się nie wydarzyło. Okazało się, że to ona utrzymała ich przy życiu, przynajmniej w ostatnim czasie, zbierając pożywienie i wydobywając wodę z zakamarków „studni”, w której trudno się było poruszać, a Warri już sobie tam nie radził.

W chwili spotkania byli u kresu wytrzymałości. Jest dalece prawdopodobne, że wyprawa ocaliła im życie. Chcieli zobaczyć swoich synów, innych ludzi. Do powrotu zachowywali jednak dystans. Nie zapomnieli o ciążącej na nich karze za złamane prawo. Mudjon zapewnił, że po przybyciu do Wiluny nikt im krzywdy nie zrobi. Powrotna droga wiodła pustynnym szlakiem Gunbarrel (który na całej długości przemierzyłem w 2004 roku).

Yatungka i Warri z każdą godziną stawali się bardziej pogodni, radośni, jakby stopniowo opadał z nich lęk przed spotkaniem ze starszyzną. Na pytanie, czy nie żałują opuszczenia pustyni, odpowiadali łagodnie: „nie”. Kilka tygodni po przyjeździe do Wiluny okazało się, że na jakiś czas muszą pozostać na obserwacji w szpitalu. Ich wolą było utrzymanie przynajmniej kontaktu wzrokowego, co uszanowano. Więcej, ich szczególna więź wymagała częstego dotyku – wspominał Mudjon, wielokrotnie obserwując i podziwiając zachowanie swoich przyjaciół.

Mudjon niedługo po powrocie z wyprawy odszedł pierwszy, mając 72 lata. W kwietniu 1979 zachorował i zmarł siedemdziesięcioletni wówczas Warri, a w maju po ciężkiej depresji związanej z odejściem męża dołączyła do niego o osiem lat młodsza Yatungka.

Więcej o tej fascynującej parze można przeczytać w książce W.J. Peasleya Ostatni koczownicy. W Polsce ukazała się ona nakładem Wydawnictwa Bez Granic (2013), dla którego miałem przyjemność napisania kilku zdań przedmowy. Zapis faktów jest moim zdaniem wiarygodny, a przedstawione szczegóły dowodzą sporej wiedzy autora o pustynnym buszu i jego szacunku dla Aborygenów. Książka napisana jest z etnograficznym zacięciem. Wiedzę o Outbacku można z niej czerpać z całymi garściami.

Oczywiście, znajdą się tacy, którzy podważą sens opisanej tu ekspedycji. Z poglądami typu „Powinni byli zostawić ich w buszu”, „Kto dał im prawo do zabrania tych ludzi z łona natury?” trudno polemizować, szczególnie, że od wyprawy minęły prawie cztery dekady. Dziś dominuje to bardziej naturalistyczne spojrzenie, w tamtych latach wygrał mimo wszystko pragmatyzm. Dla mnie najważniejsza w historii ostatnich koczowników jest postać Mudjona – za młodu przyjaciela Warriego, po złamaniu zakazu plemiennego niemal jego kata, aż wreszcie wybawcy, niosącego osamotnionej parze pomoc i ocalenie. Postawa i rozterki Mudjona moim zdaniem rozstrzygają o słuszności wyprawy W.J. Peasleya i jego towarzyszy.

Warto dodać, że hrabstwo Wiluna (terytorialny odpowiednik naszego województwa) zajmuje obszar wielkości ponad połowy Polski, a mieszka na nim ledwie siedemset osób. Do dziś są to pustkowia, które dla Europejczyka wymykają się jakimkolwiek porównaniom. To ogrom spalonej słońcem ziemi, fantasmagorycznie pięknej, ale bezlitosnej dla ludzi, także dla Aborygenów. Aby się tu wedrzeć i skubnąć tego piękna, trzeba być bardzo dobrze przygotowanym. Szlak Canninga, w pobliżu którego toczy się akcja Ostatnich koczowników, zyskał sławę szlaku śmierci. Historię pierwszych przepędów bydła opisuje W.J. Peasley. Już wtedy ginęli tam ludzie i zwierzęta. Od lat sześćdziesiątych stał się mekką wszelkiej maści niespokojnych duchów, którzy postanowili zmierzyć się z najtrudniejszym szlakiem off-roadowym na świecie. Wielu z nich przypłaciło to życiem. To prawie dwa tysiące kilometrów kompletnie izolowanych od cywilizacji bezdroży i tylko dwie wycofane w czasie osady aborygeńskie, zresztą nawet niepołożone przy samym szlaku.

W Wilunie byłem czterokrotnie, ostatni raz w 2015 roku. Ciągle się tam zmienia. W ciągu ostatnich lat zamknięto pub, gdzie jeszcze nie tak dawno piłem piwo z Aborygenami, zlikwidowano pole kempingowe za pubem i przeniesiono posterunek policji, a przy wjeździe do osady od południa wzniesiono pomnik ku pamięci ostatnich koczowników. Historia tej pary jest i pozostanie wiecznie żywa.

W 2002 roku zorganizowałem pierwszą polsko-polonijną wyprawę pustynnym szlakiem Canning Stock Route i była to dla mnie – jak dotąd – przygoda życia. Dwa lata później stanąłem na czele kolejnej wyprawy (Śladami Strzeleckiego) i pokonałem między innymi Gunbarrel Highway. Te wszystkie trasy i miejsca są mi ogromnie bliskie i bardzo za nimi tęsknię, podobnie jak za Aborygenami, z którymi odczuwam pokrewieństwo duchowe. Książkę Ostatni koczownicy przeczytałem z przejęciem i satysfakcją z tego powodu, że podobnie postrzegam busz i rdzennych Australiczyków. Gorąco ją polecam – nie tylko miłośnikom tego kraju.

Dobrze, taka była moja narracja w roku 2015. Cztery lata później, przygotowując trzecie wydanie książki, trafiłem przez przypadek na informacje, które tę historię ustawiają w zupełnie innym świetle. A zatem względność! Przy procesie pisania książek zdarza się to często. Potem, po małemu, po cichemu, einsteinowska teoria względności przenika do tak zwanego codziennego życia. Relatywizm. To ułatwia percepcję świata, bo więcej widać i słychać. Czytając coś, oglądając film, powinniśmy być czujni, bo teksty czy obrazy mają swoje drugie i kolejne strony. Warto ćwiczyć umysł takimi rebusami. Nie warto natomiast uznawać jednej opinii za prawdę, bo prawda obiektywnie nie istnieje!

Ale do rzeczy. W podrozdziale Sztuka aborygeńska wspominam przypis w książce Ryszarda Bednarowicza (pod tym samym tytułem Sztuka aborygeńska) dotyczący historii ostatnich nomadów. Pisze on, że Warri i Yatungka zostali odnalezieni najpierw przez Polaków. Odnaleźli ich w okolicach słonego jeziora Disappointment, nad które i mnie udało się dotrzeć, gdy w 2002 roku przemierzałem szlak Canninga. Mimo usilnych próśb nie udało się nakłonić pary nomadów do powrotu do Wiluny. Polacy nakręcili z tego spotkania film Ludzie z epoki kamiennej, który później funkcjonował pod tytułem Beyond the Outback. Sprawa nabrała rumieńców po kilkunastu wywiadach, jakich Polacy udzielili dla australijskiej prasy i telewizji. Choć było to prawie pół wieku temu, dzięki Ryszardowi udało mi się dotrzeć do Margo Stanisławskiej-Birnberg (wcześniej: Margo Stanisławska-Bulenda). Oto co od niej usłyszałem:

Warri i Yatungka… To właśnie polska rodzina spotkała ich wcześniej przed tą całą wyprawą Peasleya. W pierwszym wydaniu Peasley nadmienił, że mała grupa spotkała Warriego i Yatungkę wcześniej. W późniejszych wydaniach pominął tę wiadomość. Ta mała grupa to właśnie my: mój 72-letni ojciec Marcin Stanisławski, ja, mój mąż, dziewięcioletni Olaf i sześcioletni Conrad Junior. A, zapomniałabym o naszym kogucie, który dzielnie znosił nasze podróże. Później dołączył do nas Yiwa, kiedy dowiedzieliśmy się, że jest młodszym synem tej przeciekawej pary. To naprawdę fascynują-ca historia, szkoda, że Peasley i jego ekipa nie ujawnili całej prawdy. Wiedzieli doskonale, gdzie są Warri i jego żona, przecież zawiadomiliśmy ich rodzinę po powrocie z Pustyni Gibsona. Misjonarze, którzy wtedy prowadzili misję w Wilunie, także zostali o tym powiadomieni. Przypuszczam, że nasza niecodzienna ekspedycja z małymi dziećmi i starszym panem nie pasowała do bohaterskich czynów podróżników i odkrywców, którzy podążali naszymi śladami.

MARGO PIECZE TORT URODZINOWY NA SZÓSTE URODZINY CONRADKA, CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA, 1974

Po tych słowach poczułem niedosyt. Postanowiłem sięgnąć po opis outbackowych przygód rodziny Margo umieszczony w wy-dawanym niegdyś w Australii periodyku polonijnym „Tu i Tam”. Opisane w nim perypetie budują obraz pierwszych łowców przygód na pustyniach australijskich, pionierów rodem z Polski. Już w lidzie przeczytałem:

Cichym marzeniem Bulendów było udowodnienie światu, że w pustyniach Australii żyją jeszcze tubylcy, którzy nigdy nie widzieli białego człowieka, nie znają współczesnej cywilizacji.

UCZESTNICY EKSPEDYCJI: NA ZIEMI OD LEWEJ MARCIN STANISLAWSKI 72 LATA, YIWA - MŁODSZY SYN WARRIEGO I YATUNGKI, CONRAD BULENDA, NA SAMOCHODZIE: OLAF BULENDA, CONRADEK JUNIOR, MARGO BULENDA. PUSTYNIA GIBSONA W AUSTRALII ZACHODNIEJ, 1974.

Historia ich trzech kolejnych wypraw, w największym skrócie, ma się tak.

W maju 1970 ruszyli w drogę. Podróżowali szlakiem linii telegraficznej łączącej północ kontynentu z południem. Towarzyszyły im wiernie kłopoty finansowe, toteż łapali się każdej pracy, nie ominęła ich także opalowa gorączka. Szczęście przy poszukiwaniach drogocennych kamieni wyraźnie im sprzyjało, historia się kręciła, także na taśmie filmowej. Powstał film Beyond the Outback. I wreszcie przyszedł czas na interakcje z Aborygenami, wokół jeszcze wtedy nie tak słynnej, świętej góry Uluru/Ayers Rock, i coraz śmielsze fascynacje napotykaną sztuką naskalną.

W 1974 roku ruszyli na kolejną wyprawę, w tym samym składzie, tym razem po bezdrożach Australii Zachodniej, w poszukiwaniu ostatnich nomadów. Skierowali swe auto na Canning Stock Route. Być może byli pierwszą białą rodziną na tym szlaku śmierci. Margo tak to wspomina: „W pewnym miejscu zgubiliśmy drogę. Kończyła się benzyna i woda. Chłopcy siedzieli w bezruchu w samochodzie. Ja dostałam jakiejś dziwnej zapaści. Przez dwie doby bez ruchu siedziałam przytulona do koła samochodu. (…) Był to przeogromny, paraliżujący strach matki o dzieci. I była cisza, cisza, która bolała, aż dzwoniło w uszach”2.

Po tych traumatycznych przeżyciach wrócili do Wiluny, gdzie zaangażowali osiemnastoletniego przewodnika o imieniu Yiwa. Byli świadkami ceremonii wywoływania deszczu i zarejestrowali ją na taśmie filmowej (deszcz rzeczywiście spadł). Na Pustyni Gibsona zdołali dotrzeć do ostatnich nomadów. Będący na skraju wyczerpania Conrad sfilmował to spotkanie i kolejne dni spędzone z nimi. Warri i Yatungka pomimo nalegań nie zdecydowali się na powrót (dali się jedynie namówić na krótką przejażdżkę samochodem, która jednak wprawiła ich w przerażenie). Oświadczyli stanowczo, że wybierają wolność. Prawdopodobnie obawiali się wiszącej nad nimi kary.

Wkrótce rodzina zorganizowała trzecią wyprawę. Tym razem zamierzali spędzić kilka miesięcy na pustyni w towarzystwie pary młodych Aborygenów Neimi i Ninmary. Margo była w szóstym miesiącu ciąży. Starszyzna plemienia nie pochwalała podróżniczych planów, ale łowcy przygód zignorowali jej głos. W pewnym momencie, przy małej prędkości, na prostej i suchej szutrowej drodze ich samochód wpadł w poślizg i koziołkował. Margo była mocno poturbowana, groziło jej poronienie, na szczęście Ninmara za pomocą magii, masażu i kontaktu z Przodkami zdołała opanować sytuację. Po powrocie do Wiluny wyjaśniło się, skąd ten wypadek na prostej i bezpiecznej drodze. To jeden ze starszyzny plemienia, by nie dopuścić do zbezczeszczenia świętych miejsc, wymierzył w auto kością – w ten sposób obłożył je klątwą. Trzy miesiące później Margo urodziła Aleksandra.

NA CANNING STOCK ROUTE CZĘSTO TRZEBA BYŁO ODKOPYWAĆ LAND ROVERA, 1974

Dziś Margo mieszka w Melbourne, ale miesiącami przebywa na pustyni z rdzennymi Australijczykami. Układa subtelne poezje, napisała kilka książek, m.in. What is Aboriginal Art?, Dreaminglines, Aboriginal Artists Biographical Dictionary: Western and Central Deserts and Kimberley Region, Journeyline. Odwiedziła większość osad aborygeńskich w buszu, opiekuje się uznanym aborygeńskim artystą Williamem Sandy, jednym z liderów szczepu Pitjantjatjara. Po latach przyznaje, że kiedy wewnętrzny napęd prowadził ją przez kolejne pustynie, jej umiejętności przetrwania były niewielkie. Uczyła się ich od Aborygenów i nadal się uczy.

Przez wszystkie te lata, żyjąc w bezpośredniej bliskości ludzi pustyni, otworzyłam oczy na bogactwo i różnorodność naszego życia w tej szczęśliwej krainie. Próbuję się dzielić tą wiedzą w moich książkach, nie tylko o wielkiej sztuce obecnej na pustyniach. Próbuję też przekazać odwieczny sposób życia, który pomógł przetrwać ludziom Anangu i który podpowiada nam, jak się opiekować Matką Ziemią.

(zaczerpnięte z Australia’s Explorers’ Way, tłumaczenie autora)

W 2018 roku Margo odwiedziła Yiwę i jego brata oraz innych bliskich w misji w Wilunie. Przekazała mi, że oni wszystko doskonale pamiętają i często o tym opowiadają. Syn Ninmary, Ben, uznał syna Margo, którego to uratował jego ojciec, jako brata i darował mu ziemie, które należą teraz do niego, oraz przekazał mu swoje Dreaming lines, pieśni i tańce.

Piękna, poruszająca historia… Ciekawe, ile podobnych skrywa jeszcze pustynna Matka Ziemia Outbacku. Zapewne wiele. Piszę o tym ze szczerym entuzjazmem, podekscytowany faktem, że w 2019 roku udało mi się dotrzeć do jej bohaterki. Takie historie uczą pokory, w subtelny sposób stępiając wybujałe ego. Moje wyprawy opisane w tej książce są tylko kamyczkiem na rozległej pustyni przygód, choćby tylko dotkniętej przez przybyszy znad Wisły. Pozostaję pod wrażeniem wyczynów Bulendów w buszu na początku lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku. Wydaje mi się, że w tamtych czasach wyprawy miały jeszcze walor odkrywczy. Potem już się wszystko powtarzało. Także moje wyprawy i mam tego pełną świadomość. Wyjątkiem są wyprawy w głąb siebie – każda z nich odkrywcza. I bardzo trudna do zrelacjonowania, niemożliwa do ujęcia w ramy reportażu. Chociaż… Kto wie?

BILAWARA (TERYTORIUM PÓŁNOCNE)

Przez wiele lat marzyłem, żeby kiedyś wejść w świat Aborygenów głębiej, stać się uczestnikiem, nie obserwatorem. Moje pragnienie częściowo się spełniło, kiedy poznałem Bilawarę Lee, Aborygenkę. Była to uzdrowicielka i wykładowczyni na Uniwersytecie Karola Darwina, specjalizująca się w etnografii aborygeńskiej. Bilawara zabrała mnie w święte miejsce Aborygenów z ludu Larrakia, jedno z ich najważniejszych dreaming sites.

Było późne popołudnie, tuż przed zachodem słońca. Miejsce wyglądało bajecznie.

– To ziemia ludu Larrakia. Kraj sięga osiemdziesiąt kilometrów w głąb lądu i rozciąga się jakieś dwieście kilometrów wzdłuż linii brzegowej. Od niepamiętnych czasów nasi przodkowie polowali na żółwie morskie, które teraz są pod ochroną. Łapali ptaki, łowili ryby – mówił brat Bilawary Ian Thomas. – Tam wynurza się Old Man Rock (Dariba Nunggalinya, Skała Starego Człowieka) – wskazał niewielkie wypiętrzenie dwieście metrów od brzegu. – Old Man, jeden z naszych Przodków, wędrował w poszukiwaniu kobiet i po jakimś czasie znalazł kilka. Powiedziały mu „nie” i odeszły. A on został i trwa tam do dziś. Zanim zamienił się w skałę i stopił z krajobrazem, stworzył tutejsze rośliny, zwierzęta i ludzi i dał nam nasze prawo. To dreaming site, jedno z naszych najświętszych miejsc. Nie lubimy wędkarzy, którzy odwiedzają to miejsce, cumują w pobliżu swoje łodzie, zarzucają kotwice na Starego Człowieka – mówił z żalem. – Tradycyjnym powitaniem w kraju ludu Larrakia jest obmycie potu w wodzie morskiej. Kiedy pot zejdzie do ziemi, kraj wie, że przybyłeś, i od tej chwili pozostajesz pod jego opieką. Tak witamy tutaj gości. W innych, sąsiadujących krajach są inne powitania, ale dla nas najważniejsza jest woda. Jesteśmy Ludźmi Słonej Wody – opowiadał po drodze. – Kiedyś było tu bardzo dużo ryb. To się skończyło, kiedy wybudowano Darwin. Na dobre połowy trzeba dziś płynąć dalej. Mieszka tu około sześciuset krokodyli, niektóre można zobaczyć na tej plaży przez cały rok. Wiele naszych miejsc ceremonialnych zabrano na potrzeby jednostki wojskowej. Nie mamy już możliwości ich odwiedzania – wyjaśniał.

Nad brzegiem morza obmyliśmy się wodą. Potem wolnym krokiem wróciliśmy do buszu. Wyraźnie czułem, że nie jestem wśród obcych. Serdeczne powitania, szczere rozmowy, ciepłe spojrzenia, wszystko to powodowało, że atmosfera była wyjątkowa.

– Dym oczyszcza z negatywnych energii. Z błogosławieństwem naszych Przodków ułatwia wejście na nową ścieżkę życia. Tak jak woda czyści ciało, tak dym oczyszcza ducha. Twoje szczęście może zostać uwolnione poprzez dym – mówiła Bilawara. – To dla mnie zaszczyt powitać cię w imieniu starszyzny ludu Larrakia na naszej ziemi – uśmiechnęła się. – Będąc pod naszą opieką, jesteś równocześnie pod opieką naszych Przodków, szczególnie tu, w tym sekretnym miejscu – dodała.

– Czuję, że wasza kultura się odradza, że jesteście u schyłku epoki upadku i upokorzeń ze strony białego człowieka – próbowałem szukać potwierdzenia swoich domysłów, kiedy potem rozmawialiśmy z uzdrowicielką.

– Kultura Aborygenów jest najstarszą z tych, które przetrwały na świecie. Niestety nie ma ona źródeł pisanych, przetrwała do naszych czasów tylko w przekazach ustnych. Wierzę, że w przyszłości, w ciągu najbliższych kilku lat, ludzie zrozumieją, że dalszy tak szybki postęp technologiczny prowadzi do zagłady ludzkości – odpowiedziała Bilawara. – Do takich wniosków doprowadza nas obecna ekonomia i to, co decydenci robią z naturą. Kiedyś ludzie zrozumieją, że nie mogą żyć dalej tylko jako konsumenci. Zauważą swoje rodziny i wrócą do źródeł, do tradycji. Sądzę, że my, Aborygeni, możemy w tym procesie odegrać ważną rolę. I to w globalnej skali. Możemy uczyć innych – dodała. – Nie potrzebujesz tracić tylu pieniędzy na zbędne przedmioty, nie musisz mieć na przykład samochodu, biżuterii, tylu elektronicznych gadżetów. Jeśli przyjdą złe czasy, my, Aborygeni, możemy mieszkać w buszu i na pewno sobie poradzimy. Początek może być trudny, ale potem wszystko będzie dobrze. W przyszłym tygodniu lecę do USA uczyć, jak żyć zgodnie z naturą, mieszkając w wielkich miastach.

U STÓP DARIBA NUNGGALINYA, DARWIN, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

– Jesteś uzdrowicielką, zajmujesz się leczeniem? – podpytywałem.

– Konkretnie zajmuję się energią, którą niesie ze sobą okadzanie dymem. Ta energia ma wpływ na lewą stronę organizmu, odpowiedzialną za duchową część życia. Prawa strona odpowiada za fizyczność. Jeżeli ktoś jest bardzo chory, stosujemy kombinację medycyny naturalnej, masażu, diety i, oczywiście, okadzania. Jeden z moich braci uzdrawia graniem na didgeridoo i dawaniem energii ze swoich rąk, jest bioenergoterapeutą.

– Nawet ty możesz oddać swoją energię i leczyć. Potrzyj mocno dłonie, aż staną się ciepłe, i przyłóż je blisko chorego, bolącego miejsca, ale nie dotykaj – wtrąciła się mama Bilawary. – Ważne, abyś myślał i był skupiony na tym, że przekazywane ciepło leczy. To najszybszy i najskuteczniejszy sposób na uleczenie bólu głowy. Po wykonaniu tego zabiegu opuść ręce i strząśnij dłonie, tak jakbyś chciał coś strzepnąć. To jak obmywanie wodą, pozbywanie się resztek złych energii. Jeżeli zrobisz to prawidłowo, skutek jest natychmiastowy, chory poczuje ulgę i ból szybko minie.

– Okadzanie dymem ma szczególne właściwości. Potrafi usunąć złe samopoczucie, uwolnić od złych mocy, które siedzą w tobie. To bardzo silne lekarstwo. Jest znane w niemal każdej kulturze, między innymi w Kościele katolickim – dodała Bilawara.

– Jakie jest źródło waszej uzdrawiającej energii? – pytałem.

– Przodkowie, nasi totemiczni Przodkowie i Matka Ziemia. Twoi przodkowie też mogą pomóc. Należy się zwrócić do nieżyjących babć, cioć, wujków – wyjaśniała. – Jeśli ktoś jest chory lub zdarzył się wypadek, najpierw zastanawiamy się, jak od strony duchowej mogło do tego dojść, szukamy powodów, zastanawiamy się, w jaki sposób dana osoba mogła być niedobra dla Matki Ziemi. Powodem niszczących energii bywają złe relacje między ludźmi, na przykład nienawiść lub zazdrość osób trzecich. Muszę to zobaczyć, poznać prawdziwe źródło choroby.

– Do uzdrowienia wystarczy okadzenie dymem?

– Tak, ale najpierw muszę wyobrazić sobie tę osobę, umieścić ją w bańce wody. To przypomina zorbing, kiedy człowiek jest zamknięty w plastikowej kuli. Woda odbija na zewnątrz to, co jest gdzieś głęboko, w środku głowy i całego organizmu. To zawsze działa.

– Czy takie okadzanie możemy robić w naszym kraju? Skąd mamy wziąć potrzebne zioła?

– W każdym kraju są inne. My używamy kory drzewa ironwood i liści szałwii. Trzeba sięgnąć wstecz, dowiedzieć się od starszych ludzi, co było używane w dawnych czasach, zapytać antropologów.

– Od dwustu lat wasza kultura przeżywa upadek… – zmieniłem temat.

– Kiedy przyszedł biały człowiek, pozabijał większość z nas, ale nasza kultura żyje. Każdego dnia opowiadamy (share stories) naszym dzieciom i wnukom to, co sami wiemy, przekazujemy naszą kulturę. Dzieci bawią się i choć wydają się pochłonięte swoimi sprawami, słuchają. Na południu kulturę i opowieści w znacznej części utracono. Tutaj, na północy, aborygeńska kultura jest bardzo silna, nigdy się nie zatrzymała.

– Masz na myśli kraj Larrakia, Ziemię Arnhema, Kimberley?

– Tak, łączą nas Ścieżki Śpiewu. I tylko człowiek może to zniszczyć. To dlatego jesteśmy pod skałą Old Man Rock i trwamy.

– Uczycie dzieci Pieśni Przodków, a one, śpiewając je, potrafią odnaleźć drogę w buszu?

– Tak. Żyjemy w sposób nowoczesny, mieszkamy w murowanych domach, mamy samochody, ale myślimy dalej po swojemu, utrzymując i pielęgnując własną kulturę, tak jak to robili nasi przodkowie. Zdobyłam stopień naukowy na uniwersytecie w dziedzinie zarządzania i przetwarzania dziedzictwa narodowego i dóbr kultury. Uczę, jak zakładać i prowadzić muzea, galerie sztuki. Mam zajęcia z doktorantami. Uczę także medycyny naturalnej.

– Zdarza mi się myśleć, że w jednym z poprzednich wcieleń byłem Aborygenem…

– Wyobraź sobie, że ja o tym uczę! Wielu Europejczyków było w poprzednich wcieleniach Aborygenami. Intuicyjnie wracają tutaj, bo tutaj „podłączone” jest ich serce.

Dreamtime

Zanim zaczęto liczyć czas, Ziemia nie miała określonego kształtu, była miękka, plastyczna i zupełnie płaska. Dopiero gdy przyszły duchy stwórców, zwanych przez Aborygenów Przodkami, świat zaczął się zmieniać.

Z morza wyszła kobieta, która dała ludziom życie i język. Stworzyciel Ginga – olbrzymi Przodek Krokodyl – ukształtował skalisty krajobraz. Marrawuti, orzeł morski, przyniósł lilie wodne i posadził je na terasach zalewowych. Stwórców-Przodków było znacznie więcej. Przybierali formy zwierzęce (kangura, strusia emu, miodowej mrówki, gąsienicy), roślinne, a także kształty skał. Wędrowali po świecie i mogli się dowolnie zmieniać. Niezależnie od tego, pod jaką postacią się skrywali, mogli też mieć cechy ludzkie. Przeistaczali się dowolnie, z drzewa w skałę, a następnie w zwierzę. Bywało, że walczyli ze sobą. Łowili ryby, polowali na kangury, palili ogniska, ale ich nadrzędnym zadaniem była kreacja. Stwarzali góry, doliny, rozległe równiny, rzeki, jeziora, a także wszelkie rośliny, zwierzęta i ludzi. Przodek-Krokodyl mógł podróżować pod ziemią, z części jego ogona powstawały formy naciekowe w jaskiniach. Przodek Rekin mógł mówić, przeistaczać się w namorzynowy las i tworzyć rafę koralową. Baśniowość tego świata wymyka się najbardziej twórczej wyobraźni.

KALENDARZ Z SZEŚCIOMA ABORYGEŃSKIMI PORAMI ROKU W TROPIKALNYM TOP END

Totemiczni Przodkowie nie stwarzali świata zaklęciami, ale poprzez swoje działania. Jednocześnie byli jego częścią. Jeziora, podobnie jak pokłady czerwonej ochry, powstały z ich krwi przelanej w pojedynkach. Wąwozy i rzeki to ślady czołgania się i przeciskania pomiędzy skałami. Wyniosłe góry to zwaliste cielska samych Przodków, którzy zastygli w skałę po trudach tworzenia. Studnie to efekt kopania Przodka w ziemi, a drzewa – wsadzania do niej patyka. Cały krajobraz Australii to zapis tamtych wydarzeń. Aborygeni, patrząc na pejzaż, widzą o wiele więcej niż inni ludzie. Czytają z niego jak z księgi.

Wielcy Przodkowie, gdy skończyli akt tworzenia, sami wkomponowali się w krajobraz, który przypomina ich do dziś. Tak powstały święte miejsca, między innymi Uluru (Ayers Rock), Burringurrah (Mount Augustus), Karlu Karlu (Devils Marbles), Dariba Nunggalinya (Old Man Rock) i tysiące innych. Każde plemię ma przynajmniej jedno swoje. Miejsca te, zwane dreaming sites, nadal mają energię Dreamtime, czasu trwania, sięgającego mitycznych prapoczątków. Dziś, jak i onegdaj, spotykają się w nich Aborygeni na sekretnych rytuałach, na które biały człowiek nie ma wstępu. Śpiewając i tańcząc, Aborygeni obcują ze swoimi Przodkami. Święte skały, rzeki, doliny, drzewa mają duszę, podobnie jak wszystkie istoty żywe. Dlatego każdy element przyrody jest dla pierwotnych mieszkańców Australii tak ważny, nawet z kamieniem czy wydmą mogą czuć pokrewieństwo.

Od Przodków pochodzą także prawa, zwyczaje i obrzędy (na przykład obrzezanie, małżeństwo, pochówek). Nie wiadomo, jak długo trwał akt tworzenia. Być może kreacja jeszcze się nie zakończyła.

Aborygeni czują się integralną częścią natury, a nie jak większość białych kimś lepszym od zwierzęcia, rośliny czy skały. Wierzą w reinkarnację. Ich dusze w kolejnych wcieleniach mogą przybrać postać strusia czy eukaliptusa.

Czas Snu (Dreamtime) to pojęcie, którego nie da się precyzyjnie zdefiniować. Angielskie tłumaczenia tego terminu przybliżają zaledwie jego sens. Nie jest to słowo z żadnego języka aborygeńskiego, choć pozostaje źródłowe dla całej tamtejszej kultury. Nawet pomoc Aborygenów niewiele tutaj wnosi, bo choć każdy czuje to samo, tłumaczy to na swój odrębny sposób.

Powiedzmy, że Dreamtime to określenie „epoki”, która ma początki w czasie tworzenia świata i trwa do dzisiaj. Sięga pradziejów, kiedy na Ziemi nie było jeszcze ludzi. Czas Snu istnieje jednak niezależnie od czasu mierzonego w latach. Wydarzenia i ich następstwa nie rozgrywają się w Czasie Snu chronologicznie. Dlatego u Aborygenów nie ma podziału na trzy czasy, są zanurzeni w niekończącej się przeszłości.

Dreamtime to stan trwania rzeczy, siła utrzymująca człowieka i środowisko w idealnej harmonii. Trwanie określa brak zakończenia aktu tworzenia, który w praktyce jest odnawiany poprzez rytualne ceremonie. Czas Snu jest zatem bardziej manifestacją rzeczywistości niż zapisem przeszłości. Jest esencją skomplikowanej mitologii Aborygenów.

Biały człowiek często rozumie Dreamtime jako fantazję, marzenie senne. Tymczasem jest to pojęcie mocno związane z rzeczywistością. Odnosi się zarówno do czasu, jak i do przestrzeni, do miejsc, w których drzemie energia Przodków.

Swoistymi kronikami Czasu Snu są naskalne galerie, legendy przekazywane przez tysiące pokoleń aż do teraz. Zapisem Czasu Snu są też taniec, pieśni i rytualne obrzędy, bardzo silnie związane z miejscami, do których prowadzą Ścieżki Snu. We wszystkich wspomnianych wcześniej przekazach przejawia się obecność stwórców. Szczególnie w tańcu Aborygeni często naśladują sposób poruszania się i mimikę swoich totemicznych Przodków: kangurów, strusi emu czy innych zwierząt. Malowane na ciele wzory pełnią nie tylko funkcję dekoracyjną, ale określają też status społeczny ich posiadacza, zgodny z prawem ustanowionym przez Przodka.

Według Aborygenów każde wydarzenie z udziałem Przodka pozostawia po sobie fizyczny ślad, a cały świat jest rezultatem działań stwórców.

Świat nie dzieli się na trzy symetryczne sfery: niebo, ziemię i piekło; jest tak samo jak czas jednorodny. Niemal wszystko dotyczy ziemi. Kontemplowanie czy z pozoru zwykła obserwacja „świętego krajobrazu” ma dla Aborygenów ogromne znaczenie. Bardzo mocno przemawia do ich wyobraźni, daleko przekraczając granice odbioru stricte estetycznego, który i tak jest, także dla nas białych, wystarczająco poruszający.

Aborygen, by wieść spokojne życie, musi przestrzegać danych przez Przodków praw, odprawiać obrzędy i ceremonie ku ich czci, co jest znane i w katolicyzmie. Niedzielną wędrówkę do kościoła, a jeszcze lepiej pielgrzymkę do świętego miejsca można przyrównać do walkabout i rytualnych tańców. Malowanie obrazów na skałach, na korze drzewnej, a nawet tych najbardziej współczesnych, na płótnie, jest czynnością rytualną, obrzędem i jako takie podlega wielu rygorom. Można snuć pewne analogie do pisania prawosławnych i greckokatolickich ikon, zrodzonych w modlitwie i ascezie, malowanych przez wybranych mnichów, których rękę prowadził Bóg.

Podobnie jest u Aborygenów – aby tworzyć malowidła, trzeba mieć do tego uprawnienia i wiedzieć, co można, a czego nie wolno malować. Prawa strzegą surowe przepisy i kary. Nieposłuszeństwo wyzwala ogromne moce, sprowadza klątwy, niweczy zamiary.

SEKRETNY PEROGLIF EWANINGA (NAPATIKA), TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Galerie naskalne są ogniwem pośrednim między teraźniejszością a Czasem Snu. Te najlepiej zachowane można podziwiać na północy Australii, w Parku Narodowym Kakadu i na Ziemi Arnhema, w rejonie Kimberley. Magiczne ryty naskalne spełniające podobną funkcję zobaczymy w Burringurrah czy Ewaninga na Pustyni Simpsona. To ostatnie miejsce, zwane przez Aborygenów z kraju Arrernte Napatika, ma niezwykłą moc dla mężczyzn. Znaczenie prastarych, świętych petroglifów jest objęte ścisłą tajemnicą i niedostępne obcym, czyli wszystkim spoza ludu Arrernte. Zdradzenie tej tajemnicy mogłoby się okazać niebezpieczne zarówno dla Aborygenów, jak i tych, którzy mogliby ją posiąść. Dlatego te dziwne symbole wykute w skale są do dziś nieopisane. Kiedy wielkie nawałnice chłoszczą teren w swojej drodze na wschód, do stanu Queensland, to tutaj odbywa się rytualny obrządek zwany Rain Dreaming. To czas, kiedy lud Arrernte spotyka się na Ścieżkach Deszczu z sąsiadami, ludem Alyawarra.

Pierwsi Europejczycy, którzy przybyli do Australii, uznali, że Aborygeni nie mają religii, bo nie wierzą w żadnego boga. Upłynęło sporo czasu, zanim biały człowiek połapał się w ich kosmosie mitologicznym i uznał, że aborygeńska wiara należy do najsilniejszych w historii wszelkich ludów. Nie można jednak wszystkich Aborygenów wrzucać do jednego worka, bo mitologia poszczególnych plemion różni się, czasem nawet bardzo. Na przykład w niektórych wierzeniach ludzie istnieli jeszcze przed nastaniem Czasu Snu. Przed przybyciem białego człowieka na kontynencie żyli przedstawiciele ponad dwustu grup językowych, czasem bardzo odmiennych od siebie, jak na przykład europejskie słowiańska i ugrofińska.

Nasz zachodni świat zastanawiał się aż 150 lat, czy to, co stworzyli i co tworzą Aborygeni, można nazwać sztuką. Wyrok, pozytywny, zapadł dopiero po drugiej wojnie światowej. W przeszłości wielu ludzi, choć nie rozumiało kontekstu kulturowego, dostrzegało walory estetyczne malowideł naskalnych czy obrazów na korze, jednak twórczość aborygeńska nie mieściła się w obowiązujących wówczas kanonach sztuki.

KANGUR

Przodek Kangur kopał studnię kijem-kopaczką. Kiedy skończył, samica walabii nachyliła się, by napić się słodkiej wody, wtedy Kangur skorzystał z okazji i odbył z nią stosunek. Nasienie wypłynęło z jej ciała prosto do studni. Dzisiaj w tym miejscu rzeka wpływa do jeziora, członek Kangura przekształcił się zaś w kij-kopaczkę, który można zobaczyć w postaci wielkiej kłody koło jeziora3.

KRUK

Kruk zwrócił uwagę na komara, który latał i brzęczał za krzakiem. Owad po chwili zamienił się w dużą muchę, następnie w małego ptaka, a wreszcie w dużego kruka. Wtedy Kruk, który był komarem, poczuł, że jest samotny i zapragnął poszukać partnerki. Ponieważ korona wielkiego drzewa, na którym mieszkał, pełna była Ptaków Przodków, rozpalił pod drzewem dymiące ognisko i wbił w ziemię ostro zakończoną kość udową kangura. Zaczął przyzywać śpiewem partnerkę, by skoczyła, obiecując, że chwyci ją w locie. Orlica skoczyła, ale nadziała się na ostrze wbitej w ziemię kości. Wtedy Kruk zaniósł ją do ogniska, opatrzył, uleczył i poślubił. W ten sposób mąż Kruk i żona Orlica stali się przodkami ludu Koori, ustanawiając jednocześnie obowiązujące do dziś prawa.

PIERWSZY OGIEŃ

Dawno, dawno temu, jeszcze przed Czasem Snu, istniało plemię ludzi, które nie mieszkało na ziemi. Żyli na nieboskłonie i obozowali nieopodal dwóch najjaśniejszych gwiazd. To byli jedyni ludzie, którzy w tamtych czasach używali ognia. Ich ziemscy sąsiedzi musieli sobie radzić bez niego.

Najlepsze życie, nawet w niebie, nie jest jednak doskonałe. Przyszedł czas, kiedy ludziom z nieba zabrakło pożywienia. Kilku najbardziej odważnych zdecydowało się wybrać na polowanie na ziemię.

– Upolujemy pałanki, nazbieramy orzechów i jagód. To nie będzie trwało długo. Wrócimy z zapasem żywności dla każdego – tłumaczyli swoim współplemieńcom.

