Spis treści

1. Wstęp

2. Rozdział I. Przygotowania, zanim wszystko się zacznie

3. Rozdział II. Gdy się już zaczęło…

4. Rozdział III. Przetrwanie na obszarze objętym działaniami wojennymi

5. Rozdział IV. Funkcjonowanie w dużym mieście pozbawionym elektryczności

6. Rozdział V. Przetrwanie w strefie totalnych zniszczeń

7. Rozdział VI. Broń masowego rażenia

8. Rozdział VII. Błędne koncepcje przetrwania, czyli jakich zachowań „surwiwalowych” należy bezwzględnie unikać

9. Rozdział VIII. Mobilizacja – wskazówki dla przyszłego żołnierza i jego rodziny

10. Rozdział IX. Sprawy niematerialne

11. Podziękowania

12. Bibliografia

13. Inne książki Kafira

14. Przypisy

Projekt okładki i stron tytułowych: Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN

Redaktor prowadzący: Joanna Markiewicz
Redaktor techniczny: Marcin Adamczyk
Redaktor językowy: Joanna Kłos
Korekta: Mikołaj Adamiec-Siemiątkowski, Beata Szukajt

Copyright © for this edition by Dressler Dublin sp. z o.o., 2023
Copyright © by Kafir & Kaczor 2023

ISBN 978-83-11-17109-1

Wydawca:
Bellona
ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa
tel. +48 22 457 04 02
www.bellona.pl
www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona

Księgarnia internetowa: www.swiatksiazki.pl www.ksiazki.pl

Dystrybucja:
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Wstęp

Szanowny Czytelniku,

książka, którą trzymasz w ręku, nie jest typowym poradnikiem poświęconym klasycznej sztuce przetrwania, kojarzonej z umiejętnością przeżycia na łonie dzikiej przyrody. Nie znajdziesz w niej instrukcji budowy szałasu, rozpalania ognia i stawiania sideł. Zebrane w niej porady skierowane są do przeciętnego cywila – mieszkańca dużego miasta, który nigdy nie myślał o jakichkolwiek przygotowaniach na „trudne czasy”. Niestety wojna dotyka wszystkich – zarówno tych, którzy się na nią przygotowywali, jak i tych, którym nawet w najgorszych koszmarach nie śniło się, że będą musieli się zmierzyć z wyzwaniami, którym musieli stawiać czoła nasi dziadkowie (a bardzo często już pradziadkowie).

W momencie pisania niniejszej książki za naszą wschodnią granicą już od ponad roku trwa krwawa wojna, której ofiarą pada głównie ludność cywilna. Zagrożenie dla naszego kraju jest jak najbardziej realne. Niestety wnioski nie są pocieszające – zdecydowana większość społeczeństwa jest kompletnie nieprzygotowana, nie tylko na wybuch wojny, ale również na mniej poważne kryzysy. Co gorsza na poziomie państwowym nie prowadzi się jakichkolwiek skutecznych masowych akcji edukacyjnych. Oficjalne folderki z instrukcjami robienia zapasów i ogrzewania zamarzających mieszkań przy pomocy świeczek i ceramicznych doniczek nijak się mają do realiów konfliktu zbrojnego. Od wielu lat w szkołach nie ma poważnych zajęć z „przysposobienia obronnego”. Rezygnacja z zasadniczej służby wojskowej również walnie przyczyniła się do spadku elementarnych zdolności przetrwania w warunkach pełnoskalowej wojny. Sprawnie działający w czasach PRL system obrony cywilnej został skutecznie zdemontowany, co widać doskonale po braku chociażby minimalnej ilości schronów… Niestety 30 lat stabilizacji po zakończeniu zimnej wojny właśnie dobiegło końca. Co zatem robić?

Cóż… gdy państwo jest bezsilne, cały obowiązek zadbania o własne bezpieczeństwo spada na barki obywateli. Sytuację próbują ratować oddolne inicjatywy proobronne, jednak skala ich działań jest zbyt mała, by odniosły wymierny skutek. Nie każdy też ma możliwości i czas, aby na własny koszt uczestniczyć w podstawowych szkoleniach. W takiej sytuacji jedynym sensownym rozwiązaniem pozostaje samokształcenie. Właśnie w tym celu przygotowaliśmy niniejszy poradnik.

Tak jak wspomnieliśmy na samym początku, skierowany jest on do typowych mieszczuchów, stanowiących zdecydowaną większość mieszkańców naszego kraju. Doświadczenia toczonych w ostatnich dziesięcioleciach wojen jednoznacznie wskazują, że to właśnie ta grupa ludności jest najbardziej narażona na skutki działań wojennych. Konstrukcja książki została opracowana specjalnie na potrzeby przeciętnego mieszkańca dużego miasta. Mamy jednak nadzieję, że wiele cennych porad znajdą w niej także inne, teoretycznie lepiej przygotowane na „trudne czasy” osoby. Jesteś zawodowym żołnierzem lub świetnie wyszkolonym funkcjonariuszem innych służb? Co do zasady wszystko już wiesz, a odpowiednie schematy postępowania masz doskonale przećwiczone? To świetnie. Niestety najprawdopodobniej zostaniesz zmobilizowany i wysłany na drugi koniec kraju, a twoja rodzina zostanie w domu nie tylko bez opiekuna, ale także bez elementarnej wiedzy i podstawowego wyposażenia. Niniejsza książka pozwoli ci na ich odpowiednie przygotowanie. Jesteś wytrawnym prepersem lub od wielu lat aktywnie działasz w klubach zrzeszających miłośników surwiwalu? Doskonale. Ta publikacja być może nie wniesie nic nowego do twojej wiedzy, ale pozwoli ci ją usystematyzować i na wiele zagadnień spojrzeć z zupełnie innej perspektywy. Być może odnajdziesz w niej wskazówki na temat tego, w jaki sposób wykorzystać swoją wiedzę, by stać się lokalnym liderem organizującym skuteczną pomoc dla swoich najbliższych i sąsiadów.

Zebrane tu porady zostały zaczerpnięte nie tylko z naszego wieloletniego doświadczenia, ale także profesjonalnych analiz dotyczących zabezpieczenia ludności. Wiele z nich zostało zweryfikowanych poprzez praktyczne sprawdzenie na wojnie toczonej za naszą wschodnią granicą. Część porad może się wydać banalna, zwłaszcza dla osób „siedzących w temacie”. Proszę nam jednak uwierzyć: nawet oczywiste rzeczy nie są oczywiste dla przeciętnego cywila. Zresztą nie tylko dla niego. Czy pomyślałeś, by przed wybuchem ewentualnej wojny sprawdzić i wyleczyć wszystkie swoje zęby? W warunkach pokoju jest to czynność prosta, choć nieprzyjemna… Gdy wojna już wybuchnie, zabraknie prądu, a znalezienie stomatologa będzie graniczyło z cudem, to ból zęba będzie ostatnią rzeczą, która chciałbyś, by ci się przytrafiła. Brzmi logicznie? Taka jest ta książka – krótko i treściwie omawia rzeczy proste, ale takie, o których nikt nigdy wcześniej nie myślał. Nie traktuj jej jako dokładnej instrukcji, raczej jako zbiór praktycznych porad, dzięki którym będziesz mógł nauczyć się samodzielnego myślenia. Myślenia kategoriami zupełnie innymi od logiki czasów pokoju.

Trochę teorii, czyli poziomy zagrożenia i stopniowanie naszych działań

Zanim przejdziemy do praktycznych porad dotyczących poszczególnych spraw związanych ze sztuką przetrwania, musimy omówić teoretyczne zagadnienia dotyczące poziomów zagrożeń oraz stopniowania intensywności naszych przygotowań i ewentualnych działań. Jedną z najpopularniejszych, i co ważniejsze, sprawdzonych w praktyce teorii stopniowania zagrożeń jest podział na poziomy oznaczone kolorami: od zielonego do czarnego.

POZIOM ZIELONY: Państwo, gospodarka i społeczeństwo funkcjonują normalnie. Nie otrzymujemy żadnych niepokojących sygnałów. W takiej sytuacji możemy spokojnie żyć swoim dotychczasowym życiem, jednak warto poświęcić nieco czasu wolnego na zdobycie odpowiedniej wiedzy, wyrobienie nawyków i zgromadzenie minimalnych zapasów, pozwalających na przygotowanie się do mniej korzystnych wariantów rozwoju wydarzeń.

POZIOM ŻÓŁTY: Państwo, gospodarka i społeczeństwo nadal funkcjonują normalnie, jednak dotarły do nas informacje o możliwym wystąpieniu sytuacji kryzysowej. Najlepszym przykładem z ostatnich lat może być późna jesień 2019 roku i pojawienie się informacji o wybuchu epidemii nieznanej choroby w Chinach. Zagrożenie jest od nas daleko, a doświadczenie zdobyte w poprzednich tego typu sytuacjach wskazuje, że wszystko może się wkrótce uspokoić i nasze życie znów powróci do „zielonego poziomu”. Sytuacja taka wymaga podjęcia już jednak pewnych kroków zapobiegawczych, przynajmniej przez osoby, które w jakiś sposób są powiązane z obszarem wystąpienia zagrożenia. Jeżeli planujesz podróż w dany rejon – przełóż ją. Jeśli prowadzisz biznes i jesteś uzależniony od dostaw części z objętego problemami regionu – zrób ich zapas, tak by móc przetrwać zaburzenia w funkcjonowaniu łańcucha dostaw. Co zrobić jednak, jeśli jesteś przeciętnym obywatelem prowadzącym spokojne życie? Sprawdź swoje zapasy i w razie czego uzupełnij brakujące rzeczy. Skontroluj stan techniczny swojego samochodu i usuń ewentualne usterki. Jeżeli niepokoi cię stan twojego zdrowia – pójdź do lekarza. Żadna z powyższych czynności nie zaburzy twojego dotychczasowego życia ani nie wygeneruje wielkich kosztów. Pamiętaj, że w zdecydowanej większości przypadków poziom żółty występuje bardzo często. Na szczęście zazwyczaj wszystko kończy się na obawach i po pewnym czasie życie powraca na poziom zielony. Niekiedy zdarzają się jednak wyjątki i sytuacja eskaluje do kolejnego koloru.

POZIOM POMARAŃCZOWY: W momencie, gdy zagrożenie zakwalifikowane wcześniej jako poziom żółty zaczyna się w niebezpieczny sposób do nas przybliżać, musimy już podjąć konkretne przygotowania. Najlepszym przykładem będzie w tym przypadku początek epidemii COVID-19 w Europie. Wszyscy pamiętamy moment, gdy wirus „szalał” już w sąsiednich państwach, które masowo zaczęły wprowadzać ograniczenia dla swoich obywateli. W Polsce nadal nic się nie działo – zarówno państwo, jak i gospodarka oraz społeczeństwo normalnie funkcjonowały. Pomimo realności zagrożenia większość ludzi nadal żyła tak, jakby nic się nie działo. Z identyczną sytuacją „pomarańczową” mamy do czynienia np. w przypadku koncentracji wrogich wojsk na granicy lub wzrostu napięć wewnętrznych do tego stopnia, że dochodzi np. do potężnych demonstracji i starć z policją. Jakie zatem kroki należy podjąć w danym momencie?

Po pierwsze rezygnujemy z wyjazdów poza strefę naszego zamieszkania i przechodzimy w tryb „oszczędzania”. Obcinamy wszelkie zbędne wydatki – pieniądze już wkrótce mogą przydać się na zupełnie inne rzeczy niż np. rozrywki lub mało praktyczne dobra luksusowe.

Po drugie zwiększamy nasze zapasy do poziomu pozwalającego nam na spokojne przetrwanie minimum miesiąca bez konieczności dokonywania zakupów. To samo dotyczy gotówki. Rozważ również zaopatrzenie się w przedmioty, które w razie czego będą mogły posłużyć ci jako towar wymienny, np. papierosy.

Trzecim krokiem jest ustalenie awaryjnego systemu łączności z naszymi bliskimi i znajomymi. Wykorzystaj sytuację, w której internet i sieć telefoniczna działają jeszcze normalnie. Przemyśl również ewentualne schematy swojego postępowania na wypadek dalszej eskalacji wydarzeń.

Oczywiście poziom pomarańczowy może cofnąć się do żółtego – np. zamieszki wewnętrzne udało się opanować, potencjalny przeciwnik wycofał wojska do koszar, a zaraza zaczęła wygasać lub nie okazała się wyjątkowo zjadliwa. Wszystko może jednak pójść jeszcze dalej.

POZIOM CZERWONY: Najkrócej można by go określić słowami: „zaczęło się!”. W przypadku wojny będzie to rozpoczęcie działań zbrojnych, natomiast podczas zamieszek punktem zwrotnym jest zawsze rozlew krwi (tak jak np. podczas protestów na Majdanie w lutym 2014 roku). Odkąd pojawią się pierwsze ofiary, nic już nie będzie tak jak wcześniej, a wszystkie strony konfliktu będą działać, kierując się zupełnie inną – bardziej brutalną i bezwzględną – logiką.

Przy poziomie czerwonym państwo przechodzi w tryb awaryjny – wprowadzany jest jeden ze stanów wyjątkowych, oznaczających dotkliwe ograniczenia dla ludności. Duża część administracji zawiesza działalność, a główną rolę zaczynają odgrywać struktury siłowe. Gospodarka w znacznej mierze przestaje funkcjonować. Pojawiają się problemy z zaopatrzeniem i obiegiem pieniężnym. Transport publiczny przestaje działać, na drogach pojawiają się punkty kontrolne oraz inne ograniczenia przejazdu.

Poziom czerwony może utrzymywać się przez wiele miesięcy lub nawet lat. Poprzedni świat, do którego byłeś przyzwyczajony, już nigdy nie powróci… Na pocieszenie możemy jednak stwierdzić, że człowiek dość szybko adaptuje się do nowych realiów. Z czasem przyzwyczaisz się do nowego trybu życia, nauczysz się oceniać zagrożenia i radzić sobie z nowymi wyzwaniami. Praktyka pokazuje, że poziom czerwony zawsze kiedyś się kończy i powracają, choć odmienione, spokojniejsze realia. Niestety możliwe są również gorsze warianty rozwoju wypadków.

POZIOM FIOLETOWY: Oznacza on bezpośrednią strefę działań wojennych, w której zmasowane ostrzały i bombardowania są codziennością. Przykładem może tu być oblężony Mariupol, Bachmut lub inne miasta, o które toczone są zaciekłe walki. Pełnię władzy na obszarze fioletowym sprawuje wojsko. W miarę możliwości należy jak najszybciej opuścić zagrożony teren. Jeżeli jednak zdecydowałeś się na pozostanie, musisz bezwzględnie wykonywać polecenia żołnierzy (zarówno własnych, jak i przeciwnika). Swoją aktywność ogranicz do niezbędnego minimum – działaj tylko w celu zabezpieczenia podstawowych potrzeb życiowych, takich jak zdobycie wody i pożywienia. Gdy tylko możesz, przebywaj w ukryciu. Nie „pałętaj się” bez celu – możesz paść ofiarą przypadkowego ostrzału lub zostać schwytany np. w celu wykonywania prac na rzecz wojska. Nigdy nie obserwuj walk. Ryzyko „złapania kulki” jest zbyt wysokie. Co gorsza możesz zostać uznany np. za wrogiego szpiega lub koordynatora ognia. Za wszelką cenę staraj się znaleźć sposoby na opuszczenie strefy fioletowej.

Oczywiście poziom fioletowy może się cofnąć. Broniące swego kraju wojska mogą odepchnąć przeciwnika. Teren walk może również dostać się pod okupację, gdzie swoją strefę fioletową będzie organizował wróg. Panujące w niej zasady będą oczywiście znacznie surowsze.

POZIOM CZARNY: Jest to tak zwana strefa śmierci, w której pozostawanie nie daje żadnych szans na przeżycie. Jedynym sposobem na fizyczne przetrwanie jest opuszczenie jej za wszelką cenę. Wzorcowymi przykładami mogą tu być: wnętrze sarkofagu w Czarnobylu, trasa przepływu lawy po erupcji wulkanu lub np. obszar zalewowy położony poniżej zapory wodnej, która lada moment ma zostać wysadzona w powietrze. W przypadku wojny przykładem czarnej strefy śmierci może być dzielnica Wola podczas rzezi jej mieszkańców w trakcie Powstania Warszawskiego, wołyńska wioska otoczona przez UPA lub podkijowska Bucza, w której wojska rosyjskie rozpoczęły masowe mordowanie ludności cywilnej.

SZARA STREFA: Jeszcze jednym z wariantów rozwoju sytuacji kryzysowej jest powstanie szarej strefy, czyli obszaru, na którym zanikła jakakolwiek zorganizowana władza państwowa. Pojawienie się totalnej anarchii na dłuższy okres jest jednak mało prawdopodobne. Przyroda nie znosi pustki – władza również. Maksymalnie po kilku dniach dany teren ponownie zostanie opanowany przez wojsko (własne lub przeciwnika). Możliwe, że obowiązki państwa przejmie na siebie lokalna samoobrona. Ważną rolę w powstrzymywaniu powszechnej anarchii odgrywa również inercja społeczna – zdecydowana większość ludzi od dziesięcioleci przyzwyczajonych do normalnego życia i przestrzegania prawa oraz norm moralnych z dnia na dzień nie stanie się zdemoralizowaną dziczą dokonującą pogromów i masowych rabunków.

Niestety okres zaniku władzy państwowej (najwidoczniejszą oznaką jest ucieczka policji) skrupulatnie wykorzystują kryminaliści oraz wszelkiej maści bojówki terrorystyczne i organizacje ekstremistyczne. Czasami wystarcza zaledwie kilka–kilkanaście godzin, by mogły one dokonać rabunków lub wyrównać rachunki z ostatnich lat. Przykładem mogą tu być wydarzenia z września 1939 roku. Gdy zabrakło polskiej policji i wojska, wypuszczeni z więzień kryminaliści rzucili się do rabunku. Na Kresach Wschodnich sytuacja była jeszcze gorsza, gdyż członkowie bojówek komunistycznych i ukraińscy nacjonaliści z OUN rozpoczęli wyrównywanie rachunków z pozbawionymi ochrony przedstawicielami państwa polskiego. Oczywiście po kilku dniach wszelkie „spontaniczne” przejawy anarchii zostały stłumione przez wojska okupacyjne… Rozpoczął się jednak zinstytucjonalizowany terror zorganizowany przez totalitarną machinę państwową.

Co zatem zrobić, jeśli znalazłeś się w szarej strefie? Postępuj tak, jakbyś był w strefie fioletowej, z tą jednak różnicą, że o własne bezpieczeństwo będziesz musiał zawalczyć sam. (Szczegółowe instrukcje znajdziesz w rozdziałach o broni i zasadach organizacji sąsiedzkiej samoobrony).

W tym miejscu możesz zadać pytanie: po co mi to całe teoretyzowanie? Odpowiedź jest prosta – swoje działania musisz stopniować w zależności od poziomu zagrożenia. O ile robienie gigantycznych i nieprzemyślanych zapasów przy poziomie zielonym lub żółtym narazi cię co najwyżej na niepotrzebne wydatki, o tyle błędna decyzja dotycząca ewakuacji może wpędzić cię w poważne tarapaty. Pół biedy, jeżeli będziesz uciekać za wszelką cenę (niczym z czarnej strefy śmierci). Gdy po jakimś czasie okaże się, że sytuacja nie jest aż tak krytyczna, to zawsze będziesz mógł wrócić. Gorzej, gdy przegapisz właściwy moment i przez swoje zaniechanie znajdziesz się w bezpośredniej strefie walk frontowych. Również przedwczesne ujawnianie faktu, że posiadasz niekoniecznie legalną broń (np. w strefie pomarańczowej lub czerwonej), wpędzi cię w poważne problemy z prawem. To samo tyczy samodzielnego „wymierzania sprawiedliwości” w momencie, gdy działają jeszcze siły porządkowe.

Pamiętaj, że nawet słuszne działania podjęte w złym momencie nie są słuszne!

Rozdział I

Przygotowania, zanim wszystko się zacznie

Podstawowe zapasy

Kwestia przygotowania odpowiednich zapasów na trudne czasy jest jedną z najobszerniejszych i najchętniej omawianych dziedzin „sztuki przetrwania”. Bez większego problemu w internecie można znaleźć całą masę mniej lub bardziej sensownych wskazówek dotyczących strategii robienia zapasów oraz sposobów przechowywania poszczególnych rzeczy. Niestety znacznie trudniej znaleźć praktyczne wskazówki dotyczące wielkości zapasów. Na czym zatem się skupić i jak uniknąć najpoważniejszych i kosztownych błędów? Zacznijmy od żywności.

Zapasy żywności

Pierwszą podstawową zasadą robienia zapasów żywności w czasach pokoju jest gromadzenie jedzenia, które spożywasz w codziennym życiu. Cała sztuka polega na tym, by znaleźć odpowiednią proporcję pomiędzy ilością zgromadzonych produktów a terminem ich przydatności. W dużym skrócie chodzi o to, żebyś był w stanie „swoim normalnym trybem żywieniowym” zjeść wszystko przed końcem terminu przydatności do spożycia. Przykładowo jeśli miesięcznie zjadasz 2–3 kg ziemniaków, to kupowanie 50-kilogramowego worka nie ma sensu – większość kartofli zepsuje się, zanim się do nich dobierzesz. Bardzo podobnie wygląda sytuacja w przypadku konserw. Umówmy się – nie są to rzeczy, które normalnie spożywamy każdego dnia. Owszem, kilka sztuk warto mieć w zapasie, zwłaszcza jeśli będziesz mieć okazję je spożyć np. podczas majówki lub wakacyjnego wypadu. Wówczas po prostu będziesz mógł uzupełnić swoje zapasy o dokładnie taką samą ilość, jaką zużyłeś. Podobnie postępuj z gotowymi posiłkami – np. fasolką po bretońsku w słoiku. Kilka słoiczków przyda się na turystyczne wypady lub gdy na szybko musisz zrobić coś ciepłego. Błędem jest kupowanie na raz całej zgrzewki puszkowanego jedzenia. Uwierz nam, przez większość czasu nawet go nie tkniesz… Panika zacznie się, gdy termin przydatności będzie się zbliżać ku końcowi. Z jednej strony szkoda, żeby się zmarnowało, z drugiej zaś żarcie przez cały miesiąc tego samego, umówmy się, niezbyt zdrowego jedzenia również nie jest dobrym rozwiązaniem.

O swoje zapasy trzeba dbać i regularnie ich doglądać! To, że kupiłeś optymalny twoim zdaniem zestaw towarów niezbędnych do przetrwania, nie oznacza, że możesz go po prostu wrzucić do spiżarki i o nim zapomnieć. Czas płynie nadspodziewanie szybko. Konserwy masowo kupowane w początkach pandemii COVID-19 w większości są już dawno przeterminowane (jeśli nadal takie masz, to sprawdź termin przydatności). Sposobem na uniknięcie tego typu problemów jest regularne (przynajmniej raz na kwartał) sprawdzanie swoich zapasów i wyciąganie z nich produktów, które powinno się już zjeść. W utrzymaniu „dyscypliny” wielce pomocna może być banalna lista konserw z zapisanymi terminami ważności. Jeżeli dysponujesz odpowiednią ilością miejsca, wówczas możesz rozłożyć poszczególne produkty np. do pudełek z zapisaną końcową datą przydatności.

Pamiętaj, że swoje zapasy na czarną godzinę musisz regularnie kontrolować. Sprawdzaj daty przydatności do spożycia oraz zwracaj uwagę na działanie potencjalnych szkodników, takich jak np. mole spożywcze

Jeżeli masz już swoje zapasy – postaraj się je uporządkować w wyżej opisany sposób. Gdy nagle okaże się, że danego typu produktu z kończącym się terminem (np. konserw) jest za dużo, będzie to dla ciebie sygnał, że w najbliższym czasie powinieneś ograniczyć jego zakupy. Jeśli akurat trafiłeś w swoje normalne zużycie (np. z makaronem lub ryżem), to po prostu na miejsce wyjmowanej paczki z kończącym się terminem ważności włóż nową, która będzie sobie mogła spokojnie poleżeć przez następne 2–3 lata. A co, jeśli czegoś ci zabrakło? Wówczas spokojnie będziesz mógł zwiększyć zapas. Brzmi nieskomplikowanie, ale tak naprawdę nigdy dokładnie nie trafisz z zapasami w swoje idealne zapotrzebowanie. Cała sztuka polega na tym, by zminimalizować straty i marnotrawienie żywności.

Skupmy się teraz na tym, co warto mieć w domu na wypadek wojny.

Konserwy – unikaj kupowania jednego typu konserw. Postaraj się, by w miarę możliwości były odpowiednio zróżnicowane. Oprócz klasycznej mielonki dorzuć do swoich zapasów konserwy rybne oraz np. puszkowaną słoninę (w żywieniu „konserwowym” najgorsza jest monotonia – już po kilku dniach jedzenia tej samej mielonki po prostu nie będziesz mógł na nią patrzeć). Ciekawym rozwiązaniem dla rodziny lub większej liczby osób są duże wojskowe konserwy mięsne, tzw. małpy. Kilogram przyzwoitej jakości gulaszu spokojnie wystarczy na przygotowanie smacznego i pełnowartościowego obiadu. Konserwy przechowuj w miejscu suchym i przewiewnym, tak aby nie zardzewiały.

UWAGA – jeżeli puszki „napęczniały”, a przy ich otwieraniu można usłyszeć charakterystyczne syknięcie, wówczas nie nadają się one do spożycia. Wzrost ciśnienia wewnątrz puszki jest efektem powstania jadu kiełbasianego, który jest śmiertelnie groźną trucizną!

Ryż, cukier, kasze i makarony – są to podstawowe produkty z naszej codziennej diety, które nadają się do długotrwałego przechowywania. Nawet jeśli termin przydatności np. makaronu minął, to spokojnie możemy go spożyć po dość długim okresie. Największym zagrożeniem podczas przechowywania tego typu produktów są mole spożywcze. Aby zminimalizować ryzyko ich rozprzestrzeniania się, staraj się przechowywać wszelkie produkty sypkie w szczelnych pojemnikach (nie zawsze pomaga). Regularnie kontroluj też stan swoich zapasów.

Suchary i herbatniki – najlepszym rozwiązaniem są wojskowe suchary z kminkiem, które bez większych problemów można nabyć na rynku cywilnym. W sytuacji kryzysowej znakomicie zastąpią chleb. Warto mieć również w zapasie zwykłe „cywilne” sucharki lub przynajmniej macę/wafle ryżowe – mogą się nam przydać również w czasach pokoju, np. podczas zatrucia pokarmowego. Dobrym uzupełnieniem zapasów będą zwykłe herbatniki, które nie tylko dostarczą nam kalorii, ale i poprawią nasze samopoczucie – coś słodkiego na ząb zawsze tak działa. Wybieraj najprostsze herbatniki, bez czekoladopodobnych polew i podejrzanego nadzienia. Są „zdrowsze”, ale także znacznie lepiej się przechowują.

Czekolada – prawdziwa czekolada (unikaj tłuszczowych ulepków nazywanych wyrobami czekoladopodobnymi) jest jednym z podstawowych produktów, które powinny znaleźć się w zapasach osoby poważnie myślącej o przetrwaniu. Dobra czekolada łączy w sobie niewielką masę i dużą kaloryczność. Również dość dobrze się przechowuje.

Tłuszcze – zadbaj o odpowiednią ilość tłuszczów jadalnych, głównie olejów. Przydadzą ci się nie tylko do smażenia, awaryjnie będziesz mógł je zużyć też np. jako paliwo do lampki olejowej.

Warzywa – przechowywanie większego zapasu warzyw wymaga stworzenia odpowiednich warunków. Jeżeli dysponujesz suchą piwnicą lub odpowiednio chłodną spiżarką, to możesz rozważyć w przypadku zwiększenia zagrożenia zakup rozsądnej ilości ziemniaków, marchwi i cebuli.

Czosnek – traktuj go nie tylko jako przyprawę, ale przede wszystkim jako naturalny antybiotyk i środek podnoszący odporność. Na szczęście jego przechowywanie (w suchym i przewiewnym miejscu) jest wyjątkowo łatwe.

Kiszonki i warzywa konserwowe – jeżeli posiadasz piwnicę i zajmujesz się np. samodzielnym kiszeniem ogórków, to własnoręcznie przygotowane zapasy będą idealnym uzupełnieniem twojej diety. Gdy nie masz możliwości przechowywania kiszonek w odpowiednich warunkach, rozwiązaniem alternatywnym będą wszelkie warzywa konserwowe, zaczynając od gotowych do spożycia buraczków, ogórków konserwowych, a na pasteryzowanych lub marynowanych sałatkach kończąc. Kilka puszek konserwowej kukurydzy również może się przydać – w razie czego zużyjesz ją do „imprezowej” sałatki.

Suszone owoce – są bardzo cennym uzupełnieniem codziennej diety, zwłaszcza jeśli przez dłuższy czas będziesz musiał żywić się konserwami. Wybór jest przeogromny – w ofercie sklepów na pewno znajdziesz coś dla siebie. Możesz również zająć się samodzielnym suszeniem, np. jabłek. W kluczowym momencie zapewnią ci niezbędne ilości błonnika (doceni je każdy, kto dorobił się zaparć spowodowanych monotonną konserwową dietą).

Alkohol – wbrew pozorom bywa bardzo przydatny, choć osobiście odradzamy picie w sytuacjach kryzysowych. Najlepszym z punktu widzenia przetrwania rozwiązaniem będzie czysty spirytus, który w razie czego posłuży jak środek odkażający, paliwo do kuchenki lub środek płatniczy. O ile nie jesteś koneserem robiącym zapasy na własne potrzeby, to nie inwestuj w drogie alkohole jako potencjalny środek płatniczy – wystarczy czysta wódka. W większości przypadków osoby, z którymi będziesz mógł się w ten sposób rozliczyć, nie docenią wyszukanej whiskey i drogich koniaków. Ważne, by było dużo i sponiewierało…

Woda – robienie gigantycznych zapasów wody pitnej w normalnych czasach pokoju wydaje się niepotrzebne, jednak zgrzewka wody mineralnej oraz dwie–trzy większe butle należy obowiązkowo posiadać, nawet na wypadek banalnej awarii wodociągu. Zwróć uwagę na to, by większe butelki były wyposażone w rączkę do przenoszenia. Po zużyciu ich zawartości będziesz mieć wygodne naczynie, z którym będziesz mógł się udać np. do podstawionego beczkowozu.

Tworząc swoje zapasy, pamiętaj o zabezpieczeniu niezbędnej ilości wody pitnej. Powinno jej być naprawdę sporo

Napoje słodzone – o ile w czasach pokoju serdecznie odradzamy ich spożywanie, o tyle na wszelki wypadek warto mieć odłożone kilka puszek popularnego „odrdzewiacza”. Po pierwsze może posłużyć jako domowy środek na problemy trawienne, a po drugie ilość rozpuszczonego cukru w krytycznej sytuacji zapewni ci sporą dawkę kalorii.

Gotówka – w dzisiejszych czasach, zwłaszcza w dużych miastach, jesteśmy przyzwyczajeni do transakcji bezgotówkowych. Niestety w czasie kryzysu system bankowy najprawdopodobniej nie będzie działać – nie tylko nie skorzystasz ze swoich kart płatniczych i przelewów online, ale również będziesz mieć ogromne kłopoty z wycofaniem swoich depozytów. Z tego też względu musisz wyrobić w sobie nawyk trzymania odpowiedniego zapasu gotówki. O ile nie żyjesz z dnia na dzień, to rozsądną ilością będzie zapas pozwalający na spokojne pokrycie twoich normalnych miesięcznych wydatków. Postaraj się, by twoje zapasy gotówki nie składały się jedynie z dużych nominałów – w sytuacjach kryzysowych mało kto będzie mieć odpowiednią resztę do wydania. Pamiętaj również, że w przypadku wojny lub poważnego kryzysu twoje pieniądze mogą z dnia na dzień ogromnie stracić na wartości. Z tego też względu warto rozważyć przechowywanie części gotówki w ogólnowymienialnej walucie obcej. Staraj się posiadać przynajmniej część banknotów o niższych nominałach. Unikaj banknotów podniszczonych – o ile w normalnych czasach „zmęczoną życiem” stówkę większość sklepów przyjmie bez problemów, o tyle w sytuacji kryzysu obcy banknot w lichym stanie będzie po prostu niewymienialny.

Alternatywne pieniądze – towary, sztabki, monety, biżuteria

Alternatywą dla pieniędzy w czasach wojen i kryzysów mogą być towary powszechnego zastosowania oraz metale szlachetne. W pierwszej kolejności skupmy się na wartościowych kruszcach:

1. Sztabki złota – złoto od wieków było jednym z najskuteczniejszych sposobów lokowania oszczędności. Niezależnie od epoki historycznej i panującego ustroju zawsze było chętnie przyjmowane jako środek płatniczy. Obecnie najpopularniejszą formą inwestowania w złoto są specjalne mennicze sztabki o masie od 1 grama do nawet kilograma. Standardem są sztabki o masie jednej uncji, czyli 31,5 grama czystego złota. W teorii są one trwałym zabezpieczeniem dużych środków finansowych. Niestety w życiu codziennym w warunkach kryzysu ich wykorzystanie może być bardzo kłopotliwe. O ile za odpowiednią ilość sztabek, którą bezpiecznie uda ci się przechować, będziesz mógł np. wyremontować po wojnie uszkodzony budynek lub kupić samochód, o tyle do dokonywania bieżących transakcji będą one zbyt cenne. Nie zapłacisz przecież wartą kilka tysięcy złotych sztabką za podstawowe produkty spożywcze. Oczywiście możesz zakupić większą ilość małych sztabek, ale zapłacisz za nie znacznie więcej niż za taką samą ilość kruszcu w większym kawałku. To samo dotyczy najpopularniejszych monet bulionowych, których wartość wynosi kilka tysięcy złotych.

2. Srebro – tańszą opcją są niewielkie sztabki lub monety bulionowe wykonane ze srebra. Mają one znacznie mniejszą wartość niż złoto i nie są tak chętnie akceptowane jako alternatywny środek płatniczy, ale w warunkach kryzysu i „bezwartościowego” pieniądza papierowego mogą stanowić ciekawą alternatywę. Uncjowe monety bulionowe, warte obecnie około 150 zł, mają sensowną wartość nadającą się do codziennych transakcji. W podobnym celu można wykorzystywać również monety historyczne, jednak pamiętaj, że w warunkach kryzysu mało kto będzie gotowy uwzględniać ich wartość numizmatyczną.

3. Biżuteria – również może być awaryjnym środkiem płatniczym. Złoty łańcuszek lub kolczyki w kluczowym momencie mogą cię uratować. Pamiętaj jednak, że nikt nie będzie uwzględniać wartości artystycznej i sentymentalnej przedmiotów tego typu – liczyć się będą jedynie masa i jakość kruszcu.

Jeżeli nie masz cennych sztabek lub monet, nie oznacza to, że nie będziesz mógł uczestniczyć w wymianie handlowej. W warunkach totalnego deficytu ogromną wartość zyskują niedostępne w normalnym handlu towary. Praktyka pokazuje, że zawsze najłatwiej było spieniężyć używki, takie jak alkohol i papierosy. W cenie było również paliwo do samochodów, nafta do lamp oraz lekarstwa. Niestety nikt nie jest w stanie przewidzieć, co stanie się towarem deficytowym w danym momencie. Niemniej kilka flaszek i paczek papierosów warto mieć odłożonych na czarną godzinę.

Pamiętaj, aby dokonując transakcji, nieważne, czy przy użyciu gotówki, monet czy towarów, nigdy „nie świecić” swoim bogactwem, zwłaszcza w miejscach ogólnodostępnych, takich jak bazary. Unikaj również podejrzanych kontrahentów. Przysłowiowy ostatni zdjęty z szyi łańcuszek, którym opłacasz lekarstwa lub inne niezbędne towary, będzie znacznie mniej kuszący dla potencjalnych złodziei niż pełen portfel gotówki lub wielka torba podróżna z papierosami!

Domowa apteczka

Pierwsza żelazna zasada mówi, że w naszej apteczce powinny znaleźć się leki i opatrunki, którymi potrafimy się posłużyć oraz znamy zasady ich działania i ewentualne skutki uboczne.

Bazując na własnych wojennych doświadczeniach, śmiało możemy poradzić, byś domową apteczkę podzielił na dwie części – tę przeznaczoną do opatrywania ran oraz tę, w której będziesz przechowywać podstawowe leki. Pamiętaj, że w warunkach wojny będziesz musiał zmierzyć się z obrażeniami niespotykanymi w czasach pokoju. Większość z nas jest przyzwyczajona do typowych skaleczeń spowodowanych niewłaściwym użyciem noża kuchennego. Prawdziwą tragedią jest np. nadepnięcie na plaży gołą stopą na rozbitą butelkę… nie dość, że krew obwicie sika, to jeszcze rana zabrudzona… Uwierz nam, że opisane powyżej urazy są niczym w porównaniu z tym, co może cię spotkać w trakcie wojny. Przygotuj się mentalnie na opatrywanie rozległych ran! Zanim do twojego rejonu dotrze profesjonalna pomoc, to właśnie od ciebie, twoich umiejętności i twojego wyposażenia będzie zależeć czyjeś przeżycie…

Apteczka urazowa

W pierwszej kolejności zajmijmy się apteczką urazową, nazywaną również apteczką pierwszego rzutu. Apteczka urazowa powinna znajdować się w oddzielnej torbie lub przystosowanej do przenoszenia skrzyneczce/walizce. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której całe wyposażenie medyczne przechowujesz luzem, np. w szafce w łazience. W razie nagłego odcięcia od tego pomieszczenia lub konieczności szybkiej ewakuacji nie zdołasz nic ze sobą zabrać! Dobrym rozwiązaniem są pochodzące z demobilu stare brezentowe torby sanitarne. Skompletowaną w ten sposób apteczkę przechowuj w ogólnodostępnym miejscu – np. na szafce w przedpokoju lub pod stolikiem w kuchni. Upewnij się, że wszyscy domownicy (w przypadku zakładu pracy – pracownicy) znają miejsce jej położenia oraz potrafią się nią posłużyć.

W momencie gdy zdobędziesz już niezbędną wiedzę (zawsze najpierw się uczymy, a dopiero potem robimy zakupy), zajmij się kompletowaniem apteczki. Nieważne, czy umieścisz ją w nowoczesnym opakowaniu, czy w starej torbie z demobilu. Najważniejsza jest jej funkcjonalność – tak abyś był w stanie ją ze sobą zabrać, np. do schronu. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której materiały opatrunkowe przechowujesz luzem w szafce w łazience, lub co gorsza masz je porozrzucane w różnych miejscach

Co powinno znaleźć się w naszej cywilnej[1] apteczce urazowej?

1. Nożyczki do rozcinania odzieży oraz lateksowe/nitrylowe rękawiczki, którymi zabezpieczysz się przed kontaktem z krwią i innymi płynami ustrojowymi osoby, której będziesz pomagać.

2. Stazy (opaski uciskowe) umożliwiające zatrzymywanie silnych krwotoków.

3. Wojskowe opatrunki osobiste umożliwiające opatrywanie poważnych ran. W chwili obecnej standardem są opatrunki typu izraelskiego, będące nowoczesnym połączeniem klasycznego opatrunku wojskowego z bandażem elastycznym, zapewniającym odpowiedni ucisk na miejsce zranienia. W wersji cywilnej jako zamiennika można użyć dostępnych w większości aptek gotowych opatrunków osobistych w opakowaniu papierowym.

4. Żel lub gotowe opatrunki żelowe na oparzenia.

5. Opatrunki z gazy jałowej oraz opaski dziane podtrzymujące, które umożliwią nam odpowiednie przytwierdzenie opatrunku.

6. Bandaż elastyczny. Przyda się np. podczas urazów stawów lub kontuzji związanych z nadmiernym wysiłkiem fizycznym.

7. Zestaw plastrów z opatrunkami, które umożliwią nam zabezpieczenie drobnych skaleczeń lub otarć. Dobrym uzupełnieniem będzie również zwykły plaster, umożliwiający nam przymocowanie opatrunków do skóry.

8. Środki odkażające. Najprostszym i najbardziej uniwersalnym rozwiązaniem będzie ogólnodostępny na rynku octenisept – najlepiej w niewielkiej buteleczce z atomizerem. Za naszą wschodnią granicą niezwykle popularna jest chlorheksydyna, którą u nas wykorzystują dentyści i urolodzy. U części osób wywołuje ona podrażnienia, jednak ma tę niewątpliwą zaletę, że nie piecze, dlatego jest wykorzystywana np. do dezynfekcji stref intymnych lub przemywania głębokich ran. W przypadku gnojących się ran (np. zabrudzonych skaleczeń na rękach) warto zaopatrzyć się w jodynę lub gencjanę (niestety ostatnio wycofaną ze sprzedaży – wodne roztwory można jeszcze nabyć w internecie). Jeśli zaopatrzyliśmy się w powyższe środki odkażające, to spokojnie możemy zrezygnować z wody utlenionej, która jest znacznie mniej skuteczna i co gorsza wraz z upływem czasu traci swoje właściwości.

Podstawą wyposażenia będą opatrunki osobiste, najlepiej typu izraelskiego. W sytuacjach krytycznych termin przydatności opatrunku nie będzie aż tak bardzo istotny – ważne, żeby opakowanie nie było uszkodzone. Nawet stary opatrunek będzie znacznie lepszy od zwykłej szmatki

Idealna apteczka urazowa przeznaczona dla cywila powinna zawierać minimum dwie stazy do zatrzymywania obfitych krwotoków, kilka wojskowych opatrunków osobistych, nożyczki do cięcia odzieży oraz zestaw plastrów i środków dezynfekujących umożliwiający opatrzenie niewielkich „bytowych” skaleczeń. Warto ją również wyposażyć w niewielką latarkę czołówkę – wielce prawdopodobne jest, że apteczka będzie ci potrzebna w nocy. Żeby nie tracić czasu na szukanie latarki, lepiej przechowywać ją bezpośrednio razem z apteczką.

Na wyposażeniu apteczki obowiązkowo powinny znaleźć się stazy oraz przynajmniej jeden opatrunek hemostatyczny. Obecnie najpopularniejsze są stazy typu CAT lub SOFT, jednakże musisz umieć posłużyć się bardziej archaicznymi środkami, takimi jak np. gumowa staza Esmarcha, a nawet pochodzącymi z demobilu stazami parcianymi. Pamiętaj, że sam zakup stazy, bez regularnego treningu, jak ich używać, niewiele ci pomoże

Ważnym elementem wyposażenia są opatrunki żelowe na oparzenia, zwykłe kompresy gazowe oraz folia ratunkowa NRC

Wymienione powyżej wyposażenie apteczki urazowej będzie nic niewarte, jeżeli nie będziesz umiał się nim posłużyć. Z tego względu powinieneś udać się na kurs pierwszej pomocy, ewentualnie medycyny taktycznej. Niestety żaden z nas nie jest wystarczająco kompetentny, ażeby w niniejszej publikacji wyłożyć ci niezbędną wiedzę medyczną… W swoim życiu zawodowym mieliśmy jednak okazję uczestniczyć w bardzo wielu kursach, zróżnicowanych pod względem zaawansowania i wartości merytorycznej. Dlatego możemy podpowiedzieć ci, na co zwrócić szczególną uwagę:

1. Sposoby zabezpieczenia ratownika (czyli ciebie). Jeżeli dasz się odstrzelić, przygnieść spadającym kawałkiem gruzu lub banalnie rozjechać w miejscu wypadku drogowego, to cała twoja wiedza i wyposażenie będą psu pod ogon!

2. Jak nie zrobić krzywdy poszkodowanemu? Na dobrym kursie pierwszej pomocy nauczą cię w pierwszej kolejności tego, czego kategorycznie robić nie wolno – np. samodzielnie przenosić osobę z urazami kręgosłupa…

3. Wykorzystanie konkretnego sprzętu będzie dopiero na trzecim miejscu…

Pamiętaj, że nawet przeciętny kurs pierwszej pomocy znacząco podniesie poziom twoich umiejętności! Tego typu wiedzy nigdy za wiele!

W apteczce obowiązkowo powinny znaleźć się nożyce do rozcinania ubrań (najlepiej nosić je na sznurku przywiązanym do apteczki) lub przynajmniej scyzoryk ratowniczy. Dobrym rozwiązaniem jest również przenoszona w apteczce prosta latarka czołówka

Apteczka z lekami, czyli tzw. apteczka drugiego rzutu

Apteczkę drugiego rzutu również warto trzymać w pojemniku, który w razie czego będziemy w stanie po prostu chwycić i wrzucić np. do naszego plecaka ewakuacyjnego. Co powinno się w niej znaleźć?

1. Leki, które przyjmujesz na stałe (ty lub twoi domownicy). Szczególnie mamy tu na myśli leki na cukrzycę, nadciśnienie, schorzenia serca i inne choroby przewlekłe.

2. Podstawowe leki na grypę, przeziębienia i infekcje wirusowe. Oprócz standardowych leków przeciwgorączkowych, takich jak paracetamol, ibuprofen lub pyralgina, powinny się tu znaleźć preparaty przeciwwirusowe. Dobrym rozwiązaniem będą dostępne bez recepty kompleksowe rozpuszczalne w wodzie preparaty w saszetkach, takie jak gripex lub theraflu.

3. Leki przeciwbólowe i przeciwskurczowe. Najsilniejszym preparatem przeciwbólowym dostępnym bez recepty jest ketonal. Przyda się on zarówno podczas silnych bólów głowy, bólu zęba, bólów menstruacyjnych, jak i w przypadku drobniejszych urazów. Szczególnie dla kobiet przydatna może być działająco rozkurczowo nospa. Warto również zaopatrzyć się w skuteczną maść przeciwbólową. Nawet jeżeli nie musisz korzystać z niej na co dzień, to w sytuacjach ekstremalnych będziesz podejmować nietypową dla siebie aktywność fizyczną. Bóle pleców, naciągnięte mięśnie lub nadwyrężone stawy będą twoją przykrą codziennością.

4. Leki na dolegliwości trawienne. Żywienie się w warunkach ekstremalnych prędzej czy później doprowadzi cię do poważnych dolegliwości trawiennych. W razie biegunki najpopularniejszymi rozwiązaniami są węgiel medyczny i smecta. Przy poważniejszych objawach warto zastosować stoperan lub loperamid. Pamiętaj, jeśli po kilkunastu godzinach od zastosowania wyżej wymienionych preparatów objawy nie ustąpią, będziesz musiał zwrócić się do lekarza. Kolejnym rodzajem problemu, który może cię spotkać, np. od stałego jedzenia konserw, będzie zgaga. Warto, by w twojej apteczce znalazły się środki likwidujące tego typu dolegliwości. Dobrym pomysłem będzie również wyposażenie swojej apteczki w klasyczne krople żołądkowe.

5. Leki na problemy skórne. Niestety długotrwałe funkcjonowanie w ekstremalnych warunkach odbije się na stanie twojej skóry. Na zimę zaopatrz się w specjalne kremy ochronne lub przynajmniej w pomadkę do ust. W większości przypadków ewentualne problemy skórne da radę załatwić przy pomocy klasycznej maści cynkowej. Warto również zaopatrzyć się w środki przeciwko opryszczce. Gdy będziesz mieć osłabioną odporność i dodatkowo będziesz jadł ze wspólnego kotła, dolegliwość ta jest w stu procentach gwarantowana.

6. Antybiotyki. W normalnych pokojowych warunkach o zastosowaniu antybiotyku powinien decydować lekarz. Niestety w przypadku wojny zdobycie recepty może być bardzo utrudnione. Nawet jeżeli służba zdrowia będzie działać, to w pierwszej kolejności pomoc będzie udzielana rannym. Uwierz, że twoja np. angina będzie na samym końcu problemów do załatwienia. W takiej sytuacji zostaje ci zajęcie się samoleczeniem… Dlatego warto mieć w swojej apteczce minimum jedno opakowanie antybiotyku o szerokim spektrum działania. Jego ilość powinna wystarczyć na przejście pełnego, co najmniej pięciodniowego leczenia.

Jeżeli nie mamy czasu lub możliwości na samodzielne kompletowanie własnej apteczki, wówczas możemy skorzystać z dostępnych na rynku gotowych zestawów. Pamiętaj jednak, iż nawet najlepsza apteczka kiedyś (na ogół szybko) się wyczerpie. Zawczasu zaopatrz się w zapas podstawowych materiałów opatrunkowych, tak abyś mógł na bieżąco uzupełniać braki. Fot. TRAUMAKIT

Wymienione powyżej leki stanowią minimum. Domową apteczkę będziesz musiał wyposażyć z uwzględnieniem swoich indywidualnych potrzeb. Jeżeli masz małe dzieci, zadbaj o odpowiednią ilość leków w syropach i czopkach. Jeśli cierpisz na hemoroidy, to zrób zapas skutecznych maści. To samo dotyczy grzybicy i innych dolegliwości, które pomimo chwilowego zaleczenia mogą w każdej chwili powrócić.

Ogólną zasadą jest posiadanie co najmniej miesięcznego zapasu leków, które musisz przyjmować na stałe!

Dzięki takiemu podejściu uda ci się zapobiec przeterminowaniu się leków w czasach pokoju, jednocześnie zaś w razie sytuacji kryzysowej będziesz mieć odpowiednio długi okres na „załatwienie” kolejnych dawek. Pamiętaj, by regularnie dokonywać przeglądu zawartości swojej apteczki – w miarę potrzeb usuwaj z niej leki przeterminowane i zastępuj je nowymi.