Bracia Kanbi i Jitabidi zabrali ze sobą na ziemię tlące się żagwie, ale na polowanie poszli już bez nich. Łowy okazały się znacznie trudniejsze, niż przypuszczali, i trwały długo. Pozostawione samym sobie żagwie z nudów wszczęły igraszki. Biegały z miejsca na miejsce i gdziekolwiek dotknęły trawy, robiło się jaśniej. Z małych ognisk wkrótce powstało jedno duże, którego dym był widoczny z daleka. Zauważyli to gwiezdni bracia, przerwali polowanie i pobiegli w kierunku płomieni. Aborygeni mieszkający w pobliżu także zobaczyli ogień i z ciekawości podążyli za jego blaskiem. Ponieważ nie widzieli wcześniej nic podobnego, bardzo się przestraszyli. Szybko się jednak przekonali, że to dziwne zjawisko może być dla nich użyteczne, bo daje światło i ciepło. Zauważyli też, że gwiezdni bracia pieką w ogniu upolowane pałanki. Gdy Aborygeni poczuli w nozdrzach zapach pieczonego mięsa, zrozumieli, że będą mogli jeść znacznie smaczniej niż do tej pory.

Zanim Kanbi i Jitabidi zabrali żagwie z powrotem, kilku Aborygenów odpaliło od nich swoje i zabrało do obozowisk. Gwiezdni bracia uciekali w popłochu, sądząc, że za pożary, które wzniecili, czeka ich odwet Ziemian. Ci jednak byli im wdzięczni za wspaniały dar4.

(Historia znana i powtarzana w Nowej Południowej Walii).

KANGURY GIGANTY

Bracia przemienili się w kangury giganty i zdecydowali zabić Thoorkooka i jego wściekłe psy. Podeszli pod jego obozowisko, ale psy wyczuły ich zamiary i ruszyły za nimi w pogoń. Kangury pierzchły wielkimi susami, zyskując sporą przewagę. Kiedy stały się niewidoczne, jeden z nich zaczaił się w buszu na tropiącego go psa. Gdy ten się zbliżył, kangur jednym silnym uderzeniem przedniej łapy rozpruł brzuch psa od głowy aż po ogon. Kangury uciekły, skacząc, ale pozostałe przy życiu psy nie ustępowały, węszyły, tocząc z pysków czerwoną pianę. Ich skowyt i szczekanie niosły się złowieszczo przez busz. Wkrótce kolejny pies wpadł w zasadzkę, po nim następne. Kiedy kangury pozabijały wszystkie psy, przybrały postać ludzką i udały się kolejny raz do obozowiska Thoorkooka. Gdy ten zobaczył braci, chwycił dzidę, ale wbił ją ostrzem w ziemię, co było znakiem pokoju, sygnałem dla nieprzyjaciela, aby porozmawiać. Podobnie uczynili bracia. Starszy z nich, Byama, powiedział:

– Kiedy polowaliśmy, ty pełzałeś jak żmija w trawie i zabiłeś nasze dzieci. Zabiliśmy twoje psy, kruki jeszcze czyszczą ich kości. Teraz zamierzam zabić ciebie, ale tak jak mężczyzna zabija mężczyznę, a nie dziecko. Kiedy będziesz już martwy, zamienię cię w ptaka, który na zawsze pozostanie w ciemności nocy i już nigdy nie zobaczy słońca.

Thoorkook nie odpowiedział. Wiedział, że musi walczyć o swoje życie. Uniósł włócznię i drewnianą tarczę i poszedł za Byamą do buszu, by oczyścić teren przed walką5.

DRZEWO PAPIEROWE

Rdzenni Australijczycy w liczbach

TWARDE DANE

- 50–70 tys. lat temu – początki osadnictwa w Australii

- 500 tys.–1 mln – szacowana liczba mieszkańców Australii w 1788 r.

- 90 tys. – liczba rdzennych Australijczyków w 1900 r., 67 tys. w 1933 r.

- 220 tys. – obecna populacja rdzennych Australijczyków

- 600 grup plemiennych, każda po kilkaset osób

- 250 języków (krajów) i 700 dialektów

- 250 km² – obszar zajmowany przez jedną grupę w obszarze nadmorskim

- 65 000 km² – obszar zajmowany przez jedną grupę w terenie pustynnym czy półpustynnym

- 31% Aborygenów mieszka w dużych miastach, 45% na prowincji, 24% w buszu

- 65 lat – średnia długości życia Aborygenów, druga najgorsza na świecie, po kilku prowincjach w Chinach

- 60% – bezrobocie wśród Aborygenów (około 6% w całej populacji Australii)

- 4% – odsetek rdzennych Australijczyków z wyższym wykształceniem (21% – ogół społeczeństwa)

- 23% – udział osób z problemem alkoholowym pośród rdzennych Australijczyków (17% – reszta społeczeństwa)

- 35% – odsetek Aborygenów uzależnionych od tytoniu (13% w całej populacji kraju).

KALENDARIUM

- 4700 p.n.e. – Australia traci pomost lądowy z Azją (w Egipcie są już piramidy!)

- 1768 r. – Kapitan Cook zajmuje Australię jako terra nullius

- 1788 r. – Pierwsza Flota ląduje w Botany Bay; początek „białej” Australii,

- 1967 r. – wykreślenie Aborygenów z Księgi fauny i flory

- 1900–1969 r. – Stolen Generation – dzieci zabierano siłą od rodziców i wcielano do rodzin białych osadników lub oddawano do sierocińców

- 1984 r. – przyznanie pełni praw wyborczych rdzennym Australijczykom

- 2008 r. – premier Australii przeprasza Aborygenów za dyskryminację i prześladowania

- 2010 r. – Ken Wyatt – pierwszy Aborygen w parlamencie australijskim.

- 2019 r. – Ken Wyatt – pierwszy Aborygen w rządzie Australii (Minister ds. rdzennych Australijczyków)

1 K. Kunicki, Aborygeni australijscy, Mitologie Świata, Warszawa 2007.

2 Cytaty z „Tu i Tam”, tekst: Janusz Kreczmański.

3 Estetyka Aborygenów. Antologia, red. Monika Bakke, Kraków 2004.

4 Przekład i opracowanie: Marek Tomalik na podstawie artykułu ze strony: http://members.optusnet.com.au/virgothomas /space/abobeliefs2.html.

5 Przekład i opracowanie: Marek Tomalik na podstawie artykułu z archiwum Sacred-text.com (http://sacred-texts.com/aus/mla/mla05.htm).

SZTUKA ABORYGENÓW
Suplement 2019

JULIANNA BEDNAROWICZ, RYSZARD BEDNAROWICZ I WILLY TJUNGURRAY (OK. 1932–2018)

Zimny kwiecień 2019 przyniósł ciepłą fascynację. Przyjaciel buszowy Piotr Borowiecki opowiedział mi o Ryszardzie Bednarowiczu mieszkającym od lat w Alice Springs, który splótł swe życie z kulturą aborygeńską. Zanim się skontaktowałem, pochłonąłem jego książkę Sztuka Aborygenów, najlepszą na ten temat, jaką do tej pory czytałem. Skąd ta pasja i wiedza, tak dogłębna i usystematyzowana? – zadawałem sobie pytanie, oswajając kolejne rozdziały. Postanowiłem zapytać u źródeł. W październiku zawitałem w progach autora w Alice Springs.

Co sprawiło, że na emigrację wybrałeś Australię?

W życiu są przypadki losowe, przypadki czasowe, są spotkani ludzie. Nie było to moim zamiarem, ale w 1981 roku wyemigrowałem do Australii. Najpierw siedem lat mieszkałem w Brisbane, gdzie studiowałem historię sztuki. Kolejne siedem spędziłem w Melbourne i tam zainteresowałem się sztuką Aborygenów, a ponad dwadzieścia lat temu przeniosłem się do miasteczka Alice Springs w sercu kontynentu.

Pozostajesz od lat w objęciach sztuki…

W Australii organizowałem wystawy polskich plakatów i grafiki, i pomagałem polskim artystom w wystawianiu ich prac. W Warszawie, Szczecinie i Poznaniu organizowałem z kolei wystawy malarstwa aborygeńskiego. Na polu promocji sztuki działam zatem równolegle – promuję sztukę polską i aborygeńską.

Czym się zajmujesz w Alice Springs?

Pracowałem jako doradca artystyczny, a od pewnego czasu prowadzimy z żoną Julianną galerię sztuki aborygeńskiej Mala Art (mala w języku Warlpiri oznacza małego nocnego kangura), organizujemy też wystawy. Moja żona maluje portrety uznanych twórców sztuki aborygeńskiej oraz tutejsze pejzaże. Nie mam dużego pola manewru, jeśli chodzi o pracę, bo jestem jak na to miasteczko zbyt wykwalifikowany. Rynek pracy takich ludzi nie lubi, zwłaszcza emigrantów. Pierwsze pokolenie emigracji lat osiemdziesiątych spotkało się z innymi wartościami i realiami niż w Polsce. Ludzie z wyższym wykształceniem najczęściej pracowali w fabrykach. Następna generacja, ta bez obcego akcentu, już miała lepiej. Obcy akcent jest tutaj bardzo istotny. Jeśli mam akcent, jestem klasyfikowany niżej, jako tak zwany wog, i nie ma znaczenia, że swobodnie posługuję się trzema obcymi językami. Polacy w Polsce mają kompleksy, lubią, jak ich ktoś obcy, Niemiec czy Amerykanin, pochwali. Australijczycy i Amerykanie sami się chwalą, nie potrzebują cudzych pochwał.

Jesteś autorem książki Sztuka Aborygenów, napisanej bardzo komunikatywnym językiem. W przystępny sposób rozjaśnia ona dość trudny temat…

To kwestia warsztatu. Tekst powinien być przeźroczysty, by czytelnik nie widział liter ani zdań, lecz treść. Pisząc książkę, podpatrywałem konstrukcje zdaniowe u Sienkiewicza i u Lema, którego uwielbiam. Treść zasadza się na wiedzy, którą zdobywałem w innych książkach. Przeczytałem mnóstwo publikacji o sztuce Aborygenów i prac poświęconych antropologii. Moja książka jest zatem kompilacją z małym wkładem do tego, co już zostało napisane. W przygotowaniu tekstu pomogły mi wywiady przeprowadzane podczas wystaw, w których odpowiadałem na dziwne lub też powtarzające się pytania. Przydały się także pisane wcześniej wstępy do katalogów. Bardzo inspirujące okazały się spotkania i rozmowy z Aborygenami. Starałem się pisać tak, by czytelnik się nie nudził, dlatego często stosowałem różnego rodzaju „pobudki”.

W jaki sposób nawiązujesz kontakty z Aborygenami? To nie jest łatwe, bo najczęściej pozostają oni do nas odwróceni plecami. Nawiązanie relacji z nimi wymaga czasu i dobrych intencji…

Wymaga czasu, cierpliwości i nieco intuicji. Niekiedy trzeba także otworzyć portfel. W Afryce rdzenni mieszkańcy pozują do fotografii za darmo. Aborygeni nauczyli się brać za to pieniądze i to niemało, na przykład 20 dolarów. Na początku rozpoznawałem artystów po ich obrazach, ponieważ odrobiłem swoją lekcję znajomości tematu. Mówiłem: „A to ty jesteś Gracie Morton!”, a on na to: „Skąd wiesz?”. Wiem po obrazie. I tu dochodzi sprawa obszarów sztuki. Jestem z tak zwanej innej kultury, utożsamiam się z kulturą polską bardziej niż z australijską, ale oczywiście ją znam. I tu dochodzi trzecia kultura, aborygeńska. Wydaje mi się że z pozycji polskiej kultury wzajemne relacje stają się łatwiejsze. My Aborygenów nie definiujemy, nie deprecjonujemy. Przychodzą do nas i mówią w swoim języku, a my z żoną mówimy po polsku. Nikomu to nie przeszkadza i jest wzajemnie szanowane. Innymi słowy, z pozycji dwóch kultur łatwiej nam zaakceptować tę trzecią. Oni nas za to lubią i szanują, dobrze się u nas czują. Dostają u nas kawę, ciastka, owoce, w zimie dawaliśmy im odzież. Oczywiście biorą też pieniądze za obrazy, które od nich kupujemy. Anglosasi, nie znając żadnej innej kultury, innych języków, są mocno pozamykani, negatywnie nastawieni, zarówno do kultur innych emigrantów, jak i kultury aborygeńskiej. A my dzięki otwarciu zyskujemy. Otrzymaliśmy aborygeńskie nazwiska – ja jestem Japananka, a moja żona Napurrula. To jest kurtuazyjne, ale w relacjach zobowiązujące.

Aborygeńska Australia nie znała etyki artystycznej wypowiedzi. Była podporządkowana prawu i oparta na wiedzy przekazywanej ustnie przez setki pokoleń. Niemniej w czasach historycznych podlegała obrotowi, wymianie – na pieśni, tańce, narzędzia. Dziś jedynym medium wymiany jest pieniądz. Wielu badaczy kultury Aborygenów uważa, że niebawem może nastąpić jej całkowity upadek. Czy ta kultura tradycyjna, sięgająca siedemdziesięciu tysięcy lat, na naszych oczach umiera?

W latach siedemdziesiątych minionego wieku studiowałem kulturoznawstwo na UAM w Poznaniu. Tam nas uczono rozróżniać cywilizację od kultury. Cywilizacja to technologiczny poziom panowania nad naturą – tak w skrócie. Cywilizacje można porównywać, na przykład dynastyczny Egipt ze starożytną Grecją, kultur natomiast nie. Mówimy, że obecna cywilizacja, poprzez dostęp do technologii i pieniędzy, niszczy kulturę Aborygenów, że powoduje jej rozpad. Aborygeni przed przybyciem białego człowieka nie znali pieniędzy. Dziś nie chodzą już pieszo, nie polują, bo są sklepy, coraz więcej rozmawiają przez telefon. Pod koniec XVIII wieku, kiedy Brytyjczycy rozpoczęli kolonizację tego lądu, rdzenni Australijczycy żyli wciąż na etapie paleolitu. Przeskok cywilizacyjny z paleolitu do epoki cyfryzacji jest niewyobrażalny i musi prowadzić do destrukcji. Niezaadaptowani do nowych warunków Aborygeni przeżyli szok. Ta kultura nie ma szans przetrwać. W naszych czasach apogeum rozkwitu sztuki aborygeńskiej i zainteresowania nią przypadło na lata siedemdziesiąte i osiemdziesiąte XX wieku. Tworzyli wtedy artyści bazujący na tradycyjnych, rdzennych wzorach, na własnych historiach. Wielu z nich już nie żyje, a młodsza generacja nie przejawia specjalnego entuzjazmu do kultywowania tradycji. Młodzi idą raczej w kierunku sztuki estetycznej (na przykład używają szerszej palety kolorów), a nie duchowości, co jest w pewnym stopniu zbieżne z oczekiwaniami białego odbiorcy.

GRACIE MORTON PWERLE (UR. 1956), SZCZEP ALYAWARRE, MALUJE BUSH PLUM (DZIKA ŚLIWKA)

A jak w obecnych czasach sztuka aborygeńska oddziałuje na samych Aborygenów?

Pozytywnie, w tym sensie, że zaczęli sięgać do przeszłości, odnawiać tradycyjne wierzenia, że malują swoje mitologie. Ważni artyści oczywiście wiedzą, co oznacza okrąg, półksiężyc. Oczywiście biorą też pod uwagę oczekiwania białych, którzy kupują ich obrazy. Zarabiają na nich, ale nie umieją prawidłowo korzystać z pieniędzy, na przykład kupują w najbliższych, czyli drogich sklepach. Niekiedy potrafią wydać całe zarobione pieniądze za jednym zamachem. Nie potrafią planować, oszczędzać. Nieważne, czy w kieszeni mają tysiąc czy dwa, trzeba to wydać szybko, bo jutro znów będzie pieniądz, a jeśli zdarzy się, że nie będzie, to i tak jakoś przeżyją. W Australii mają pakiet socjalny obejmujący między innymi bezpłatną opiekę medyczną i edukację, zapomogi, tanie mieszkania czy organizacje charytatywne.

Wydaje się, że brakuje holistycznych rozwiązań…

Wielu przyjezdnych na widok brudnych, zaniedbanych, wyciągających rękę pyta, jak im pomóc. Inni zastanawiają się, czy nie wstydzą się oni żebrać. Otóż nie, bo ich kod kulturowy zezwala na takie zachowanie. Ja uważam, że im więcej im się daje, tym bardziej ich się psuje. Lepiej obniżyć im suplementacje i próbować zachęcić do pracy. Aborygeni generalnie nie pracują, natomiast tutaj, w Alice Springs, jeśli Aborygen szukałby pracy, to ją dostanie, dadzą mu też odzież, buty, itd. Ale jak długo wytrzyma w tej pracy, to już zupełnie inna rzecz…

W jakim kierunku zmierza dzisiejsza sztuka aborygeńska?

Na początku była to sztuka o dużej wartości ezoteryczno-historyczno -antropologicznej. Obrazy miały charakter sakralny i były odtwarzane przy okazji ceremonii. Sztuka była figuratywna i dla nas mniej interesująca z estetycznego punktu widzenia. Teraz jest inaczej. W osadach aborygeńskich rozsianych w pustynnym buszu pojawiają się doradcy artystyczni, którzy mają wpływ na powstające tam dzieła, wizualnie ciekawsze, ale pozbawione już tej duchowości, o czym nadmieniałem wcześniej. Nadal odbywają się wystawy, sprzedawane są obrazy, ale te najważniejsze kolekcje obejmują dzieła z dawniejszych czasów.

A czy są jeszcze artyści aborygeńscy malujący w tradycyjny sposób?

Jeszcze są. Dwadzieścia lat temu miałem okazję spotkać artystów, którzy już dziś nie żyją. Jeśli ktoś maluje na przykład historię Tęczowego Węża i jest właścicielem tej historii, bo ją odziedziczył, czy Historię Wody, to wie dokładnie, gdzie są w przestrzeni malowane obiekty. Obraz jest mapą tego, co się wydarzyło, miejsca, gdzie Przodkowie totemiczni walczyli, gdzie żyli. I to jest obraz sakralny malowany wyłącznie przez mężczyzn. Kobiety i dzieci nie mogły nawet przebywać w pobliżu miejsca tworzenia obrazu i nie miały dostępu do jego interpretacji. A jeśli teraz współcześnie kobiety malują bush tucker, czyli pożywienie z buszu, czy pejzaże my country, to są to już obrazy świeckie. Tu nie ma ich głębszej, wielopłaszczyznowej interpretacji. Ten, kto znał więcej historii z mitycznego Dream Time, ten był bogatszy, oczywiście w sferze duchowej. To było dawniej tym, czym dla nas są dziś pieniądze.

Nakazy plemienne dotyczące nieujawniania treści interpretacji obrazów, ceremonii uległy z czasem osłabieniu…

Tak. Trzeba jednak pamiętać, że ci młodsi Aborygeni nawet się tym nie interesują. Było kilku antropologów, jak Strehlow, którzy wykonali olbrzymią pracę pięćdziesiąt, sześćdziesiąt lat temu i wszystko, co zdołali zgromadzić, jest teraz w muzeach. Jeśli współczesny Aborygen chce dotrzeć do historii, które niegdyś zapisywano za pomocą malarstwa, idzie do biblioteki i ogląda film lub czyta. To są obecnie informacje klasyfikowane jako sekretne i są poza dostępem dla przeciętnego białego człowieka, ale Aborygeni mają wgląd do tych historii sprzed 30 czy 50 lat. Wiele książek pisanych pięć dekad temu zostało wycofanych z obiegu publicznego właśnie ze względu na zawarte w nich sekretno-sakralne informacje. Aborygeni w tej chwili malują, bo potrzebują pieniędzy.

RYSZARD BEDNAROWICZ I DANIEL GRANITES REX JAPANANGKA (1950–2018), SZCZEP WARLPIRI, Z PORTRETEM MALOWANYM PRZEZ JULIANNĘ BEDNAROWICZ, ALICE SPRINGS 2017. TYTUŁ OBRAZU HONEY ANTS DREAMING (HISTORIA MIODOWEJ MRÓWKI)

EMMA NUNGURRAYI, ROSIE NAMPITJINPA, MARVIS NAMPITJINPA I PANSY NAPANGARDI, SZCZEP WARLPIRI . DWIE OSOBY MALUJĄ INNE DWIE OSOBY, A ONE SAME NIE SĄ MALOWANE. JEST TO PODZIAŁ NA WYKONAWCÓW I STRAŻNIKÓW, TZW. KIRDA/KURDUNGULU W KULTURZE WARLPIRI

Dla ludzi spoza Australii malarstwo kropkowe to niemal wyłącznie forma estetyki i może odrobina mistyki, ale tej nieuświadomionej. Dla Aborygenów treść obrazów tradycyjnych może być i jest interpretowana na wielu poziomach…

W zachodniej kulturze artysta maluje figury, pejzaże lub abstrakcje. Dla Aborygenów obraz jest częścią szerokiej wiedzy, która jest odnawiana podczas ceremonii w formach śpiewu i tańca. To jest dopełnienie wiedzy danego Dreaming, na przykład mitu Siedmiu Sióstr czy mitu Przodka Węża Tęczowego, czy Przodka Kangura. To jest ich historia, w którą są wtajemniczani. Wykonywali mozaiki na piasku, ryty na skałach oraz malunki na ciałach. I to jest częścią ich całej wiedzy. W czasie ceremonii pieśni przekazywały wiedzę, jak u nas książki, o tym, gdzie żyli Przodkowie, gdzie są teraz, gdzie należy oddawać im cześć. I na tych dawnych obrazach wszystko to można było wyczytać: tu jest to, a tu tamto. Tak więc obraz nie jest odseparowany od tańca, pieśni, obrzędu, jest częścią wiedzy.

Wielokrotnie spotykałem się z opinią, że biali Australijczycy niespecjalnie cenią sztukę aborygeńską…

Jakoś dziwnie się składa, że Australijczycy nie zauważają tego, co mają pod nosem. Większą wytrwałość i ciekawość mają Niemcy, Holendrzy, Polacy. Może trzeba przyjechać z zewnątrz, by coś odkryć? Najlepsze kolekcje sztuki aborygeńskiej można podziwiać poza Australią. Australijczycy wpadli na trop tej sztuki dopiero wtedy, kiedy w Europie zaczęło się coś wokół niej dziać. Warto docenić wkład Polaków w promocję sztuki aborygeńskiej. Ja sam zrobiłem kilka wystaw w Polsce, Margo Stanisławska-Birnberg pisze książki, Andrzej Janczewski, mieszkający na stałe w Cairns, jest zaangażowany w tę tematykę, podobnie jak wielu innych Polaków.

Czy uczestniczyłeś w ceremoniach rdzennych Australijczyków?

Niewiele. Byliśmy z żoną na malowaniu piersi. Aby uczestniczyć w prawdziwej ceremonii, trzeba mieć minimum tydzień. Warunkiem dostępu do ceremonii jest przejście inicjacji, a to wymaga spędzenia kilku miesięcy w buszu, pobrania wielu nauk i kończy się obrzezaniem. Poznałem kilku białych, którzy przeszli cały proces, ale to prowadzi do powinowactwa. Po inicjacji otrzymuje się kurtuazyjne nazwisko i adept staje się członkiem rodziny, a to oznacza konsekwencje dla obu stron. Może się na przykład zdarzyć, że pewnego dnia cała kilkunastoosobowa rodzina pojawi się w twoim domu, by tam zamieszkać, bo jesteś ich bratem lub wujkiem. A kiedy u ciebie zamieszkają, mają prawo czyścić ci lodówkę, korzystać z twoich sprzętów czy wręcz je sobie zabierać, domagać się prawa do twoich pieniędzy itd. Aborygeni nie mogą prowadzić sklepów, bo jeśli ktoś przyjdzie, na przykład wujek, to według prawa aborygeńskiego musi otrzymać towar za darmo. Oni nie rozumieją wartości pieniędzy, nie rozumieją, że musimy ciężko pracować, aby je zdobyć. Uważają, że każdy biały, jak chce mieć pieniądze, po prostu idzie do banku i tam je dostaje. Nie potrafią zrozumieć, że ich promujemy i że to ma wartość. Jeśli ja na przykład umieszczę w swojej książce reprodukcję obrazu i ta książka będzie sprzedawana w Australii, to powiedzą: daj mi tysiąc dolarów, bo w twojej książce jest mój obraz.

Twoja żona Julianna namalowała kilkanaście unikatowych portretów łączących wizerunki znanych aborygeńskich artystów malarzy z ich własnymi pracami. To już cały cykl, który się dynamicznie rozwija i wydaje nie mieć końca. To w pewnym sensie historia malarstwa aborygeńskiego… Skąd ten pomysł i czy trudno było namówić Aborygenów do tego typu współpracy?

Choć są to artyści z tutejszej najwyższej półki, nie było trudno ich namówić, bo po prostu ich znamy. Problem był jednak z pomysłem. Julianna postanowiła, że będzie malować ich portrety. Wymyśliliśmy, że namaluje artystę, który potem na tym samym płótnie domaluje coś swojego, część tak zwanej swojej historii. I pierwszy obraz bardzo ładnie wyszedł, bo Gloria namalowała bush medicine. Znając osobiście artystów i ich rodziny (i nieco ich problemy), a także posiadając ich obrazy w naszej kolekcji i wiedzę o przedstawianych historiach, poznaliśmy lepiej ich osobowość. Stwierdziliśmy, że aby przedstawić na portretach ich charakter, należy zaprezentować także fragment ich mitów, namalowany przez nich samych. Ta współpraca udała się nadspodziewanie dobrze. Okazała się owocna i ekscytująca. Chcę nadmienić, że artyści aborygeńscy są dobrze wynagradzani za kooperację i zgodzili się, by to Julianna była właścicielką tych prac. Teraz kontynuujemy projekt, mamy już kilkanaście obrazów. Wielu z artystów już nie żyje, to są znane nazwiska: Gloria Petyarre, Gracie Morton, Judy Watson, Kathleen Petyarre, Kudditji Kngwarreye, Long Jack Philipus, Paddie Sims, Polly Ngale, Willie Tungurray, Daniel Rex Japananngka, Violet Petyarre i Mary Dixon Nungurray. Niektórych nie udało się Julii namalować, bo zachorowali lub zmarli. Nasza kolekcja budzi w Australii bardzo duże zainteresowanie, chcą nas wystawiać. Artyści aborygeńscy się cieszą, bo na wystawy przychodzi rodzina, dzieci rozpoznają ciocię Judy, ciocię Polly itd. Twarz zawsze musi być rozpoznawalna.

JULIANNA BEDNAROWICZ MALUJE PORTRET LYNETTE GRANITES NAMPITJINPA, SZCZEP WARLPIRI. TYTUŁ OBRAZU WATER DREAMING (HISTORIA WODY), ALICE SPRINGS 2018

Czy łatwo było namówić artystów do pozowania? Potrzeba było tygodni i miesięcy, by się oswoili się z decyzją. Na pewno wiele o tym rozmawiali w swoich domach, ale my ich nigdy nie naciskaliśmy. My ich uwielbiamy, wchodzimy w nich, oni to wiedzą, czują i odwzajemniają. Malowanie portretów ma silny aspekt duchowy. Proces twórczy odbywa się w buszu, w ich naturalnym środowisku, gdzie czują się swobodni. Tam Julianna robi im zdjęcia. Z najlepszej fotografii rodzi się potem portret. Zawsze zostawia czarne pole, na którym potem portretowany artysta maluje tak zwaną swoją historię, najczęściej techniką kropkową. To żmudna i ciężka praca wymagająca cierpliwości i skupienia. Artyści aborygeńscy podejmują tematy odziedziczone po swoich przodkach, są to zatem także ich historie. Przedstawienie cudzych byłoby potraktowane jak kradzież. Tu warto wyjaśnić, że Przodkowie totemiczni wędrowali z miejsca na miejsce, tworzyli geomorfologiczne ukształtowanie terenu, dali ludziom prawa, ustanawiali ceremonie. Mapa aborygeńska to wizualizacja na obrazie elementów istotnych dla danej historii – skał, drzew, miejsc wodnych – w postaci współśrodkowych kół, łączących ich linii czy innych znaków, gdzie jakieś historie w epoce Dream Time się wydarzały.

W przypisach do twojej książki znalazłem sensacyjną dla mnie informację, że ostatni nomadzi Warri i Yatungka zostali odnalezieni najpierw przez Polaków, zanim zostali ponownie odnalezieni przez wyprawę Peasleya. Pisałem o tym w drugim wydaniu niniejszej książki…

Tak. Polacy ich znaleźli – Margo Stanisławska-Bulenda i jej mąż Conrad Bulenda, którzy przybyli do Australii w latach sześćdziesiątych ubiegłego wieku. Margo mieszka w Melbourne. Napisała kilka książek, ma znakomite zdjęcia, objechała większość osad aborygeńskich w buszu, teraz opiekuje się uznanym aborygeńskim artystą, Williamem Sandy, jednym z liderów szczepu Pitjantjatjara.

Rozwinięcie tego wątku nastąpiło po moim kontakcie z Margo w czerwcu 2019. Piszę o tym w uzupełnieniu podrozdziału Warri i Yatungka.

TELEPATIA
Suplement 2019

CUE, MURCHISON, AUSTRALIA ZACHODNIA

Było popołudnie, ciepłe w złotordzawych barwach prawie zachodzącego słońca. Jechaliśmy w otchłań przepastnego pustynnego Outbacku, o ile dobrze pamiętam, na trasie do Burringurrah (Mount Augustus). W środku niczego spotkaliśmy rdzennego, który z dala od jakiejkolwiek osady spokojnie szedł przed siebie. Na tym pustkowiu był zjawą UFO. Pytaliśmy, gdzie idzie. Odpowiedział, że na walkabout, rytualną pielgrzymkę. Pytaliśmy, czy wie, jak dojść, i czy podzieli się z nami tą wiedzą. Odpowiedział, że tam daleko czekają na niego, że myśl-pieśń wyznacza trasę, a mapa mu niepotrzebna.

W 2016 roku po długiej i wyczerpującej wyprawie zatrzymałem się na kilka dni w Sydney. Pod dach przyjął Jack Różycki, od wielu lat mój bardzo dobry mate. Kiedyś pracował w zespole redakcyjnym „Australian Geographic”, świetny znawca peryferii Australii, podobnie jak ja uwielbiający się zatapiać w kosmologii rdzennych Australijczyków.

Kiedy zdradziłem, że zamierzam przewietrzyć zakurzone półki Biblioteki Stanowej Nowej Południowej Walii, zaoferował pomoc. Bez jego karty bibliotecznej buszować w przepastnych archiwach najpiękniejszej biblioteki, jaką kiedykolwiek odwiedziłem, byłoby naprawdę ciężko. Postanowiłem sięgnąć po książki starsze, w nadziei, że w tym „spekulatywnym” temacie będzie więcej szczerości, która dawniej – jak mniemam – była powszechniejsza niż teraz. Drugi powód był bardziej pragmatyczny. Wraz z cywilizacyjnym upływem czasu ludzie tracą telepatyczne umiejętności, więc źródła sprzed 70 lat wydają się bardziej użyteczne.

Trafiłem na książkę Living Magic Ronalda Rose’a (Chatto and Windus, London 1957). Autor podaje w niej przykłady widzeń zdalnych. Pisze między innymi o hospitalizowanym Billiem Combo z plemienia Gidabul, który kilka dni po opuszczeniu szpitala zmarł na atak serca. Jego pobratymcy z Woodenbong, maleńkiej wioski w Nowej Południowej Walii, zaledwie 10 kilometrów na południe od granicy z Queenslandem, wiedzieli jego o śmierci, zanim mogła tam dotrzeć jakakolwiek wiadomość.

Walter Page, Aborygen o nadprzeciętnej inteligencji, miał to objaśnić tak:

„Miałem nieodparte przeczucie, że Billie Combo zmarł. Byłem na farmie i nagle poczułem bardzo silny wpływ, coś w rodzaju mentalnej chmury, która zawładnęła moim umysłem, poczułem się bardzo przygnębiony.”

Billie był kuzynem Waltera, nie łączyło ich jednak totemiczne pokrewieństwo.

Myślę, że nie tylko ludzie w dalekiej Australii miewają takie przeczucia. Doświadczamy ich wszyscy, ale niechętnie o tym rozmawiamy. Tym się różnimy od rdzennych Australijczyków, którzy mówią o tym głośno, dając niejako przyzwolenie energii uznanych przez wielu za nadnaturalne.

Półkrwi Rene miała tak skomentować to wydarzenie:

„Wielkie smutki nie omijają mnie. Dopadają mnie, a wtedy nie mogę pracować. Leżę i myślę przygnieciona przeczuciami. Nie ominęły mnie tego dnia, kiedy zmarł Billie. Wiedziałam, że odszedł ktoś z naszych. To było uczucie przepojone śmiercią. Wszyscy ludzie u nas tak czują. Choć dawniej było to jeszcze bardziej wyraziste.”

W książce The Australian Aborigines profesor A.P. Elkin (Angus and Robertson Ltd., Sydney–London 1954) próbuje dowieść, że rdzenni Australijczycy mają moc poznawania tego, co się dzieje daleko poza barierą wzroku i słuchu, nawet setki, tysiące kilometrów od tej granicy. Aborygen pracujący przy stadach w dalekim Outbacku może odbierać informacje o śmierci najbliższych, o przyjściu na świat dziecka czy o problemach w rodzinnych stronach. Otrzymane zdalnie informacje mają taką moc oddziaływania, że ludzie pod ich wpływem wracają nagle do swych stron i jest to dla nich naturalne.

Wydaje się, że to właśnie w sytuacjach kryzysowych przepływy energii pomiędzy silnymi relacjami emocjonalnymi są najbardziej czytelne. Gdy są słabsze, mogą się identyfikować z mniej jasnymi lub niejasnymi przeczuciami, niemniej manifestują swą obecność, trzeba tylko się w nie wsłuchać. Mogą być utożsamione ze słyszeniem głosu niewidzialnej osoby, pojawić się w snach, ale o takiej intensywności, jakby były ciałem, nie tylko duchem. W mechanice kwantowej to zresztą bez różnicy, bo energia jest materią, a materia energią. Ich dualizm został już dawno i wielokrotnie eksperymentalnie i matematycznie potwierdzony.

CUE, MURCHISON, AUSTRALIA ZACHODNIA – FRAGMENTY MURALU, AUTOR NIEZNANY

Ronald Rose we wspomnianej książce próbuje dowieść, że bardziej rdzenni plemiennie Aborygeni mają większe telepatyczne możliwości. Bardziej rdzenni to w moim rozumieniu ci głębiej zanurzeni w swojej tradycji, kosmologii, pozostający w stałym kontakcie z przodkami, także z Przodkami totemicznymi, których istnienie niestety wymyka się naszemu pojmowaniu świata.

U silnie rdzennych Aborygenów totem jest równie prawdziwy jak żywy człowiek. Przede wszystkim może mówić, choć jest ukryty pod postacią na przykład kruka. Rdzenni mogą go słyszeć nawet w gwarny dzień, a kiedy pojawia się problem ze zrozumieniem treści, najlepiej przenieść się w ustronne miejsce, na przykład do łóżka, i nastawić swój „odbiornik” na fale Przodka Kruka.

To nie muszą być jednoznaczne treści, jak na przykład w medialnym przekazie telewizyjnym, lecz pewne, wcześniej wspomniane, uczucia – smutku, przygnębienia lub radości.

W jednym z opisywanych przypadków Przodek Kruk przyniósł rdzennemu wieści o nagłej chorobie i rychłej śmierci jego żony. Takie interwencyjne działanie totemicznego Przodka zachodzi jedynie przy odpowiednim „dostrojeniu odbiornika” i dotyczy tylko tych, którzy pozostają w silnej więzi z tradycją sięgającą na ziemi australijskiej kilkudziesięciu tysięcy lat. Wydaje mi się, a właściwie jestem przekonany, że ten wielogeneracyjny korzeń ma tu zasadnicze znaczenie, i fakt, że ta generacja istniała nieprzerwanie, w naturalnej modyfikacji, przynajmniej do przybycia białego człowieka w XVIII wieku. Innymi słowy Przodek totemiczny może „działać” jak coś w rodzaju radia dla wybranych – tych, którzy pozostają pod jego opieką. Nie będzie chyba nadużyciem, jeśli porównam Przodka totemicznego do bardziej nam znajomego Anioła Stróża, który w naszej tradycji nie przybiera postaci zwierzęcej, lecz jawi się w uskrzydlonej formie ludzkiej, przynajmniej na wizerunkach.

Przodka totemicznego można nie tylko wysłuchać, można dzięki niemu także nadawać. Jeśli jeszcze mocniej uprościć zrozumienie zjawiska, to takie walkie-talkie dla wtajemniczonych. Co więcej, ci najgłębiej wtajemniczeni i najbardziej inteligentni zdają się rozumieć psychologiczne działanie medium, które oparte jest nie tyle na realnym ptaku, kruku, co jego manifestacji w umyśle. To może być na przykład Kogut w podwórkowym stadzie drobiu, widoczny jednak tylko dla tego, komu niesie wiadomość.

Komuś uzbrojonemu tylko w szkiełko i oko wszystko to wydaje się niedorzeczne, niemniej silnie rdzenni Aborygeni mają na pęczki przykładów potwierdzających takie „cuda”. Niektóre z nich zdarzają się w obecności białych, którzy z niedowierzaniem potwierdzają takie relacje. Bywa też, że niewtajemniczeni widzą emanację Przodka Koguta, choć dla nich jest on oczywiście zwykłym kogutem – nie mogą wiedzieć, że to Przodek totemiczny, bo nie są do niego „podłączeni”.

Pewne starsze małżeństwo rdzennych siedziało na werandzie, wpatrując się w zachodzące słońce. Nagle ujrzeli siewkę. Dla mężczyzny to była Siewka, bo znał ten totem. Zarówno on, jak i jego żona poczuli, że coś się wydarzyło i że dotyczy to wujka nad morzem, bo to także jego totem. Nazajutrz telefon potwierdził jego śmierć – zmarł, kiedy Siewka krążyła na niebie odległym od jego domu o prawie 200 kilometrów. Jego krewni, którzy obserwowali ją ze swej werandy, przyznali, że towarzyszyło im przeświadczenie, że nie był to realny ptak, lecz iluzja.

I tu pojawia się różnica w interpretacji. Rdzenni bardziej zanurzeni we współczesnej cywilizacji, dla których kosmologia staje się z dnia na dzień coraz bardziej rozwodniona, chcą widzieć i de facto widzą nie iluzję, lecz rzeczywistego ptaka. Potwierdzają to liczne spisane relacje. Jedna z nich dotyczy Kurki Wodnej obserwowanej gdzieś na niebie Nowej Południowej Walii przez rdzennych. Ten, kto ją ujrzał, miał rzec: „Ktoś z moich krewnych w Tabulam jest chory albo któryś z krewnych jutro mnie odwiedzi”. Następnego dnia pojawił się jego brat, będący w trasie rytualnej pielgrzymki, którą w tamtych stronach nazywa się walkebout.

Próbując to wszystko zrozumieć, trzeba pozwolić otworzyć się umysłowi. Niewidoczne dla oczu nie oznacza, że tego w zasięgu wzroku nie ma i odwrotnie – możemy widzieć coś, co nie istnieje.

Objawienia mają postać totemiczną lub są z nimi powiązane. Jedna z historii opowiada o gwałtownym uderzeniu w dach budynku w samym środku spokojnej nocy. Następstwem był sen domownika, który nad ranem – już na jawie – zobaczył siostrę. Nie byłoby w tym pewnie nic dziwnego, bo siostra mieszkała kilka kilometrów dalej, tyle że… siostra umarła w nocy, która właśnie dobiegała końca...

Totem jest pośrednikiem umożliwiającym przekaz informacji, najwyraźniej nabytych drogą telepatii. Rdzenni, których odbiór świata przefiltrowało chrześcijaństwo, przypisują podobną rolę aniołom. Innymi słowy anioły są naszymi totemami.

Jeszcze jedna historia opowiada o hospitalizowanej Aborygence, na którą lekarze wydali wyrok śmierci. Rodzina obecna przy jej łóżku przekazała jej tę smutną wieść. Pogodzona z losem kobieta zasnęła, we śnie zobaczyła jednak anioła, który uspokoił ją, że nie umrze, że wydobrzeje…

SPLIT ROCK ART SHELTER, LAURA, QUEENSLAND

Marzenia senne w wielu kulturach, także w naszej, są traktowane jako projekcja przyszłości. Dla Aborygenów sny są niezwykle ważne, ale największą wartość mają te najlepiej zapamiętane, pełne szczegółów, wyraźne, najmniej zniekształcone. To właśnie one niosą informacje, które warto umieć czytać. Na przykład sny z wodą w tle wieszczą nieszczęście, zapowiadają złe wieści. Aborygeni są znacznie bardziej dostrojeni do subtelnych treści życia i śmierci – otrzymali tę zdolność w dziedzictwie społecznym, mają ją niejako we krwi. Poza ich kręgiem kulturowym takie dostrojenie jest postrzegane jako zaawansowany mistycyzm, do którego można dojść drogą poszukiwań – często długich i żmudnych. Ale Aborygeni tego „czegoś” nie poszukują, po prostu to mają. Nasza cywilizacja musi wszystko rozumieć, wyjaśniać, rdzennym wystarczy czucie – to jest źródło ich wiedzy. My sięgamy do tego źródła w sytuacjach kryzysowych – to właśnie wtedy nastrajamy się na czucie. Oni wyczuwają mniej absorbujące sytuacje, choć w miarę jak rdzenność się cywilizuje, intensywność wyczuwania słabnie. Rdzenni Australijczycy posiadający bardzo twardy i zwarty system kosmologiczny potrafią się kontaktować na setki, tysiące kilometrów bez użycia telefonu. To umiejętność wrodzona, potwierdzona przez wiele udokumentowanych doświadczeń. Poniżej jeden z przykładów.

Kilkadziesiąt lat temu z wnętrza pustyni Tanami została wysłana wiadomość treści „Kill’em dead feller” (zabito człowieka). Odbiorcą był inny rdzenny, który przekazał tę informację policji. Wiadomość nie biegła po kablu telegrafu, a telefonów komórkowych czy satelitarnych wtedy jeszcze nie było. Biegła telepatycznie. Okazało się, że nie była do końca prawdziwa, bo kilka dni później wysłany na pustynię patrol stwierdził, że owszem doszło do potyczki, ale człowiek żyje, choć został poważnie ranny. Historię opisuje Michael Terry w książce War of the Warramulas (Rigby, Adelaide 1974).

Rdzenni nie potrafią (nawet gdyby chcieli) wyjaśnić, skąd u nich te zdolności. Przekazywanie i odbieranie wiadomości na odległość jest dla nich tak naturalne jak poruszanie nogami przy chodzeniu. Posługują się telepatią dość często, podobnie jak my telefonami. O czym „rozmawiają”? Terry zdołał ustalić listę gorących tematów, na której istotne miejsce zajmują pogoda, ważne wydarzenia i spotkania klanowe.

Usłyszałem kiedyś opowiadanie o dwóch myśliwych, którzy upolowali dużego kangura. Ponieważ transport tak pokaźnej zdobyczy przerósł ich możliwości, wysłali telepatyczne pytanie, co począć z tym nadmiarem szczęścia. Tą samą drogą otrzymali odpowiedź: „Czekać na posiłki. Pomoc w drodze”.

Kiedyś zainicjowaniu telepatycznego połączenia służyły sygnały dymne. Oczywiście dotyczyło to przestrzeni rozciągającej się w zasięgu wzroku. Taki sygnał był zapowiedzią bardziej subtelnego przekazu, który miał nastąpić wkrótce. Drugi sposób komunikacji to transfer bezpośredni – tutaj elementem inicjującym połączenie jest wysłana myśl. Przy małomówności Aborygenów to właśnie ta pierwotna inicjacja stanowi największy problem. „Nadajnik” musi namierzyć w umyśle/przestrzeni/polu „odbiornik”, przy czym – co ciekawe – osoby te wcale nie muszą się znać. Można zatem „zadzwonić” do nieznajomego, ale trzeba go sobie jakoś wizualizować, „znaleźć w książce telefonicznej jego numer”.

Pewnie każdy z nas chciałby posiąść taką umiejętność, ale tylko nieliczni obdarzeni specjalnymi zdolnościami mogą doświadczyć tego, co rdzenni mieli i mają na co dzień. Nasz system wyerodowany jest z esencji, brakuje nam holistycznego rozumienia świata i życia w bezpośredniej relacji z naturą, czyli ze wszystkim, co ożywione i nieożywione (ale niekoniecznie stworzone przez człowieka). Ponadto zatruci jesteśmy kłamstwem, oszustwem, złymi intencjami, nieszczerością, każdy z nas skrywa coś przed innymi. Niestety są to szumy, które uniemożliwiają telepatię. Przede wszystkim jednak nie posiadamy umiejętności silnej koncentracji. Za dużo gadamy, a to rozprasza umysł, rozrzedza skupienie. To dlatego rdzenni Australijczycy są tak małomówni. Milczenie w towarzystwie rdzennych jest cenniejsze niż próba nawiązania rozmowy. Lubię z nimi pomilczeć.

CHEELA PLAINS STATION, PARABURDOO, AUSTRALIA ZACHODNIA

W 2016 roku, w ostatnim dniu przed wylotem z Sydney, odwiedziłem z Jackiem z dziesięć księgarni w poszukiwaniu pewnej ważnej dla mnie książki. Miesiąc później przyszła pocztą z Ameryki, bo tam została pierwotnie wydana. Secrets of Aboriginal Healing niesie historię, którą sceptyk z łatwością sprofanuje. Rzecz się zaczyna w Stanach, gdzie mieszka pewien inżynier, Gary Holz – człowiek spełniony w życiu zawodowym i rodzinnym. Któregoś dnia pojawia się choroba, a wraz z nią udręka i rozpaczliwa walka o życie. Wyrok wydaje się przesądzony: stwardnienie rozsiane, którego jednym z wczesnym skutków jest utrata władzy w nogach. Pewnego dnia zdruzgotany Gary trafia do pubu na koncert jazzowy. Wpada w oko pewnej kobiecie, rozkręca się rozmowa, kobieta wspomina o Aborygenie, który leczy beznadziejne przypadki. Sceptycyzm inżyniera, który do tej pory ufał tylko rozumowi i zachodniej medycynie, stopniowo słabnie, topnieje w nikłym płomyku nadziei. Gary chce ogrzać się w nim choćby przez chwilę, nawet jeśli pochodzi on z krainy snów. Nowa znajoma zostawia mu numer telefonu do Aborygena, a Gary dzwoni do niego następnego dnia. Po drugiej stronie słyszy, że jeśli terapia ma pomóc, trzeba działać szybko. Na temat kosztów ani słowa. Gary, choć rodzina i znajomi próbują mu to wybić z głowy, kupuje bilet i leci na drugi koniec świata, do Brisbane w Australii. Sam, na wózku inwalidzkim, bo nikt nie chce towarzyszyć mu w tym szaleństwie. Spędza noc w komfortowym hotelu, a nazajutrz Aborygen zabiera go zdezelowaną terenówką w Outback, do izolowanej wioski swych pobratymców. Gary nie jest typem podróżnika, intuicyjnie zdaje się na los. To wbrew jego naturze inżyniera, ale może skalkulował sobie, że nie ma wyboru ani też nic do stracenia. Dostaje dach nad głową w ruderze z blachy falistej. Skromne posiłki, skromne wnętrze z twardym jak kamień łóżkiem prostują mu myśli. Trzeciego dnia trafia przed oblicze uzdrowicielki, która doskonale rozumie jego wątpliwości. Rozumie, bo potrafi się poruszać w dwóch równoległych światach – tym aborygeńskim Dream Time, i tym westernowym, cywilizacyjno-akademickim. Jest absolwentką uniwersytetu. Kolejne dni upływają na rozmowach, w których Gary prowadzi uzdrowicielkę po ścieżkach swego dotychczasowego życia. Po jakimś czasie kobieta stwierdza, że źródłem choroby Gary’ego jest niechęć – na granicy nienawiści – do ojca, który na to rzekomo zasłużył. Przed całe lata dekadami stosował wobec bliskich przemoc. Po diagnozie przychodzi czas na leczenie. Terapeutka przekonuje go, że musi pokochać ojca. Terapia trwa trzy tygodnie i nie kończy się wstaniem z wózka. Niemniej Gary czuje się gotowy do powrotu i chce zapłacić za leczenie. I tutaj wracamy do telepatii.

Terapeutka, wypowiadając się w imieniu własnym i starszyzny, odmawia przyjęcia pieniędzy. Ale czegoś jednak chcą. Oznajmiają Gary’emu, że spodziewali się jego przyjazdu. Inżynier jest zdumiony, ale jego ścisły umysł zdążył przejść w czasie terapii transformację, toteż próbuje ogarnąć „rachunek”. Pyta o formę zapłaty.

– To nic takiego, jak wrócisz, będziesz robił to, co my. Będziesz uzdrawiał – wyjaśnia terapeutka.

Inżynier-biznesmen wraca, staje na nogi, zakłada placówkę i zaczyna leczyć. O poprzednim biznesie zapomina. Takie story jak z krainy baśni tysiąca i jednej nocy…

Teraz coś z mojej „telepatii”. Mój pierwszy wypad do Parku Narodowego Litchfield, który przez lata omijałem, twierdząc naiwnie, że 40 kilometrów od stolicy Terytorium Północnego nie znajdę nic wartego mojej uwagi. Musiałem to odszczekać przed sobą i to bardzo głośno, a nawet zawyć jak wilk do księżyca. Znalazłem dzikość i surowość, czyli to, co w podróżach po Australii lubię najbardziej. Wpadłem po uszy… Noc ciepła, spaliśmy na dachu nissana patrola snem sprawiedliwego, przykryci lekkim śpiworem. Gdzieś około pierwszej coś mnie gwałtownie obudziło, otworzyłem oko i w sekundzie złapałem bardzo silne przeczucie.

– Zmiana planów. Ściągamy graty z dachu i pakujemy się do środka. Za godzinę spadnie ulewny deszcz – oznajmiłem spokojnie i zacząłem zwijać rzeczy.

– Zwariowałeś, jest piękna, gwiaździsta, bezchmurna noc, śpijmy tu dalej, spokojnie – oponowała moja towarzyszka. Ale po chwili się poddała i zeszła do środka auta. Pół godziny później świsnął wiatr i spadła rzęsista ulewa. Popatrzyła na mnie z podejrzliwym zdumieniem:

– Skąd wiedziałeś?

– Nie wiedziałem, ktoś mi przyszedł powiedzieć – odparłem, sam w osłupieniu. Wtedy utożsamiałem to buńczucznie z więzią z naturą, bo był to już szósty tydzień w dzikości. Dziś tak tego jednoznacznie bym nie ocenił.

RZEKA MURCHISON, PARK NARODOWY KALBARRI, AUSTRALIA ZACHODNIA

Myślę, że podobnych przypadków było więcej, ale zapamiętałem jeszcze tylko jeden – na wpółdzikim kempingu Wharncliffe Mill Bush Retreat w Parku Narodowym Bramley pod Margaret River w Australii Zachodniej. Było zimno, noc według prognoz kroiła się deszczowo. To, że ja w swagu, odpowiedniku jednoosobowego namiotu w naszym rozumieniu, miałem zmoknąć, miało się nijak do przyczepy kempingowej, w której spała moja załoga. Nie chodziło o to, że deszcz pokona impregnat brezentowej tkaniny, lecz o to, że rano trzeba będzie zwijać przemoczone do suchej nitki bety. W nadchodzącym dniu mieliśmy do pokonania pięćset kilometrów w słońcu, które szybko zamieniłoby wszystko w butwiejącą i, co tu kryć, cuchnącą masę. Chciałem temu zapobiec, zatrzymać deszcz i postanowiłem się z tym zmierzyć. Pół nocy mantrowałem w umyśle, próbując odgonić chmury. Wydawało mi się, że kiedy lekko przysypiam, przyczajony gdzieś niedaleko deszcz rusza do boju, więc pokonywałem sen i zaczynałem od początku. Nie chciałem patrzeć, co dzieje się wokół. Całą noc nie wyściubiłem nosa z swagu. Wydawało mi się, że słyszę wiatr i padające krople, ale zawziąłem się i z mozolną konsekwencją odganiałem deszcz. Nad ranem z trudem pozbierałem kości i powlokłem się obejrzeć przyczepę. Była niemal sucha. Nie mogłem ukryć radosnego zdziwienia, ale nie podzieliłem się moim osiągnięciem.

Oczywiście, to żadna rewelacja, może nawet naginanie rzeczywistości. Niemniej tam, w Australii, zwłaszcza w prastarym pustynnym Outbacku, wibracje „innego” są naprawdę silne. Odczuwa je niemal każdy, choć każdy na swój sposób. Wielu z uczestników moich wypraw doświadcza po prostu przyjaznej błogości, tłumacząc ją sobie siłą doznanych wrażeń.

Sceptyków odsyłam do książek Russela Targa i Harolda E. Puthoffa, Mind Reach. Scientists Look at Psychic Abilities czy Limitless Mind. Prace dokumentują wieloletnie badania akademickie w Instytucie Badań Stanforda, który do dziś pozostaje jednym z najbardziej znanych na świecie ośrodków naukowych na wielu polach. Seryjne badania wspomnianych autorów dają niepodważalne dziś wyniki, między innymi na polu tak zwanego zdalnego widzenia (remote viewing).

ROBIN GRANITES JAPANANGKA, SZCZEP WARLPIRI, ALICE SPRINGS 2011

BŁYSK NA PATELNI

Na pustkowiu na paliku umocowano szufladę, a pod nią ustawiono trzy butelki po piwie wypełnione piaskiem. Przedmioty sugerowały, że wybrzmiała tu niejedna impreza. W szufladzie było pełno rupieci: plastikowa butelka z wodą z napisem: „W razie palącej potrzeby nie wahaj się wypić!”, wizytówki, fotografie, pognieciona konserwa i nóż do jej otwarcia, pudełko napoczętych papierosów i paczka prezerwatyw. Najważniejszy był jednak pomięty zeszyt z wpisami z ostatnich piętnastu lat.

Niedaleko tego miejsca w Skałkach Sandałowych znaleźliśmy baseniki, czyli gnamma holes, wykute w skałach zagłębienia, w których w porze deszczowej zbiera się woda. Te swoiste rezerwuary pełniły funkcję studni przy szlaku i są pozostałościami po jednej z osad z czasów gorączki złota.

Nocowaliśmy u brzegów basenu przy Emu Rock w miejscu, które mogło przypominać kemping. Oprócz nas nie było tam jednak nikogo. Już po zmroku poszedłem się wykąpać. Wokół panowała ogłuszająca cisza, każdy szelest wydawał się hałasem. Było zupełnie ciemno. Rozglądałem się dokoła, bo czułem się obserwowany, a właściwie – podsłuchiwany. Woda była ciepła i przyjemna. Rano zauważyłem także jej krystaliczną czystość. Ze zdumienia przecierałem oczy. W nocy to miejsce wyobrażałem sobie zupełnie inaczej. Duże, wygładzone przez czas powierzchnie skalne tworzyły sporych rozmiarów nieckę, do której po nieznacznej pochyłości zlewały się wody podczas opadów. W dzień panował tam niezwykły spokój. Z pewnością w przeszłości było to ważne dla Aborygenów miejsce rytualne (dreaming site). Ze szczytu wzgórza roztaczał się widok na bezmiar zielonego, krzaczastego buszu. Przedziwne kształty ostańców skalnych zachęcały do fotografowania, niektóre przypominały szkielety ogromnych dinozaurów. Jakie skojarzenia mogli mieć odwiedzający te miejsca Aborygeni? Czy wędrującym tędy poszukiwaczom złota przechodziły po plecach ciarki?

Od północnej strony urwiska weszliśmy na potężny nawis skalny. To z pewnością także było, a może nadal jest, miejsce spotkań Aborygenów. Ujrzeliśmy jaskinie wymyte w wapiennych skałach; świątynię dumania, miejsce stworzone przez Matkę Naturę i pielęgnowane przez czas.

Kilkadziesiąt kilometrów dalej szlak biegł nasypem nieistniejącej już linii wąskotorówki. Szyny i podkłady zniknęły bez śladu. Ocalał pordzewiały, rozsypujący się drewniany wagonik, niemy świadek epoki gorączki złota. Zatrzymaliśmy się przy nim na dłuższą chwilę i postanowiliśmy przeczesać teren w poszukiwaniu innych przedmiotów. Rocket znalazł część przerdzewiałego czajnika billy. Jego stal była miękka jak papier. Ja trafiłem na równie skorodowany szaflik, puszki po cukrze, obręcze po beczce i inne pordzewiałe elementy z czasów pionierów. Sprzęty leżały w pobliżu zasypanych wyrobisk. Moja wyobraźnia produkowała kolejne filmowe obrazy. Próbowałem cofnąć czas o jakieś sto lat. Poszedłem nasypem kolejowym w poszukiwaniu gwoździ i śrub mocujących szyny do podkładów kolejowych. Po godzinie miałem ich kilka kilogramów. Każdy gwóźdź był inny, co dowodziło, że wykuto je ręcznie. Postanowiłem zabrać gwoździe do Polski i zrobić z nich wieszak do przedpokoju. Co kilkadziesiąt metrów widzieliśmy mniejszy lub większy otwór wiodący w głąb ziemi. Setki, może nawet tysiące takich dziur stanowią południową granicę pól złotonośnych (goldfields) w okolicach Coolgardie.

To miasto, oddalone o przeszło trzy tysiące kilometrów od Bathurst, gdzie Strzelecki znalazł cenny kruszec, od czasów gorączki złota skurczyło się o 90%. Jest jednak jedynym ocalałym w tym rejonie dużym miastem. Inne, wznoszone błyskawicznie, po dziesięciu latach obracały się w pył i wchłaniał je busz. Dziś wiosną są tam dywany kwiatowe. Na początku XX wieku w Coolgardie było dwadzieścia hoteli i wychodziło sześć gazet. Dziś to senne miasteczko skupia się wokół jednej ulicy. Sklep z samorodkami prowadzi od lat pewien kultowy brodacz. W ruderze rodem z tamtej epoki kusi nielicznych turystów skarbami w szklanych gablotach. Bardziej pasowałby do pustynnej odysei Mad Maksa niż na jubilera w naszym rozumieniu.

Następnie trafiliśmy do prawdziwej pustynnej metropolii w stylu Dzikiego Zachodu, drugiego po Perth największego miasta stanu Australia Zachodnia – Kalgoorlie. Szerokie ulice i świetnie zachowana architektura kolonialna w środku pustyni budzą szczery zachwyt. W trzydziestotysięcznym mieście jest prawie setka pubów i kilka burdeli o międzynarodowej już sławie. Podobno wypija się tu dwukrotnie więcej alkoholu niż gdziekolwiek indziej w Australii. Barmanki pracują w stanikach albo topless. Kontuary są jednak masywne i bardzo szerokie. Skubnięcie barmanki jest poza zasięgiem klienta. Kiedy próbowałem zrobić zdjęcie, o mało nie oberwałem od… siedzących przy barze.

Domy publiczne przetrwały chude czasy, kiedy kończyła się gorączka złota, i są obecnie chronione niemal jak zabytki na Liście Dziedzictwa Narodowego. Podtrzymują reputację domów opieki i pomocy dla ciężko pracujących górników i stały się atrakcją turystyczną, w dosłownym znaczeniu. Można je zwiedzać jak muzea. Godzinny tour z przewodniczką kosztuje trzydzieści pięć dolarów. Langtrees reklamuje się jako pierwszy burdel-muzeum na świecie. Spodziewaliśmy się wyuzdanych opowieści i widoków zużytych pań. Byliśmy zaskoczeni, bo to była podróż do krainy seksu, pozbawiona jednak niesmacznych wulgaryzmów i uprzedzeń. Jedyna pani, którą tam widzieliśmy, prócz mało atrakcyjnej przewodniczki, robiła na drutach skarpetki i bardziej przypominała babcię niż prostytutkę. Towarzyszyły nam dwie holenderskie pary. Panie z początku były onieśmielone, ale z biegiem czasu pojawiły się na ich twarzach uśmiechy. Jeden z pokoi był zaprojektowany jak kopalniany tunel, inny miał ring bokserski, jeszcze inny łoże godne rzymskich cesarzy. Komentarz przewodniczki był powściągliwy, oparty na datach i faktach, sięgających czasów pionierów-poszukiwaczy złota, a przede wszystkim pionierek (kurtyzan z Francji). Mówiła na poziomie i z dużą delikatnością. Kilka lat temu Langtrees padło, dziś jest tam salon masażu. Wyłącznie!

Znajdująca się za miastem kopalnia odkrywkowa Super Pit, największa na południe od równika, to ogromna dziura w ziemi. Ma prawie cztery kilometry długości i czterysta metrów głębokości. Wydobyto tu 1550 ton złota. Wywiera niezatarte wrażenie i tłumaczy bogactwo miasta. Hazard w Kalgoorlie był i jest jednak zakazany, toteż nielegalne „kasyno polowe” powstało sześć kilometrów za miastem, w buszu. Bush Two--Up to barak z blachy falistej w kształcie niewielkiej areny. Siedzi się dookoła. W środku mistrz ceremonii na drewnianej łapce umieszcza dwie monety. Energicznie podrzuca je do góry, a zgromadzona gawiedź obstawia: orzeł czy reszka. Dziś szemrane kasyna two-up, podobnie jak burdele w Kalgoorlie, są częścią australijskiej tradycji.

Czasy gorączki złota dawno minęły, ale kruszcu szuka się nadal, niektórzy nawet potrafią z tego żyć. W Halls Creek, leżącym na północno-wschodnim krańcu pustynnego szlaku Canning Stock Route, od lat na niewielkim polu kempingowym mieszka para Francuzów.

– Siedzimy tu już kilka ładnych lat, niemal wrośliśmy w to miejsce, choć poruszamy się za złotem na całkiem sporym terenie – opowiadała czterdziestoletnia Brigitte. Miała twarz ogorzałą od słońca i mówiła z australijską flegmą.

– Możecie z tego wyżyć? – dopytywałem się.

– To sprawa indywidualnych predyspozycji. Wyżyć zawsze można, jeśli lubisz prawdziwy survival. Są miesiące bardzo chude, ale bywają niezwykle tłuste. Wbrew pozorom to nie jest kwestia szczęścia, ale pracy. Doświadczenie nie zapewnia sukcesu przy każdym wyjściu w teren, ale zwiększa twoje szanse.

Spini i Rocket kupili po nuggecie dla swoich żon. Te niewielkie samorodki mają podobno szczególną moc, przynoszą szczęście. W Australii są niezwykle popularne. Nie obrabia się ich, najwyżej mocuje uszko, tak aby na szyi utrzymał je łańcuszek. Każdy nugget ma inny, indywidualny kształt. W każdym można się dopatrzyć podobieństwa do kogoś lub czegoś, można je zaklinać, a nawet ożywiać.

Valdi, mój serdeczny przyjaciel mieszkający od ponad trzydziestu lat w Perth, uczestnik kilku moich i wielu innych wypraw, wielokrotnie próbował swoich sił w poszukiwaniu złota. Wydał ponad cztery tysiące dolarów na sprzęt, dwa tysiące na paliwo i naprawy auta. Na złocie się jednak nie wzbogacił.

– Dla mnie to przygoda, relaks, sposób na wyciszenie się, a nie zarobek. Najcenniejszą bryłkę, wielkości jajka, znalazłem przy głównym szlaku, obok samochodu. Dostałem za nią trzy tysiące dolarów – opowiadał.

– Rzeczywiście bawi cię kopanie kilofem? – zapytałem go. – Przecież to trudna i męcząca praca.

KOPALNIA ZŁOTA SUPER PIT W KALGOORLIE

– Najbardziej w kość daje słońce. Mam na nie jednak patent. Wkładam czapkę i szalik, koszulkę z długim rękawem i długie spodnie. Chodzi o stworzenie termicznej równowagi. Wysiłek fizyczny przy chodzeniu jest niewielki, tak ubrany najmniej się pocę.

– Trzeba mieć szczęście czy cierpliwość?

– Nie każdy znajdzie złoto, trzeba mieć do tego rękę. Nie jest to kwestia sprzętu. To trochę jak z fotografią. Dobry fotograf zrobi świetne zdjęcie aparatem sprzed dwudziestu lat. Nie uważam się za fachowca w tej dziedzinie, nie mam do tego żyłki, ale bardzo to lubię.

– Gdzie najczęściej jeździsz na złoto?

– Na pustynię w okolice Cue, Meekatharry i Wiluny w Australii Zachodniej – opowiadał dalej o swojej pasji. – Zaczynam wcześnie rano. W południe, kiedy jest najbardziej gorąco, przemieszczam się w inne miejsce lub szukam cienia, by potem, około trzeciej po południu, znów zacząć poszukiwania. Kończę przed zmrokiem, choć bywało, że prowadziliśmy poszukiwania przy świetle księżyca. Wtedy jest chłodno, a przy pełni całkiem nieźle widać, można się swobodnie poruszać. Nocą nie odchodzę jednak daleko od samochodu, bo to mogłoby się źle skończyć.

– Znaczysz jakoś swoją drogę w terenie?

– Kiedyś ufałem swojej orientacji, teraz już nie. Po zrobieniu dwóch testów w terenie, które niestety wypadły negatywnie, postanowiłem znaczyć marszrutę. Powiedziałem do siebie: chcesz żyć Valdi, ubezpieczaj się. GPS często zawodzi, mam do niego ograniczone zaufanie. Spaceruję z metalową laską, na której mam kawałki papieru toaletowego. Te zostawiam na krzakach, w takiej odległości, abym obróciwszy się, zawsze widział co najmniej dwa ostatnie papierki. To specjalny papier, pod wpływem wody i powietrza po krótkim czasie rozpuszcza się.

– Nie wierzę, że nigdy się nie zgubiłeś.

– Przeżyłem taki wyjazd po złoto, który okazał się serią pechowych wydarzeń. Wybrałem się z kuzynem z Ameryki. Na pakę zabraliśmy motocykl. Na dzień dobry, jeszcze na asfalcie, gdy przejechaliśmy czterysta kilometrów, strzeliły dwie opony. Założyłem zapas. Pojechaliśmy penetrować teren wokół kopalni złota Big Bell, niedaleko Cue. Mieliśmy tylko jeden dobry detektor, a ponieważ u mnie jest krucho ze szczęściem, dałem go kuzynowi, a ja wsiadłem na motor i pognałem przed siebie, w nieznane. Po godzinie wolności GPS się zepsuł, zgubiłem się. Kręciłem kółka, próbując namierzyć kuzyna, często zatrzymywałem się, gasiłem silnik i nasłuchiwałem. Po czterech godzinach wreszcie usłyszałem charakterystyczne piknięcie detektora. Kiedy wracaliśmy motocyklem do auta, wybiło nas i zrobiliśmy salto. Rura wydechowa potłukła nam nogi, mocno pokiereszowałem ramię. Mam z nim problem do dzisiaj. A w drodze powrotnej rozszarpaliśmy dwie kolejne opony samochodowe. Do Cue dotarliśmy z prędkością pięciu kilometrów na godzinę.

Była niedziela, nikt nam nie pomógł, więc opony naprawiłem prowizorycznie sam. Dojechaliśmy do Mount Magnet i tam je wymieniliśmy. W drodze do Perth strzeliła nam jeszcze jedna opona i odkręciła się prądnica. Myślałem, że nigdy nie wrócimy do domu…

Złoto w Australii znalazł Strzelecki – w dolinie Clwyd i okręgu Wellington, w okolicach Bathurst. Był pierwszym naukowcem, który opisał znalezienie tego cennego kruszcu na australijskim kontynencie. Złożonej gubernatorowi obietnicy dochowania tajemnicy dotrzymał i gorzko tego pożałował. Kilka lat po nim, w 1851 roku, niemal w tym samym miejscu złoto znalazł Anglik Edward Hammond Hargraves i to jemu przypisano tytuł odkrywcy tego kruszcu w Australii. Poruszony Strzelecki starał się wyjaśnić całą sprawę, wydał nawet broszurę, ale nic nie wskórał.

Druga połowa XIX wieku to okres australijskiej gorączki złota. Na złotonośnych polach błyskawicznie powstawały osady, a nawet spore miasta, większość w odizolowanym Outbacku. Pierwszą licencję wydano 21 września 1851 w Wiktorii. Niedługo potem ruszyła lawina poszukiwaczy. Odkrycie złota w kraju, który tak naprawdę służył jako kolonia karna, było bardzo złą wiadomością dla władz, ale znakomitą dla zesłanych tu więźniów. Okazało się, że Australia jest bardzo zasobna w cenny kruszec. Znajdowano go nawet kilka tysięcy kilometrów od Bathurst, od złota Strzeleckiego.

Pod koniec XIX wieku australijski geodeta John Holland wytyczył szlak, który okazał się bardzo przydatnym skrótem dla górników maszerujących do pól złotonośnych w Bailey’s Find (obecnie Coolgardie) i w Hannan’s (które wyrosło po latach na piękne, leżące na pustyni miasto Kalgoorlie). Hollandowi towarzyszyli Rudolph Krakouer, David Krakouer i John Carmody. Czterech ludzi wykarczowało w buszu drogę o długości 530 kilometrów w niespełna dwa miesiące. Nawet w dzisiejszych czasach byłby to rekord. Statki przypływały wtedy do portu w Albany, największego wówczas w Australii Zachodniej. Stamtąd, szlakiem Hollanda, w skwarze i niepewni jutra, poszukiwacze złota brnęli pieszo pół tysiąca kilometrów. Wielu z drogi zawracało, wielu znikało w bardziej i mniej przewidywalnych okolicznościach, tylko część docierała do celu. Warunki życia w miasteczkach były skrajnie trudne, ludzie umierali z wyczerpania i pragnienia. Dopiero w 1903 roku doprowadzono wodę do pól złotonośnych. W Perth zbudowano gigantyczny zbiornik, z którego rurociągiem popłynęła woda do oddalonego o 556 kilometrów i położonego o czterysta metrów wyżej Kalgoorie. W tamtych czasach był to inżynieryjny majstersztyk.

VALDI, CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

Ocenia się, że szlak Hollanda przebyło około osiemnastu tysięcy ludzi. Droga istniała jednak krótko. Trzy lata po jej otwarciu wybudowano kolej do Coolgardie, szlak zaczął zarastać, a pamięć po wysiłku Johna Hollanda i jego towarzyszy wyblakła niemal zupełnie. W latach czterdziestych XX wieku południową część szlaku wchłonęły farmy. Na ogromnych plantacjach uprawia się tu pszenicę. Po stu latach, w 1992 roku, grupa entuzjastów postanowiła przeorać zarośnięty szlak i dać mu drugie życie. Takie oddolne działanie wpisuje się w ponadlokalny patriotyzm, jakże inny od pomnikowego. Kiedyś oryginalny szlak zaczynał się w Broomhill, teraz w przygodę śladami pionierów-poszukiwaczy złota rusza się z Hyden. Aż do Emu Rock jest to oryginalna część szlaku. Reszta, do Coolgardie, choć przebiega przez pustynne bezdroża, ma mniej wspólnego z historyczną trasą.

Ze szlakiem Hollanda mierzyłem się trzykrotnie. Pierwszy raz w 2002 roku. Tu miała zaczynać się wyprawa Śladami Strzeleckiego. Zaczęła się kilkaset kilometrów dalej. Pierwszy biwak zrobiliśmy na piętnastym kilometrze szlaku. Wczesnym rankiem spadła lodowata ulewa. Zalało nas zupełnie. Z trudem powyciągaliśmy maszyny z błota. Podwinęliśmy ogony. Oczywiście mogliśmy brnąć dalej, przeorać szlak, ale złamalibyśmy święte prawo buszu, które mówi: zostaw busz w takim stanie, w jakim go zastałeś. Wyżłobione przez nas koleiny uniemożliwiłyby wjazd na szlak przez kilka kolejnych miesięcy.

Przy drugim podejściu niebo było niemal bezchmurne. Podróżując, nieraz natykałem się na pozostałości grobów pionierów. Szlak był piaszczysty, miejscami gęsto zarośnięty. Bagażnik często zahaczał o wystające gałęzie eukaliptusów, w podłożu czaiły się ostre jak gwoździe patyki, łapaliśmy gumy. Prastare góry są tu płaskie, skały wygłaskane przez czas. Część szlaku prowadzi wzdłuż płotu, jednego z tych mających setki, a nawet tysiące kilometrów długości.

Te pierwsze płoty miały chronić plantacje przed inwazją królików. Zaczęło się niewinnie, od 24 sztuk sprowadzonych z Europy w 1859 roku przez farmera z Wiktorii. Sto lat później króliki w Australii stały się prawdziwą plagą. W latach pięćdziesiątych XX wieku sprowadzono z Brazylii skutecznego wirusa, który powalił pół miliarda z nich. Płoty sprawdziły się tylko częściowo. Budowano je także przeciw kangurom, emu i psom dingo. Najdłuższy płot świata, Dog Fence, biegnie ze stanu Queensland do stanu Australia Południowa, ma 5531 kilometrów długości i ma chronić farmy oraz osiedla ludzkie przed dingo. Płot wzdłuż części szlaku Hollanda ma wysokość około dwóch metrów, jest obsypany piaskiem i miejscami dobrze pordzewiały. Żółta wstążka piaszczystej drogi tnie busz, sięgając aż po horyzont. Trudno ocenić najdalszy punkt, ale wydaje się, że do zakrzywienia powierzchni Ziemi jest trzydzieści kilka kilometrów idealnie prostej drogi.

W 2015 roku szlak Hollanda przejechała kawalkada pod szyldem Transtrabant – dwa trabanty, maluch, jawa i cezetka, banda czesko-polsko-słowackich łowców przygód. Uczestniczyłem w tej eskapadzie duchem, prowadząc polski i angielskojęzyczny serwis medialny wyprawy (www.wsednosprawy.pl i www.explorethecore.net).

NO WORRIES. MENTALNOŚĆ AUSSIE I CO Z NIEJ MOŻEMY PRZYSWOIĆ DLA SIEBIE

Australia jest ciepłym słowem, kojarzonym pod różnymi szerokościami geograficznymi zdecydowanie pozytywnie. Myślę, że ma to swoje źródło nie tylko w tamtejszym klimacie, ale też w tym, jacy są Australijczycy. Kochają swój kraj i są z niego dumni. Bardzo starannie pielęgnują lokalne zwyczaje, ich język slangowy zdominował media. Aussie jest dumny z posiadania holdena, odpowiednika naszego poloneza, choć samochody japońskie są znacznie lepsze. Kupując puszkowane ananasy, wybierze raczej te z plantacji w stanie Queensland niż tańsze z Tajlandii. Ta umiejętność cieszenia się z tego, co się ma, i akceptacja świata, niemająca nic wspólnego na przykład z amerykańskim szowinizmem czy niemieckim poczuciem wyższości, niesie ten naród na fali dobrej energii.

Australijczycy są patriotami. Głosowanie jest obowiązkowe. Zignorowanie wyborów, czyli przyjemność niepójścia do urny, kosztuje pięćdziesiąt dolarów za wybory federalne, dwadzieścia za stanowe. Oczywiście stworzono dziesiątki udogodnień dla głosujących, z oddaniem głosu przez Internet włącznie. Ten demokratyczny przymus to jedna z ich zasad budowania społeczeństwa obywatelskiego. Daje rzeczywisty obraz sympatii politycznych, a wybrany rząd jest faktycznym reprezentantem większości narodu. Szary obywatel zdecydowanie mniej interesuje się polityką niż Polak, szanuje jednak rząd i premiera, nawet jeśli ten pochodzi z przeciwnej opcji. Aussie, zapytany o nastroje polityczne, odpowie:

– Premier i rząd robią wszystko, co w ich mocy, aby żyło mi się lepiej. A ja ich w tym wspieram, odprowadzając podatki, starając się wybierać produkty australijskie i dając im kredyt zaufania. Być może rząd z przeciwnej frakcji politycznej niektóre sprawy rozwiązałby lepiej. Być może…

Ronald C. Strachan od ponad trzydziestu lat produkuje i sprzedaje flagi. Odwiedziłem jego sklep w Darwin. Moje oko przykuły przedziwne modyfikacje australijskiej flagi.

– Co to jest? – zapytałem, wskazując na flagę państwową, na której miejsce brytyjskiego Union Jacka zajmowała zielono-biało-pomarańczowa flaga.

– To jest flaga dla Aussie pochodzenia irlandzkiego. Oni z wiadomych względów reagują nerwowo na Union Jacka, więc zaproponowałem im coś innego – wyjaśnił.