Jedną z najważniejszych rzeczy, jaką możemy zrobić, zanim wybuchnie wojna, jest zapisanie się na kurs pierwszej pomocy. Wiedzy przekazywanej przez instruktorów wyposażonych w profesjonalne pomoce dydaktyczne nie są w stanie zastąpić żadne książki ani poradniki internetowe. Każdy kurs pierwszej pomocy podnosi twoje umiejętności! Fot. Jan Świtała

Dobór odzieży

Większość ludzi żyjących we współczesnym dużym mieście nie ma odzieży przystosowanej do przetrwania nawet kilkunastu godzin poza domem. Nie mówimy tu o sytuacjach ekstremalnych, ale o zwykłym załamaniu pogody. Eleganckie pantofle, szpilki lub zgodne z trendem adidasy w sytuacji kryzysowej będzie sobie można… sami wiecie gdzie i co! To samo dotyczy modnych garniturów, spodni rurek, obcisłych sukienek i spódniczek mini… W dzisiejszych czasach współczesna odzież straciła pierwotną funkcję (ochrony przed zimnem, warunkami atmosferycznymi i obrażeniami) na rzecz funkcji ozdobnych i reprezentacyjnych. Zacznijmy zatem od podstaw.

Bielizna

Bardzo istotnym elementem, od którego powinniśmy rozpocząć dobieranie naszej odzieży, jest bielizna. Zasadniczo powinna być ona wykonana z naturalnych i przewiewnych materiałów, pozwalających skórze na oddychanie. Unikaj tanich wyrobów z włókien sztucznych. Dobrym rozwiązaniem jest zaopatrzenie się w komplet bielizny termoaktywnej, składający się z koszulki z długim rękawem oraz kalesonów. Dobrze dobrana bielizna termiczna powinna ściśle przylegać do ciała, tworząc niejako „drugą skórę”. Dzięki temu będzie efektywnie spełniać swoją funkcję, czyli odprowadzać na zewnątrz nadmiar potu i jednocześnie chronić ciało przed zmarznięciem. Pamiętaj, że cały system zadziała tylko wtedy, gdy kolejne warstwy odzieży również będą oddychające. Na wypadek dużych mrozów możesz dodatkowo zaopatrzyć się w drugi poziom bielizny termoaktywnej, wykonanej ze specjalnej tkaniny o strukturze „wafla”.

Pomimo dość wysokiej ceny dobra bielizna termiczna jest niezwykle przydatna i naszym skromnym zdaniem powinna znaleźć się na wyposażeniu każdego, komu zależy na dobrym przygotowaniu się do funkcjonowania w trudnych warunkach.

Koszula

Wbrew pozorom dobrze dobrana koszula może w wielu sytuacjach okazać się kluczową częścią garderoby. Ze swojej strony polecamy modne w ostatnich latach koszule taktyczne. Choć z daleka wyglądają jak typowa odzież cywilna, to uszyte są z mocnych materiałów i dzięki odpowiedniemu krojowi zapewniają swobodę ruchów. Ważnym atutem tego typu koszul jest duża ilość kieszeni, w tym także tych ukrytych, w których będzie można dyskretnie schować np. dokumenty lub gotówkę.

Koszula odgrywa również ważną rolę ochronną – szczególnie latem, gdy zagrażają nam komary, pokrzywy i oparzenia słoneczne. Dlatego też gdy możesz zabrać ze sobą ograniczoną ilość odzieży, wybierz koszulę z długimi rękawami. W razie czego po prostu je podwiniesz.

Polar

Kolejną niezwykle przydatną częścią garderoby jest bluza bądź kurtka polarowa. Ze względu na niewielką masę oraz dobre właściwości termoizolacyjne odzież tego typu stanowi jeden z podstawowych elementów służących do budowy ekwipunku. Zimą polar może służyć jako ocieplacz pod kurtką, w pozostałe pory roku jako samodzielne okrycie. Przydaje się również latem – uwierz, że zmarznąć można nawet w największe upały. Wystarczy, że po upalnym dniu nie będziesz mógł wrócić do domu. Nawet jeśli w nocy będzie plus 20 stopni, to w porównaniu ze spiekotą dnia i tak będzie zimno. Podobnych wrażeń doznasz np. po wejściu do podziemi. Pamiętaj, że najbardziej odczuwa się różnice temperatur.

Korzystając z polarów np. podczas biwakowania, pamiętaj, że tkanina, z której są wykonane, jest łatwopalna. Unikaj więc bezpośredniego kontaktu z otwartym ogniem, strzeż się również iskier strzelających z ogniska. W najlepszym wypadku wypalą ci dziury w ubraniu, w najgorszym doprowadzą do zapłonu. Niestety syntetyczne tkaniny topią się podczas spalania, przez co „wtapiają się” w skórę, powodując tym samym powstawanie bardzo dotkliwych oparzeń.

Kurtka

Kurtka jest kluczowym elementem ubioru, który w krytycznej sytuacji zdecyduje o twoim przeżyciu lub zdrowiu. Brak odpowiedniej ochrony przed zimnem, deszczem i wiatrem może okazać się fatalny w skutkach. Dobra kurtka powinna sięgać mniej więcej do połowy uda i być wyposażona w kaptur. Modne krótkie kurteczki z punktu widzenia przetrwania są nieporozumieniem. Według naszych doświadczeń najlepsze będą klasyczne wojskowe lub wzorowane na wojskowych parki oraz współczesne kurtki taktyczne. Dzięki odpowiedniej długości i kapturowi skutecznie chronią przed utratą ciepła, wykonane są z mocnych materiałów i co ważne, mają dużo pojemnych kieszeni.

Wybierając kurtkę, możesz zdecydować się na różne opcje – jednoczęściowe ciężkie kurtki typowo zimowe lub np. kurtki z oddzielną podpinką. Dzięki takiemu rozwiązaniu będziesz mieć kurtkę całoroczną. Dokonując zakupu, pamiętaj – na kurtkach, tak jak i na butach, nie wolno oszczędzać. Nie marnuj pieniędzy na tanie syntetyczne wyroby!

Obuwie

W sytuacji kryzysowej twoje szanse na przetrwanie będą bezpośrednio zależeć od twoich zdolności do poruszania się w terenie. Zapamiętaj – buty w ekwipunku to podstawa! Podobnie jak na kurtce, na nich nie warto oszczędzać. Obuwie musi być wytrzymałe, zrobione z dobrego, oddychającego materiału, tak by noga się w nim nie pociła. Co najważniejsze, stopa musi dobrze w nim leżeć. Najlepiej, by but był wyższy i usztywniał kostkę, chroniąc ją przed skręceniem lub zwichnięciem. Bardzo możliwe, że będziesz musiał się gdzieś wspinać, zeskakiwać czy też chodzić po niebezpiecznym podłożu, np. po rozbitych szybach lub zwałach gruzu. Warto więc zadbać, by podeszwa była dość gruba i odpowiednio wytrzymała. Najprostsze do zdobycia dla przeciętnego cywila są buty trekkingowe, które obecnie możemy kupić w każdym większym centrum handlowym lub sklepie turystycznym. Dobrym rozwiązaniem będą również nowoczesne buty wojskowe, które również bez większych problemów znajdziemy na rynku cywilnym. Większość modeli wojskowego obuwia jest porównywalna cenowo z dobrej jakości obuwiem trekkingowym, jednak jest od niego znacznie bardziej odporna na uszkodzenia mechaniczne i długotrwałe użytkowanie w niesprzyjających warunkach.

Pamiętaj, że po zakupie butów musisz je rozchodzić! Nie możesz schować ich do szafy i wyjąć dopiero w momencie, kiedy znajdziesz się w sytuacji kryzysowej. Gwarantujemy, że wówczas okaże się, że są niedopasowane do stopy. Po kilku godzinach chodzenia dorobisz się licznych otarć i odcisków, a z powodu bólu nie będziesz w stanie zrobić nawet kilku kroków.

Nie zapominaj również o odpowiedniej konserwacji twojego obuwia. Wszelkie „nabłyszczacze” lub pasty w płynie nadają się jedynie do poprawiania wyglądu zewnętrznego i nadawania połysku. Podczas realnego korzystania ze skórzanych butów jedynym skutecznym zabezpieczeniem będzie klasyczna „śmierdząca” pasta do butów w blaszanych pudełeczkach. Do jej nałożenia będziesz potrzebować dwóch różnych szczoteczek. Pierwszą z nich (mniejszą i twardszą) będziesz nakładać pastę, drugą zaś (większą, z bardziej miękkim włosiem) będziesz polerować napastowaną skórę na wysoki połysk. Jeśli zabraknie mniejszej szczotki, będziesz mógł nakładać pastę jednym końcem większej szczotki do polerowania, a wykończenie na wysoki połysk uzyskiwać dzięki pozostałej części szczotki. W sytuacjach awaryjnych zamiast szczotki możesz użyć kawałka zwykłej szmatki. Zamiast „profesjonalnej” pasty można też wykorzystać tłuszcz z konserwy lub przetopiony łój ze złapanego zwierzaka. Pamiętaj, że dobrze napastowany but nie tylko posłuży ci dłużej, ale też skuteczniej będzie chronić twoje nogi np. przed wilgocią.

Skarpetki

Jeżeli masz już solidne buty, to nie możesz oszczędzać na skarpetkach. Unikaj tanich, cienkich, syntetycznych wyrobów. Nie tylko nie zabezpieczą one twoich nóg przed ewentualnymi otarciami, ale też znacząco utrudnią utrzymanie higieny. Najrozsądniejszym cenowo rozwiązaniem będą grube skarpety wojskowe wykonane z mieszanek włókien naturalnych i syntetycznych. Dzięki swoim właściwościom doskonale sprawdzą się zarówno pod względem ochronnym, jak i higienicznym.

Spodnie

Spodnie na trudne czasy nie powinny być obcisłe. Podczas mrozów będziesz mógł wówczas założyć pod nie ocieplacze (zwykłe kalesony lub bieliznę termoaktywną). Spodnie powinny być wykonane z dobrego, wytrzymałego materiału, najlepiej mieszanki poliestru i bawełny. Dzięki takiemu składowi będą niezwykle mocne, a przy tym lekkie i przyjemne w dotyku. Najlepiej wybrać hydrofobowe (odpychające cząsteczki wody), dodatkowo wzmocnione na kolanach. Dobrze, aby wybrane przez ciebie spodnie miały dużo kieszeni. Świetnie sprawdzą się w takiej sytuacji spodnie taktyczne, wszelkiej maści bojówki lub spodnie do uprawiania ekstremalnego outdooru. Które lepsze? Wybór zostawiamy tobie. Warto również rozważyć zakup szelek – gdy będziesz w kieszeniach przenosić sporą część swojego dobytku, żaden pasek nie będzie w stanie skutecznie utrzymać takiej masy. Zwłaszcza podczas intensywnego ruchu.

Nakrycie głowy

Kluczową dla przetrwania częścią garderoby są czapki. Pamiętaj, że przez głowę ucieka około 70% ciepła. Czapka pełni nie tylko funkcję grzewczą – w zależności od przeznaczenia i pory roku może też chronić przed wiatrem i słońcem.

Na zimę polecamy klasyczne miękkie czapki zawierające w składzie wełnę merino. Różni się od tradycyjnej tym, że jest mniej sztywna, miękka w dotyku i przyjemna w użytkowaniu. Taka czapka nie podrażnia, nie gryzie i nie uczula; dodatkowo wełna merino w naturalny sposób odprowadza wilgoć.

Na srogie mrozy najlepsze będą klasyczne uszanki – w naszych warunkach doskonale sprawdzi się wojskowy demobil. Dobrym rozwiązaniem jest posiadanie dwóch miękkich czapek lub zestawu uszanka i czapka miękka. Jeśli np. podczas dużego wysiłku fizycznego jedną z nich przepocisz, będziesz mógł na czas jej schnięcia założyć drugą – suchą czapkę. Unikniesz w ten sposób niepotrzebnego wychłodzenia i znacznie zmniejszysz ryzyko przeziębienia się.

Czapki odgrywają też bardzo ważną rolę podczas ciepłych pór roku – chronią przed słońcem i ewentualnym udarem cieplnym. Najlepiej sprawdzą się pod tym względem zwykłe czapki z daszkiem.

Wybór nakryć głowy jest oczywiście ogromny – decyzję będziesz musiał podjąć sam. Najważniejsze, co możemy doradzić, to żeby o czapkach nie zapominać i po prostu je nosić.

Chusty, szaliki, kominy

Do odzieży służącej naszemu przetrwaniu warto dodać chusty lub szale, które nie tylko będą chronić naszą szyję, ale i awaryjnie zastąpią nakrycie głowy, umożliwią nam osłonięcie twarzy lub po prostu posłużą jako ręcznik. Dość popularnym rozwiązaniem są tzw. arafatki, które możemy dobrać sobie w kolorze pasującym do reszty naszego ubioru. Na zimę warto zaopatrzyć się w klasyczną wojskową szalokominiarkę. Dobrym rozwiązaniem są też kominy lub wielofunkcyjne chusty Buff. Chusty tego typu wykonane są z szybkoschnącego materiału (schnie szybciej niż bawełna), który skutecznie i szybko transportuje pot i wilgoć na zewnątrz.

Rękawiczki

Rękawice są wyposażeniem obowiązkowym, nie tylko zimą. Przez cały rok powinniśmy traktować je jako ochronę naszych rąk podczas wykonywania różnorakich prac. Uwierz, że w sytuacji kryzysowej będzie bardzo dużo okazji, w których nawet najprostsza ochrona rąk może okazać się na wagę złota. W tym celu zakup sobie solidne rękawice robocze. Z kolei na zimę, do ochrony przed ujemnymi temperaturami, najlepsze będą ocieplane rękawice, wykonane z nieprzemakalnego materiału.

Płaszcz przeciwdeszczowy

Niezwykle przydatnym elementem wyposażenia jest płaszcz przeciwdeszczowy. O ile niegdyś mieliśmy do wyboru ciężkie i przemakające po pewnym czasie brezentowe pałatki lub gumowane sztormiaki (ewentualnie płaszcze przeciwchemiczne od OP-1), o tyle obecnie na rynku możemy zakupić całą gamę nowoczesnych lekkich i całkowicie nieprzemakalnych płaszczy.

Kolorystyka

Kwestia koloru ubrania wydaje ci się mało istotna? Nie do końca. Unikaj noszenia wojskowych mundurów oraz odzieży w kamuflażu. W warunkach wojny możesz zostać uznany za przeciwnika, przebierańca lub dywersanta. Pamiętaj, że jesteś cywilem, a elementy umundurowania są prawnie zastrzeżone dla wojskowych i funkcjonariuszy innych służb. To, że w Polsce panuje obecnie luźne podejście do tych kwestii, nie oznacza, że sytuacja nie ulegnie zmianie.

Wracając do naszego głównego pytania – ubrania, w których zamierzamy przetrwać, nie powinny być jasne ani rzucające się w oczy. Po pierwsze, ciemne rzeczy szybciej absorbują promienie słoneczne, dzięki czemu będzie nam cieplej w mroźne, ale słoneczne dni; po drugie dzięki stonowanym kolorom jesteś mniej widoczny, co często odgrywa decydującą rolę w sytuacjach zagrożenia.

Dobrym i dość popularnym rozwiązaniem jest odzież bushcraftowa, która łączy w sobie praktyczny krój znany z nowoczesnych mundurów wojskowych ze stonowaną cywilną kolorystyką (najczęściej różne odcienie brązu i zieleni).

Przygotowanie samochodu i mieszkania

Samochód

Przygotowanie samochodu na trudne czasy tak naprawdę nie wymaga jakichś szczególnych nakładów finansowych i zasadniczo polega na utrzymywaniu pojazdu w należytym stanie technicznym. Znacznie ważniejsze są natomiast nawyki, które każdy poważnie myślący o przetrwaniu kierowca powinien w sobie wyrobić. Zacznijmy jednak od początku, czyli od stanu technicznego i niezbędnego wyposażenia samochodu.

UWAGA – nigdy nie przechowuj kanistrów z paliwem w mieszkaniu, piwnicy lub na balkonie. Stwarzasz w ten sposób ogromne zagrożenie dla siebie, swoich bliskich i sąsiadów. Zwłaszcza podczas wojny, gdy istnieje ryzyko ostrzałów, takie zachowanie jest po prostu przestępcze!

1. Pamiętaj o regularnych, rzetelnych przeglądach technicznych. Wszystkie wykryte usterki na bieżąco usuwaj. Nawet jeśli dany element „jeszcze trochę wytrzyma”, to zgodnie z prawem Murphy’ego zepsuje się w najmniej odpowiednim momencie.

2. Zaopatrz się w zestaw do samodzielnego naprawiania przebitych opon. Zakup również nożną/ręczną pompkę do kół. W razie „W” znalezienie czynnego zakładu oponiarskiego będzie niezwykle trudne, a „podpompowanie” kół na stacji benzynowej może być po prostu niemożliwe. Ciekawą, choć dość drogą opcją jest zakup specjalnego urządzenia, które łączy w sobie cechy awaryjnego rozruchu, powerbanku i pompki do opon.

3. Zadbaj o odpowiedni zapas płynów eksploatacyjnych. Stale utrzymuj je na poziomie bliskim maksymalnego. Zrób również odpowiedni zapas – przynajmniej po butelce każdego z nich. Jeżeli masz silnik, który regularnie „bierze olej”, twój zapas może być ciut większy niż jedna butelka. Uwierz nam, że w sytuacjach krytycznych nie będziesz mógł tak po prostu nabyć konkretnej marki oleju albo płynu do chłodnicy.

4. Dbaj o zaopatrzenie w paliwo. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której cały czas jeździsz na rezerwie. Tankuj regularnie i staraj się nigdy nie schodzić poniżej połowy baku. Dobrym rozwiązaniem jest wożenie w bagażniku 20-litrowego kanistra. Pamiętaj, że czas przechowywania współczesnego paliwa (biokomponenty i inne ekododatki) jest ograniczony do kilku miesięcy. Po tym czasie zaczyna ono tracić swoje właściwości. Regularnie zmieniaj więc paliwo w kanistrze – to nieco „podstarzałe” wlewaj do baku, a na jego miejsce tankuj świeże.

5. Zgodnie z przepisami kanistry z paliwem możesz przechowywać np. w garażu. Jeżeli zdecydujesz się na taki krok, pamiętaj, że ze względu na trwałość paliwa granicą zdrowego rozsądku jest przechowywanie zapasu odpowiadającego mniej więcej pojemności twojego baku. No chyba że podczas wojny chcesz zostać potentatem branży paliwowej…

6. Zadbaj o dodatkowe wyposażenie auta. Zgodnie z polskimi przepisami w samochodzie musisz mieć jedynie gaśnicę i trójkąt ostrzegawczy. Ze swojej strony doradzamy doposażenie się w porządną apteczkę, kamizelki odblaskowe, rękawice robocze, latarkę, kurtkę lub przynajmniej ciepły polar, zapasową czapkę, zwykły koc, płaszcz przeciwdeszczowy lub pałatkę oraz kawałek brezentu/plandekę/kawałek folii, które pozwolą ci na dokonywanie drobnych napraw w pozycji leżącej. W schowku zawsze przechowuj scyzoryk, kilka długopisów i ołówków, notes oraz zapas chusteczek higienicznych. Dobrym pomysłem będzie wożenie ze sobą łopaty lub przynajmniej wojskowej saperki (więcej w rozdziale o broni do samoobrony).

7. Mapy. Pamiętaj, że w sytuacji wojny twoja samochodowa nawigacja najprawdopodobniej przestanie działać. Zaopatrz się w mapy papierowe. Dobrym rozwiązaniem będzie zakupienie atlasu samochodowego Polski, który oprócz szczegółowych map naszego kraju zawiera również plany miast oraz w miarę dobre mapy całej Europy. W większości z nich znajdziesz na ostatnich stronach gotowe oświadczenia sprawcy kolizji. Będą one niezwykle pomocne w razie drobnej stłuczki z twoim udziałem. Atlas samochodowy przechowuj w szczelnym worku foliowym – unikniesz w ten sposób jego zawilgocenia.

8. Awaryjna łączność. Dobrym rozwiązaniem stosowanym przez wielu kierowców jest CB radio. W najpopularniejszej samochodowej wersji umożliwia ono prowadzenie rozmów do odległości około 4 km w terenie niezabudowanym (kierowcy w Polsce używają kanału 19, czyli częstotliwości 27,180 MHz AM). Po wprowadzeniu aplikacji typu Janosik znaczenie CB radia znacząco spadło, jednak w sytuacji kryzysowej będzie ono jednym z niewielu dostępnych środków komunikacji. Jeżeli masz wolne kilkaset złotych, to zainteresuj się tą sprawą. Korzystając z okazji: ostrzegamy, że dla wielu osób CB radio było początkiem ich zainteresowania krótkofalarstwem… Pamiętaj również, że w samochodzie masz zwykły radioodbiornik, który będzie odbierać, dopóki starczy prądu w akumulatorze.

9. Samochód jako źródło prądu. Samochodowa prądnica służy nie tylko do ładowania akumulatora i zasilania wewnętrznego wyposażenia. Pamiętaj, że w samochodzie masz gniazdko zapalniczki (z samej zapalniczki mało kto korzysta). Daje ono stabilny prąd o napięciu 12 V. Dobrym pomysłem będzie zaopatrzenie się np. w samochodowe ładowarki do telefonów komórkowych – gwarantujemy, że będziesz z nich korzystać również w czasach pokoju. Na wypadek „W” zaopatrz się również w samochodową przetwornicę napięcia, dzięki której 12 V z zapalniczki zmienisz w prąd zmienny o napięciu 230 V. Oczywiście moc tego urządzenia nie będzie wystarczająca do podłączenia czajnika lub suszarki, ale w pełni wystarczy np. do podładowania laptopa. Możesz również wykorzystywać inne możliwości samochodu – np. funkcję nawiewu. W Ukrainie popularnym wśród kobiet, którym nagle w trakcie kąpieli odcięto dopływ prądu, awaryjnym sposobem suszenia włosów było wykorzystanie strumienia ciepłego powietrza z nagrzewnicy. W podobny sposób będziesz mógł się ochronić przed zamarznięciem.

10. Wyrób w sobie nawyk parkowania samochodu przodem do potencjalnego kierunku jazdy (ucieczki). Gdyby np. na skutek ostrzału zapaliłyby się sąsiednie budynki lub samochody albo pilnie musiałbyś dojechać np. do szpitala, desperackie manewry na parkingu sprawią, że stracisz wiele cennego czasu.

Pamiętaj jednak, że do wykorzystania funkcji podgrzewania lub produkcji prądu będziesz musiał odpalić silnik. Zawsze rób to na świeżym powietrzu. Odpalenie silnika samochodu np. w garażu zazwyczaj kończy się śmiertelnym zatruciem spalinami.

Niejako na zakończenie naszych rozważań o samochodach musimy jeszcze poruszyć kwestię wyboru odpowiedniego pojazdu na ciężkie czasy. Zgodnie z ideami głoszonymi przez większość teorii surwiwalowych powinien być to mocny samochód terenowy – niekonieczne nowy, ale sprawny technicznie i gwarantujący nam wysoki stopień niezawodności. Niestety mało kogo stać na taką opcję. Wojenna praktyka wskazuje ponadto, że samochody tego typu mogą zostać skonfiskowane przez armię, a ich utrzymanie i eksploatacja mogą być znacznie utrudnione np. przez wprowadzenie limitów sprzedaży paliwa. (W krytycznych momentach w Ukrainie sprzedawano jednorazowo 20 l na jeden pojazd. O ile małe autko miejskie przejedzie na takiej ilości grubo ponad 300 km, o tyle paliwożerna terenówka…. sami rozumiecie).

Mieszkanie

W ramach przygotowań mieszkania do przetrwania długotrwałego kryzysu lub wojny zadbaj w pierwszej kolejności o swoje bezpieczeństwo. Pierwszą rzeczą, którą radzimy zakupić, jest czujnik tlenku węgla. Powinien on być obowiązkowym wyposażeniem wszystkich domów i mieszkań, w których odbywa się proces spalania (klasyczny piec węglowy, kominek, piecyki gazowe do podgrzewania wody w łazience itp.). Czujkę obowiązkowo musisz kupić w sytuacji, w której decydujesz się na wykorzystywanie awaryjnego ogrzewania w postaci np. przenośnego piecyka gazowego lub klasycznej żeliwnej kozy. Nie planujesz tego typu przedsięwzięć? Wymieniłeś stary piecyk gazowy na nowoczesny elektryczny bojler… to dobrze, ale pamiętaj, że skutecznie mogą cię podtruć sąsiedzi, którzy nadal korzystają ze starego sprzętu. Wystarczy banalna awaria lub nieodpowiedzialne zachowanie w sytuacji awaryjnej. Uwierz, że w pozbawionych zasilania ukraińskich miastach nie brakowało debili, którzy podłączali wylot spalin ze swojego piecyka bezpośrednio do przewodów wentylacyjnych…

Przygotowując się na trudne czasy, zadbaj także o bezpieczeństwo przeciwpożarowe. Pamiętaj, że nawet w czasach pokoju najwięcej pożarów zdarza się w kuchni. Zapalony tłuszcz na patelni, rękaw podpalony od palnika gazowego… Najtańszym, i wbrew pozorom najskuteczniejszym, rozwiązaniem będzie nabycie koca gaśniczego, którym po prostu będziesz w stanie nakryć źródło ognia i tym samym odciąć dostęp tlenu. Koce gaśnicze niegdyś wykonywano z azbestu, obecnie zaś są robione z włókna szklanego. Można je nabyć w sklepach z artykułami BHP oraz w większości marketów budowlanych. Dobrym pomysłem będzie również zaopatrzenie się w gaśnicę – na przeciętne mieszkanie wystarczy niewielka, dwukilogramowa gaśnica uniwersalna. W razie pożaru pozwoli ona skutecznie zneutralizować zarzewie ognia lub przynajmniej czasowo ograniczy rozprzestrzenianie się pożaru i da więcej czasu na ewakuację. W wersji oszczędnościowej możesz wykorzystywać kilogramowe gaśnice, które są na obowiązkowym wyposażeniu pojazdów. Są one najbardziej przystępne cenowo, jednak ze względu na ograniczone rozmiary i małą ilość środka gaśniczego bardzo często okazują się niewystarczające. (Dość dobrym pomysłem jest przećwiczenie czynności gaśniczych przy pomocy samochodowej gaśnicy, której kończy się termin przydatności. Lepiej sprawdzić jej zasięg i długość działania na odpowiednio przygotowanym ognisku, niż później rozczarować się podczas realnego zdarzenia).

Kolejnym zagadnieniem związanym z przygotowaniem mieszkania na wypadek wojen lub klęsk żywiołowych jest zabezpieczenie materiałów, którymi w razie czego będziesz w stanie tymczasowo zastąpić wybite okna lub przykryć dziurę w dachu. Najlepiej nadają się w tym celu grube folie budowlane lub specjalne plandeki. W przypadku okien warto zabezpieczyć również odpowiedni zapas mocnej taśmy klejącej, przy pomocy której będziemy mogli w prosty i skuteczny sposób przymocować folię zastępującą szyby.

Mając na uwadze fakt, że w razie „W” spora część sklepów może być przez dłuższy czas nieczynna, zgromadź zawczasu zapas podstawowych akcesoriów i materiałów niezbędnych do dokonywania drobnych napraw (uszczelki, bezpieczniki, żarówki). Do stałego wyposażenia mieszkania dodaj obowiązkowo solidne dwa–trzy wiaderka z mocną rączką, w tym jedno z pokrywką. W razie czego posłużą do przenoszenia wody, opału lub awaryjnie zastąpią niedziałającą toaletę.

Broń do samoobrony

Niniejszy podrozdział wbrew pozorom należy do trudniejszych. Oczywiście moglibyśmy się ograniczyć do stworzenia „suchej” ewidencji przydatnych akcesoriów, okraszonej praktycznymi wskazówkami dotyczącymi sposobów ich użycia. Niestety w realnej sztuce przetrwania kwestie dotyczące użycia broni i „akcesoriów obronnych” odgrywają kluczową rolę – zwłaszcza zaś w kontekście potencjalnych konsekwencji ich zastosowania. Pamiętaj, że razie użycia broni lub aktów agresji z twojej strony nie ma odwrotu! Pół biedy, jeśli nadal działa kodeks karny i instytucje czasów pokoju. W realiach wojny „wyrok” zapadnie szybko i bez żadnego sądu.

Zanim przejdziemy do omawiania najpopularniejszych akcesoriów do samoobrony, musimy zadać sobie pytania dotyczące naszego wewnętrznego nastawienia i gotowości do zadania śmierci lub poważnych obrażeń drugiemu człowiekowi. Na szczęście dla nas samych (i dla społeczeństwa, w którym żyjemy) zdecydowana większość normalnych osób, poza zdegenerowanymi kryminalistami, ma w sobie odruchy, które blokują zadawanie krzywdy innym ludziom. Rozważając nasze działania w ramach samoobrony (lub bronienia naszych bliskich, sąsiadów, ojczyzny), musimy wziąć pod uwagę, że w krytycznej sytuacji będziemy musieli przełamać nasz wrodzony opór przeciwko krzywdzeniu innych ludzi.

Praktyka wskazuje, że dopiero w momencie, gdy „przetrawisz wewnętrznie” konieczność uśmiercania i zadawania poważnych ran twoim wrogom, eufemistycznie nazywanym „siłą żywą przeciwnika”[2], będziesz gotowy do skutecznej samoobrony! Zanim jednak podejmiesz walkę, zastanów się, czy jest ona niezbędna i jakie będą jej skutki. Bardzo często przysłowiowe załagodzenie sprawy lub ucieczka na „z góry upatrzone pozycje” będzie dużo lepszym rozwiązaniem. Nawet w momencie bezpośredniego kontaktu z przeciwnikiem (lub zwykłymi bandziorami) rozważ mniej drastyczne sposoby wyjścia z sytuacji. Być może żołnierze okupacyjnej armii chcieli się tylko napić, a danie im flaszki i zakąski załatwiłoby sprawę… Możesz oczywiście ich wszystkich pozabijać (nożem, siekierą lub czarnoprochowcem). Niestety następnego dnia będziesz mieć na głowie cały oddział, pałający chęcią pomszczenia zabitych kolegów… To samo dotyczy sytuacji, w których ewidentnie nie masz szans na wygraną. Czasami lepiej jest podkulić ogon i uciec z miejsca zagrożenia, niż zgrywać twardziela i w rezultacie narazić na represje członków swojej rodziny lub Bogu ducha winnych sąsiadów…

Pamiętaj – decyzje podejmowane w kwestii podjęcia walki będą decyzjami ostatecznymi. Nie da się z nich wycofać. Albo wygrasz, albo zginiesz. Wygrana nie będzie jednak oznaczać sukcesu i końca zagrożenia – już po chwili możesz się znaleźć w jeszcze gorszych tarapatach niż w momencie, w którym rozpoczynałeś swoją walkę… Niemniej jednak nie warto się poddawać. Rozważmy zatem, jakie mamy możliwości.

Akcesoria do samoobrony

W dzisiejszych czasach sklepy z militariami i akcesoriami surwiwalowymi zalewają klientów propozycjami zakupu superskutecznych, legalnych „broni bez zezwolenia”, które rzekomo pozwolą nam odeprzeć napastnika. Niestety w zdecydowanej większości akcesoria obronne wciskane nam przez żądnych zysku sprzedawców mogą nas co najwyżej wpędzić w jeszcze większe kłopoty. Wszelkiej maści atrapy broni (tzw. straszaki), realistycznie wyglądające wiatrówki czy nawet strzelające gumowymi kulami rewolwery możemy traktować jedynie jako zabawki. Podczas realnego napadu nie tylko nas nie obronią, ale i co gorsza dodatkowo rozsierdzą napastnika.

Oczywiście strzelanie z wiatrówek jest świetną rozrywką i doskonałym wstępem do „prawdziwego” strzelectwa. Straszak pozwoli nam odpędzić natrętnego psa lub po dokompletowaniu w końcówkę do wystrzeliwania rac da nam szansę na wezwanie pomocy. Cały czas musimy jednak pamiętać, że wymienione powyżej przedmioty nadają się jedynie do rozrywki. Jeżeli myślisz o poważnej samoobronie, nie marnuj na nie pieniędzy ani tym bardziej nie twórz w głowie fałszywego poczucia bezpieczeństwa.

Z ogólnodostępnych akcesoriów obronnych warto wymienić gazy łzawiące – zarówno te na bazie olejków pieprzowych, jak i czystej chemii. Dzięki niewielkim rozmiarom i czasowemu działaniu są one dość powszechnie wykorzystywane przez siły porządkowe i „zwykłych” ludzi. Odpowiednio skierowany strumień środka drażniącego może skutecznie zniechęcić napastnika i dać nam czas na oddalenie się z niebezpiecznego miejsca. Decydując się na zakup i noszenie ze sobą gazu, warto choć raz przećwiczyć jego działanie, tak żebyśmy dokładnie znali zasięg i skupienie strumienia rozpylanej substancji. Należy również pamiętać, że gaz może słabiej działać na osoby pijane lub pod wpływem narkotyków.

Spośród dostępnych w sprzedaży akcesoriów do samoobrony możemy nabyć również paralizatory o natężeniu prądu nie większym niż 10 mA. Samo urządzenie jest dość problematyczne w użyciu i aby było skuteczne, wymaga odpowiedniego treningu. Jeżeli ktoś jednak dokona zakupu paralizatora, powinien pamiętać, że w kluczowym momencie o jego skuteczności decydować będzie m.in. grubość odzieży napastnika oraz miejsce porażenia prądem. Podsumowując – fajne, ale nie polecamy.

Spośród innych akcesoriów do samoobrony dość dużą popularnością cieszą się pałki teleskopowe – tzw. batony. Dzięki niewielkim rozmiarom i masie nadają się do skrytego przenoszenia. W kluczowej sytuacji skutecznie „przedłużają” zasięg naszych rąk. Niestety, podobnie jak w przypadku paralizatorów, ich skuteczne użycie wymaga odpowiedniego treningu.

Co zatem zrobić, jeśli nie planujemy zakupu żadnego z mało skutecznych środków „cywilnych”, a jednak chcielibyśmy się w razie „W” skutecznie obronić przed agresywnym napastnikiem? Cóż – najlepiej jest sięgnąć do historii…

Broń biała i przedmioty ją zastępujące

Od najdawniejszych czasów do walki i samoobrony ludzkość wykorzystywała narzędzia, które były niejako przedłużeniem i wzmocnieniem ludzkiej ręki. Wszelkiej maści dzidy, miecze, szable, nadziaki, buzdygany i topory bojowe były bronią niezwykle skuteczną, jednak wymagającą odpowiedniej siły fizycznej i przygotowania. W dzisiejszych czasach znaczenie broni białej ograniczyło się w dużej mierze do kwestii dekoracyjnych i ceremonialnych. Od czasu do czasu poszczególne elementy dawnego uzbrojenia przeżywają jednak renesans. Było tak m.in. podczas I wojny światowej, kiedy to do walk w okopach zaczęto używać wszelkich „pałek okopowych”, buzdyganów czy nawet zaostrzonych łopat. (Modę na okładanie się maczetami przez pseudokibiców pominiemy milczeniem…)

W sytuacjach ekstremalnych klasyczną broń białą doskonale zastąpią przedmioty życia codziennego. Solidny młotek na długim trzonku świetnie sprawdzi się w roli nadziaka lub buzdyganu. Długi śrubokręt z łatwością zmienia się w śmiercionośny sztylet, a siekiera do rąbania drewna (lub nóżek na galaretę – jak kto woli) różni się od bojowego topora jedynie masą i długością trzonka. Wszystkie wymienione powyżej przedmioty mają jedną główną zaletę – zazwyczaj masz je w domu. Trudno również skojarzyć je z bronią. (Paradując po ulicy z samurajskim mieczem, skutecznie przyciągasz uwagę i już z daleka dajesz znać, że coś jest z tobą nie tak). W roli broni białej możemy wykorzystywać nawet długie drewniane kije! O ile w walce z dobrze uzbrojonym lub wprawionym przeciwnikiem niewiele nam one pomogą, o tyle będą wręcz nieocenione w przypadku obrony przed bezpańskimi psami. Od długiego kija do prostej dzidy bojowej jeden krok… Brzmi zabawnie, ale uwierz: nawet przygotowany dla turystów odwiedzających „dzikie plemiona” wojownik z włócznią wzbudza srogi respekt. Zwłaszcza jeśli działa w grupie kilkunastu identycznie uzbrojonych mężczyzn.

Jednym z najbardziej uniwersalnych narzędzi (mogącym posłużyć także do samoobrony) jest łopatka piechoty, popularnie nazywana saperką

Wróćmy jednak na nasze rodzime podwórko. Jednym z najskuteczniejszych narzędzi do walki na bliskie odległości jest łopatka piechoty, popularnie nazywana saperką. We wprawionych rękach jest śmiertelnie niebezpieczną bronią, jednocześnie zaś spełnia pokojową funkcję, dzięki czemu nie musimy tłumaczyć się z jej posiadania. Podczas szkolenia z walki wręcz uczy się, że najbardziej śmiertelne ciosy zadaje się w okolice szyi i barków, jednak dla skutecznej samoobrony bardzo często wystarczy trafienie w ręce atakującego nas napastnika. Obrażenia nie będą śmiertelne, a skutecznie uniemożliwią kontynuowanie napadu.

Z punktu widzenia przetrwania bagnety, sztylety i wszelkiej maści duże noże wojskowe będą całkowicie nieprzydatne. Znacznie lepszym rozwiązaniem będzie składany scyzoryk lub niewielki nożyk, taki jak np. stara harcerska finka

Noże

Nóż jest najpowszechniejszym przedmiotem życia codziennego, który może posłużyć do samoobrony. Oczywiście bezpośrednio do walki przeznaczone są konkretne rodzaje noży wojskowych, począwszy od sztyletów, popularnych szturmanów, a na wynalazkach typu nóż rambo skończywszy. Niestety ze względu na swoją specyfikę są one całkowicie nieprzydatne w życiu codziennym i wykonywaniu prostych czynności bytowych. Decydując się na noszenie i ewentualne zastosowanie sztyletu, bagnetu lub noża szturmowego, będziesz musiał się liczyć z potencjalnymi konsekwencjami. Za naszą wschodnią granicą posiadanie tego typu noży (traktowanych jako broń) bez zezwolenia jest zabronione. Również złapany z nim, np. w strefie działań wojennych, możesz zostać uznany za dywersanta…

Broń i to, co może posłużyć jako broń

Pamiętaj, że decydując się na użycie noża w samoobronie, musisz liczyć się z tym, że twój potencjalny przeciwnik może zginąć. Pomijając aspekty moralne i prawne, musisz pamiętać, że nóż wyciągasz tylko w ostateczności i pod warunkiem, że jeżeli już go wyjąłeś, to raczej nie po to, by nastraszyć napastników. Unikaj ciosów zadawanych „z góry” nożem trzymanym w garści. Bardzo łatwo je powstrzymać, co jest chętnie wykorzystywane m.in. przy pokazach sprawności adeptów różnorakich sztuk walki. Używając noża, niekoniecznie musisz zadawać pchnięcia – wykorzystaj to, że masz w ręku ostrze. Zdecydowane ruchy, przypominające malowanie ściany pędzlem, będą w wielu przypadkach znacznie skuteczniejsze, zwłaszcza gdy trafisz np. w atakującą cię rękę przeciwnika. Uszkodzone ścięgna, mięśnie i tryskająca krew skutecznie powstrzymają napaść, a z ciebie nie zrobią mordercy…

Do samoobrony można wykorzystywać broń białą lub przedmioty użytku codziennego. Buzdygan i nadziak z powodzeniem mogą zostać zastąpione solidnym młotkiem

Broń palna czarnoprochowa

Niezwykle popularnym rodzajem uzbrojenia kupowanego na trudne czasy jest broń palna czarnoprochowa. Dzięki wspaniałomyślności naszych prawodawców może ją nabyć bez zezwolenia i obowiązku rejestracji każda osoba pełnoletnia. Procedury zakupu są na tyle uproszczone, że po weryfikacji twojego wieku wybrany model broni bezpośrednio do mieszkania dostarczy ci kurier. (Dokonując zakupu w ten sposób, pamiętaj o ochronie swoich danych osobowych – wysyłając np. skan dowodu osobistego, zamaż końcowe cyfry PESEL-u oraz serię i numer dokumentu). Nieco bardziej skomplikowanie wygląda kwestia zakupu prochu – zgodnie z polskimi przepisami możesz go legalnie nabyć w sklepie z bronią dopiero po wyrobieniu Europejskiej Karty Broni. Zdecydowana większość posiadaczy czarnoprochowców jednak jakoś sobie radzi… Ktoś wybiera się na wycieczkę do Czech, komuś innemu kolega ze strzelnicy trochę odsypie. Teoretycznie można nawet samemu coś ukręcić (saletra potasowa, węgiel drzewny i siarka), jednak taki proch nie będzie najlepszej jakości i nie zagwarantuje nam odpowiedniej powtarzalności strzałów. Będzie też potwornie brudzić broń.

Decydując się na zakup czarnoprochowca, musisz mieć pełną świadomość tego, że nabywasz w pełni działającą i śmiercionośną BROŃ. To, że nie obowiązują cię restrykcje i wymogi związane z zakupem, transportem i przechowywaniem broni, nie oznacza, że możesz olewać podstawowe zasady bezpieczeństwa. Kula z czarnoprochowego rewolweru kal. .44 ma energię kinetyczną porównywalną z pociskiem 9 na 18 mm. Wystrzelona ot tak sobie może bez problemu pokonać dystans ponad 1 km. Potężne strzelby i gwintowane karabiny energetyką pocisku dorównują lub nawet przewyższają współczesne konstrukcje. Podczas treningów zatem STRZELAJ WYŁĄCZNIE NA PRZYSTOSOWANYCH I ODPOWIEDNIO ZABEZPIECZONYCH STRZELNICACH. Niedopuszczalne jest strzelanie z broni czarnoprochowej w lesie, na łące, w krzakach nad rzeką itp. Pamiętaj, że nawet niewielki i niepozorny kieszonkowy pistolecik jest niezwykle niebezpiecznym narzędziem. Jeden nieszczęśliwy wystrzał może mieć opłakane skutki – zarówno dla twojej potencjalnej ofiary, jak i dla ciebie… prawo pod tym względem jest surowe.

Decydując się na zakup broni do samoobrony, wybieraj konstrukcje umożliwiające skryte przenoszenie. Potężna strzelba lub karabin będą cię skutecznie demaskować, zarówno wobec organów porządkowych, jak też potencjalnych napastników. Na fotografiach widoczne popularne konstrukcje czarnoprochowe – karabinek Kentucky .45 (z lewej) oraz pistolet Derringer .45 z 3,5-calową lufą

Równie restrykcyjnie musisz się odnosić do przechowywania i przenoszenia broni czarnoprochowej. Trzymaj ją zawsze w miejscu niedostępnym dla dzieci, zabezpieczonym przed potencjalną kradzieżą. Proch i kapiszony przechowuj oddzielnie. W normalnych pokojowych warunkach broń przechowuj rozładowaną. Możesz mieć odpowiednio przygotowane ładunki, jednak ze względów bezpieczeństwa ładuj je dopiero na strzelnicy, bezpośrednio przed rozpoczęciem strzelania.

Jeżeli sytuacja zaostrzyła się na tyle, że uznałeś, że twoja broń powinna być naładowana, wówczas skup się na jej odpowiednim zabezpieczeniu. Nawet jeśli twoje dziecko wyciągnie nienaładowany rewolwer i zacznie się nim bawić, to co najwyżej przytnie sobie palucha. Natomiast jeśli sięgnie po nabitą broń, tragedia gotowa… Przechowując nabitą broń czarnoprochową, narażasz się również na to, że w kluczowym momencie może ona banalnie nie odpalić. Proch dymny jest higroskopijny i doskonale pochłania wilgoć z powietrza. Po długim okresie przechowywania ładunków w lufach lub komorach bębna może się okazać, że zwilgotniał on na tyle, że wystrzał jest niemożliwy, a ciebie czeka kłopotliwe dobieranie się do nieodpalonego ładunku. Sposobem na minimalizację tego typu zagrożeń jest odpowiednie stosowanie smarów oraz przechowywanie załadowanej broni w szczelnym worku foliowym, najlepiej z dorzuconym do środka pochłaniaczem wilgoci.

Decydując się na przenoszenie naładowanej broni czarnoprochowej (w czasach pokoju jest to kompletnie bez sensu), pamiętaj o podstawowych zasadach bezpieczeństwa. W przypadku broni długiej wylot lufy zawsze miej skierowany w miejsca bezpieczne, a kapiszony zakładaj na kominki dopiero bezpośrednio przed planowanym strzałem. Broń krótką zawsze przenoś w kaburze, która zapewni ci minimum bezpieczeństwa (układ większości kabur kieruje lufę poza twoje ciało, a sztywny materiał konstrukcyjny chroni język spustowy przed przypadkowym naciśnięciem). Nigdy nie przenoś nabitej broni czarnoprochowej w kieszeni. Na przykład przy siadaniu możesz zmienić jej położenie, tak że wylot lufy znajdzie się na wprost twojego krocza… jeden nieopatrzny ruch lub nieprzewidziany upadek i tragedia gotowa. Nosząc naładowaną broń czarnoprochową, musisz pamiętać również o tym, że pod wpływem drgań nawet dobrze „ubite” ładunki mogą się rozwarstwiać, co bardzo niekorzystnie wpływa na późniejszy wystrzał, a w ekstremalnych przypadkach zagraża nawet bezpieczeństwu. W rewolwerze źle osadzone kule mogą się wysuwać z bębna, skutecznie blokując mechanizm jego obrotu. Ważną rolę będzie również odgrywać ciepło twojego ciała – słabej jakości smary mogą zacząć się rozpuszczać, a wilgoć z twojego potu z wielką chęcią będzie przenikać w głąb źle zabezpieczonych ładunków.

Nie brzmi zbyt zachęcająco? Pełna zgoda! Niestety w obecnych warunkach prawnych obowiązujących w naszym kraju zakup czarnoprochowca jest jedyną dostępną opcją nabycia w miarę skutecznej broni, pozwalającej nam na obronienie się w sytuacji krytycznej. Oczywiście w razie wplątania się w strzelaninę z wojskiem lub ludźmi wyposażonymi we współczesną broń palną będziemy na z góry przegranej pozycji, jednak nawet jednostrzałowy pistolet pozwoli nam odeprzeć atak gwałciciela, zniechęcić grupę szabrowników lub odstrzelić agresywnego psa.

Pistolety czarnoprochowe – tzw. Bounty Hunter kal. .45 oraz kieszonkowy dwustrzałowy Derringer

Co zatem warto kupić na trudne czasy? Odpowiedź nie jest jednoznaczna i tak naprawdę powinniśmy się kierować naszymi finansami i możliwościami wykorzystania danego typu broni. Skupmy się zatem na najpopularniejszych konstrukcjach z zapłonem kapiszonowym.

Jednostrzałowe pistolety kapiszonowe

Konstrukcje znane nam z XIX-wiecznych pojedynków są popularne wśród kolekcjonerów i miłośników strzelania sportowego, jednak ze względu na masę, gabaryty i jednostrzałowość dość słabo nadają się do samoobrony i ewentualnych polowań. Większość sprzedawanych obecnie egzemplarzy nie jest dokładną repliką XIX-wiecznych konstrukcji, lecz współczesną wariacją na temat kapiszonowego pistoletu jednostrzałowego. Jedną z nielicznych zalet pistoletów jednostrzałowych jest duża energia pocisku – zwłaszcza jeśli skorzystamy z pocisku typu Minié, który w połączeniu ze stosunkowo długą lufą (np. przerośnięte pistolety typu bounty hunter) daje nam „legalnego obrzyna”.

Pistolety kieszonkowe typu derringer

Pod względem samoobrony znacznie skuteczniejsze będą niewielkich rozmiarów pistolety derringer. Na rynku można nabyć zarówno dokładne repliki XIX-wiecznych egzemplarzy, jak i współczesne ich modyfikacje. Najpopularniejszymi pistoletami tego typu są dwulufowe derringery kal. .45, które łączą w sobie niewielkie gabaryty, możliwość oddania drugiego (poprawkowego lub, jak kto woli, awaryjnego) strzału oraz stosunkowo dużą energię pocisku. Do zalet kieszonkowych pistoletów należą również łatwość ładowania oraz prostota ich konstrukcji i wysoka niezawodność. Wadą takich „krócic” jest zaś ograniczony zasięg. Przeciętny strzelec jest w stanie trafić w cel na odległość zaledwie kilku metrów – jak żartowano w epoce ich powstania, służyły one do rażenia przeciwnika znajdującego się po przeciwnej stronie karcianego stolika. W realnych sytuacjach samoobrony jest to jednak odległość zupełnie wystarczająca.

Rewolwery

Najpopularniejszym i najchętniej kupowanym rodzajem czarnoprochowców są repliki XIX-wiecznych rewolwerów systemów Colta i Remingtona. Głównymi ich zaletami są wielostrzałowość oraz dobra celność, umożliwiająca konkurowanie ze współczesną bronią krótką. Wśród wad należy wymienić stosunkowo dużą masę (w porównaniu np. do derringerów czy też współczesnej broni palnej), długość procesu ładowania bębnów oraz podatność na zacięcia. Pomimo wymienionych powyżej wad rewolwer czarnoprochowy jest jedynym rodzajem wielostrzałowej broni nadającej się do skrytego przenoszenia.

Rewolwery czarnoprochowe – współczesne repliki Remingtona i Colta

Muszkiety i karabinki gwintowane

Ten rodzaj broni gwarantuje nam największą siłę ognia. Paradoksalnie jest też najprostszy w obsłudze. Niestety ze względu na wymiary nie da się go skrycie przenosić. Problematyczne będzie również wykorzystanie tego typu broni do samoobrony, np. w zamkniętym pomieszczeniu. Niemniej jednak jeżeli planujesz zostać wytrawnym kłusownikiem albo mieszkasz poza miastem i dysponujesz sporą działką, którą chciałbyś mieć pod kontrolą ogniową, to repliki wojskowych karabinów kal. .58, celnie strzelające na odległości kilkuset metrów, będą doskonałym rozwiązaniem. Zaawansowani strzelcy powinni zastanowić się nad systemem Sharpsa, który był prekursorem współczesnej amunicji zespolonej.