Potem zobaczyłem kolejne wersje sztandaru: z nadrukowaną flagą Terytorium Północnego lub aborygeńską. Ten luz w podejściu do symboli narodowych przypomniał mi historię sprzed dwudziestu lat, kiedy w Radiu Kraków zorganizowałem wieczór australijski. To było w setną rocznicę powstania Związku Australijskiego. Przybyli goście z ambasady Australii, zaśpiewał Jacek Kaczmarski, a mnie wpadł do głowy pomysł, żeby zaproszoną modelkę ubrać we flagę australijską. Zapytałem dyskretnie konsula Davida Hardy’ego, czy nie widzi w tym nic zdrożnego. Odparł krótko z uśmiechem: „To świetny pomysł!”. Modelka pojawiła się owinięta w australijską flagę, po czym zaprezentowała swoje wdzięki w bikini. Sala zamarła, brawo bili tylko goście z ambasady. Flagę wciągnęliśmy następnie na maszt.

W Australii nie ma dekoracji, wszystko jest praktyczne, musi czemuś służyć. W domu się śpi i czasami jada, rzadziej odpoczywa, więc Aussie nie robi z niego pałacu, bo za kilka lat i tak trzeba będzie go opuścić. Przeciętny dom jest bardzo skromny, zarówno pod względem wielkości, jak i wyposażenia, wręcz surowy. Samochód ma jeździć, a nie wkurzać standardem sąsiada i mniej lubianą część rodziny. Na pytanie: „Ile pali twoje auto?”, typowy Aussie odpowie: „Pięćdziesiąt dolarów na tydzień”. Nie będzie jednak wiedział, jaką silnik ma moc, w ile sekund osiąga prędkość stu kilometrów na godzinę i jakie ma opcje dodatkowe.

No worries – w tej jednej krótkiej frazie zawiera się mentalność, filozofia i sposób na życie Australijczyka. To najczęściej używany zwrot, urastający do rangi narodowego motta. Dosłownie znaczy to samo, co Hakuna matata w suahili, czyli „nie przejmuj się”, ale używany jest w najrozmaitszych kontekstach. I bynajmniej nie jest pustym frazesem.

Zastępuje pożegnanie „do zobaczenia” (see ya later, mate), „nie ma sprawy” (you’re welcome), „dziękuję” (thank you), „nie ma problemu” (no problem at all, that’s OK), jest odpowiedzią na „przykro mi” (I’m sorry) i wykrzyknikiem „w rzeczy samej” (sure thing). Jest propozycją chwilowej przyjaźni opartej na optymizmie i dobrym humorze, zaproszeniem do wspólnoty kumpelskiej (mateship) i do kultury australijskiej w ogóle.

W pewnej restauracji w centrum Sydney przy użyciu ukrytej kamery został zbadany fenomen zachowania w typie no worries. Kamera rejestrowała dwie pary, które usiadły przy tym samym stoliku. Kelnerka umyślnie podała każdemu co innego, niż zamawiał. Jeden z uczestników obiadu, który był podstawiony, pytał:

– Ty chyba zamawiałeś spaghetti, a dostałeś lasagne?

– Tak, ale oba dania są z mojej ulubionej kuchni włoskiej. No worries.

– A pani zamawiała rekina w warzywach, a dostała bukiet owoców morza. Zaraz to sprostujemy – namawiał do reklamacji.

– Nie ma potrzeby, rzeczywiście zamawiałam rekina, ale z przyjemnością zjem puchar seafood. To może nawet lepiej, że się tak stało. Owoce morza chodzą za mną od tygodnia, no worries – spokojnie odpowiedziała kobieta.

Obawiam się, że w naszym społeczeństwie byłby to powód do awantury, reklamacji z pretensjami do szefa kuchni lub nawet właściciela restauracji. W Australii ludzie unikają problemów tak bardzo, że dochodzi do skrajnych sytuacji, w które aż trudno uwierzyć. Z naszego punktu widzenia ocena jest jasna: oni są chyba nienormalni, jeśli płacą i godzą się na takie traktowanie! A tymczasem oni starają się nie oceniać, nie wybrzydzać, nie pouczać. Kierują się prostą zasadą: żyj i pozwól żyć innym. W stosunku do obcych zachowują się przyjaźnie, bezpośrednio, bez dystansu, tak jak sami chcieliby być odbierani. Oczywiście nie zawsze tak jest, przedstawiony ideał ma swoje pęknięcia, ale silnik społeczny zazwyczaj pracuje na bardzo przyjaznym paliwie.

Dlaczego Melbourne jest najprzyjemniejszym miastem na świecie, czyli jak żyje się w Australii

W sierpniu 2017 Melbourne siódmy raz z rzędu zostało najprzyjemniejszym miastem do życia na świecie według „The Economist”. Nie ma tu amerykańskiego wyścigu szczurów, chaosu i brudu Azji, stłoczenia typowego dla metropolii Ameryki Południowej. Co zatem jest?

Ma status kulturalnej i sportowej stolicy Australii. Odbyła się tu pierwsza olimpiada na półkuli południowej (1956 r.), a także Australian Open, wyścigi Formuły 1 i Melbourne Cup – niezwykle popularne tam zawody konne.

To miejsce narodzin australijskiej kinematografii (Gang Kelly’ego był pierwszym pełnometrażowym filmem fabularnym na świecie). Co jeszcze? To Miasto Literatury UNESCO, międzynarodowe centrum malarstwa, miejsce narodzin australijskich stylów tanecznych, między innymi Melbourne Shuffle i New Vogue.

No to zatańczmy.

Kylie Minogue, Nick Cave, Hugo Race, Men at Work, Crowded House, Dead Can Dance, Gotye, Joan Lindsay (autorka Pikniku pod wiszącą skałą) – to tylko część mainstreamowej bohemy Melbourne – zaskakująco alternatywnej!

Pewien duch szepnął mi przed wyjazdem:

– Jeśli jedziesz do Australii pierwszy raz, chcesz spróbować swoich sił, popracować i poszaleć – zacznij od Melbourne. Tam najszybciej znajdziesz pracę, przyjaciół i dobre wibracje.

Posłuchałem. Miał rację.

Mieszkałem w Melbourne niecały rok i podzielam zarówno oparte na statystyce, jak i te zwyczajne, ludzkie zachwyty nad miastem. Może zastanawiać, dlaczego Sydney – uważane za jedno z najpiękniejszych miast świata – nie stoi na czele australijskiej przyjazności. Część uważa je za bardziej pretensjonalne, snobistyczne. Włodek twierdzi, że Melbourne jest najbardziej europejską stolicą w Australii. Według niego Sydney przypomina bardziej San Francisco.

Nie pociągnę tematu, za słabo znam Sydney, nie byłem w San Francisco. Lepiej skonfrontuję swoje obserwacje sprzed lat ze współcześnie tam żyjącymi ludźmi. Jak się mieszka i jak żyje w Melbourne, pytam dziennikarzy polskiego pochodzenia.

– To taki polski Kraków na wybrzeżu. Dużo się dzieje, tylko kwestia kasy i czasu. Teatr, muzyka, koncerty, wystawy, życie towarzyskie. Wejdziesz do pubu i gra Gotye – zachwala Darek Buchowiecki, dziennikarz Radia SBS.

SBS to etniczna telewizja i stacja radiowa nadająca programy w 74 językach, a zarazem patron medialny zorganizowanej przeze mnie Strzelecki Traces Expedition (2004 r.). Paweł Edmund Strzelecki dotarł tu ze swoją wyprawą nieco wcześniej, w 1840 roku, tuż przed gorączką złota, które sam dla Australii odkrył. Złoto wyniosło Melbourne do najbogatszych miast ówczesnego świata. Potem był stabilny, niezachwiany wojnami i większymi kryzysami, rozwój.

Wielkość metropolii niewiele ustępuje powierzchni województwa śląskiego, z podobną liczbą mieszkańców (ok. 4,5 mln). Na tle sąsiednich stolic stanowych, a także porównywalnych aglomeracji na świecie, Melbourne stoi wysoko pod względem edukacji, rozrywki, opieki zdrowotnej, rozwoju urbanizacji miejskiej, a także turystyki i sportu. Wskaźnik bezrobocia skoczył niedawno z 4 do 6% (dwukrotnie mniej niż na Śląsku).

BUDYNEK RADIA I TV SBS, PLAC FEDERACJI, MELBOURNE

Plac Federacji to daleki krewny krakowskiego Rynku albo raczej mały Londyn – mieszanka kultur i religii. Tu najchętniej Darek lubi się zgubić w tłumie na pysznej kawie jeszcze przed pracą o ósmej rano. Nie, nie czuje, że to kilkumilionowa aglomeracja. Oddycha czystym (sic!) powietrzem.

Nie ma tu metropolitalnego zgiełku. Jest dużo otwartych przestrzeni i mnóstwo terenów zielonych. Najważniejsze są Królewskie Ogrody Botaniczne: jeden w samym sercu miasta (prawie dwukrotnie większy od parku Jordana w Krakowie), a drugi, dziesięciokrotnie większy od pierwszego, 45 kilometrów od centrum (choć wciąż w granicach aglomeracji). Dominują w nich rośliny australijskie, ponad dziesięć tysięcy gatunków. Bez trudu można tu stracić cztery godziny, pozornie nie robiąc nic.

Melbourne to nie miasto Meksyk. Stolica Wiktorii świeże powietrze zawdzięcza położeniu: od północy ma pustynny interior Outbacku, od wschodu góry Dandenong, od zachodu Grampiany, od południa zatokę Port Phillip, która przechodzi w znaną ze sztormów Cieśninę Bassa, oddzielającą Australię od Tasmanii – drugi trójkąt bermudzki z falami sięgającymi piętnastu metrów. Fronty atmosferyczne (zimny z Antarktyki i gorący z pustyni) nieustannie kotłują się, przemieszczają i nikt nie wie, jaka będzie danego dnia pogoda, dlatego miejscowi mawiają, że jednego dnia możesz tu mieć cztery pory roku.

RZEKA YARRA, MELBOURNE

To nie jest eldorado dla sercowców. Dramatyczne skoki ciśnienia i wilgotności powietrza mogą przyprawić o zawał. Moje serce zawsze biło jak trzeba, ale pamiętam lato w hali fabrycznej, gdzie temperatura pod blaszanym dachem sięgała 45°C. W ciągu godziny wilgotność z tropikalnej mogła się zmienić na pustynną, a temperatura spaść o 20°C. Towarzyszył temu radykalny skok ciśnienia. A po kolejnej godzinie następował powrót do tropików. Nogi miałem jak z waty. Pamiętam też, że najbardziej w życiu zmarzłem zimą w Melbourne. Kilka stopni powyżej zera i ten przeszywający do kości zimny wiatr. Brrr. Większość z nas by tego nie zniosła. Tam niewielu narzeka.

– Otoczenie jest zadbane i czyste. Nie ma zbyt wielu pyłów. Nawet małe deszcze łatwo spłukują kurz, a służby miejskie nie próżnują – uzupełnia Włodek.

Doktor Włodzimierz Wnuk z Radia 3ZZZ ceni spokój Melbourne, tutejszą dostojność tłumów, dobrą jakość usług, ogromną rozmaitość wielokulturowej kuchni. Uważa, że ma dobre warunki do wychowywania dzieci i czeka go tu spokojna starość. Do Melbourne zaprasza na najlepszą kawę w Australii. Być może kluczem jest chwalona przez wszystkich woda – wyjątkowo smaczna deszczówka z kranu, której nie trzeba przed wypiciem gotować.

– Nie widać żebraków, przestępczość utrzymywana jest w ryzach, standard życia przeciętnego człowieka jest stosunkowo wysoki. Nie widzę amerykańskiego wyścigu szczurów ani chaosu i brudu Azji, ani stłoczenia typowego dla metropolii Ameryki Południowej – reasumuje.

Ewa Figiel, dziennikarka polskiego programu Radia SBS, mówi:

– Bardzo ważne jest dla mnie poczucie bezpieczeństwa. Bywa, że kończę pracę o północy. Nie boję się, kiedy zmierzam do parkingu czy jadę kolejką podmiejską. Niestety w porównaniu z Singapurem czy Londynem nasza komunikacja pozostawia wiele do życzenia.

– Tramwaje i autobusy w Melbourne działają sprawnie, ale kolejka, czyli metro… lepiej nie mówić! System biletów komunikacji miejskiej jest archaiczny. Chyba nie brali tego pod uwagę, gdy oceniali Melbourne – potwierdza Darek.

Melbourne ma największą na świecie sieć linii tramwajowych (250 km tras, prawie pięćset tramwajów, 1773 przystanki) i najwyższy stosunek długości dróg do liczby mieszkańców. Arterie miejskie są imponujące – liczne, szerokie i o dużej przepustowości.

– Pogotowie ratunkowe ma dojechać w cztery minuty. Jak ich nie ma przez siedem minut, to jest afera – mówi Ewa, wysoko oceniając poziom usług służby zdrowia. Może się to jednak zmienić, i to wkrótce. Trwają dyskusje nad mniej opiekuńczym modelem Medicare, odpowiednikiem naszego NFZ.

– Rząd Tony‘ego Abbota ma antyspołeczne podejście do służby zdrowia. Chce zamerykanizować Australię, ale wszyscy stawiają opór. Może uda się go powstrzymać – Darek wciąż ma nadzieję.

Bardziej radykalne zmiany są trudne do przeprowadzenia, bo wszystko trzyma prawo.

– Jest mocno uregulowane, a przepisy ściśle określone. To ważne oparcie. Przeciętną osobę stać na mieszkanie w porządnych warunkach. Bezpieczeństwo socjalne jest na jednym z najwyższych poziomów na świecie. Komu się noga powinie lub kto chce lawirować, może się tutaj, niestety, nieźle urządzić – mówi Ewa.

Jej ulubionymi miejscami pozostają od lat Arkady przy Collins Street (The Block Arcade) – bogato zdobiony pasaż handlowy, wybudowany w latach 1891–1893, i widok na miasto z pomostu Królewskiego Klubu Żeglarskiego w Brighton.

Pamiętam, jak po pracy jeździłem wykąpać się w Brighton. Mieszkałem blisko, w dzielnicy obok, na Bentleigh East. Ta sama strefa, co dojazd do pracy, więc kolejkę miałem darmową. Wtedy jakoś mało ceniłem tę rozkosz zanurzenia się w słonej wodzie po ośmiu godzinach harówki.

Jeśli nie planowałem weekendowych wypadów za miasto, to niemal w każdą sobotę byłem na Queen Vic Markets, największym na półkuli południowej (7 ha) targowisku. Długo wzbudzał kontrowersje, bo wybudowano go na dawnym cmentarzu, na prochach dziesięciu tysięcy ludzi.

Uwielbiam targi, rozmowy ze sprzedawcami i kupującymi. To jedyny rodzaj zakupów, który naprawdę mnie kręci. Polowałem na rekina. Przy obfitych połowach cena schodziła do trzech dolarów za kilogram. Kupiłem też kiedyś wołowinę. Gulasz był tak dobry, że postanowiłem wrócić i wtedy odczytałem szyld stoiska Pet Food. To znaczy, że doceniłem karmę dla psów i nie wyłem po niej do księżyca.

Prócz warzyw i owoców z całej Australii można tu kupić najwyższej jakości owoce morza i wyroby mięsne, na przykład kiełbasę krakowską u Serba. Poza tym rękodzieło, ciuchy, kapelusze i skóry z kangura za pół ceny. Dwie godziny trwają tu pięć minut. To moje ulubione miejsce w Melbourne.

W weekendy tygodniowy bilet stawał się bezstrefowy. Ruszałem dalej. Na jednej stacji zobaczyłem reklamę ZOO: Przyjdź i poszukaj krewnych.

– Dziś bilet kosztuje trzydzieści dolarów, co znaczy, że najlepiej zaplanować poszukiwanie „dziadka” na cały długi dzień – mówi Włodek, który lubi tu spędzać czas.

Nie przepadam za uwięzionymi zwierzętami, ale w Werribee role są odwrócone. To ludzie jeżdżą w samochodowych klatkach, przynajmniej na odcinkach zwanych „safari”. To małe Serengeti na 225 hektarach, między innymi z żyrafami i nosorożcami na wybiegu.

Weekendowe wypady na pobliskie pagórki z winiarniami – podobnie jak Włodek – urozmaicałem ogrodami rododendronów, farmami czereśni, truskawek, jagód i malin, gdzie za darmo i do woli zbiera się wprost do brzucha. Za zebrane na wynos trzeba jednak zapłacić. Tak oswoiłem borówkę amerykańską. Były fioletowe usta i wzdęty brzuch.

Rodzina Włodka jeździ na grzyby za miasto.

– Rosną tu tylko maślaki, rydze i polne pieczarki – narzeka.

Maślaki pamiętam z okolic Adelajdy. Przeciętny Australijczyk o nich nie wie, a jeśli je widział, to i tak nie podniesie. Uznaje je za trujące i trudne do zbierania wprost z samochodu. W tej dyscyplinie Polacy nie mają konkurencji.

Mieszkańcy Melbourne biją nas jednak pod względem liczby wypożyczalni rowerowych. To tutaj 31 maja 2010 ruszyła pierwsza na świecie sieć stacji rowerowych (bicycle sharing system) z uregulowanymi przepisami dotyczącymi jazdy z użyciem kasków. Bicykl można wypożyczyć na krótki czas w punkcie A i zwrócić w punkcie B. Docelowo w Melbourne będzie pięćdziesiąt stacji dysponujących sześciuset rowerami.

Moje rodzinne miasto Bielsko-Biała było pierwszym w województwie śląskim, które wprowadziło (1 października 2014) podobny system wypożyczalni (dwanaście stacji, sto dwadzieścia rowerów).

Kolejnym plusem jest świetna edukacja. W rankingu najprężniejszych ośrodków uniwersyteckich świata Melbourne, z dziesięcioma uniwersytetami, plasuje się na czwartym miejscu po Londynie, Bostonie i Tokio.

CITY MELBOURNE

Kiedy dotarłem tam z wyprawą Śladami Strzeleckiego, dzięki uprzejmości profesora Adama Krężela zostałem poproszony o wykład dla kadry naukowej Swinburne University, który kształci blisko dwadzieścia tysięcy studentów i ma swój oddział w Malezji. Słuchali uważnie. Wszystkie pytania dotyczyły ekonomii – skąd Strzelecki i ja wzięliśmy pieniądze na wyprawy, ile one kosztowały i jaki zysk przyniosły. Adam wyjaśnił, że w tym miejscu rzadko rozmawia się na inne tematy. Słowiańskie wizje romantycznych eksploracji zostały przyjęte jako egzotyczne.

– Tutejsza nauka jest poważna o tyle, o ile wiąże się z pieniędzmi. MONASH University jest zakładem usługowym. Przychodzą do nas z problemami, pytają, jak je rozwiązać i ile to będzie kosztowało – oświecił mnie Adam.

Jak zaplanować weekend w Melbourne? Na przykład spędzić go pod żaglami. W odległości jazdy samochodem z Warszawy na Mazury (trzy i pół godziny) jest Lake Entrance – australijski odpowiednik krainy polskich jezior, z urokliwymi zatoczkami i częściowo słoną wodą, bo wszystko dzieje się u wrót oceanu.

Z Michałem i Wojtkiem wynajęliśmy niewielki jacht, w sam raz na trzy dni pływania. Podczas jednej z wizyt na lądzie, kupując drobiazg w portowym kiosku, zauważyłem napis: „Nie kradnij. Bądź tak miły, nie rób konkurencji rządowi!”. Wtedy się tylko uśmiechnąłem; teraz widzę, że niemal wszędzie może być podobnie, ale nie musi.

Godzinę bliżej jest do Przylądku Wilsona, najdalej na południe wysuniętego skrawka kontynentu australijskiego. Jest to część regionu Gippsland, nazwanego tak przez Pawła Edmunda Strzeleckiego. To najdzikszy, pierwotny obszar Wiktorii. Cały półwysep chroni park narodowy. Przedreptałem wiele tutejszych szlaków. Krajobrazy trwale zagościły w głowie i nawet z dzisiejszej perspektywy (dziesięć wyjazdów do Australii) pozostały jednymi z najpiękniejszych, jakie widziałem.

W tej samej odległości od City (jakieś dwie i pół godziny), tym razem na północny zachód, można wyskoczyć w góry. Grampiany (The Grampians) obejmują obszar dwukrotnie większy od Tatr, ale bardziej przypominają Sudety, z ostańcami piaskowców, jak te w Górach Stołowych. Przebiega tędy kilkanaście szlaków (na trzydzieści minut lub cztery dni wędrówki) z możliwością dotarcia do najbogatszych prehistorycznych galerii naskalnych południowo-wschodniej Australii.

Chcesz na narty? No problem. Mount Buller jest oddalone o trzy godziny jazdy na północny wschód. Znajdziesz tu 22 wyciągi, trzysta hektarów stoków i alpejski poziom infrastruktury; sezon trwa od czerwca do września.

I na koniec wyliczanki – Great Ocean Road, czyli najpiękniejsza droga oceaniczna świata z Dwunastoma Apostołami, osobliwymi skałami sterczącymi z dna oceanu, jedną z ikon Australii.

Melbourne jest wspaniale położone. W zasięgu ręki jest niemal wszystko, o czym można zamarzyć. Bez wątpienia ma to wpływ na postrzeganie miasta jako przyjaznego. Ja uważam jednak, że znajdziemy tu coś znacznie cenniejszego – relacje międzyludzkie.

Ich jakość w Australii – i w jakiś szczególny, trudny do zdefiniowania sposób w Melbourne – jest w skali świata na wyjątkowo wysokim poziomie. O ściganiu australijskiej ekonomii nie możemy nawet marzyć, o złapaniu tutejszej energii – nieprędko. Jeśli wszystko pójdzie dobrze, upłyną dekady, zanim nasze postrzeganie człowieka na ulicy będzie zbliżone do australijskiego.

– Ludzie w Australii spokojnie koegzystują. Ostatni spis wykazał, że w stanie Wiktoria używa się ponad 120 języków i wyznaje ponad dwieście religii (i ich odłamów), a nie ma terroryzmu, większych zagrożeń, tarć i napięć etnicznych. Dobrze rozwinięte są społeczności etniczne. Radio 3ZZZ nadaje godzinne programy w przeszło sześćdziesięciu językach – zauważa doktor Włodzimierz Wnuk.

Co ciekawe, ojcem australijskiej polityki wielokulturowości jest urodzony w Krakowie wybitny socjolog Jerzy Benedykt Zubrzycki (1920–2009).

– Wszyscy potrafią ze sobą współżyć. Na ulicach nie widać ani nie słychać nienawiści czy nietolerancji. Pomimo odmiennych poglądów, wyznań czy preferencji seksualnych nikt nikogo nie niszczy. Melbourne jest dla ludzi – dodaje Darek Buchowiecki.

– Spacerując nadbrzeżnym deptakiem czy wędrując po niezliczonych szlakach turystycznych, uśmiecham się do napotkanych nieznajomych, kolejne „Hello, how are you?” to nie jest przyklejony i wystudiowany hollywoodzki smile, lecz lustrzane odbicie uśmiechu nieznajomych – wtóruje Ewa Figiel.

W sierpniu 2017 Melbourne siódmy raz z rzędu wygrało jako najprzyjaźniejsze miasto świata!

*

PS. Dziękuję za udział w dyskusji Ewie Figiel, Darkowi Buchowieckiemu i Włodkowi Wnukowi. Miastu Melbourne i jego mieszkańcom życzę wytrwania w przyjazności. Wiele dobrego się tam dowiedziałem i sporo nauczyłem. Tam się zaczęła moja przygoda z Australią, która trwa do dzisiaj, i kilka innych ścieżek mojego życia. Dopiero kiedy pisałem ten artykuł, stało się to dla mnie jasne.

Na podstawie artykułu pod tym samym tytułem dla Onet.pl z 26 sierpnia 2014.

Miażdżący Cave

Czy ta szlifiernia złych, twardych nasion może mieć coś wspólnego z jazzem?

Festiwal Nowe Horyzonty na filmie stoi, ale od muzyki nie stroni. W 2011 roku ziściło się marzenie organizatorów i na Wyspie Słodowej we Wrocławiu udało się gościć Nicka Cave’a. Gdyby wystąpił dwa lata wcześniej, lepiej pasowałby do wiodącego wtedy kina australijskiego. Nic to, ważne, że wreszcie do nas przyjechał i to z projektem bocznym swojej działalności scenicznej, czyli z formacją Grinderman.

To czterech diabolicznych jegomości. Prócz wiodącego Cave’a gra tam gitarzysta Warren Ellis z brodą po pępek, z upodobaniem walający się po scenie; stosunkowo najspokojniejszy basista Martyn Casey i mefisto-apokaliptyczny perkusista Jim Sclavunos. Wszyscy zasilają szeregi The Bad Seeds, sztandarowej kapeli Cave’a, chociaż dopiero tutaj wychodzą z nich prawdziwe „złe nasiona”. Nazwa grupy jest jednak adekwatna do muzyki, wszak grinder, to szlifierka, młyn, ścierak, rozcieracz, rozbijarka, śrutownik. Od pierwszych dźwięków na piątkowym koncercie (29 lipca 2011) do ostatnich – miałem wrażenie, że tysiąckrotnie jestem przewiercany, kruszony, miażdżony. To był hałas jazzgoczących gitar (Ellis, Cave), wbijającej gwoździe w mózg perkusji i transowego brzmienia brudnego basu, który cały ten zgiełk pchał do przodu. I jeśli była w tym melodia, która mogłaby pozostać w pamięci na dłużej – to właśnie za sprawą basu, względnie demonizującego wokalu Cave’a płynącego gdzieś z trzewi, z najgłębszych zakamarków mrocznej duszy. Teksty i oprawa całości zanurzone były w oparach groteski, czarnego absurdu. Który zespół zabiera na koncert perkusję w kolorze różowym, który perkusista nosi się w garniturze tego samego koloru? To nie był zwykły rockowy zespół czy też supergrupa spod tego znaku.

Nick Cave pozostaje zdecydowanie na planie pierwszym. Często sięga po gitarę, ale jej brak też mu nie przeszkadza. Nie gra funkcjami, nie ciągnie solówek, najwyżej mocno uproszczone hałaśliwe riffy (sięgnął po nią całkiem niedawno). Gitara jednak dodaje mu widowiskowości. Stałem pod samą sceną i dobrze mu się przyglądałem. To bardzo wyrazisty lider, pełen prawdziwej pasji, „rasowych” gestów scenicznych (czytaj: filmowych, wszak to także aktor), monstrum sceny. Ale jest w tym szczery. Ma niezwykle skuteczny kontakt z publicznością – lubi do niej wychodzić, być podtrzymywanym czy nawet unoszonym. Nie daje się jednak ponieść! Cave absolutnie panuje nad spektaklem. Nawet stringi wręczone mu przez fankę (zdjęła czy miała koncertowy zapas w kieszeni?) nie mogą go ani zachwycić, ani oburzyć. Jest maksymalnie skupiony na silnym przekazie energetycznym, nie traci więc czasu na niepotrzebne gesty i komentarze. Cała ta piekielna maszyna jedzie bez litości do przodu, jak dobrze rozpędzona lokomotywa. Mocne uderzenia, gitarowe przestery i sample ucierane poza sceną, które sprawiają, że ta muza rozjeżdża się na dwa–trzy tory. I w tym sensie nie jest to rock tylko jazz. W sensie mrocznego smutku, który jednak przebija różowe ironie. Mamy tu też do czynienia z czarnym bluesem, i to nie od koloru skóry, tylko myśli. Psychodeliczny niepokój, brud, hałas, rock, jazz, funk i blues w wyjątkowo energetycznej, bezkompromisowej formie.

Koncert rozpoczął się punktualnie i trwał równą godzinę. Był krótki, jednoaktowy. Bis stanowił raczej wyraz szacunku Cave’a dla polskiej publiczności, a może nawet kaprys, niż świadome działanie ujęte, jak to zwykle bywa, w kontrakcie. To był koncert zamykający trasę drugiej płyty formacji „Szlifierza” zatytułowanej Grinderman 2. Pomimo że Australia jest mi bliższa niż Wrocław, nie byłem wcześniej entuzjastą Nicka Cave’a. Kupił mnie tym jednym, niezwykłym koncertem. Pierwsza piątka tego, co widziałem i czego słuchałem w formacie „live”.

Na podstawie artykułu pod tym samym tytułem dla „Jazz Forum” 2011, nr 9.

NICK CAVE I WARREN ELLIS, FESTIWAL NOWE HORYZONTY, WROCŁAW 2011

W niewielkim Pine Creek (w Terytorium Północnym) kierowca transkontynentalnego autobusu, ruszając, urwał zderzak w samochodzie kobiety, która jakoś dziwnie blisko zaparkowała. Nawet tego nie zauważył. U nas byłyby wrzaski, wyzwiska i straszenie. A tam: bez zdenerwowania, kłótni czy nawet podniesionych głosów. Wzburzenie właścicielki zniszczonego auta byłoby zrozumiałe, tym bardziej że była w zaawansowanej ciąży, a błogosławiony stan wzmaga wszak emocje. Owszem, zatroskała się, w jednym oku pojawiła się nawet łezka, ale to wszystko. Kierowca uspokoił kobietę, oderwany zderzak z australijską flegmą włożył do bagażnika jej samochodu, zadzwonił po policję i spisał protokół.

Na przeprosiny z jego strony odpowiedziała krótko:

– No worries, mate.

W izolowanej od cywilizacji gminie aborygeńskiej Burringurrah zapytałem, tankując paliwo:

– Jak daleko jest stąd do Mount Augustus?

– Dwie puszki piwa – odpowiedział przyjaźnie biały sprzedawca. Postanowiłem sprawdzić tę miarę odległości. Zgadzała się.

– Panie kierowco, gdzie się panu tak spieszy? – zapytał policjant.

To było późne popołudnie, gnałem z Melbourne do Adelajdy, chciałem dojechać przed północą. Aby osiągnąć cel, zdecydowałem się jechać poza terenem zabudowanym o dziesięć kilometrów na godzinę szybciej, niż zezwalają przepisy. Tylko dziesięć kilometrów szybciej. Unikałem najlepszych dróg krajowych w nadziei, że na odludziu nie natknę się na patrol drogowy. I tu się myliłem. Radiowóz dopadł mnie in the middle of nowhere.

– Do Adelajdy – odparłem, zupełnie zaskoczony pojawieniem się auta z kogutem na zupełnym odludziu.

– Polecam się przespać tu gdzieś w okolicy. Jest dobrze po osiemnastej, do Adelajdy jeszcze szmat drogi. Lubisz wino? – zapytał znienacka policjant.

Odebrałem to jako prowokację i zanim sobie wszystko poukładałem, skłamałem:

– Nie, nie lubię.

– Szkoda, bo czterdzieści kilometrów stąd dziś wieczorem zaczyna się festiwal wina. Lokalna, ale bardzo barwna impreza. Warto tam zajrzeć – zachęcał.

Był bardzo przyjaźnie nastawiony. Kiedy to pojąłem, uciąłem sobie z nim pogawędkę w nadziei, że uda mi się go przegadać i nie będę musiał płacić. Kiedy już niemal byłem tego pewien, zaprosił mnie do „biura”, zaparkowanego za moją toyotą. Zawiedziony, ze zwieszoną głową poszedłem.

Policjant cały czas był uprzejmy, wręcz po kumplowsku do mnie nastawiony. W tym duchu wręczył mi alkomat do nadmuchania. To stała praktyka na drogach Australii. Każde zatrzymanie przez policję zaczyna się od badania trzeźwości pacjenta. Niemal wszyscy kierowcy popierają ten zwyczaj, widząc w nim szansę na zdecydowaną poprawę bezpieczeństwa na drogach. Toteż nie buntują się, kiedy policja ustawia na drodze szlaban i sprawdza alkomatem każdego kierowcę. To oczywiście powoduje korki, wydłuża czas jazdy. Ale w tym kraju szary obywatel szanuje policję, bo ta dba o jego bezpieczeństwo, jest na jego usługach. Brzmi to jak truizm, tu ma jednak wymiar na wskroś praktyczny.

– Tu jest strefa jazdy 110 kilometrów na godzinę, przekroczyłeś limit o jedenaście kilometrów. To kosztuje 170 dolarów – wydał wyrok.

Zaśpiewałem mu polską piosenkę o niskich zarobkach, o pochodzeniu z egzotycznego kraju i braku pracy. Trochę się wzruszył, ale wiedziałem, że to nie wystarczy. Australia to państwo prawa, tu się nie dyskutuje z policją.

– Dobrze, dam ci mandat na poprzednie wskazanie radaru, przekroczenie prędkości o osiem kilometrów. To kosztuje 130 dolarów. – Zaskoczył mnie.

Przyjąłem jego propozycję z wyraźną ulgą i do dziś jestem zdumiony, że złagodził wymiar kary. Przejechałem w Australii ponad 150 tysięcy kilometrów, policja zatrzymała mnie parę razy. Nigdy nie widziałem i nie słyszałem, żeby coś takiego się wydarzyło. Wykroczenie drogowe wyceniane jest według tabeli, nie ma dyskusji.

Australijczycy jeżdżą bardzo karnie, ruch na drogach jest wręcz usypiający, nie ma zajeżdżania drogi z piskiem hamulców, wszelkie zakazy i nakazy są skrupulatnie przestrzegane. Dla przybysza z Polski to niemal raj. Dlaczego tak jest? Przecież klasyczny Aussie to człowiek z mocnym temperamentem… Dlatego, że to się zwyczajnie nie opłaca. Kierowca ma do stracenia dwanaście punktów w ciągu trzech lat! Przekroczenie prędkości o 50% może kosztować nawet pięć punktów. Życie w Australii bez samochodu jest niemal niemożliwe, komunikacja miejska zaś szczątkowa i trudno jej zaufać. Czasowa utrata prawa jazdy to katastrofa. Przeciętny Aussie po gazetę jedzie samochodem, nawet jeśli do pokonania ma sto metrów. I wraca tyłem.

Aussie nigdy nie zrzędzi. Nauczyłem się tego, pracując w 1989 roku w pralni w Melbourne. Uczyłem się zasad funkcjonowania w australijskim społeczeństwie. To była hala z blachy, gdzie latem temperatura dochodziła do 50°C. Koszmar. Ludzie słabli, było nam bardzo ciężko, ale nikt nie narzekał.

– Największy błąd, jaki możesz popełnić, to uskarżać się na cokolwiek. Ból głowy… weź tabletkę lub staraj się przeczekać, ale nie idź do szefa z prośbą, aby ten cię zwolnił – tłumaczył mi John, który uczył się na bossa. Teraz w Polsce jest podobnie, ale wtedy była to dla mnie egzotyka.

Zaprzyjaźniłem się z Johnem, kilka razy po pracy wyszliśmy na piwo. Wiedział, gdzie jest Polska, i znał pobieżnie jej historię. To absolutna rzadkość. Właściwie był Nowozelandczykiem, w Australii mieszkał kilka lat. Nauka na bossa wyglądała osobliwie: miał przepracować po kilka dni na każdym stanowisku fizycznym. Musiał otrzeć się o trud, zmierzyć z każdym zadaniem w hali fabrycznej. Tylko wtedy mógł poznać pracę swoich podwładnych. Bardzo proste, pragmatyczne podejście. Kiedy pytałem Johna, czy jest zmęczony, odpowiedział:

– Zmęczony? Dlaczego? Ta praca fizyczna to dla mnie bardzo pozytywne doświadczenie.

Dziennik Melbourne, 22 grudnia 1989

4.40 Pobudka, jak co dzień od kilku miesięcy. Śniadanie jem na stojąco, nerwowo patrząc na zegar. Jest jeszcze ciemno, ale czas już wychodzić do pracy w ten ostatni przed świętami dzień. Po dwudziestu minutach szybkiego marszu w zimnym, orzeźwiającym powietrzu wpadam na stację. Pociągiem mijam pięć stacji w trzynaście minut. Potem jeszcze dziesięciominutowy spacer do miejsca pracy.

5.50 Na purpurowym niebie rozpoczyna się wspaniały, niepowtarzalny spektakl wschodu słońca.

5.58 Odbijam kartę zegarową i rozpoczynam techno party, codzienny aerobik do mechanicznej muzyki wielkich pralek i jeszcze większych suszarek.

Shhhhhh, Bang-bang, bum, bum, Uuuuuuuuuuuuuuuuuuuuuuuu.

Shhhhhh, Bang-bang, bum, bum, Uuuuuuuuuuuuuuuuuuuuuu Trach trach.

Podajnik trzeba napełnić praniem w trzy minuty. To kilkadziesiąt kilogramów ręczników, płaszczy kąpielowych i prześcieradeł z najlepszych hoteli w Melbourne. Potem trzeba zaprogramować pralkę, ta mega-Frania ma ponad dwadzieścia metrów długości i co najmniej cztery metry wysokości. Potwór składa się z kilku połączonych ze sobą bębnów, które bez litości mielą brudy bogaczy. Potem pranie wpada do kolejnych bębnów, tym razem suszarek. Trzeba uważać, każdy rodzaj prania wiruje się przez inny czas.

Łatwo przypalić pranie. Mniej fascynujące jest wyciąganie go z kubłów i maglowanie na „papier”. To niemal bezmyślna praca, totalnie odmóżdżająca. Kiedy jestem na niej skupiony, czuję, jak czas się wydłuża, jak wolno płyną kolejne minuty. Lepiej odpłynąć w nieznane i zacumować w turkusowej zatoce sąsiadującej z lasem namorzynowym. Tam czuję się lepiej, bezpieczniej. Gdybym mógł bezpośrednio podłączyć się do komputera, napisałbym książkę, baśń w aborygeńskich kolorach – czerwonej ochrze, czarnej sadzy, białej kredzie i żółtym limonicie. Malować nie potrafię, ale co za różnica, czcionki też mogą mieć kolory.

11.00 Podczas marzeń mam półgodzinny lunch: dwie kanapki z masłem orzechowym i miodem plus herbata. Jestem jedynym w osiemdziesięcioosobowej załodze, który pije ją bez mleka. Pracują tu imigranci z piętnastu różnych krajów. Międzynarodowy tygiel.

14.30 Uff! Wreszcie koniec. Ku mojemu zaskoczeniu przy wyjściu szef produkcji wraz z majstrem i brygadzistą składają każdemu życzenia świąteczne i wręczają prezenty.

– Ładny zwyczaj – mówię, ale myślami jestem już w domu: wszystko spakować, niczego nie zapomnieć.

18.00 Wyruszam w kierunku City, a potem w Góry Śnieżne na święta Bożego Narodzenia.

Gdyby wychowanego w kulcie no worries Australijczyka wysłać do naszego kraju, mógłby się w nim nie odnaleźć. Rozmawiałem kiedyś z jednym z muzyków grających w knajpach w Darwin. Kiedy się dowiedział, że jestem z Polski, trochę się skrzywił i opowiedział mi swoją traumatyczną historię:

– Dwa lata temu byłem w Krakowie. Dotarłem tam nocnym pociągiem z Budapesztu. To był środek nocy, cztery osoby w wagonie, a na pustym peronie powitali nas uzbrojeni w tarcze policjanci. Myślałem, że śnię! Chyłkiem przeszedłem na postój taksówek. Podałem kierowcy nazwę i adres hotelu, w którym wcześniej zrobiłem rezerwację, ale powiedział mi, że nie podjedzie pod sam hotel, bo dziś jest to zbyt niebezpieczne. Zatrzymał się dwieście metrów od hotelu. Resztę drogi, z dwiema walizkami, musiałem pokonać na piechotę. Przedzierałem się przez tłumy rozwścieczonych chuliganów, jak się później dowiedziałem, zwanych u was kibicami, którzy toczyli regularną wojnę uliczną z oddziałami specjalnymi policji w maskach gazowych, z tarczami i bronią na plastikowe kule. Gaz szczypał w oczy. Naprawdę się bałem, chyba pierwszy raz w życiu. Następnego dnia miałem zaplanowaną wizytę w Auschwitz. Po tym doświadczeniu miałem dość Polski – skończył i to wcale nie był żart.

Niestety tego spotkania nie mogłem zakończyć pożegnaniem no worries.

Moje przygody z przyjazdem do Australii w środku nocy wyglądały zupełnie inaczej. Z Melbourne, w którym mieszkałem w 1990 roku, poleciałem na Tasmanię. Do domu wróciłem prawie nocnym rejsem. Samolot wylądował grubo po ósmej wieczorem. Miałem w kieszeni dziesięć dolarów. To o wiele za mało na autobus do domu. Bankomaty odmówiły posłuszeństwa, a kierowca dał do zrozumienia, że weźmie mnie tylko za gotówkę. Próbowałem dodzwonić się do moich znajomych, telefon jednak milczał. Gdy już się wydawało, że noc spędzę na lotnisku, podeszło do mnie małżeństwo i zapytali, czy mam problem. Musieli obserwować mnie jakiś czas. Byłem podejrzliwy, kiedy zaproponowali podwiezienie do domu. Nadłożyli ponad dwadzieścia kilometrów.

– Dlaczego to robicie? – zapytałem.

– Mamy dzieci w twoim wieku, też dużo podróżują po świecie. Gdyby znaleźli się w podobnej sytuacji, pewnie ktoś by im pomógł. Ludzie powinni sobie pomagać. Ty też będziesz miał szansę pomóc innym.

Byłem pozytywnie zaskoczony. Wielokrotnie przekonywałem się potem, ile w Australii znaczy bezinteresowna pomoc.

W Hungerford, jednym z najbardziej kosmicznych miejsc w Outbacku, pustynnej metropolii, w której doliczyłem się zaledwie kilkunastu domów i gdzie na stałe mieszka sześć osób, jest pub zwracający uwagę już od pierwszego spojrzenia, i to nie tylko za sprawą piwa. Na suficie poprzypinane są banknoty o różnych nominałach, nawet studolarówki.

– Co to za kolejna pustynna mistyfikacja? – zapytałem barmanki o imieniu Shirley.

– Dowiesz się, jak wejdziesz do gry przynajmniej za dziesięć dolarów – zachęcała.

– No dobra – odparłem bez przekonania, bo nie chciałem stracić pieniędzy, ale upstrzony sufit bardzo mnie intrygował.

– Daj dychę, muszę ją dla ciebie przygotować – powiedziała.

Na środek banknotu położyła ciężką dwudziestocentówkę, a pod nią wbiła w banknot pinezkę. Całość banknotu wokół monety zawinęła jak cukierek, z którego wystawało ostrze pinezki.

– Teraz rzuć tak, żeby banknot został na suficie – poleciła.

Popatrzyłem na nią podejrzliwie i rzuciłem. Nie siadło. Potem drugi raz, dopiero za trzecim udało mi się wbić „cukierek”. Banknoty australijskie są plastikowe, elastyczne i ten na suficie zgrabnie się rozłożył, jak kwiat, dwudziestocentówka wypadła, a dycha została.

Ćwiczenie czyni mistrza, pomyślałem dumny z siebie, jednak po sekundzie pojawiła się myśl zupełnie inna: straciłem dychę i w głupi sposób zostałem nabity w butelkę. Barmanka wyczuła moje zakłopotanie.

– No worries – powiedziała. – Zrobiłeś dobrze, wsparłeś Royal Flying Doctor Service.

Latający Doktorzy, czyli pogotowie ratunkowe na skrzydłach, obsługuje nieliczne osady porozrzucane po bezkresnym Outbacku. Każda osada ma szutrowy pas startowy, gdzie może wylądować niewielka cessna. Jeśli zdarzy się poważny wypadek, na przykład atak serca czy ukąszenie przez węża, karetka, nawet z napędem na cztery koła, przy tutejszych odległościach i stanie dróg nie ma szans dojechać na czas.

– Wyszukana ściepa na piwo – skomentowałem złośliwie, ale bez satysfakcji.

– Nie piwo, tylko paliwo. Piją za swoje, ale muszą latać za cudze – odparowała, a mnie zrobiło się nieswojo, że byłem podejrzliwy. – Nie muszę ci tłumaczyć, jak są dla nas ważni. Tego typu zbiórki pieniędzy dla Flying Doctors znajdziesz w innych miejscach, niekoniecznie na suficie. To organizacja non profit. Utrzymuje się dzięki wsparciu rządów federalnych, stanowych i terytorialnych, ale także wielu firm i osób prywatnych. Kto ma, ten daje.

– W jaki sposób ta latająca forsa trafia do doktorów? – pytałem dalej.

– Przylatują sami, raz w roku wspólnie czyścimy sufit z kasy: dwa do trzech tysięcy dolarów. – Mrugnęła okiem, mając pewność, że ta suma zrobi na mnie wrażenie. I oczywiście zrobiła, podwójnie. Nie mogłem wyobrazić sobie istnienia takiego sufitu w Polsce.

Usiadłem za barem i zamówiłem piwo, ale wzrok utkwiłem w stojącej obok butelce wina.

– Paroo Port, Hungerford – przeczytałem napis na etykietce. – Macie tu winnicę? Na tym pustkowiu?

Zdjęła butelkę z lady i podała mi. Piłem piwo i studiowałem etykietkę, skręcając się ze śmiechu, choć trudno było mi przebrnąć przez niuanse slangu (nieco dalej moje nieudolne tłumaczenie).

– Nie lubię słodkich win, ale kupię dla etykietki – powiedziałem.

– I nie pożałujesz. Wbrew temu, co tam jest napisane, to całkiem przyzwoity trunek – zachęcała barmanka.

Obok usiadł swojak, miejscowy albo przejezdny – bez różnicy, bo ludzie w Outbacku to jedna rodzina. Piwo postawił na banknocie pięćdziesięciodolarowym i poszedł do toalety. Nie, to nie był kolejny test, teatrzyk dla przybysza z daleka, tylko stary zwyczaj Aussie. Ta pięćdziesiątka to była kwota przeznaczona na uciechy wieczoru, premia za harówkę lub koszt chwilowego wytchnienia od zmartwień. To także znak dla barmanki, która liczy kolejne piwa i zagrychę. Kiedy rachunek zbliża się do zadeklarowanej kwoty, barmanka daje delikatny znak stop. Klient kończy biesiadę albo wyciąga kolejny banknot i bawi się dalej.

W australijskim pubie, w szczególności na prowincji, obowiązuje niepisany kodeks postępowania. Po zachowaniu łatwo odróżnić przybyszów od tubylców. Zwykle od razu wiadomo, kto jest kim, miejscowi tworzą zamknięte kręgi, impregnowane na ludzi z miasta i jeszcze bardziej na turystów zza morza. Chyba że wstęp do rodziny zapewni ogorzała twarz, przetarte ubranie i ten pustynny błysk w oku.

Tu się rozmawia na proste, niewydumane tematy. To miejsce dzielenia się historiami. Sprośne dowcipy i obraźliwe szczypanie słowami są wyrazem zainteresowania i szczerych intencji. Aby to zaufanie utrzymać, trzeba pozostać sobą, być szczerym, nie wywyższać się ponad biesiadników i ich nie oceniać. Znajomość języka ma tu drugorzędne znaczenie. Ręce potrafią mówić nawet po chińsku. Ludzie są pogodni i przyjaźnie nastawieni, po prostu open and friendly.

LITTLE CREATURES, FREMANTLE, AUSTRALIA ZACHODNIA

Paroo Port

To unikatowe wino jest pełnokrwistą mieszanką owczych gruzli, szponów, kocich sików, sfermentowanych w wychodku Poczty Królewskiej i precyzyjnie przecedzonych przez majciochy służącej. Nie trzeba dodawać, że Paroo Port jest solą tej ziemi. Jedwabistą gładkość tłuczonej szklanki i zapachowy bukiet trupa wzmacnia świadomość, że zrobiłeś niechybnie krok w kierunku Stwórcy… co napełnia cię wszechpotężnym pragnieniem, aby ogniste oczy ujrzały bramy niebios, a spuchnięte usta wykrzyczały Jego imię.

Paroo Port jest skuteczny w tępieniu owczych kleszczy, much, dręczących żon i domokrążców sprzedających Biblię. Idealny jako substytut spawu w pękniętych silnikach i złamanych osiach i płynu w chłodnicach. Sprawdza się jako środek wybuchowy przy rozsadzaniu skał i łupaniu drzewa. Magicznie, z odległości piętnastu stóp, usuwa farbę ze wszelkich powierzchni (nie jest polecany do delikatnych przedmiotów takich jak opona ciężarówki).

Do 24 godzin po wypiciu chroń się przed wiatrem.

Jeśli w Australii barmanka postawi ci piwo, jest to jednoznaczne z zaproszeniem do łóżka. W tym kraju kobiety podrywają mężczyzn znacznie częściej niż w Europie. Może dlatego, że Australijki to prawie chłopy. Mają męskie ruchy i gesty, siarczyście klną. Często ubierają się po męsku.

Niewinne pytanie: „What about?”, wypowiedziane zarówno przez mężczyznę, jak i kobietę, jest jednoznacznym wyrazem zainteresowania i wymaga szczerej odpowiedzi. To są ludzie praktyczni, którzy nie tracą czasu na frazesy i gry słowne. Szanują twój czas, więc ty uszanuj ich.

Maryvale Station jest senną gminą aborygeńską, oddaloną o jakieś 120 kilometrów na południe od Alice Springs, w drodze do monumentalnych ostańców skalnych Chambers Pillar, do których można dojechać wyłącznie samochodem z napędem na cztery koła. Wiedzie tam wyboisty, pustynny szlak. Maryvale Station to dobre miejsce na przystanek i rozprostowanie nóg. Przed sklepikiem jest dystrybutor z paliwem i toaleta opisana z typowym dla Australii dosadnym poczuciem humoru: cows (krowy) i bulls (byki). Byłem świadkiem małżeńskiej dyskusji, kiedy starsza pani po wyjściu z land cruisera zastanawiała się, czy chce zostać krową.

Kalbarri jest uroczym miasteczkiem w Australii Zachodniej, położonym w idyllicznym krajobrazie, w miejscu gdzie rzeka Murchison wpada do Oceanu Indyjskiego. To spokojna sypialnia emerytów, którzy zjeżdżają tu po zakończeniu pracy zawodowej, głównie z Perth, ale czuje się tu także powiew młodości. To wylęgarnia talentów surfingowych i jedno z najlepszych miejsc w całej Australii z dobrą falą. I młodsi, i starsi spotykają się w restauracji Finlay’s Fish BBQ. Powstała w szopie, w której kiedyś strzyżono owce. Ma otwartą kuchnię, mnóstwo zardzewiałych przedmiotów z poprzedniej epoki i znakomitą reputację, bo serwuje wyjątkowo pyszne dania za relatywnie małe pieniądze. Jak na Australię to bardzo oryginalne miejsce, na wpół skansen. Ma jeszcze coś, co przyciąga zarówno rządnych adrenaliny surferów, jak i spokojnych seniorów. To osoba właściciela restauracji, który z upodobaniem obraża swoich klientów. Zamienia kilka zdań z każdym zamawiającym i wręcza mu numerek. Wezwanie następuje przez megafon, zawsze z kąśliwym komentarzem typu:

– Numer 21, mam tu coś dla tego fajansa z Polski, śmierdzącą rybę barramundi z dodatkiem kłaków z pici mojej żony. I to nie jest dodatek gratis, należy się ekstra dwadzieścia dolarów.

Albo z innej beczki:

– Numer 42, tłusty stek dla tego grubasa z wąsem i w kapeluszu. Dałem ci masła na wierzch, abyś jeszcze bardziej utył. Jest nadzieja, że się wtedy nie ruszysz z domu i przestaniesz mnie nękać.

Nie wygląda na szaleńca, ale chyba musi być lekko stuknięty. Nikt się jednak nie obraża, a jego komentarze stanowią tło i pretekst do dyskusji i żartów przy posiłku. I z pewnością nie jest to zimno kalkulowany marketing. Raczej ostrzejsza zabawa w stylu Aussie rules.

W 2015 roku zmienił się właściciel. Poprzedni zaznał sławy, bo pisały o nim gazety, więc zmęczony ekstrawaganckim prowadzeniem restauracji łowi ryby rzece Murchison. Ten nowy, nader sympatyczny, nie używa nawet megafonu. Oryginalny wystrój knajpy i wyszynk pozostały raczej bez zmian.

Innego rodzaju przyjemności dostarcza przebywanie na najpiękniejszej plaży świata, która leży niedaleko Esperance. Trafiłem na niepogodę i postanowiłem zaszyć się na zapomnianym przez wszystkich kempingu. Zimny wiatr i deszcz przepędziły stąd niemal wszystkich i wydawało mi się, że wieczór spędzę z książką. Ale stało się inaczej. Kiedy chciałem się zabarykadować w samochodzie, podjechały dwa campery, a ich pasażerowie, korzystając z zadaszenia, zaczęli przygotowywać kolację. Nie przeszkadzały im ostre podmuchy wiatru i trzask łamanych przez niego gałęzi. To byli starsi ludzie, jedno małżeństwo, ludzie około siedemdziesiątki, i druga para, jakieś piętnaście lat młodsza. Widząc, że krzątam się wokół samochodu, zaprosili mnie na lampkę wina. Zapytałem, co ich przygnało w te strony. Młodszy „kapitan” żartował, że niepogoda.

– Czym się zajmujecie? – zapytałem.

– Ja prowadzę pub i wydaję pocztówki z komiksami, żona jest psychologiem, jeździ z wykładami po całym świecie, a także biega. Gdzie tylko może, startuje w maratonach. Nasi znajomi to już wyższe sfery. Ralph Willis to były minister skarbu w rządzie Keatinga z początku lat dziewięćdziesiątych.

I to jest właśnie Australia, pomyślałem. Znany polityk w podeszłym wieku spędza wakacje w tak niskim standardzie.

– A jak wam minął ten brzydki dzień? – zapytałem.

– Spacerowaliśmy po plaży i zbieraliśmy plastikowe, zużyte butelki. Nazbieraliśmy cztery duże siatki – wyjaśnił były minister.

Barwną historię usłyszałem od Rocketa. Opowiadał, jak pewnego dnia trafił na turystów, których samochód zakopał się w piasku niedaleko jego chatki, na plaży, gdzie biegnie malownicza droga w sam raz dla aut z napędem na wszystkie koła, którą można dojechać do słynnych skał Pinnacles w Parku Narodowym Nambung. Zakopali się głęboko, słońce prażyło, a w pobliżu nie było żywego ducha. Na widok nadjeżdżającego samochodu wyskoczyli z piachu jak z procy.

– Spadłeś nam z nieba! – wykrzyknął mężczyzna. Podobnie zareagowała kobieta, widząc w Rockecie wybawcę.

– Zagrzebaliśmy się po osie, nie mamy łopaty. Możesz nas stąd wyciągnąć? – pytali zdeterminowani.

– Owszem, macie łopaty, każde z was po dwie – pogonił parę Rocket i kazał im gołymi rękami odkopywać samochód. Pomyślał, że to niedzielni turyści, którym zabrakło umiejętności i wyobraźni. Czuł się dobrze w roli wybawcy, nie szczędził im jednak ostrych słów. Nie mieli wyboru i posłusznie wykonywali jego polecenia, grzebiąc w piachu po łokcie.

– Dobrze, teraz spuść powietrze w oponach do jakichś dwudziestu PSI i spróbuj powoli ruszyć z dwójki lub nawet trójki na niskiej przekładni – wydał kierowcy ostatnie polecenie. Auto ruszyło z miejsca.

– No widzisz, jakie to proste – nie przestawał dowodzić mój kolega.

Po udanej akcji zaprosił parę uratowanych Australijczyków na kawę do chatki.

– Jak zarabiasz na życie? – zapytał Rocket mężczyznę z poczuciem wyższości, spodziewając się usłyszeć o nudnej pracy za biurkiem.

– Jestem Peter Stanford, komandor Królewskiej Australijskiej Marynarki Wojennej – odrzekł spokojnie zapytany i dodał: – Wybawiłeś mnie z opresji, teraz kolej na rewanż. Zapraszam na pokład dowodzonego przeze mnie okrętu, który chwilowo stacjonuje we Fremantle.

Rocket zaniemówił. Patrzył jeszcze przez chwilę podejrzliwie, czy facet nie blefuje. Potem przepraszał go za ostre traktowanie, ale tamten nie czuł najmniejszej urazy.

– Zrobiłeś, co było w twojej mocy, aby nam pomóc. Dałeś mi lekcję, za którą jestem ci wdzięczny – skwitował.

Rocket i jego żona Stenia skorzystali z zaproszenia i zwiedzili okręt desantowy HMAS Westralia, który brał udział w działaniach wojennych na Falklandach i w Zatoce Perskiej, jeden z najpotężniejszych tego typu na świecie (170 metrów długości), dostępny nie dla każdego. Zostali przyjęci przez jednego z najważniejszych ludzi australijskiej marynarki wojennej.

W Australii nie tylko ministrowie i komandorowie bywają kosmiczni, ale prawie wszystko jest do góry nogami! Szczególnie Sylwester i poprzedzające go święta Bożego Narodzenia. W grudniu – zamiast śniegu – bezchmurne niebo, wściekłe słońce i upały sięgające 35°C. To najważniejszy okres urlopowy i wyjazdowy w Australii. Ponieważ na antypodach jest właśnie pełnia lata, ludzie ciągną ku najbliższej plaży. Australijczycy święta spędzają w szortach i T-shirtach, bez wizyt u dalekiej rodziny i siedzenia godzinami przy stole. Nowy Rok również celebrowany jest najczęściej w gronie znajomych, względnie najbliższej rodziny, i bardziej przypomina wczasy w lipcu nad Bałtykiem niż typowe święta w domowo-rodzinnej atmosferze. Nie oznacza to, że dla chętnych na szampańską zabawę brakuje ofert. Część Polaków gromadzi się na zabawach tanecznych organizowanych przez domy polonijne. Są to wspaniałe dancingi z gatunku „powrót do przeszłości”.

Trzeba pamiętać, że plaż Australia ma w nadmiarze. Przy odrobinie zachodu można stać się szczęśliwym „posiadaczem” bezludnego turkusowego raju. I nie ma w tym cienia przesady, to właśnie w Australii są najpiękniejsze plaże świata. Co zatem robi w święta typowy Aussie? Pakuje do samochodu rodzinę, psa, obowiązkowo deski surfingowe, pojemnik z piwami i colą przysypanymi lodem i wyrusza do swojego świątecznego raju, gdzie beztrosko spędza co najmniej tydzień. Dla części Australijczyków z głębi kontynentu i obszarów położonych bardziej na północ, gdzie akurat panuje pora deszczowa, jest to najpierw podróż samolotem, często także na indonezyjską wyspę Bali.

Australijczycy wypoczywają aktywnie. Najpopularniejszym sportem od lat jest surfing. Coraz więcej osób uprawia też wind- i kitesurfing. Do tego narty wodne, nurkowanie na rafie lub przy wrakach, wędkowanie lub motorowe szaleństwa na piaskach plaż. Australia ma ich tyle, że bez większego oporu lokalne władze zezwalają na poruszanie się motocyklami, samochodami terenowymi i quadami po wydzielonych odcinkach plaż i wydm, gdzie dozwolone jest hałasowanie. Poza tym popularne są gry plażowe wokół zaimprowizowanych stołów biesiadnych uginających się pod ciężarem smakołyków i pieczonych mięs z barbecue, australijskiej odmiany grilla.

PARK NARODOWY KALBARRI, AUSTRALIA ZACHODNIA

Jedne ze świąt Bożego Narodzenia spędziłem w Australii w bardziej polskich realiach. Przed laty, na zaproszenie Zygmunta i Effie, dalekich powinowatych, pojechałem do miejscowości Cooma, wrót do najwyższych na kontynencie Gór Śnieżnych. Święta były domowe i rodzinne, czyli takie, jakich oczekiwałem – z małymi niespodziankami zaczerpniętymi z anglosaskiej tradycji protestanckiej.

Przystroiliśmy tradycyjnymi ozdobami choinkę, czyli sporą gałąź sosny uciętą z drzewa za domem. Wieczerzy wigilijnej niestety nie było. Na pocieszenie zostały mi krótkie rozmowy telefoniczne z mamą w Polsce. Wieczorem poszliśmy na pasterkę. Msza o dziewiątej wywołała u mnie spore zdziwienie. W Australii przebywałem od trzech miesięcy i każde novum przyjmowałem entuzjastycznie. W parafii gościł akurat czarnoskóry ksiądz z Watykanu, który wygłosił płomienne kazanie. Nigdy wcześniej i nigdy później nie słyszałem tak ważkich słów w kościele w Australii. Tak jak nigdy później, mimo licznych wizyt w tym kraju, nie spotkałem w Australii Murzyna. Komunikanty rozdawały kobiety świeckie, a taca z datkami okrążyła kościół dwukrotnie, na początku i na końcu mszy.

Pierwszy dzień świąt zapowiadał powrót do polskiej normy. Pod choinką leżały prezenty z dołączonymi karteczkami z życzeniami i podpisem ofiarodawcy. Otrzymując prezent, trzeba było podziękować i pocałować osobę, od której się go dostało. Potem było uroczyste śniadanie: trochę szynki, sera i dużo owoców. Po śniadaniu, miejscowym zwyczajem, poszliśmy do sąsiada na drinki. Sąsiad miał bogato wyposażony barek i nietrudno odgadnąć, że niełatwo nam było opuścić jego gościnne progi. Effie z córką Alix przygotowały świąteczny obiad: specjalnie dla Polaków rosół z kury, do niedawna mieszkanki podwórka, i indyka z warzywami na parze. Na stole rozłożyły czerwony obrus, a na nim białą, haftowaną serwetę, dzięki czemu Boże Narodzenie spędziliśmy w barwach RP. Na deser były niemożliwie słodkie lody z kawałkami owoców i tak zwany Christmas pudding, czyli czekoladowe ciasto z suszonymi owocami i lukrem. Po takich męczarniach można było tylko położyć się i przeczekać do rana. W Australii nie obchodzi się drugiego dnia świąt, przynajmniej oficjalnie, a więc 26 grudnia postanowiliśmy spalić nadmiar kalorii i wybraliśmy się na wycieczkę.

– Wejdźmy dziś na Górę Kościuszki, najwyższy szczyt w Australii – zaproponował Kerry, zięć Zygmunta.

Szliśmy wśród endemicznej roślinności piętra alpejskiego, wśród zachwycających o tej porze kwiatów, mijaliśmy szmaragdowe jeziorka. Powietrze było rześkie, wiał lekki wiatr i wydawało się, że słońce nie wyrządzi nam krzywdy. Gdy byliśmy w połowie drogi, pojawiła się mgła, zebrały się gęste chmury, zerwał silny wiatr i zaczęło padać. Widoczność spadła do kilkunastu metrów. Zdecydowaliśmy się wracać. I to była słuszna decyzja. Góra Kościuszki to zaledwie 2228 m n.p.m., ale pogoda w górach bywa zdradliwa. Podczas pospiesznej wędrówki powrotnej głowa rozbolała mnie tak mocno, że miałem kłopoty z zachowaniem przytomności. To była dla mnie nauczka, że trzeba chronić skórę i głowę przez zdradliwym australijskim słońcem. Dzień po powrocie zeszła mi skóra z całej twarzy i musiałem ratować się kremami. Szczyt zdobyłem kilka dni później, w kapeluszu, w okularach i wysmarowany kremem z filtrem przeciwsłonecznym.

Kiedy w styczniu 2007 zajrzałem do Coomy kolejny raz, wspominałem tamte święta. Zygmunta i Effie odwiedziłem na pobliskim cmentarzu. Z miejsca, gdzie znajdują się ich groby, rozpościera się piękny widok na Góry Śnieżne.

Niezwykle miło wspominam wizytę u Garry’ego i Kathryn, pary nauczycieli, dzięki którym w ogóle trafiłem do Australii. W drodze powrotnej z Parku Narodowego Mount Field kupiliśmy cztery pstrągi prosto z farmy. Na obiad pojechaliśmy do ich domu, do New Norfolk. Kathryn zabierała się do przyrządzania ryb z książką kucharską, więc na wszelki wypadek przejąłem inicjatywę, przekonując gospodarzy, że znam świetne, wypróbowane polskie przepisy. Kathryn zdecydowała, że zjemy w salonie. Domu, który wynajmowali, nie sprzątali chyba od lat. Kat nie widziała problemu w tym, że w salonie panuje bałagan… po tajfunie sprzed dekady! Stół stał w rogu pokoju i był pokryty grubą warstwą kurzu. Kat odgarnęła rzeczy ze środka pomieszczenia na boki tak, że powstała ścieżka dostępu do stołu, blat przetarła mokrą ścierką i powiedziała uśmiechnięta:

– Welcome!

„REGATY” W SUCHYM KORYCIE RZEKI TODDA, ALICE SPRINGS, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

Podczas pewnej Wielkanocy przygarnęła mnie z kolei pani Wiesia Dudkiewicz z Hobart. Miała dom w dzielnicy Glenorchy, mieszkała z mężem i dwiema córkami. Starsza córka, Monika, narzekała na swojego chłopaka:

– Australijczycy są beznadziejni, tu kobiety przegrywają z falami. Jak będą mieli do wyboru randkę i dobrą falę, zawsze wybiorą to drugie.

– A nie mogą wybrać opcji „dwa w jednym”, randki na fali? – zapytałem.

– Odpada. Surfing to męska rzecz, przynajmniej tak uważa Bob… Już parę razy byliśmy umówieni, ale kiedy dzwonił kumpel z informacją, że w zatoce jest duża fala, randka przepadała.

– Zauważyłem, że nie zamykacie domu – zmieniłem temat.

– Nie tylko my, jeszcze wiele ludzi tak robi. W latach siedemdziesiątych nikt tu w Hobart domu nie zamykał. Teraz sytuacja się zmienia. Pojawiły się doniesienia o kradzieżach i ludzie stali się mniej ufni, zaczęli montować zamki – wyjaśniła pani Wiesia.

Oswojony z Australią nie boję się tamtejszych ciemności ani nocy. Kiedy dotarliśmy do schowanego w lesie (przed… ludźmi?) St. Marys Youth Hostel na Tasmanii, noc rozświetlał księżyc w pełni. Dopiero nad ranem odkryłem, że na horyzoncie połyskiwał stalowy ocean. Zabudowania były podobne do szop i stodół, więc byłem przekonany, że czeka nas nocleg na sianie. Farmer w bardzo podeszłym wieku przywitał nas zapraszającym gestem i zaprowadził do środka domu, który wewnątrz i na zewnątrz nie różnił się niczym od mniej zadbanych polskich gospodarstw: smród, bałagan i psy w przedsionku.

– Macie legitymacje YHA? – zapytał Jeff, gospodarz. – No to pokażcie te wasze papiery. Co? Polacy? Polaków tutaj nie miałem, jak długo istnieje ten hostel, to jest od 1939 roku. Welcome. Będziecie prawie sami – dodał. – Jest tylko jeden Amerykanin. Hostel to ten budynek, w którym świeci się światło.

KSIĘŻYCOWY OCEAN ST. MARYS

NAJSTARSZY HOSTEL W AUSTRALII?

W środku było zimno, z wyjątkiem kuchni, gdzie Amerykanin zdążył wcześniej napalić. Siedział i czytał Shoguna, popijając ciepłe wino.

Poranek był bardzo rześki.

– Tylko sześć dolarów od posiadaczy legitymacji YHA. To jest najtańszy hostel w Australii, wspomnicie moje słowa, jak pojedziecie gdzieś dalej – zapewniał Jeff, żegnając się z nami. – Moje wszystkie dzieci studiują. Dwóch synów to muzycy, jeden nauki ścisłe, tylko ten został ze mną i razem prowadzimy farmę – Jeff wskazał na trzydziestoparoletniego stockmana, australijskiego kowboja w postrzępionym, słomkowym kapeluszu i podartych, brudnych spodniach.

Siedzieliśmy w olbrzymim pokoju, chyba rzadko odwiedzanym przez kobiety. W oknach brakowało zasłon. W tej rupieciarni zgromadzono przeróżne instrumenty muzyczne: kilka gitar, pianino, cymbały i różne flety. Zapłaciliśmy i chcieliśmy uciekać, ale Jeff poprosił o pamiątkowy wpis do książki meldunkowej. Bardzo mu na tym zależało, bo byliśmy pierwszymi Polakami nocującymi w tym miejscu.

Kiedy ruszaliśmy, Jeff siedział już za kierownicą i próbował uruchomić swój pojazd. Śmiesznie wyglądał ten farmer samotnik na starym, przedpotopowym traktorze.

CENNIK GŁUPICH PYTAŃ W BARROW CREEK, WŚRÓD BANKNOTÓW TAKŻE POLSKIE

Znacznie lepsze warunki mieliśmy w innym miejscu na Tasmanii, w Queenstown. Po napełnieniu żołądków w restauracji hotelu Empire zeszliśmy do barku w piwnicy. Było tam przyjemnie i zupełnie pusto, żywego ducha. Stały szafa grająca, stół bilardowy, kilka stolików i samoobsługowy barek, na którym leżały torebki z herbatą, kawa, szklanki i czajnik. Pełna samoobsługa. Obok zobaczyliśmy wypełniony monetami koszyk, do którego należało wrzucić dwadzieścia centów za każdą kawę czy herbatę. Nie mogłem uwierzyć w to, co widziałem.

Później jeszcze wielokrotnie natykałem się na honesty boxes, czyli skrzynki dla uczciwych, gdzie umieszczałem opłatę za kemping, wejście do parków narodowych czy – na przydrożnych straganach – zapłatę za siatkę pomidorów, arbuza, mango. Nikt tego nie pilnował, nie sprawdzał. Ta forma płatności opiera się na zaufaniu. Australijczyk nawet się nie zastanawia, po prostu płaci. I to nie dlatego, że ktoś może go skontrolować, sfilmować czy w jakikolwiek inny sposób sprawdzić. Płaci, bo nie jest złodziejem ani oszustem. Płaci, bo jest fair.

PARK NARODOWY KAKADU, TERYTORIUM PÓŁNOCNE

WIELKI SKOK

BARN HILL, AUSTRALIA ZACHODNIA

Kangury boją się własnego tupania. Tupią ostrzegawczo, kiedy pojawia się niebezpieczeństwo. Fenomen ten odkryto całkiem niedawno. Grupa naukowców w Australii pracuje obecnie nad urządzeniami, które będą wytwarzać takie odgłosy. Będą one instalowane w pobliżu farm hodowlanych i pól uprawnych, by odstraszać zwierzęta uważane za szkodniki.

Kangur to daleki krewny oposa, torbacza wielkości myszy, występującego na różnych szerokościach geograficznych. Ponad połowa torbaczy umieszczona została w tak zwanej Czerwonej księdze gatunków zagrożonych. Niektóre przystosowały się do życia na drzewach (koala), a kangurowate rozsmakowały się w trawach. Prowadzą nocny tryb życia i potrafią pływać. Są samotnikami albo żyją w niewielkich grupach rodzinnych, rzadziej w stadach. Istnieje około sześćdziesięciu gatunków i podgatunków kangurowatych. Do najpospolitszych należą: kangur rudy, euro i dwie odmiany kangura szarego. Kangury żyją do 25 lat, średnia wieku jest jednak znacznie niższa: dwanaście–dwadzieścia lat.

Zwierzęta te rozmnażają się w niesamowitym tempie. Samice są swoistymi maszynami do rozrodu. Mają podwójne narządy rozrodcze, co pozwala im na wychowywanie kilku małych naraz. Jeden maluch biega już swobodnie, drugi nie opuszcza torby (przez pięć do jedenastu miesięcy), a trzeci rozwija się w macicy. Ciąża trwa 35 dni, a już dzień po porodzie kangurzyca może ponownie zajść w ciążę. Samica zwykle ma dwa–trzy młode w różnym wieku, produkuje więc różne rodzaje mleka, każde o innym składzie, i karmi każde młode mlekiem odpowiednim dla niego. Co więcej, kiedy susza się przedłuża, potrafi wstrzymać rozwój embriona do momentu, kiedy pożywienia będzie wystarczająco dużo. Niestety kangurzątko poza torbą może suszy nie przetrwać. W torbie zresztą także nie, bo zostaje wstrzymana dostawa mleka. W okresie suszy nawet dojrzałość seksualną kangury osiągają później. W normalnych warunkach trwa to piętnaście miesięcy u samic i dwanaście miesięcy, lub dłużej, u samców.

Kangur to arcydzieło natury, prawdziwy długodystansowiec. Biegnąc z pełną prędkością, zużywa mniej energii niż inne zwierzęta podobnej wielkości. Tereny, na których żyje, są jednymi z najbardziej wymagających na Ziemi. Kangur musi akceptować zmienność warunków, niedostatek i niepewną przyszłość. Umieć przetrwać długotrwałe susze, cykliczne pożary buszu i być nieufnym wobec człowieka.

Jego nazwę tłumaczy legenda sięgająca niemal początków tak zwanej „białej Australii”. Słynny odkrywca, kapitan James Cook, miał zapytać napotkanego Aborygena:

– Jak nazywa się to dziwne, skaczące zwierzę?

– Kangaroo – usłyszał w odpowiedzi, co w języku plemienia jego rozmówcy znaczyło: „nie rozumiem”.

W języku Guugu Yimidhirr słowo ganguuru odnosi się już jednak tylko do kangura szarego. W Australii mieszka około 40–60 milionów kangurów, dwa lub trzy razy więcej niż ludzi. Ponieważ kangury są bardzo podatne na zmiany pogody, ich populacja w ciągu kilku lat może się zwiększyć lub zmniejszyć nawet o 50%. W swoim naturalnym środowisku są płochliwe i słusznie nieufne w stosunku do ludzi. Trzeba mieć sporo szczęścia i zachowywać się niezwykle cicho, aby dostrzec je z bliska. Przejechałem samochodem terenowym kilkanaście tysięcy kilometrów buszu, cztery razy tyle asfaltem i dzikie kangury widziałem nie więcej niż kilkanaście razy. Nie znaczy to, że ich nie ma, wręcz przeciwnie, jest ich pełno, ale od ludzi trzymają się z daleka. Są inteligentne i niełatwo je wytropić. Aborygeni przez tysiące lat doskonalili praktyki łowieckie. Ich przysmakiem stał się ogon kangura.

– To najlepsze kęsy kangurzego mięsa. Zupa ogonowa jest wyjątkowo smaczna. W dobrych restauracjach podaje się ją jako delikates.

MISJA MARTYNA, WYSPA KANGURA, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Kangury rude, największe i najpiękniejsze, preferują otwarte przestrzenie w środku kontynentu. Obserwowałem je na pustyniach. Skacząc, budzą zachwyt i respekt. Samce osiągają wagę do dziewięćdziesięciu kilogramów i mierzą do dwóch metrów, potrafią skoczyć na wysokość trzech metrów w górę i aż dziewięciu w dal. Trudno uwierzyć, że po urodzeniu ważą zaledwie gram. Sąsiadujący z Pustynią Strzeleckiego Park Narodowy Sturta to królestwo tego gatunku. Jest tu sucho, wokół rozgrzane ceglastoczerwone skały, niebo bardziej elektryzująco niebieskie niż gdziekolwiek indziej. Kangury korzystają tu z wielu sztucznych zbiorników wody urządzonych dla bydła na tej pięknej, ale niegościnnej ziemi. Przed dingo i dzikimi psami chroni je kilkusetkilometrowy płot. Kiedy tamtędy przejeżdżałem, włodarze parków narodowych, a także farmerzy likwidowali niektóre wodopoje, aby ograniczyć przyrost gatunku. Co ciekawe, kangury rzadko wybierają okolice zbiorników wodnych na swój dom. Wolą miejsca bezpieczniejsze, najchętniej pagórkowate, pokryte trawami, czyli z dobrym dostępem do żywności. W drodze do wodopoju przemierzają niekiedy wiele kilometrów wydeptanymi przez inne zwierzęta ścieżkami.

Osobniki najmniejszego gatunku kangura mierzą zaledwie trzydzieści centymetrów. Oprócz kangurów do rodziny Macropodidae zaliczane są walabie, drzewiaki, pazurogony, filandry i pademelony. Pamiętam swoje spotkanie z walabiami na Tasmanii. W Parku Narodowym Freycinet czaiły się koło mojego namiotu przez całe popołudnie. Nabrały odwagi, kiedy odpakowałem kanapkę. Później towarzyszyły mi podczas kilkudniowych wędrówek trasami parku, a szczególnie natarczywe okazały się w Wineglass Bay (Zatoka Lampki Wina).