Strzelby gładkolufowe

Najbardziej uniwersalnym z punktu widzenia cywila rodzajem broni czarnoprochowej są klasyczne dwulufowe strzelby kal. 12. Dzięki zastosowaniu gładkiej lufy umożliwiają one strzelanie śrutem, loftkami, pociskami typu brenneke lub nawet awaryjnie „siekańcami” (z fatalnym skutkiem dla lufy oczywiście). Na małych odległościach strzelba czarnoprochowa możliwościami tak naprawdę niewiele różni się od współczesnych odpowiedników – oczywiście poza szybkością ładowania.

Strzelba czarnoprochowa kal 12. Broń tego typu jest dostępna bez zezwolenia

Pamiętaj, że wybór rodzaju broni oraz sposobów szkolenia się w jej użyciu zależy od twoich potrzeb i możliwości jej wykorzystania. Więcej informacji o czarnoprochowcach znajdziesz w odpowiednich podręcznikach, na forach internetowych lub bezpośrednio na strzelnicach, gdzie będziesz mógł zdobyć wiedzę praktyczną oraz uzyskać porady prawdziwych pasjonatów.

Pistolet maszynowy PPS wz. 43. Broń tego typu (strzelającą jedynie ogniem pojedynczym) można nabyć po uzyskaniu kolekcjonerskiego pozwolenia na broń. Decydując się na zakup broni historycznej, musisz mieć świadomość, że w warunkach kryzysu zdobycie amunicji do niej może być znacząco utrudnione lub po prostu niemożliwe

Broń palna na zezwolenie

Ostatnią, najskuteczniejszą, ale też najtrudniejszą do zdobycia kategorią broni jest współczesna broń palna dostępna na zezwolenie. Nawet jeżeli sama procedura „załatwienia papierów” i związane z nią koszty skutecznie powstrzymują cię przed decyzją o zakupie broni, to warto zainwestować chociażby w podstawowe szkolenie strzeleckie, na którym zapoznasz się z zasadami bezpieczeństwa, budową i rozkładaniem najpopularniejszych konstrukcji oraz, co najważniejsze – odczujesz na własnej skórze, czym jest obcowanie z realną bronią palną. Jeśli spodobają ci się podstawowe zajęcia, możesz wówczas kontynuować szkolenie. Tak naprawdę wszystko zależy od zasobności twojego portfela. W obecnych czasach większość komercyjnych strzelnic oferuje bardzo szeroki wachlarz szkoleń oraz typów uzbrojenia, z którymi możesz się zapoznać. W tym miejscu nasuwa się pytanie: po co mi to wszystko, skoro i tak nie planuję zdobywania pozwolenia na broń i nigdy w życiu nie będę jej mieć? Otóż w warunkach wojennych broń pojawia niespodziewanie i w dużych ilościach. W trakcie walk lub po przejściu frontu możesz ją banalnie znaleźć na ulicy, zdjąć z poległego żołnierza lub po prostu odkupić od bardziej przedsiębiorczych współobywateli. A skoro już niespodziewanie wszedłeś w posiadanie broni, warto mieć o niej przynajmniej podstawową wiedzę. Uwierz nam, że w trakcie działań wojennych postrzelanie sobie gdzieś w lesie w celach szkoleniowych będzie zbyt ryzykownym przedsięwzięciem… Wykorzystaj więc czas pokoju. Podczas zajęć na strzelnicy staraj się zapoznać z najpopularniejszymi konstrukcjami wykorzystywanymi przez Wojsko Polskie, policję, armie sojusznicze, a także przez potencjalnego przeciwnika. Z punktu widzenia przetrwania nacisk na poznanie większej ilości typów uzbrojenia będzie znacznie ważniejszy niż np. doskonalenie się w strzelaniu do tarczy z karabinka sportowego.

PAMIĘTAJ!
Z punktu widzenia przetrwania głównym celem nauki obcowania z bronią palną nie jest wyszkolenie „snajpera” trafiającego ze 100 m w wiewiórkę siedzącą w dziupli… najważniejsze jest przyswojenie podstawowych zasad bezpieczeństwa i korzystania z broni, tak abyś nie stanowił zagrożenia dla siebie oraz tych, których masz zamiar ochraniać!

Mając ukończone 21 lat, zdany egzamin i wyrobione pozwolenie na broń sportową w Polsce, można mieć niemal każdy rodzaj broni bocznego zapłonu do 6 mm oraz broń centralnego zapłonu kalibru do 12 mm, broń gładkolufową w każdym kalibrze. Jedynym ograniczeniem jest tryb ognia

Przydatne i nieprzydatne gadżety

Przeglądając oferty sklepów z militariami i gadżetami surwiwalowymi, możemy natrafić na całą masę intrygujących przedmiotów. Dzięki zabiegom marketingowym i odpowiednio spreparowanym przez sprzedawców „poradom” w momencie zakupu wydają się nam one praktycznym rozwiązaniem wszystkich naszych problemów. Niestety rozczarowanie co do cudownych cech zakupionego przedmiotu przychodzi bardzo szybko. Pół biedy, jeśli kupiony na bazarze surwiwalowy nóż z kompasem, krzesiwem i zestawem do łowienia ryb ukrytym w wydrążonej rękojeści okazał się zwykłym badziewiem… znacznie gorzej, gdy zainwestujesz kilkaset złotych w coś, co tak naprawdę nigdy do niczego ci się nie przyda. Żeby uniknąć tego typu sytuacji, stosuj się do jednej prostej zasady:

Najpierw zdobywaj wiedzę i umiejętności, a dopiero potem kupuj sprzęt.

Wiele przydatnych przedmiotów zostało wymienionych we wcześniejszych rozdziałach. W większości są to rzeczy uniwersalne, które znajdą zastosowanie również w życiu codziennym lub turystyce. Czy warto jednak zaopatrywać się w gadżety? Tak naprawdę wszystko zależy od zasobności twojego portfela i co ważniejsze, twojego podejścia do tematu. Jeżeli surwiwal stał się twoim hobby, a większość wolnego czasu poświęcasz na doskonalenie umiejętności i testowanie nowych narzędzi, to oczywiście nie widzimy żadnych przeciwwskazań. Natomiast jeżeli chcesz się po prostu ogólnie przygotować na przetrwanie trudnych czasów, to wszelkie gadżety spokojnie możesz sobie odpuścić. Istnieją jednak rzeczy, na które warto naszym zdaniem zwrócić uwagę.

Pierwszym przedmiotem, na który warto wydać więcej pieniędzy, jest przyzwoity multitool. Połączenie składanych kombinerek, scyzoryka, pilnika i zestawu śrubokrętów jest doskonałym pomysłem. Przyda nam się nie tylko w sytuacji kryzysowej, ale także w życiu codziennym. Drugim niezwykle przydatnym w awaryjnych sytuacjach przedmiotem jest ocieplane ponczo typu swagman roll. W ekstremalnej sytuacji może nam posłużyć jako dodatkowy ocieplacz, ochrona przed warunkami atmosferycznymi lub nawet jako lekki śpiwór. Trzecim przedmiotem, który warto posiadać, jest zaś klasyczna łopatka piechoty, czyli saperka. Przyda ci się zarówno w życiu codziennym, jak i w sytuacjach ekstremalnych. Czasami trzeba będzie po prostu coś wykopać, zakopać lub… komuś przyłożyć. Kupując saperkę, wybierz tę najzwyklejszą, ze stałym trzonkiem. Saperki składane są co prawda wygodniejsze w przenoszeniu, ale podczas realnej pracy sprawdzają się znacznie gorzej.

Na co nie warto marnować pieniędzy?

Na pierwszym miejscu wymienilibyśmy noże typu rambo oraz wszelką pseudobroń. W realnym przetrwaniu kompletnie nieprzydatne są wszelkie chemiczne światełka – ich światło jest zbyt słabe, aby miało praktyczne zastosowania. Pieniędzy na pewno nie warto marnować na jakiekolwiek gotowe rozpałki – za darmo sam możesz przygotować sobie korę brzozową i nażywiczone szczapki… Dyskusyjna pozostaje kwestia krzesiwa – oczywiście dobrze, jeśli będziesz umiał się nim posłużyć, jednak w realnym życiu i tak będziesz korzystać z zapałek i zapalniczek… Jeżeli nie jesteś np. instruktorem harcerskim uczącym różnych technik rozpalania ognia lub fanatykiem surwiwalu, to za pieniądze zaplanowane na krzesiwo kup lepiej kilkanaście jednorazowych zapalniczek gazowych. Bardziej ci się przydadzą.

Z punktu widzenia przeciętnego cywila równie mało przydatne są gotowe zestawy surwiwalowe. Zazwyczaj sprzedawane są one w specjalnych pudełeczkach mieszczących w sobie cały zbiór rzekomo poręcznych gadżetów: od minikompasu czy małej drucianej piły, przez drewno, po żyłkę i zestaw haczyków. O ile nie jesteś np. pilotem, któremu grozi rozbicie się na dzikim i odludnym terytorium, to większość przedmiotów z zestawu nigdy do niczego ci się nie przyda.

Co warto zawczasu przećwiczyć?

Realne przygotowania do ciężkich czasów nie powinny ograniczać się jedynie do robienia zakupów, oglądania filmików instruktażowych i prowadzenia rozważań teoretycznych. Pamiętaj, że w sytuacji krytycznej nie wzniesiesz się na poziom swoich oczekiwań, lecz opuścisz się do poziomu swojego realnego przygotowania – albo nawet niżej.

Pierwszą i najważniejszą rzeczą wymagającą twojego stałego zaangażowania jest dbałość o swoje zdrowie i formę fizyczną. Krótko mówiąc – nie zapuść się! Na bieżąco kontroluj swój stan zdrowia i jeżeli zauważasz jakieś niepokojące objawy, pójdź do lekarza. W warunkach pokoju spokojnie podleczysz wiele chorób – pamiętaj, że w trakcie działań wojennych najprawdopodobniej będziesz mieć bardzo ograniczony dostęp nawet do podstawowych usług medycznych. Regularnie odwiedzaj również dentystę. Bądź aktywny fizycznie – oczywiście stosownie do swojego wieku i możliwości zdrowotnych. W czasie wolnym zajmij się długimi spacerami i jazdą na rowerze. Nie tylko poprawisz swoją kondycję, ale też dokładnie poznasz najbliższą okolicę. Wypady na łono natury będą także dobrą okazją do rozchodzenia nowych butów lub przetestowania sprzętu – np. kuchenki turystycznej. Przećwicz również rozpalanie ogniska w różnych warunkach pogodowych i przy wykorzystaniu różnych materiałów.

Wiele ważnych rzeczy można przećwiczyć podczas dłuższych wypadów turystycznych w nieznane ci wcześniej rejony. Poruszanie się po nowym terenie będzie świetną okazją do sprawdzenia swoich umiejętności pracy z mapą. Organizacja noclegu – nawet pod namiotem – da ci możliwość przetestowania karimaty i śpiwora. Brzmi banalnie? Może, ale znaczna część współczesnych mieszczuchów nigdy nie nocowała pod gołym niebem i nie jest w stanie sensownie zabezpieczyć się przed deszczem, nie mówiąc już o dobowych wahaniach temperatur. Doświadczenie zdobyte podczas uprawiania turystyki nie zrobi z ciebie komandosa, ale da ci szereg umiejętności, które w krytycznej sytuacji mogą okazać się kluczowe dla twojego przetrwania.

W miarę możliwości zapisz się na kurs pierwszej pomocy lub medycyny taktycznej. Zdobyta wiedza przyda ci się nie tylko w razie wojny, ale także w życiu codziennym. Jeśli uznasz, że twoje samodzielne przygotowania są niewystarczające – skorzystaj z komercyjnych kursów przetrwania lub przynajmniej dołącz do grup internetowych, na których swoimi doświadczeniami wymieniają się ludzie siedzący w tej tematyce od lat. Największym plusem tego typu działań, oczywiście oprócz zdobytej wiedzy, będzie zyskanie kontaktów z ludźmi, którzy myślą podobnie jak ty.

Poznaj swoją okolicę

Ostatnim zagadnieniem, które możesz wcielić w życie w czasach pokoju, jest dokładne poznanie twojego miasta i najbliższej okolicy. Powiesz: „Panie, ja tu mieszkam od urodzenia i znam każdy kąt jak własną kieszeń, co pan pier…?”. Nic bardziej mylnego. Gwarantujemy, że po przeczytaniu tego podrozdziału spojrzysz na swoje miasto i najbliższą okolicę w zupełnie inny sposób.

W miarę możliwości unikaj obiektów strategicznych, jednostek wojskowych oraz innych miejsc, które mogą stać się celem ataku

Po pierwsze naucz się patrzeć na te miejsca tak, jak robią to wojskowi i spece od obrony cywilnej. Oceń stopień ochrony, jaki zapewniają poszczególne budynki. Jasne jest, że niskie komunistyczne bloki z żelbetu będą znacznie odporniejsze na ewentualny ostrzał niż nowoczesne domki z „gipskartonu”. Spójrz również na układ terenu – być może twoja dzielnica znajduje się poniżej poziomu wałów przeciwpowodziowych i w razie ich przerwania grozi ci potop? Scenariusz taki nie jest wcale mało realny. W 2022 roku w Krzywym Rogu po zbombardowaniu tamy na niewielkiej rzeczce zalało kilka kwartałów miasta.

Spacerując po mieście, spróbuj wyznaczyć miejsca potencjalnie niebezpieczne – zarówno takie, które mogą stać się celem ataku przeciwnika, jak i te, które np. w razie pożaru mogą stać się przyczyną katastrofy ekologicznej. Oprócz jednostek wojskowych będą to składy paliw, zakłady pracujące na rzecz obronności lub wytwarzające toksyczną chemię, obiekty infrastruktury energetycznej, urządzenia hydrotechniczne, kluczowe węzły transportowe – np. stacje kolejowe lub skrzyżowania ważnych dróg. Jeżeli się „zacznie”, po prostu unikaj tego typu miejsc!

Kontynuując swój spacer po mieście, przypomnij sobie położenie kluczowych obiektów służby zdrowia i innych służb ratowniczych – np. straży pożarnej. Rozważ alternatywne trasy dotarcia do nich (np. stacja pogotowia ratunkowego znajduje się po drugiej stronie torów, a wiadukt, z którego zazwyczaj korzystałeś, został zbombardowany. Co wtedy zrobisz? Uwierz, że lepiej jest zawczasu przygotować sobie odpowiednie trasy, niż później błądzić w sytuacji krytycznej). Nie zapominaj również o administracji. W sytuacjach kryzysowych ratusz czy urząd gminy lub dzielnicy będą miejscami, w których prędzej czy później otrzymasz jakąś pomoc.

W ramach poznawania miasta na nowo uwzględnij położenie drobnych sklepików i punktów usługowych. Wielkie supermarkety mogą przez dłuższy czas nie działać, a przysłowiową uszczelkę do cieknącego kranu będziesz musiał jakoś załatwić. W takiej sytuacji największe szanse na dostanie potrzebnej rzeczy masz właśnie w tego typu maleńkich punktach handlowych. To samo dotyczy samochodu – korzystasz wyłącznie z autoryzowanego serwisu swojej ukochanej marki i nawet nie masz pojęcia, gdzie w najbliższej okolicy znajdują się warsztaty garażowe? W wolnej chwili sprawdź ich lokalizację. W kryzysie to właśnie one bardzo często okażą się jedynym miejscem, w którym będziesz mógł otrzymać jakąkolwiek pomoc techniczną.

Bardzo podobnie postępuj podczas zwiedzania okolicy. Podczas spaceru po lesie oceń, gdzie rosną przydatne gatunki drzew. Dobrze, jeśli uda ci się znaleźć miejsca występowania jagód, jeżyn lub innych dzikich owoców. Znalazłeś miejsce występowania przyzwoitej gliny – świetnie. W razie czego będziesz mieć materiał do ulepienia prowizorycznego pieca. Uważnie obserwuj nawet niewielkie cieki i oczka wodne. Zupa z kiełbików nie będzie rarytasem, ale pozwoli ci przeżyć. Smażone karasie są za to całkiem zjadliwe. Od biedy będziesz mógł nałapać żab. Spacerując po łąkach, zwracaj uwagę na dzikie pieczarki oraz zioła. Trafiłeś na dziką miętę, dziurawiec lub rumianek – twoje szanse znacząco wzrastają.

Ostatnią rzeczą, o której trzeba wspomnieć przy omawianiu topografii naszej najbliższej okolicy, są dobrej jakości mapy papierowe. Nawigacja i mapy online w sytuacjach krytycznych najprawdopodobniej przestaną działać (lub po prostu padnie ci bateria w telefonie). Oczywiście możesz ściągnąć specjalne mapy działające bez dostępu do internetu, ale z doświadczenia wiemy, że lepiej jednak posiadać klasyczną mapę lub plan dużego miasta.

Optymalnym rozwiązaniem będzie mapa obejmująca zasięgiem obszar rozciągający się na co najmniej kilkanaście kilometrów od miejsca twojego zamieszkania. Być może będziesz musiał podjechać na wieś, żeby zakupić żywność (miejscowość w sumie nieodległa, ale nigdy tam nie byłeś, bo nie miałeś po co. A trafić jakoś trzeba…). Oczywiście im dokładniejsza mapa, tym mniejszy obszar obejmie. Z punktu widzenia ewentualnego przetrwania najrozsądniejsze będą mapy twojej okolicy w skali od 1:100 000 do 1:50 000. Poziom ich dokładności jest dość duży, jednocześnie obejmują one sensowny obszar. Wykorzystuj również mapy turystyczne – większość z nich jest bardzo dobrej jakości, choć często posiadają nietypową skalę. W wielu przypadkach mapy turystyczne możesz otrzymać bezpłatnie np. w urzędach gmin lub innych instytucjach samorządowych zajmujących się promocją sportu i turystyki.

Jeżeli mieszkasz w dużym mieście, zaopatrz się w jego dokładny plan zawierający również alfabetyczny spis ulic wraz z ich przybliżoną lokalizacją. Bardzo możliwe, że będziesz musiał wyszukiwać nieznane ci wcześniej adresy. A Google nie pomoże…

Gdy większość dużych sklepów będzie nieczynna, podstawowe produkty żywnościowe będziesz mógł zdobyć na bazarach lub po prostu zakupić na ulicy – może będzie trzeba jednak udać się gdzieś dalej

Wybierając mapę lub plan miasta, staraj się, by był on od razu zafoliowany przez producenta. Zabieg ten chroni mapę przez zamoknięciem, pobrudzeniem i podarciem. Jeśli dostałeś lub kupiłeś zwykłą papierową mapę, również możesz ją zafoliować prostym domowym sposobem – użyj w tym celu szerokiej przeźroczystej taśmy klejącej. Kolejno naklejaj pasy jeden obok drugiego. Zabezpieczona w ten sposób mapa będzie nieco grubsza i sztywniejsza, niż była pierwotnie, ale przetrwa znacznie dłużej.

Gdy nie chcesz nosić ze sobą mapy, ale przydałby ci się np. jej wycinek z konkretnym obszarem, możesz po prostu sfotografować ją na telefon. Część osób kopiuje w ten sposób wiele map, tak żeby w razie potrzeby mieć szybki dostęp do większej ilości informacji.

Rozdział II

Gdy się już zaczęło…

Stan wojenny – ograniczenia prawne i zasady postępowania dla ludności cywilnej

Zdecydowanej większości Polaków stan wojenny[3] kojarzy się z przysłowiowym „brakiem Teleranka”, Wojskową Radą Ocalenia Narodowego, czołgami na ulicach oraz brutalnym tłumieniem demonstracji przez oddziały ZOMO. Nasze doświadczenie historyczne nie ma jednak zbyt wiele wspólnego z rzeczywistością stanu wojennego podczas konfliktu zbrojnego na dużą skalę – w momencie realnego zagrożenia ostrzałami rakietowymi, gigantycznych strat ludzkich i działalności szpiegów oraz grup dywersyjnych wszelkie ograniczenia wprowadzane przez wojsko są stosowane z całą bezwzględnością. Co zatem należy zrobić w momencie, w którym znajdziemy się na obszarze objętym stanem wojennym?

1. Bezwzględnie stosujemy się do ograniczeń wprowadzonych przez władze wojskowe, takich jak godzina policyjna, zakaz przemieszczania się w wyodrębnionych strefach (np. zakaz wstępu do lasu lub przebywania w pobliżu obiektów infrastruktury krytycznej), zakaz filmowania i fotografowania obiektów i pojazdów wojskowych.

2. W trakcie stanu wojennego zawsze musimy mieć przy sobie dokument potwierdzający naszą tożsamość. W przypadku podróży poza nasz rejon zamieszkania warto również posiadać papiery uzasadniające przyczynę naszej podróży lub przebywania w danym miejscu.

3. Jeżeli nie jesteśmy żołnierzem lub funkcjonariuszem na służbie, nigdy pod żadnym pozorem nie nosimy mundurów wojskowych ani żadnych elementów odzieży, które mogłyby wzbudzić podejrzenia co do naszego statusu osoby cywilnej. Mundur wojskowy ma konkretną implikację prawną – świadczy o przynależności do sił zbrojnych. Nawet jeżeli nasz ubiór będzie składać się z „modnych kamuflaży”, niebędących na wyposażeniu żadnej armii, to możemy być wzięci za dywersanta lub nawet w skrajnym przypadku dostać się pod ostrzał.

4. Nie nosimy ze sobą broni ani żadnych przedmiotów, które mogą zostać uznane za potencjalne zagrożenie (np. chemikaliów mogących służyć do produkcji materiałów wybuchowych).

5. Bezdyskusyjnie wykonujemy polecenia osób dokonujących kontroli, np. na tzw. blokpostach, czyli specjalnych punktach kontrolnych. Sprawdzane mogą być nie tylko samochody i bagaże, ale także zawartość telefonów, więc jeżeli np. masz zdjęcia gołej żony i nie chcesz, by ktoś obcy je przeglądał, to po prostu je wykasuj. Nigdy nie awanturujemy się z uzbrojonymi wojskowymi. W większości są to ludzie z poboru, na ogół słabo wyszkoleni, bardzo często przemarznięci i przemęczeni. Jeżeli będziesz się „rzucał”, to złośliwie przetrzymają cię kilka godzin na mrozie, aresztują, spuszczą łomot lub w skrajnym przypadku zastrzelą… Jak już będziesz leżał martwy, to włożą ci do ręki granat albo nóż i jeszcze dostaną pochwałę, gdyż działając zgodnie z regulaminem, udaremnili zamach na własne życie.

6. Bezwzględnie stosujemy się do ograniczeń dotyczących publikacji w internecie (na własnych profilach w mediach społecznościowych). Nigdy nie publikujemy fotografii oddziałów wojskowych, danych o ruchach kolumn, aktualnych informacji o skutkach ostrzałów itp. Przykładem może tu być sytuacja z irańskimi dronami, na których specjalnie nanoszono duże i wyraźne numery taktyczne. Na podstawie analizy udostępnionych na Facebooku/Instagramie zdjęć ich szczątków, zarówno tych, które doleciały do celu, jak i tych zestrzelonych przez obronę przeciwlotniczą, Rosjanie ustalali, która trasa przelotu jest najsłabiej broniona, i na tej podstawie szykowali kolejne ataki.

7. Ruch kolumn wojskowych – zawsze bezwzględnie wykonujemy polecenia osób kierujących ruchem. W miarę możliwości trzymamy bezpieczny dystans od kolumny (może być ona celem ataku). Jeżeli przemieszczamy się tą samą trasą i nie mamy możliwości jej zmiany, to zjeżdżamy na pobocze i przepuszczamy kolumnę. Musimy pamiętać, że ciężkie pojazdy wojskowe mają bardzo długą drogę hamowania, a w wielu przypadkach ich kierowcy mają ograniczone pole widzenia. Szczególną ostrożność zachowujemy po zmroku, gdyż większość kolumn porusza się z wyłączonymi światłami. Nigdy nie wjeżdżamy pomiędzy pojazdy kolumny ani tym bardziej nie próbujemy egzekwować swojego pierwszeństwa przejazdu… Zderzenia z kilkunastotonowymi ciężarówkami lub pojazdami opancerzonymi zawsze kończą się tragicznie.

Podczas kontroli na blokpostach cierpliwie poczekaj na swoją kolej, nie omijaj kolejki. Bądź przygotowany na to, że twoje bagaże i rzeczy osobiste mogą zostać dokładnie sprawdzone

Zachowuj się spokojnie i kulturalnie. Bez zbędnej dyskusji wykonuj wszystkie polecenia żołnierzy lub funkcjonariuszy dokonujących kontroli

Ewakuacja ze strefy działań wojennych

Kwestia pozostawienia własnego domu jest jedną z najtrudniejszych decyzji, jakie trzeba w życiu podjąć. Na wyjazd decydujemy się po dokładnym rozważeniu realności zagrożenia i naszych możliwości. Analiza pierwszych dni wojny w Ukrainie dowiodła, że przez zdecydowaną większość uciekających osób decyzja o wyjeździe była podjęta zbyt pochopnie, a źle przygotowani ludzie znaleźli się w sytuacji znacznie gorszej, niż gdyby pozostali we własnym domu.

Zawsze stosuj się do poleceń osób kierujących ruchem. Nie wjeżdżaj pomiędzy pojazdy kolumny wojskowej!

Kiedy zatem ewakuacja jest niezbędna, a kiedy można z niej zrezygnować?

1. Bezwzględna ewakuacja ze strefy walk – najczęściej jest zarządzana przez wojsko lub administrację. W takiej sytuacji nie warto dyskutować, tylko skorzystać z możliwości wyjazdu. Przykładem mogą być miasta w Donbasie, które w trakcie walk zostały dosłownie starte z powierzchni ziemi. Przed nadejściem frontu kilkakrotnie ogłaszano ewakuację ludności, jednak część osób mimo to zdecydowała się na pozostanie. Gdy rozpoczęły się potężne ostrzały, dla wielu było już za późno: albo padli ofiarą ognia artyleryjskiego, albo z narażeniem życia musieli uciekać ostrzeliwanymi drogami.

2. Dobrowolny wyjazd ze strefy zagrożonej ostrzałem artyleryjskim lub rakietowym. Przykładem mogą być miasta takie jak Charków lub Mikołajów czy też Chersoń po wyzwoleniu przez wojska ukraińskie. Przeciętny zasięg artylerii lufowej wynosi około 20–30 km, a powszechnie stosowanych systemów artylerii rakietowej do 70 km. Z miast zagrożonych ostrzałem zalecane jest wywiezienie wszystkich, którzy nie są niezbędni do zabezpieczenia funkcjonowania miejskiej infrastruktury lub pilnowania dobytku.

3. Dobrowolny wyjazd ze strefy zagrożonej sporadycznym ostrzałem lub z miast z uszkodzoną infrastrukturą – w takich sytuacjach ewakuacja nie jest konieczna, ale ewentualny wyjazd, np. z bloku z niedziałającym ogrzewaniem do domku na wsi, może znacząco poprawić komfort życia lub zminimalizować ryzyko dostania się pod ostrzał lub bombardowanie.

Kogo ewakuować?

O ile nie możecie wyjechać całą rodziną, to najrozsądniejszym rozwiązaniem jest ewakuacja dzieci pod opieką matki. Z jednej strony zapewniacie im względne bezpieczeństwo, z drugiej zaś pozbywacie się problemu – znacznie łatwiej przetrwać sprawnym fizycznie dorosłym mężczyznom niż całym rodzinom z małymi dziećmi. Ewakuacja osób starszych zależy od indywidualnych okoliczności i decyzja powinna być każdorazowo podejmowana w zależności od stanu danej osoby i jej woli (często przymusowe zabranie z miejsca zamieszkania przynosi znacznie gorsze skutki niż pozostanie we własnym domu).

Przygotowania do ewakuacji

W momencie wybuchu wojny najprawdopodobniej nie będziesz miał zbyt dużo czasu na gruntowne przygotowania. Dlatego przygotuj zawczasu odpowiedni zestaw ubrań i przedmiotów, które umożliwią ci błyskawiczne opuszczenie zagrożonego obszaru. Zawczasu zaplanuj również co najmniej kilka alternatywnych wariantów swojej ewakuacji. Dokładnie przestudiuj możliwe trasy ucieczki i dostępne środki transportu. Pamiętaj, że komunikacja zbiorowa (pociągi, autobusy) może nie działać, a drogi, którymi będziesz chciał przejechać, mogą okazać się nieprzejezdne. Jeżeli masz krewnych i znajomych w bezpieczniejszych regionach kraju, to odpowiednio wcześniej umów się z nimi, że w razie „W” udasz się do nich. Zawczasu ustal również z rodziną i znajomymi ewentualne miejsca spotkań i alternatywne sposoby komunikacji.

Przygotowania do ewakuacji rozpocznij od skompletowania niezbędnych ubrań i dokumentów.

Koniecznie spakuj i odpowiednio zabezpiecz dokumenty

Plecak ewakuacyjny

Plecak powinien być niewielki, 25–30 l pojemności, tak żeby można było go spokojnie przenosić na duże odległości i np. wziąć na kolana podczas przejazdu samochodem/autobusem. Nie używamy walizek ani tym bardziej trudnych do przenoszenia dużych toreb podróżnych. W krytycznych sytuacjach, gdy brakuje miejsca np. w pociągach ewakuacyjnych, i tak nikt was nie wpuści z dużymi bagażami. Co zatem ze sobą zabrać?

1. Najważniejsze dokumenty: paszport, dowód osobisty, prawo jazdy oraz dokumenty urzędowe, które mogą być niezbędne do załatwiania formalności urzędowych (akty urodzenia dzieci, ważne dokumenty notarialne, np. akt własności mieszkania, dokumentacja medyczna w razie poważniejszego leczenia). Całość zabezpieczamy workami foliowymi. Najlepsze są torebki strunowe. Dokumentów, których nie możemy zabrać, wykonujemy kopie, nawet w postaci zdjęcia telefonem komórkowym. Dla dzieci obowiązkowo przygotowujemy również zafoliowaną kartkę (dobrym sposobem jest zalepienie jej z dwóch stron szeroką przeźroczystą taśmą klejącą) z zapisanymi danymi rodziców i krewnych wraz z ich adresami i numerami telefonów. W sytuacjach krytycznych dane dziecka i adresy kontaktowe zapisujemy bezpośrednio na skórze niezmywalnym flamastrem lub długopisem.

2. Przedmioty wartościowe i gotówka – rozkładamy je równomiernie po różnych kieszeniach, tak żeby w razie zgubienia/kradzieży/napadu nie stracić wszystkiego naraz. Praktycznym rozwiązaniem może być woreczek noszony na szyi lub z boku pod ramieniem (sznurek przekładamy przez ramię, a sam woreczek wisi nam poniżej pachy).

3. Telefon komórkowy. Zabezpieczamy go przed zmoczeniem przy pomocy specjalnych pokrowców lub torebek foliowych. W celu zmniejszenia zużycia baterii telefon wyłączamy w czasie, gdy z niego nie korzystamy. Nie zapominamy o ładowarce. Warto zaopatrzyć się również w przenośny powerbank, który pozwoli nam podładować telefon w razie długotrwałego braku dostępu do energii elektrycznej. Dla zachowania łączności znacznie lepszy jest klasyczny „guzikowy” telefon komórkowy. Zużywa znacznie mniej energii niż smartfon, jest też mniej pożądany przez złodziei.

4. Ubrania – ubieramy się stosownie do pory roku plus dodatkowy ocieplacz. Latem może to być polarowa bluza. Do plecaka wkładamy minimalną ilość ubrań – zaczynamy zawsze od spodu: bielizna – przynajmniej jedna kompletna zmiana, minimum dwie pary grubych skarpetek, koszulka, polar, ciepła czapka (nawet latem w nocy bywa zimno), coś do spania – może być dres sportowy, tenisówki lub inne lekkie buty, które nie zajmują dużo miejsca. Dobrym rozwiązaniem jest komplet bielizny termicznej. Warto zaopatrzyć się również w płaszcz przeciwdeszczowy.

5. Podstawowe środki higieniczne: papier toaletowy, chusteczki higieniczne (upychamy maksymalną ilość paczek po kieszeniach), maszynka do golenia i dla kobiet podpaski, szczoteczka do zębów, zwykłe mydło, nożyczki do paznokci.

6. Miniapteczka: oprócz zapasu leków, które przyjmujesz na stałe, musi zawierać podstawowe leki przeciwbólowe/przeciwgorączkowe, coś na rozwolnienie i dolegliwości trawienne, zestaw drobnych plastrów, przynajmniej jeden większy opatrunek i stazę (jeżeli umiesz się nią posługiwać).

7. Drobne przedmioty ułatwiające życie codzienne – składany scyzoryk lub nóż kuchenny, niezbędnik lub przynajmniej łyżka, metalowy kubeczek, latarka na baterie (większość telefonów ma wbudowaną latarkę, ale lepiej mieć ją oddzielnie). Dobrym rozwiązaniem jest multitool, który nie zajmuje dużo miejsca, a bywa bardzo przydatny.

8. Żywność i woda – wodę zabieramy w mniejszych butelkach – lepiej mieć dwie–trzy mniejsze butelki niż jedną dużą. Zimą dobrym rozwiązaniem jest termos. Z żywności zabieramy rzeczy lekkie, kaloryczne i niepsujące się, jak czekolada, batony energetyczne, suchary, kabanosy lub kawałek suchej kiełbasy.

Przykładowa zawartość plecaka ewakuacyjnego

Opisany powyżej zestaw zawiera minimum przedmiotów dla osoby dorosłej. Pozwoli on przetrwać drogę do miejsca, w którym przynajmniej w teorii otrzymasz dalszą pomoc. Sytuacja komplikuje się, gdy masz pod opieką małe dzieci – dla nich również musisz przygotować oddzielny mały plecak z pieluchami, jedzeniem i odzieżą. Obowiązkowo zabierz też ulubioną zabawkę, np. misia.

Jeżeli ewakuujecie się w kilka osób, możecie rozdzielić pomiędzy siebie dodatkowe przedmioty, które umożliwią wam m.in. przygotowanie posiłku w drodze (niewielka kuchenka turystyczna, menażka), i nieco większy zapas żywności.

Należy pamiętać, że podczas pakowania plecaka ewakuacyjnego żywność jest na ostatnim miejscu – po drodze coś sobie skombinujesz, ktoś cię poczęstuje, a prędzej czy później otrzymasz jakąś pomoc humanitarną. Najważniejsze są woda i przedmioty wymienione w pierwszych punktach. Jeżeli stoisz przed dylematem, czy wziąć ciężką konserwę czy butelkę wody, to wybierz wodę. Paczkę herbatników czy skarpetki na zmianę? Wybierz skarpetki. Dużo gorzej jest się odwodnić lub zmarznąć i zachorować niż trochę się przegłodzić.

Ewakuacja własnym samochodem

Jeżeli ewakuujesz się własnym samochodem, również musisz posiadać identyczny plecak ewakuacyjny jak ten opisany powyżej. To samo dotyczy każdego z pasażerów. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której niezbędne rzeczy po porostu wrzuciłeś luzem do bagażnika. Może się zdarzyć, że będziesz musiał zostawić swój samochód i kontynuować ucieczkę pieszo (banalna awaria, brak paliwa, uszkodzenie drogi lub kilkudziesięciokilometrowa kolejka do granicy).

Jeżeli zdecydowałeś się na ewakuację samochodem, to również musisz się odpowiednio przygotować.

1. Przestudiuj dokładnie potencjalne trasy ewakuacji i wybierz drogi alternatywne. Zaopatrz się w papierowe mapy – w warunkach działań wojennych nawigacja może nie działać. Dobrym rozwiązaniem jest atlas samochodowy, który oprócz dokładnej mapy twojego kraju zawiera również w miarę szczegółowe mapy Europy i plany największych miast.

2. Zrób zapas paliwa – zawsze miej pełny bak. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której stale jeździsz na rezerwie. Dobrym rozwiązaniem jest również dodatkowy kanister przewożony w bagażniku auta.

3. Podziel bagaż na dwie kategorie – to, co obowiązkowo musisz zabrać ze sobą (plecak ewakuacyjny), i to, co w razie kłopotów możesz bez większego żalu zostawić w samochodzie.

4. Nasłuchuj komunikatów radiowych o przejezdności tras i ich bezpieczeństwie. Podczas ewakuacji z Kijowa wiele osób zginęło na skutek ostrzału na zajętej przez Rosjan trasie żytomierskiej.

5. Podczas kontroli bezwzględnie wykonuj polecenia żołnierzy/funkcjonariuszy. Próba zlekceważenia sygnału do zatrzymania się lub co gorsza „siłowego” przejechania przez punkt kontrolny zazwyczaj kończy się otwarciem ognia!

Ewakuacja transportem zbiorowym

Jeżeli zdecydowałeś się na ewakuację transportem zbiorowym (autobusy, pociągi), musisz liczyć się z wieloma trudnościami i ryzykiem wywołanym przez tłum zdesperowanych osób. Bardzo często to właśnie ogromna masa ludzka stwarza największe zagrożenia. Podczas pierwszych dni wojny w Ukrainie największym wyzwaniem było dostanie się na oblegane przez tysiące osób dworce kolejowe i przejścia graniczne. Ilość napierających ludzi była tak duża, że władze poradziły sobie z jako taką organizacją wyjazdu dopiero po wielu dniach. W takiej sytuacji zastanów się, czy rozsądniejszym wyjściem nie będzie odczekanie kilku dni do momentu, w którym uda się choć częściowo opanować sytuację. Jest to szczególnie ważne, gdy ewakuujesz się z małymi dziećmi. Pamiętaj, że napierający tłum może je po prostu zadeptać! Co jednak zrobić, jeżeli już znalazłeś się w takim tłumie? Po pierwsze nie daj się porwać bezwiednie przemieszczającej się masie ludzkiej. Szczególnie musisz chronić dzieci. Zorganizuj swoich „przypadkowych” sąsiadów i wciągnij ich w ochronę dzieci. Weź dzieci na barana lub na ręce, tak żeby przypadkowo nie dostały się pod nogi. Jeżeli jesteś samotną kobietą z gromadką dzieci, poproś o to tych, którzy są obok ciebie! W miarę możliwości staraj się znaleźć przedmioty, za którymi będziesz mógł się schować lub na które będziesz mógł wejść (wiata przystankowa, latarnia, drzewa, otwarte budynki).

Jeżeli widzisz, że nie masz szans na dopchanie się do pociągu lub podstawionych autobusów, po prostu zrezygnuj i wróć do domu. Nie podejmuj niepotrzebnego ryzyka! Wielogodzinne, a nawet wielodniowe oczekiwanie na dworcu sprawi, że będziesz całkowicie wyczerpany, a co gorsza zużyjesz wszystkie swoje zapasy przygotowane na dalszą drogę. Pamiętaj również, że dworce kolejowe i centra komunikacyjne mogą być celem ostrzałów, tak jak miało to miejsce w Kramatorsku, gdzie rosyjska rakieta uderzyła w perony wypełnione uchodźcami oczekującymi na pociąg ewakuacyjny. W takich sytuacjach twoje szanse na przeżycie znacząco maleją.

Chaos informacyjny i zagrożenie przestępczością

Kolejnym zagrożeniem podczas niezorganizowanej masowej ewakuacji jest wszechobecny chaos informacyjny. Ogromny tłum ludzi tak naprawdę nie ma żadnego dostępu do rzetelnej informacji. Powszechnie pojawiają się fałszywe pogłoski dotyczące odwołania rejsów, podstawienia kolejnych autobusów czy też zbliżania się wrogich wojsk. Bardzo często wywołują one panikę i zwiększają napór tłumu. Odnoś się do nich sceptycznie. W miarę możliwości postaraj się zdobywać wiedzę od osób funkcyjnych – kolejarzy, żołnierzy, policjantów (o ile nie uciekli jako pierwsi). Jeżeli ewakuujesz się z rodziną, pozostaw ją w bezpiecznym miejscu z dala od tłumu, a sam udaj się w celu zasięgnięcia języka. Przed rozdzieleniem się z bliskimi zawsze ustal dokładne miejsce spotkania – najlepiej przy konkretnym budynku z konkretnym adresem. Nigdy nie umawiaj się „przy tej dużej ciężarówce”. Brzmi głupio? Cóż, ludzie działający w stresie popełniają nie takie błędy. Na wypadek rozdzielenia zabezpiecz dzieci – każde z nich obowiązkowo wyposaż w kartkę z numerami telefonów i adresami rodziców i krewnych.

Pilnuj również swojego bagażu i rzeczy osobistych. Niestety przestępcy w takich momentach nie próżnują, zwłaszcza np. kieszonkowcy mogą liczyć na wyjątkowo bogaty łup. Decydując się na ucieczkę, ludzie zabierają ze sobą całe swoje oszczędności i biżuterię. Nigdy nie przenoś gotówki i cennych rzeczy w jednym miejscu ani tym bardziej w torebce, którą łatwo wyrwać lub zgubić – może np. zostać zerwana przez napierający tłum. Pieniądze rozłóż po różnych wewnętrznych kieszeniach. Nawet jeżeli kieszonkowiec rozpruje jedną z nich, nie stracisz wszystkiego.

Co robić, gdy już znalazłeś się w pociągu/autobusie ewakuacyjnym

Gdy udało ci się już dostać do pojazdu, którym macie się ewakuować, spróbuj znaleźć wśród współpasażerów osobę, która na czas podróży stanie się „kierownikiem” autobusu lub wagonu. Ludzie, zwłaszcza w sytuacjach krytycznych, potrzebują „przywódcy”. Pamiętaj, że strach i opanowanie są zaraźliwe. Wyznaczenie osoby dowodzącej pozwoli uspokoić sytuację i zorganizować podróż. Co należy do obowiązków kierownika?

1. Sprawdzenie, czy wśród współpasażerów są osoby z wykształceniem medycznym lub przynajmniej ukończonym kursem pierwszej pomocy. Nawet podstarzali harcerze, którzy choć trochę pamiętają z zajęć z samarytanki, mogą okazać się na wagę złota. Drugim krokiem będzie ustalenie osób, które mają ze sobą apteczkę lub chociażby zapas podstawowych leków.

2. Wybranie spośród współpasażerów „obrotnych osób”, które pomogą w załatwianiu/dystrybuowaniu żywności lub innej pomocy humanitarnej.

3. Zabezpieczenie małych dzieci i udzielenie pomocy np. samotnym kobietom, pod opieką których podróżuje więcej dzieci. Pamiętaj, że podróż może zająć kilkanaście godzin lub nawet kilka dób. Dla dzieci trzeba będzie zorganizować jakieś zajęcia. Wśród współpasażerów na pewno znajdzie się ktoś, kto będzie mieć choć trochę papieru i jakieś ołówki. Ktoś będzie mieć może na laptopie jakieś kreskówki i dopóki bateria będzie trzymać, pozwoli im je pooglądać.

4. Zabezpieczenie osób starszych i schorowanych. Sam fakt, że ktoś się nimi interesuje, znacząco podnosi na duchu!

Uchodźca

Dotarcie do bezpiecznego miejsca nie oznacza końca problemów. Pół biedy, jeśli znajdujesz się we własnym kraju lub w państwie, którego język znasz choćby w stopniu komunikatywnym. Jeżeli nie przykładałeś się do nauki i nie jesteś w stanie się dogadać w żadnym z języków obcych, postaraj się trzymać blisko osób, które choć odrobinę mogą przetłumaczyć. Nie udostępniaj swoich dokumentów osobom postronnym ani tym bardziej nie oddawaj swojego paszportu! Przy załatwianiu wszelkich formalności urzędowych wystarcza okazanie dokumentu. Żaden uczciwy urzędnik czy wolontariusz nie będzie żądać od ciebie oddania dokumentów. Wystrzegaj się takich sytuacji. Jeśli udało ci się zdobyć dostęp do internetu/sieci komórkowej, poinformuj swoich bliskich i znajomych, gdzie się znajdujesz i jakie są twoje dalsze plany. Postaraj się ustalić adresy i numery telefonów placówek dyplomatycznych swojego kraju. W początkowym chaosie najprawdopodobniej nie dasz rady się do nich dodzwonić, ale po pewnym czasie system opieki nad własnymi obywatelami zostanie uruchomiony. Wielce pomocni mogą się także okazać księża pracujący za granicą. Nawet jeżeli nie będą mogli przyjąć cię pod swój dach, to przynajmniej doradzą, gdzie szukać skutecznej pomocy.

Zabezpieczenie mieszkania w momencie wyjazdu

Gdy zostajesz zmuszony do pozostawienia mieszkania na nieznany okres, musisz je zabezpieczyć przed typowymi zdarzeniami losowymi. Zakręć wszystkie zwory – wodę, gaz, ogrzewanie, odłącz zasilanie elektryczne. Nawet jeżeli budynek, w którym mieszkasz, nie zostanie uszkodzony na skutek działań wojennych, to np. pęknięty wężyk od pralki może skutecznie zdewastować mieszkania twoich sąsiadów. Wtedy nikt nie będzie się rozczulać i w najlepszym razie skończy się na wyważeniu drzwi. A później – witajcie, szabrownicy…

Drzwi pomiędzy pomieszczeniami pozostaw zamknięte – nawet jeżeli z jednej strony budynku, np. na skutek eksplozji, wylecą szyby, to wiatr nie będzie hulać po całym mieszkaniu, ale tylko po konkretnych uszkodzonych pomieszczeniach.

O swoim wyjeździe poinformuj zaufanych sąsiadów, zostaw swoje dane kontaktowe. Jeżeli ktoś z bliskich lub znajomych zdecydował się na pozostanie, możesz zostawić mu klucze, tak żeby w razie sytuacji nadzwyczajnej miał możliwość wejścia do mieszkania i zabezpieczenia twojego dobytku – nawet poprzez załatanie wybitych okien folią budowlaną.

Pomyśl również o odpowiednim ukryciu najcenniejszych przedmiotów. Jeżeli nie masz odpowiednich skrytek, ukryj je w nieoczywistych miejscach, tak by nie padły łatwo łupem szabrowników i zwykłych złodziei.

Pamiętaj – twoje życie jest cenniejsze niż dobra materialne. Dom możesz odbudować, ale życia nikt ci nie wróci.

Rozdział III

Przetrwanie na obszarze objętym działaniami wojennymi

Alarmy przeciwlotnicze

Jednym z największych zagrożeń dla ludności cywilnej są ataki rakietowe i naloty wrogiego lotnictwa. Dzięki wyprzedzającemu przekazaniu informacji możliwe jest jednak podjęcie działań minimalizujących ewentualne straty – ukrycie ludności w schronach, odłączenie zasilania itp. Informacja o zagrożeniu atakiem rakietowym lub nalotem lotnictwa może być przekazywana za pomocą sygnałów dźwiękowych (syren), poprzez podawanie komunikatów radiowych lub – przy braku prądu – za pomocą urządzeń głośnomówiących umieszczonych na pojazdach policyjnych lub wojskowych. Zazwyczaj jest to modulowany sygnał dźwiękowy trwający około minuty. Mogą się również pojawiać komunikaty głosowe, np. „alarm przeciwlotniczy”.

Alarmy przeciwlotnicze ogłaszane są za pomocą syren, jak i też przy wykorzystaniu specjalnych aplikacji na telefony komórkowe. Obecnie w Ukrainie powszechnie wykorzystywana jest aplikacja Trywoha. Jej zaletą jest aktualizowana co 15 sekund mapa, na której zaznaczone są obwody, w których aktualnie trwa alarm

Obecnie w Ukrainie dużą popularnością cieszy się specjalna aplikacja na telefony komórkowe o nazwie Trywoha, czyli w wolnym tłumaczeniu Alarm. Na podstawie danych udostępnianych z pomocą operatorów sieci komórkowej aplikacja przesyła powiadomienia dźwiękowe w postaci syreny (opcjonalnie wibracje) oraz komunikaty tekstowe o rozpoczęciu lub odwołaniu alarmu. Dodatkowo dla użytkowników dostępna jest aktualizowana co kilkanaście sekund mapa Ukrainy, pokazująca aktualny stan zagrożenia w poszczególnych obwodach oraz informacje o ewentualnych „trafieniach”, oficjalnie potwierdzone przez władze. System jest na tyle sprawny, że powiadomienia o ogłoszeniu alarmu bardzo często przychodzą na komórkę na kilkanaście sekund, nim rozlegnie się dźwięk syren alarmowych.

Sygnały alarmowe stosowane w Polsce

Pamiętaj, że system alarmowy działa w ścisłym połączeniu z systemem obrony powietrznej kraju. Jeżeli przeciwnikowi udało się go zniszczyć, wówczas nawet przy sprawnych syrenach nie otrzymasz żadnego ostrzeżenia. Również w bezpośredniej strefie walk, gdzie cała infrastruktura została zniszczona, a ostrzał artyleryjski prowadzony jest niemal bez przerwy, ogłaszanie alarmów przeciwlotniczych nie będzie możliwe. Dość dużą rolę odgrywa również rodzaj wykorzystanego uzbrojenia. O ile skrzydlate rakiety lub klasyczne lotnictwo są dość łatwo wykrywalne, o tyle ostrzał np. z rakiet przeciwlotniczych bijących po celach naziemnych nie tylko jest trudny do wykrycia, ale i ze względu na czas „dolotu” rakiety do celu praktycznie nie daje szans na sprawną reakcję. Dużym problemem są także niewielkie drony, niewidoczne dla radarów. Bardzo często o fakcie ich uderzenia wszyscy dowiedzą się dopiero po pierwszej eksplozji.