Kangury w poszukiwaniu pożywienia i wody przemieszczają się dziesiątki kilometrów. Ich żołądki przystosowane są do trawienia ostrych, spalonych słońcem traw. Susza może trwać miesiącami, a nawet latami. To wielka próba, nie tylko dla kangurów. Wiele z nich ginie, zanim spadnie deszcz. Pora monsunów przynosi północnej Australii prawdziwą rewolucję. Nadmiar wody rozlewa się po płaskim kontynencie. Zdarza się, że transformacja sięga środka Australii. Wtedy zapełniają się okresowe rzeki i jeziora, niektóre z nich raz na trzydzieści lat. Do tych trudnych warunków dostosowują się zwierzęta, także kangury. I to jak! Populacja kangura rudego, który jest szczególnie podatny na zmiany środowiska, w latach przedłużających się suszy drastycznie spada, by w czasach dostępności pożywienia szybko się odbudować. Tylko w czasie jednej suszy (w 1982 roku) w Parku Narodowym Kinchega (w Nowej Południowej Walii) spadła o połowę.

KANGURA SZAREGO NAJCZĘŚCIEJ MOŻNA SPOTKAĆ W POŁUDNIOWEJ CZĘŚCI AUSTRALII

Kangur rudy jest w ciągłym ruchu. Kiedy nie skacze, boksuje się z innym. Najpopularniejszą dyscypliną wśród kangurów jest kick-boxing. Kangur jest tak silny, że może rozpruć brzuch psa lub człowieka jednym kopnięciem tylnych nóg zakończonych ostrymi pazurami. Najchętniej jednak samce walczą ze sobą o samice w trakcie pojedynków trwających kilka rund. Wygląda to bardzo komicznie, choć czasami przegrani są mocno poturbowani (czytaj: potorbowani).

Kangur potrafi rozpędzić się do prędkości pięćdziesięciu kilometrów na godzinę. Wtedy pochyla głowę i nie może patrzeć przed siebie. Długi i mocny ogon jest ważny przy skakaniu, pozwala kangurowi utrzymać równowagę, służy mu także do podpierania się, gdy pozostaje w pozycji pionowej.

KROKODYL SŁODKOWODNY, DŁUGOŚĆ JEGO CIELSKA DOCHODZI DO 2 METRÓW. NIEDRAŻNIONY POZOSTAJE WOBEC CZŁOWIEKA OBOJĘTNY

AGAMA KOŁNIERZASTA, JEDNO Z NAJDZIWNIEJSZYCH ZWIERZĄT NA PUSTYNI

Kangury potrafią pływać, świetnie sobie radzą w rzekach, jeziorach, na tamach. Można je spotkać także w oceanie. Pływając, używają wszystkich kończyn niezależnie, w wodzie wykonują więc ruchy, których nie potrafią wykonywać na lądzie. Regularnie przemieszczają się między wyspami, na przykład między Deal i Erith w stanie Wiktoria, a także między wyspami a lądem stałym. W grudniu 2007 niedaleko miasta Torquay w stanie Wiktoria kangur szary zbiegł z wydmy, przeskoczył plażę, wskoczył do wody i zaczął płynąć. Około stu metrów od brzegu został zaatakowany przez rekina i prawdopodobnie pożarty. Zdarzenie to potwierdziło wiele osób obecnych na plaży i kilku surferów pływających w pobliżu.

Najczęściej jednak w Australii można zobaczyć martwego kangura. Tylko w okolicach niewielkiej Canberry dochodzi w roku do pół tysiąca wypadków, które kosztują prawie półtora miliona dolarów. Pamiętam fragmenty drogi Great Northern Highway (bynajmniej nie autostrady) usłanej trupami; leżały co kilka metrów po obu stronach pobocza. Różniły się tylko stopniem rozkładu. Najbardziej niebezpiecznie jest o zmierzchu, kiedy widoczność jest najgorsza. Kangury wychodzą wtedy na żer. Wolniej stygnący asfalt przyciąga je niczym ciepły kaloryfer. Warkot zbliżającego się samochodu i oślepiające światła reflektorów powodują, że zwierzę głupieje i skacze, gdzie popadnie, często pod koła. Nieraz mój samochód zatańczył na drodze, żeby ominąć kangura. Nie wiem, jak to się stało, że pomimo przejechania wielu tysięcy kilometrów nie potrąciłem ani jednego. Być może to zasługa mojego totemicznego Przodka…

Pamiętam pewien wczesny wieczór, jechaliśmy do Exmouth w Australii Zachodniej – ten jedyny raz, kiedy zdecydowaliśmy się na jazdę po zmroku. Prowadził Rocket, droga była prosta jak autostrada do nieba, widoczność, dzięki silnym światłom, na co najmniej trzysta metrów, prędkość osiemdziesiąt kilometrów na godzinę. Po zachodzie słońca w ciągu zaledwie dwóch kwadransów zrobiło się zupełnie ciemno. Do celu brakowało nam kilkudziesięciu kilometrów. Rocket był bardzo skoncentrowany, wiedział, że nie powinniśmy o tej porze podróżować. Nagle zobaczyliśmy przed sobą rudoszary pocisk wielkości dorosłego człowieka.

Rocket krzyknął.

OTARKA AUSTRALIJSKA, UCHATKA AUSTRALIJSKA, WYSPA KANGURA, AUSTRALIA POŁUDNIOWA

Wszystko zdarzyło się w ułamku sekundy, nie było czasu na zastanowienie, zadziałał instynkt. Rocket chwycił mocniej kierownicę i dodał gazu. Rozległ się huk i odgłos miażdżonych kości. Pancerny nissan zakołysał się na szosie, zarzuciło go na przeciwny pas ruchu, ale koła utrzymały się na asfalcie. Na szczęście nikt nie jechał z naprzeciwka. Zatrzymaliśmy auto kilkaset metrów dalej i wróciliśmy na miejsce zbrodni. Dobry obyczaj każe posprzątać drogę po takim zdarzeniu, aby ktoś inny nie nadział się na resztki zwierzęcia. Kangura ściągnęliśmy z drogi kilka metrów w busz. Dwa dni później zostały po nim zbielałe od słońca kości. Tak szybko działa łańcuch pokarmowy pustyni: orły, dingo, lisy i inni padlinożercy zrobią swoje.

Obejrzeliśmy samochód.

– Nasze straty to jedynie zbity kierunkowskaz. Ochronił nas bull-bar, solidne orurowanie z przodu maski. W Australii mają je nawet zwykłe samochody osobowe i obowiązkowo wszystkie terenowe i ciężarowe – Rocket wyładowywał stres, wpadając w słowotok.

Zareagował prawidłowo, lepiej nie próbować omijać wpadającego pod koła kangura, zwłaszcza kiedy ciągnie się za sobą przyczepę. Jeśli samochód straci przyczepność i zjedzie na szutrowe pobocze, opanowanie go jest raczej niemożliwe.

Wypadki z kangurami są w Australii tak częste, że dla miejscowych nie stanowią żadnej sensacji. Apel o rozsądną jazdę nie wystarczy, często jest to wyrok, po prostu ślepy los. Od Rocketa usłyszałem historię, która poraziła moją wyobraźnię na długo:

– Wracająca samochodem rodzina uderzyła kangura w tak nieszczęśliwy sposób, że ten zbił przednią szybę i wpadł na tylne siedzenie, gdzie siedziały dzieci. Szok sprawił, że miotał się i boksował na oślep. Bardzo mocno poturbował maluchy, które trafiły do szpitala. Jedno z nich nie przeżyło tego wypadku.

W ZATOCE FOK NA WYSPIE KANGURA ZNALAZŁY SCHRONIENIE UCHATKI AUSTRALIJSKIE, DALECY KUZYNI… PSÓW

Na Wyspie Kangura, w parku Parndana Wildlife, Shirley Ross prowadzi mały szpital dla ofiar wypadków, osobliwy ogród zoologiczny. Dla wielu była mamką. Kiedy ją poznałem, przepasana bawełnianą torbą, z której wystawała tylko głowa kangurka, podkarmiała malucha jak dziecko, z butelki ze smoczkiem.

– Kiedyś była tu farma, teraz jest sanktuarium zwierząt. Trafiają do mnie kangury z całej wyspy. Są też inne zwierzaki, mnóstwo ptactwa. To wdzięczna praca. Daję im dużo, ale biorę od nich jeszcze więcej – przekonywała Shirley. – Znane są przypadki, kiedy po śmierci matki w wypadku samochodowym małymi kangurami opiekowały się psy – opowiadała.

To właśnie farmerzy mają do kangurów najwięcej cierpliwości. Miałem okazję gościć na kilku farmach w interiorze, między innymi w Murchison Downs w Zachodniej Australii, gdzie podczas posiłków z gospodarzami towarzyszyły nam oswojone kangury. Były to maluchy, których matka zginęła w wypadku samochodowym. Snuły się po tarasie jak koty, a właściwie… podskakiwały.

MIŚ – NIE MIŚ, TYLKO TORBACZ. KOALA ŚPI PONAD DWADZIEŚCIA GODZIN NA DOBĘ I JEST UZALEŻNIONY OD ODURZAJĄCYCH LIŚCI EUKALIPTUSA

Franciszkanin ojciec Tomasz Bujakowski zabrał mnie w 2002 roku na cmentarz Pinnaroo w Perth.

– Koniecznie zabierz ze sobą aparat fotograficzny – zachęcał.

Cmentarz był jak przyjazna dla oka łąka, z rzadka porośnięta eukaliptusami. Nagrobki, w formie metalowych tabliczek identycznych rozmiarów, kryły się w niewysokiej trawie, którą bez przeszkód mogła równać ogrodowa kosiarka.

– Kangury, całe stada! – niemal krzyknąłem do Tomasza.

Trafiliśmy na koniec pogrzebu i świeżą dostawę pożywienia. Kiedy zniknął ostatni człowiek z konduktu żałobnego, rozpoczęły się wyścigi kangurów po pozostawione na grobie kwiaty.

– Kangurze smaki są zadziwiające – powiedziałem, strzelając kolejne zdjęcia.

– A co najciekawsze, nikomu to tutaj nie przeszkadza – dodał Tomasz.

CMENTARZ PINNAROO, PERTH, AUSTRALIA ZACHODNIA

Prowadzone od lat badania wskazują, że liczebność populacji kangurów na przestrzeni stuleci zmieniała się wielokrotnie. Od kilku lat mamy do czynienia z eksplozją ich liczebności. Nie zawsze tak było. Pod koniec XIX wieku w niektórych rejonach Australii trąbiono na alarm, uznając, że kangury są na wymarciu. Z kolei w latach czterdziestych i pięćdziesiątych XX wieku uznano je za szkodniki i tępiono na równi z królikami.

To były całe zastępy wynajętych przez rząd myśliwych. Kiedy w 1964 roku tworzono rezerwat przyrody Tidbinbilla niedaleko Canberry, dopiero po trzech miesiącach zauważono w nim pierwszego kangura. Dziś na kilometrze kwadratowym żyje średnio ponad 360 kangurów szarych. Dla farmerów ten przyrost oznacza problem, czyli kangury ponownie postrzegane są jak szkodniki.

Sprawdziłem w źródłach – straty spowodowane przez te zwierzęta farmerzy liczą w skali kraju w dziesiątkach milionów dolarów. Taki obraz od lat napędza masowy odstrzał gatunku, ściśle kontrolowany przez rząd i w każdym stanie inny. Wyrok dotyczy czterech podstawowych gatunków: kangura rudego, wschodniego szarego, zachodniego szarego i euro. W skali kraju jest to do siedmiu milionów sztuk każdego roku. Spór ekologów i innych obrońców zwierząt z władzami i rangerami trwa od lat i zapewne długo pozostanie nierozstrzygnięty.

W polowaniach biorą udział farmerzy, zawodowi myśliwi i Aborygeni. Łowy odbywają się głównie nocą. Skóry trafiają do sklepów turystycznych i na targi, a mięso do rzeźni. Aby kupić kangurze mięso, trzeba się go jednak trochę naszukać. W ciągłej sprzedaży mają je nieliczne sieci supermarketów. Choć Australijczycy mają świadomość, że jest to najzdrowsze mięso na rynku, niechętnie po nie sięgają. Nie chcą zjadać swojego symbolu i słusznie. Tylko restauracje dla turystów nie cierpią na brak zainteresowania stekiem z kangura. Być w Australii i go nie spróbować?

Z dzieckiem w torbie

Naśladując kangury i ich upodobania, możemy w podróż wybrać się z pociechą w torbie, zwanej nosidełkiem, chyba że dzieciak już samodzielnie chodzi. Jeśli zapytasz mnie, czy jechać z dzieckiem czy bez, bez wahania odpowiem: zabierz je.

Maluchy nad wyraz dobrze znoszą trudy podróży i łatwo je do trasy przekonać. Podróżowanie z dzieckiem w każdym wieku będzie przyjemne i cenne, pod warunkiem że zachowamy zdrowy rozsądek, czyli kompromis między jego potrzebami a naszymi.

Sam podróżowałem wielokrotnie z dziećmi, nawet małymi. Któregoś dnia wczesnym rankiem, obserwując z pozycji leżącej wschodzący dzień, namierzyłem sześcioletniego wówczas Kubusia. Przez tylne okno campera dojrzałem dziwnego, skaczącego kangura. Wydawał się nie mieć ogona i skąpą sierść… Jednym susem wskakiwał pod krzaczek, kucał, rozglądał się bacznie dokoła i robił następny sus. Kręcąc głową wokół własnej osi, bardziej przypominał strusia emu. Tuż za nim podążały mniejsze kangury, wielkości wyrośniętego królika. Inwazja, pomyślałem, ale wzrok skupiłem na tym „wyrośniętym”. Kiedy był bliżej, dostrzegłem w jego ludzkiej ręce ufajdane majtusie.

– Ale esteta – mruknąłem do siebie, filmując całą akcję.

Niedaleko stał jeszcze jeden samochód. Kuba uciekał, ukrywając się za kolejnymi krzakami, aby uniknąć wzroku obcych, a więc tym samym kompromitacji. Tamci jeszcze smacznie spali, ale on nie musiał tego wiedzieć. W taki sposób mój starszy syn zamienił się w kangura.

Z dzieckiem można podróżować niemalże od jego narodzin. Niekoniecznie od razu do egzotycznych krajów. Kiedy jednak zapadnie decyzja o podróży poza Europę, trzeba pamiętać o szczepionkach, lekach i ochronie skóry (koniecznie krem z wysokim filtrem) oraz oczu (nakrycie głowy, starsze dzieci niech noszą okulary z filtrem UV). W Australii dzieci powinny dużo pić, ich organizmy odwadniają się szybciej niż dorosłych. Po podróży transkontynentalnej minimum odpoczynku w towarzystwie dzieci to dwa dni (choroba samolotowa i różnica czasu).

Niezwykle ważny jest wybór „środka transportu” dla dziecka przy przemieszczaniu się trasami pieszymi. Nosidełka można polecić rodzicom maluchów powyżej roku życia. Jeszcze bardziej godnym polecenia pomysłem noszenia dziecka są chusty. To patent znany z Indii, Andów oraz innych obszarów zamieszkiwanych przez ludy mniej skażone cywilizacją i jeszcze do niedawna wśród polskich Romów. Chusta zajmuje najmniej miejsca, a dziecku i rodzicowi zapewnia komfort i ciepłą bliskość.

Pytasz, jak walczyć z nudą, najbardziej niepożądanym elementem podróży dziecka? Dobrym sposobem na zainteresowanie go wojażem jest wymyślenie historii. Wątek można zaczerpnąć z legendy, czasem nawet nazwa miasteczka może podsunąć dobry pomysł. To mogą być poszukiwania jakichś śladów, znaków czy wcześniej ukrytego skarbu. Niemal każde dziecko lubi takie wyzwania. Trzeba tylko trochę uruchomić wyobraźnię dziecka i własną. Przy starszych dzieciach sprawdza się inny podstęp. Można pozwolić dziecku zaplanować dzień, a nawet dłuższą wyprawę. Jako pomoce dostaje przewodniki i mapy i samo decyduje, co wspólnie zobaczymy. Jest naszym przewodnikiem. Dzieci są bardzo dumne, emocjonalnie podchodzą do zadania i więcej pamiętają z takiego wyjazdu. Kolejnym pomysłem na zajęcie uwagi dziecka jest zlecenie mu jakiegoś odpowiedzialnego zadania, najlepiej w sprawach, które dotąd były udziałem wyłącznie dorosłych, na przykład pilotowanie samochodu, opiekowanie się jednym z bagaży lub liczenie plecaków podczas przesiadek. Najważniejsze, aby dziecko współdecydowało o losach podróży, aby poczuło się jak dorosły. Wtedy zapomina o zmęczeniu i przestaje marudzić.

Dziecko jest dobrym pretekstem, żeby się wepchać i zobaczyć coś, co powszechnie jest niedostępne. Do tego jednak jest potrzebna sympatyczna mamusia lub lekko zwariowany tatuś. Dzięki temu można zobaczyć na przykład kabinę pilota w samolocie. Przy odrobinie szczęścia siedząc na kolanach kapitana rejsu.

Najważniejsza jednak jest bliskość, po prostu przebywanie z dzieckiem, nauczenie go ciekawości świata, tolerancji. A w podróży to niezwykle łatwe, bo świat dziecka pozbawiony jest barier dorosłego człowieka. I my, rodzice, możemy i powinniśmy się od naszych pociech uczyć.

Moim marzeniem jest zabranie moich smyków na Canning Stock Route. Może któregoś dnia…

KUBA I MIKO, NINGALOO REEF, AUSTRALIA ZACHODNIA

STEK Z ŁOPATY

SWAGGIE, WŁÓCZYKIJ, SEZONOWY NAJEMNIK, KTÓRY NA PRZEŁOMIE XIX I XX WIEKU W POSZUKIWANIU PRACY WĘDROWAŁ OD FARMY DO FARMY. W SWAGU NA PLECACH MIAŁ „ŁÓŻKO” I CAŁY SWÓJ DOBYTEK. MURCHISON SETTLEMENT, AUSTRALIA ZACHODNIA

Lubię gotować i na wyprawach bardzo często się tym zajmuję. Przeganiam wszystkich, bo na tym polu nie toleruję konkurencji. Wymyślanie dań, poszukiwanie nowych smaków, zabawa z przyprawami stanowią dla mnie wyzwanie porównywalne ze zdobywaniem Outbacku i innych pustyń świata. Bywam wścibski, zaintrygowany smakiem zaglądam w restauracjach do kuchni i proszę o przepis, a najchętniej nalegam, aby kucharze pozwolili mi popatrzeć, jak tworzą swoje pyszności. Nieważne, czy to Beskidy, Laos, Peru czy Australia. Nie wiem, skąd mam ten pęd do jedzenia, podejrzewam, że z nie do końca uświadomionego hedonizmu, nieposkromionego apetytu na życie. Z Australii przywożę najwięcej kuchennego żelastwa. Palniki, czajniki billy, żeliwne płyty pod steki, tostery i inne „buszowe” gadżety, których u nas nie ma. Bawię się nimi podczas wypadów w dzikie ostępy Polski, Słowacji, Ukrainy i Rumunii.

Proste rzeczy smakują najlepiej. Rację mają buddyjscy mnisi, którzy potrafią zachwycić się kawałkiem suchego chleba bez jakichkolwiek dodatków. Im więcej składników i przypraw, tym większe ryzyko, że przedobrzymy, zabijemy smak poszczególnych składników dania. Najlepiej, by za przyprawianiem szło doświadczenie, porównywalne z doświadczeniem mistrzów na przykład kuchni dalekowschodnich.

W buszu generalnie smakuje wszystko i w niemal każdym zestawieniu. Najbardziej obfita i oczekiwana jest obiadokolacja, w krajach anglosaskich nazywana dinner. Po ośmiu–dziesięciu godzinach jazdy, upału, przygód, kiedy wreszcie znajdujemy miejsce na biwak i kiedy drastycznie spada temperatura, nasze żołądki błagają o ciepłą strawę i o to, by było jej jak najwięcej. Wieczorem jest czas na relaks, na to, aby usiąść przy ognisku, spokojnie zjeść i pogadać. I od ogniska trzeba zacząć. Często powtarzam swojej załodze:

– Kiedy dojedziemy, to najpierw rozpalimy ogień.

I tak to właśnie wygląda: po wybraniu miejsca na biwak ustawiamy samochody i ruszamy po chrust. Po półgodzinie mamy stertę drewna, która wystarczy do rana.

CANNING STOCK ROUTE, AUSTRALIA ZACHODNIA

Rano nawet nie muszę na nowo rozpalać ognia, wystarczy, że dołożę kilka drew do niby już wygasłego ogniska, machnę trzy razy kapeluszem i ogień znowu płonie. Drewno w australijskim buszu leży niemal zawsze kilka kroków od ogniska. Jest go nawet na pustyni pod dostatkiem. Siekierą się go jednak nie porąbie. Najlepsza jest maczeta, za pomocą której kolejnymi uderzeniami można ukruszyć większe fragmenty. Drewno jest twarde i suche, dlatego kaloryczność ma znacznie większą od tego z europejskich lasów.

Woda w blaszanym czajniku billy, który jest na wyposażeniu każdego szanującego się buszmena, wrze po trzech minutach. Szybciej niż w czajniku elektrycznym. Billy swój początek zawdzięcza puszkom po mięsie. Po opróżnieniu wystarczyło je umyć, zrobić ucho z kawałka drutu, który zawsze był pod ręką, i powstawał garnek. Współcześnie używane czajniki billy mają elegancki dzióbek i są produkowane w… Chinach.

Przed zagotowaniem wody wrzucam do czajniczka kilka listków eukaliptusa i dwie torebki herbaty. Aby aromat rozszedł się równomiernie, muszę wykonać kilkanaście energicznych obrotów czajnikiem, uważając, aby wrzątek przypadkiem nie wylał mi się na głowę. Jednak rano, szczególnie na pustyni, podstawą jest kawa. Pomaga się obudzić i przyspiesza niemrawe ruchy. Najlepiej wypić na zapas dwie, ponieważ przed nadchodzącym upałem trzeba dobrze nawodnić organizm.

Do kawy najlepsze są tosty z ogniska. Między dwie kromki chleba wkładam plaster żółtego sera i vegemite, australijski specjał. Nawet kilkunastodniowy ser przewożony kilka dni w rozgrzanym samochodzie nadaje się do konsumpcji. Takie podróże mu tylko służą: z każdym dniem dojrzewa do tostów. Robię je za pomocą ogniskowego tostera, zwanego często w Australii jaffie-maker. To nic więcej jak metalowa, zamykana foremka z uchwytem.

Vegemite natomiast to wyciąg z drożdży, pasta bardzo bogata w witaminę B. Jest słona, w konsystencji podobna do masła orzechowego, pachnie i smakuje nieco jak maggi i ma niewielu amatorów poza Australią. Każdy kierowca pociągu drogowego, każdy farmer i każdy myśliwy ma vegemite zawsze pod ręką. W moim przypadku, po braku miłości od pierwszego wejrzenia i kilku bardziej udanych flirtach, stałem się nałogowcem, vegemistą. Vegemite to ikona Australii. Pasta jest dostępna w słoikach i tubkach. Podróżujący po świecie Aussie mają ją niemal zawsze ze sobą.

Kilka lat temu zabrałem vegemite do Peru. Podczas pierwszego śniadania w Limie, w hotelowej kafejce, położyłem na stole żółtą tubkę. Podeszły do mnie dwie Australijki i zapytały:

– Z jakiego miasta przyjechałeś?

– Z Bielska-Białej – odpowiedziałem, siląc się na australijski akcent.

– Gdzie to jest? – pytały dalej, licząc, że usłyszą, iż to jakaś dziura w stanie Wiktoria.

– To piękne miasto, leży na południu Polski, w Europie – odparłem z nutką satysfakcji w głosie.

– To skąd masz vegemite, mate?

Australijskie wino

Tutejsze wino z łatwością zdobywa świat, niwelując skutecznie francuską dominację w Europie. W Australii, prócz butelek, sprzedawane jest w tak zwanych kaskach (casc), czyli kartonowych pudełkach (2–3 l) z kranikiem, które w buszu sprawdzają się najlepiej. Australia winem płynie. Winne są temu podniebienia Europejczyków, którzy od kilku lat coraz chętniej sięgają po australijskie butelki. Powodów jest kilka, od mody na wina z Nowego Świata po niską cenę za doskonałą jakość. Winni są też Australijczycy. Sami z siebie kilkanaście lat temu porzucili piwo oraz mocniejsze trunki i masowo zaczęli pić miejscowe wino.

Pamiętam imprezy w Australii dwadzieścia lat temu. Przychodziło się w gości z butelką brandy lub kartonem piwa. No chyba że dom był typowo polski, wtedy mile widziana była dwukrotnie droższa od przeciętnej whisky polska wódka. Ale to właśnie piwo określało styl życia Australijczyka. Każdy stan miał swoje najlepsze „stanowe”. Do najbardziej wziętych tematów rozmów w pubach, szczególnie tych na skraju buszu, należały dyskusje nad wyższością jednego nad drugim. Kult piwa był w Australii tak silny jak w Czechach.

W 2002 roku osłupiałem, kiedy na sporym garden party, na ranczu Rocketa, na wspólnym stole pojawiły się zaledwie dwie butelki Jasia Wędrowniczka, żadnego piwa, za to kilkadziesiąt butelek wina. Wszystkie australijskie. To nie był znak ewolucji, ale gwałtownej rewolucji, zmiany upodobań i dynamicznego rynku. Pierwsze winnice w XIX wieku wyrosły wokół Sydney, ale szybko spaliło je słońce. Bardziej sprzyjający klimat winorośl znalazła w dolinie Barossa, koło Adelajdy, w Coonawarra i w okolicach Griffith.

– Od 1988 roku w przemyśle winiarskim mówi się o rozwoju w tak zwanym tempie australijskim. Dziś marki z tego kontynentu, nie tylko z Barossa, można znaleźć niemal w każdym polskim supermarkecie i we wszystkich winotekach – opowiadała na party Dorota, zajmująca się eksportem australijskiego wina do Polski.

– Najlepiej zadomowił się szczep shiraz, dziś ikona australijskiej kultury wina. Mocne, niezwykle bogate w ekstrakt wino doskonale pasuje do dań z wyjątkowej tutaj wołowiny, a jeszcze bardziej do kangurzego mięsa – wtrąciłem.

Najczęściej odwiedzam winiarnie regionu Margaret River w Australii Zachodniej. W 2009 roku znalazłem tam wyjątkowo pyszny shiraz pochodzący z niewielkiej organicznej winiarni. Właściciel zdradził, że nie używa żadnych nawozów do produkcji winogron, pozostaje pod ścisłą (czytaj: niezapowiedzianą) kontrolą Związku Winiarzy. Rok wcześniej jego wyrób zdobył złoty medal na międzynarodowym konkursie win organicznych w Nowej Zelandii.

Lunch w Outbacku to zazwyczaj puszki i owoce, w drodze nie ma czasu na ceregiele. I dużo, bardzo dużo płynów. Najlepiej gaszą pragnienie woda i piwo, jeśli jest dobrze schłodzone. Piwo zajmuje jednak zbyt wiele miejsca i towarzyszy nam wyłącznie w pierwszych dniach podróży. W czasie wyprawy szlakiem Canninga mieliśmy przytroczoną na zderzaku parcianą torbę z wodą. Bezpośrednio po nalaniu wody z torby trochę kapało, ale po godzinie uszczelniała się pod wpływem płynu. Podobne wynalazki widziałem w Algierii na Saharze, tyle że tamte torby były zrobione ze skóry zwierząt. Nawet niewielka prędkość, z jaką się poruszaliśmy (do dwudziestu kilometrów na godzinę), powodowała lekkie schłodzenie cieczy w torbie. W pustynnym upale woda ciut chłodniejsza od powietrza przynosi ulgę, to rarytas.

Obiad, czyli kolacja, jest przez nas celebrowany. Cały dzień czeka się na wyżerkę. Jemy niezdrowo, bo za dużo, za to bardzo smacznie. Zwykle zabieramy ze sobą do buszu na pierwszy dzień steki wołowe. Spróbuję tu przybliżyć bardzo skomplikowany przepis na najbardziej klasyczny stek à la Outback. Nie należy się martwić brakiem patelni, wystarczy metalowa, okrągła podkładka pod podnośnik (minimum trzydzieści centymetrów średnicy), która jest elementem wyposażenia każdego samochodu terenowego w interiorze. Do dzieła! Najpierw rozpalamy ognisko. Odpowiednią temperaturę i ilość żaru mamy już po kilku minutach. Następnie trzeba trzech minut na rozgrzanie metalowej płyty. Mięso rzucamy na blachę i pieczemy od sześciu do ośmiu minut (soczysty lub mniej krwisty) z jednej strony, tyle samo z drugiej i stek gotowy. Broń Boże żadnych przypraw, nawet soli! Oczywiście, jeśli chcesz zepsuć smak mięsa, możesz sypać, co chcesz i ile chcesz, ale pamiętaj, że wołowina australijska (nie wspominając innych gatunków tamtejszych mięs) należy do najpyszniejszych na świecie. Mięso pochodzi od zwierząt niemal zupełnie dzikich, wypasanych na pastwiskach w buszu, na ekstensywnych farmach o powierzchni naszych województw. Krowy te nie są dokarmiane paszami. Moja teoria głosi, że jakość mięsa jest wprost proporcjonalna do piękna widoków, które rejestrują oczy zwierząt. Im piękniejszy, dzikszy, rozleglejszy i bardziej urozmaicony teren farmy, tym lepsze mięso. Najbardziej znaną rasą bydła jest Santa Gertruda. Spotykałem je w buszu wielokrotnie. Największy przepęd tych krów w Australii wiedzie szlakiem Oodnadatta. Krowy, aby przeżyć, codziennie pokonują dziesiątki kilometrów i jedzą tylko to, co znajdą w buszu. Smyczą jest dla nich wodopój, do którego zawsze muszą wrócić. Z tego powodu ich mięso jest chude, zdrowe i nadzwyczaj smaczne. Australia pozostaje wolna od wirusa BSE (choroby wściekłych krów).

Przy odrobinie wysiłku mógłbym w Polsce być wegetarianinem (mięso jem raz w tygodniu), w Australii – nigdy. Jakość tamtejszej wołowiny czy baraniny jest stokroć wspanialsza niż polskich mięs.

Na upieczony stek kładę plasterek ananasa z puszki i każdy kęs popijam czerwonym shirazem. To proste, a zarazem wykwintne danie. Nikogo nie muszę chyba przekonywać, że w nadzwyczajnych okolicznościach przyrody mięso najlepiej smakuje jedzone bez pomocy sztućców. Palce lizać! Bardziej samotnym w buszu przyjazna będzie, podobna do patelni, łopata. Przy jej użyciu można piec stek, co wielokrotnie praktykowałem.

Zaszczepiłem wśród moich australijskich kolegów jedzenie kultowej potrawy moich przodków z Podbeskidzia: duszonek. Australijskie żeliwne garnki do kucharzenia w buszu nadają się idealnie do jej przyrządzenia. To proste danie jest niezwykle smaczne. W garze układam naprzemiennie warstwy ziemniaków, boczku z kiełbasą, siekanej cebuli i kapusty. Przyprawiam tylko solą i pieprzem. Całość wkładam do żaru ogniska i piekę w australijskim buszu trzydzieści minut, w Polsce trzy kwadranse. Jest to wyjątkowo smakowite danie, więc zawsze planuję podwójne porcje dla każdego. Rocket twierdzi, że zna tę samą potrawę ze Śląska, z dodatkiem śledzi. Moja kulinarna wyobraźnia tego jednak nie obejmuje.

STEAK ON A SHOVEL

Zdarza się też, że w zaprzyjaźnionych gminach aborygeńskich lub na farmach dostajemy steki z wielbłąda, dzikiej kozy czy kangura. W gminie Kunawarritji Aborygeni poczęstowali nas mięsem z wielbłąda. Dostaliśmy kiedyś od nich kawał mięsa z kością, który ważył pewnie z dziesięć kilogramów. Usmażony na barbecue miał delikatny smak, nieco podobny do naszej wieprzowiny.

W odludnym Oodnadatta Rocket zlustrował sklepową zamrażarkę i znalazł tam kangurze ogony. Za dziesięć dolarów kupiliśmy jeden na spróbowanie, a spotkany Aborygen dorzucił nam do tego pięciokilogramowy połeć świeżej kangurzyny. To ciemne mięso wymaga precyzyjnej obróbki. Niezwykle chude i bardzo smaczne nie przypomina żadnego ze znanych w Polsce mięs. Polecają je dietetycy. Jak pisałem, Australijczycy rzadko je jedzą, bo kangur jest dla nich ikoną kraju, zwierzęciem herbowym, jak nasz orzeł.

Podobne problemy mieli moi koledzy: Belka, Czekoladowy Joe i Chudy. Kiedy zaproponowałem kangura, najpierw się zdziwili, że takie mięso można w ogóle w Australii jeść, a potem z niesmakiem odmówili. Wziąłem ich sposobem. Kupiłem w supermarkecie mielone mięso, podsmażyłem z cebulką, doprawiłem specjalnym zestawem przypraw i ziół z buszu oraz zagęściłem zupą pomidorową marki Rosella. To niezwykłej jakości produkt – zupa z puszki, a smakuje lepiej niż u mamy, rewelacja! Koledzy zjedli, dwukrotnie prosząc o dokładki. Nie musiałem pytać, widziałem, że im smakuje. Odczekałem godzinę i powiedziałem im, że właśnie trawią kangura. Myślałem, że mnie pozabijają. Dwa dni później Chudy nieśmiało zapytał, kiedy będziemy blisko cywilizacji, bo miałby ochotę na powtórkę.

– To po co zabraliśmy tyle puszek z wołowiną? – pytałem retorycznie.

Swoją drogą puszka stała się moją menażką już na pierwszej wyprawie do buszu. Sam to wymyśliłem i zaszczepiłem innym. Szkoda wody na mycie naczyń, lepiej zjeść z opróżnionej wcześniej puszki i zgnieść ją pod butem. I tak każdego dnia, jak długo służyło nam puszkowe żarcie i nie mieliśmy świeżej alternatywy.

Kiedyś daliśmy się skusić i kupiliśmy kangurzy ogon w sklepie w jednej z gmin aborygeńskich. Skorzystaliśmy z receptury tubylców. Za mistrza patelni, która była zupełnie niepotrzebna, robił Rocket.

– Musimy wyczyścić skórę z resztek włosów i upiec ogon w żarze ogniska, w folii – zarządził.

Ogon oskrobał Belka, szło mu całkiem nieźle, bo mięso było jeszcze częściowo zamrożone. Rocket zawinął je w folię aluminiową i z wielkim pietyzmem obsypał żarem. Siedzieliśmy przy ognisku jeszcze ponad godzinę, kiedy zaordynował:

– Powinien już dojść.

Ogon okazał się jednak jeszcze twardy. Było późno i każdy z nas chciał iść spać.

– Żar jest niewielki, w sam raz dojdzie nam na śniadanie – oznajmił Rocket i zakopał pakunek jeszcze głębiej w gasnącym żarze.

Nad ranem był pierwszy przy ognisku. Zdziwiony odrywał kawałki folii i szukał mięsa w środku. Wyparowało?

– No worries, mate, ogon zdematerializował się, zmienił stan skupienia i tyle. Jesteśmy świadkiem poważnego doświadczenia z pogranicza fizyki kwantowej – żartowałem.

Rocketowi jednak często udaje się zrobić coś smacznego, a jego chlebem zawsze się zachwycam. Po latach także opanowałem tajniki wypieku. Zabieramy ze sobą do buszu mieszankę gruboziarnistej mąki, sproszkowanych drożdży i różnych ziaren: dyni, siemienia lnianego, kminku, słonecznika i sezamu. Zarobione ciasto wkładamy do żeliwnego garnka, stawiamy blisko ogniska i zostawiamy do wyrośnięcia. W tym czasie musimy zrobić „piec chlebowy”. W pobliżu ogniska wykopujemy dziurę o głębokości i średnicy trochę większej od garnka. Kiedy ciasto wyrośnie, na dno pieca wsypujemy warstwę żaru, wkładamy garnek, przykrywamy go pokrywką i dokładnie obsypujemy żarem z wierzchu i po bokach. Po godzinie chleb jest gotowy, ale najlepiej smakuje nad ranem. Bez masła i innych zbędnych dodatków. Niebo w gębie!

WARAN, NAJCZĘŚCIEJ NAZYWANY GOANNA. ROSOŁU Z NIEGO NIE BĘDZIE

Znam jeszcze przepis na rosół z warana. Potrzebny jest sporych rozmiarów kocioł. Trzeba zagotować w nim wodę, wrzucić sprawione mięso, zużyty but farmerski, lekko posolić i dodać szczyptę pieprzu. Gotować trzy dni i trzy noce, po czym warana rzucić psom dingo, a but skonsumować.

Bardziej przyswajalnym przez organizm dorosłego Europejczyka mięsem jest stek z krokodyla. Nie polecam jednak polowania, a to z dwóch powodów. Po pierwsze krokodyl jest niezwykle silny (potrafi poradzić sobie nawet z bawołem) i diabelnie szybki (na lądzie osiąga prędkość trzydziestu kilometrów na godzinę). Po drugie jest pod ochroną. Można go zabić tylko we własnej obronie i jeszcze trzeba wiedzieć, jak to zrobić oraz mieć refleks. Mięso z kroke’a, jak najczęściej zwą go Australijczycy, można kupić u rzeźnika, najlepiej szukać takiego w pobliżu krokodylich farm. Steki marynuje się w soku z limonek, sosie sojowym, rumie i smaży z cebulką oraz pieczarkami. Podobno tak przyrządzona gadzina smakuje lepiej od wspomnianej wcześniej.

Nie zawsze niestety można zdobyć kawałek jakiegokolwiek mięsa. Czasami trzeba sobie poradzić, znając tajniki spiżarni buszowej (bush tucker). Najbardziej pożywne wydają się witchetty (witjuti) grubs, tłuste robaki wykopywane spod akacji. Żywią się wyłącznie drewnem. Nie brzmi to zachęcająco, ale to skuteczny sposób na uzupełnienie niedoborów białka. Robaki żyją pod ziemią w norkach w systemie korzeniowym. Na powierzchni niemal zawsze jest ślad ich bytności: dziurka obsypana trocinami prowadząca do gniazda. Trzeba tam włożyć giętki, cienki drut i zakręcić nim kilka razy, a wtedy wyjdą same. Osiągają do dwunastu centymetrów długości, wyglądają jak larwy, czyli paskudnie, ale smakują wybornie. Najlepiej upiec je jak ziemniaki, w gorącym popiele. Wbrew pozorom są prawdopodobnie jednym z najbardziej pożywnych i najbardziej czystych białek dostępnych w buszu.

Jeszcze innym pomysłem na uzupełnienie białka są muchy. To z ich powodu w buszu trzeba wstawać przed wschodem słońca. Jeśli prześpisz „budzik” porannych ptaków, śniadanie zjesz z muchami. Tak się stało nieraz, ale ten jeden, blisko Alice Springs, będę pamiętał chyba zawsze. Po imieninach Jurka Adamuszka pospaliśmy prawie do wpół do siódmej. Śniadanie powstawało w bólach, z resztek z poprzedniego dnia – taki śmietnik, przegląd psujących się produktów. Było trochę gotowanych ziemniaków, resztki boczku z puszki, jakaś soja z konserwy, całość związana kilkoma jajkami. Jeszcze przed smażeniem musieliśmy pozakładać siatki na twarze, bo miliony much siadały nam i na czołach, i na innych pachnących fragmentach ciał. Wpadały też do wielkiego woka, w którym smażyła się strawa na przywitanie dnia.

– Zjemy dziś z muchami – rzucił znad ogniska Belka.

– Gadanie, parę skrzydlatych doda smaku – odparłem zajęty strojeniem stołu, nie zaglądając do woka.

– A ja ci mówię, że są wśród nas wegetarianie – kontynuował mieszanie.

– Nie wygląda to dobrze, ale zjemy, mamy dwie godziny spóźnienia według Jaśnie Słońca – dodałem i wreszcie spojrzałem na patelnię.

STRZELECKI TRACES EXPEDITION

Kiedy towarzystwo zeszło się do michy i wszyscy zajrzeli do środka, popatrzyliśmy na siebie w milczeniu. Spojrzenia chłopaków padły na mnie, szefa kuchni, choć nie ja dziś pichciłem.

– Panowie, trochę wyobraźni. Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego. Potraktujcie te dodatki jak większe ziarna źle zmielonego pieprzu. Smacznego! – zaprosiłem.

W potrawie było na oko kilkadziesiąt much, niektóre skrzyły się jeszcze, inne były lepiej usmażone. Nikt nie odmówił posiłku, choć jedliśmy raczej w milczeniu. To była jedna z tych chwil, kiedy nasza załoga integrowała się wokół ważnej sprawy. Polskich much nie próbowałem, ale te australijskie są super, nawet jeśli ich delikatne skrzydełka lekko chrzęszczą między zębami.

W Outbacku nie ma żartów. Zaledwie godzinna ulewa może uwięzić podróżników na kilka, a nawet kilkanaście dni. Pomimo że zabieram zawsze dwa razy więcej żywności, niż potrzebuję, może się zdarzyć, że jej zabraknie. I co wtedy? Wtedy przydaje się winchester, ale bardziej skutecznym sposobem pozyskania żywności jest zbieranie pustynnych jagód. I tu, podobnie jak z grzybami w Polsce, potrzebna jest odpowiednia wiedza. Bush tucker, wymawiane w Australii jako „busz taka”, oznacza aborygeńską mądrość dotyczącą roślin i zwierząt w buszu: które są jadalne, które mają właściwości lecznicze. Busz to skarbnica ziół, przypraw, grzybów, owoców, kwiatów i warzyw nierozpoznawalnych dla niewtajemniczonego.

W ostatnich latach doceniono wiedzę tubylców i nastąpił lawinowy wzrost zainteresowania tymi darami, swoisty powrót do natury. Rośliny z buszu zawędrowały do słoików w postaci konfitur, a także do galaretek, mięs, napoi chłodzących. A przede wszystkim do aptek. Produkty sygnowane jako autentyki produkowane przez Aborygenów są rozchwytywane.

Bardzo bogaty w witaminy ginger willy wygląda jak groszek i zachwyca gorzko-miodowym posmakiem. Pomidory pustynne (desert tomato) przypominają skrzyżowanie jabłka z melonem, bywają jednak zdradzieckie – ich nasiona są śmiertelnie trujące! Przed zjedzeniem owoc trzeba rozkroić, a nasiona dokładnie usunąć. Zaparzone liście lemon myrtle z powodzeniem zastąpią herbatę z cytryną, a upieczone w ogniu, bogate w tłuszcz i białko orzechy candle są wyjątkowo pyszne i utrzymają nas przy życiu przez kilka dni. Z tymi ostatnimi też trzeba uważać, bo świeże powodują wymioty i ciężkie zatrucie.

EL QUESTRO, KIMBERLEY, AUSTRALIA ZACHODNIA

Owoce boabu (australijski kuzyn baobabu) mogą służyć jako konserwy, wytrzymają nawet kilka lat i choć nie są specjalnie smaczne, nasz organizm będzie je tolerował. Korzenie tego dziwoląga są jadalne i mają dziesięciokrotnie więcej witaminy C niż pomarańcze. Są chrupkie, konsystencją przypominają jadalne kasztany, a w smaku marchewkę. Liście boabu to doskonały dodatek do sałatek. Aborygenom to drzewo jednak kojarzy się niekoniecznie pozytywnie. Jego wydrążony pień służył jako tymczasowe więzienie, gdzie Aborygeni byli przetrzymywani przez noc w drodze do sądów w Derby i Wyndham. Sędziwe osobniki boabu mają po półtora tysiąca lat, są najstarszymi roślinami w Australii, jednymi z najstarszych na świecie.

Dla mojego syna Kuby, który jest diabetykiem, kupuję specjalną mieszankę ziół na bazie nasion akacji. Reguluje ona przemianę materii i wyrównuje poziom cukru. Olejek do masażu z nasion drzewa herbacianego ma uwodzący zapach i nie jest tani. Aborygeni sprzedają go niemal wyłącznie w swoich sklepach, najczęściej w parkach narodowych.

Owoce, warzywa i orzechy z australijskiego buszu mają niepowtarzalny smak. Trzeba być jednak ostrożnym i zbierać tylko te, co do których mamy całkowitą pewność, że są jadalne. Odpowiednie kursy bush tucker prowadzą Aborygeni i nieliczni biali, którzy posiedli ich wiedzę.

ANARCHIA KSIĘSTWA HUTT RIVER
Suplement 2019

KSIĄŻĘ LEONARD SPRAWDZA OSOBIŚCIE AUTENTYCZNOŚĆ PASZPORTU

W obliczu politycznego terroryzmu, łamania fundamentalnych praw, narodowo-międzynarodowych eksperymentów pachnie kryzysem państwowości. Miast kontestować rządy kolejnych „patriotów”, może lepiej utworzyć własne państwo, doprowadzić do secesji i, układając dobre relacje z macierzą, żyć w swoim?

Niewielu monarchów chciałem odwiedzić. Zaledwie dwóch. Kiedy wreszcie dotarłem do Dharamsala, tak zwanej Małej Lhasy, siedziby Tybetańskiego Rządu na Uchodźstwie, Ocean Mądrości XIV Dalajlama był akurat w sejmie na Wiejskiej. Niezborność czasoprzestrzeni jest u mnie pochodną ignorancji newsowej – od ponad dwudziestu lat nie oglądam i nie słucham serwisów informacyjnych. Audiencji u Jego Świątobliwości z własnej winy nie dostąpiłem. Natomiast drugiego męża stanu odwiedziłem parokrotnie i za każdym razem spotykałem się z miłym przyjęciem.

Książę Leonard był głową drugiego największego państwa na kontynencie australijskim. Utworzył je sam. Jak?

„Najpierw trzeba otworzyć umysł i napatrzyć się w gwiazdy”.

Tak zrobił Leonard George Casley, rolnik z Australii Zachodniej, któremu w 1969 roku rząd stanowy drastycznie zmniejszył limit zakontraktowanej pszenicy. Oznaczało to, że Casley sprzedałby zaledwie półtora procent plonów, co mogło doprowadzić jego farmę do plajty. To była propozycja do odrzucenia, toteż ją odrzucił, ale jej absurdalność zirytowała go na tyle, że wypowiedział urzędasom wojnę. Jeden człowiek przeciwko rządom Australii Zachodniej, Australii i Wielkiej Brytanii.

Analityczny, matematyczno-astronomiczny umysł, odwaga, wyobraźnia i pewność siebie poprowadziły go ku zwycięstwu. Dość szybko opracował strategię secesji swojej posiadłości od Związku Australijskiego, bo tak nazywa się największe państwo na najmniejszym kontynencie. Wczytał się w konstytucję, prawo międzynarodowe, stał się autorytetem w przepisach podatkowych, ekspertem od tego, jak ich – bez sankcji – nie płacić. Obstawiał, że jego pisma słane tu (do władz stanowych) i tam (do federalnych) pozostaną bez odpowiedzi. Najpierw były protesty, prośby o uchylenie limitu, nieco później deklaracja dotycząca proklamowania niezawisłego państwa. Nie odpowiadając oficjalnie na jego pisma, potraktowali przyszłego monarchę jak nieszkodliwego wariata. Nieoficjalnie się z tego śmiali. Tak, już wtedy sprawa wywoływała spory szum medialny. Według obowiązującego starego prawa brytyjskiego rząd miał dwa lata na odpowiedź dotyczącą deklaracji Casleya. Ze swego prawa jednak nie skorzystał, co skutkowało legalizacją statusu nowego państwa z datą 21 kwietnia 1972, nigdy formalnie przez Canberrę i Perth nieuznanego.

KSIĄŻĘ LEONARD: „JEŚLI WYŚLECIE TU ARMIĘ ZGODNIE Z PRAWEM KONSTYTUCYJNYM, BĘDZIE TO OZNACZAĆ, ŻE UZNAJECIE KSIĘSTWO JAKO ODRĘBNE PAŃSTWO”.

Niemniej Księstwo Hutt River istnieje nieprzerwanie od pół wieku. Ma powierzchnię siedemdziesięciu pięciu kilometrów kwadratowych, porównywalną do wyspy Hongkong (nieco większy jest Płock). Ziemie księstwa obejmują pofałdowane wzgórza pól uprawnych i kwiecistych w sezonie łąk. Książę Leonard, piewca ochrony środowiska, miał w swoim państwie Jezioro Początku, Górę Secesji, Jezioro Spokoju i Dziki Kanion. Planował ekspansję terytorialną – marzył mu się dostęp do morza, do Oceanu Indyjskiego (dwadzieścia kilometrów od swoich obecnych granic) i wchłonięcie (czytaj: wykupienie) części ziem Parku Narodowego Kalbarri. Książę wiedział, że nie może zasypiać gruszek w popiele, że aby przetrwać, musi umacniać status swego państwa. Zgłębiał księgi i szukał kolejnych luk. W konwencji genewskiej znalazł zapis: „Każdy kraj, który niepokonany przetrwa stan wojny, zostaje automatycznie uznany za suwerenny”. Drugiego grudnia 1977, odpowiednimi dekretami skierowanymi do władz federalnych w Canberze, wypowiedział Związkowi Australijskiemu wojnę i po trzech dniach ją odwołał. Dla rządu stawał się coraz mniej śmieszny, a coraz bardziej skuteczny. Do roku 1977 księstwo było monarchią absolutną, później (do dziś) monarchią konstytucyjną z gabinetem rządzącym na czele, czyli – do niedawna – Korona Księcia Leonarda i książęta, siedmioro dzieci księcia – czterech synów żyjących ze swoimi rodzinami w księstwie i trzy córki, których rodziny mieszkają w Perth. Książęcy fundament rodziny umacnia dwudziestu dwóch wnuków i ponad trzydziestu prawnuków założycielskiej pary książęcej.

Zabawa trwała latami. Książę napierał, nie cofnął się nawet o krok. Doprowadził do uwolnienia obywateli księstwa spod pręgierza australijskich podatków, wprowadzając własny, wysokości pół procenta. Tak, wydaje się to nieprawdopodobne, ale oficjalnie mieszkańcy Księstwa Hutt River jako nierezydenci Australii są zwolnieni z podatku. Mniej oficjalnie są zobowiązani do dowolnej daniny, „prezentu” na rzecz „sąsiedniego” hrabstwa, które jest administracyjnym odpowiednikiem naszego powiatu.

Księstwo ma swoje symbole: flagę, herb, sztandar z napisem „Hańba znaczy śmierć”, hymn (It’s a Hard Land skomponowany przez gitarzystę rockowego Keitha Kerwina) i motto („Póki oddycham – mam nadzieję”). Książę Leonard powołał własną pocztę (wydawane przez nią znaczki są rarytasem wśród kolekcjonerów), ustanowił walutę – dolar Hutt River (w Hongkongu jest ponoć wymienialny!), naziemną armię, flotę morską (pod banderą Hutt River pływa wiele jednostek) i pokojowe siły powietrzne (w służbie jest jeden prywatny samolot, dolatujący z sąsiedztwa, czyli „z zagranicy”). Księstwo sprzedaje obywatelstwa. Za jedyne trzysta dolarów można otrzymać paszport ważny pięć lat, w wielu krajach podobno respektowany. Zdalnych, głównie zamorskich, obywateli jest już ponad piętnaście tysięcy, tych stacjonarnych, na ziemiach księstwa – około trzydziestu. Książę Leonard nawiązał liczne kontakty dyplomatyczne, mianował kilkudziesięciu konsuli poza granicami i we wszystkich stanach Australii. Jednym z nich od 1980 roku była Daniela Farley, Australijka polskiego pochodzenia. Monarcha planował budowę lotniska międzynarodowego ze strefą wolnocłową i otwarcie bram… raju podatkowego.

Siódmego dnia siódmego miesiąca 2013 księżna Shirley, przeżywszy na tej ziemi osiemdziesiąt pięć lat, udała się w inny wymiar spraw. Książę Leonard bardzo to przeżył, a kondolencje napływały z całego świata. Jej pomnik wznosi się u stóp kaplicy Nain, która dumnie nosi jej imię. Dwa lata wcześniej sprzedał dwie otrzymane w darach limuzyny rządowe (mercedesa i rolls royce’a), a za uzyskane środki wybudował „kosmiczne” Sanktuarium Edukacyjne im. Księżnej Shirley.

Co łączy Księcia Leonarda z Dalajlamą? Pociąg do nauk ścisłych w relacji do spirytualizmu. Własną ścieżkę na tym polu zacząłem wydeptywać po lekturze książki Nowa fizyka i kosmologia. Rozmowy z Dalajlamą stanowiącej zapis rozmów głowy państwa i religii z elitą współczesnych fizyków badających subtelne stany mechaniki kwantowej. Dalajlama pyta, stara się zrozumieć nieprawdopodobne zawiłości natury kwantowej i łączy to z filozofią swojej religii. Zbieżności buddyjskiej metafizyki z filozoficznymi implikacjami współczesnej fizyki i kosmologii okazują się zaskakujące.

Książę Leonard stworzył podstawy własnej teorii duchowości w relacji z matematyką natury i tak zwaną fizyką czystą. Wyniki swych badań i przemyśleń opublikował w pracy Wrota natury duchowości świata. Miał też okazję zaprezentować je setkom biskupów w Watykanie w 1999 roku. Przybył tam na zaproszenie Josyfa Slipyja, grekokatolickiego patriarchy Kijowa i Halicza. Na pamiątkę tego spotkania Książęca Poczta wydała okolicznościowy znaczek pocztowy, na którym obok wymienionego wyżej znalazła się podobizna księcia Leonarda. To unikalny, jedyny taki przypadek, kiedy na znaczku obok papieża i patriarchy figuruje inny mąż stanu. Znaczek został wydany legalnie, z odpowiednimi zezwoleniami stron uwiecznionych.

Teoria duchowości księcia Leonarda ma fundament numerologiczny. Liczby przypisał podstawowym pojęciom z czasów kreacji świata (duch, energia, światło, woda, tlen, grawitacja itp.), a także zwierzętom i ludziom. Jak? Na podstawie porządku alfabetycznego liczby generowane są dzięki nieskomplikowanym „równaniom wszechświata”. Tu pojawia się intrygująca stała 10989, tak zwany Kod Budowy Natury, zwana też Cząstką Boga, rozumiana jako najmniejsza istniejąca we wszechświecie porcja energii. Tak powstałe liczby referują częstotliwości energii, którymi fotony, inne mikrocząstki i kody DNA chadzają na sekretne spacery.

Osiemdziesięciostronicową książkę trawiłem długo i po głębokim namyśle uważam, że jej autor wierzy w to, co stworzył! Choć dla wielu może to być… wędrówka w busz wszeteczny. Myślę, że z takiej diagnozy byłby książę zadowolony. Jego teoria zdaje się sięgać korzeniami do lat sześćdziesiątych. Świadczy o tym jeden z listów z Wydziału Astronomii Uniwersytetu Indiana w USA, w którym czytam: „Panie Profesorze Casley, pragniemy Panu pogratulować publikacji dotyczącej relatywizmu i Układu Słonecznego. Wierzymy, że wniósł Pan fundamentalny wkład na tym polu od czasów Kopernika” (tu data 4 stycznia 1963, pieczęcie UI i podpisy naukowców).

Do Principality of Hutt River dojeżdżam zwykle od Kalbarri, sennego miasteczka nad Oceanem Indyjskim w Australii Zachodniej, bezpiecznej sypialni dla seniorów ze stolicy stanu, Perth, leżącej stąd prawie sześćset kilometrów na południe. We wrześniu 2015 zajrzałem do informacji turystycznej Kalbarri w poszukiwaniu numeru telefonu, by zapowiedzieć się na audiencję u księcia. Zostałem poczęstowany ulotką.

„A więc już nie są w stanie wojny, współpracują, to dobrze” – pomyślałem. Jeszcze wcześniej pytałem o numer HRP w Coral Bay, powiedzmy sąsiedniej atrakcji turystycznej, choć w Australii oznacza to często odległość rzędu setek kilometrów. Nikt tam o księstwie nie słyszał, a kiedy trochę poopowiadałem, odniosłem wrażenie, że słyszą we mnie nieszkodliwego wariata.

Głos w telefonie był jak zwykle życzliwy, ale to nie był książę Leonard, obstawiam, że jego syn Graeme. Moje radiowe ucho nie miało wątpliwości. To zaledwie sześćdziesiąt kilometrów na południowy wschód od Kalbarri. Trzeba jednak pilnować mapy i znaków na drodze, bo wiodące do celu szutrowe drogi dziwnie się wiją i zaplatają. Jazda zajęła mi półtorej godziny, z przerwami na fotografowanie kwiatów o wdzięcznej nazwie kangurza łapa, które rosną bezczelnie przy samej drodze. W Nain, czyli stolicy księstwa, powitała mnie obszerna brama wjazdowa, która tym tylko różni się od innych wiodących na farmy w interiorze, że zaprasza do wizyty w Księstwie Hutt River. Za bramą jest już jednak inaczej. Kilka budynków, w dalekiej przeszłości zapewne gospodarczych, wydaje się mieć od dawna zgoła inne przeznaczenie. Już samo otoczenie, wypełnione „pomnikami”, ekscentrycznymi rzeźbami, wywołuje ciepły uśmiech. Choć przybywa tu co roku sześćdziesiąt tysięcy przyjezdnych, jakoś nigdy, a byłem tu wcześniej trzy razy, nie trafiłem na tłok. Jeden, może dwa samochody. Nieumundurowany urzędnik (dziś książę Graeme) zapraszał do środka niepozornego budynku, w którym mieści się Urząd Gubernatora i poczta. Odprawa. Paszport jest prześwietlany, czyli badany na okoliczność autentyczności. Stempel wjazdowy, ekwiwalent wizy, jest bezpłatny, ale pamiątki w witrynach „biura paszportowego” już nie.

Tu mogę, ale nie muszę, wymienić pieniądze. Na widok trzech stempli HRP w moim paszporcie urzędnik obdarował mnie dziesięcioma dolarami HRP w różnych nominałach. Te jednak schowałem, a za książki, kawę i znaczki zapłaciłem australijskimi. Szukałem wzrokiem księcia, bo podczas poprzednich wizyt był obecny przy odprawie paszportowej. „Dwa tygodnie temu skończył dziewięćdziesiąt lat – pomyślałem. – Ma prawo do sjesty”. Zacząłem się jednak obawiać, że w ogóle się nie pojawi. Ostatni raz widzieliśmy się cztery lata temu – nocowałem wtedy na skromnym polu namiotowym na peryferiach stolicy. Pamiętam kolorowe papugi, które obudziły mnie, witając stado kangurów przychodzących o brzasku na łąkę na śniadanie. Pamiętam też, że kupiłem tu piękne, barwne korale wykonane z nasion eukaliptusa przez Aborygenów z plemienia Nunda – rdzennych mieszkańców ziem księstwa i przyległych.

Było samo południe, słońce stało nieruchomo niemal prostopadle nad moją głową. Zły czas na robienie zdjęć. Rozglądałem się, próbując ustalić, co się zmieniło od ostatniego razu. Z sąsiedniego budynku, mieszczącego Departament Historii, przywołała mnie zapraszającym gestem krucha ze starości, uśmiechnięta, niewielka postać księcia Leonarda. „A jednak jest!” – ucieszyłem się. Podszedłem bliżej, uścisnąłem wyciągniętą dłoń. W jego oczach tlił się życiodajny intelekt, iskra boża, której pozytywnie zazdroszczę. Oprowadził mnie po wnętrzu czegoś, co można nazwać muzeum lub izbą pamięci, ze ścianami i gablotami wypełnionymi półwieczną historią księstwa. Mówił cicho, gubiąc sylaby, ale dużo, trochę jak nakręcony. Trudno było zrozumieć. Od czasu do czasu zadawałem pytanie, nie mając pewności, czy wstrzelam się w wątek. Uśmiechał się, odpowiadał żartobliwie, bez głębokiego namysłu. Podziwiałem ten jego fantastyczny dystans do świata, do siebie i swojej bajki. W jego towarzystwie odczuwało się ciepłą bliskość, chciało się go słuchać, nawet niewiele rozumiejąc. Pogratulowałem mu pięknego jubileuszu, życząc zdrowia i utrzymania monarszej władzy w takiej jak dotąd kondycji.

NA AUDIENCJI W PONADWYZNANIOWEJ KAPLICY IM. KSIĘŻNEJ SHIRLEY

– Jestem przygotowany na kolejne dziewięćdziesiąt lat – rzekł z uśmiechem w oczach. – Owszem, rozważam przejście na emeryturę, ale jeszcze nie teraz. Chciałbym dokończyć kilka projektów. Mam w głowie kilka następnych. Zweryfikuje je czas – dodał.

– Książę Leonardzie, jakie masz relacje ze Związkiem Australijskim? – pytałem.

– Niedobre. Jesteśmy w stanie wojny, być może wkrótce czeka nas duża bitwa – odparł, mieszając ironię z żartem.

– Chcą was najechać? – drążyłem.

– Wiele lat temu jeden ze starszych po tamtej stronie straszył mnie: „Możemy tu wysłać naszą armię”. Odpowiedziałem mu: „To przysyłajcie. Ale musicie pamiętać, że wedle Konstytucji Związku Australijskiego państwo może skierować armię tylko do strefy konfliktu objętej walkami lub zamieszkami. Jeśli wyślecie tu armię zgodnie z prawem konstytucyjnym, będzie to oznaczać, że uznajecie księstwo jako odrębne państwo. Wkrótce potem staniecie przed trybunałem międzynarodowym w Hadze za bezprawne zajęcie obcego terytorium. Więc lepiej o tym zapomnijcie. – Zawiesił głos, a po chwili kontynuował: – Od czterdziestu pięciu lat próbują mnie stąd wykurzyć i nigdy nie zaprzestaną. To jak trwająca trzy stulecia walka Hiszpanii o Gibraltar. My walczymy od czterdziestu pięciu lat – zakończył z goryczą w głosie.

Wśród dokumentów dostrzegłem kopie korespondencji. Przeczytałem: „Jego Ekscelencja Dr Ken Michael Gubernator Australii Zachodniej i jego małżonka dziękują księciu Leonardowi i księżnej Shirley z Księstwa Hutt River za zaproszenie na czterdziestą rocznicę secesji. Żałują, że nie mogą przybyć z tej okazji, i życzą pamiętnej, udanej uroczystości”. Nie wątpiąc w autentyczność dokumentu, przetarłem oczy ze zdumienia. „To już za wiele wzruszeń na jeden dzień” – pomyślałem.

Książę z uśmiechem zachęcał do wpisu w księdze pamiątkowej. Potem, nie pamiętając moich poprzednich wizyt, zaprosił mnie do Pokoju Herbacianego oraz do obejrzenia Ponadwyznaniowej Kaplicy im. Księżnej Shirley. Poprzednim razem, kiedy tu gościłem, nie miała jeszcze tego miana, a książę na tronie w pobliżu ołtarza pozował do zdjęć. Świątynię wypełniają ławki i malowidła łudząco podobne do tych w naszych kościołach. To jakby sceny biblijne, ale osadzone w tutejszym pejzażu, a występujące tu postacie mają twarze rodziny książęcej i przyjaciół z okolicy. Żadnych dziwactw, spokój i półmrok, przyjemny oddech chłodu od skwaru na zewnątrz. Trzeba było jednak na słońce wrócić i spróbować się zmierzyć z Sanktuarium Edukacyjnym, dla mnie nowym obiektem na książęcej ziemi. Tworzy go dziedziniec z okazałą bramą zdobioną posągami. We wnętrzu dominował obelisk z Kamieniem Światła. Oczywiście jest to kamień z historią, może aż nazbyt śmiałe nawiązanie do symbolu wielkiego kamienia, który wedle spisanej legendy, a wcześniej przepowiedni samego księcia, miał być odnaleziony „w trzecim dniu poszukiwań” przez jego synów na terenach, gdzie wcześniej rodzina wydobywała rudę miedzi.

Cokół okalający dziedziniec zdobią kiczowate plastikowe zwierzęta i tabliczki z liczbowymi Kodami Budowy Natury. Ponieważ w księstwie do picia podają tylko kawę, warto zaopatrzyć się w coś mocniejszego, bo ogarnięcie tego wszystkiego bez wspomagania nie przyjdzie łatwo, nawet jeśli ktoś zdążył pospiesznie przetrawić dzieło naukowe mistrza szarad. Tak, to miejsce jest materializacją teorii naukowej księcia Leonarda. Upewnia o tym zapraszający napis: „Wrota natury duchowości świata”.

– W zasadzie wszystko OK, jestem czy też raczej powinienem być w domu… – mamrotałem do siebie w upale.

Ostatni raz zawitałem tam w 2016 roku. Książę Leonard pokazał się na chwilę. Zamieniłem z nim kilka zdań, ale widziałem w nim odpływ energii, potrzebę odpoczynku, większej troski o własne zdrowie. Od dwudziestu lat chorował na rozedmę płuc. Rok później, w 2017 roku, abdykował ze względu na stan zdrowia. Suwerenne panowanie przejął syn, 62-letni Graeme Casley, który wcześniej został przez ojca gruntownie przeszkolony, namaszczony do tronu.

Dnia 23 lutego 2019 w wieku dziewięćdziesięciu trzech lat, w szpitalu Geraldton, książę Leonard zamknął sprawy doczesne, by od tej pory spoglądać z góry na dzieło życia. Książę Graeme był przy nim w ostatnich chwilach. Mówił, że nawet dobę przed śmiercią umysł ojca pozostawał ostry jak brzytwa. Nazwał ojca człowiekiem niskiego wzrostu, ale wielkich butów.

Przeżyłem śmierć księcia jak odejście kogoś bliskiego. Mocno… Zbiegło się to – niemal co do dnia – z decyzją o trzecim, niniejszym wydaniu tej książki. Odszedł najczystszej krwi anarchista. Flagi na masztach księstwa opuszczono do połowy, a granicę mikropaństwa zamknięto na trzy tygodnie.

Jakiś czas później pojawiło się w mojej głowie pytanie:

– Co dalej? Wygląda na to, że to koniec tej bajki. Jakoś nie wierzyłem w sukcesję mocy…

Wypytywałem znajomych w Perth, czy coś wiedzą. Nic nie wiedzieli, ale z prasy, która zdawkowo zajęła się tematem, wyczytałem dobre, krzepiące wieści. Gdy książę Graeme ochłonął po uroczystościach pogrzebowych (wyłącznie dla rodziny i najbliższych znajomych), ogłosił światu, że księstwo po sukcesji tronu nie zamyka swych bram, nie poddaje się. Wręcz przeciwnie, ma ambitne, dalekosiężne plany rozwojowe. Zapowiedział, że chciałby ustanowić stałą społeczność obywateli na obszarze „narodu” na powierzchni 75 kilometrów kwadratowych. To nowość, bo do tej pory księstwo chętnie przyznawało obywatelstwo, ale nie na zasadach rezydencjonalnych na swoim macierzystym obszarze, lecz niejako zdalnie, zamorsko. Teraz ziemie księstwa miałyby być zasiedlone. Nowy książę przewiduje też zwiększenie ruchu turystycznego, i oczywiście jest świadom idei swojego poprzednika. Dziennikowi „The Guardian” powiedział:

KSIĄŻĘ LEONARD

„Myślę, że ludzie, którzy tu przychodzą, przekonują się, że walka z systemem jest możliwa. Jednostka może bronić swoich praw i zasad, co więcej liczyć na pewien margines sukcesu na tym polu. Księstwo jest światłem nadziei dla tych, którzy szukają spokojnego życia z dala od ruchliwych ośrodków miejskich, a posiadłość jest wystarczająco duża, by pomieścić potencjalnych mieszkańców, którzy mogą założyć własne małe gospodarstwa w obrębie granic.”

Inne plany zakładają dialog z władzami stanowymi i federalnymi Związku Australijskiego w celu obniżenia napięć, przede wszystkim w najgorętszej sferze podatkowej. Mamy tu więc dość jasną deklarację dbałości o dziedzictwo rodziców i kontynuację walki Dawida z Goliatem.

Księstwo Hutt River formalnie pożegnało się z księciem Leonardem 21 kwietnia 2019 w ceremonii upamiętniającej 49. rocznicę secesji posiadłości rolniczej od organizmu państwowego.

Wyjątkowe życie dane jest wyjątkowym. Aby tego dostąpić, potrzebna jest odwaga, inteligencja, poczucie humoru i determinacja, czyli sporo wysiłku każdego dnia. Praca, praca i jeszcze raz praca. Jeśli dziewięćdziesięcioletni umysł nie zakłada kapci, kreuje, to znaczy, że człowiek nigdy się nie kończy. Nawet w chwili śmierci – jak utrzymuje książę Leonard (i paru innych). Cudowne móc tego dotknąć, próbować zrozumieć. Zaszczepić w sobie! Trzeba tylko umieć patrzeć w gwiazdy i tam szukać natchnienia. I tu, na zakończenie bajki, pasuje piosenka Republiki Obcy astronom.

Temat mojego reportażu dotyka kulturowego aspektu ekscentryków, który w Australii jest głęboko zakorzeniony i ma zdecydowanie pozytywne zabarwienie. Nie ma mowy o wykluczeniu. Traktowani są pobłażliwie, asymilowani ciepło. Wszak z tej wysublimowanej inności można czerpać, bo niemal każda wzbogaca! Co więcej, odmieńcy funkcjonują pod slangowym szyldem ratbag (worek na szczury) lub bardziej pieszczotliwym harmless ratbag (niegroźny worek na szczury). Określenia sięgają epoki szczurołapów. Ich profesja była na tyle odstręczająca, nieakceptowana, że przypięto im etykietkę ekscentryków. A ekscentrykom etykietkę szczurołapów. Chcę tu przypomnieć, że australijski slang bywa niezwykle dosadny. Nikt tam się jednak nie obraża, traktując mocne słowa jako aprobatę, dowód zainteresowania.

W szerszej perspektywie przypadek Casleya opowiada o tak zwanym duchu Australii, o niezłomności, o niezachwianym poczuciu honoru, o otwartości, o wolności nade wszystko i wbrew wszystkim. A to z kolei pierwotny tlen pochodzący od rdzennych mieszkańców piątego kontynentu, nieświadomie przejęty przez „białych”. To bardzo australijskie story.

PORADNIK BUSZMENA

NOCLEG W SUCHYM KORYCIE RZEKI ASHBURTON, AUSTRALIA ZACHODNIA

Jechać, nie jechać – oto jest pytanie. Jasne, że jechać. Jechać, jechać, jechać! Trzeba się tylko dobrze do tego przygotować. Moje australijskie przygody pewnie mogą, przynajmniej niektórych, trochę przestraszyć. To dobrze, bo lekki stres jest dobrym wstępem do podróży, a tę rozpoczynają właściwe przygotowania. Moich wypraw w australijski busz nigdy nie nazywałem ekstremalnymi, choć to słowo – ostatnio nadużywane – mocno nakręca wyobraźnię. Jeśli zatem to nie są wyprawy dla wybranych, to znaczy, że są dla każdego? Nie, nie dla każdego. Ale niemal każdy może się do nich dobrze przygotować. Co roku na pustyniach czy w szeroko pojętym Outbacku ginie kilkadziesiąt osób. Większość z nich ocalałaby, gdyby posiadła odpowiednią wiedzę i umiała ją zastosować.

PLANUJĄC TRASĘ, NALEŻY SPRAWDZIĆ:

1. Czy droga jest przejezdna (pogoda, pożary buszu); informacji udzielą posterunki policji w terenie, urzędy powiatowe, można je też oczywiście znaleźć w Internecie.

2. Gdzie można zatankować paliwo, gdzie są źródła wody.

3. Jakie są możliwości ucieczki, wydostania się z buszu inną drogą.

4. Gdzie są najbliższe osady ludzkie.

Przed wyjazdem trzeba powiadomić najbliższych o swoich planach, wypełnić stosowny formularz na granicznym posterunku policji, a odwiedzając izolowane farmy, poinformować farmerów o dalszych planach (obranych kierunkach).

SKAŁKI NIEDALEKO OD MEEKATHARRA, AUSTRALIA ZACHODNIA

KOMUNIKACJA

Do utrzymania kontaktu między samochodami w konwoju wystarczy radio UHF lub VHF. Na dalsze odległości będzie potrzebne radio HF. To ostatnie za przystępną cenę można wypożyczyć. Dobrze utrzymywać codzienny kontakt radiowy ze służbą medyczną Flying Doctor Service. Najlepszym kontaktem z cywilizacją jest telefon satelitarny. Nie trzeba go kupować, wystarczy wypożyczyć.

ORIENTACJA

Większość dróg, nawet tych położonych w najdzikszym buszu, jest naniesiona w sieci nawigacji GPS. Ja jednak korzystam z map. Australijska kartografia nie budzi najmniejszych zastrzeżeń, mapy są dostępne w formie papierowej i na dyskach CD. Trzeba jednak pamiętać, że topografia terenu, głównie wskutek silnych powodzi, może się gwałtownie zmieniać. Nawet najlepsze mapy i ich najświeższe wydania nie nadążą za wszystkimi zmianami.

GPS czasami odmawia posłuszeństwa (zachmurzone niebo, wyładowane baterie, awaria urządzenia), a mapa może się zawieruszyć. Wtedy najlepiej kierować się położeniem słońca. Zawsze wiem, jakie w danym miejscu są kierunki świata, gdzie jest najbliższa miejscowość lub farma i jak przebiega droga, którą się poruszam. Mam to we krwi i w buszu gubię się niezwykle rzadko. Jeśli droga się rozwidla, jadę zawsze bardziej wyrobionym traktem. Po śladach kół często określam stan przejezdności danego szlaku. Im ślady są nowsze, tym większa szansa na jego pokonanie.

Najważniejsze informacje zdobywam jednak przed wyjazdem w trasę. Miejscowi znają swoje tereny najlepiej, więc trzeba pytać na stacjach benzynowych, na farmach i w gminach aborygeńskich. Zaglądam też na posterunki lokalnej policji i do urzędów powiatowych w dalekim Outbacku. Tam jednak udzielają niezbyt świeżych i precyzyjnych informacji o stanie dróg.

Można jeszcze skorzystać z automatycznej informacji telefonicznej, która dla mnie jest jednak zbyt zawiła w obsłudze. Na Terytorium Północnym jest to numer 1800 246 199, w Australii Południowej: 1800 816 078.

Warto mieć także numery pogotowia ratunkowego na skrzydłach, czyli Flying Doctor Service.

SAMOCHÓD

Przed poważną trasą pojazd trzeba bardzo dobrze sprawdzić, najlepiej w warsztacie specjalizującym się w serwisie samochodów terenowych. Wszystko musi działać, być podokręcane, nasmarowane. Dobrze jest wymienić wszelkie paski napędowe i mieć kilka w zapasie, gumowe przy wysokich temperaturach często pękają. W australijskich warunkach najlepiej sprawdzają się starsze modele toyoty land cruiser i nissana patrola z silnikiem dieslowskim. Są niezwykle wytrzymałe, mają w tym kraju najlepszy serwis i nie ma kłopotu z częściami zamiennymi. Land cruiser jest na wyposażeniu każdej gminy aborygeńskiej i niemal każdej kopalni na dalekiej prowincji.

Kluczem do sukcesu w australijskim Outbacku są opony. Inne potrzebne są na pustynię kamienistą, inne na piaski. Opony produkowane w Australii są drogie, ale doskonale dostosowane do miejscowych dróg. Najważniejsza zasada poruszania się w buszu samochodem brzmi: jedź wolno. Wtedy masz największą szansę na pokonanie terenu bez wypadku i awarii.

WYPOSAŻENIE SAMOCHODU I NIE TYLKO:

- bagażnik dachowy (pozwala na zabranie większej ilości bagażu);

- orurowanie (chroni maskę przed kolizjami z kangurami i innymi zwierzętami);

- gaśnica (na wypadek pożaru instalacji i zapłonu pustynnej trawy spinifex);

- opony (trzeba mieć co najmniej dwie na zmianę);

- balony pneumatyczne do wyciągania auta z bagna (wkłada się je pod auto i pompuje spalinami z rury wydechowej);

- wyciągarka (najlepsze są… ręczne);

- dwa akumulatory (jeden zawsze naładowany do startu silnika, drugi do lodówki, wieczornego oświetlenia itp.);

- dwudziestolitrowy, metalowy kanister (warto zabrać choć jeden, jeśli auto nie ma dodatkowego zbiornika paliwa);

- woda (przynajmniej cztery litry dziennie na osobę);

- żywność (trzeba jej zabrać więcej – co najmniej na trzy dni poza planowanym czasem wyprawy).