W momencie ogłoszenia alarmu przeciwlotniczego udaj się do schronu

Co zatem robić w momencie ogłoszenia alarmu przeciwlotniczego? Według oficjalnych zaleceń powinieneś udać się do najbliższego schronu lub przynajmniej prowizorycznego ukrycia. W Ukrainie zgodnie z przepisami w chwili ogłoszenia alarmu przeciwlotniczego urzędy publiczne, banki, sklepy i restauracje są zobowiązane zawiesić działalność – w teorii pracownicy i ewentualni klienci mają udać się do schronów. Niestety praktyka wygląda zupełnie inaczej. Klienci lub petenci są po prostu wypraszani na zewnątrz, a nowych się nie wpuszcza. W efekcie ludzie zmuszeni są do przeczekania alarmu bez żadnej ochrony pod gołym niebem. W Chersoniu tego typu podejście przyniosło wiele ofiar – rosyjska rakieta uderzyła w ludzi oczekujących na otwarcie supermarketu. Gdyby wpuszczono ich do środka, zmarłych byłoby znacznie mniej. Natomiast gdyby rakieta walnęła bezpośrednio w sklep… wówczas wyciągnięto by konsekwencje prawne wobec właściciela, który zignorował oficjalne zarządzenia władz. Głupota urzędnicza jest domeną nie tylko naszego kraju…

Skutki ostrzału artyleryjskiego. Fot. Damian Duda

Jak zatem wygląda praktyka w przypadku ogłoszenia alarmu przeciwlotniczego? Sięgnijmy po przykład Ukrainy. Początkowo zdecydowana większość osób traktowała alarmy poważnie i schodziła do schronów lub piwnic. Po jakimś czasie ludzie przywykli do tego typu zagrożenia. Ważną rolę w osłabieniu czujności odegrał również fakt, że duża częstotliwość alarmów skutecznie uniemożliwiała pracę i znacząco utrudniała życie codzienne. Prawdopodobieństwo odniesienia obrażeń również było stosunkowo małe. Bardzo często wystrzelone pociski po prostu przelatywały nad danym obszarem lub uderzały w wybrane obiekty infrastruktury krytycznej. Nawet setka rakiet wystrzelonych w stronę kraju blisko dwukrotnie większego od Polski dawała statystycznie nikłe szanse na trafienie przeciętnego obywatela. Dlatego w większości oddalonych od frontu miast (zagrożonych jedynie ostrzałami rakietowymi i atakami dronów) alarmy są powszechnie ignorowane. Dochodzi do sytuacji, w których władze oficjalnie ogłaszają (bazując np. na danych wywiadu), że w konkretnych dniach zagrożenie jest realne, w związku z czym proszą o nieignorowanie sygnałów ostrzegawczych. Warto jednak pamiętać, że wraz z upływem czasu oraz zdobywaniem doświadczenia ludzie nauczyli się dostrzegać realność zagrożenia. Algorytm jest tutaj prosty – jeżeli słyszysz i widzisz działania artylerii przeciwlotniczej lub w twojej okolicy rozlegają się odgłosy eksplozji, oznacza to, że obszar, na którym się znajdujesz, został realnie zaatakowany. W takiej sytuacji warto przerwać swoje codzienne czynności i udać się do schronu, wejść do budynku (jeżeli przebywałeś na ulicy) lub przynajmniej odejść od okien i schować się bezpieczniejszych pomieszczeniach wewnętrznych.

Dowiedz się, gdzie w twojej najbliższej okolicy znajdują się schrony lub miejsca czasowego ukrycia. Jeżeli ostrzał zastał cię na mieście, szukaj schronienia w najbliższych budynkach

Jakie praktyczne wnioski możemy wyciągnąć z doświadczeń z Ukrainy? Po pierwsze nie panikuj! Po jakimś czasie się przyzwyczaisz… Ogłoszenie alarmu przeciwlotniczego w zdecydowanej większości przypadków nie oznacza, że za chwilę spadną ci na głowę bomby. Jeżeli możesz, nie ignoruj alarmów – podejmij choćby minimalne środki bezpieczeństwa (zrezygnuj ze spaceru, przenieś się do bezpieczniejszych pomieszczeń lub udaj się do schronu). Gdy w twojej okolicy rozlegną się eksplozje (nieważne, czy będą to trafienia, czy też efekt działania obrony przeciwlotniczej), nie zwlekaj, tylko udaj się do schronu lub improwizowanego ukrycia. Znacząco minimalizujesz w ten sposób ryzyko, że na głowę spadną ci np. odłamki rakiet przeciwlotniczych.

Śmiertelnym zagrożeniem są również pożary wywołane na skutek ostrzału. Przebywając w ukryciu, np. w piwnicy, stale monitoruj sytuację i w razie konieczności opuść płonący budynek. Fot. Damian Duda

Przetrwanie ataków w miejscu zamieszkania

Życie codzienne w warunkach wojny toczy się swoim, w miarę normalnym rytmem – musisz pracować, robić zakupy, pójść do lekarza czy wyprowadzić psa na spacer. Po pewnym czasie przyzwyczajasz się do alarmów przeciwlotniczych, a nawet do powtarzających się ostrzałów. Po prostu nie da się cały czas siedzieć w schronie. Co w takim razie zrobić, jeśli ostrzał artyleryjski lub bombardowanie zastało cię na ulicy lub we własnym mieszkaniu?

Zachowanie podczas ostrzału na otwartej przestrzeni

Podczas eksplozji bomby lub pocisku artyleryjskiego występują dwa główne czynniki rażące: fala wybuchowa oraz odłamki. O ile siła podmuchu maleje dość szybko wraz ze wzrostem odległości od miejsca eksplozji, o tyle odłamki potrafią razić na odległościach do kilkuset metrów. O tym, że coś przyleciało w twoją stronę, dowiesz się dopiero w momencie eksplozji. Znany z filmów charakterystyczny świst powodowany jest przez pociski, które już dawno zdążyły przelecieć nad twoją głową.

Zapamiętaj – jeżeli poruszasz się po obszarze zagrożonym ostrzałami, wyrób w sobie nawyk stałego noszenia zestawu do udzielania pierwszej pomocy. Nie musi to być kompletna apteczka – wystarczy staza i porządny opatrunek, noszony np. w kieszeni kurtki. Nawet jeżeli to nie ty oberwałeś, to będziesz mógł udzielić pomocy innym poszkodowanym.

Jeżeli w trakcie ostrzału znalazłeś się na otwartym polu, najskuteczniejszym sposobem będzie natychmiastowe zalegnięcie i „przytulenie się” do ziemi. W zdecydowanej większości przypadków odłamki rozlatują się w taki sposób, że w pozycji leżącej masz najwięcej szans na uniknięcie zranienia. Gdy widzisz w pobliżu jakiekolwiek zagłębienie terenu, przeczołgaj się w jego stronę. Nie biegaj! W pozycji stojącej narażasz na trafienie znacznie większą powierzchnię ciała.

Jeżeli ostrzał zastał cię na ulicy, spróbuj ukryć się np. za krawężnikiem – dzięki temu będziesz chroniony choć z jednej strony. W miarę możliwości spróbuj przedostać się do budynków. Każda, nawet najbardziej licha ściana daje lepszą ochronę niż gołe niebo nad głową. W sytuacji, gdy wszystkie bramy i drzwi wejściowe są pozamykane, nie pozostawaj bezpośrednio pod ścianami budynku – wybite szyby i spadające elementy konstrukcji stanowią zagrożenie znacznie większe niż potencjalne odłamki.

UWAGA: Samochody nie dają żadnej osłony przed odłamkami i pociskami broni strzeleckiej, a co gorsza stanowią dodatkowe źródło niebezpieczeństwa – możesz zostać przygnieciony autem, a zgromadzone w baku paliwo może eksplodować. Nie wczołguj się pod samochody!

Zachowanie podczas ostrzału, gdy jesteś w domu

Każdy dom i budynek gospodarczy daje nam ochronę przed skutkami ostrzału. Jasne jest, że solidne żelbetowe konstrukcje lub grube ceglane mury będą znacznie odporniejsze od budynków drewnianych czy nowoczesnych domków wybudowanych z lekkich bloczków gipsowych. Pamiętaj jednak, że nawet lekka ściana będzie w stanie zatrzymać drobne odłamki czy też fragmenty rozbitego szkła. Oczywiście, jeśli w twój dom bezpośrednio uderzy 500-kilogramowa bomba lotnicza lub rakieta z potężną głowicą, nie masz większych szans na przeżycie. Na pocieszenie możemy jednak powiedzieć, że sytuacje tego typu zdarzają się niezwykle rzadko. Znacznie częściej możesz paść ofiarą „mniejszych kalibrów” lub podmuchu i odłamków po eksplozji bomb, które rozerwały się w najbliższej okolicy. Przy odpowiednim zabezpieczeniu mieszkania i przemyśleniu swoich działań masz całkiem duże szanse na przeżycie. Co zatem zrobić?

Skutki ostrzałów – obwód doniecki. Fot. Damian Duda

Kiedy przebywasz w swoim domu, największe zagrożenie stanowią okna. Pociski z broni strzeleckiej i odłamki przelatują przez nie bez najmniejszych przeszkód. Najniebezpieczniejsza jest jednak fala uderzeniowa, która sprawia, że fragmenty szyb przekształcają się w grad niezwykle niebezpiecznych odłamków.

UWAGA – jeżeli zauważyłeś gdzieś w okolicy rozbłysk eksplozji, nie podchodź do okna! Widok może być ciekawy, ale pamiętaj, że może być to ostatnia rzecz, jaką w życiu zobaczysz. Nawet jeżeli nie dosięgły cię odłamki, to rozbita szyba może cię bardzo poważnie zranić, zwłaszcza jeśli fragmenty szkła uszkodzą twoje oczy.

W momencie rozpoczęcia ostrzału najbezpieczniejszymi miejscami w mieszkaniu są pomieszczenia wewnętrzne bez okien. Najczęściej są to łazienki i toalety. Jeżeli w pobliżu twojego domu rozległy się eksplozje, udaj się do łazienki lub przynajmniej schroń się za grubą ścianą, tak byś był osłonięty od tego, co może do ciebie przylecieć przez okno. W pomieszczeniu bezpiecznym lub np. w widocznym miejscu w przedpokoju miej przygotowaną swoją domową apteczkę. Jej lokalizację muszą znać wszyscy domownicy. Niedopuszczalna jest sytuacja, w której po ewentualnym zranieniu rozpoczynasz dramatyczne poszukiwania materiałów opatrunkowych!

Pamiętaj, że w budynkach największym zagrożeniem są okna – odłamki szkła mogą bardzo poważnie zranić wszystkich znajdujących się wewnątrz. Zawsze szukaj ukrycia w położonych w głębi mieszkania pomieszczeniach bez okien, takich jak np. łazienki. Fot. Damian Duda

Zabezpieczenie okien

Dość powszechnym sposobem zabezpieczenia okien jest oblepienie szyb szeroką przeźroczystą taśmą klejącą. Oczywiście nie zapobiega ona wybiciu okna, jednak sprawia, że odłamki szkła nie są tak liczne i nie wpadają do środka niczym szyba samochodowa. Pomocne pod tym względem są również grube zasłony, które skutecznie mogą wyłapać rozbite szkło.

Jeśli twoje okna zostały wybite, warto mieć folię budowlaną i odpowiedni zapas mocnej taśmy klejącej. Oczywiście zafoliowane okno nie będzie tak skuteczne jak nowa szyba, ale przynajmniej częściowo zapobiegnie utracie ciepła i przenikaniu do pomieszczenia opadów atmosferycznych.

Prowizoryczny schron

Doświadczenia z wojny w Ukrainie pokazują, że klasyczne żelbetowe bloki są stosunkowo odporne na ostrzał. Nawet w przypadku użycia cięższych pocisków zniszczeniu ulegały miejsca bezpośrednich trafień, a sąsiednie mieszkania pozostawały w miarę nieuszkodzone.

Jeżeli w trakcie ostrzału nie udało ci się dostać do środka budynku, nigdy nie chroń się bezpośrednio pod jego ścianami. Bezpieczniejsze są niższe kondygnacje. Fot. Damian Duda

Pamiętaj, że znacznie bardziej niebezpieczne są mieszkania położone na wyższych kondygnacjach. Często trafiane są one niejako „przypadkowo” – po prostu wysoki budynek znalazł się na trajektorii pocisku wystrzelonego w kierunku oddalonego celu. Jeżeli mieszkasz na wysokim piętrze, rozsądniej będzie zejść na dolne kondygnacje lub do podziemi budynku.

Piwnice i garaże podziemne

Oczywistą kryjówką w mieście są piwnice i podziemne garaże. Najczęściej to właśnie one są adaptowane na prowizoryczne schrony. W jaki sposób przygotować sensowną skrytkę?

Piwnica zaadaptowana na tymczasowy schron – obwód doniecki. Fot. Damian Duda

W pierwszej kolejności musicie zadbać o zabezpieczenie wyjść awaryjnych i odpowiednią wentylację. Piwnica z jednym wejściem i bez okien może stać się śmiertelną pułapką. Największym zagrożeniem jest brak dostępu powietrza. Gdy w niewielkim pomieszczeniu przebywa kilkanaście osób, zapas tlenu wyczerpuje się bardzo szybko. Pod żadnym pozorem nie używaj otwartego ognia! Nawet niewielka świeczka zużywa dostępny tlen w zatrważającym tempie. Na szczęście większość piwnic ma niewielkie okienka, a w starszych kamienicach otwory służące niegdyś do zsypywania węgla. W pierwszej kolejności zadbaj o ich udrożnienie. Samemu niestety wiele nie wskórasz – musisz działać wspólnie z sąsiadami. Piwniczne okienka bardzo często znajdują się akurat nie w twojej piwnicy, musicie więc ustalić zasady dostępu do pomieszczeń, tak aby w razie konieczności skorzystania z prowizorycznego schronu móc bez problemów zrobić przeciąg. To samo dotyczy udrożnienia piwnicznych korytarzy. Usuńcie wszelkie zalegające przedmioty oraz otwórzcie drzwi prowadzące do dalszych części budynku. W większości klasycznych bloków z lat 70. i 80. XX wieku ciągi piwniczne obejmują kilka klatek schodowych. Drożność przejścia jest kluczowa, gdy np. na skutek trafienia ciężką bombą złoży się kilka kondygnacji w jednym z pionów – wówczas swobodne przejście do niezasypanego wyjścia może ocalić życie.

Kolejną kwestią związaną z organizacją prowizorycznego schronu jest zabezpieczenie okien i drzwi wejściowych workami z piaskiem. Ich zadaniem jest nie tylko wychwytywanie potencjalnych odłamków, ale przede wszystkim „odbicie” fali uderzeniowej po wybuchu, tak aby nie przedostała się do wnętrza budynku. W intensywnie ostrzeliwanych miastach na wschodzie Ukrainy bardzo wiele osób ginęło lub odnosiło poważne obrażenia w momencie, gdy podmuch dostawał się do pomieszczenia przez niezabezpieczone drzwi, a następie przemieszczał się wąskimi korytarzami zapełnionymi ludźmi.

Do przygotowania zabezpieczeń używaj mocnych worków oraz czystego piasku. Zwykła ziemia nie nadaje się do tego typu działań, gdyż zawiera dużo wilgoci oraz materii organicznej, która po pewnym czasie zacznie się rozkładać. Po napełnieniu worka piasek należy ubić.

Przykład niewłaściwego zabezpieczenia piwnicznego okienka przy pomocy worków z piaskiem. Szczelne zakrycie całego okna nie tylko uniemożliwia wentylację, ale też w razie zasypania głównego wejścia znacząco utrudni opuszczenie pomieszczenia

Przy oknach worki z piaskiem układamy w kształt litery U, tak aby zapewnić dostęp świeżego powietrza. Odległość „dolnego brzuszka” litery U od ściany budynku powinna wynosić min. 50 cm, by umożliwić swobodne wyjście przez okno dorosłej osoby. Poważnym, choć niestety często popełnianym błędem jest szczelne zasłonięcie okna workami. Po pierwsze uniemożliwia ono swobodną cyrkulację powietrza, a po drugie skutecznie utrudnia ewentualną ewakuację. Po jakimś czasie worki z piaskiem wilgotnieją i twardnieją na tyle, że ciężko je wypchnąć nawet dorosłemu mężczyźnie. Aby zapobiec wchłanianiu wody przez naszą konstrukcję z worków, przykrywamy ją folią lub jeżeli mamy na to czas i środki, montujemy nad nią prowizoryczny daszek.

Wyposażenie prowizorycznego schronu

Pamiętaj, że mogą zdarzyć się sytuacje, w których w schronie będziesz musiał przebywać przez wiele godzin. Pierwszą rzeczą jest zorganizowanie odpowiedniej ilości miejsc do siedzenia. W tej roli doskonale sprawdzą się stare krzesła i taborety, krzesełka turystyczne lub nawet prowizoryczne ławki zmontowane z desek. Jeżeli zachodzi konieczność nocowania w schronie lub np. potrzeba opieki nad osobami schorowanymi, zabezpiecz miejsce do leżenia. Mogą to być składane łóżka turystyczne, pompowane materace lub w ostateczności prowizoryczne posłanie wykonane z dostępnych materiałów.

W schronie powinien znaleźć się również zapas wody pitnej i bytowej. Kilka zgrzewek z wodą mineralną pozwoli wam przetrwać kluczowe momenty. Dobrym i niegenerującym kosztów rozwiązaniem jest również zabezpieczenie co najmniej kilkunastu butelek zwykłej kranówki. Awaryjnie będziesz ją mógł wykorzystać do picia, ale pamiętaj, że woda taka będzie przydatna np. do przepłukania naczyń lub chociażby umycia rąk przed rozpoczęciem posiłku. Niegłupim elementem wyposażenia będzie również wiaderko na odchody. Zazwyczaj będziesz mieć możliwość opuszczenia schronu za potrzebą, ale należy brać również pod uwagę sytuację mocnych i długotrwałych ostrzałów lub np. nagłe potrzeby małych dzieci, których nocnik został w mieszkaniu.

Jeżeli ze schronu korzysta się sporadycznie, a zagrożenie ostrzałami jest niewielkie, wówczas nie ma potrzeby stałego przechowywania dodatkowego wyposażenia bezpośrednio w prowizorycznym ukryciu. Apteczki, latarki i zapas żywności można każdorazowo przynosić ze sobą.

Zejście do schronu w przypadku ogłoszenia alarmu lub rozpoczęcia ostrzału

Udając się do schronu, zawsze zabieraj ze sobą swój plecak ewakuacyjny, apteczkę oraz latarki. Najprawdopodobniej nie będziesz musiał z nich korzystać, jednak lepiej kilkadziesiąt razy nosić je ze sobą „nadaremno”, niż jeden raz znaleźć się w sytuacji, w której ci ich zabrakło.

Przed opuszczeniem mieszkania zgaś gaz (jeżeli akurat gotowałeś), odłącz urządzenia elektryczne i grzewcze (wygaś ogień w piecu). Załóż cieplejszą odzież – w piwnicach zazwyczaj jest znacznie zimniej niż w nawet słabo ogrzanych mieszkaniach. Zawsze zakładaj mocne buty z twardą podeszwą. Możliwe, że po zakończeniu ostrzału będziesz musiał przedzierać się przez strefę zniszczeń usianą ostrymi kawałkami szkła i zwałami gruzu. Głupio byłoby się zranić w tak banalny sposób.

Schron prywatny

Obecnie w Polsce aby zbudować prywatny schron, potrzebne jest pozwolenie na budowę i należy spełnić warunki zabudowy. Planuje się co prawda nowelizację przepisów, która ma wprowadzić tu nieco ułatwień. Schron będzie można wznieść jedynie za zgłoszeniem – bez konieczności otrzymania pozwolenia na budowę, choć niestety będzie się to wiązało z inwentaryzacją podwykonawczą wykonaną przez eksperta. Zmiany mogą pojawić się na początku 2024 roku, więc mówimy tu o czasie przyszłym. Jak dotąd polski ustawodawca od 1990 r. nie uregulował sprawy budowy schronów przez osoby prywatne. Polacy to jednak naród zaradny: mając na uwadze sytuację za wschodnią granicą, budują schrony na własną rękę, a inwestycje zgłaszają jako planowaną piwniczkę na wino albo ziemiankę bądź pomieszczenia magazynowe. Kolejną kwestią jest to, że gdybyśmy nawet wpisali schron ze wszystkimi urządzeniami, które tam powinny być, to żaden urzędnik nie ma narzędzi do ich zweryfikowania. Istniałoby więc ryzyko, że nie będzie w stanie wydać decyzji o pozwoleniu na budowę.

W momencie zejścia do schronu lub miejsca czasowego ukrycia obowiązkowo zabieraj ze sobą apteczkę i plecak ewakuacyjny. Bądź przygotowany do szybkiej ewakuacji – z tego też względu w czasie zagrożenia ostrzałami śpij w butach

Wiele osób chce też ukryć przed urzędami informacje o schronie. Nikt nie chce, by urzędnik wiedział, gdzie Kowalski buduje schron. Ponadto panuje też przekonanie, że gdyby doszło do okupacji, informacje posiadane przez urząd mogłyby zostać przejęte przez wrogie władze.

Przykładowy schron prywatny. Fot. Studio Wektor

Dlaczego niektórzy decydują się na wydanie pieniędzy na schron, skoro na przykład można się schować w piwnicy? Wojna w Ukrainie doskonale unaocznia, że zwykła piwnica to przy dzisiejszym uzbrojeniu praktycznie żadna osłona. Gdy mowa natomiast o schronie, to powinien on mieć nie tylko wytrzymałą konstrukcję, ale również systemy podtrzymywania życia bez konieczności korzystania ze źródeł zewnętrznych. Ponadto przy zastosowaniu broni masowego rażenia (BMR; jej działanie opisaliśmy w osobnym rozdziale) ważny jest czas. Dobry schron powinien być jak najdłużej autonomiczny, by można było w nim spędzić dostatecznie dużo czasu, póki doczekamy się pomocy lub zagrożenie ustanie.

Jest popyt, jest podaż – na polskim rynku pojawiły się więc już firmy mające w ofercie budowę prywatnych schronów. Nie jest to inwestycja tania, ale mowa tu o schronach najwyższej jakości.

Sąsiedzka samopomoc i samoobrona – zasady organizacji

Do przetrwania sytuacji kryzysowych niezbędna jest samopomoc sąsiedzka. Tak jak opisano w poprzednim podrozdziale, nawet przygotowanie prowizorycznego schronu w piwnicy wymaga udziału sąsiadów. Podobnie będzie we wszystkich innych sytuacjach – po prostu wspólnie jesteście w stanie przetrwać w znacznie lepszych warunkach niż indywidualnie.

Samopomoc

Organizację sąsiedzkiej samopomocy warto przemyśleć jeszcze przed nastaniem sytuacji kryzysowej. Poznaj swoich sąsiadów, ustal, kto czym się zajmuje i w czym może być pomocny. Rozmawiaj tylko z osobami decyzyjnymi – głowami rodzin. Bardzo często będą to kobiety, które są w stanie odpowiednio zadaniować swoich mężów! Ustalcie wstępny plan wspólnych działań i zbadajcie „możliwości” pozostałych sąsiadów. Bardzo możliwe, że wśród mało znanych nam osób (w dużych miastach jest to już norma, że mówimy sobie dzień dobry, a nawet nie wiemy, jak się kto nazywa i czym się zajmuje) znajdzie się ktoś z wykształceniem medycznym, strażak z OSP, przysłowiowa złota rączka, która pomoże wykonać drobne prace naprawcze, lub nawet niepozorna pani z urzędu gminy, która będzie miała bogaty krąg znajomości ułatwiający załatwianie pomocy humanitarnej. O swoich działaniach nie musicie informować wszystkich mieszkańców – na tym etapie wystarczą dwie–trzy sensowne osoby, które potem zajmą się organizacją samopomocy.

Gdy już się zaczęło, odwiedźcie wspólnie wszystkich lokatorów np. w waszej kamienicy, klatce schodowej lub sąsiadów z najbliższych domów. Poinformujcie ich, że tworzycie samopomoc, podajcie swoje numery telefonów oraz numery mieszkań, tak żeby wiedziano, jak można się do was zwracać. Nie wciągajcie nikogo na siłę do swojej „organizacji”. Część ludzi po prostu wam podziękuje, część zaś sama zaoferuje swoją pomoc. Dokładnie odnotujcie, kto w czym może pomóc, i w razie konieczności zwracajcie się do niego. Kolejnym krokiem będzie ustalenie osób samotnych i schorowanych. O nie musicie zadbać w szczególności. Pomoc w zdobyciu lekarstw lub żywności dla was będzie błahostką, a dla potrzebujących może okazać się niezbędna. Nie zapominajcie również o osobach starszych. Doświadczenia wojny w Ukrainie dobitnie pokazują, że starsi, ale cieszący się w miarę dobrym zdrowiem sąsiedzi są wręcz niezbędni – mogą np. przypilnować dzieci, gdy rodzice będą zajęci załatwianiem pomocy lub pracą wolontariacką na rzecz lokalnej wspólnoty.

Samoobrona – główne cele

Podstawowym celem samoobrony jest zapewnienie bezpieczeństwa w miejscu waszego zamieszkania. Nie tworzycie oddziału partyzanckiego ani tym bardziej jednostki bojowej do walki z siłami przeciwnika, tylko grupę, która odstraszy potencjalnych złodziei i szabrowników, zabezpieczy sprawiedliwy podział pomocy humanitarnej oraz pomoże w przypadku gaszenia pożaru lub usuwania skutków ostrzału. Uwierz: nawet grupa kilkunastu chłopa uzbrojonych w przysłowiową dwururkę oraz widły i drewniane pałki potrafi skutecznie zniechęcić potencjalnych przestępców – po prostu wybiorą inny, niechroniony rejon… Również w przypadku pożaru lub ostrzału szybkie działania podjęte jeszcze przed przyjazdem profesjonalnych ratowników mogą zadecydować o czyimś przeżyciu lub znacznie przyczynić się do minimalizacji strat.

Dobór członków samoobrony

Pamiętaj, że samoobrona jest organizacją dobrowolną. Nikogo nie możesz zmusić do członkostwa ani tym bardziej do działania ponad jego siły i możliwości. Wszyscy zgłaszający się ochotnicy są obciążeni swoimi rodzinami, pracą, a bardzo często także problemami zdrowotnymi. Oczywiście ideałem byłoby zebranie grupy dorosłych mężczyzn mających doświadczenie w służbie wojskowej, jednak w praktyce jest to nieosiągalne. Trzeba działać z tymi ludźmi, którzy się sami zgłosili.

Podczas organizowania dowolnej grupy mającej działać wspólnie (nieważne czy będzie to stowarzyszenie filatelistyczne, czy też sąsiedzka samoobrona) kluczem do sukcesu jest znalezienie dwóch–trzech prężnych osób, które będą stanowić trzon oddziału i obejmą jego kierownictwo. Praktyka wskazuje, że powinni być to samodzielni dorośli mężczyźni, w tym także młodzi emeryci. Do grupy inicjatywnej nie dopuszczamy osób niedecyzyjnych, tzn. takich, którym np. mama lub żona zabroni wyjść z domu i dlatego wycofają się w kluczowym momencie. Zapamiętaj – grupę tworzymy wokół niewielkiego, ale sprawnego „jądra”.

Kwestie dowodzenia

Naturalnymi liderami większości samoobron są byli wojskowi lub policjanci. Z racji swojego zawodu znają zasady funkcjonowania niewielkich oddziałów oraz przynajmniej w teorii wiedzą, jak należy działać. Jeżeli wśród was nie ma takich osób, postarajcie się znaleźć kogoś cieszącego się autorytetem w swoim środowisku. Pomocne będą wszelkie nawyki dotyczące organizacji pracy zespołowej, wyniesione chociażby z harcerstwa czy też z doświadczenia zawodowego na rynku cywilnym. Dowódca samoobrony powinien być osobą zrównoważoną, potrafiącą rozwiązywać konflikty, gdyż te na pewno się pojawią. Często popełnianym błędem jest obsadzanie stanowiska dowódcy emerytowanym wojskowym lub policjantem z najwyższym stopniem – pomimo wielu gwiazdek na pagonach może on nie mieć odpowiedniego doświadczenia (np. całe życie przepracował za biurkiem), a co gorsza może wykazywać tendencje do przenoszenia wojskowego drylu na kompletnie nieprzystosowanych do tego typu sytuacji cywili. Oczywiście jego doświadczenie i porady będą przydatne, ale w innych konkretnych celach. Przy obsadzaniu stanowisk kierowniczych unikamy również osób zbyt ambitnych, dążących do podbudowania swojego ego i siłowego podporządkowania sobie pozostałych członków – prędzej czy później doprowadzą do poważnych konfliktów i fiaska całego projektu.

Zadania dowódcy samoobrony

1. Nawiązanie kontaktu z policją/wojskiem/strażą pożarną. Pierwszą rzeczą, którą należy zrobić po zawiązaniu się samoobrony, jest powiadomienie o jej powstaniu lokalnych władz. Pozwoli to nie tylko uniknąć potencjalnych nieporozumień (w końcu grupa nawet prowizorycznie uzbrojonych mężczyzn nie jest czymś normalnym), ale też skoordynować działania i uzyskać wsparcie. Konieczne jest również ustalenie znaków rozpoznawczych, np. opasek na rękę.

2. Nawiązanie kontaktu z sąsiednimi samoobronami – obowiązkiem dowódcy jest ustalenie z sąsiadami stref odpowiedzialności oraz sposobów łączności, tak aby w przypadku poważniejszego zdarzenia można było uzyskać lub udzielić niezbędną pomoc.

3. Organizacja zasad służby i sprawiedliwy podział obowiązków. Jest to najtrudniejszy i najbardziej wymagający etap pracy. Dla sprawnego funkcjonowania oddziału musisz odpowiednio rozdzielić zadania oraz godziny pełnienia służb. Ustal również system alarmowy, dzięki któremu będziesz w stanie szybko zmobilizować cały oddział.

4. Niedopuszczanie do powstawania sytuacji konfliktowych i rozwiązywanie ewentualnych problemów. Poważne konflikty zazwyczaj zaczynają się od błahostek, które bez odpowiedniej interwencji potrafią rozrosnąć się do niebezpiecznych rozmiarów. Nigdy nie lekceważ sygnałów od ludzi – nie tylko od członków samoobrony, ale też mieszkańców, których mają ochraniać. Nie toleruj chamstwa, pijaństwa i zachowań przemocowych. Jeżeli w waszych szeregach znalazły się osoby nieodpowiednie, grzecznie, acz stanowczo podziękuj im za współpracę. Lepiej działać w mniejszej, ale zgranej i ufającej sobie grupie.

Szeregowi członkowie samoobrony

Spośród osób, które zgłoszą się do samoobrony, już po krótkim czasie będziesz mógł wyłonić trzy zasadnicze grupy:

1. Ludzie, którzy mogą większość swojego czasu poświęcić na działalność – najczęściej będą to emeryci, renciści, osoby aktualnie niemające stałego zajęcia lub młodzież. Pamiętaj, że np. do pełnienia służby wartowniczej czy rozdzielania paczek z pomocą humanitarną nie muszą być superkomandosami. Dzięki dużej ilości wolnego czasu będą zaś mogli zapewnić ciągłość pełnienia służby, gdy pozostali będą np. w pracy lub będą wykonywali inne zadania.

2. Ludzie, którzy będą mogli zaangażować się w czasie wolnym od pracy. Tak naprawdę to oni będą stanowić główny trzon sił samoobrony i rezerwę mobilizacyjną na wypadek poważnych wydarzeń. Rozdzielając służby, uwzględniaj godziny ich pracy oraz, co ważniejsze, pamiętaj o tym, że muszą mieć czas na odpoczynek. Kilka godzin nocnego dyżuru będzie maksymalnym czasem, na który możesz liczyć.

3. Ludzie, którzy mogą udzielić sporadycznego wsparcia. Pomimo że będą w stanie się pojawiać na parę godzin raz na kilka dni, nie rezygnuj z ich pomocy. W kluczowych momentach zastąpią np. chorych lub pomogą w likwidacji skutków ostrzału.

Przy przyjmowaniu ochotników do samoobrony nie lekceważ osób starszych, gdyż bardzo często mają one doświadczenie niedostępne młodszym pokoleniom. Przysłowiowy „dziadek”, który ponad 40 lat temu odbębnił dwa lata zasadniczej służby wojskowej, do tej pory będzie znać zasady organizacji służby wartowniczej, a po krótkim przeszkoleniu doskonale przypomni sobie zasady obchodzenia się z bronią. Wśród niepozornych emerytów być może traficie na myśliwego, dzięki któremu zyskacie legalną broń.

Sposoby działania samoobrony

Najważniejszym zadaniem samoobrony jest zabezpieczenie terenu przed przenikaniem osób niepowołanych – potencjalnych szabrowników, złodziei i dywersantów. W początkach wojny w Ukrainie najczęściej wyglądało to tak, że poszczególne samoobrony tworzyły punkty kontrolne przy wjeździe do chronionej strefy (osiedle, kwartał ulic, wioska, miasteczko). Wjazd lub wejście możliwe było dopiero po sprawdzeniu pojazdu i wyjaśnieniu celu wizyty. Niestety efektywność tego typu działań była niska – słabo wyszkoleni cywile nie byli w stanie wyłapać potencjalnych dywersantów i złodziei, natomiast swoimi działaniami skutecznie utrudniali przewóz pomocy humanitarnej, a nawet zaopatrzenia dla armii. Po kilku dniach na szczeblu najwyższych władz państwowych wydano polecenia „zwinięcia” większości samorzutnych punktów kontrolnych. Dodatkowym problemem okazało się zapewnienie odpowiedniej ilości ludzi do stałego obsadzenia tego typu punktów. O ile w pierwszym zrywie ochotników nie brakowało, o tyle w następnych dniach i tygodniach proza życia skutecznie weryfikowała możliwości nieprzerwanego działania.

W dłuższej perspektywie znacznie skuteczniejsze okazywały się samoobrony, które wystawiały patrole będące de facto wsparciem dla policji, wojska i służb ratowniczych. Kontrolowanie wybranych „podejrzanych” osób lub pojazdów pochłaniało znacznie mniej zasobów i bardzo często okazywało się skuteczniejsze od uciążliwego blokowania przejazdu. Sam fakt działania patroli współpracujących z wojskiem lub policją działał odstraszająco na potencjalnych przestępców oraz dodatkowo podnosił morale ludności cywilnej. Co zatem zrobić, żeby twój oddział działał skutecznie i nie rozpadł się z przemęczenia?

Po pierwsze zorganizuj sprawny system monitorowania sytuacji. Starsza pani w oknie lub pojedynczy patrol na wjeździe do wioski w wielu wypadkach będą wystarczającym zabezpieczeniem. W razie wykrycia niebezpieczeństwa powinno uruchomić się grupę interwencyjną, która w ciągu kilku minut będzie mogła pojawić się w miejscu zdarzenia z przysłowiową dwururką lub sprzętem gaśniczym.

Drugim krokiem decydującym o sukcesie działań jest ścisła współpraca z policją. Pamiętaj, że samoobrona nie ma żadnych szczególnych uprawnień, w tym także prawa do legitymowania osób. Bardzo często do wyjaśniania spornych sytuacji i pacyfikowania „rzucających się” klientów niezbędne będzie wzmocnienie oddziału nawet jednym umundurowanym funkcjonariuszem. W sytuacjach kryzysowych – np. wykrycia grupy włamywaczy – zawsze żądajcie wsparcia policji. Profesjonalni funkcjonariusze nie tylko lepiej wykonają swoja robotę, ale i, co ważniejsze, będą chronieni prawnie. Gdy zatrzymania dokonuje umundurowany funkcjonariusz, sytuacja jest jasna – gdy tej samej czynności próbuje dokonać nie wiadomo kto, sprawy mogą przyjąć bardzo różny obrót – zwłaszcza przed naszymi niezawisłymi (głównie od zdrowego rozsądku) sądami. Ważny jest również czynnik moralno-finansowy. W końcu to policjanci biorą kasę z twoich podatków, więc niech to oni narażają się w pierwszej kolejności. Nigdy nie baw się w szeryfowanie!

Trzecim sposobem zapewniającym skuteczne działanie samoobrony jest zorganizowanie szkoleń oraz wspólnych prac z ochranianą ludnością. Jeżeli udało wam się załatwić instruktora medycznego lub speca od obrony cywilnej, postarajcie się przeszkolić jak najwięcej osób – zaczynając oczywiście od członków swojego oddziału. W ramach wspólnych ćwiczeń zajmijcie się zabezpieczeniem terenu na wypadek ostrzału lub pożaru. Pomóżcie w tworzeniu prowizorycznych schronów i lokalnych „kącików przeciwpożarowych”. Zadbajcie o zapewnienie sprawnego dojazdu straży pożarnej do budynków. O ile w dzielnicach z zabudową jednorodzinną nie wymaga to jakichś specjalnych działań, o tyle na wielkich osiedlach zapełnionych samochodami blokującymi dojazd do bloków należy podjąć kroki mające na celu udrożnienie przejazdu, np. poprzez wygrodzenie newralgicznych miejsc w pobliżu budynków. Do zadań przeciwpożarowych samoobrony należy również „dyscyplinowanie” nierozważnych sąsiadów, którzy np. ustawiają agregaty prądotwórcze na klatkach schodowych lub montują wbrew przepisom i zdrowemu rozsądkowi samodzielne urządzenia grzewcze. Niestety uprawnienia samoobron ograniczają się jedynie do rozmów ostrzegawczych. W przypadku notorycznego sprowadzania zagrożenia należy zwrócić się o pomoc do kompetentnych organów.

Na zakończenie warto jeszcze raz przypomnieć, że dopóki działa państwo i jego kompetentne służby, nie staraj się ich zastępować. Możesz je wspierać, możesz występować jako pośrednik pomiędzy nimi a lokalną społecznością. Bez potrzeby nie ujawniaj również wszystkich swoich możliwości – np. posiadania broni. Najprawdopodobniej i tak z niej nie skorzystasz, ale za to skutecznie „spalisz się” jako ewentualny konspirator lub po prostu „zaświecisz się” jako ciekawy cel dla potencjalnych przestępców. Pamiętaj, że nawet słuszne działania podjęte w złym momencie nie są słuszne. Szczególnie boleśnie można się o tym przekonać właśnie podczas tworzenia samoobrony.

Okupacja, czyli jak zachować się na terenie zajętym przez wroga

Rozpoczęcie okupacji będzie jednym z najtrudniejszych okresów w twoim życiu. Pół biedy, jeśli twoje miasto zostało zajęte bez walk i dużych zniszczeń, a okupant po prostu zaprowadzi w nim swoją administrację wojskową i własne porządki. Znacznie bardziej niebezpieczna będzie sytuacja, w której nad twoją głową przetoczy się front. Nawet jeżeli walki ustały, a na ulicach pojawili się żołnierze przeciwnika, pozostań w ukryciu przynajmniej przez kilka godzin lub najlepiej do następnego dnia. Poczekaj, aż walczącym żołnierzom opadnie „szał bitewny”. Jeżeli znienacka wyskoczysz np. zza ściany lub nagle pojawisz się w oknie, możesz zostać zastrzelony – po prostu na zasadzie mimowolnego odruchu. Pamiętaj, że wojska przeciwnika mogą sprawdzać i oczyszczać zajęty teren. Jeżeli widzisz patrole wkraczające do kolejnych domów, przygotuj białą szmatę (najlepiej na kiju – może być od szczotki) i daj znać, że w danym miejscu znajdują się cywile. Większość przeciętnych żołnierzy nie jest zwyrodnialcami i nie będzie miała ochoty zabijać nieuzbrojonych ludzi. Gdy dojdzie do bezpośredniego kontaktu z żołnierzami wrogiej armii, wykonuj wszystkie ich polecenia. Nie uciekaj ani tym bardziej nie wykonuj gwałtownych ruchów – takie zachowanie zazwyczaj interpretowane jest jako zagrożenie. Pół biedy, jeżeli zastrzelą tylko ciebie. Gorzej, gdy przeciągną serią po twoich bliskich. Nie próbuj również bronić swojego dobytku. Jeżeli dotrwałeś do sytuacji, w której okupant swobodnie chodzi sobie po twoim domu, to i tak już wszystko straciłeś. Teraz walczysz wyłącznie o przeżycie swoje i swoich bliskich.

W ramach oczyszczania strefy przyfrontowej najprawdopodobniej zostaniesz zmuszony do opuszczenia swojego domu. Musisz być przygotowany również na to, że mężczyźni w wieku poborowym zostaną oddzieleni od rodzin i skierowani do obozów filtracyjnych, celem których jest odsianie osób potencjalnie niebezpiecznych dla okupanta. Jeśli znalazłeś się w takiej sytuacji, to szczerze współczujemy. W najlepszym wypadku grożą ci roboty przymusowe, w najgorszym tortury i śmierć. Niestety w większości przypadków sam byłeś kowalem swojego losu. Mogłeś się zgłosić do wojska – przynajmniej miałbyś broń i choć częściową możliwość wpływania na bieg wydarzeń. Mogłeś również posłuchać wcześniejszych nawoływań do ewakuacji… Liczyłeś, że dasz radę przeczekać wszystko, siedząc na kanapie? Cóż – w takich sytuacjach trzeba ponosić konsekwencje błędnych decyzji i zaniechań.

Okupacja może trwać wiele miesięcy, a nawet kilka lat. Postaraj się zminimalizować ryzyko „podpadnięcia” okupantowi. Bezwzględnie przestrzegaj godziny policyjnej. Unikaj wszelkich demonstracji i dużych skupisk ludzkich. Ogranicz aktywność w mediach społecznościowych. Pamiętaj że sieć jest stale monitorowana, a godzące w dobre samopoczucie okupantów treści mogą stać się przyczyną aresztowania.

Szczególnie chroń dorastających chłopaków i mężczyzn w wieku poborowym – brzmi to osobliwie, ale to właśnie oni będą głównym celem okupanta. Przypuśćmy, że jesteś wrogim żandarmem patrolującym miejscowy bazar. Kogo zatrzymasz, mając do wyboru kilkanaście babć i młodego mężczyznę? Bardzo często zwykłe wysłanie męża po zakupy było ostatnim momentem, w którym widziano go żywego… W czasach okupacji niemieckiej szmuglem podstawowych produktów spożywczych zajmowały się przeważnie kobiety. Wynikało to z prostych zasad bezpieczeństwa – w razie schwytania przez Niemców po prostu traciły towar i pieniądze. W najgorszym wypadku mogły być napastowane. Złapanych na szmuglu mężczyzn zazwyczaj brutalnie katowano i wysyłano na roboty przymusowe. Nawet jeśli przeżyli, to często nie odzyskiwali zdrowia. Podobne mechanizmy działają również współcześnie.

Pamiętaj, że podczas okupacji życie będzie musiało toczyć się swoim rytmem. Prędzej czy później będziesz zmuszony do podjęcia pracy zarobkowej – po prostu na zapasach długo nie pociągniesz. Nie wybrzydzaj przy wyborze zajęcia. W tak trudnym czasie twoim zadaniem nie jest zbicie majątku czy też osiągniecie superawansu zawodowego, a po prostu fizyczne przetrwanie. Jeżeli jesteś strażakiem, medykiem, pracownikiem wodociągów, elektrowni itp., zgłoś się do swojej pracy. Po jakimś czasie zapewne otrzymasz od okupanta specjalne przepustki, które przynajmniej w teorii zminimalizują ryzyko twojego aresztowania. Pamiętaj, że kiedy wykonujesz pracę niezbędną dla zabezpieczenia podstawowych potrzeb ludności, działasz nie na rzecz okupanta, ale dla przetrwania swoich współobywateli. Nikt nie będzie mieć o to do ciebie pretensji. Zupełnie inaczej wygląda sytuacja, jeśli np. zgłosisz się do pracy w okupacyjnej administracji lub policji. Tego typu działania podpadają już pod kodeks karny. O aspektach moralnych przetrwania w ten sposób powiemy więcej w rozdziale pt. „Cena przetrwania”.

Wraz ze stabilizacją reżimu okupacyjnego stopniowo będzie maleć znaczenie wojska. Nie oznacza to bynajmniej zmniejszenia represji – zajmą się nimi znacznie lepiej przygotowane i często bardziej bezwzględne służby, takie jak Gestapo w czasie II wojny światowej czy obecnie rosyjska FSB. Jeżeli jesteś znanym działaczem społecznym lub politycznym, byłym funkcjonariuszem lub żołnierzem albo w przeszłości zajmowałeś się działaniami godzącymi w interesy okupanta, to możesz być w stu procentach pewien, że prędzej czy później wróg się tobą zainteresuje. Nawet jeśli jako „mało znacząca osoba” nie znajdziesz się na listach priorytetów do zatrzymania/likwidacji, to po jakimś czasie i tak do ciebie dojdą. Wystarczy np. banalny donos zawistnego sąsiada. Wydaje się nierealne? Na okupowanych terenach Ukrainy to właśnie sąsiedzi (najczęściej stare zsowietyzowane baby) wydawały Rosjanom byłych proukraińskich aktywistów społecznych lub weteranów walk w Donbasie z czasów tzw. operacji antyterrorystycznej. Jeżeli podpadasz pod którąś z podobnych kategorii, to w miarę możliwości postaraj się ukryć – nie przebywaj pod swoim stałym adresem, ogranicz kontakty do niezbędnego minimum. Pod żadnym pozorem nie korzystaj z telefonu komórkowego ani nie bądź aktywny w mediach społecznościowych. Nawet w ten sposób znacząco zmniejszasz szanse na to, że cię złapią. Skuteczna organizacja ukrywania się jest wstępem do zalążków konspiracji. Ale o tym opowiemy w innej książce.

Miny i niewybuchy

Jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla ludności cywilnej na terenach objętych działaniami wojennymi są miny oraz niewybuchy. Niestety podczas wojny prowadzonej na szeroką skalę nie da się ich uniknąć, tak więc bądź psychicznie nastawiony, że prędzej czy później będziesz mieć z nimi kontakt. Pamiętaj, że miny będą groźne nawet wiele lat po zakończeniu wojny.

Miny przeciwpiechotne

Z punktu widzenia przeciętnego cywila największe zagrożenie stanowią miny przeciwpiechotne. Pomimo wielu starań organizacji pokojowych i stworzenia konwencji międzynarodowych zakazujących ich wykorzystywania są nadal używane. Przyczyna jest banalna – miny są niezwykle tanim i skutecznym środkiem walki. Ogólnie rzecz biorąc, miny przeciwpiechotne możemy podzielić na trzy główne typy:

Miny wkopywane w ziemię i starannie maskowane np. warstwą mchu lub darni – dla ich zdetonowania należy na nie nadepnąć.

Miny „odciągowe”, które wystają ponad ziemię i uruchamiane są poprzez poruszenie kilkumetrowych linek-odciągów. Bardzo często miny tego typu mają podwójny ładunek – pierwsza jego część wyrzuca minę na wysokość około 1,5 m, druga zaś wywołuje eksplozję, celem której jest rozsianie po okolicy jak największej liczby odłamków. Przykładem mogą tu być słynne niemieckie Springminne z czasów II wojny światowej lub stosowane obecnie w Ukrainie miny typu OZM-72, popularnie nazywane „wiedźmami”.

Miny narzutowe, takie jak PFM-1 „Liepiestok”. Są to niewielkie przeciwpiechotne miny, które mogą być zrzucane na wybrany obszar przy pomocy lotnictwa lub systemów artylerii rakietowej. Zazwyczaj kontener z minami rozrywa się na określonej wysokości, a poszczególne ładunki swobodnie opadają na ziemię. Miny tego typu zazwyczaj są dobrze widoczne na otwartej powierzchni, jednak ze względu na swój kształt, kompletnie niekojarzący się z niebezpieczeństwem, są ignorowane przez nieświadomych zagrożenia cywili.

Jednym z największych zagrożeń dla ludności cywilnej są miny przeciwpiechotne. Na zdjęciu rosyjska mina PMN-4

W jaki sposób określić, czy dany teren został zaminowany? Cóż – nie ma na to jednoznacznej odpowiedzi. Pierwszą i najłatwiejszą opcją jest natrafienie na tabliczki z napisami „Uwaga, miny”. Pod żadnym pozorem nie wchodź na taki obszar. Pamiętaj, że tabliczki z informacją o minach nie zostały ustawione dla żartu, ale dla realnego ostrzeżenia przed niebezpieczeństwem.

Mina kierunkowa MON-50 oraz mina OZM-72 popularnie nazywana „wiedźmą”

Z góry zakładaj, że teren, na którym trwały walki, jest zaminowany. Szczególnie dotyczy to obszarów przed okopami lub punktami oporu. Bardzo często minuje się również skrzyżowania dróg i obiekty infrastruktury krytycznej. Nie właź tam bez potrzeby!

Mina PFM-1 „Liepiestok” z wyglądu zupełnie nie kojarzy się z czymś niebezpiecznym

Jeżeli poruszasz się po drodze, nie schodź na pobocza lub do przydrożnych rowów. Pamiętaj, że drogi najczęściej są sprawdzane przez saperów w pierwszej kolejności, a na pobocza mało kto ma czas. Nigdy samodzielnie nie demontuj zawałów lub innych przeszkód na twojej trasie. Traktuj je jako zaminowane. W lesie lub na łące wystrzegaj się różnorakich linek, żyłek lub sznurków, rozciągniętych w niewielkiej odległości nad ziemią. Bardzo możliwe, że będą to odciągi od min.

Jeżeli znalazłeś się na obszarze zaminowanym, staraj się poruszać po wcześniejszych śladach stóp lub opon. Z punktu widzenia cywila[4] znacznie bezpieczniejszym obszarem będzie twarde podłoże, takie jak jezdnia lub chodnik (nie da się łatwo wkopać w nie miny przeciwpiechotnej). W miarę możliwości staraj się powrócić na utwardzoną nawierzchnię. Jeżeli zidentyfikowałeś minę lub nawet całe pole minowe, to nigdy nie podejmuj prób samodzielnego rozminowania. O swoim odkryciu poinformuj władze lub wojskowych. W miarę możliwości postaraj się również oznaczyć niebezpieczny teren. Banalna kartka z napisem „Miny” i kawałek wstążki będą mogły uratować komuś życie.

200-gramowe kostki trotylu oraz zapalnik MUW. Jeżeli znalazłeś tego typu przedmioty, natychmiast powiadom odpowiednie służby. Nigdy nie podejmuj samodzielnych prób rozminowania!

Miny pułapki

Kolejnym niezwykle poważnym zagrożeniem dla osób cywilnych są tzw. miny pułapki. Od klasycznych min odróżniają się sposobem ustawienia, polegającym na skrupulatnym ich zamaskowaniu oraz wykorzystaniu w charakterze elementów zapalnika przedmiotów z życia codziennego.

Pamiętaj, że miny pułapki mogą być ustawiane w dowolnych kombinacjach i przy wykorzystaniu praktycznie wszystkich przedmiotów codziennego użytku. Najczęściej działają one na zasadzie użycia zapalników odciągowych. Podniesienie przedmiotu przynęty wywołuje eksplozję. Z reguły minuje się w ten sposób rzeczy wywołujące chęć bezrefleksyjnego sięgnięcia po nie – zabawki, dobra luksusowe lub broń. Większość z nas doskonale pamięta scenę z Czterech pancernych i psa, w której kapral Wichura chciał sięgnąć po niemiecką parabelkę. Powstrzymała go dopiero interwencja doświadczonego sowieckiego sapera… Pamiętaj, że zaminowane w ten sposób mogą być drzwi, krzesła, ubrania, rowery, a nawet doniczki z kwiatkami. Najbardziej okrutne są jednak miny ustawione z wykorzystaniem żywych zwierząt. Jeśli po wejściu na teren opuszczony przez wroga usłyszysz np. z szafy, tapczanu lub skrzyni skowyt psa albo miauczenie kota – nie reaguj! Naturalnym odruchem jest chęć pomocy nieszczęsnemu zwierzęciu. Niestety jest ono elementem ładunku wybuchowego. Zazwyczaj do psiej obroży lub po prostu do ciała zwierzęcia przywiązany jest odciąg od miny. W momencie otwarcia szafy/tapczanu zdesperowane zwierzę wyskakuje, powodując detonację miny. Pamiętaj, że zwierzę zostało skazane na śmierć przez swojego oprawcę. Tylko od ciebie zależy, czy chcesz zginąć razem z nim!

Jedną z najbardziej okrutnych broni stosowaną przez Rosjan są miny pułapki. W tym celu powszechnie wykorzystuje się również granaty ręczne. Na zdjęciu widoczny przykład zaminowania czajnika – po jego poruszeniu następuje zwolnienie łyżki granatu i eksplozja

Bardzo często zamiast min pułapek wykorzystuje się granaty ręczne bez zawleczki. Są one powstrzymywane przed zdetonowaniem jedynie poprzez dociśnięcie łyżki – wykorzystuje się tu typowe właściwości znane każdemu, kto odbył zasadniczą służbę wojskową, zapalnika UZRGM. Łyżka granatu może być dociśnięta drzwiami, garnkami, torebką cukru lub plecakiem. Każde poruszenie przytrzymującego łyżkę przedmiotu powoduje zadziałanie zapalnika. Bardzo często przygotowane w ten sposób granaty umieszczano w szklankach, które ustawiano tak, by po pojawieniu się człowieka spadły na podłogę i po rozbiciu się uwolniły łyżkę… Równie chętnie minowano w ten sposób ciała poległych.

Okrutne i nieludzkie? Niestety zdarzenia tego typu nie należą do odległej przeszłości i kinowej fikcji. Na terenach wokół Kijowa opuszczonych przez Rosjan odnajdywano całą masę tego typu min niespodzianek. Wiele osób padło ich ofiarą. Pamiętaj, że jeżeli masz jakiekolwiek wątpliwości co do danego obszaru lub pomieszczenia – nie wchodź tam i nie podejmuj samodzielnych prób rozminowania. Zgłoś swój problem władzom i zaczekaj na profesjonalnych saperów.

Niewybuchy

Jeszcze jednym zagrożeniem masowo występującym podczas działań wojennych są niewybuchy[5], czyli pociski, rakiety lub bomby lotnicze, które pomimo uderzenia w cel nie eksplodowały. Wbrew pozorom może być ich bardzo dużo. W pełnoskalowej wojnie masowo wykorzystuje się amunicję, która nieraz przeleżała w składach kilkadziesiąt lat. Z racji wieku część z niej może nie zadziałać za pierwszym razem. Pamiętaj – to, że coś nie wybuchło od razu, nie znaczy, że jest już bezpieczne. Bardzo często zdarza się tak, że dany pocisk wylądował np. na sypkim piasku w taki sposób, że jego zapalnik nie miał jak zadziałać. Do detonacji wystarczy niewielkie uderzenie lub nawet zmiana kąta położenia. Szczególnie niebezpieczna jest pod tym względem amunicja kasetowa oraz wszelkiej maści nierozerwane pociski z granatników i moździerzy. To, że coś jest niepozornych rozmiarów (np. amunicja od granatników automatycznych lub podlufowych), nie oznacza, że nie może cię zabić lub poważnie zranić.

Ogromne zagrożenie stanowią również niewybuchy. Nawet niewielkie pociski i granaty są śmiertelnie niebezpieczne. Nigdy ich nie dotykaj ani tym bardziej nie przenoś. Po znalezieniu oznacz teren i powiadom odpowiednie służby

Jeżeli znalazłeś podejrzany przedmiot – nie ruszaj go ani tym bardziej nie próbuj przy nim manipulować. O swoim znalezisku powiadom władze i w miarę własnych możliwości zabezpiecz teren, np. poprzez jego wygrodzenie lub oznaczenie chorągiewkami i kartką z odpowiednim napisem. Szczególną uwagę zwróć na dzieci – zwłaszcza chłopcy mają tendencję do bawienia się niebezpiecznymi przedmiotami. Przeprowadź z nimi rozmowy ostrzegawcze i cały czas monitoruj ich zachowanie. Pamiętaj, że w Polsce w okresie powojennym (nawet wiele lat po wojnie) na skutek zabaw z niewybuchami zginęło kilkaset dzieci, a kilka tysięcy odniosło poważne rany.

Rozdział IV

Funkcjonowanie w dużym mieście pozbawionym elektryczności

Zasady bezpieczeństwa w życiu codziennym bez prądu

Długotrwały brak energii elektrycznej występujący w całym mieście lub w nawet w rozległym regionie stanowi sytuację nadzwyczajną, nieporównywalną z naszymi dotychczasowymi doświadczeniami z czasów pokoju, kiedy to ewentualne wyłączenia miały chwilowy (najwyżej kilkunastogodzinny) i co najważniejsze, lokalny charakter.

Brak elektryczności szczególnie odczuwalny będzie w dużych miastach, gdzie zaburzone zostanie działanie infrastruktury, takiej jak wodociągi, centralne ogrzewanie czy też transport miejski (tramwaje, trolejbusy). Najbardziej poszkodowane będą wysokie nowoczesne budynki, które nie są wyposażone w sieć gazową – na elektrycznych kuchniach nie będzie można nic ugotować, woda bez dodatkowych pomp nie będzie dochodzić na wyższe kondygnacje. Przestanie również działać centralne ogrzewanie. Nie zadziałają też windy – pamiętaj, że gdy zasilanie regularne zostanie odcięte, możesz utknąć w kabinie na wiele godzin. Korzystaj więc ze zwykłych schodów. Jeżeli nie masz innego wyjścia, to bądź przygotowany mentalnie i materialnie (np. butelka z wodą i niezbędne leki) na to, że będziesz musiał poczekać co najmniej kilka godzin na oswobodzenie. O ile w przypadku zwykłej awarii windy w czasach pokoju odpowiednie służby są w stanie dojechać nawet po kilkunastu minutach, o tyle w razie awarii na terenie dużego osiedla lub całej dzielnicy odpowiednich specjalistów będzie po prostu za mało do obsłużenia wszystkich zablokowanych urządzeń.

W wielu ukraińskich miastach pozbawionych prądu władze zorganizowały dla ludności specjalne punkty pomocy, tzw. punkty nezłamnosti, w których można było naładować telefon, otrzymać wrzątek lub po prostu się ogrzać

Kiedy brakuje prądu, największym zagrożeniem dla twojego życia lub zdrowia będzie ruch uliczny. Niedziałająca sygnalizacja świetlna znacznie utrudni poruszanie się po mieście, zwłaszcza w pierwszych godzinach i dniach występowania problemu. Wierz lub nie, ale ludzie po jakimś czasie przyzwyczajają się do nowych realiów i dzięki odrobinie życzliwości i wyrozumiałości dla innych kierowców oraz pieszych ruch na nowo stanie się w miarę płynny. Znacznie groźniejszy jest brak właściwego oświetlenia ulic, chodników i poboczy. W sytuacji, gdy jedynym źródłem światła są reflektory samochodów, a spora część z nich po prostu oślepia jadących lub stojących w korku kierowców, szanse na dostrzeżenie pieszego są minimalne.

Jurta nezłamnosti we Lwowie ufundowana przez władze Kazachstanu

Pamiętaj, że w normalnych warunkach, tzn. przy zapalonych latarniach, kierowca stojącego w korku przed przejściem dla pieszych samochodu najprawdopodobniej cię zobaczy – nawet kątem oka. Niestety w nieoświetlonym mieście po prostu wyłonisz mu się z ciemności w najmniej oczekiwanym momencie. Dlatego noś odblaski. Rozsądnym rozwiązaniem będzie latarka lub przynajmniej światełko z telefonu komórkowego. Oznacz się w ten sposób, idąc np. po poboczu lub chcąc przejść przez przejście dla pieszych. Zawsze zakładaj, że kierowca cię nie widzi! Nigdy nie egzekwuj za wszelką cenę swojego pierwszeństwa!

Nezlamni online – ogólnodostępne punkty z wi-fi na ukraińskich ulicach

Poruszając się po mieście, zawsze staraj się zaplanować swoje działania tak, by móc powrócić do domu przed zmrokiem. Szczególnie zimą może to być trudne, jednak staraj się przenosić swoją aktywność na jasną porę dnia. Jeśli będziesz musiał poruszać się po zmroku, staraj się wybierać główne ulice, po których chodzi dużo ludzi. Nie rób sobie skrótów przez garaże, podwórka, parki. Przed wejściem do bram lub na klatki schodowe oświetl je latarką. (Teoretycznie można przyświecać sobie komórką, ale my byśmy nie ryzykowali wchodzenia do ciemnej bramy w szemranej dzielnicy z drogim telefonem w wyciągniętej ręce…). W ten sposób unikniesz nie tylko potencjalnego napadu, ale także np. banalnego potknięcia się o schodek.

W sytuacji, w której dochodzi do regularnych przerw w dostawie energii elektrycznej, unikaj wind. Oczekiwanie na pomoc może trwać parę godzin

Domowe sposoby na magazynowanie i pozyskiwanie energii elektrycznej

W warunkach braku dostępu do energii elektrycznej dla podtrzymania w miarę normalnego funkcjonowania będziemy musieli zdecydować się na jedną z dwóch opcji – albo prąd będziemy magazynować, albo samodzielnie wytwarzać. Obie opcje wiążą się niestety z dość pokaźnymi wydatkami i problemami organizacyjnymi. Gdy mowa o samodzielnej produkcji prądu, w znacznie lepszej sytuacji znajdują się mieszkańcy domków jednorodzinnych. Dzięki posiadaniu własnego dachu będą w stanie skorzystać z sensownej instalacji fotowoltaicznej, a w garażu będą mogli ustawić agregat oraz legalnie przechowywać zapas paliwa. W przeciętym mieszkaniu w bloku lub kamienicy nasze możliwości będą pod tym względem znacznie ograniczone. Co zatem możemy zrobić?

Magazynowanie energii elektrycznej

Doświadczenia z wojny w Ukrainie pokazują, że sytuacje, w których prąd znika całkowicie na długie tygodnie, praktycznie nie mają miejsca – no, może poza bezpośrednią strefą walk. Nawet po najcięższych ostrzałach zasilanie zazwyczaj udawało się przywrócić po kilkunastu godzinach lub w ekstremalnych przypadkach po kilku dniach. Dość powszechny stał się system planowych wyłączeń – prąd w poszczególnych miejscowościach lub dzielnicach dużych miast pojawiał się w określonych godzinach. Czasami było to zaledwie kilka godzin na dobę, jednak okres ten zazwyczaj był wystarczający, aby np. zwiększyć ciśnienie w hydroforze, zrobić pranie lub naładować powerbanki.

Powerbanki

W chwili obecnej kluczowym urządzeniem dla współczesnego człowieka jest telefon komórkowy. W pierwszej kolejności zadbaj więc o powerbank, który pozwoli ci na kilkukrotne naładowanie telefonu. Najpopularniejsze i najbardziej dostępne cenowo powerbanki mają pojemność około 10 000 mAh (zazwyczaj wystarcza ona na co najmniej jedno pełne naładowanie pojemnej baterii – wszystko zależy oczywiście od konkretnego modelu telefonu). Ogólną zasadą jest niekupowanie mniej pojemnych urządzeń. Jeżeli musisz ładować telefony całej rodziny lub chcesz jeszcze doładowywać np. zasilane z USB latarki, wówczas zaopatrz się w mocniejszy powerbank. 50 000 mAh powinno wystarczyć na dwa–trzy dni na przeciętną rodzinę. Jeśli zaś musisz np. zasilić swoje domowe biuro (laptopa, drukarkę), zastanów się nad zakupem większego urządzenia zasilającego, które jest połączeniem pojemnego akumulatora z przetwornicą napięcia, wytwarzającą prąd zmienny o napięciu 230 V (koszt od 1500 zł w górę). Oczywiście pod tego typu urządzenie nie podłączysz suszarki ani tym bardziej czajnika elektrycznego – po prostu zabraknie mocy. Próby zasilania pompy wodnej (np. w piecu dwufunkcyjnym) również nie zakończą się powodzeniem. Nawet jeżeli początkowo urządzenie zadziała, to zmuszając je do pracy pod nadmiernym obciążeniem, bardzo szybko doprowadzisz do jego awarii.

Przygotowując się na blackout, zainwestuj w solidne powerbanki

Ostrożnie podchodź do wszelkich oferowanych przez złote rączki urządzeń będących połączeniem przetwornicy z akumulatorami z samochodów elektrycznych. Teoretycznie oferują one dużą moc i spory zapas energii, umożliwiający „normalne” zasilanie wszystkich domowych urządzeń, jednak praktyka pokazała, że w wielu przypadkach wynalazki tego typu okazywały się po prostu niebezpieczne. W wielu ukraińskich miastach doszło do serii eksplozji i groźnych w skutkach pożarów. Pamiętaj, że wybuch akumulatora np. elektrycznej hulajnogi jest w stanie dokonać poważnych zniszczeń. Co dopiero mówić o dużym akumulatorze z samochodu elektrycznego.

Pamiętaj, by zawsze uważnie przeczytać instrukcję użytkowania każdego powerbanku i skrupulatnie stosować się do zaleceń producenta. Przynajmniej raz w miesiącu sprawdzaj stan naładowania urządzeń i w razie czego doładowuj je na maksa. Nie tylko przedłużysz w ten sposób żywotność akumulatorów, ale także w razie odcięcia prądu będziesz mieć pewność, że wystarczy ci mocy. Podczas ładowania nie pozostawiaj powerbanków bez nadzoru. W razie jakichkolwiek niebezpiecznych sygnałów natychmiast odłącz zasilanie, a napuchnięty lub rozgrzany akumulator wynieś z pomieszczenia. (Jeżeli zdecydujesz się na wyrzucenie przez okno, sprawdź, czy komuś nie zrobisz krzywdy).

Samodzielne pozyskiwanie energii elektrycznej

Jednym ze sposobów na poradzenie sobie z brakiem energii elektrycznej jest samodzielne wytwarzanie prądu. W warunkach domowych oczywiście nie uda ci się uzyskać pokaźnych mocy, jednak to, co wyprodukujesz, powinno wystarczyć na podładowanie telefonu i przeciętnych powerbanków.

Dobrym rozwiązaniem są zasilane z gniazda zapalniczki ładowarki do telefonów oraz niewielkie przetwornice, dzięki którym będziesz mógł podładować np. laptopa. Pamiętaj, że w trakcie ładowania silnik musi pracować!

Pierwszym – bardzo skutecznym – źródłem prądu jest twój samochód. Do ładowania telefonów, laptopów, powerbanków itp. możesz wykorzystać gniazdo zapalniczki. Po zakupieniu niewielkiej przetwornicy z 12 V prądu stałego uzyskasz prąd zmienny o napięciu 230 V. Oczywiście nie zasilisz nim żadnych „prądożernych” urządzeń, ale do podładowania różnorakich akumulatorów w zupełności wystarczy. Pamiętaj, że ładowanie powinno odbywać się przy włączonym silniku. W przeciwnym razie bardzo szybko rozładujesz samochodowy akumulator. Nigdy nie uruchamiaj silnika samochodu w garażu – grozi to śmiertelnym zatruciem spalinami!

Jednym z alternatywnych źródeł prądu są przenośne panele słoneczne. Najskuteczniej działają w połączeniu z powerbankiem, z którego dopiero później doładowuje się swój sprzęt

Drugim sposobem na domowe pozyskiwanie prądu są ogniwa fotowoltaiczne. Niestety podczas ich wykorzystywania będziesz uzależniony od warunków pogodowych oraz długości dnia. Zapamiętaj, że efektywność twojej słonecznej elektrowni będzie wprost proporcjonalna do powierzchni ogniw fotowoltaicznych. Pod żadnym pozorem nie marnuj pieniędzy na „cudowne” powerbanki z nalepioną na jeden z boków baterią słoneczną. Jej powierzchnia jest na tyle mała, że nie jest ona w stanie nawet minimalnie podładować sprzężonego z nią urządzenia. Jeżeli decydujesz się na zakup przenośnych turystycznych paneli słonecznych, to wybieraj te o powierzchni minimum 1 m^2 – przy sprzyjającym oświetleniu w kilka godzin powinny być w stanie naładować telefon komórkowy. Z urządzeń przenośnych najskuteczniejsze będą duże rozkładane panele przeznaczone do ładowania sprzedawanych w komplecie z nimi powerbanków. Dzięki takiemu połączeniu będziesz mógł magazynować energię i wykorzystywać ją znacznie efektywniej. Po prostu w przeciwieństwie do skaczącego i momentami słabego prądu z baterii słonecznej prąd ładowania z solidnego powerbanku będzie wystarczająco silny i stabilny.

Agregaty prądotwórcze

Trzecim – najbardziej efektywnym, ale też najdroższym w zakupie i w eksploatacji – sposobem pozyskiwania energii są agregaty prądotwórcze. Niestety ich wykorzystanie w przeciętnym bloku lub kamienicy będzie praktycznie niemożliwe ze względu na hałas i kwestie bezpieczeństwa. Pamiętaj, że każdy agregat wytwarza trujące spaliny, dlatego nie wolno używać go nawet w dobrze wentylowanych pomieszczeniach. Agregat odpalać można wyłącznie na otwartej przestrzeni. Ewentualne osłony (zadaszenia) również powinny zapewniać swobodną cyrkulację powietrza. Jeżeli ktoś z twoich sąsiadów ustawił agregat na klatce schodowej albo na balkonie w taki sposób, że spaliny są zasysane do środka budynku – interweniuj! Nie wykazuj się źle pojmowaną wyrozumiałością. W razie odmowy współpracy wzywaj odpowiednie służby! Doświadczenia z Ukrainy jednoznacznie wskazują, że debili nie brakuje. Pół biedy, jeśli delikwent sam zaczadzi się we własnym garażu. Znacznie gorzej, gdy sprowadzi zagrożenie na osoby postronne.

Agregaty prądotwórcze mogą być wykorzystywane tylko i wyłącznie na świeżym powietrzu

Równie problematyczna jest kwestia zabezpieczenia odpowiedniej ilości paliwa. Przy intensywnym wykorzystywaniu 20-litrowy kanister wystarczy na maksymalnie kilka–kilkanaście godzin pracy. Gdzie chcesz trzymać większą ilość benzyny? Na balkonie czy może w toalecie? Pamiętaj, że przepisy przeciwpożarowe zabraniają przechowywania materiałów łatwopalnych w budynkach mieszkalnych. Dodatkowo podczas wojny i zagrożenia ostrzałami gromadzenie nawet kilku litrów paliwa na balkonie lub w piwnicy będzie pomysłem wołającym o pomstę do nieba.

Przejdźmy zatem do kwestii praktycznych. Zazwyczaj do domowego użytku kupuje się niewielkie agregaty benzynowe o mocy do 5 kW. Są one najbardziej przystępne cenowo, a ich moc (realnie to, co deklaruje producent, należy podzielić przed dwa) zazwyczaj wystarcza do zasilenia podstawowych urządzeń domowych. Zawsze dokładnie przeczytaj instrukcję użytkowania, dbaj o odpowiedni poziom oleju. Nigdy nie podłączaj do agregatu urządzeń, które zużywają więcej energii, niż jest on w stanie wyprodukować. Pamiętaj, że większość tanich agregatów nie jest przeznaczona do stałej pracy. Zazwyczaj po kilku godzinach wymagają one przerwy. Jeżeli będziesz z nich korzystać ponad miarę, to bardzo szybko doprowadzisz do ich awarii. Najsensowniejszym trybem pracy dla słabego „amatorskiego” agregatu będzie uruchamianie go na okres umożliwiający np. podpompowanie hydrofora, wykonanie niezbędnych czynności gospodarczych i załadowanie powerbanków. (Teoretycznie możesz odpalić agregat dla podładowania komórki, ale będzie to, delikatnie mówiąc, mało rozsądne).

Nigdy, pod żadnym pozorem nie przechowuj w piwnicach (na balkonach, w pomieszczeniach mieszkalnych) paliwa ani innych cieczy łatwopalnych!

Na koniec warto zadać sobie pytanie o sens zakupu agregatu. Po pierwsze zastanów się, czy jest ci on niezbędny i czy będziesz miał go gdzie ustawić. Po drugie oceń swoje możliwości dotyczące jego późniejszej eksploatacji – pamiętaj, że prąd z agregatu jest drogi, a ze zdobyciem paliwa mogą pojawić się problemy. Praktyka z wojny w Ukrainie wskazuje, że zakup agregatu jest ekonomicznie opłacalny, gdy jest ci on niezbędny do pracy. Jako właściciel sklepiku, kawiarenki lub drobnego warsztatu po prostu musisz funkcjonować na rynku. Zakup agregatu i późniejszą jego eksploatację (paliwo, serwis) po prostu przerzucisz na klientów. Jeśli mieszkasz w domku jednorodzinnym – zakup może być wskazany. Wszystko zależy od twoich potrzeb i możliwości finansowych. Natomiast jeżeli mieszkasz w bloku lub wielkomiejskiej kamienicy – spokojnie możesz sobie odpuścić zakup na swoje indywidualne potrzeby. No chyba że się zrzucicie z sąsiadami i w razie czego będziecie wspólnie korzystać z zakupu np. na podwórku przed blokiem.

Oświetlenie awaryjne

Latarki

Obecnie na rynku możemy znaleźć nieskończoną ilość różnorakich latarek. Decydując się na wybór konkretnego modelu, musimy pamiętać, że w sytuacji długotrwałego braku prądu wszelkiej maści latarki akumulatorowe (ładowane z gniazdka lub przez port USB) nie mają większego sensu, gdyż po prostu nie będzie ich gdzie naładować. Do potrzeb domowych całkowicie nieprzydatne będą również wszelkie mocne latarki taktyczne, które dają bardzo silne światło (chyba że jesteś komandosem, który ma zamiar „czyścić” pomieszczenia, lub po prostu chcesz zaimponować sąsiadom). Po pierwsze latarki tego typu są bardzo kosztowne w zakupie i eksploatacji (zużywają dużo prądu i zazwyczaj pracują na nietypowych drogich bateriach), a po drugie mało kto w codziennym życiu potrzebuje aż takiej mocy światła.

W mieście pozbawionym zasilania często jedynym źródłem światła są reflektory przejeżdżających samochodów. Zachowaj szczególną ostrożność – noś odblaski lub sygnalizuj swoją obecność przy pomocy latarki. We wszechogarniającej ciemności kierowca nie ma szans, żeby cię zobaczyć, zwłaszcza jeśli jesteś ubrany w ciemne kolory. Staraj się poruszać głównymi ulicami, unikaj skrótów przez podejrzane okolice, bez potrzeby nie wchodź w zaciemnione bramy

Optymalnym rozwiązaniem są tanie (od 15 do 40 zł) latarki diodowe na baterie. Można je kupić w większości popularnych marketów budowlanych. Przy ich wyborze warto zwrócić uwagę, by miały wbudowany magnes, który umożliwi nam ich przymocowanie np. na lodówce. Większość latarek tego typu ma regulację mocy świecenia, a część z nich ma możliwość wyboru sposobu świecenia – klasyczny, który daje skoncentrowany strumień światła o dłuższym zasięgu, oraz szerszy, oświetlający większą powierzchnię. Obowiązkowo należy pamiętać o zrobieniu odpowiedniego zapasu baterii. Dobrym rozwiązaniem jest zunifikowanie większości swoich domowych urządzeń, tak by wykorzystywały one jeden typ najpopularniejszych baterii lub akumulatorków.

Zaopatrz się w proste latarki na wymienne baterie. W sytuacji długotrwałego braku prądu latarki ładowane z gniazdka lub przez port USB będą po prostu bezużyteczne. Dobrym rozwiązaniem jest wbudowany w latarkę magnes, dzięki któremu będzie ją można przymocować np. do lodówki. Ciekawą propozycją są zawieszane na sznurkach diodowe latarki w kształcie żarówki. Uruchamia się je poprzez pociągnięcie. Doskonale sprawdzą się w takich pomieszczeniach jak łazienka lub toaleta. Jeżeli masz dzieci, zawieś latarkę na takiej wysokości, żeby mogły do niej bez problemu dosięgnąć

Warto również zaopatrzyć się w niewielką latarkę kieszonkową, którą zawsze będziemy nosić ze sobą, np. podpiętą do kluczy od domu. Przyda się nam ona w przypadku braku światła na klatkach schodowych, w przejściach podziemnych lub też do oznaczenia siebie podczas poruszania się po nieoświetlonych ulicach.

Wadą większości latarek diodowych jest zimne światło, które po dłuższym czasie po prostu męczy oczy. Znalezienie latarek z ciepłą barwą światła jest dość problematyczne. Rozwiązaniem mogą być zasilane z baterii lampki choinkowe. Ich moc jest stosunkowo mała, jednak po odpowiednim zwinięciu umożliwiają np. w miarę komfortową lekturę książki. Zaletą tego typu ciepłych lampek choinkowych jest również mały pobór mocy i oszczędność baterii.

Jeżeli nie udało nam się nabyć żadnych elektrycznych źródeł światła o przyjemnej dla oka barwie, wówczas warto sięgnąć po sprawdzone klasyczne rozwiązania.

Świeczki

Najprostszym i dość skutecznym rozwiązaniem są klasyczne świece. Obecnie zwykła świeca stołowa kosztuje około 2 zł. Średnio wystarcza na około pięć–sześć godzin, jednak musimy pamiętać o sukcesywnym przycinaniu knota. W ten sposób regulujemy również wielkość płomienia. Większość obecnie produkowanych świec stołowych wykonana jest z wysokiej jakości wosków, które nie tylko nie kapią, ale też praktycznie nie wydzielają żadnych zapachów podczas spalania. Intensywność światła regulujemy przez kontrolowanie długości knota i banalne zwiększenie ilości świeczek. Można również wykorzystywać lustra, które odbijają światło w pożądanym kierunku. Rozwiązaniem pozwalającym na nieco dłuższe użytkowanie są grube świece ozdobne. Są one zdecydowanie droższe i nieco mniej efektywnie świecą, gdyż ze względu na kształt dają one mniejszy płomień (knot zazwyczaj tkwi w roztopionym wosku) i tym samym słabiej oświetlają pomieszczenie. Rozwiązaniem zastępczym są cmentarne znicze, jednak musimy pamiętać, że część z nich jest wykonana z gorszej jakościowo parafiny, która wydziela intensywniejszy zapach i ma tendencje do kopcenia.

UWAGA – przy korzystaniu ze świec musimy pamiętać, że mamy do czynienia z otwartym płomieniem, który choć niewielki, może podpalić firanki lub części naszej garderoby.

Podgrzewacze

Podgrzewacze, czyli niewielkie świeczki w cienkiej blaszanej miseczce, mogą być wykorzystywane jako źródło światła, jednak znacznie lepiej sprawdzą się zgodnie ze swoim przeznaczeniem. Niewielki płomień bardzo skutecznie podtrzymuje temperaturę wody w małych czajniczkach, a kilka odpowiednio ustawionych podgrzewaczy potrafi podgrzać większe naczynie. Część osób wykorzystuje podgrzewacze w piekarnikach: na górnej kratce stawia się naczynie, które chcemy podgrzać, a na dolnej, ustawionej w minimalnej odległości od naczynia, ustawia się całą „baterię” podgrzewaczy. Niestety ich moc jest zbyt mała (niecałe 30 W), aby w ten sposób np. zagotować wodę, ale do podgrzania małego garnuszka z zupą do znośnej temperatury wystarczy. Oczywiście sam proces będzie długotrwały.

Lampy naftowe

Lampy naftowe są sprawdzonym rozwiązaniem do długotrwałego stosowania. Pomimo znacznie wyższej ceny zakupu samej lampy w dłuższej perspektywie czasowej okazują się tańsze od świeczek ze względu na niższe koszty eksploatacji (ilość nafty lub oleju parafinowego zakupionego za tę samą kwotę co świeczki wystarcza na znacznie dłużej). Są też bezpieczniejsze, gdyż płomień jest zamknięty pod kloszem. Jako paliwa możemy w nich używać zwykłej nafty (niestety nie unikniemy wtedy charakterystycznego zapachu, do którego można się oczywiście dość szybko przyzwyczaić) lub specjalnych, prawie bezwonnych olei parafinowych. Awaryjnie można wykorzystywać również olej napędowy lub oleje jadalne.

UWAGA – do lamp naftowych nie stosujemy benzyny ani rozpuszczalników, ich opary są wybuchowe i mogą doprowadzić do niekontrolowanego pożaru. Lamp nie ustawiamy w pobliżu przedmiotów, które mogą się zapalić lub zdeformować pod wpływem wydzielanego ciepła. Na wszelki wypadek warto zaopatrzyć się również w podręczne środki gaśnicze (chociażby koc przeciwpożarowy), które pozwolą nam zdusić w zarodku ewentualny pożar.

Obecnie w handlu powszechnie dostępne są blaszane lampy sztormowe, które mogą być używane na zewnątrz, jak też dzięki specjalnej rączce noszone ze sobą jako przenośna latarnia. Dzięki swojej konstrukcji zapobiegają one zdmuchiwaniu płomienia przez porywy wiatru.

Tanie blaszane lampy naftowe z supermarketów (około 30 zł) są zazwyczaj źle spasowane i mają tendencję do przeciekania. Nie są to duże wycieki, ale potrafią skutecznie poplamić powierzchnię, na której stoją. Dlatego lepiej zainwestować w nieco droższą lampę renomowanej firmy (koszt od około 80 zł), ale również w tym przypadku nie mamy stuprocentowej gwarancji, że nie dojdzie do wycieków. Lampę lepiej więc ustawiać np. na deseczce lub innej podstawce, której nie szkoda nam pobrudzić.

Do domowego użytku znacznie bardziej praktyczne są lampy stołowe wykonane z mosiądzu lub szkła. Dzięki długim kloszom mniej kopcą, a przeźroczysty zbiornik pozwala na uzupełnianie nafty we właściwym czasie. Współcześnie robione lampy tego typu można kupić w cenie od 200 zł, jednak warto rozejrzeć się na rynku antykwarycznym, gdzie w przedziale cenowym od 100 do 600 zł można nabyć prawdziwe dzieła sztuki użytkowej. Warto zwrócić uwagę na lampy, które mają wbudowane lusterko.

Ciekawą alternatywą dla miłośników zabytków techniki są lampy ciśnieniowe, w których opary nafty spalają się na specjalnej siateczce katalitycznej. Dają one zdecydowanie więcej światła (porównywalne z około 80–100-watową żarówką elektryczną), jednak ich rozpalanie jest dość kłopotliwe, a sam proces eksploatacji wiąże się z większym zużyciem paliwa i charakterystycznym syczeniem. Problemem jest też wysoka cena, gdyż koszt nowej lampy (np. firmy Petromax) wraz z wszystkimi akcesoriami i częściami zapasowymi sięga ponad 1000 zł.

Awaryjne gotowanie

Uwaga – gotujemy zawsze w pomieszczeniach dobrze wentylowanych. Kuchenki lub prymusy ustawiamy na równej powierzchni, z dala od przedmiotów łatwopalnych. Butle z gazem (niezależnie od rozmiarów) przechowujemy z daleka od źródeł ciepła i chronimy je przed słońcem. W przypadku rozszczelnienia butli dokładnie wietrzymy całe pomieszczenie.

Kuchnie gazowe na butle

Najskuteczniejszym i najbardziej opłacalnym rozwiązaniem umożliwiającym alternatywne gotowanie są zwykłe stacjonarne kuchenki zasilane gazem z butli. Wiele osób zamieszkujących w rejonach niezgazyfikowanych właśnie w ten sposób na co dzień zasila swoje kuchnie. Jeżeli mieszkasz w domu, gdzie nagle uszkodzono gazociąg lub z powodu braku prądu ciśnienie w nim spadło na tyle, że przestał normalnie funkcjonować, to najprostszym rozwiązaniem będzie odłączenie kuchenki od sieci i podłączenie jej do butli z gazem. Ze względu na związane z tym ryzyko operację tę warto zlecić fachowcowi, który nie tylko zadba o szczelność połączeń, ale także łopatologicznie wytłumaczy zasady bezpiecznego korzystania z tego dobrodziejstwa cywilizacji.

Korzystając z przenośnych kuchenek w pomieszczeniach zamkniętych, pamiętaj o odpowiedniej wentylacji!

W znacznie gorszej sytuacji znajdują się właściciele nowoczesnych mieszkań, w których wszystko, w tym kuchenka, oparte jest o elektryczność. Dla nich alternatywą są jedynie mniej wydajne kuchenki turystyczne.

Gazowe kuchenki turystyczne

Z perspektywy długotrwałego korzystania z kuchenek turystycznych zasilanych gazem wychodzimy z założenia, że im większa butla i sama kuchenka, tym lepiej. Po pierwsze gazu starcza na dłużej, a po drugie moc i wielkość palników pozwalają na wykorzystywanie garnków w normalnych rozmiarach. Wielkość butli z gazem możemy wybierać w zależności od naszych potrzeb i możliwości. Jeżeli 11-kilogramowa butla jest dla nas za duża, to możemy skorzystać z mniejszych: 5- lub 3-kilogramowych.

W ostateczności rozwiązaniem są niewielkie przenośne kuchenki turystyczne zasilane specjalnymi kartridżami o pojemności od 150 do 400 gramów. To, co jest zaletą podczas uprawiania turystyki, czyli niewielka masa i rozmiary, w warunkach codziennego wykorzystywania w domu staje się ich główną wadą. Małe rozmiary palników oraz wywrotność kuchenek turystycznych uniemożliwiają skuteczne gotowanie w większych naczyniach. Dodatkowo mała pojemność butli i ich wysoka cena powodują, że w dłuższej perspektywie eksploatacja tego typu urządzeń jest po prostu potwornie droga. Niemniej jednak w sytuacji, w której nie mamy nic innego, nawet tego typu kuchenki mogą nas uratować.

Dokonując zakupu przenośnej kuchenki turystycznej, musimy pamiętać, że na rynku mamy obecnie trzy główne systemy butli: tzw. dezodoranty, czyli podłużne butle o pojemności 400 gramów, klasyczne butle z gwintem oraz system Easy Click firmy Campingaz. Wadą dezodorantów jest zamarzanie zaworu. Przy długotrwałym użytkowaniu rozprężający się gaz schładza wprowadzaną do zaworu końcówkę na tyle, że przepływ znacząco spada, a niekiedy ustaje. Doraźnym rozwiązaniem jest wymienianie butli w trakcie obsługi urządzenia. Nieco mniej kłopotliwe w eksploatacji są pozostałe systemy, choć w przypadku produktów firmy Campingaz możemy mieć problem z zakupem kolejnych butli.

W internecie można znaleźć całą masę filmików pokazujących „domowe sposoby” napełniania zużytych jednorazowych butli. Być może są one nawet skuteczne, jednak nie warto ryzykować. Pamiętaj, że z gazem nie ma żartów! Nawet niewielka ilość z rozszczelnionej butli może doprowadzić do nieszczęścia.

Prymusy naftowe

Dość ciekawym, choć już nieco zapomnianym rozwiązaniem są niegdyś powszechnie stosowane prymusy naftowe. Urządzenia te, działające na zasadzie spalania podgrzanej pary nafty lub benzyny, są bardzo wydajne energetycznie, jednak ich rozpalanie wymaga pewnej wprawy. Narzucają one również konieczność stałego nadzoru, gdyż niekontrolowany wzrost ciśnienia może doprowadzić do wystrzelenia kilkudziesięciocentymetrowego płomienia lub nawet eksplozji całego urządzenia.

Kuchenki spirytusowe

Jeszcze jednym sposobem podgrzewania posiłków, popularnym swego czasu wśród turystów, są kuchenki spirytusowe. Ich niewątpliwą zaletą jest bezwonne spalanie spirytusu (denaturatu). W porównaniu do prymusów są znacznie bezpieczniejsze, choć ze względu na niższą temperaturę płomienia mniej wydajne energetycznie.

Grill

Jeżeli masz mieszkanie z balkonem lub własny ogródek, to dość prostym rozwiązaniem jest rozpalenie klasycznego grilla. O ile w czasach pokoju grillowanie na balkonie uchodzi za zwykłe buractwo, o tyle w sytuacji kryzysowej nikt nie będzie mieć o to żadnych pretensji. Na grillu możemy zagotować wodę, usmażyć coś na patelni itd. Możemy również zagrzać na nim cegły szamotowe, które później przyniesiemy do pomieszczenia, które chcemy ogrzać.

Jeżeli masz możliwość, zawsze działaj w większej grupie. Wspólna prowizoryczna kuchnia będzie znacznie bardziej efektywna niż indywidualne gotowanie na niewielkich palnikach lub zwykłych ogniskach. Fot. Damian Duda

Ognisko

W sytuacjach ekstremalnych, gdy zniszczeniu uległa cała infrastruktura, ostatecznym rozwiązaniem pozostaje klasyczne ognisko przystosowane do gotowania posiłków. W zniszczonych na skutek walk miastach ocaleli mieszkańcy dość powszechnie wykorzystywali prowizoryczne „kuchnie” ułożone z cegieł i metalowych prętów.

Wybieraj potrawy, które nie wymagają długiej obróbki termicznej. Fot. Damian Duda

Za opał służyły fragmenty mebli czy też stolarki okiennej ze zniszczonych budynków. W przypadku braku podręcznych materiałów do budowy kuchni najprostszym, ale dość skutecznym rozwiązaniem jest wykopanie rowka o głębokości około 25–30 cm i długości około 1 m. Szerokość zależy od średnicy naczynia, w którym chcemy gotować. Ognisko tego typu nie tylko chroni płomień przed podmuchami wiatru, ale także pozwala skierować ciepło bezpośrednio w stronę podgrzewanego naczynia.

UWAGA! – Jeżeli znalazłeś się w sytuacji, w której musisz korzystać z awaryjnych metod gotowania, zrezygnuj z potraw, które wymagają długiej obróbki termicznej. Dysponując niewielką kuchenką turystyczną, znacznie prościej będzie podgrzać gotowy posiłek lub konserwę, niż np. rozgotowywać surowe twarde mięso. Część produktów, takich jak kasze, ryż, groch, fasola itp., przed gotowaniem możesz namoczyć (minimum przez kilkanaście godzin). Dzięki temu szybciej będą nadawały się do spożycia, a ty zużyjesz mniej energii.

Awaryjne ogrzewanie

Zanim zdecydujesz się na montaż awaryjnego ogrzewania, zajmij się w pierwszej kolejności uszczelnieniem i ociepleniem swojego mieszkania. Masz stare nieszczelne okna – upchaj je watą lub szmatami. Solidne zasłony również okażą się pomocne. Twój budynek traci dużo ciepła przez zimne ściany – pamiętaj, że w sytuacji awaryjnej nie ma sensu marnowanie energii na ich ogrzewanie. Odizoluj się od nich, tak jak robili to nasi przodkowie, czyli poprzez zawieszenie na nich tkanin. Oczywiście dziś mało kto będzie dysponować ozdobnymi arrasami, ale spokojnie można zastąpić je dywanami, kocami lub nawet prześcieradłami, które będą pełnić funkcję „kołdry” dla ścian. Możesz również użyć folii ratunkowej NRC. Cóż, twój pokój nie będzie wyglądać superelegancko, ale dzięki dodatkowej izolacji będzie w nim zdecydowanie cieplej.

Decydując się na wykorzystywanie awaryjnego ogrzewania, musisz pamiętać o kwestiach bezpieczeństwa. Każdy proces spalania powoduje powstawanie trujących gazów. Największym zagrożeniem będzie czad (tlenek węgla), jednak zwykły dwutlenek węgla również będziesz musiał gdzieś odprowadzić. Przed ustawieniem dowolnego urządzenia grzewczego (nawet świeczki w doniczce) zadbaj o odpowiednią wentylację i stały dopływ świeżego powietrza. Zaopatrz się również w czujnik tlenku węgla.

Niedopuszczalne jest odprowadzanie spalin do otworów wentylacyjnych. Stwarzasz w ten sposób zagrożenie dla siebie i swoich sąsiadów.

Człowiek – naturalne źródło ciepła

Pierwszym ogólnodostępnym źródłem ciepła jesteś ty sam. Dopóki żyjesz i oddychasz, wydzielasz z siebie wystarczającą ilość ciepła, żeby po pewnym czasie podnieść temperaturę w niewielkim pomieszczeniu o kilka stopni. Pamiętaj, że w sytuacji awaryjnej nie musisz ogrzewać całego domu lub mieszkania. Wybierz jedno z pomieszczeń, w którym będziesz wraz z domownikami spędzać większość czasu.

Piec typu koza

Najskuteczniejszym i jednocześnie najbardziej „przetrwaniowym” typem ogrzewania będzie niewielki żeliwny piecyk popularnie nazywany kozą lub burżujką. Do jego niewątpliwych zalet należy niewybredność wobec opału – najlepsze będzie oczywiście sezonowane drewno drzew liściastych, jednak w sytuacji awaryjnej koza przepali dosłownie wszystko. Dokonując zakupu tego typu pieca, zwróć uwagę, by na jego górze można było ustawić garnek lub patelnię. Ustawiając piec, pamiętaj o zachowaniu minimum kilkudziesięciocentymetrowej odległości od ścian i odpowiednim zabezpieczeniu podłoża, na którym będzie ustawiony. W jego pobliżu ustaw również podręczne środki gaśnicze (koc lub gaśnicę).

Najskuteczniejszą metodą awaryjnego ogrzewania jest klasyczna koza. Niestety jej podłączenie możliwe jest jedynie w budynkach wyposażonych w przewody kominowe. Decydując się na jakiekolwiek alternatywne metody ogrzewania, obowiązkowo zainwestuj w czujnik tlenku węgla

Niestety opalane drewnem piecyki mają jedną wadę – nie nadają się do bloków. Największym problemem jest odprowadzanie spalin. Pół biedy, jeśli mieszkasz w starej kamienicy, w której zachowały się przewody kominowe[6]. Również w domku jednorodzinnym jakoś sobie poradzisz… W bloku, nawet jeśli wyprowadzisz komin przez okno, bardzo szybko spotkasz się z, delikatnie mówiąc, nieprzychylną reakcją sąsiadów i administracji. Co jednak zrobić, jeśli zostaniemy sami w opuszczonym i na wpół zniszczonym bloku, w którym nikt już nie będzie narzekać na kopcący komin? W takiej sytuacji jego wylot wyprowadź przez okno. Najlepszym rozwiązaniem będzie zastąpienie jednej z szyb (lub jej fragmentu) odpowiednio dopasowaną blachą, przez którą będzie wychodzić odprowadzająca dym rura. Całość możesz uszczelnić metalową folią, gliną lub innymi niepalnymi materiałami.

Ogrzewanie gazowe

Alternatywą dla piecyków opalanych drewnem jest przenośne ogrzewanie gazowe. W supermarketach budowlanych można kupić sporych rozmiarów piecyki zasilane gazem z butli. Urządzenia te są efektywne energetycznie, jednak podczas ich wykorzystania musimy zadbać o odpowiednią wentylację pomieszczenia. Wskazane jest również zaopatrzenie się w czujkę tlenku węgla. Ciekawym rozwiązaniem dla osób, które nie mają możliwości zakupienia „pełnowymiarowego” piecyka gazowego, są przenośne turystyczne piecyko-kuchenki, zasilane z 400-gramowych dezodorantów z propanem-butanem. Zasada ich działania jest prosta – niewielki płomień podgrzewa płytkę ceramiczną, która skutecznie oddaje ciepło powietrzu. Zaletą tego typu urządzenia, oprócz ceny (od 200 do 300 zł), jest możliwość przekształcenia go w kuchenkę. Oczywiście takim niewielkim piecykiem nie ogrzejemy całego mieszkania, ale już po kilkudziesięciu minutach znacząco podniesiemy temperaturę w wybranym pomieszczeniu. Przeciętna 400-gramowa butla wystarcza na dwie–trzy godziny nieprzerwanej pracy. Dużym atutem piecyków tego typu jest również system bezpieczeństwa, który w przypadku nadmiernego wzrostu temperatury automatycznie odłącza butlę z gazem.

Na podobnej zasadzie działają wszelkiej maści gazowe słoneczka. Są dość efektywne, jednak pamiętaj, że nie wolno ich pozostawiać bez nadzoru. Zazwyczaj są „na sztywno” podłączone do butli, stąd też wszelkie wahania ciśnienia mogą powodować niekontrolowane zwiększanie się płomienia.

Do ogrzewania mieszkania możesz wykorzystać również gaz z sieci. Bardzo często w przypadku braku prądu i centralnego ogrzewania ciśnienie w sieci gazowniczej utrzymuje się na wystarczającym poziomie jeszcze przez wiele dni. Oczywiście proste odpalenie palnika będzie bezsensowne. Natomiast możesz go wykorzystać do nagrzania cegieł lub przynajmniej sporej blachy, która zwiększy powierzchnię wymiany ciepła i skuteczniej przekaże energię powietrzu. Uwaga! Wykorzystywanie do ogrzewania kuchenek turystycznych jest niewskazane. Oczywiście podgrzewając przysłowiową cegłę, podniesiesz nieco temperaturę w pomieszczeniu, ale będzie to całkowicie nieopłacalne. Lepiej zaoszczędź posiadany przez siebie gaz do gotowania.

Przy stosowaniu urządzeń gazowych zawsze dokładnie czytaj instrukcje obsługi! Nie miej również pretensji, że urządzenie przeznaczone do wykorzystania na zewnątrz (np. ogrzewacze gazowe lub słoneczka znane nam z ogródków restauracyjnych) nie będą bezpiecznie działać w mieszkaniu! Pamiętaj – im tańsze urządzenie, tym większa szansa na to, że ulegnie ono awarii lub sprowadzi na ciebie niebezpieczeństwo!

Ogrzewacze z doniczek

Popularnym, choć szczerze mówiąc, dość mało efektywnym[7] sposobem awaryjnego ogrzewania są prowizoryczne podgrzewacze wykonane ze świeczki i ceramicznych doniczek. Idea ich działania polega na tym, że płomień świecy podgrzewa doniczkę, która dzięki swojej dużej powierzchni pełni funkcję wymiennika ciepła. Faktycznie powietrze nagrzewa się w ten sposób znacznie szybciej niż od samego płomienia świeczki. Jeśli jesteś zainteresowany tym sposobem ogrzewania, to w internecie znajdziesz całą masę instrukcji. Tak naprawdę wszystko sprowadza się do znalezienia optymalnej odległości pomiędzy płomieniem świecy a podgrzewaną doniczką. Obowiązkowo pamiętaj o kwestiach bezpieczeństwa – odpowiedniej wentylacji ogrzewanych w ten sposób pomieszczeń oraz zachowaniu odpowiedniej odległości od przedmiotów łatwopalnych bądź takich, które mogą ulec uszkodzeniu pod wpływem ciepła.

Czy polecamy ten sposób ogrzewania – cóż, jeśli nie masz nic lepszego, to oczywiście będzie można go brać pod uwagę. Natomiast jeżeli masz czas na przygotowania i poważnie podchodzisz do tematu, to załatw sobie coś lepszego…

„Transportowanie” ciepła

Jeszcze jednym z rozwiązań umożliwiających podgrzanie wybranego pomieszczenia jest wykorzystanie przedmiotów, które jesteś w stanie podgrzać, np. nad ogniskiem, i następnie przemieścić do wnętrza budynku (namiotu). Pierwszą rzeczą, która przychodzi nam na myśl, są używane niegdyś termofory, do których wlewano gorącą wodę. Oczywiście do ogrzewania pomieszczeń będą mało skuteczne, ale sprawnie podniosą temperaturę w łóżku lub we wnętrzu śpiwora.

Do ogrzewania pomieszczeń znacznie skuteczniejsze będą nagrzane na ogniu cegły. Najlepiej jeżeli będą to ognioodporne cegły szamotowe, które można nagrzewać do wysokich temperatur. Od biedy nadadzą się też zwykłe czerwone cegły.

Uwaga – nie wykorzystuj w tym celu kamieni. Przy nagrzewaniu mogą eksplodować (zgromadzona w szczelinach woda zmieni się w parę i gwałtownie rozerwie kamień).

Po podgrzaniu cegieł przenieś je do pomieszczenia – najlepiej w blaszanym wiaderku. Dobrze nagrzana cegła będzie oddawać ciepło przez wiele godzin.

Awaryjne sposoby łączności i dostęp do mediów

W dzisiejszych czasach dla większości ludzi, szczególnie zaś młodszego pokolenia, największym problemem podczas długotrwałych przerw w dostawach prądu jest brak dostępu do internetu oraz łączności komórkowej. Starsi nie są za to w stanie normalnie funkcjonować bez ulubionej telewizji.

Zacznijmy jednak od łączności. Pod względem wytrzymałości i funkcjonalności w ekstremalnych warunkach znacznie bardziej odporna jest klasyczna przewodowa sieć telefoniczna, która ma własne zasilane. Paradoksalnie to właśnie stare „babciowe” telefony na kablu (te, które nie wymagają stałego ładowania do podtrzymania funkcji „bezprzewodowości”) działają najdłużej. O ile odcięcie od rozrywki i kontaktu z wirtualnymi znajomymi nie jest jeszcze wielkim dramatem, o tyle prawdziwe problemy pojawiają się, gdy trzeba wezwać pomoc – np. karetkę lub straż pożarną.

W przypadku braku prądu, a co za tym idzie także dostępu do internetu, naziemnej telewizji i lokalnych stacji radiowych nadających na paśmie UKF, jedynym skutecznym sposobem pozyskiwania informacji pozostaje stare, klasyczne radia zasilane bateriami

Co zatem zrobić w takiej sytuacji? W pierwszej kolejności należy ustalić, kto z sąsiadów ma stary działający telefon stacjonarny. Jeżeli ten środek łączności nie będzie działać, wówczas nie pozostaje nam nic innego niż udanie się na najbliższy posterunek policji/do wojskowego punktu kontrolnego lub zatrzymanie przejeżdżającego radiowozu (karetki, straży pożarnej, pogotowia gazowego itp.). Służby tego typu mają własną niezależną łączność radiową, dzięki której są w stanie niezwłocznie przekazać informacje we właściwe miejsce. Obecnie w Ukrainie ten sposób działania jest oficjalnie zalecany przez obronę cywilną.

Drugą poważną kwestią związaną z brakiem dostępu do internetu/telewizji jest odcięcie od aktualnych informacji. Jedynym działającym środkiem masowego przekazu pozostaje radio. Niestety w dzisiejszych czasach praktycznie wszystkie stacje nadają na paśmie UKF (od 89 do 108 MHz), przez co mają ograniczony zasięg i są podatne na zniszczenia infrastruktury i odcięcie zasilania. Po intensywnych ostrzałach rakietowych większość radiostacji niemających własnych alternatywnych źródeł zasilania przestawała nadawać. Zasilanie przywracano zazwyczaj po kilku, kilkunastu godzinach, jednak w newralgicznych chwilach, kiedy ludzie najbardziej potrzebowali informacji, w eterze panowała cisza. Problem ten jest szczególnie dotkliwy w strefie przyfrontowej, gdzie przerwy w nadawaniu spowodowane zniszczeniem aparatury emisyjnej trwają nieprzerwanie od wielu miesięcy. W takiej sytuacji jedynym rozwiązaniem jest zaopatrzenie się w stare „dziadkowe” radio tranzystorowe na baterie. Umożliwia ono odbiór na falach długich, średnich i krótkich, dzięki czemu nawet w przypadku totalnego braku łączności możemy uzyskać dostęp do jakiejkolwiek informacji. Obecnie na falach długich możemy odbierać nadawany z Solca Kujawskiego na częstotliwości 225 kHz Program 1 Polskiego Radia (zasięgiem pokrywa prawie cały obszar Polski i kraje ościenne, w tym Ukrainę) oraz nieliczne radiostacje rosyjskie i zachodnioeuropejskie. Nieco więcej obcojęzycznych stacji radiowych można usłyszeć na falach krótkich, jednak ich słyszalność każdorazowo zależy od pory dnia i aktualnych warunków propagacji. Jakość dźwięku oraz szumy i trzaski oczywiście nie pozwolą nam się cieszyć pięknem muzyki, ale nie o to w tym wszystkim chodzi. Zresztą przedstawiciele starszego pokolenia, którzy z zapałem nasłuchiwali Wolnej Europy, mogą coś więcej o tym powiedzieć.

Na zakończenie jeszcze drobne wyjaśnienie – dlaczego tranzystorek po dziadku? Otóż praktycznie wszystkie sprzedawane obecnie odbiorniki pozbawione są pasma fal długich (LW), a ich jakość pozostawia wiele do życzenia. Za to stary tranzystorek, zasilany klasyczną baterią 9 V, o ile nie był rozbity młotkiem, zazwyczaj działa bez problemu – nawet po 40 latach leżenia w piwnicy.

Rozdział V

Przetrwanie w strefie totalnych zniszczeń

Udało ci się przeżyć najgorsze. Front już się przetoczył, ale twoje miasto jest zrujnowane i tak naprawdę przekształciło się w szarą strefę. Większość ludności uciekła lub zginęła. Władza dopiero się instaluje, organizacje humanitarne jeszcze nie dojechały, bo jest zbyt niebezpiecznie. Gdzieniegdzie pojawiają się szabrownicy. Nie działają wodociągi i kanalizacja, a o prądzie można tylko pomarzyć… Niemniej jednak po prostu chcesz przetrwać, pilnując swojego mieszkania. Co robić w takiej sytuacji?

Zasady przetrwania w strefie totalnych zniszczeń

Po pierwsze przejdź w tryb oszczędzania energii. Jeśli nie musisz, to nie biegaj i nie podejmuj zbędnych prac fizycznych. Wykonuj tylko to, co jest niezbędne dla zabezpieczenia twojego miejsca przebywania, np. załatanie okien, naprawa dziury w dachu czy też zebranie opału.

Prędzej czy później będziesz jednak musiał wyjść na zewnątrz, chociażby w poszukiwaniu jedzenia. Na taką okazję zapamiętaj kilka prostych zasad poruszania się w terenie:

1. Bez potrzeby nie opuszczaj swojego bezpiecznego miejsca przebywania. Zanim to zrobisz, upewnij się, że jest bezpiecznie, tzn. walki już na sto procent się skończyły.

2. Poruszając się w strefie zniszczeń, uważaj na uszkodzone budynki – mogą zawalić się w najmniej oczekiwanym momencie.

3. Podczas spotkań z ludźmi stosuj zasadę ograniczonego zaufania: nie mów, gdzie mieszkasz, nie zdradzaj, jak liczna jest twoja grupa, nie chwal się swoimi zasobami!

4. Poruszaj się w ciągu dnia. Swoje plany układaj tak, abyś zawsze wrócił przed zmrokiem. Nie szwendaj się po nocy!

5. Nie zostawiaj swojej siedziby bez nadzoru. Pod twoją nieobecność może zostać okradziona.

Jeśli zdecydowałeś się na „zwiedzanie” swojej najbliższej okolicy, postaraj się odnaleźć nieuszkodzone budynki. Nawet w strefie ciężkich walk zawsze odnajdziesz miejsca, które są mniej zniszczone. Być może warto będzie się do nich tymczasowo przenieść. Bardzo możliwe, że po kilku dniach właśnie w takich ocalałych budynkach pojawią się jakieś zorganizowane władze lub organizacje humanitarne, które będą mogły udzielić ci pomocy. To, że jakieś miejsce jednego dnia jest porzucone, nie oznacza, że zawsze takie będzie.

Pozyskiwanie wody

Kluczową kwestią dla przetrwania w strefie zniszczeń jest zapewnienie odpowiedniej ilości wody – zarówno do picia, jak i dla celów gospodarczych. Żyjąc w Europie, tak naprawdę nie uświadamiamy sobie, że zdatna do picia woda to na wielu kontynentach luksus dla nielicznych. To, że w każdej chwili możesz pójść do kuchni, odkręcić kran i napić się czystej wody, zawdzięczasz rozkwitowi zachodniej cywilizacji. To dzięki niej żyjemy w złożonym systemie, którego częścią jest dystrybucja wody pitnej bezpośrednio do twojego mieszkania. System ten jest jednak bardzo delikatny…

W naszym klimacie człowiek potrzebuje przynajmniej 2,5 l wody pitnej dziennie – jest to norma zakładająca niską aktywność fizyczną. Ponadto na utratę wody z organizmu, prócz wysiłku fizycznego, mają wpływ warunki zewnętrzne, takie jak:

1. Wysokie temperatury (wtedy możemy stracić ponad 3 l wody w godzinę – zależnie od działań, jakie wykonujemy).

2. Niskie temperatury (wdychanie zimnego powietrza powoduje większą utratę wody poprzez parowanie płuc).

3. Choroby i zatrucia prowadzące do biegunki lub wymiotów (to też utrata cennych płynów).

W warunkach ekstremalnych zawsze minimalizuj straty wody, by nie doprowadzić do odwodnienia organizmu. Jeśli masz ograniczony dostęp do wody, musisz ograniczyć wysiłek fizyczny: wszystko, co robisz, wykonuj powoli. Podczas słonecznych i gorących dni noś odzież przewiewną i w jasnych kolorach – odbija ona promienie słoneczne, co redukuje wzrost temperatury ciała i zmniejsza aktywność gruczołów potowych, a tym samym minimalizuje utratę wody. No i najważniejsze – zawsze wykorzystuj każdą okazję do uzupełnienia swoich zapasów.

Źródła wody w mieście

Deszcz – łatwym i przyjemnym sposobem na zdobycie wody pitnej jest oczywiście zebranie deszczówki do czystego pojemnika. Gdy zacznie padać, wystaw wszystkie pojemniki do zbierania wody na zewnątrz. Możesz nawet wykonać prostą konstrukcję z folii, która będzie zbierać opady z większej powierzchni. Jeżeli masz balkon, możesz trzymać tam na stałe wystawione naczynia na deszczówkę – dbaj tylko o ich czystość. Wykorzystaj rynny blokowe – tam też możesz ustawić pojemniki. Właściciele dmuchanych basenów dla dzieci mają ułatwione zadanie – taki basen na stałe może stać na balkonie i służyć do zbierania wody. Jeśli masz zamontowaną za oknem suszarkę zewnętrzną, wykorzystaj ją jako stelaż dla folii lub po prostu wywieś czyste ręczniki; po ich wyciśnięciu będziesz miał wodę. Pamiętaj: deszczówka nie jest idealnie czysta. W powietrzu również znajdują się zanieczyszczenia mikrobiologiczne, które są ściśle związane z cząsteczkami gleby i drobnych pyłów unoszonymi przez wiatr. Deszczówkę zawsze należy przegotować przed spożyciem.

Śnieg – śnieg jest łatwo dostępnym, choć sezonowym źródłem wody. Jedynym problemem jest posiadanie paleniska, w którym będziemy w stanie go roztopić. Pamiętaj, aby zbierając śnieg, unikać jego wierzchniej warstwy, zwłaszcza jeżeli leży on przez co najmniej kilka dni. Wszelkiej maści pyły i zabrudzenia będą się osadzać na wierzchu – to, co pod spodem, będzie czystsze. Śnieg roztapiaj stopniowo, dorzucając do powstałej wody kolejne porcje. W przeciwnym razie pod górną warstwą śniegu wytworzy się para wodna, która będzie ci uciekać.

Rosa – w każdym podręczniku surwiwalu wspominają o tym sposobie. Fakt, da się zgromadzić w ten sposób nieco wody, jeśli w okolicy są trawniki. Technika jest prosta: przecierasz ręcznikiem trawę, zbierając wodę, i wykręcasz ręcznik do pojemnika. Metoda dobra, choć mało wydajna. Ma też jedną poważną wadę: z trawników korzystają psy… Jeśli nie chcesz ryzykować złapania chorób pasożytniczych, to wybierz inne sposoby lub przynajmniej długo gotuj pozyskaną w ten sposób wodę.

Źródełka oligoceńskie i beczkowozy – w większości miast znajdują się ujęcia wody oligoceńskiej lub inne lokalne źródełka dostępne dla mieszkańców. Zawczasu poznaj ich lokalizację, gdyż jest szansa, że nawet po ciężkich walkach zostaną one uruchomione w pierwszej kolejności (np. pompy zostaną podłączone do agregatów). W ramach pomocy humanitarnej i zabezpieczenia podstawowych potrzeb ludności woda będzie również dostarczana beczkowozami. Pamiętaj, żeby zabezpieczyć odpowiednie naczynia do transportowania wody. Najwygodniejsze będą 5–6-litrowe butle z rączką do przenoszenia. Oczywiście możesz się „szarpnąć” na duże 25–30-litrowe butle, ale zastanów się, czy dasz radę je transportować. Znacznie łatwiej jest wnieść na jedenaste piętro bez windy 5-litrową butlę (nawet jeśli zrobisz kilka kursów), niż taszczyć wielki 30-litrowy baniak.

Woda powierzchniowa – jak sama nazwa wskazuje, jest to woda, która znajduje się na powierzchni ziemi: rzeki, stawy, jeziora, strumienie. Niestety w warunkach współczesnej cywilizacji wody powierzchniowe w Polsce są przeważnie zanieczyszczone na jeden z poniższych sposobów:

1. Zanieczyszczenie mechaniczne – woda jest zabrudzona piachem, mułem, resztkami roślin i podobnymi.

2. Zanieczyszczenie biologiczne – prawie w każdej wodzie występują niebezpieczne dla zdrowia bakterie i drobnoustroje.

3. Zanieczyszczenie chemiczne – niektóre zbiorniki wodne, szczególnie te zlokalizowane na terenach zurbanizowanych, są zanieczyszczone szkodliwymi dla zdrowia związkami chemicznymi.

Jeżeli wypijesz zanieczyszczoną wodę, konsekwencje będą groźne i najprawdopodobniej i tak mocno się odwodnisz. Dlaczego? Na skutek wypicia zanieczyszczonej wody mogą pojawić się wymioty lub biegunka. Oczywiście istnieją sposoby na uzdatnienie wody zanieczyszczonej, ale to temat dość trudny. Teoretycznie zastosowanie filtrów, tabletek odkażających i odpowiednio długie gotowanie powinno załatwić sprawę, ale jeżeli masz inne możliwości, to nie ryzykuj!

Jeśli nie masz innego wyjścia i musisz samodzielnie oczyszczać wodę, to w pierwszej kolejności zajmij się jej przefiltrowaniem. Najlepsze będą specjalistyczne filtry, jednak najprawdopodobniej nie będziesz mieć do nich dostępu lub zwyczajnie po jakimś czasie ci się skończą. Podstawowy filtr możesz wykonać samodzielnie z kilku warstw gęstych tkanin. (Różne szkoły surwiwalu doradzają stosowanie dodatkowych warstw piasku i węgla drzewnego).

UWAGA – pod żadnym pozorem nie wykorzystuj do filtrowania wody pochłaniaczy z masek przeciwgazowych! (Więcej na ten temat w rozdziale o broni ABC).

Po przefiltrowaniu należy wrzucić do wody zalecaną przez producenta ilość tabletek odkażających i odczekać, aż wykonają one swoją robotę. Tak przygotowaną wodę należy zagotować. Gdy nie masz możliwości filtracji, musisz liczyć się ze zwiększeniem dawki substancji dezynfekcyjnej i dłuższym czasem oczekiwania przed wypiciem.

Co warto mieć w domu, by korzystać z wody w trakcie kataklizmu? Po pierwsze naczynia umożliwiające nam przenoszenie wody np. z beczkowozu. Przyda się nam również zwykły plastikowy dzbanek lub kubek z wymiennym filtrem (warto mieć kilka w zapasie). Koszt takiego dzbanka nie przekracza 100 zł, kubki są jeszcze tańsze. Te naczynia umożliwią ci bezpośrednie korzystanie z wody kranowej (oczywiście dopóki będzie działać kanalizacja) bez gotowania. Może nie są to szalenie zaawansowane filtry, które oczyściłyby wodę z kałuży, ale wystarczą do wyłapania zanieczyszczeń pochodzących z rur, takich jak piasek czy rdza, redukują metale, zatrzymują chlor i jego pochodne oraz herbicydy, pestycydy i pozostałości po farmaceutykach. Jeden wkład przeważnie jest w stanie przefiltrować do 100 l wody. Dobrym rozwiązaniem będzie również zaopatrzenie się w przenośne osobiste filtry do wody np. z wojskowego demobilu. W sytuacji ekstremalnej wystarczą one do przefiltrowania około 10 l – mało, ale pozwoli ci przetrwać i da ci czas na zorganizowanie większej ilości wody.

Żywność – racjonowanie zapasów i żywność nietypowa

W warunkach ekstremalnych konieczne będzie pozyskiwanie nietypowej żywności oraz znaczące ograniczenie konsumpcji. Wystąpienie masowego głodu na dużych obszarach, takiego jak w 1933 r. w Ukrainie, jest mało prawdopodobne, jednak doświadczenia np. z oblężonego Mariupola pokazują, że mogą powstawać obszary, w których przez kilkadziesiąt dni nie będzie dostępu do jakiejkolwiek żywności. W takiej sytuacji w pierwszej kolejności konieczne będzie przejście w tryb oszczędzania.

Racjonowanie żywności

Pierwszym i najmniej dolegliwym sposobem oszczędzania naszych zapasów będzie zmniejszenie wielkości porcji i ograniczenie częstotliwości posiłków. Przeciętny dorosły człowiek potrzebuje do normalnego funkcjonowania około 2000 kcal na dobę (bez wykonywania ciężkiej pracy fizycznej). W naszym życiu codziennym w dobie pokoju bardzo często „przejadamy się” – wystarczy zresztą spojrzeć na liczbę osób z nadwagą. Ograniczenie ilości spożywanych pokarmów będzie dla nas oczywiście niemiłe, ale po jakimś czasie żołądek skurczy się na tyle, że uczucie sytości będziemy odczuwać po zjedzeniu znacznie mniejszych porcji. Jakiś czas też pociągniemy na naszych wewnętrznych zapasach tłuszczu. Niestety, jeżeli sytuacja nie będzie się poprawiać, to trzeba będzie wprowadzać dalsze ograniczenia. Konieczne będzie wybranie osób, które dostaną więcej, i tych, które dostaną mniej. Dzielenie po równo nie będzie ani sprawiedliwe, ani tym bardziej skuteczne pod względem przetrwania. Naturalne jest, że 14-letni chłopak potrzebuje znacznie więcej jedzenia niż jego 7-letni brat. To samo dotyczy osób pracujących – niedopuszczalne są sytuacje, w których wykonujący pracę fizyczną mężczyzna otrzymuje taką samą ilość pożywienia jak np. nieschodząca z łóżka staruszka. Przykre, ale długo tak się funkcjonować nie da. Z punktu widzenia przetrwania całej rodziny kluczowe jest zabezpieczenie najważniejszych dla jej bezpieczeństwa osób. Jeżeli z głodu padnie rodzic, który był jedynym dostarczycielem jakiejkolwiek żywności, to reszta rodziny znajdzie się w tragicznej sytuacji i najprawdopodobniej i tak nie przeżyje.

Na bardzo trudne pytania będą musieli odpowiedzieć sobie właściciele zwierząt domowych. O ile chomik czy świnka morska nie stanowią większego problemu, o tyle np. duży pies pochłania ogromne ilości pożywienia. Co z nim zrobić w przypadku głodu? Czy masz jak humanitarnie go uśmiercić?

Żywność nietypowa

Zacznijmy od tego, co masz pod ręką – karma dla psa lub kota nie jest ani smaczna, ani apetyczna. Jest za to całkowicie jadalna. Po odpowiednim doprawieniu przeciętnego „Kici-Kota” da się zjeść niczym słabej jakości mielonkę… Suche żarcie też jakoś przełkniesz. Posmak będzie nieprzyjemny, ale twój żołądek da sobie z nim radę.

Zdobywanie żywności alternatywnej warto rozpocząć od roślin jadalnych. Łatwiej będzie na nie trafić na obrzeżach miast niż w ścisłym centrum, ale nawet na wielkich blokowiskach możesz trafić na mirabelki lub szczaw. Wiemy, że brzmi to śmiesznie i przypomina skandaliczną wypowiedź pewnego mało lubianego polityka, ale zapamiętaj, że jeżeli coś jest głupie, a działa, to nie jest głupie. Szczaw jest wyjątkowo niedocenianą rośliną. Jego wykorzystanie nie ogranicza się do zupy szczawiowej. Niepozorne listki są istną kopalnią witamin C, A i żelaza. Podobnie mirabelki, które są źródłem witamin B_1, C, E i K. Świetnie sprawdzą się w kompocie.

Dodatkowym sezonowym źródłem witamin oraz wody pitnej są soki z brzozy i klonu, które rosną w miastach. Działają oczyszczająco i są bogate w mikroelementy cenne dla zdrowia człowieka. Pozyskuje się je wiosną. Jak? Oto dwa proste sposoby. Pierwszym jest wykonanie otworu w pniu drzewa na wysokości około metra od ziemi. W otwór wciskamy rurkę lub kawałek wężyka, którym odprowadzamy sok do naszego naczynia. Sposób drugi jest mniej szkodliwy dla drzewa. Nożem przecinamy korę pod kątem około 45 stopni. Soki będą się gromadziły i płynęły wzdłuż wykonanych nacięć. Pod nacięciami wciskamy gumową rurkę w taki sposób, by sok z nacięcia przepływał do naczynia. Po uzyskaniu soku nacięcia zabezpieczamy pastą lub woskiem, dzięki czemu drzewo nie zostanie trwale uszkodzone.

Pamiętaj też, że w większości naszych drzew liściastych (poza dębem) jadalne jest podkorze. Cieniutka warstwa pomiędzy pniem a zdrewniałą korą jest trudna do pozyskania, jednak może być dodawana jako cenne uzupełnienie np. do mąki.

Przejdźmy jednak do bardziej kalorycznych i mniej sezonowych pokarmów.

Miejskie zwierzęta jadalne

Na pierwsze miejsce pod względem łatwości pozyskania wysuwają się ptaki. Najbezpieczniejsze będą wszelkiej maści ziarnojady i drobne ptaszki żywiące się owadami. Odradzamy jedzenie gołębi śmietnikowych i padlinożerców, takich jak kruki czy wrony (jest ryzyko złapania pasożytów oraz innych przenoszonych przez nie chorób). Jeżeli w sytuacjach naprawdę ekstremalnych będziesz musiał jeść „śmietnikowca”, to gotuj go tak długo, jak się da. Złapanie niewielkich ptaszków nie będzie należeć do łatwych zadań, ale jeżeli masz wiatrówkę lub przynajmniej solidną procę strzelającą haclami, to po pewnym czasie osiągniesz wystarczającą wprawę. Możesz również zarzucać wędkę (klasyczna żyłka oraz haczyk z przynętą) lub konstruować proste sidła np. z kosza i patyka, do którego jest przywiązany sznurek. Jeżeli dobrze poszukasz, to będziesz mógł znaleźć miejsca gniazdowania ptaków. Jajko to jajko – nieważne czy kurze, czy przepiórcze, czy gołębie. Oczywiście ilość mięsa z nieszczęsnych wróbelków nie pozwoli ci się najeść, ale „rosołek” z kilku sztuk nie da ci też umrzeć z głodu.

Będąc w mieście, sprawdź również wszelkiej maści oczka i cieki wodne. Na duże ryby nie masz co liczyć, ale być może uda ci się złapać kiełbiki lub karaski. Nie gardź również żabami. W nadwodnych szuwarach możesz trafić na gniazda ptactwa wodnego. Pamiętaj również, że jadalne są korzenie popularnej pałki wodnej. Ich wydobycie jest dość kłopotliwe, ale jak już się uda, to po obraniu z dość grubej skórki możesz je ugotować niczym ziemniaki. (Oczywiście nie jedz pałki wodnej z jeziorka, które było miejscem zrzutu nieczystości z sąsiedniej fabryki).

Zwierzęta domowe

W ostateczności zwierzęta domowe również mogą posłużyć za pokarm. Jeżeli masz króliki lub świnki morskie, to zastanów się, czy warto je od razu zjadać. Być może uda ci się otworzyć hodowlę – rozmnażają się łatwo i co najważniejsze, niezwykle sprawnie przekształcają niejadalną dla nas trawę w nie najgorsze i zdrowe mięsko.

Dżdżownice

Każdy je widział. Najłatwiej je spotkać po obfitych deszczach. Radzimy zbierać te najmniej owłosione, ponieważ szczecinka wytworzona przez te pierścienice może uszkodzić nasz przewód pokarmowy. Jak je przyrządzić? Mocz dżdżownice przez 24 godziny w osolonej wodzie, po czym wyciśnij z nich ziemię. Alternatywnie możesz je przegłodzić lub karmić je przez jeden dzień zdrowymi liśćmi. Dżdżownice można utrzeć na papkę i przyrządzić z nich coś na kształt pasztetu.

Ślimaki

Szukaj ich pod liśćmi roślin. Najlepsze będą klasyczne winniczki, choć inne nasze rodzime gatunki też od biedy podejdą. Unikamy ślimaków bezskorupowych oraz wszelkich egzotycznie wyglądających ślimaków kolorowych. Jak je przyrządzić? Po złapaniu ślimaki należy przez przynajmniej dwa dni przegłodzić lub karmić świeżymi ziołami czy innymi jadalnymi liśćmi – np. sałaty. Następnie wrzuca się je do osolonej wrzącej wody. Przed zjedzeniem posolić i voilà – prosty przysmak kuchni francuskiej gotowy.

Mrówki i korniki

Korniki bytują w spróchniałych drzewach, zazwyczaj pod korą. Szukaj ich w parkach i podmiejskich lasach. Mrowiska czarnych mrówek można bez problemu znaleźć w mieście. Zarówno mrówki, jak i korniki wystarczy wrzucić do osolonego wrzątku i gotować przynajmniej 10 minut. Po tym czasie nadają się do spożycia – nie wcześniej, bo jedzenie surowych jest niebezpieczne. Pod żadnym pozorem nie zbieraj mrówek czerwonych.

Koniki polne

Złapiesz je bez problemu na pobliskiej łące lub w parku. Są świetnym źródłem białka i wielu witamin, podobno smakują jak kurczak. W krajach Azji Południowo-Wschodniej są przyrządzane na wiele różnych sposobów. Najprostsza metoda to umycie ich i usmażenie na patelni lub ugotowanie.

Larwy chrząszczy

Larwy chrząszczy są obleśne i mało smaczne, lecz z pewnością zawierają dużo białka i są dość pożywne. Znajdziesz je pod korą spróchniałych drzew. Trzeba pamiętać, że nie wolno zbierać larw, które jedzą padlinę lub znajdują się u spodu liści – mogą być trujące. W tym przypadku nawet jeden błąd może mieć dramatyczne konsekwencje – jak u sapera lub grzybiarza.

Kategorycznie nie wolno jeść takich owadów, jak: żółte biedronki, pająki, czerwone mrówki, osy i szerszenie, larwy zakopane w ziemi, owady żerujące na padlinie i bytujące na spodzie liści, gąsienice z włoskami, owady o jaskrawym ubarwieniu.

Bezpieczne ognisko

Kluczowym elementem zapewniającym przetrwanie w strefie totalnych zniszczeń będzie dostęp do ognia. Brzmi banalnie, ale bez ogniska nie przetrwasz zarówno w ruinach, jak i w trakcie dłuższego marszu do teoretycznie bezpiecznej strefy. Bez ognia nie przegotujesz wody ani tym bardziej nie przyrządzisz swojego „awaryjnego” jedzenia. O improwizowanej kuchni i sposobach ogrzewania pisaliśmy już we wcześniejszych rozdziałach. W tym miejscu skupmy się na sytuacji całkowicie awaryjnej, w której jedynym rozwiązaniem pozostaje zwykłe ognisko. W pierwszej kolejności pamiętaj, aby wybrać odpowiednie, bezpieczne miejsce. Upewnij się, że rozpalenie ognia nie ściągnie na ciebie uwagi przeciwnika – obecnie przy wykorzystaniu dronów wlatujących nawet kilkanaście kilometrów za linię frontu twoje ognisko może być uznane za obozowisko wojskowe. Zawsze staraj się wybierać miejsca jak najbardziej osłonięte nie tylko przed warunkami atmosferycznymi, ale także przed obserwacją i ewentualnymi skutkami ostrzału. Ognisko powinno być niewielkie, tak by było mało widoczne. Szczególnie nocą niedopuszczalne jest oświetlanie całej okolicy. Staraj się nie dymić. Nie jesteś na wakacyjnym biwaku. Nie wszyscy ludzie będą wobec ciebie przyjaźni, więc po co się demaskować – i to na duże odległości.

Wybierając miejsce na ognisko, staraj się schować nie tylko przed warunkami meteorologicznymi, lecz także przed ewentualną obserwacją. Ogień i dym skutecznie demaskują miejsce twojego położenia. Jest to szczególnie ważne w bezpośredniej strefie przyfrontowej. Pamiętaj o zabezpieczeniu przed zaprószeniem ognia. Uważaj również na swoje ubrania i ekwipunek – wiele współczesnych tkanin jest łatwopalnych

Dobrym rozwiązaniem będzie rozpalenie ogniska w pobliżu ściany (oczywiście wykonanej z materiałów niepalnych) lub muru, który odbije ciepło w twoją stronę. Jeśli wybrałeś miejsce w zniszczonym i opuszczonym budynku, zadbaj, by było ono przewiewne i zapewniało dobrą wentylację. Nigdy nie wybieraj miejsca na górce, tak by płonący materiał stoczył się na ciebie podczas snu, bo może cię dotkliwie poparzyć i uczynić szkody w ubraniu i ekwipunku. W warunkach miejskich nigdy nie rozpalaj ogniska przy opuszczonych stacjach paliw, w pobliżu uszkodzonych cystern oraz w miejscach, gdzie zapach wskazuje na ulatnianie się gazu lub środków chemicznych… Staraj się zawsze mieć co najmniej dwa niezależne przyrządy do rozpalenia ogniska. Dbaj o ich staranne zabezpieczenie przed zawilgoceniem, bo inaczej nici z całego przedsięwzięcia. Pamiętaj, że ogień odstrasza zwierzęta, między innymi szczury i zdziczałe głodne psy. Wykorzystaj maksymalnie fakt, że udało się rozpalić ognisko. Wysusz wszystkie wilgotne rzeczy, ugotuj coś, ogrzej się. Nie wiesz, kiedy nadarzy się następna okazja do siedzenia przy ogniu.

Szaber

Tematem tabu nieporuszanym w większości podręczników surwiwalu jest kwestia pozyskiwania niezbędnych do przetrwania przedmiotów. Naturalnym rozwiązaniem w zrujnowanym mieście jest zbieractwo – w ruinach przez dość długi czas będziesz w stanie znaleźć całą masę przydatnych przedmiotów i żywności (np. z domowych spiżarek). Dopuszczalne jest jedynie „pozyskanie” przedmiotów niezbędnych do przeżycia, takich jak: żywność, lekarstwa, odzież, koce itp. W tego typu sytuacji działasz w stanie wyższej konieczności, więc jesteś nie tylko chroniony prawnie, ale twoje postępowanie jest również w pełni uzasadnione moralnie. Pamiętaj jednak, że granica pomiędzy zabezpieczeniem podstawowych potrzeb a zwykłym szabrownictwem jest cienka i dość łatwa do przekroczenia. O ile zabranie, np. z rozbitego sklepu, ocalałych konserw czy też innej żywności jest zrozumiałe, o tyle już wyniesienie dóbr luksusowych czy np. sprzętu elektronicznego będzie podpadać pod łamanie prawa. To samo dotyczy sytuacji, w której przykładowy sklep został zbombardowany, a resztki towaru walają się po całej okolicy, jednak wszystkie sąsiednie sklepy nadal działają… W takim przypadku nie znajdujesz się w stanie wyższej konieczności, a swoimi działaniami pogłębiasz jedynie szkodę wyrządzoną właścicielowi.

Szabrowanie porzuconego majątku jest ostatecznością – gdy działają jeszcze struktury państwowe i dostępna jest pomoc humanitarna, pod żadnym pozorem nie angażuj się w taki proceder.

Przestępcy plądrujący porzucone lub zbombardowane domy podczas wszystkich konfliktów zbrojnych traktowani są wyjątkowo surowo – nie tylko przez oficjalne siły porządkowe. W pierwszych tygodniach wojny w Ukrainie dochodziło do licznych samosądów. Złapanych złodziei przywiązywano do słupów lub latarni, po czym bito po obnażonych częściach ciała. Bito mocno, bez litości. Część z nich nie przeżyła – cóż, noce były zimne…

Co jednak robić, jeśli znaleźliśmy się w szarej strefie, a plądrowanie porzuconego dobytku jest jedynym dostępnym sposobem zabezpieczenia naszych podstawowych potrzeb? Decydując się na wyprawę po żywność lub niezbędne rzeczy, musisz pamiętać o kilku podstawowych zasadach:

1. Przed wejściem do uszkodzonych budynków sprawdź ich stan. To, że jeszcze stoją, nie oznacza, że np. pod ciężarem człowieka nie zawalą się. Uważaj na wszystko, co może ci spaść na głowę (fragmenty gruzu) lub się pod tobą zarwać (osłabione pożarem podłogi).

2. Jeśli poruszasz się po budynkach, w których toczono walki, musisz być przygotowany na to, że mogą być one zaminowane. Uważaj na miny pułapki, niewybuchy, pozostawione granaty itp.

3. Największe szanse na znalezienie żywności masz w kuchniach. Zazwyczaj w szafkach można liczyć na jakieś makarony, kasze, cukier itp. Sprawdź również łazienki – oprócz środków czystości masz również szansę znaleźć pozostałości domowych apteczek.

4. Sprawdzaj również piwnice – jest dość duża szansa, że pozostały w nich domowe przetwory, ziemniaki itp.

5. Nie grzeb bez potrzeby w cudzych rzeczach – narażasz się na ryzyko natrafienia np. na minę pułapkę. Skup się tylko na tym, co niezbędne do przetrwania.

6. Nie ulegaj pokusie zabierania przedmiotów wartościowych. Po pierwsze i tak z nimi nic sensownego nie zrobisz – na cholerę ci telewizor czy konsola do gier w sytuacji, w której i tak nie ma prądu. Po drugie gdy np. wróci właściciel albo złapie cię patrol sąsiedzkiej samoobrony, to z paczki makaronu i słoika z kiszonymi ogórkami będziesz mógł się sensownie wytłumaczyć. A ze szkatułki z biżuterią już nie…

Ogólną zasadą jest nieobciążanie się zbytecznym „dobytkiem”. Pozyskiwanie, przenoszenie i ochrona takiego majątku będą odciągać cię od znacznie ważniejszych spraw. Pamiętaj również, że wojna zawsze się kiedyś skończy – nawet po wielu latach może się okazać, że trafisz na prawowitych właścicieli przedmiotów, które „znalazłeś” w krytycznych dniach… Pół biedy, jeżeli ograniczą się wówczas do środków prawnych.

Zagrożenie chorobami – podstawowe zasady higieny

Higiena osobista

W momencie, w którym znalazłeś się w strefie totalnych zniszczeń, w pierwszej kolejności musisz zadbać o utrzymanie elementarnej czystości. Codziennie przemywaj miejsca intymne, pachy, stopy. Są to miejsca, w których zbiera się najwięcej zarazków i tam najszybciej wdają się wszelakie infekcje prowadzące do wielu groźnych chorób. Jeśli nie masz dostępu do wody, to wykorzystuj nawilżone chusteczki dla niemowląt lub po prostu zmoczoną szmatkę. Zawsze starannie się podcieraj – gdy brak możliwości normalnego umycia się, odparzenia miejsc intymnych są ostatnią rzeczą, która chciałbyś, żeby ci się przytrafiła. Skończył ci się papier toaletowy? Wykorzystaj dowolny kawałek celulozy. Zwykła gazeta będzie najlepsza. Trafił ci się „śliski” folderek reklamowy – zmiękcz go poprzez gniecenie i rozprostowywanie, tak żeby stał się przynajmniej trochę chłonny. Dobrym pomysłem będzie również pocięcie na kawałki starego prześcieradła lub innej tkaniny. Dbaj też o drugą stronę układu pokarmowego. Każdego dnia przepłukuj jamę ustną. Nawet jeśli nie masz szczoteczki, to przynajmniej raz na dobę przetrzyj zęby kawałkiem zwykłej czystej szmatki. Przy pomocy wykałaczek lub zaimprowizowanych patyczków regularnie usuwaj spomiędzy zębów resztki pożywienia.

Jednym z największych zagrożeń będą choroby brudnych rąk: wszelkiej maści zakażenia pokarmowe, wirusowe zapalenie wątroby typu A, salmonelloza i wiele, wiele innych. Banalne częste mycie rąk (zwłaszcza przed posiłkami czy każdym kontaktem z żywnością) jest w stanie uratować cię przed bardzo poważnymi w skutkach przypadłościami. Nie musisz mieć superodkażaczy – woda i zwykłe gospodarcze mydło będą wystarczające. Najważniejsze, żebyś wyrobił w sobie nawyk mycia rąk oraz skrupulatnie pilnował domowników lub współtowarzyszy (co z tego, że sam będziesz „czyściochem”, jeżeli dostaniesz posiłek zrobiony przez „brudasa”).

Obowiązkowo dbaj o czystość naczyń, sztućców i pojemników, które mają styczność z żywnością. Niedopuszczalne jest spożywanie posiłków np. z brudnej menażki. Resztki niedomytego tłuszczu bardzo szybko jełczeją i stają się doskonała pożywką dla groźnych bakterii. W najlepszym wypadku wszystko skończy się kilkudniowymi problemami żołądkowymi – w najgorszym podłapiesz chorobę, która w warunkach wojennych będzie po prostu śmiertelna. Jeżeli nie masz jak umyć naczyń, to staraj się czyścić je przy pomocy piasku – wyszorujesz w ten sposób wszelkie niewidoczne dla oka złogi tłuszczu. Następnie tak czyszczone naczynie musisz wyparzyć. Nie będzie to tak skuteczne jak normalnie mycie w ciepłej wodzie z płynem, ale przy zachowaniu odpowiedniej staranności na pewno pomoże. W takiej sytuacji wygodnym, choć tymczasowym rozwiązaniem będzie również korzystanie z naczyń jednorazowych.

Pamiętaj – dbanie o higienę osobistą nie tylko chroni twoje zdrowie, ale też znacząco podnosi morale. To naprawdę ważne!

Utrzymanie standardów sanitarnych

W normalnie funkcjonującym mieście nie zwracamy uwagi na kwestie utrzymywania odpowiednich standardów sanitarnych. Wszystko wydaje nam się naturalnym porządkiem rzeczy – po prostu jest czysto, bo tak. Świadomość skali problemów związanych z podtrzymaniem elementarnej higieny zaczynamy rozumieć dopiero w trakcie awarii kanalizacji lub strajku MPO. Pamiętaj, że w warunkach wojny nie będą kursowały śmieciarki… Co gorsza mogą też przestać funkcjonować wodociągi i kanalizacja. Co zatem zrobić w takiej sytuacji?

Odchody ludzkie

Organizm ludzki produkuje każdego dnia sporą ilość odchodów. O ile jesteś samotnym wędrowcem zwiedzającym odludną puszczę, to nie ma większego problemu – przyroda doskonale poradzi sobie ze śladami twojej bytności. Problem zaczyna się w przypadku większych skupisk ludzkich.

W pierwszej kolejności rozważmy sytuację, w której przestała działać kanalizacja miejska – nie jest to wbrew pozorom niemożliwe. Stare systemy kanalizacyjne budowane w XIX i na początku XX wieku zazwyczaj działały na zasadzie grawitacyjnej, ale w wielu nowszych konstrukcjach kluczową rolę odgrywają zasilane prądem przepompownie ścieków, które zazwyczaj tłoczą „urobek” do oczyszczalni. Pół biedy, jeśli system posiada awaryjne grawitacyjne rury zrzutowe. Zdarzają się jednak obszary, gdzie zrzut ścieków znajduje się powyżej poziomu kanalizacji. Co wtedy? Jedynym wyjściem jest wprowadzenie ścisłego zakazu korzystania z urządzeń sanitarnych na danym obszarze. W momencie zapchania rur woda spuszczana z wyższych kondygnacji będzie po prostu wybijać na parterze. W utrzymaniu dyscypliny doskonale pomoże sąsiedzka samoobrona, która wytłumaczy opornym, że zalewanie sąsiadów własnymi odchodami jest złym pomysłem…

Gdzieś trzeba jednak się załatwiać (opróżniać nocniki lub wiaderka), a przysłowiowych „toi toiów” nikt nie podwiezie. W takiej sytuacji najrozsądniejszym rozwiązaniem jest wykopanie porządnej latryny. To, czy będzie na niej stać klasyczna sławojka, czy też konstrukcja ograniczy się do żerdki do siedzenia, nie ma większego znaczenia. Liczy się głębokość i pojemność. Sam dół powinien mieć około 2 m głębokości (głębsze wykopy grożą zawaleniem i są po prostu niebezpieczne). Dla kilkuosobowej rodziny wystarczy dół o szerokości 1 na 1,5 m. Dla większej grupy warto rozważyć wykopanie długiego na kilka metrów rowu, nad którym ustawi się wieloosobowe siedzisko z długich desek lub po prostu ściętego pnia drzewa (drzew iglastych nie korujemy, bo się można przylepić wiadomą częścią ciała do żywicy). Latryna tego typu nie jest oczywiście idealna, ale pozwala „obsłużyć” duże ilości osób. Dla zachowania higieny warstwę odchodów należy regularnie przysypywać piachem (minimum 2 razy na dzień) oraz w miarę możliwości środkami odkażającymi (np. wapnem chlorowanym). Zapobiegnie to zlatywaniu się much i innych owadów oraz nieco poprawi sytuację z przykrym zapachem. Po zapełnieniu latryny mniej więcej do połowy objętości należy ją zakopać, a naszą „nadbudówkę” przenieść nad świeży dół. Przy wyjściu z latryny warto zorganizować miejsce do mycia rąk – wystarczy zwykłe mydło i nawet kilka plastikowych butelek z wodą.

Gdy zdecydowaliście się na budowę latryny, musicie wspólnie dbać o jej należyty stan. Bezwzględnie należy również egzekwować obowiązek jej wykorzystywania. Nie wolno tolerować żadnego srania po krzakach i lania po kątach. Uwierz: nawet kilka wyłamujących się osób może nieodpowiedzialnym zachowaniem ściągnąć na was śmiertelne zagrożenie bardzo nieprzyjemnymi do umierania chorobami!

Opisana powyżej sytuacja ze wspólną latryną, ustawioną np. na trawniku między blokami, nie jest najgorszą opcją. Może się zdarzyć, że będziesz musiał bytować w totalnych ruinach, ale ze względu na intensywność ostrzałów nie będziesz mógł opuścić budynku. Co zatem wtedy robić?

Jeżeli nie masz możliwości wykopania latryny, to załatwiaj się na wybranym obszarze oddalonym o co najmniej kilkadziesiąt metrów od twojego schronienia. Po każdym wypróżnieniu starannie zakopuj to, co po sobie pozostawiłeś. Jeżeli masz saperkę lub inną łopatę, to zrób najpierw dołek, a potem go zasyp. Jeśli nie masz czym kopać, to przynajmniej zgarnij trochę ziemi. Pamiętaj, że twoim celem nie jest estetyka, tylko zabezpieczenie odchodów przed muchami i innymi owadami, które będą mogły przenosić zarazki np. na twoje pożywienie.

Jeśli utknąłeś np. w ostrzeliwanym budynku, to wybierz do celów sanitarnych jedno z pomieszczeń oddalonych od twojego stałego miejsca przebywania. Zorganizuj wiaderko lub inne naczynie z pokrywą (może być duży garnek). Gdy już zrobisz co musisz, postaraj się wynieść odchody na zewnątrz. Gdy będzie to np. zbyt niebezpieczne, będziesz musiał paskudzić wewnątrz pomieszczeń. „Minowanie” terenu rozpocznij od najdalszego kąta, tak żebyś później nie musiał się przedzierać przez to, co zostawiłeś wcześniej. Postaraj się zorganizować wiaderko z ziemią, tak by móc przysypywać odchody co najmniej kilkucentymetrową warstwą.

Śmieci

Bardzo podobny problem powstaje ze śmieciami. Trudności z ich wywozem mogą się pojawiać nawet w niezniszczonych miastach. Dopóki działają lokalne władze, to w mniej lub bardziej zorganizowany sposób będą się starały o zabezpieczenie wywozu odpadów lub przynajmniej stworzenie większych i jako tako zabezpieczonych miejsc składowania bezpośrednio w twojej okolicy. Co jednak zrobić w sytuacji, w której nie ma już żadnej administracji i jesteś zdany wyłącznie na siebie? Odpowiedź jest prosta – samodzielnie musisz wybudować swój śmietnik. Najprościej będzie wykopać dół i przygotować choćby najprostsze jego przykrycie. Do dołu będziesz mógł wrzucać wszelkie swoje odpady bezpośrednio niezwiązane z jedzeniem. Zapamiętaj – resztki pokarmów lub zepsutą żywność musisz zakopywać. Pozostawienie jej np. w niezabezpieczonym dole sprawi, że natychmiast zlecą się do niej muchy, szczury oraz bezpańskie psy. A tego za wszelką cenę chcielibyśmy uniknąć.

Zagrożenie ze strony zwierząt

Z punktu widzenia przetrwania największe zagrożenie będą stanowiły szczury, które w miejskich ruinach znajdą świetne warunki do bytowania i rozmnażania się. Pokarmu (przysypane gruzami domowe spiżarki, ciała poległych) wystarczy im na tyle, żeby mogły rozmnożyć się do rozmiarów niebezpiecznej plagi. O ile w czasach pokoju nawet duży wzrost populacji udaje się dzięki odpowiednim zabiegom deratyzacyjnym dość szybko ograniczać, o tyle w trakcie wojny po prostu nikt nie będzie tego robić w zorganizowany i skuteczny sposób. Dlaczego szczury są tak niebezpieczne? Po pierwsze roznoszą niezwykle groźne choroby i inne pasożyty, takie jak pchły. Przyczyną zarazy mogą być również szczurze odchody. Po drugie szczury są niezwykle skutecznym konkurentem do ograniczonych zasobów żywnościowych – jeżeli udało ci cię zrobić choćby minimalne zapasy, to obowiązkowo zabezpiecz je przed szczurami. Zwykłe opakowania, pudełka z mocnego plastiku, a nawet solidne drewniane skrzynie zazwyczaj nie wystarczają – szczurze ząbki są zbyt mocne. Jeżeli udało ci się znaleźć mocne szklane słoiki lub szczelnie zamykane metalowe puszki, wówczas twoje szanse na wygraną nieco wzrastają. Nigdy nie zostawiaj swoich zapasów na podłodze ani w miejscach łatwo dostępnych, takich jak szafki itp. Awaryjnym sposobem, znacząco utrudniającym szczurzą robotę, jest podwieszanie zapasów na przymocowanych do sufitu linkach. Ostatnim zagrożeniem ze strony szczurów jest możliwość napadu z ich strony. W czasach pokoju przypadki pogryzienia przez szczury są niezwykle rzadkie, jednak przy zetknięciu się z dużą ich liczbą w sytuacji kryzysowej możemy spodziewać się najgorszego. Szczególnie zagrożone będą dzieci.

Co zatem robić? Po pierwsze zabezpieczać swoje zapasy oraz utrzymywać porządek, tak żeby zapach pożywienia nie przyciągał gryzoni. Szczególnie ważne będzie tu zakopywanie odpadków i resztek niezjedzonej żywności. Po drugie warto uszczelnić wszystkie trasy, którymi szczury mogłyby się przedostawać do zajmowanych przez nas pomieszczeń. Po trzecie – jeżeli tylko możesz, zabijaj każdego napotkanego gryzonia. Wojny w ten sposób oczywiście nie wygrasz, ale przynajmniej masz szansę na zminimalizowanie własnych strat. Czwartym sposobem jest załatwienie kota – w tym miejscu warto wspomnieć historię oblężonego Leningradu i tzw. miauczącego eszelonu. Wkrótce po przełamaniu blokady do miasta przywieziono cały pociąg towarowy kotów wyłapanych w Moskwie i innych miastach centralnej Rosji. Miejscowe leningradzkie koty zostały bowiem po prostu zjedzone przez głodujących mieszkańców. Dopiero odnowienie kociej populacji pomogło choć częściowo opanować sytuację.

Na terenach objętych walkami duże zagrożenie będą stanowiły również bezpańskie psy, zwłaszcza te, które zbiły się w watahę. Po kilku tygodniach zdziczenia nawet sympatyczne i niegdyś łagodne kundelki przekształcą się w niezwykle niebezpiecznych łowców. Najpoważniejszy problem pojawi się w momencie, gdy psy spróbują ludzkiego mięsa – np. ciał poległych żołnierzy. Niestety w takiej sytuacji pies będzie stanowić śmiertelne zagrożenie, a jedyną rozsądną decyzją będzie jego humanitarne uśmiercenie.

Jeżeli w twojej okolicy pojawiły się watahy wygłodniałych psów, zwiększ swoją ochronę. Nie wychodź w teren bez broni – od biedy może to być nawet długi drewniany kij. Szczególnie pilnuj dzieci. Gdy atakuje cię wygłodniały pies, nie miej sentymentów. Nawet jeżeli ty go odgonisz, to za chwilę będzie mógł zagryźć np. bezbronne dziecko. W przypadku napadu całej watahy postaraj się zabić lub poważnie zranić najbardziej agresywne osobniki – reszta zazwyczaj w takim momencie odpuszcza. Jeżeli doszło już do kontaktu fizycznego ze zwierzęciem, nie daj się przewrócić. Jeśli upadłeś, przyjmij pozycję „żółwia” – przykulony osłaniasz złożonymi na karku rękoma swoją szyję. Głośno krzycz – może ktoś pośpieszy ci z pomocą.

Postępowanie z ciałami ofiar wojny

Śmierć nie jest problemem, o którym chcemy myśleć w czasach pokoju. Przywykliśmy do tego, że wszystkimi sprawami związanymi z pochówkami zajmują się specjaliści. Niestety w trakcie działań wojennych, gdy ofiar jest niezwykle dużo, a służby komunalne nie działają, wielce prawdopodobne jest, że to my będziemy musieli się zająć grzebaniem zmarłych – nawet nie ze względu na szacunek i panujące obyczaje, ale z powodów naszego własnego bezpieczeństwa. Ciało człowieka już po kilku godzinach od śmierci zaczyna się rozkładać. Podczas letnich upałów kilkunastogodzinny trup zmienia się w bardzo groźną „bombę biologiczną” powodującą ogromne zagrożenie sanitarne. Odór rozkładających się ciał jest niezwykle intensywny i odrażający nie bez powodu – natura ostrzega nas w ten sposób przed niebezpieczeństwem. Co zatem zrobić, jeśli znaleźliśmy się w okolicy usianej ciałami, których nikt nie chce zbierać? Najprostszym rozwiązaniem jest opuszczenie zagrożonego miejsca. Prędzej czy później uprzątnięciem terenu i pochówkiem zajmą się wyspecjalizowane służby lub oddziały wojskowe wyposażone w odpowiedni sprzęt ochronny. Pamiętaj – jeżeli nie masz odpowiedniego zabezpieczenia, nie ruszaj rozkładających się ciał. Nie ściągaj z nich również odzieży ani elementów wyposażenia. I tak ci się nie przydadzą, gdyż będą przesączone tzw. trupim jadem – niezwykle groźną toksyną powstającą podczas rozkładu zwłok. W jaki sposób należy zatem postąpić? Najprościej będzie nakryć ciała folią lub tkaniną, tak żeby zabezpieczyć je (i siebie też) przed muchami. Można je również częściowo przysypać ziemią lub obłożyć kamieniami/gruzem, tak by uniemożliwić dostęp zwierzętom.

Co zrobić jednak, gdy zginęła bliska ci osoba, a masz świadomość, że w najbliższym czasie nikt nie pomoże w zorganizowaniu pochówku? Cóż – jedynym wyjściem pozostaje samodzielne przygotowanie tymczasowej mogiły. Ze względów sanitarnych powinna mieć przynajmniej 1,5 m głębokości, jednak bardzo często nie będzie ani czasu, ani sił na tak intensywne kopanie. Po prostu wykop, ile możesz, a samą mogiłę z wierzchu zabezpiecz kamieniami lub gruzem. W miarę możliwości oznacz ją prowizorycznym krzyżem i tabliczką z zapisanymi danymi pochowanej osoby. Niestety tabliczki tego typu są nietrwałe – równolegle niezbędną informację możesz spisać na kartce, którą ukryjesz w plastikowej butelce zakopanej razem z ciałem.

Ostatnia rzecz, którą chcieliśmy poruszyć w tym smutnym, ale potrzebnym podrozdziale, dotyczy moralności. Będąc na wojnie, prędzej czy później i tak spotkasz się z jej ofiarami. Nie ulegaj pokusie odbierania im ich rzeczy osobistych – zegarków, biżuterii… Tobie one szczęścia nie przyniosą (gwarantowane doświadczeniem wszelkich wojen), a zabitemu i jego rodzinie wbrew pozorom mogą się jeszcze przydać, np. pomóc w późniejszej identyfikacji. W przypadku napotkania poległych żołnierzy dopuszczalne jest jedynie zabranie broni, amunicji i przedmiotów niebezpiecznych (np. granaty), które mogłyby stanowić zagrożenie w przyszłości.

Kwestia godnego pochówku ofiar wojny jest miarą naszego człowieczeństwa. Nawet żołnierzom wroga należy zapewnić skromny pochówek – np. w postaci tzw. brackiej mogiły, którą również trzeba odpowiednio oznaczyć.

Rozdział VI

Broń masowego rażenia

Niniejszy rozdział stanowi jedynie skrótowy i uproszczony zarys niezwykle szerokiego zagadnienia, jakim jest ochrona przed bronią masowego rażenia. Wszystkim szerzej zainteresowanym tematyką polecamy sięgnięcie do ogólnodostępnych instrukcji obrony cywilnej lub przynajmniej do starych dobrych podręczników do przysposobienia obronnego. Skupmy się jednak na kilku najważniejszych poradach.

Broń masowego rażenia – ABC

Według definicji broń masowego rażenia jest współczesnym środkiem walki stosowanym do niszczenia siły żywej i częściowo sprzętu bojowego przeciwnika na masową skalę na wielkich obszarach. Wyróżnia się trzy podstawowe typy: atomową, biologiczną i chemiczną, stąd też popularny skrót ABC. Niestety żyjemy w czasach, w których groźba użycia broni masowego rażenia jest nadal realna. Warto zatem przyswoić sobie chociażby minimalną wiedzę na temat zasad działania poszczególnych typów broni.

Broń atomowa

W chwili obecnej stanowi największe potencjalne zagrożenie dla ludności cywilnej. Podczas wybuchu ładunku jądrowego na człowieka działa kilka czynników rażących: promieniowanie świetne i cieplne (rozbłysk porównywalny ze słońcem), fala uderzeniowa, impuls elektromagnetyczny oraz promieniowane jonizujące. Ładunki jądrowe mogą być zróżnicowane – od niewielkich głowic oddziałujących na wybrane obiekty (tzw. taktyczna broń jądrowa) aż po potężne ładunki mogące ścierać z powierzchni ziemi całe miasta (tzw. strategiczna broń jądrowa).

Broń biologiczna

Zazwyczaj występuje w postaci aerozoli lub innych zawiesin zawierających niezwykle zjadliwe bakterie lub wirusy. Zarazki mogą być również rozpowszechniane przez zakażone zwierzęta. W zależności od potrzeb jako broń mogą być wykorzystywane patogeny wywołujące choroby śmiertelne (np. wąglik) lub takie, które czasowo sparaliżują społeczeństwo i system zdrowotny przeciwnika (np. grypa). Ryzyko zastosowania tego typu uzbrojenia w klasycznym konflikcie zbrojnym jest raczej niewielkie, jednak musimy pamiętać o zagrożeniu, chociażby ze względu na różnorakie pomysły organizacji terrorystycznych lub banalne uszkodzenia laboratoriów badawczych.

Broń chemiczna

Jest pierwszą masowo wykorzystywaną bronią masowego rażenia. W czasie I wojny światowej pochłonęła dziesiątki tysięcy ofiar śmiertelnych, a kilkaset tysięcy osób odniosło poważne obrażenia. Broń chemiczna dzieli się na trzy podstawowe kategorie[8]: bojowe środki duszące (np. fosgen), bojowe środki parzące (np. iperyt) oraz paralityczno-drgawkowe (np. sarin). Każda z nich ma nieco inny mechanizm działania. Różnią się także trwałością oraz sposobem rozprzestrzeniania się na skażonym terenie. Obecnie użycie broni chemicznej jest mało prawdopodobne, ale należy pamiętać, że nadal istnieją spore zapasy tych przerażających substancji.

Tak jak już pisaliśmy, na chwilę obecną użycie broni masowego rażenia na szeroką skalę jest mało prawdopodobne, jednak musimy pamiętać, że jeszcze niespełna rok temu mało prawdopodobna wydawała nam się pełnoskalowa wojna w środku Europy. Tak więc chcąc nie chcąc, warto zdobyć choćby podstawową wiedzę na temat sposobów zabezpieczania się przed skutkami użycia broni ABC.

Środki ochrony indywidualnej

Maski przeciwgazowe

Podstawowym środkiem chroniącym nasze drogi oddechowe jest filtracyjna maska przeciwgazowa. Zapewnia ona ochronę przed bojowymi środkami trującymi, trującymi dymami oraz pyłem radioaktywnym. Głównym elementem maski jest filtropochłaniacz. Zazwyczaj składa się on z dwóch podstawowych elementów – filtra przeciwdymowego, który pochłania pył oraz stosunkowo duże cząsteczki dymów, i warstwy węgla aktywowanego, który wychwytuje mniejsze cząsteczki gazów trujących. Pamiętaj, że maska przeciwgazowa nie chroni przed tlenkiem węgla[9] ani tym bardziej przed brakiem tlenu w atmosferze! Uwzględnij ten fakt, zwłaszcza w razie pożaru – maska ochroni cię przed gryzącym dymem, ale w starciu z czadem nie masz szans.

Idea wykorzystania maski przeciwgazowej polega na tym, by dać ci czas na jak najszybsze opuszczenie skażonego terenu. Każdy filtr po jakimś czasie się zapcha, a po nawet krótkim kontakcie ze środkami trującymi lub pyłem radioaktywnym nie będzie się nadawać do ponownego użytku.

Decydując się na zakup maski przeciwgazowej, musisz w pierwszej kolejności sprawdzić jej stan techniczny oraz dobrać odpowiedni rozmiar, tak by ściśle przylegała do twojej twarzy. Przećwicz również jej zakładanie i noszenie. Obowiązkowo zadbaj o zapas filtropochłaniaczy. Sytuacja, w której masz jeden pochłaniacz, np. wykorzystywany podczas ćwiczeń, jest niedopuszczalna. Po jego „rozpieczętowaniu” i nawet jednorazowym ćwiczebnym wykorzystaniu rozpocznie się proces jego degradacji – nawet jeśli do końca terminu ważności pozostanie jeszcze kilka lat. Po prostu wilgoć z powietrza dostanie się do środka i powoli, acz sukcesywnie będzie wpływać na jego powolny rozkład. Pierwszym objawem, który odczujesz, będzie wzrost oporu podczas oddychania. Filtr tego typu możesz oczywiście trzymać w celach szkoleniowych i wykorzystywać podczas ćwiczeń, jednak w sytuacji realnego zagrożenia będziesz musiał użyć nowych, fabrycznie zapakowanych filtrów.

Uwaga – nigdy nie wykorzystuj filtrów z masek przeciwgazowych do oczyszczania wody!
Niestety wielu niedouczonych „specjalistów” od surwiwalu podaje, że filtropochłaniacze doskonale oczyszczają zabrudzoną wodę. Nic bardziej mylnego. Faktycznie w pochłaniaczach znajduje się węgiel aktywowany, jednak jest on wzbogacony o substancje chemiczne, których celem jest wejście w reakcję z bojowymi środkami trującymi. Najczęściej są to bardzo trujące związki metali ciężkich, które przedostają się do filtrowanej wody. Jej późniejsze spożycie wiąże się z poważnym uszkodzeniem nerek i wątroby. Za rozpowszechnianie tego typu porad powinno pociągać się do odpowiedzialności karnej!

Maski przeciwgazowe z demobilu

Obecnie na rynku cywilnym powszechnie dostępne są maski przeciwgazowe z demobilu. Większość uczciwych sprzedawców zgodnie z prawdą pisze, że gwarantowany przez producenta termin ich przydatności do użycia minął dawno temu, a sama maska ma wartość jedynie kolekcjonerską… Czy faktycznie są one bezużyteczne? Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Tak naprawdę wszystko zależy od stanu ich zachowania oraz warunków, w jakich były przechowywane.

Największym wrogiem masek przeciwgazowych (ale i całego sprzętu wojskowego) jest wilgoć. W pierwszej kolejności zwróć uwagę na stan pochłaniaczy. Nie mogą być pordzewiałe, wgniecione lub uszkodzone. Najlepiej, by były szczelnie zamknięte w oryginalnych jednorazowych opakowaniach (maski MP-4, MP-5) lub miały nienaruszone fabryczne plomby na pochłaniaczach (maski MC-1 oraz popularne słoniki). Jeżeli pochłaniacze są sprzedawane luzem lub bez korków – zrezygnuj z ich zakupu. Swobodny dostęp powietrza sprawił, że najprawdopodobniej zawilgotniały na tyle, że poważnie straciły na właściwościach ochronnych, ale też po prostu ciężko będzie przez nie oddychać.

Maska SzM-41M, popularnie nazywana „słoniem”, była produkowana do końca lat 80. XX wieku. Niestety z racji wieku i naturalnego starzenia się gumy większość sprzedawanych egzemplarzy ma wartość jedynie kolekcjonerską, choć można również trafić egzemplarze przyzwoicie zachowane

Maska MP-4 była produkowana do lat 90. XX wieku. Decydując się na jej zakup, zwróć uwagę na to, aby pochłaniacze znajdowały się w oryginalnym hermetycznym opakowaniu

Maska MP-5 znajdująca się obecnie na wyposażeniu Wojska Polskiego

Jeżeli pochłaniacze są w porządku, to w dalszej kolejności zwróć uwagę na stan zachowania części twarzowej. W przypadku popularnych, choć dość archaicznych „słoników” kluczowym kryterium jest jakość gumy. Niestety w wielu przypadkach jest ona sparciała na tyle, że przy próbie rozciągania po prostu pęka. Jeśli guma ma widoczne przebarwienia lub rozwarstwienia, to możesz być pewien, że przy dłuższym użytkowaniu maska tego typu zawiedzie w najmniej odpowiednim momencie. W przypadku masek MC-1 i MP-4 zepsuciu najczęściej ulegają paski mocujące maskę do głowy. Nawet jeśli jeden z nich stracił elastyczność, nie będziesz jej w stanie szczelnie dopasować do twarzy. W przypadku zaś nowszych masek typu MP-5 również zwróć uwagę na paski mocujące i jakość części twarzowej. Dość powszechnym mankamentem są w tym modelu przebarwienia wykonanej z tworzywa szybki. Nie wpływają one co prawda na walory ochronne, ale w skrajnych przypadkach mogą w znaczący sposób utrudniać sprawne funkcjonowanie.

Ostatnią rzeczą, na którą należy zwrócić uwagę, jest stan zaworów oddechowych. Często nawet dobrze zachowane maski mogą mieć niesprawne lub zdekompletowane zawory.

Jeśli sprawdziłeś wszystkie elementy i uznałeś, że nie odbiegają one od stanu fabrycznego, to wówczas możesz taką maskę nabyć. Oczywiście nie da ci ona pełnego zabezpieczenia gwarantowanego przez nowoczesne i nieprzeterminowane konstrukcje, jednak w krytycznej sytuacji lepiej mieć starą maskę, niż nie mieć żadnej ochrony.

Improwizowana ochrona dróg oddechowych

Gdy nie dysponujesz profesjonalną maską przeciwgazową (szanse na to, że jako przeciętny obywatel otrzymasz ją np. z zasobów obrony cywilnej, są minimalne), to jedynym sposobem ochrony pozostaje sięgnięcie po domowe sposoby. Oczywiście szmatki lub maseczki przeciwpyłowe w żaden sposób nie uchronią cię przed gazami bojowymi, jednak znacząco mogą ograniczyć wdychanie pyłu radioaktywnego i innych niepożądanych substancji – np. biologicznych. Po okresie pandemii COVID-19 wielu osobom pozostały w domach dość spore zapasy różnego rodzaju maseczek. Najlepsze będą droższe maski o klasie FFP3 lub FFP2. W teorii powinny dość dobrze sprawdzić się w ochronie przed pyłem. Jeśli ich nie masz, to minimalne zabezpieczenie zapewni ci zwykła maseczka chirurgiczna lub nawet złożona w kilka warstw chusta, którą dodatkowo możesz nasączyć wodą. Jeżeli będziesz zmuszony do działania w warunkach np. opadu promieniotwórczego, pamiętaj o częstej zmianie maseczek. Zużyte traktuj jako wyjątkowo niebezpieczny odpad radioaktywny! To właśnie na nich zatrzymało się to, co mogło trafić do twoich dróg oddechowych.

Odzież ochronna

Kombinezony ochronne OP-1 i L-2

Przez wiele dziesięcioleci jedynymi dostępnymi w naszym kraju środkami ochronnymi tego typu były doskonale znane chociażby z lekcji przysposobienia obronnego OP-1 (gumowany płaszcz i połączone z butami nogawki) oraz jednoczęściowe kombinezony typu L-2. Obecnie bez większych przeszkód można je nabyć na rynku cywilnym. Oba wymienione rodzaje odzieży wykonane są z gumowanej tkaniny, która zapewnia całkowitą (przynajmniej w teorii) izolację od środowiska zewnętrznego. Ich niewątpliwą zaletą była duża wytrzymałość oraz wielorazowość użytku. Wadą – stosunkowo duża masa oraz brak możliwości odprowadzania na zewnątrz wilgoci i nadmiaru ciepła produkowanego przez ludzkie ciało. Decydując się na zakup tego typu odzieży, należy wybrać odpowiedni dla siebie rozmiar (od 1 do 3) oraz zwrócić uwagę na kompletność wyposażenia, w którym powinny znaleźć się gumowe rękawice ochronne. Po zakupie obowiązkowo należy przećwiczyć zakładanie odzieży.

Uwaga – ze względu na sposób zapinania odzież tego typu nigdy nie będzie stuprocentowo szczelna. Dotyczy to zwłaszcza dwuczęściowego OP-1. Na szczęście nie o to tutaj chodzi. Głównym celem odzieży tego typu jest zatrzymanie na sobie środków trujących lub pyłu radioaktywnego i ich późniejsze łatwe zmycie.

Z punktu widzenia przeciętnego cywila, który nie jest fanatykiem militariów, znacznie praktyczniejszy będzie stary OP-1 (bardzo chętnie wykorzystywany przez wędkarzy), gdyż można go wykorzystywać zarówno jako płaszcz przeciwdeszczowy, jak i w charakterze woderów.

W przypadku zastosowania broni masowego rażenia nawet stary, pochodzący z demobilu (ale sprawny) sprzęt znacząco zwiększa twoje szanse na przeżycie. Na fotografii widoczna odzież ochronna OP-1

Odzież filtracyjna

Najnowszym osiągnięciem technicznym trafiającym obecnie na wyposażenie wojska jest jednorazowa odzież filtracyjna. Dzięki zastosowaniu specjalnych materiałów absorbuje ona środki trujące, jednocześnie zaś umożliwia „oddychanie”, czyli odprowadzanie nadmiaru wilgoci. Jest to szczególnie ważne przy wyższych temperaturach. Niestety jest ona jednorazowa. Po wyjęciu z hermetycznego opakowania zaczyna tracić właściwości ochronne[10]. Obecnie na rynku cywilnym można dostać (najczęściej na aukcjach internetowych) odzież tego typu, jednak jest ona sprzedawana już po rozpakowaniu. Jeżeli poważnie myślisz o kompletowaniu swojego ekwipunku, to odradzamy tego typu zakupy. Po prostu szkoda pieniędzy.

Improwizowana odzież ochronna

Gdy nie dysponujesz profesjonalnymi środkami ochrony, jedynym wyjściem będzie użycie cywilnych płaszczy przeciwdeszczowych lub nawet foliowych narzutek. Pamiętaj, że twoim głównym celem jest niedopuszczenie do kontaktu substancji trujących lub radioaktywnych z twoją skórą i odzieżą. Zwykłe kalosze, gumowe rękawiczki i płaszcz przeciwdeszczowy oczywiście nie będą tak skuteczne jak produkty fabryczne, ale i tak będą o niebo lepsze od zwykłych ubrań.

Broń atomowa – co zrobić, jeżeli przeżyłeś wybuch

Odpowiedź na zawarte w tytule podrozdziału pytanie nie jest jednoznaczna ani tym bardziej jasno określona. Prawda jest taka, że od czasów Hiroszimy i Nagasaki broń atomowa nie była bojowo wykorzystywana przeciwko realnemu przeciwnikowi, a wszelkie instrukcje postępowania zostały opracowane na podstawie testów poligonowych, masowo przeprowadzanych w latach 40. i 50. XX wieku.

Pierwszą rzeczą, którą musisz sobie uświadomić, jest to, że bomba bombie nierówna. W powszechnej świadomości eksplozja atomowa oznacza totalną apokalipsę i „wyparowanie” całego miasta. „I tak w razie czego zginę, więc czym mam się martwić…” Niestety to tak nie działa. Masz całkiem spore szanse na przeżycie, a co za tym idzie – na konieczność stawienia czoła skutkom eksplozji. Pamiętaj, że strefa największych zniszczeń rzadko kiedy przekracza kilka kilometrów od epicentrum wybuchu. Rozległe zniszczenia japońskich miast w 1945 roku wynikały z faktu, że składały się one głównie z lekkiej drewnianej zabudowy. Nieliczne murowane budynki ocalały niemalże nietknięte nawet w dość małej odległości od miejsca eksplozji. Co zatem zrobić, jeżeli znalazłeś się w odległości, która umożliwiła ci przeżycie?

Zacznijmy od samego początku. Gdy zauważyłeś gigantyczny rozbłysk na horyzoncie, to nie patrz w jego stronę – najprawdopodobniej oślepniesz! W miarę możliwości wskocz za najbliższe ukrycie (rów, ściana, krawężnik). Jeżeli znajdujesz się na otwartej przestrzeni bez osłon, to szczerze współczujemy. W takiej sytuacji możesz jedynie zalec na ziemi nogami w kierunku wybuchu i starać się maksymalnie osłonić odkryte części ciała, tak by uniknąć poparzeń. Na początku eksplozji największym zagrożeniem będzie dla ciebie promieniowanie cieplne. „Impuls” gorąca może trwać od kilku do kilkunastu sekund. W chwilę po nim (w przypadku dużej odległości nawet do 2 minut) dotrze do ciebie fala uderzeniowa. Po jej przejściu udaj się natychmiast do najbliższego ukrycia (budynku).

Jeśli w momencie wybuchu przebywasz w domu, to ukryj się w pomieszczeniach wewnętrznych oddalonych od okien lub przynajmniej schowaj się za mocną ścianą. Nie patrz w stronę miejsca eksplozji. Nakryj się czymkolwiek – kocem, narzutą lub osłoń przedmiotami życia codziennego, np. meblami. Choć częściowo ochronią cię one przed promieniowaniem cieplnym oraz ewentualnymi odłamkami szyb i innymi przedmiotami niesionymi przez falę uderzeniową. Jeżeli udało ci się przeżyć ten moment, to masz spore szanse na przetrwanie. To, czy ci się to uda, zależy wyłącznie od podjętych przez ciebie działań.

Pamiętaj, że zanim nadejdzie kolejne śmiertelne zagrożenie w postaci opadu promieniotwórczego, będziesz mieć kilka, czasami nawet kilkanaście minut. Jeżeli dysponujesz maską przeciwgazową i odzieżą ochronną, to je nałóż. Wykorzystaj ten czas na znalezienie schronu lub solidnej piwnicy. W najgorszym wypadku przygotuj kryjówkę w najmniej uszkodzonym pomieszczeniu z solidnymi ścianami. Unikaj okien, strychów, ostatnich pięter i cienkich ścian – w tym momencie największym zagrożeniem jest promieniowanie jonizujące. Jest ono skutecznie pochłanianie przez beton, cegły i ziemię. Im grubsza warstwa, tym lepsza ochrona. Pamiętaj, że najniebezpieczniejszym źródłem promieniowania będzie radioaktywny pył. Zabezpiecz swoje drogi oddechowe – jeśli nie masz maski przeciwgazowej, to wykorzystaj środki podręczne. Postaraj się zabezpieczyć wejścia lub wybite okna przed przenikaniem pyłu (zanim nastąpi jego opad). Na skutek większych wybuchów po kilku godzinach może dojść do radioaktywnego deszczu. Unikaj go za wszelką cenę, gdyż opad tego typu będzie zawierać w sobie ogromną ilość silnie radioaktywnych cząstek.

Jeżeli udało ci się dotrzeć do budynku (schronienia) dopiero po rozpoczęciu opadu promieniotwórczego, wówczas w pierwszej kolejności zdejmij z siebie zanieczyszczoną odzież oraz przemyj lub przynajmniej przetrzyj mokrymi szmatkami niezabezpieczoną skórę. Uwaga – czynności tej dokonaj przed wejściem do docelowego pomieszczenia! Do stworzonej w ten sposób „strefy czystej” nie wpuszczaj ludzi bez wcześniejszego zrzucenia z nich skażonej odzieży.

Po wybuchu pozostań w ukryciu przynajmniej przez 24 godziny (część specjalistów zaleca 48 godzin, jednak często jest to niewykonalne). Po tym okresie poziom promieniowania opadnie już do wartości niezagrażających życiu. W tym czasie nie jedz i nie pal. Nie pij również niezabezpieczonej wody. Po kilkunastu godzinach powinna pojawić się pomoc. Wyspecjalizowane oddziały zbadają stopień skażenia i wytyczą drogi ewakuacji. Zaczekaj na ten moment. Jeżeli jesteś w ukryciu, to nie próbuj samodzielnie się przemieszczać, gdyż nieświadomie możesz wejść w strefę większego skażenia, niż była w twojej okolicy (znaczenie ma tutaj układ wiatrów i tempo opadu pyłu radioaktywnego).

Gdy opuścisz już swoją kryjówkę, unikaj dotykania jakichkolwiek przedmiotów – na sto procent będą pokryte pyłem promieniotwórczym. Niezwykle niebezpieczne będą również kałuże, w których zgromadzi się woda wypłukująca pył z całej okolicy. Pod żadnym pozorem nie spożywaj niezabezpieczonej żywności, np. chleba z półki w sklepie. Jeżeli musisz zjeść, to najbezpieczniejsze będą konserwy oraz żywność z hermetycznych opakowań. Uwaga – przed posiłkiem dokładnie umyj ręce, twarz oraz sztućce. Co z tego, że zawartość puszki nie jest skażona, jeżeli wprowadzisz do organizmu radioaktywny pył z brudnych rąk.

Prócz tego po opuszczeniu swojego schronienia postaraj się odnaleźć jakichkolwiek przedstawicieli służb ratowniczych lub wojska. Nawet jeżeli sami osobiście nie będą w stanie udzielić ci pomocy, to najprawdopodobniej wskażą właściwy kierunek ewakuacji.

Rozdział VII

Błędne koncepcje przetrwania, czyli jakich zachowań „surwiwalowych” należy bezwzględnie unikać

W niniejszym rozdziale pragniemy poruszyć kwestie najpopularniejszych, choć w naszej opinii całkowicie błędnych idei rozpowszechnionych w środowisku prepperskim i surwiwalowym. Zdajemy sobie sprawę, że na potrzebę poniższych rozważań wiele spraw upraszczamy i momentami wręcz przerysowujemy do karykaturalnych rozmiarów, ale naszym celem nie jest oświecanie specjalistów, tylko ostrzeżenie przeciętnych ludzi przed bardzo poważnymi błędami, które mogą okazać się fatalne w skutkach, nie tylko dla nich samych, ale co gorsza dla ich rodzin i Bogu ducha winnych sąsiadów. Po krótkim przedstawieniu głównych założeń danej teorii wskazujemy na szereg potencjalnych problemów, które mogą wyniknąć podczas wcielania jej w życie.

„Chatka w Bieszczadach”

Jedną z najpopularniejszych teorii surwiwalowych jest tzw. chatka w Bieszczadach, czyli niewielki domek na odludziu, w którym będzie można schować się na wypadek kryzysu i przeczekać trudne czasy. W hipotetycznej sytuacji zagrożenia jako dobrze sytuowany i przewidujący człowiek zapakowałeś swoją rodzinę w terenowy samochód i dzielnie pokonując wszelkie trudności na drodze (w końcu po to masz solidną terenówkę), docierasz do swojego bezpiecznego domku położonego w teoretycznie bezpiecznym regionie kraju. Kto by chciał atakować środek puszczy lub niewielką wioskę położoną na totalnym zadupiu. Po kilku dniach zaczynają się jednak pojawiać problemy… skończyły się zapasy karmy dla psa, wody nie ma w kranie, tylko trzeba ją wyciągać wiadrem ze studni, drewno do kominka ktoś musi narąbać, a ty masz już zakwasy i odciski od siekiery. Najgorsze jest jednak to, że dzieci bez internetu się nudzą, a żona zaczyna świrować z powodu chmary komarów. A to dopiero początek kłopotów…

Opisana powyżej sytuacja jest oczywiście przerysowana, natomiast celem tego zabiegu jest stworzenie okazji do postawienia kilku kłopotliwych pytań, które być może skłonią naszych czytelników do refleksji. Sama idea chatki poza miastem wydaje się na pierwszy rzut oka sensowna i atrakcyjna. Wizja bezpiecznej przystani oddzielonej od złowrogiego świata przyrodniczą barierą działa kojąco na nerwy, choć jak pokazuje praktyka, daje jedynie złudne poczucie bezpieczeństwa i tworzy całą masę nowych, nieprzewidzianych wcześniej problemów. Zacznijmy zatem od najważniejszych.

Po pierwsze, w jaki sposób zamierzamy dostać się do swojego oddalonego azylu? Zacznijmy od samochodu – jeśli jest to wypasiona terenówka, to najprawdopodobniej jeszcze przed wybuchem wojny lub w jej pierwszych dniach zostanie zmobilizowana na potrzeby wojska. Grabież w biały dzień? Poczytaj uważnie przepisy prawne lub zapytaj się w najbliższym Wydziale Komunikacji… Terenówka czy też inna dobra fura bardzo łatwo może również paść ofiarą zwykłych bandytów. Wyobraź sobie, że znalazłeś się w szarej strefie, a o własności decyduje miejscowy bandzior lub nadgorliwy szef lokalnej samoobrony… Znalazłeś się pod okupacją? Żołnierze wrogiej armii również lubią pojeździć czymś fajnym. Pod lufami karabinów dość trudno odmówić przekazania samochodu… Ogromnym problemem może okazać się sam wyjazd z miasta. Trasy mogą być zakorkowane, a drogi nieprzejezdne np. z powodu blokad lub uszkodzeń spowodowanych skutkami ostrzałów. Po dotarciu na miejsce problemy z samochodem nie znikają. Twój zapas paliwa prędzej czy później się skończy. Czy masz je gdzie zakupić na swoim odludziu?

Drugim poważnym problemem, który pojawia się w „chatce w Bieszczadach”, jest kompletnie odmienny od miejskiego tryb życia. Większość współczesnych ludzi przyzwyczajona jest do przysłowiowej ciepłej wody w kranie, centralnego ogrzewania, nieprzerwanego dostępu do elektryczności i dobrego zasięgu sieci komórkowej. Pamiętaj, że nawet dłuższy wakacyjny pobyt w „dzikich” warunkach nie ma nic wspólnego z trudami realnego wielomiesięcznego funkcjonowania w domu pozbawionym dobrodziejstw współczesnej cywilizacji. Szczególnie problematyczna będzie zima – nagle okazuje się, że samodzielne przygotowanie odpowiedniej ilości drewna opałowego wymaga ogromnego wysiłku. Co gorsza drogi dojazdowe będą najprawdopodobniej nieprzejezdne, zwłaszcza po dużych opadach lub roztopach. Co zrobisz, gdy nagle będziesz musiał udać się do lekarza?

Załóżmy jednak, że przezwyciężyłeś wszystkie trudności i zaadaptowałeś się do nowych warunków. W tym miejscu warto zapytać się o dalsze perspektywy. Pamiętaj, że konflikty zbrojne ciągną się latami, a twoje zgromadzone zapasy i oszczędności prędzej czy później się wyczerpią. Z samego kłusownictwa i uprawy przydomowego ogródka nie wyżyjesz. Nie możesz też liczyć na to, że będziesz pracować online, a twoja firma regularnie będzie ci przelewać wypłatę na konto.

Problemem mogą być również stosunki z miejscowymi. Nie wszystkim będzie podobać się, że zwalili im się na głowę obcy, którzy jak przyszło co do czego, to zwiali z miasta i teraz rozjeżdżają się wypasioną furą po ich lesie albo roznoszą wirusy, których u nich nigdy nie było. Negatywne nastawienie będzie mogło przekładać się na realne działania kryminalistów – jeśli staną przed wyborem, czy mają ograbić sąsiada, z którym znają się od pokoleń, czy nadzianego przyjezdnego, to jak myślisz, kogo wybiorą?

„Chomicza norka”, czyli mój dom – moja twierdza

Drugą niezwykle popularną teorią opartą na idei zebrania znaczących zapasów i ich późniejszej obrony za wszelką cenę jest „chomicza norka”. Dlaczego akurat chomicza? Otóż bardzo często w miejscach występowania dzikich chomików udaje się odnajdywać ich norki, świetnie zamaskowane, doskonale przemyślane i co najważniejsze, zapełnione po brzegi zapasami, które znacznie przekraczają długość życia chomika. Typowy wyznawca teorii „chomiczej norki” jest jednym z ulubionych klientów sklepów z militariami i akcesoriami do surwiwalu. Producenci konserw, specodzieży, broni i amunicji również są mu niezmiernie wdzięczni. Zgromadzone przez niego zapasy imponują, a zbiory broni i surwiwalowych narzędzi wystarczyłyby na spory oddział lokalnej samoobrony. Niestety przeciętny „chomik” jest samotnikiem. W najczarniejszych myślach nie przewiduje opcji podzielenia się z kimkolwiek swoimi zapasami. Swojej „norki” zamierza bronić z całą stanowczością – wszystkich potencjalnych napastników po prostu odstrzeli na dalekich podejściach – jak na amerykańskich filmach o zombie…

Podobnie jak przy omawianiu poprzedniej teorii, i tym razem pozwoliliśmy sobie na doprowadzenie omawianego zagadnienia do granic absurdu. Niestety wielu teoretyków surwiwalu w podobny sposób wyobraża sobie swój scenariusz przetrwania. „Chomicza norka” ma jednak liczne wady – po pierwsze łatwo można ją stracić. Wystarczy jedna bomba lub zbłąkany pocisk artyleryjski. Nikt nie musi nawet strzelać – może zdarzyć się tak, że po prostu nie będziesz mieć możliwości, by do niej dotrzeć. Teren, na którym ukryłeś swoje zapasy, może zostać zajęty przez wojsko lub zwyczajnie znaleźć się po drugiej stronie rzeki, na której wysadzono wszystkie mosty… Doświadczenia z wojny w Ukrainie jednoznacznie pokazują, że scenariusze tego typu są jak najbardziej realne.

O ile utrata zapasów przez „chomika” dotyka bezpośrednio tylko jego i ewentualnie jego bliskich, o tyle sytuacja, w której „chomik” ma zamiar bronić swojego terytorium bez względu na cenę, stwarza już zagrożenie dla sąsiadów i osób postronnych. Przypuśćmy, że na ślady jego zapasów wpadli wałęsający się po okolicy żołnierze sił okupacyjnych. „Chomik”, kierujący się swoją doktryną obronną, położył trupem dwóch napastników, a pozostałych zmusił do panicznej ucieczki. Ewidentny sukces – niech inni wiedzą, że nie będzie z nim łatwo! Niestety po godzinie pod „chomiczą norkę” zajechały trzy transportery opancerzone i kilkudziesięciu żołnierzy. Maruderzy, którzy nie tak dawno temu panicznie uciekali przed odważnym „chomikiem”, poskarżyli się dowódcy, że ktoś do nich strzela. Tym razem wynik wymiany ognia był już przesądzony. Co prawda „chomik” dzielnie się ostrzeliwał ze swojego doskonale przygotowanego stanowiska, niestety wystrzał z granatnika okazał się skuteczniejszy. W wywołanej strzelaninie zginął nie tylko „chomik” wraz z rodziną, ale także sąsiedzi z położonego obok domu – cóż, nie wszystkie kule trafiają w cel…

„Samotny myśliwy”

Kolejną niezwykle popularną teorią surwiwalową jest koncepcja świetnie wyposażonego i wyszkolonego „samotnego myśliwego”, który korzystając ze swojej wiedzy i umiejętności, będzie w stanie zaszyć się w lesie i z dala od cywilizacji utrzymać się przy życiu dzięki polowaniom i zbieractwu…

Kłusownictwo (nazywajmy rzeczy po imieniu) faktycznie jest sposobem na wzbogacenie swojej diety, jednak w naszych warunkach klimatycznych i ludnościowych nie da się w ten sposób przetrwać dłuższego okresu. Po pierwsze nasze lasy są ubogie w jadalną biomasę. To, że na niedzielnym spacerze widujesz sarenki lub dziki, nie oznacza, że ich ilości są nieograniczone. Pamiętaj również, że znaczna część zasobów dostępna jest tylko sezonowo – jagody owocują maksymalnie do dwóch miesięcy. A co późną jesienią i zimą – wówczas nawet przysłowiowych żab nie nałapiesz. Uwzględnij również ilość potencjalnych chętnych na skorzystanie z naturalnych zasobów – tylko aglomeracja warszawska liczy ponad 2,6 mln mieszkańców. Biorąc pod uwagę powierzchnię okolicznych lasów oraz liczbę potencjalnych zbieraczy i kłusowników, sam możesz sobie odpowiedzieć na pytanie, na jak długo starczy jagód i sarenek…

Nawet jeżeli wyjechałeś do swojej „chatki w Bieszczadach” i las, w którym zamierzasz kłusować, jest rozległy, niezadeptany i bogaty w zwierzynę, to musisz pamiętać o lokalsach. Uwierz, że nikt z miejscowych nie będzie zachwycony faktem pojawienia się nowej konkurencji. Pamiętaj, że miejscowy kłusownik będzie mieć nad tobą znaczącą przewagę (nawet jeśli będzie ubrany w gumofilce, a strzelać będzie ze starego mosina odziedziczonego po dziadku) w postaci znajomości terenu i wsparcia wśród miejscowych. Co ważniejsze, będzie też mógł pójść do własnego domu, wysuszyć waciak na piecu oraz wyspać się w normalnym łóżku itp… Zawsze będziesz mógł podnieść sobie ego tym, że w sumie dysponujesz znacznie lepszym sprzętem. Ekstradrogi śpiwór nie ma sobie równych, a supernowoczesna kurtka jest lekka, nie namaka i doskonale oddycha. Niestety prawda sprowadza się do tego, że cały swój „dom” spakowałeś do 30-kilogramowego plecaka. Zresztą już po kilku dniach bytowania zdasz sobie sprawę, że w sumie przydałoby się zabrać jeszcze całą masę przydatnych rzeczy, które niestety musiałeś zostawić… Co gorsza, to, co masz na sobie, okazuje się niezwykłą pokusą dla ludzi, którzy zajmują się tym samym co ty, ale nie mają takich fajnych i drogich rzeczy. Bardzo często nie mają też skrupułów. Jeżeli trafisz na „uczciwych” kłusoli, to grzecznie poproszą cię, byś się wyniósł. W gorszym wariancie mogą cię po prostu ograbić, a w najgorszym… no cóż – las jest duży i niejedno już widział… „Co, ja, superkomandos, nie dam rady jakimś miejscowym pijaczkom?” Otóż prawda jest brutalna – nie dasz rady. Kiedyś będziesz musiał spać, kiedyś zachorujesz… Uwierz, że nawet w solidnej ziemiance bez wsparcia innych ludzi nie przetrwasz dłuższego czasu.

„Samotny łowca” – w warunkach realnej wojny przebieranie się w mundury wojskowe i bieganie z bronią po lesie nie jest najlepszym pomysłem

Ostatnia kwestia dotyczy wojennych realiów – pamiętaj, że w trakcie walk (nieważne, że będziesz na dalekich tyłach) każdy człowiek w kamuflażu pałętający się z bronią po lesie będzie traktowany jako potencjalny dywersant. Pół biedy, jeśli złapie cię własna obrona terytorialna. Znacznie gorzej będzie, jeśli siedząc w swoim szałasie, przegapisz moment przejścia frontu i spotkasz żołnierzy przeciwnika…

Absurdalne – niestety wiele osób poważnie rozważa tego typu scenariusze i nawet podejmuje przygotowania do ich realizacji. Oczywiście w zdobywaniu konkretnych umiejętności i gromadzeniu dobrego sprzętu nie ma nic złego (a jest to nawet jak najbardziej wskazane). Problem pojawia się w momencie, kiedy praktyczną wiedzę i umiejętności chcemy na siłę połączyć z bezpodstawnymi i błędnymi wyobrażeniami o realiach wojny i istocie ludzkich zachowań w trakcie konfliktów.

Pamiętaj, że wojny trwają miesiącami, a nawet latami. Pojemność nawet największego plecaka jest ograniczona. Samotnie we w miarę dobrym stanie na swoich zapasach przetrwasz poza domem kilka, kilkanaście dni. Co potem?

W tym miejscu warto zadać pytanie – dlaczego uważamy opisane w tym rozdziale koncepcje za błędne i szkodliwe? Odpowiedź jest prosta – w bazowych założeniach są one mizantropiczne, tzn. zakładają indywidualizm i mniej lub bardziej drastyczne odseparowanie się od społeczeństwa. Niestety człowiek jest „zwierzęciem stadnym” i w dłuższej perspektywie czasowej nie przetrwa samodzielnie. Jeśli to do ciebie nie przemawia, to weź pod uwagę, że większość profesjonalnych kursów przetrwania (np. dla pilotów) uczy dotrwania do momentu przybycia ekipy ratunkowej lub dotarcia do ludzi. Nawet podczas szkolenia oddziałów specjalnych zakłada się ograniczony czas trwania operacji, po którym następuje powrót do bazy. Zapamiętaj, że nikt „profesjonalnie” nie będzie uczyć przeżycia kilkuletniej wojny w leśnej ziemiance.

Co wybrać?

Jak zatem postąpić, skoro wszystkie koncepcje są złe? Odpowiedź nigdy nie będzie jednoznaczna, ale najrozsądniejszym rozwiązaniem będzie wydobycie z każdej z nich sensownych elementów. Oczywiście posiadanie rozsądnych zapasów jest jak najbardziej wskazane. Pamiętaj jednak, że dla skutecznego przetrwania w społeczeństwie czasami będziesz się musiał nimi podzielić. Być może stracisz materialnie, ale zyskasz wdzięczność, a dane dobro kiedyś do ciebie powróci. Bierz pod uwagę sytuację, w której możesz swoje zapasy stracić dosłownie z dnia na dzień. O ile nalot bombowy nie wymaga komentarza, o tyle w przypadku napadu czasami lepiej jest odpuścić i pozostać żywym. Zawsze możesz też odpowiednio „rozśrodkować” swoje zapasy, tak aby z powodu jednego zdarzenia nie stracić wszystkiego od razu.

Również z koncepcji „chatki w Bieszczadach” możemy wyciągnąć kilka rozsądnych wątków. Zapasowy domek (nawet niewielka altanka działkowa) w niewielkiej odległości od miasta będzie mógł znacząco zwiększyć twoją „przeżywalność”. Ważne jest, aby twoje awaryjne miejsce było dostępne na piechotę lub rowerem. Nawet gdy drogi zostaną zablokowane, dostaniesz się tam leśnymi ścieżkami lub po prostu maszerując na przełaj przez pola. Swoją działkę najprawdopodobniej w czasie wojny będziesz wykorzystywać tak jak dotychczas – czyli rekreacyjnie. Ewentualnie ozdobny trawnik zmienisz na grządki z warzywami. Możliwe jednak, że twój zasadniczy dom znajdzie się na obszarze ostrzeliwanym, a działka – z racji oddalenia od miasta – będzie bezpieczna. Wówczas masz gdzie przeczekać newralgiczny okres. To samo dotyczy odcięcia energii elektrycznej i ogrzewania. Łatwiej będzie przetrwać w niewielkim domku z opalanym drewnem piecykiem niż w zamarzającym bloku… Co ważniejsze, jako posiadacz podmiejskiej działeczki będziesz się tam pojawiać regularnie, a nie raz na kilka miesięcy. Będziesz znany wśród sąsiadów… Być może to ty im pomożesz, a może to oni pomogą tobie?

Podobne podejście należy zastosować również do gromadzenia sprzętu i zdobywania umiejętności. Samymi zakupami i kończeniem kolejnych specjalistycznych kursów sprawy nie załatwisz. Podstawą jest zbadanie twoich (oraz twojej rodziny) realnych możliwości i dostosowanie wyposażenia pod twoje potrzeby. Pamiętaj, że dobrze dobrana odzież, broń i solidne narzędzia ujawnią swoją prawdziwą wartość dopiero w momencie, gdy okażą się niezbędne. Podobnie będzie z umiejętnościami. Używaj ich jednak rozważnie.

Rozdział VIII

Mobilizacja – wskazówki dla przyszłego żołnierza i jego rodziny

Jak przygotować się na mobilizację?

W razie ogłoszenia mobilizacji musisz liczyć się z powołaniem do wojska – nawet jeśli nigdy wcześniej nie służyłeś w armii. Zgodnie z ustawą o obronie Ojczyzny z dnia 11 marca 2022 r. obowiązkowi pełnienia służby wojskowej podlegają obywatele polscy, począwszy od dnia, w którym kończą 18 lat, do końca roku kalendarzowego, w którym kończą 60 lat, a mający stopień podoficerski lub oficerski – 63 lata. Oczywiście w pierwszej kolejności powoływani będą rezerwiści, którzy odbyli niegdyś służbę wojskową lub po ukończeniu odpowiednich szkoleń i złożeniu przysięgi znaleźli się w aktywnej rezerwie. Niemniej jednak zgodnie z obowiązującymi przepisami powołany do wojska może zostać każdy, kto w wieku 19 lat przeszedł kwalifikację wojskową i nie został uznany za trwale niezdolnego do służby. Liczymy na to, że w takiej sytuacji nasi szacowni czytelnicy zachowają się jak należy i nie będą uciekać za granicę…

Książeczka wojskowa to bardzo istotny dokument

Co zatem zrobić, jeżeli jesteś czterdziestoletnim rezerwistą z piwnym brzuszkiem, nadciśnieniem, początkami cukrzycy, grzybicą na palcach stóp i małymi, ale rokującymi na szybki wzrost hemoroidami? Takie dolegliwości nie zwalniają od powołania do służby. Jak zatem przygotować się do ewentualnej mobilizacji?

1. W pierwszej kolejności znajdź swoją książeczkę wojskową (o ile została ci wydana) – będzie dla ciebie najważniejszym dokumentem!

2. Wylecz zęby!

3. Podlecz swoje choroby przewlekłe, zrób zapas leków, które przyjmujesz na stałe, tak żeby w razie powołania do wojska móc je zabrać ze sobą.

4. Schudnij. Z dodatkowymi kilogramami ciężko się poruszać… Dodatkowo przy zbyt dużym brzuszku kamizelka kuloodporna ciężko się zapina i źle przylega.

5. Ogólnie zadbaj o formę fizyczną. Siłownia zbytnio ci nie pomoże. Zacznij od podstawowych ćwiczeń ogólnorozwojowych, takich jak przysiady, pompki, pajacyki. W kontekście przyszłej służby wojskowej szczególnie przydatne będą marsze z kilkunastokilogramowym plecakiem oraz bieganie. Pamiętaj, aby ćwiczyć z umiarem, stopniowo zwiększając obciążenie – w internecie bez problemu znajdziesz porady dotyczące ćwiczeń dla „zdechlaków”. Gdy już nieco poprawisz kondycję i nie będziesz tracić oddechu po przebiegnięciu krótkiego odcinka, możesz poćwiczyć kopanie łopatą – brzmi banalnie, ale uwierz nam, że w razie czego będzie ci znacznie łatwiej podczas rycia okopów. Potrenuj również czołganie się – niby to nic takiego, jednak pracują wówczas zupełnie inne mięśnie niż te, których używamy w codziennym życiu lub uprawiając sport.

6. Zapisz się na kurs pierwszej pomocy. Teoretycznie armia powinna cię przeszkolić, ale niekiedy zwyczajnie może zabraknąć czasu. A wypadki i zranienia zdarzają się nawet w trakcie szkolenia. Lepiej wiec zawczasu posiąść niezbędną wiedzę.

Wszystkie wymienione powyżej czynności nie są niczym nadzwyczajnym, jednak dzięki nim będzie ci w wojsku znacznie łatwiej. Nawet jeżeli nie zostaniesz powołany, to i tak sporo zyskasz, gdyż zdecydowanie poprawisz swoje zdrowie!

Co zabrać ze sobą do wojska?

Gdy dostajemy kartę powołania, zazwyczaj zaczyna się paniczne pakowanie najpotrzebniejszych rzeczy. Cały problem polega jednak na tym, że mało kto w gorączce przygotowań jest w stanie szybko zebrać realnie przydatne przedmioty. W teorii wojsko powinno cię zabezpieczyć umundurowaniem, oporządzeniem i środkami ochrony indywidualnej. Niestety nie ma gwarancji, że dostaniesz niezbędne rzeczy osobiste. Dlatego też spakuj zawczasu podręczną torbę lub plecak z niezbędnym wyposażeniem, którego nie zapewni ci wojsko. Co zatem powinno się znaleźć w naszej „torbie mobilizacyjnej”?

Środki higieny osobistej

1. Szczoteczka i pasta do zębów, mydło – zwykłe w kostce, najlepiej w plastikowej mydelniczce.

2. Nożyczki (obcinacz) i pilniczek do paznokci!

3. Zestaw do golenia – kilka maszynek jednorazowych, płyn po goleniu lub woda kolońska (w razie czego będziesz nią mógł zdezynfekować również drobne otarcia i skaleczenia). Zamiast kremu lub pianki do golenia możesz zabrać klasyczny pędzel i jak za dawnych czasów wykorzystywać zwykłe mydło do zrobienia piany.

4. Duża paczka mokrych chusteczek higienicznych. Przydadzą się do przecierania obtartych pachwin i skutecznego podcierania się. Gwarantujemy ci, że je docenisz dopiero w momencie, gdy nie będziesz miał się jak normalnie umyć!

5. Zasypka dla niemowląt lub talk. Na dziewięćdziesiąt dziewięć procent podczas intensywnego wysiłku fizycznego będziesz mieć otarcia w okolicach pachwin. Bez zasypki nie przetrwasz…

6. Podstawowa apteczka indywidualna z zapasem leków, które musisz przyjmować na stałe, do tego zestaw bazowych leków przeciwbólowych/przeciwgorączkowych (paracetamol lub ibuprofen), tabletki do ssania na gardło, coś na niestrawność i rozwolnienie.

7. Podstawowy zestaw plastrów z opatrunkiem (minimum dwa opakowania). Przydadzą się zarówno do obtarć na nogach, jak i do niewielkich skaleczeń. Dobrze jest również zaopatrzyć się w niewielką buteleczkę jodyny lub octeniseptu. Drobne skaleczenia czy zadarte skórki przy paznokciach potrafią się paprać i skutecznie utrudniać życie.

8. Żel przeciwbólowy na urazy. Podczas intensywnego wysiłku fizycznego najprawdopodobniej coś sobie naciągniesz… Na sto procent będą cię również bolały plecy – zarówno dzięki kamizelce kuloodpornej, jak i od przenoszenia ciężkich przedmiotów.

9. Maść na hemoroidy (podrażnienia odbytu), na przykład posterisan, oraz płyn lub maść na opryszczkę. Prędzej czy później któraś z tych dolegliwości cię dopadnie.

10. Balsam ochronny do ust lub przynajmniej zwykły krem typu nivea. Przyda się nie tylko zimą. Również w innych porach roku usta będą ci pękać.

11. Papier toaletowy (obowiązkowo zawinięty w woreczek foliowy) oraz zapas minimum kilku opakowań chusteczek higienicznych.

Ubrania

1. Minimum dwie zmiany bielizny (bokserki bawełnianie, grube mocne skarpety, bawełniany t-shirt). Jeżeli masz miejsce w torbie, to weź więcej gaci! Zużywają się wyjątkowo szybko, a i nie zawsze będziesz mieć możliwość regularnego prania.

2. Bielizna termiczna. Przyda się nawet latem jako ocieplacz lub skutecznie zastąpi piżamę do spania.

3. Rękawice robocze – co najmniej dwie pary. Mogą być nawet zwykłe wampirki, choć lepiej kupić coś mocniejszego. Nawet jeśli dostaniesz od wojska przydziałowe rękawiczki, to przy kopaniu okopów, przenoszeniu sprzętu czy podczas kontaktu z bronią lub techniką wojskową bardzo szybko ci się zużyją. Rękawiczki zawsze noś ze sobą i traktuj je jako podstawową ochronę rąk przed drobnymi urazami.

4. Tenisówki – być może dostaniesz je od wojska, ale w warunkach mobilizacji różnie z tym bywa. Na pewno przydadzą się, aby nogi odpoczęły od butów wojskowych.

5. Szal, komin lub chusta typu arafatka. Przyda się jako część garderoby, ale i doskonale spełni funkcję ręcznika.

6. Miękka czapka (najlepiej koloru zielonego). Warto zawsze mieć zapasowe nakrycie głowy – pożyteczne podczas spania i w momencie, gdy swoją przydziałową czapkę całkowicie przepocisz.

7. Okulary przeciwsłoneczne – najlepiej mocne, nietłukące się. Najtańszą opcją będą okulary ochronne z supermarketu budowlanego. Zabezpieczą cię przed słońcem, a także ochronią oczy przed pyłem i drobnymi odłamkami. Jeżeli możesz, to zabierz również zwykłe przezroczyste okulary ochronne.

Łączność ze światem

1. Telefon komórkowy z ładowarką.

2. Powerbank.

3. Zestaw długopisów i ołówków.

4. Zeszyt, kilkanaście luźnych kartek (może być zwykły format A4 wyjęty z drukarki), kilka kopert. Sytuacji, w których trzeba coś zanotować, sporządzić jakiś spis lub też napisać list do rodziny, będzie aż nadto. A papieru i długopisów zawsze brakuje! Zawsze!

Przydatne drobiazgi

1. Multitool lub porządny scyzoryk i kombinerki. Sam się zdziwisz, jak często będziesz z nich korzystać!

2. Zwykły nóż do celów gospodarczych. Bagnetem chleba i wędliny nie pokroisz ani tym bardziej brudu spod paznokci nie wydłubiesz…

3. Niezbędnik lub zestaw sztućców. Nawet jeżeli dostaniesz przydziałowy niezbędnik, to pamiętaj, że łatwo go zgubić (albo koledzy ci go ukradną). Dobrze schowana łyżka może okazać się na wagę złota.

4. Niewielki metalowy kubeczek.

5. Zegarek! Pamiętaj, że bez zegarka nie da się w wojsku funkcjonować. W sytuacji, gdy trzeba będzie zdać swoje telefony komórkowe, większość współczesnych ludzi pozostanie z przysłowiową ręką w nocniku. Jeżeli twój zegarek jest zasilany z baterii, obowiązkowo ją wymień. Najlepsze będą wstrząsoodporne zegarki popularnej japońskiej firmy, które mają wbudowany na tarczy mikropanel słoneczny. Są wyjątkowo odporne, wyposażone w funkcję podświetlania, budzik i dzięki możliwości doładowywania na słońcu działają nieprzerwanie nawet przez wiele lat.

6. Zestaw do szycia – kilka igieł i nitki (najlepiej czarne lub zielone). Przydadzą się nie tylko do przyszywania guzików, ale także na przykład do wyciągania kart SIM z telefonów, usuwania drzazg itp.

7. Kilka zapalniczek lub pudełek z zapałkami (zabezpiecz je przed wilgocią).

8. Torebki foliowe – mogą to być mocne reklamówki, woreczki strunowe lub nawet mocne worki na śmieci. Będziesz mógł je wykorzystać do zabezpieczenia swojego dobytku przed zamoknięciem, do przenoszenia rzeczy, które akurat udało się znaleźć, lub nawet do odizolowania suchych skarpetek od przemoczonego buta.

9. Niewielka latarka (najlepiej z dodatkową czerwoną diodą) oraz zapasowe baterie.

10. Taśma izolacyjna – najlepiej czarna. Zajmuje mało miejsca, a bywa bardzo przydatna do drobnych napraw, mocowania sprzętu itp. Doskonale sprawdzi się również jako izolacja na brzegu metalowego kubeczka – dzięki niej nie będziesz sobie parzyć ust przy piciu gorącego napoju.

11. Kawałek cienkiej linki (najlepiej czarnej lub zielonej). Posłuży do mocowania różnego rodzaju przedmiotów, w razie czego zastąpi sznurówki.

Słodycze, papierosy, gotówka

Do torby mobilizacyjnej warto dorzucić kilka paczek papierosów. Nawet jeżeli nie palisz, będziesz mógł je wymienić na bardziej przydatne przedmioty lub odwdzięczyć się nimi za wszelkiego rodzaju przysługi. Obowiązkowo zabierz też ze sobą kilka opakowań cukierków typu halls, tic-tac, gumy do żucia. Niby drobiazg, ale znacząco podnosi morale i ułatwia nawiązywanie kontaktów – kogoś, kto ma czym poczęstować, bardziej się lubi :). Pod żadnym pozorem nie zabieraj ze sobą alkoholu! Weź za to zapas gotówki, najlepiej w drobniejszych nominałach – kilkaset złotych w początkowym okresie służby spokojnie pozwoli ci na zakup brakujących rzeczy oraz na uzupełnienie przydziałowej diety o colę czy czekoladę.

Zadbaj o kwity

W gorączce mobilizacyjnych przygotowań większość osób nie zwraca uwagi na dopilnowanie niezbędnych formalności i zabezpieczenie najważniejszych dokumentów. Po otrzymaniu karty powołania wykonaj jej kopię (może być nawet zdjęcie zrobione telefonem komórkowym) i przekaż ją bliskim. Pamiętaj, że to podstawowy dokument, który potwierdza twój nowy status prawny. Po przydzieleniu cię do docelowej jednostki ustal jej podstawowe dane (pełna nazwa oraz numer). Postaraj się również otrzymać na piśmie (może być kopia) rozkaz, który dokładnie określa twój przydział. Zadbaj o wypełnienie odpowiednich rubryk w książeczce wojskowej! Szczególną uwagę zwróć na dokumentalne potwierdzenie faktu wydania ci broni (dokładnie sprawdź numery seryjne). W mobilizacyjnej gorączce mało kto o tym pamięta, a błędy w papierach mogą się stać w przyszłości przyczyną poważnych kłopotów!

Po załatwieniu wszystkich kwitów dotyczących twojej osoby wykonaj ich kopie, na przykład telefonem komórkowym, i prześlij je bliskim lub umieść w chmurze (zadbaj o to, żeby bliscy mieli do niej dostęp). Pamiętaj, że podstawowe dane dotyczące twojego przydziału nie są objęte tajemnicą wojskową.

Nie wolno ci upubliczniać informacji dotyczących dyslokacji twojej jednostki, jej liczebności oraz stawianych zadań!

Po co to wszystko? Przypuśćmy, że w wyniku ostrzału kancelaria, w której przechowywano dokumenty dotyczące twojej osoby, spłonęła lub została przejęta przez przeciwnika. Jeżeli pozostałeś cały i zdrowy w składzie swojego oddziału, to pół biedy. Dokumenty zostaną odtworzone. Znacznie gorzej, jeżeli poległeś, zaginąłeś lub dostałeś się do niewoli. W takiej sytuacji to właśnie przesłane przez ciebie kopie dokumentów pomogą twojej rodzinie. Praktyka pokazuje, że w wojennym chaosie to na tobie i twoich bliskich będzie leżeć obowiązek potwierdzenia faktu twojej służby wojskowej. Pamiętaj: z chwilą powołania cię do służby wojskowej państwo zapewnia tobie oraz twojej rodzinie określone przepisami przywileje, takie jak chociażby bezpłatne leczenie, odszkodowania i renty dla bliskich oraz w razie śmierci ma zapewnić ci godny pochówek.

Sytuacja, w której to ty czy twoja rodzina musi udowadniać fakt rozpoczęcia służby wojskowej, wydaje ci się mało prawdopodobna? Przykładów z historii mamy aż nadto. Wielu żołnierzy Wojska Polskiego zmobilizowanych we wrześniu 1939 roku miało w późniejszych latach poważne problemy z potwierdzeniem swojej służby i uzyskaniem uprawnień kombatanckich. W znacznie gorszej sytuacji znalazły się jednak rodziny poległych i zaginionych bez wieści. Bliscy wiedzieli jedynie, że ich mąż lub ojciec został powołany do wojska. Nie znając nawet nazwy jednostki, nie byli w stanie ustalić jego dalszych losów, a co gorsza w późniejszym czasie otrzymać należnej im pomocy. „Ale to było dawno, teraz mamy zupełnie inne czasy, lepszy obieg informacji…”? Niestety doświadczenia pierwszych dni wojny w Ukrainie pokazują, że sytuacje tego typu nadal się zdarzają. Przykładem mogą tu być ochotnicy, którzy po rozpoczęciu rosyjskiej agresji wstąpili do obrony terytorialnej. Wydano im broń i oporządzenie, sformowano z nich oddziały, jednak w gorączce walk nikt nie zadbał o załatwienie podstawowych formalności. W większości braki w dokumentacji uzupełniono w późniejszym terminie. Dla poległych żołnierzy było jednak za późno… W świetle dokumentacji zginęli jako cywile, a ich rodziny nie otrzymały żadnej pomocy. Do szczególnie bulwersującej sytuacji doszło w Chersoniu, gdzie poległych żołnierzy obrony terytorialnej do tej pory nikt nie chce nawet pochować na cmentarzu wojennym, nie mówiąc już o pomocy materialnej dla wdów i sierot. Według kwitów zginęli jako cywile…

Informacyjne zabezpieczenie bliskich

Gdy już znajdziesz się w wojsku, utrzymuj w miarę możliwości kontakt ze swoją rodziną. Dowódca jasno powinien wam określić zasady kontaktu oraz zakres informacji, które możecie przekazywać swoim bliskim. Dzwoniąc (lub pisząc) do domu, nie zamartwiaj swoich najbliższych pierdołami. Wiadomo, że jest ci ciężko, że jesteś przemęczony i obolały. Staraj się podtrzymać ich na duchu. Ustal sposoby dostarczania ci paczek (na przykład numer poczty polowej) i proś o przesłanie ci wszystkich brakujących rzeczy. Nawet jeżeli dostałeś dobry sprzęt i zabrałeś ze sobą wszystko, co mogło ci się przydać, to po kilku–kilkunastu dniach dokładnie poznasz swoje potrzeby. Paczka z domu, na przykład z bielizną, przyborami toaletowymi, fajkami, twoją ulubioną herbatą, nie tylko poprawi twój nastrój i warunki pełnienia służby, ale też pozytywnie zadziała na rodzinę – będą mieli świadomość, że chociaż w taki sposób mogą ci pomóc.

Wraz z kolegami z plutonu sporządźcie również listę zawierającą wasze dane kontaktowe, nazwiska dowódców oraz namiary na swoich bliskich (rodzice, żony, rodzeństwo). Listę, najlepiej zapisaną na papierze, skopiujcie telefonem oraz prześlijcie do domu. Jeżeli wszystko potoczy się dobrze, to nie będzie ona nikomu potrzebna – co najwyżej posłuży jako pamiątka z wojska. Jeżeli jednak coś pójdzie nie tak – trafisz do szpitala, zaginiesz lub zwyczajnie zgubisz swój telefon, to bliscy będą mogli uzyskać jakiekolwiek informacje od kolegów lub za pośrednictwem ich rodzin. Nawet przy najczarniejszym scenariuszu (poległ cały oddział) lista tego typu ułatwi waszym rodzinom wspólne załatwianie wszelakich spraw…

Przytoczone powyżej porady mogą się wydać gorszące zawodowym „zabiurkowcom” odpowiedzialnym za mobilizacyjne rozwinięcie sił zbrojnych. Według skrupulatnie dopracowanych planów wszystko powinno pójść sprawnie i bez żadnych niedociągnięć. Niestety musimy pamiętać, że w naszym kraju nikt nie ma realnego doświadczenia przeprowadzania masowej mobilizacji (ostatnia była w 1939 roku). Zresztą każdy, kto miał kiedykolwiek styczność z wojskową rzeczywistością, doskonale wie, że jeśli tylko coś może pójść nie tak – to na pewno pójdzie. Zawsze czegoś zabraknie, czegoś nie dostarczy się na czas… Wobec tego we własnych przygotowaniach warto uwzględniać współczesne doświadczenia (zarówno ukraińskie, jak i rosyjskie) i w miarę możliwości samemu dbać o własne cztery litery…

O tym, jak zadbać o siebie w wojsku, opowiemy ci w kolejnym tomie naszej książki.

Mobilizacja – wskazówki dla rodziny

Niniejszy podrozdział szczególnie polecamy paniom. Sytuacja, w której twój ukochany pójdzie na wojnę, będzie niezwykle trudna emocjonalnie. Przymusowej rozłące będzie towarzyszyć strach o jego bezpieczeństwo. Po pierwsze nie panikuj i nie rób scen przy pożegnaniu – i tak nie masz wpływu na bieg wydarzeń. Skup się na działaniach, które pozwolą zabezpieczyć twoją rodzinę. Będziesz musiała przejąć na siebie wszystkie „męskie” obowiązki. Rozmyślania o czarnych scenariuszach nie tylko nie przyniosą niczego dobrego, ale wręcz uniemożliwią ci skuteczne działanie. Pamiętaj, że wojna dotyczy wszystkich – nie tylko tych, którzy walczą z bronią w ręku, lecz także cywili. Twoim zadaniem jest udzielenie wsparcia bliskim.

Opieka nad dziećmi

Zawsze rozmawiaj z dziećmi – uczciwie i poważnie. Wytłumacz, co się dzieje, omów wszystkie potencjalne zagrożenia i wynikające z nich ograniczenia. Pamiętaj, że nowa wojenna rzeczywistość będzie dla dzieci równie stresująca i niezrozumiała co dla ciebie. Pilnuj się, by pod żadnym pozorem nie pozwalać sobie na słabość lub co gorsza ataki paniki w obecności dzieci. Tylko twoje opanowanie nie pogorszy sytuacji. Naucz każde dziecko (nieważne, ile ma lat): jak się nazywa, jak się nazywają rodzice, gdzie mieszkacie. Starsze dzieci muszą zapamiętać numer telefonu oraz dane rodzeństwa.

Gdy dziecko przebywa poza domem (na przykład jest w szkole lub w przedszkolu), upewnij się, że dane miejsce jest bezpieczne – czyli ma schron oraz odpowiednio przeszkolony personel. Bądź w stałym kontakcie z nauczycielami lub opiekunami. W momencie gdy akurat ogłoszono alarm przeciwlotniczy, nie wysyłaj dziecka na siłę do szkoły. Poczekaj na odwołanie. Kilka opuszczonych lekcji nie jest aż tak wielkim problemem, by bez potrzeby ryzykować przemieszczanie się po ulicach ostrzeliwanego miasta.

Po każdym alarmie przeciwlotniczym, ostrzale lub otrzymaniu informacji o śmierci bliskich musisz omówić z dzieckiem to, co się wydarzyło. Przytul je, pocałuj, razem namalujcie obrazek, pobawcie się. Pokaż, że mimo problemów życie toczy się dalej. W miarę możliwości zorganizuj dziecku towarzystwo rówieśników. Pamiętaj – dziecko nadal musi pozostać dzieckiem. Nie pozwól, żeby wojna zabrała mu jego dzieciństwo!

Dbając o dzieci, nie zapominaj o sobie. Przynajmniej raz w miesiącu lub kiedy tylko nadarzy się taka możliwość, spotkaj się z kimś bliskim i zaufanym. Nawet zwykłe pójście na kawę spowoduje, że choć na chwilę oderwiesz się od przykrej rzeczywistości i w rezultacie będziesz wytrwalsza. Spróbuj przełączyć swój umysł na coś, co sprawi ci przyjemność (masaż, sauna, joga, koncert, sadzenie kwiatków itp.).

Kontakty z żołnierzami

Kontakty z mężem w wojsku

Gdy twój mąż, narzeczony lub chłopak pełni już służbę wojskową, utrzymuj z nim regularny kontakt. Bądź stroną bardziej aktywną, dawaj mu znać, że cały czas o nim myślisz. Nie strzelaj fochów, zwłaszcza w sytuacjach gdy długo się nie odzywał – zazwyczaj nie wynika to z jego złej woli, tylko z obiektywnych okoliczności. W miarę możliwości pisz esemesy, wiadomości przez komunikatory – odebranie połączenia telefonicznego bardzo często jest po prostu niemożliwe. Jak tylko będzie mieć możliwość, to przeczyta i odpisze. W trakcie rozmów staraj się przekazywać jak najwięcej pozytywnych treści. Bez potrzeby nie zasypuj go skargami na „trudy życia” i nie zawracaj mu głowy błahostkami. Uwierz nam, że ma wystarczająco dużo własnych kłopotów i dodatkowe obciążanie go sprawami, na które nie ma żadnego wpływu, może tylko pogorszyć jego stan psychiczny. Pamiętaj, że nic tak nie dobija jak poczucie niemocy! Pod żadnym pozorem nie dawaj mu również powodów do zazdrości. „Ciebie już pół roku nie ma, kran cieknie, torby z zakupami takie ciężkie… na szczęście sąsiad z dołu jest bardzo uczynny i dowcipny, niemalże codziennie mi pomaga…” Nawet jeżeli wszystko jest jak najbardziej w porządku, to w warunkach wojennej rozłąki do głowy mogą przyjść najróżniejsze myśli.

Kontakty z żołnierzami na urlopach

Jako cywil możesz spotykać żołnierzy na przepustkach lub rannych leczących się w szpitalach. W kontaktach z nimi zawsze pamiętaj o zachowaniu podstawowych zasad:

1. Zawsze odnoś się z szacunkiem do munduru. Nawet jeżeli coś ci się nie podoba, to zwracaj uwagę w kulturalny sposób i nie prowokuj zachowań agresywnych. W sytuacjach konfliktowych, jeżeli możesz, to ustąp lub się wycofaj. Pamiętaj, że w warunkach wojny postrzega się świat zero-jedynkowo: swój–wróg. Nawet z pozoru spokojne osoby mogą reagować nieadekwatnie, zwłaszcza jeżeli znajdują się pod wpływem alkoholu lub środków psychotropowych.

2. Dbaj o zachowanie przestrzeni osobistej – nie zbliżaj się niespodziewanie, nie zachodź od tyłu i nie poklepuj. Jeżeli chcesz danego żołnierza przytulić lub nawet dotknąć, to najpierw zapytaj, czy możesz. Twój przyjacielski gest może być zinterpretowany jako sytuacja zagrożenia. Poklepując kogoś znienacka, zwłaszcza od tyłu, możesz oberwać – w mimowolnym odruchu samoobrony.

3. Nie zadawaj głupich pytań: „A ile osób zabiłeś?”, „A jak tam jest?”. I tak nie dostaniesz sensownej odpowiedzi, a postawisz żołnierza w bardzo niekomfortowej sytuacji. Jeżeli będzie chciał porozmawiać o wojnie, to sam poruszy ten temat. Praktyka wskazuje, że najbezpieczniejsze są neutralne tematy dotyczące techniki, hobby (na przykład wędkarstwa), podróżowania. Nigdy nie zmuszaj żołnierza do mówienia o wojnie!

4. Nigdy nie proponuj alkoholu! Postawienie piwa lub przysłowiowej kolejki może wydawać się sympatycznym gestem, jednakże nigdy nie wiesz, w jakim stanie psychicznym znajduje się dany żołnierz i czy przypadkiem w ramach leczenia nie przyjmuje leków, które w połączeniu z alkoholem mogą mu poważnie zaszkodzić. Nie wiesz również, jak dana osoba zareaguje po spożyciu. Nie zmuszaj do picia tekstami typu „ze mną się nie napijesz?”. Jeśli dany żołnierz wróci na przykład pijany z przepustki, mogą go spotkać poważne konsekwencje.

5. W rozmowach unikaj drażliwych tematów związanych z wojną i polityką. Nigdy negatywnie nie komentuj działań wojska ani tym bardziej nie poniżaj danego żołnierza – „A więc w sumie nie walczysz, tylko dowozisz amunicję…” lub „Siedzisz bezpiecznie na tyłach przy tej swojej radiostacji…”. Jako cywil nie masz pojęcia o realiach służby i głupimi wypowiedziami możesz go bardzo dotknąć. Przytoczony powyżej przykład dowozu amunicji na pierwszą linię jest wyjątkowo trafny – zajęcie to jest nie tylko ciężkie, ale także śmiertelnie niebezpieczne. Wielu żołnierzy ginie i odnosi rany właśnie podczas transportu zaopatrzenia. Obsługa schowanego na tyłach sprzętu również jest bardzo niebezpieczna, zwłaszcza że w warunkach współczesnej wojny obiekty tego typu są atakowane w pierwszej kolejności.

6. Bądź przygotowany na swoisty „czarny humor”. Wielu osobom cywilnym pikantne i wulgarne żarty mogą wydawać się szokujące, jednakże pamiętaj, że dla żołnierzy są one sposobem na odreagowanie stresu.

Osobom rannym czy inwalidom wojennym nigdy nie okazuj litości. Traktuj ich jak zwykłych ludzi. Nie pomagaj na siłę! Jeżeli widzisz, że dany żołnierz ma z czymś problem, delikatnie zapytaj, czy możesz jakoś pomóc. Działaj dopiero w momencie, gdy się zgodzi.

Powrót z wojny

Zmiany w zachowaniu

Tu znów kilka słów dla bliskich osób zmobilizowanych. Musicie przygotować się psychicznie na moment powrotu z wojny (nawet na krótki urlop). Będzie on dla was niezwykle trudny. Pamiętajcie, że powrót z frontu będzie różnić się od nawet długotrwałej rozłąki w czasach pokoju. Traumatyczne przeżycia zmieniają człowieka, jego sposób patrzenia na życie i podejście do wyznawanych wartości. Po wielu miesiącach, czasami i latach, do domu wraca zupełnie inna osoba – bliska, doskonale ci znana, kochana, ale odmieniona psychicznie, a niekiedy i fizycznie. W dniu mobilizacji z domu wychodził pulchny wygadany misiaczek, a wrócił wychudzony, żylasty i siwiejący milczek…

Musicie mieć świadomość (zwłaszcza w pierwszym okresie po powrocie z frontu), że wasz partner może zachowywać się „dziwnie” – przynajmniej z punktu widzenia życia cywilnego. Pamiętajcie, że cały czas żyje on wojennymi realiami, a wiele zachowań wynika z frontowej rzeczywistości. Normą jest na przykład padanie na ziemię po usłyszeniu wybuchu lub innego dźwięku kojarzonego z zagrożeniem. W czasach pokoju może się to wydawać śmieszne, ale ci, którzy w strefie działań wojennych nie padali na ziemię po pierwszej eksplozji, najczęściej już nie żyją… Z tego też względu w Ukrainie obecnie zakazane jest używanie jakiejkolwiek pirotechniki. Bardzo podobnie reaguje się na odgłos przelatującego samolotu lub śmigłowca – każdy dobrze wyszkolony i doświadczony żołnierz odruchowo będzie szukać ukrycia. W warunkach obecnej wojny, w której masowo wykorzystuje się drony, podobną reakcję obronną wywołuje nawet odgłos śmigieł niewielkiej dziecięcej zabawki. Poczucie zagrożenia wywołują również spalinowe kosiarki lub motorynki – dźwięk silnika brzmi niemalże identycznie jak irańskie drony Shahed..

Zmianom mogą ulegać również przyzwyczajenia kulinarne. Nagle okazuje się, że bliska ci osoba ze smakiem zjada coś, czego nigdy by wcześniej nie tknęła, albo nie jest w stanie wziąć do ust swojego ulubionego dania. Jako przykład można podać historię żołnierza, który całe życie uwielbiał golonkę. Po roku na froncie przyjechał na urlop do domu. Żona się postarała, przygotowała wszystko tak, jak lubił… jak zobaczył, co ma na talerzu, to wybuchł głośnym płaczem i wybiegł z domu… Jak się później okazało, upieczone mięsko ze sterczącą kością wyglądało dokładnie tak samo jak to, co zostało z nogi jego kolegi…

Opisana powyżej sytuacja jest typowym objawem PTSD (ang. post-traumatic stress disorder), czyli zespołu stresu pourazowego. Niestety zaburzenia tego typu dotykają bardzo wielu żołnierzy – nawet tych, którzy z pozoru dość dobrze poradzili sobie z przeżytymi traumami. Czasami objawy mogą wystąpić nawet po wielu miesiącach, na przykład pod wpływem silnych bodźców. W takiej sytuacji obowiązkowo należy zwrócić się po specjalistyczną pomoc. Na szczęście większość współczesnych armii ma już wypracowane schematy pomocy psychologicznej. Wielce pomocne są również organizacje i stowarzyszenia prowadzone przez weteranów, którzy sami niegdyś mierzyli się z podobnymi problemami.

Pamiętaj – w przypadku wystąpienia PTSD skorzystaj z pomocy! Nie ma się czego wstydzić – taka potrzeba to niestety integralna część wojny. Ewentualną terapię należy traktować dokładnie tak samo jak klasyczną rehabilitację po zwykłych fizycznych urazach.

Życie intymne

Temat jest poważny, choć nadal mało kto chce o „tych rzeczach” rozmawiać, zwłaszcza gdy pojawiają się realne problemy. Oczywiście zgodnie z wszelakimi zasadami pisania poradników powinniśmy odesłać czytelników do profesjonalnego seksuologa. I tak też czynimy: zapamiętaj – jeżeli pojawi się poważny problem, nie krępuj się, tylko idź do lekarza (nie do psychologa, tylko do realnego specjalisty po studiach medycznych). W dziewięćdziesięciu procentach skutecznie ci pomoże. Co jednak zrobić, żeby sporej części problemów uniknąć? Otóż na tym prostym, koleżeńsko-żołnierskim poziomie, możemy podzielić się kilkoma praktycznymi poradami.

Zacznijmy od samego początku – momentu spotkania. Musicie być wyrozumiali wobec siebie – brzmi banalnie, ale tak to niestety działa. Na dworcu nie objął cię z całej mocy? Trzyma dystans, nie chce się całować? Nie musi to oznaczać czegoś złego. Postaw się na jego miejscu, gdy myśli: „Wracasz przepocony, brudny, wychudzony… trochę ci wstyd, bo wiesz że zaraz poczują, jak śmierdzisz… nie wiesz, od czego zacząć, bo o czym byś nie gadał, będzie to dla nich niezrozumiałe. Wracasz przecież z innego świata…” Drogie panie – zaczekajcie. Nie naciskajcie. To, że akurat w pierwszej kolejności po wejściu do domu się na was nie rzucił, nie znaczy, że „przygruchał sobie jakąś sanitariuszkę” albo przeleciał wszystkie panienki w przydworcowym burdelu… Nie róbcie awantury i nie rzucajcie głupich tekstów… Problem jest zazwyczaj natury psychofizycznej. Po ciężkich przeżyciach trzeba po prostu dojść do siebie, umyć się, zjeść, odespać… Bardzo często ludzie mają ochotę dosłownie „zmyć z siebie” cały ten brud. Czasami muszą się wypłakać, zrzucić z siebie to, co przeżyli. Czasami wystarczy wspólnie przespana noc w jednym łóżku i uczucie ciepła. Dajcie żołnierzowi czas na „dekompresję”, tak żeby choć częściowo przyzwyczaił się do normalnego cywilnego życia!

Kolejną niezwykle ważną kwestią jest zdanie sobie sprawy z faktu, że coś może „nie pójść”. Wycieńczenie fizyczne i psychiczne, a czasami także odniesione rany mogą poważnie utrudniać normalne współżycie. W takiej sytuacji po prostu trzeba pogadać. Delikatnie i z wyczuciem. Nigdy nie dobijaj partnera wypowiedziami w stylu „Nie dość, że ci nogę urwało, to jeszcze impotent…” (proszę nam uwierzyć, że takie „zdolne” baby autentycznie się trafiają).

Zazwyczaj sytuacja jest jednak zupełnie odmienna – chłopak chce się wyżyć i spełnić wszystkie swoje marzenia i fantazje z ostatnich miesięcy. Często przekraczają one jednak fizyczne możliwości partnerów – po prostu wszystkiego naraz się nie da. Podobnie jak we wcześniej opisanej sytuacji, prawie wszystko zależy od kobiety i od umiejętnego poprowadzenia rozmowy. Oczywiście tłumaczenia, że akurat dzisiaj „boli cię głowa”, będą raczej słabe i przyniosą fatalny efekt. Gdy już autentycznie więcej nie dasz rady, a on nadal jest gotowy cisnąć do rana, po prostu poproś o przerwę i zaproponuj, że wrócicie do sprawy po krótkim odpoczynku. Tak samo postąp w sytuacji, gdy z jego strony pomimo największych chęci coś nie wyjdzie… Wróćcie do tematu po odpoczynku. Rozmawiajcie. Przypomnicie sobie wasze wcześniejsze wspólne przeżycia. Jak chcecie, żeby seks pomógł wam w powrocie do normalności, to skupcie się na stronie emocjonalnej. To nie ma być scena z taniego pornola, tylko budowanie więzi, bliskości i poczucia tego, że jesteście sobie wzajemnie potrzebni.

Brzmi banalnie, ale proszę nam uwierzyć, że wiele par spotyka się z tego typu problemami. Zapamiętajcie – nie wstydźcie się i w razie czego bez oporu skorzystajcie z profesjonalnej pomocy!

Rozdział IX

Sprawy niematerialne

Rozpoczynając dyskusję o sprawach niematerialnych, musimy poruszyć kilka fundamentalnych dla przetrwania kwestii. Pierwszą z nich jest odpowiedzenie sobie na pytanie: po co mamy przetrwać? Czy naszym celem jest tylko zwykła biologiczna egzystencja, czy może coś więcej?

Po co mamy przetrwać? Nastawienie psychiczne

Jedną z najważniejszych kwestii umożliwiających nasze przetrwanie jest odpowiednie nastawienie psychiczne. Kluczowym elementem jest wyznaczenie jasnego celu, dla którego mamy przeżyć. Dla większości osób będzie to zapewnienie opieki własnym dzieciom oraz członkom rodziny. Dla kogoś może to być chęć walki za ojczyznę, niesienia pomocy innym ludziom, ratowania zwierząt lub dóbr kultury. Dla innych zemsta na wrogu lub po prostu chęć dożycia czasów, kiedy sprawiedliwości stanie się zadość. Każda motywacja jest dobra pod warunkiem, że zmusza cię do podjęcia działań, dzięki którym będziesz dbać o siebie i powstrzymasz własną degradację. Człowiek pozbawiony jasnych celów w niesprzyjających warunkach bardzo szybko traci motywację do życia. Dotyczy to zwłaszcza osób, których jedynym celem było zdobycie pieniędzy lub odczuwanie przyjemności. Jeśli sensem twojego dotychczasowego życia były weekendowe imprezy w modnych klubach, to w warunkach wojennych po prostu z dnia na dzień stracisz swój główny motywator. Doświadczenia wojny w Ukrainie pokazują, że na szczęście wiele osób jest w stanie dość szybko przestawić się na cele społecznie użyteczne. Ci, którzy nie umieją tego zrobić, zaczynają się degradować. Pojawiają się depresja, załamania nerwowe, apatia. W rezultacie człowiek przestaje dbać o własne zdrowie i bezpieczeństwo. Część osób szuka wręcz śmierci lub w skrajnych wypadkach popełnia samobójstwo.

Zapamiętaj – w momencie wybuchu wojny stary świat, który doskonale znałeś, przestaje istnieć. Musisz się z tym pogodzić. To se ne wrati… Nie upieraj się przy swoich przyzwyczajeniach za wszelką cenę. Przyjmij do wiadomości, że dla przetrwania konieczne będą zmiany w twoim życiu. Oczywiście nie jest to nic przyjemnego, ale dasz radę. Wcześniejsze pokolenia naszych przodków wychodziły nie z takich opresji.

Nadmiar czasu wolnego

Pierwszym dość nieoczekiwanym problemem związanym z wojną lub innymi kataklizmami jest nadmiar czasu wolnego. O ile na samym początku kilka nieplanowanych dni wolnych wydaje nam się dość atrakcyjną opcją, o tyle wraz z upływem czasu wybicie z dotychczasowego trybu życia zaczyna być coraz bardziej uciążliwe. W sytuacji, w której zakłady pracy są zamknięte, szkoły i przedszkola nie działają, a z powodu zagrożenia ostrzałami musisz całymi dniami przebywać w domu lub w schronie, pojawia się konieczność przeorganizowana dotychczasowych sposobów twojego funkcjonowania. Pół biedy, jeśli nadal masz prąd i dostęp do internetu. Niestety bardzo prawdopodobne jest, że zostaniesz pozbawiony również tych udogodnień. Czym zatem zająć się w wolnym czasie?

Najprostszym wyjściem z sytuacji jest powrót do starych sposobów spędzania go, takich jak czytanie, gry planszowe czy też samodzielna nauka, np. języka obcego. Pamiętaj, abyś w rozrywkach nie zamykał się na innych. Być może masz starszego sąsiada, któremu warto pomóc w załatwianiu spraw związanych z życiem codziennym. Zajdź do niego, pogadaj, pomóż. Bardzo prawdopodobne, że np. w ramach wdzięczności nauczy cię grać w szachy albo okaże się niezwykle ciekawym rozmówcą z bogatą historią. Dobrym rozwiązaniem pozwalającym zrzucić z siebie negatywne emocje jest prowadzenie dziennika/pamiętnika. Możesz go pisać dla siebie, możesz z myślą o przyszłych pokoleniach… Staraj się być niezwykle dokładny, dokumentuj swoją epokę, opisuj realia życia codziennego. Pisz tak, żeby twoje wnuki (lub przyszłe pokolenia historyków) mogły wydobyć z niego jak najwięcej informacji. Brzmi banalnie? Uwierz, że dla wielu osób to właśnie bycie kronikarzem swojej epoki było jednym z głównych celów utrzymujących je przy życiu.

Dla wielu sposobem na poradzenie sobie z trudną sytuacją będzie religia. Szukanie ukojenia w Bogu nie jest niczym nowym – zresztą popularne powiedzenie, że jak trwoga, to do Boga, nie wzięło się z niczego. Szczera modlitwa czy też udział w praktykach religijnych faktycznie podnoszą na duchu i pozwalają, przynajmniej części osób, zachować wolę przetrwania i wewnętrzny spokój.

Wymienione powyżej propozycje organizacji „czasu wolnego” dotyczą pojedynczych osób. Znacznie lepiej dla twojej psychiki będzie jednak, jeśli wyjdziesz do ludzi. Możesz zaangażować się jako wolontariusz w niesienie pomocy bardziej potrzebującym niż ty. Możesz zapisać się do lokalnej samoobrony, możesz brać udział w organizowaniu wspólnego nauczania dla dzieci lub dorosłych. Nawet w przypadku typowych rozrywek znacznie ciekawiej będzie grać w karty lub w gry planszowe w większym gronie osób. Kółko różańcowe też nie jest głupim rozwiązaniem. Dzięki otwarciu się na innych ludzi zyskujesz całą masę nowych kontaktów, które czasami w nieoczekiwany sposób mogą okazać się pomocne.

Pamiętaj – najlepiej motywuje do przetrwania fakt bycia potrzebnym innym ludziom. Jeśli masz rodzinę, to masz dla kogo żyć. Jeśli jesteś osobą samotną, bez większego problemu znajdziesz tych, którzy znajdują się w sytuacji znacznie gorszej niż twoja. Zaopiekuj się nimi – pomożesz nie tylko im, ale i sobie.

Na sam koniec warto jeszcze wspomnieć o tym, czego kategorycznie robić nie wolno. Po pierwsze nie sięgaj po alkohol! Dla wielu osób „naturalnym” sposobem radzenia sobie ze stresem jest zapicie problemu. Niestety wojna i związane z nią problemy zazwyczaj są na tyle poważne i trwają na tyle długo, że nie da się w ten sposób uciec od rzeczywistości. Nadużywając alkoholu w sytuacji wojennej, narażasz się na poważne wypadki. Nie dość, że twoje postępowanie nie będzie adekwatne do zagrożenia (np. w trakcie ostrzałów czy kontaktów z uzbrojonymi ludźmi), to sam możesz stać się przyczyną nieszczęścia – np. pożaru wywołanego przez źle ustawioną świeczkę. Po alkoholu możesz też znacznie szybciej zamarznąć. Pamiętaj również, że znajdując się w stanie po spożyciu, znacząco zmniejszasz szanse na otrzymanie jakiejkolwiek pomocy. Jasne jest, że dużo chętniej pomagamy zwykłym ludziom niż pijakom. Uwierz nam, że nikt nie będzie dochodzić, czy faktycznie jesteś notorycznym moczymordą, czy tylko raz ci się zdarzyło. Po prostu nie pij i nie zmniejszaj w tak głupi sposób swoich szans na przetrwanie.

Ochrona dóbr kultury i pamiątek rodzinnych

Tak jak już wspominaliśmy w poprzednich rozdziałach, dobra materialne są nieporównywalne z wartością życia ludzkiego. Nie oznacza to jednak, że powinniśmy zaniechać jakichkolwiek prób ratowania i zabezpieczania będących w naszym posiadaniu dóbr kultury i spuścizny poprzednich pokoleń. O ile w przypadku znanych zabytków i muzeów ochroną (przynajmniej w teorii) zajmą się odpowiednie instytucje i służby państwowe, o tyle o zachowanie własnych pamiątek i rodzinnych dokumentów musimy zadbać sami. Oczywiście nasze możliwości będą bardzo ograniczone, zwłaszcza w razie konieczności ewakuacji z miejsca zamieszkania. Niemniej jednak możemy podjąć kilka czynności, które choć częściowo pozwolą nam zmniejszyć ewentualne straty.

Pierwszą, niegenerującą praktycznie żadnych kosztów czynnością zabezpieczającą jest digitalizacja wszystkich naszych rodzinnych zbiorów. Mowa tu nie tylko o aktualnych dokumentach, ale również o zabytkowych już papierach i fotografiach. Jasne jest, że w razie ewakuacji nie będziesz w stanie zabrać ze sobą rodzinnych albumów ze zdjęciami czy też listów dziadka z czasów II wojny światowej. Kopie cyfrowe zapiszesz na dowolnym nośniku pamięci lub umieścisz je w chmurze. Dokładna dokumentacja fotograficzna pozwoli również na ewentualne poszukiwania skradzionych dzieł sztuki. Wielu uchodźców, z którymi mieliśmy do czynienia, po pewnym czasie stwierdzało, że żałują, że kiedyś nie poświęcili czasu nawet na banalne przefotografowanie telefonem komórkowym swoich starych albumów fotograficznych z dzieciństwa. Dziś, gdy albumy przepadły wraz ze zniszczonymi domami, mieliby przynajmniej cyfrową kopię, którą można by kiedyś pokazać własnym dzieciom czy wnukom…

Z punktu widzenia osoby prywatnej znacznie trudniejsze będzie fizyczne zabezpieczenie przedmiotów przed uszkodzeniem lub kradzieżą. Oczywiście, jeżeli twój dom zostanie całkowicie zniszczony, to opisane poniżej czynności nie będą miały większego sensu, jednak trzeba być optymistą i działać tak, by unikać nawet drobnych, ale całkowicie niepotrzebnych strat – trochę na zasadzie, gdy znajdujesz się w sytuacji, w której możesz praktycznie w każdym momencie paść ofiarą ostrzału, ale mimo wszystko dbasz o zdrowie i starasz się nie przeziębić. Co zatem możemy zrobić?

Pierwszą z możliwych do podjęcia czynności będzie usunięcie cennych przedmiotów z miejsc bezpośrednio narażonych na skutki działań wojennych. Jeżeli twój cenny obraz po dziadku wisi na ścianie pokoju narażonego na bezpośredni ostrzał, to zabierz go stamtąd. Oczywiście w przeciwieństwie do muzeów i profesjonalnych galerii nie będziesz mieć specjalnych hermetycznych skrzyń, ale banalne zawinięcie w papier, obłożenie dyktą i umieszczenie wszystkiego w mocnym worku foliowym za szafą przynajmniej częściowo zmniejszy ryzyko przypadkowych uszkodzeń. To samo dotyczy np. ozdobnej porcelany – znacznie większe szanse na przetrwanie ewentualnego wybuchu będzie miała po odpowiednim zapakowaniu i ukryciu w pudełkach niż np. na domowej wystawce. Wszelkiej maści dokumenty i fotografie zapakuj w wodoszczelne koszulki lub przynajmniej zabezpiecz je folią, tak żeby w razie zalania mieszkania wodą (np. na skutek gaszenia pożaru na wyższej kondygnacji lub przenikania opadów do pomieszczenia przez powstałą w wyniku ostrzału dziurę w dachu) nie zostały od razu zniszczone. Podobnie postąp z cenniejszymi książkami.

Kwestia wynoszenia wartościowych przedmiotów do piwnicy pozostaje dyskusyjna. O ile w przypadku krótkich okresów (np. bezpośrednie zagrożenie ostrzałami) ma ono sens, o tyle dłuższe przechowywanie przedmiotów zabytkowych w nieprzystosowanych warunkach zazwyczaj przynosi opłakane skutki w postaci pleśni lub pogryzienia przez szczury.

Ostatnim sposobem zabezpieczenia cennych przedmiotów (nie tylko dóbr kultury czy też dokumentów) jest ich zakopywanie w miejscu znanym wąskiemu kręgowi wtajemniczonych osób. W dobie powszechnie dostępnych tworzyw sztucznych i hermetycznych pojemników ten sposób przechowywania nie jest technicznie trudny do realizacji, jednak musisz pamiętać, że odnalezienie twojego „skarbu” może wiązać się ze znacznymi problemami. Po pierwsze ktoś może cię ubiec i wcześniej odnaleźć twój schowek. Po drugie możesz mieć poważny problem z jego odnalezieniem – pamiętaj, że teren potrafi się błyskawicznie zmienić, zwłaszcza podczas wojny. Osiedlowa kapliczka, pod którą zakopałeś swój depozyt, została przysypana ruinami sąsiedniego bloku; piękny stary dąb poszedł pod siekierę – ludzie musieli czymś przecież palić; charakterystyczna piaskowa górka na przedmieściach również przestała istnieć – w trakcie walk o miasto urządzono na niej stanowiska obronne. Po nalocie lotnictwa i zrzuceniu ciężkich bomb z górki pozostał gigantyczny lej…

Zakopywanie dobytku musi być traktowane jako ostateczność. Jeżeli masz inne możliwości, wykorzystaj je. Chyba że jesteś w sytuacji bez wyjścia i zdecydowałeś się pozostawić coś dla przyszłych pokoleń, które być może odnajdą to, co zostawiłeś dla nich w depozycie. Najlepszym przykładem tego typu działań jest słynne Archiwum Ringelbluma, dokumentujące życie warszawskiego getta.

Ochrona kluczowego potencjału ludzkiego

Kolejnym zagadnieniem wpływającym na możliwości twojego przetrwania jest znajomość zasad ochrony potencjału ludzkiego, a ściślej mówiąc, posiadanych przez konkretnych ludzi wiedzy i umiejętności. W czasach pokoju bardzo chętnie powtarzamy tezę, że każde życie jest bezcenne i jednakowo ważne, jednak wojenna rzeczywistość bardzo szybko weryfikuje nawet najszczytniejsze idee. Zapamiętaj: podczas wojny jako przeciętny cywil znajdujesz się na samym końcu „łańcucha pokarmowego”. W pierwszej kolejności zawsze będą zaspokajane potrzeby sił zbrojnych, służb medycznych i ratunkowych, pracowników zajmujących się infrastrukturą krytyczną oraz osób zatrudnionych np. w przemyśle zbrojeniowym. Osobną kategorią chronioną są dzieci. Oczywiście nie oznacza to, że jeżeli jesteś zwykłą osobą dorosłą wykonującą przeciętny zawód, to nikt nie udzieli ci pomocy. Po prostu musisz być świadomy, że znajdujesz się na samym końcu listy ewentualnych beneficjentów. Nie dziw się zatem, jeśli w myśl zasady „najpierw kobiety i dzieci” odmówią ci ewakuacji lub miejsca w schronie. Tak naprawdę w takich sytuacjach musisz liczyć tylko na siebie – pamiętaj, że twoje położenie, a co za tym idzie – także szanse na przetrwanie, będą bezpośrednio zależały od twoich umiejętności. Gdy dzieje się coś złego, normalnym okrzykiem jest: „Czy jest z nami lekarz?!”, a nie np. „Czy jest z nami marketingowiec?”. Wojna błyskawicznie zmienia rynek pracy. Dobrze płatne i prestiżowe profesje z dnia na dzień mogą stać się całkowicie niepotrzebne. Na pierwsze miejsce wysuną się natomiast zawody niezbędne do normalnego zabezpieczenia codziennego życia – rolnik, piekarz, krawiec, elektromonter, hydraulik, szklarz… lista jest długa. Nie oznacza to, że jeśli nie jesteś przedstawicielem jednej z tych profesji, to znajdujesz się na z góry przegranej pozycji. Pracując w różnych zawodach, możesz, nawet w ramach hobby, zdobywać praktyczne umiejętności, które w razie czego pozwolą ci znaleźć zajęcie dające jakikolwiek zarobek. Lubisz szyć? Świetnie. W ramach kuchennych eksperymentów zacząłeś robić sery lub domowe wędliny – jeszcze lepiej. A może w konspiracji przed żoną i skarbówką pędzisz bimberek? Dalej nie musimy tłumaczyć… Bądź również gotowy do podejmowania różnorakich prac dorywczych. W 1939 roku bezrobotni warszawscy urzędnicy i studenci zatrudniali się w zakładach szklarskich. Gdy w zniszczonym na skutek wrześniowych walk i bombardowań mieście wstawiono już wszystkie okna, część z nich zajęła się handlem, część zaś przesiadła się na rowerowe riksze, którymi woziła pasażerów.

Pamiętaj, że kluczem do przetrwania jest elastyczność i gotowość dostosowywania się do nowych realiów.

Cena przetrwania

Ostatnią, choć być może najważniejszą sprawą, którą chcemy opisać na kartach niniejszej książki, jest nieporuszana w żadnych innych podręcznikach „surwiwalowych” kwestia ceny, jaką trzeba zapłacić za przetrwanie. Oczywiście nie mówimy tu o sprawach finansowych, ale o moralności naszych działań i ich wymiernych skutkach w błyskawicznie zmieniających się uwarunkowaniach wojennych i politycznych. O ile w klasycznej sztuce przetrwania uczy się sposobów przeżycia jednostki w trakcie konkretnego kataklizmu, o tyle w przypadku wojny musimy postrzegać cenę naszego przeżycia w kontekście szerszej zbiorowości – naszych dzieci, rodziny, społeczności lokalnej czy też wreszcie całego narodu. Pamiętajmy, że cenę za przetrwanie często przyjdzie nam zapłacić dopiero po wielu, wielu latach. Być może za nasze błędy zapłacić będą musiały nasze dzieci i wnuki…

Część zagadnień, które chcemy omówić, jest bardzo dobrze opisana przez kodeksy karne wszystkich istniejących państw: kradzież, zabójstwo, kolaboracja, zdrada ojczyzny. Część pozostaje w sferze naszego sumienia – np. pozostawienie na pastwę losu swoich bliskich lub zaniechanie pomocy ofiarom wojny. Sytuacje, w których przeciętny człowiek porzuca dzieci lub schorowanych rodziców, zdarzają się niezwykle rzadko, jednak warto postawić sobie pytanie: czy np. dla lepszego komfortu i minimalizacji własnego ryzyka byłbyś w stanie poświęcić swoich bliskich i później żyć ze świadomością, że przez twoje tchórzostwo lub wygodnictwo spotkał ich tragiczny los? Pytanie to jest oczywiście czysto teoretyczne. Znacznie bardziej realne są za to kwestie związane z wejściem na drogę przestępstwa lub zdrady ojczyzny. Wybór błędnej, choć, wydawałoby się, niegroźnej i w sumie mało szkodliwej strategii przetrwania potrafi przynieść opłakane skutki. Sięgnijmy zatem do przykładów historycznych i do współczesnych doświadczeń z wojny w Ukrainie.

Jednym z najlepszych przykładów są czasy niemieckiej okupacji podczas II wojny światowej. Część naszych współobywateli, mających korzenie niemieckie, zdecydowała się na podpisanie volkslisty. Sprawa wydawała się niegroźna. Prosta czynność urzędowa, która dawała masę przywilejów i złudne poczucie bezpieczeństwa. Jako pierwsze cenę za decyzje rodziców musiało jednak zapłacić młodsze pokolenie – dorastający chłopcy bez żadnych ceregieli byli mobilizowani do Wehrmachtu. Wielu z nich zginęło w obcym mundurze, służąc zbrodniczemu reżimowi. Pozostali musieli się rozliczyć ze swoich wojennych wyborów w momencie upadku „Tysiącletniej Rzeszy”. Komuś udało się uciec, kogoś schwytali „wdzięczni” sąsiedzi, pozostałych dopadła powojenna ręka sprawiedliwości ludowej.

Podobnie wyglądała kwestia wszelkiej maści rodzimych kolaborantów. W zamian za współpracę z wrogiem uzyskiwano przywileje i złudzenie bezpieczeństwa. Część osób dorabiała się nawet w ten sposób pokaźnych majątków. Obrana droga, polegająca na krzywdzeniu rodaków, bardzo często kończyła się wyrokiem od Polskiego Państwa Podziemnego. Ci, którym udało się zbiec, byli wyłapywani i stawiani przed