NIEZBĘDNIK:

- butelka z wodą (minimum litrowa), środki do oczyszczania wody;

- nóż (lekki, mocny, najlepiej duży scyzoryk z dwoma ostrzami i piłką);

- torby plastikowe (peleryna, reklamówki, maty typu tarp);

- koc foliowy (w wyposażeniu apteczek pierwszej pomocy);

- sznurek lub linka (pomocne przy budowie szałasu, wyciąganiu wody ze studni itp.);

- wędka i osprzęt do łowienia ryb;

- plastikowa taśma samoprzylepna;

- siatka, sieć (do konstrukcji pułapek na zwierzynę);

- lusterko (do emisji sygnałów);

- wodoodporne zapałki, zapalniczka;

- słoik miodu lub cukru (szybko dostępne źródło energii);

- ołówek i notatnik (dziennik, planowanie, zapiski informacji zebranych w terenie);

- telefon satelitarny lub radioboja EPIRB (wysyła sygnał ratunkowy, podając własne współrzędne).

WODA

Jest najważniejsza w buszu, trzeba mieć jej zapas na kilka dni, najlepiej w kilku kontenerach, bo zdarza się, że na wyboistej drodze pękają. Człowiek na pustyni wytrzyma bez wody od trzech do pięciu dni, w zależności od tego, jak skutecznie potrafi gospodarować resztkami wody w organizmie. Litr wody w zapasie daje szansę przeżycia pięciu dni, dwa litry – sześciu, pięć litrów – siedmiu. W ciągu ostatnich dwudziestu lat tylko na pustyniach Australii Zachodniej zginęło z pragnienia około pięćdziesięciu osób.

Organizm traci wodę poprzez oddychanie, pocenie się, płacz, wymioty, mówienie i oddawanie moczu. Przy temperaturze 35°C traci się dwa litry w ciągu doby. To minimalny ubytek przy najmniejszym wysiłku, na przykład siedzeniu lub leżeniu w cieniu. W sytuacji zagrożenia odwodnieniem (w perspektywie szybkiej utraty zapasu wody) należy pić małymi łykami, co jakiś czas, tak aby przewód pokarmowy i jamę ustną utrzymywać wilgotne. W sytuacji komfortowej, czyli gdy mamy odpowiedni zapas wody, trzeba pić więcej i częściej niż nakazuje pragnienie. Najlepsza jest czysta woda. Można ją uzupełnić na każdej stacji paliw, ale zawsze warto spytać, czy na pewno nadaje się do picia, a najlepiej samemu to sprawdzić. Każdy niemiły, dziwny posmak powinien być ostrzeżeniem. Na niektórych stacjach w Outbacku znajdowałem wodę lekko słonawą, ale generalnie niemal zawsze jest to dobra, bezpieczna woda. Jeśli nie mamy pewności, najlepiej ją gotować kilka minut.

Bardzo dobrze gasi pragnienie schłodzona gorzka herbata. Zwykle parzę wieczorem trzy litry z dodatkiem dwóch listków eukaliptusa, który daje przyjemny aromat i ma działanie oczyszczające. Jeszcze lepiej gasi pragnienie i w upałach przynosi ulgę lekkie piwo. Polecam na przykład Tiger Premium Light. To słabe piwo rodem z Tasmanii ma zaledwie 2,6% alkoholu i choć nie wiem, jak to możliwe, smak prawdziwego piwa. Do tego jest dwukrotnie tańsze od mocniejszych! W upałach alkohol jest nie tylko niewskazany przy prowadzeniu samochodu, ale zwyczajnie nieprzyjazny dla organizmu. Rozleniwia, osłabia, powoduje senność i generuje złe samopoczucie. Dlatego to słabe piwo jest na upały idealne, mała butelka co trzy–cztery godziny daje dużo radości. Wieczorem, do posiłku, kiedy jest znacznie chłodniej, polecam już VB (5,6%). Ta ulubiona marka Aborygenów przypadła do gustu także mnie.

W sytuacji krytycznej trzeba samemu poszukać wody. W Outbacku są setki okresowych rzek. Ich koryta, nawet jeśli wyschnięte, mają w meandrach namuliska, które rozpoznamy po ciemniejszym kolorze piasku. Tam trzeba wykopać dół. Tak głęboki, aż pokaże się woda lub przynajmniej piasek stanie się bardziej mokry. Wtedy najlepiej wielokrotnie moczyć w nim szmatę i wykręcać do pojemnika. Tak zebraną wodę trzeba przefiltrować, a następnie oczyścić za pomocą odpowiednich tabletek lub pić przegotowaną.

Wodę można znaleźć także w kieszeniach skalnych. Znakiem prowadzącym do poideł są ślady zwierząt. Wybawieniem mogą się okazać windmills, wiatraki-pompy stojące przy wodopojach dla zwierząt hodowlanych. Mają kilka metrów wysokości, są widoczne z daleka. Jeśli w pobliżu rosną okazałe drzewa (boab, eukaliptus, akacja), można odkopać i odrąbać ich korzenie, pociąć je na kawałki długości 20–40 centymetrów, ustawić pionowo na wcześniej przygotowanej pochyłej rynnie lub kawałku plastikowej torby. Kropla po kropli grawitacyjnie będą tracić wodę. Najmniej wysiłku kosztuje zdobycie korzeni częściowo odsłoniętych, na przykład widocznych w suchych korytach okresowych rzek.

Są jeszcze inne sposoby na pozyskiwanie wody: odsalanie morskiej czy tej ze słonych jezior. Nie wolno pić słonej wody.

Trzeba jednak pamiętać, aby w sytuacji krytycznej mierzyć zamiary na siły. Może się zdarzyć, że wysiłek poświęcony na zdobycie szklanki wody będzie kosztował nasz organizm utratę trzech!

POMPA PRZY PUSTYNNYM SZLAKU GUNBARREL, AUSTRALIA ZACHODNIA

OGIEŃ

Noce na pustyni, w przeciwieństwie do upalnych dni, mogą być wyjątkowo zimne. Temperatura spada nawet poniżej zera. Zmrok zapada wcześnie (o szóstej lub siódmej) i błyskawicznie robi się nieprzyjemnie zimno. Ognisko przywraca utracone ciepło, więc siedzimy przy ogniu długo, do późnej nocy. Paliwa do niego nie brakuje, w zasięgu kilkudziesięciu kroków jest zwykle pod dostatkiem drewna. Dym z ogniska ma działanie oczyszczające, i to nie tylko w sensie rytualnych praktyk stosowanych niemal w każdej kulturze. Uwalnia ciało od bakterii, grzybów i innych drobnoustrojów, więc dobrze jest się okadzić. Kiedy noce są wyjątkowo zimne, próbuję zasnąć przy ognisku. Komfort zasypiania jest ważny. W pogotowiu mam getry, parę razy zasypiałem ubrany na cebulkę i w kurtce. Przydają się: lekka polarowa czapka i grube, ciepłe skarpety.

Ogień, gdy zgubimy zapalniczkę i zapałki (co zdarza się dziwnie często), można krzesać krzemieniami lub wytworzyć za pomocą energicznego pocierania dwóch kawałków drewna. To prastara metoda zwana w Australii fire-bow. Szybsze na pewno jest jednak otwarcie maski samochodu, który jest siedliskiem ognia. Iskra z akumulatora zapali nasączoną benzyną szmatę, a kilka kropel płynu hamulcowego zmieszanego z kryształkami nadmanganianu potasu (jest na wyposażeniu niemal każdej apteczki) da silny, eksplozywny płomień. Podobny efekt daje ugniatanie (na przykład nożem) kryształków nadmanganianu z cukrem lub gliceryną.

Jeśli zobaczysz, że pożar buszu zmierza w twoim kierunku, uciekaj samochodem w przeciwnym. Każda minuta zwłoki może cię kosztować życie! Nie próbuj przejechać ani przebiec przez otwarty ogień lub silnie zadymioną strefę. Kiedy dym staje się gęsty, staraj się oddychać tuż przy ziemi: powietrze jest w tym miejscu stosunkowo najmniej zanieczyszczone. Samochód zaparkowany poza bezpośrednią strefą ognia to najlepsze schronienie. Pożar przeczekaj w środku. Pozamykaj szyby, otul się kocami i ręcznikami, siedź w środku przy włączonym silniku i klimatyzacji.

JEDZENIE

W buszu jedzenia jest pod dostatkiem. Trzeba jednak wiedzieć, co jeść i gdzie to znaleźć albo jak złapać. Najlepiej zabrać ze sobą zapasy na kilka dni więcej, niż ma trwać przewidywana podróż. Najprostsze danie to baked beans, puszkowana fasola w sosie pomidorowym z przyprawami, daleki, bo bezmięsny kuzyn naszej fasolki po bretońsku. Wystarczy na chwilę wstawić puszkę do ogniska, ale można też zjeść fasolkę na zimno. To nie jest danie wykwintne, ale całkiem smaczne, bardzo pożywne i wyjątkowo tanie. Równie tanie, soczyste i doskonałe w smaku są australijskie pomarańcze. Tanie są makarony i ryż (ten pełnoziarnisty, australijski jest wyborny, można jeść go nawet bez jakichkolwiek dodatków).

Jeśli powódź odetnie drogę na kilka dni, trzeba w poszukiwaniu jedzenia ruszyć do buszu. Upolowanie kangura, nawet przy użyciu strzelby, nie jest łatwe. Na terenach bogatych w zwierzynę mogą się sprawdzić ziemne pułapki czy ręcznie wykonane sidła i potrzaski. Nawet australijska policja namawia, by ich używać w sytuacji krytycznej. Można w ten sposób złapać warana, małe torbacze czy nawet ptaki.

Bezpieczny, pożywny i smaczny jest nektar banksji. Można go ssać wprost z pręcików kwiatu lub zerwać kwiat i wymieszać nektar z wodą. To znakomity, odświeżający napój. Miąższ i nasiona owoców boabu są jadalne. Do innych owoców z buszowej spiżarni należą: pustynne figi, strusie śliwki, dzikie banany, buszowe ziemniaki, orzechy akacji i sandałowca, korzenie boabu i eukaliptusa wandoo, a nawet liście, kwiaty i łodygi lilii wodnych, które mają teksturę selera, smakują jednak trochę inaczej.

PRZYKAZANIA BUSZMENA

1. Zostaw busz w takim stanie, w jakim go zastałeś.

2. Obozuj na przeznaczonych do tego kempingach, a w dzikości natury wybieraj takie miejsca, aby naturę jak najmniej zmieniać.

3. Nie odłamuj świeżych gałęzi na ognisko. Suchego paliwa jest zwykle pod dostatkiem, poszukaj go.

4. Nie pozostawiaj żadnych śmieci w buszu. Nie pal i nie zakopuj ich w ziemi. Zabieraj je ze sobą i wyrzucaj do odpowiednich kontenerów.

5. Korzystaj z istniejących szlaków, nie twórz własnych skrótów. Jeśli zwalone drzewo tarasuje ci drogę, usuń je, nie objeżdżaj.

6. Obozuj z dala od pastwisk i wodopojów dla zwierząt hodowlanych.

7. Nie podróżuj samochodem nocą. Jeśli już musisz, zredukuj prędkość o połowę. Nie mierz się nocą z terenem skalistym ani podmokłym, nie przekraczaj głębszych rzek.

8. Nie zakłócaj prywatności Aborygenów i pamiętaj, że zwykle wjazd do ich gmin możliwy jest tylko ze specjalnym pozwoleniem.

9. Podróżuj z mapą i (lub) GPS-em, miej najświeższe informacje o terenie, często sprawdzaj pogodę i stan zagrożenia pożarem.

10. Zawsze planuj możliwość odwrotu, ucieczki.

PAYNES FIND, AUSTRALIA ZACHODNIA

Tak naprawdę, aby przeżyć, potrzebujesz: wody, schronienia, ciepła, żywności i nadziei. To są twoje priorytety. Jeśli zadbasz o wszystkie, będziesz miał bardzo duże szanse na przeżycie, nawet przez dłuższy czas. Reszta jest mniej ważna i do przetrwania niepotrzebna.

Jeśli jesteś pewien, że obrałeś niewłaściwy kierunek, pojechałeś złą drogą, nie kontynuuj tej trasy. Najlepiej zrobisz, wracając po własnych śladach, tak daleko, jak tylko potrafisz je odnaleźć. Nie porzucaj samochodu, jest twoim schronieniem, tam masz środki do życia. Ekipie ratunkowej łatwiej będzie odszukać pojazd niż zagubionego w buszu człowieka. Jeśli na chwilę chcesz opuścić samochód w poszukiwaniu wody lub pożywienia, zawsze znacz sobie trasę powrotną (kamieniami, patykami, wstążeczkami, czymkolwiek). Na dłuższe wędrówki wybieraj się wczesnym rankiem, będziesz miał najwięcej sił.

Pierwsze przykazanie survivalu brzmi: nie panikuj. Wypuść wolno powietrze z płuc i staraj się przeanalizować sytuację, w której się znalazłeś. Podejmij następujące kroki:

1. Przeanalizuj, jakie niebezpieczeństwo ci zagraża. Nazwij je, zdefiniuj.

2. Dobrze się zastanów, gdzie dokładnie jesteś.

3. Opanuj strach i panikę. Przynajmniej staraj się z tym walczyć.

4. Improwizuj.

5. Miej świadomość wartości swego życia, a także życia współtowarzyszy. Zawsze jesteś komuś potrzebny.

6. Staraj się postępować jak tubylcy (naczytałeś się o tym i nasłuchałeś).

7. Polegaj na własnych umiejętnościach.

MAŁY SŁOWNICZEK, BEZ KTÓREGO ANI RUSZ (WYRAŻENIA SLANGOWE)

BURRINGURRAH (MOUNT AUGUSTUS), AUSTRALIA ZACHODNIA

Kiedy pierwszy raz przyjechałem do Australii, byłem przekonany, że znam angielski, przynajmniej w stopniu umożliwiającym prostą konwersację. Pierwsze dni pobytu przekonały mnie, że albo się bardzo mylę albo to nie jest angielski. Rozumiałem bardzo niewiele, szybko wpadłem w kompleksy i na długi czas zamknąłem się. Na odmienność australijskiego (tak, uważam, że to osobny język) składa się nagromadzenie typowych tylko dla tego kraju słów, inna wymowa, inna melodia języka, osadzonego w bardzo silnym slangowym tyglu. W większości wyrazów „a” wymawia się „aj” nie „ej”. Na przykład sprzedać (sale) wymawia się „sail”, dokładnie tak samo jak sail (żagiel). Końcówka „-er” jest w wymowie bezgłośna, na przykład mother („mada”), super („supa”), land cruiser („land cruza”). To tylko przedsmak różnic. Znaczenie wielu słów jest tu zupełnie odmienne od znaczeń klasycznego BBC English. Część została zapożyczona z języków aborygeńskich i języków przybyłych do Australii imigrantów. Sporo słów przeszło ze slangu zesłanych tam XIX-wiecznych więźniów. Pewnie dlatego australijski obfituje w pikantne, dosadne zwroty, używane gęsto i mięsiście, na porządku dziennym. Panuje moda na skróty językowe, tak wielkie, że nawet dla osób dobrze znających angielski – pozostają poza możliwością odczytania i zrozumienia. Supa Market – to nie sklep z zupami, a najzwyklejszy super market. Napis na szyldzie u fotografa „While U Wait” – oznacza możliwość wykonania fotografii na poczekaniu, a napis „4 SALE” na samochodzie – oznacza, że jest na sprzedaż. Na pocieszenie dodam, że w skali kraju nie ma specjalnych różnic miedzy poszczególnymi regionami. W mieście mówią szybko, na prowincji (osady w Outbacku, farmy) – flegmatycznie, i niedbale, trzeba się mocno wsłuchiwać. Drugim pocieszeniem jest fakt, że tu nikt nie poprawia wymowy przybysza, nie wymądrza się, nie stresuje. Aussie jest zdeterminowany, aby cię zrozumieć. Tylko, jeśli już zupełnie nie będzie kumał – zapyta grzecznie – I beg your pardon?, albo tylko beg yours? – co proszę?

W pierwszym tygodniu pobytu chciałem w banku założyć konto, ale byłem przerażony, że sobie nie poradzę. Poprosiłem, aby pomógł mi Dzidek. To był jeden z niewielu poznanych dwadzieścia lat temu Polaków, który mówił sprawnie po australijsku.

– Poradzisz sobie sam. Pamiętaj tylko, że to jest ich problem, aby cię zrozumieli, nie Twój – zachęcał do samodzielności. Odebrałem jego słowa jako odmowę. Miał jednak rację! W banku przede mną stał Chińczyk. Nie umiał sklecić po angielsku najprostszego zdania, pomagał sobie rękami, ale załatwił swoje sprawy. Dodał mi otuchy i… poszło jak z płatka. Teraz, po ćwierć wieku ocierania się o ten język, rozumiem go dobrze i nie mam problemów z australijskim akcentem. To był jednak długi proces. Poniżej przedstawiam zaledwie wstęp do zrozumienia wyboistej drogi, jaką jest bez wątpienia australijski angielski.

Aussie – Australijczyk

A over T – przewrócić się, upaść na twarz, dosłownie: dupa wyżej cycków (arse over tits)

amber fluid – piwo, dosłownie „bursztynowy płyn”

any tick of the clock – wkrótce

ANZAC Day – dzień pamięci narodowej obchodzony 25 kwietnia ku pamięci wszystkich australijskich żołnierzy, którzy polegli w dwóch wojnach światowych, rocznica desantu w Gallipoli w 1915 roku

Australian and New Zealand Army Corps – pierwsze wojsko australijskie (w odróżnieniu od brytyjskiego)

apple eater – mieszkaniec Tasmanii

arvo – popołudnie (afternoon)

Backblocks – aleko od centrum miasta, niekoniecznie → Outback

back o’ Bourke – w trzy dupy daleko, gdzieś głęboko w interiorze

banana bender – mieszkaniec Queenslandu (pejoratywnie), dosłownie: „zginacz bananów”

barbie – zdrobnienie od barbecue – odpowiednik naszego grilla, nie mylić z lalką, partnerką Kena

bastard – świnia, skurwysyn, psubrat; ale uwaga: nie zawsze obraźliwe, bo zależnie od tonu głosu, może być dobrotliwe: cwaniak, figlarz (you cunning bastard), a także serdeczne: stary przyjacielu (you old bastard)

bee’s knees – absolutnie doskonały, coś bardzo rzadkiego; dosłownie: „kolana pszczoły”

beg yours – przepraszam (I beg your pardon)

big smoke, the – najbliższe duże miasto

billabong – starorzecze, zbiornik wodny powstały po odcięciu meandra od głównego nurtu rzeki, pozostałość po rzece lub jeziorze okresowym

billy (billy can) – puszka do zagotowania wody na ognisku, rodzaj kultowego czajnika; kiedyś robiono je z blaszanych puszek po dżemie lub mięsie, dowiązując ucho z cienkiego drutu; teraz czajniki billy można kupić w sklepie – mają pokrywkę i elegancki dzióbek do nalewania. I są made in China

bloke – mężczyzna, facet; good bloke to „fajny” lub „porządny chłop”

bloody – bardzo często używany wzmacniacz, nawet kilka razy w jednym zdaniu (Bloody well shut the bloody door it’s bloody cold). Etymologia słowa nieco niejasna, ale prawdopodobnie bluźnierstwo pochodzi od skrótu zwrotu by Our Lady, czyli „wedle woli Naszej Pani”. Najpierw brzmiało b’our lady potem bloody. Znaczenie bynajmniej nie ma związku z krwią.

Born in a tent? – prośba o zamknięcie drzwi, odnosi się do pełnego pytania: „Czy urodziłeś się w namiocie?”. Tak, to coś dla mnie, bo wiecznie drzwi nie domykam, choć wolałbym, jakby ktoś do mnie wołał: Born in a swag?

bottle shop – sklep z alkoholem, czasami w skrócie bottle-o (to są osobne sklepy, nigdy stoiska w supermarkecie czy na stacji paliw). Dziwny czy mądry kraj?

box – telewizja, ale tylko wyrażeniu on the box, czyli „w telewizji”

bulldust – 1. pył, niekiedy bardzo gęsty, powstaje po wyschnięciu rozlewisk w Outbacku. 2. ocena czyjejś wypowiedzi: nieprawda, bujda; wulgarnie: → bullshit

bullroarer – ryczywół, mistyczny instrument Aborygenów często utożsamiany z czuringą, manifestuje moc totemicznego ducha, owalny przedmiot (kamienny lub drewniany) na lince. Tworzenie dźwięku polega na kręceniu w koło, wydaje intrygujący, przerażający dźwięk

bullshit – wulgaryzm, dosłownie „bycze gówno”, zob. też. → bulldust

bullshit artist lub bull artist – kłamczuch, fantasta, ściemniacz, blagier, patologiczny łgarz, krętacz-remiecha

bunyip – mityczny aborygeński duch mieszkający na bagnach i w billabongach

bush – kraina we wnętrzu kontynentu, dzikość za miastem, a także typ roślinności, krzaki

bushed – wyczerpany albo zgubiony

bushie – rezydent buszu lub osoba na niego wyglądająca; zwykle nosi kapelusz z szerokim rondem, szorty lub → moleskins, buty marki Blundstone (mam kilka par, na wszystkie pory roku i tu, i tam) lub → RM Williams

bushranger – rabuś drogowy napadający na dyliżanse, posesje i banki w XIX wieku, najsłynniejszym z nich był Ned Kelly, australijski odpowiednik Janosika. Mieszkańcy Antypodów mawiają: as game as Ned Kelly, czyli „dzielny jak Ned Kelly”

bush tucker – warzywa, korzenie, jadalne liście, owoce i lekarstwa endemiczne Australii znalezione, umiejętnie zidentyfikowane i spreparowane przez Aborygenów w buszu; właściwe ich przygotowanie jest ważne, bo można się otruć

bushwalking – trekking w buszu

BYO – bring your own; przynieś własny, w domyśle – alkohol, restauracje bez licencji na sprzedaż alkoholu zachęcają do przyjścia z własną butelką (napis widać z daleka na witrynie baru lub restauracji)

Camp oven – kociołek, żeliwny gar z pokrywką do gotowania w ognisku, można w nim między innymi upiec chleb, duszonki (zapiekane ziemniaki z wędliną), ugotować gulasz

cask – cask of wine, karton wina wyposażony w kurek, uważany za australijski wynalazek, ma mnóstwo żartobliwych odpowiedników, między innymi: chateau d’cardboard („chateau de karton”), też goonie bag, zob. też: → goon

chiko roll – fast food, dziwaczne jadło wynalezione w Australii dla kibiców imprez sportowych, które można jeść jedną ręką (druga służy do gestykulacji), podobne do polskiego gołąbka i też zwiera kapustę i jakąś tam kaszę, ale reszta to tajemnica. Majstersztyk potrawy tkwi nie tyle w smaku, ile w tym, żeby się nie rozpadł w ręku i z tego powodu opancerzony jest w ciasto przypominające żelbet.

clapsticks – drewniane klocki lub dwa bumerangi używane przez Aborygenów jako instrumenty perkusyjne służące do wystukiwania rytmu

cockie – cockatoo, kakadu; australijskie papugi z czubem (irokezem); także: wartownik stojący na czatach poza lokalem, gdzie się gra w → two-up

cocky – pejoratywne określenie farmera uprawiającego zboża, pochodzące od szwadronów → cockies, które zjadają rolnikom zboże

coolamon – drewniane naczynie używane przez Aborygenów do przenoszenia żywności

corroboree – rytualne, ceremonialne spotkanie Aborygenów; także: rodzaj tańca

counter meal, counter lunch – lunch lub obiad spożywany przy barze w pubie

cozzie – kostium kąpielowy

crack the shits – stracić panowanie nad sobą w nerwach

croc – krokodyl

crow eater – mieszkaniec Australii Południowej pejoratywnie, dosłownie „krukożerca”

Dag, daggy – gruzle, posklejane kłaczki sierści w okolicach odbytu owcy; także: pokraka, nieudacznik

daks – spodnie (od starej angielskiej firmy odzieżowej Daks)

damper – rodzaj chleba pieczonego w buszu, kiedyś przez Aborygenów z nasion buszowych traw, teraz z mąki w żeliwnym garze

dead horse – keczup w tak zwanym „slangu rymującym”: tomato sauce – dead horse

dead set – prawdziwy, naturszczyk

dill – idiota

dinkum – zob. → fair dinkum

didgeridoo – drewniana rura wydrążona przez termity, słynny instrument aborygeński

donga – jednoosobowy moduł mieszkalny dla robotników pracujących w odosobnionych miejscach takich jak kopalnie, przy budowaniu dróg i kolei w Outbacku; składane razem formują baraki

Dreamtime – Czas Snów, mistyczny koncept oparty na wierzeniach Aborygenów, związany ze stworzeniem świata i energiami duchowymi, które współcześnie występują dookoła nas

drongo – 1. Genus dicrurus, ptak; 2. w slangu: beznadziejnie głupia osoba bez jakichkolwiek sukcesów. Drugie znaczenie wzięło się od konia wyścigowego Drongo, nazwanego po ptaku, który nigdy nie wygrał żadnej konkurencji

Dry, the – pora sucha w północnej Australii (kwiecień–październik)

dunny – kibel, wychodek

Earbash – 1. rzeczownik: słowotok; 2. czasownik: narzekać, labiedzić, biadolić

esky – plastikowa, bezprądowa lodówka do przewożenia napojów i żywności (zasypywana zwykle lodem); zdrobnienie od marki Eskimo

Fair dinkum – prawdziwe, sprawiedliwe, autentyczne, realne, rasowe, rodzime; Australijskie wyrażenie, które nie występuje w żadnej innej odmianie angielskiego. Fair dinkum Aussie to „prawdziwy Australijczyk”, czasami określenie służy jako aprobata dla cudzoziemca, który odnalazł się w tym kraju jak autochton

flake – 1. panierowany filet z rekina (podawany w Wiktorii i Australii Zachodniej jako fish & chips), 2. nierzetelna osoba; dosłownie: „płatek” lub „odprysk”

fossick – poszukiwanie skamieniałości lub kamieni półszlachetnych, szukanie drobnych rzeczy

freshie – krokodyl słodkowodny (freshwater crocodile), niewielkich rozmiarów, dla człowieka raczej niegroźny

Galah – nieznośnie krzykliwa papuga; także: osoba niepoważna

game – dzielny, waleczny, nieustraszony (jak Janosik lub Ned Kelly), zob. → bushranger

g’day – good day; dzień dobry, cześć

gibber – aborygeńskie określenie na kamień, skałę

give it away – poniechaj, daj spokój (give up)

good on you – dobrze zrobione, bingo (czytaj: gudonia)

goon – aborygeński skrót od flagoon; dwulitrowy gęsior, najczęściej zawierający tanie wino

grazier – hodowca bydła i owiec

grog – byle jaki alkohol. Występuje w idiomach: on the grog – pijatyka; grog artist – moczymorda, pijak

Homestead – dom właściciela farmy

horror stretch – droga w bardzo złym stanie

how are you (mate) – tradycyjne przywitanie: jak się masz, stary; wymawiaj: „hałaja majt”; w odpowiedzi mówi się: Good, thanks, a najczęściej: How are you

howyergoin’ (how are you going) – jak leci; mniej formalne niż powyżej, czasami trudne do zrozumienia dla cudzoziemców. Gdy pytający jest pod gazem, wtedy brzmi ono: „ijagołn”

Jackaroo – praktykant, sezonowy najemnik na farmie

jackie-howe – ciemnoniebieski podkoszulek, popularna część męskiej garderoby w gorącym Outbacku. Nazwa pochodzi od słynnego golarza owiec, rekordzisty XIX wieku. Jackie Howe nosił go zamiast koszuli

jaffle-maker – piknikowy toster (do użycia w ognisku)

jilaroo – praktykantka, ochotniczka do pracy na farmie

journo – dziennikarz, skrót od journalist

jumped-up – przewrażliwiony na swoim punkcie, arogant

Kick the bucket – kopnąć w kalendarz, umrzeć

kiwi – Nowozelandczyk

Lemon – psujący się, wadliwy, najczęściej w odniesieniu do samochodów

Mate – kumpel, kolega; słowo bardzo często używane w męskim gronie jako forma zwracania się do kogoś, w Australii (gdzie panów – sirs – prawie nie ma) niemal uniwersalna. Usłyszymy więc Yes, mate? (do klienta; „Czym mogę służyć?”). Podobnie jak wyraz → bastard może być zimne (np. policja do zatrzymanego: Get out of the car, mate, and put your hands on the roof); fałszywe (Mate, mate, would I lie to you?) lub wrogie (Piss off, mate; „Spływaj, koleś”). Wszystko zależy od zabarwienia tonu mówiącego

mobile – komórka

moleskins – spodnie z ciężkiej bawełny noszone przez farmerów w połączeniu z butami marki → RM Williams lub Blundstones, produkowane tylko w dwóch kolorach: lekko zielonkawym i kremowym

mozzie – komar (skrót od mosquito)

mug – frajer

Neck oil – piwo

never-never, the – kraina leżąca gdzieś w Outbacku (za siedmioma górami, za siedmioma lasami)

noodling – wtórne przeszukiwanie odpadów urobku górniczego, na przykład w poszukiwaniu opali

no-hoper – beznadziejny przypadek

no worries – nie przejmuj się (dosłownie), używane w znaczeniu: „proszę”, „nie ma za co”, a nawet jako odpowiedź na „dziękuję”

Outback – obszar utożsamiany z bezkresnym interiorem, w szczególności z pustynnymi terenami pozbawionymi skupisk ludzkich; generalnie biorąc, to „dalej niż busz”

Paddock – obszar ogrodzony, zagroda dla zwierząt, łąka

pavlova – beza z kremem i marakują, najbardziej znany deser w Australii, pierwszy raz podany przez cukiernika w Wellington (Nowa Zelandia) na cześć baleriny Anny Pawłowej podczas jej wizyty w 1926 roku; jak wiele innych rzeczy, starszy brat Australia przywłaszczyła sobie ten wynalazek

pie – paja, rodzaj zapiekanki typu „fast food” w cieście z nadzieniem, zazwyczaj mięsnym, czasem z drwiną nazywany mystery bag, czyli „tajemnicza torebka”, bo składniki nie są znane; narodowe danie, podawane z purée ziemniaczanym i groszkiem

pig’s arse – bujda, blaga; okrzyk niewiary; dosłownie: „świńska dupa”

piss – piwo. Stosowane w wyrażeniu on the piss – pijatyka, zob. też: → grog

pissed – pijany

pissed off – wkurzony

piss weak – słaby, skacowany

plonk – jabol, bełt, tanie wino

pokie – poker machine; maszyna hazardowa (dziś raczej już tylko w kasynie); jednoręki bandyta

Pom, pommy – Anglik, jako kibic sportowy swojej drużyny: pommy bastard. Słowo to najprawdopodobniej pochodzi od kolejnych aberracji pommegranate („owoc granatu”), jak nazywano emigrantów

pot – kufel, zob. też → schooner

Ratbag – ekscentryk, dziwak, świr

ratshit – parszywy, do dupy

reckon! – masz to, zgadłeś, właśnie tak

rellie – krewny; zdrobnienie od relative

ridgy-didge – prawdziwy, oryginalny, zob. też → fair dinkum

RM Williams – Australijskie buty noszone przez mieszkańców Outbacku, zakrywające kostki, wciągane, bez sznurowadeł. Mają elastyczne boki; zaprojektowane do jazdy konnej rozpowszechniły się w codziennym użytku w Outbacku ze względu na legendarną trwałość

road train – pociąg drogowy, potężna ciężarówka z kilkoma przyczepami, jego długość dochodzi do pięćdziesięciu metrów; przyczepy nazywane są dogs („psy”)

few roos loose in the top paddock – stuknięty, wariat; dosłownie: „kilka kangurów grasuje na najdalszej łące”

root – stosunek seksualny; por. I don’t give a root („nic mnie to nie obchodzi”)

rooted – wyczerpany, złamany (o osobie); spieprzony, popsuty, nie do naprawienia (o rzeczach)

Saltie – krokodyl słonowodny (różańcowy), najbardziej niebezpieczny, poradzi sobie z człowiekiem, a nawet z bawołem

schooner – szklanka piwa 425 g, najpopularniejsza pojemność w australijskich pubach

scrub – typowa dla Australii odmiana buszu, złożona z eukaliptusów i akacji

sea wasp – parząca meduza

sealed road – droga asfaltowa, utwardzona

session – libacja alkoholowa (może trwać od kilku godzin do kilku dni)

shark biscuit – niedoświadczony surfer („biszkopcik dla rekinów”)

sheila – baba, laska, odpowiednik męskiego bloke

she’ll be right – beztroskie zapewnienie, często bez podstawy

shout – kolejka, czas by zapłacić za drinka

smoko – przerwa na herbatę (i papierosa)

sparrow’s fart – świt, dosłownie: „pierdnięcie wróbla”

station – farma

stinger – parząca meduza

story – tzw. żywa biblioteka, od Czasu Snów do współczesności – legendy i opowieści przekazywane ustnie z pokolenia na pokolenie

struth – olaboga, ojejku; stare niewulgarne przekleństwo; skrót od God’s truth

stubby – buteleczka piwa o pojemności 0,375 l

sunbake – kąpiel słoneczna

swag – rolowany materac z brezentowym śpiworem, rodzaj śpiwora i namiotu w jednym, powszechnie używany do spania w buszu kiedyś i teraz, dosłownie: „tobołek”

swaggie – swagman; bezdomny, włóczęga noszący swój swag; zob. też: → Waltzing Matilda

shiraz – szczep winogron wyjątkowo popularny w Australii od 1832 roku zwłaszcza w regionach Barossa Valley, McLaren Vale i Hunter Valley

Tea – kolacja

too right! – absolutnie!

Top End – północne krańce Australii

truckie – długodystansowy zawodowy kierowca ciężarówek z naczepami, tzw. pociągów drogowych; por. truckie’s life – styl życia w drodze

tucker – żywność, jadło

two-up – orzeł czy reszka; tradycyjna, nielegalna gra na pieniądze, dozwolona wyłącznie w Anzac Day, kiedy gra się na skwerach publicznych i w cichych uliczkach

Ute – pick up, półciężarówka, zabierana do kościoła z rodziną i na targ ze świnią

Vegemite – wyciąg z sfermentowanych drożdży; australijski przysmak niezwykle bogaty w witaminę B, ale o nabytym, bardzo słonym smaku; ekspatriowani Australijczycy bardzo za nim tęsknią

Walkabout – rytualny obchód, rodzaj pielgrzymki do świętych miejsc Aborygenów

Waltzing Matilda – 1. pieśń narodowa i nieoficjalny hymn, którego słowa napisał australijski poeta Banjo Paterson. Opowiada historię trampa zabitego przez policję za kradzież owcy; 2. taskanie → swagu przez osamotnionego wędrowca (nazwanego Matildą)

wet, the – pora deszczowa na północy Australii

Woomera – 1. aborygeńska wyrzutnia oszczepów; 2. miejscowość w Australii Południowej, niegdyś australijska baza rakietowa

woop woop – prowincja lub odległe przedmieście; wyrażenie pejoratywne używane przez mieszkańców miast

wowser – pogardliwie: abstynent

Yobbo – cham, gbur, ordynus; podobnie jak mate czy bastard może mieć znaczenie pozytywne

PUBLIKACJE MARKA TOMALIKA O AUSTRALII DLA MAGAZYNÓW „NATIONAL GEOGRAPHIC”, „TRAVELER” I „NATIONAL GEOGRAPHIC KIDS”

Wyprawa drogą, której nie ma, „National Geographic Polska”, styczeń 2003.

Siedmiu Polaków w krainie kangurów, „National Geographic Polska”, marzec 2005.

Konkurs o Strzeleckim, „National Geographic Polska”, sierpień 2005.

Sydney – perła antypodów, „National Geographic Traveler”, grudzień 2005/styczeń 2006.

Riverina, czyli Międzyrzecze, „National Geographic Traveler”, luty/marzec 2007.

Kraina kangurów, „National Geographic Traveler”, kwiecień/maj 2007.

Kolej australijska. Wielbłąd stukający kołami, „National Geographic Traveler”, sierpień/wrzesień 2007.

Paweł Valde-Nowak: Cenny nadmiar badawczego szczęścia [Wywiad. Historia najstarszego bumerangu świata], „National Geographic Polska”, sierpień 2008.

Kultura Aborygenów opiera się na bliskim związku z naturą, „National Geographic Kids”, luty 2009.

Kangury – Życie w torbie, „National Geographic Traveler”, grudzień 2008/styczeń 2009.

Australia – zaplanuj podróż, „National Geographic Traveler”, luty 2007.

Australia – kontynent wielkiej przygody, „National Geographic Traveler”, październik/listopad 2009.

Australia. Taniej już się nie da, „National Geographic Traveler”, maj 2012.

Metryka skał fałszowana ołowiem, „National Geographic Polska”, czerwiec 2015.

Melbourne, Sydney, Perth – w każdym inna krew, „Kalejdoskop”, wrzesień 2018.

Park Narodowy Kakadu, „National Geographic Traveler”, grudzień 2018.

Wszystkie publikacje jw. dostępne on-line: www.australia-przygoda.com/reportaze

Wydanie 2., uzupełnione

Burda Media Polska Sp. z o.o.

ul. Marynarska 15, 02-674 Warszawa

Dział handlowy: tel. 22 360 38 42

Sprzedaż wysyłkowa: tel. 22 360 37 77

Tekst i zdjęcia © 2019 Marek Tomalik

Redakcja: Anna Maria Thor, Anna Willman
Korekta: erte
Projekt graficzny: Agnieszka Szatkowska-Malak, Daniel Malak
Okładka: Krzysztof Rychter
Mapy: Joanna Kopka
Redaktor prowadzący: Małgorzata Zemsta
Redaktor techniczny: Mariusz Teler

Zdjęcia na okładce: © John White Photos / Moment / Getty Images (przód); Sławomir Sajkowski / archiwum prywatne Marka Tomalika (przednie skrzydełko)
Zdjęcia wewnątrz: Marek Tomalik za wyjątkiem:
śp. Jacek Szymczak
archiwum Pawła Valde-Nowaka
Margo Stanisławska-Birnberg i Conrad Bulenda
Ryszard Bednarowicz
© Stowarzyszenie Nowe Horyzonty

ISBN 978-83-8053-652-4

Copyright for Polish edition © 2019 Burda Media Polska Sp. z o.o.
Licencjobiorca National Geographic Partners, LLC. All rights reserved.

National Geographic i żółta ramka są zarejestrowanymi znakami towarowymi National Geographic Society.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.burdaksiazki.pl
www.national-geographic.pl
www.kultowy.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski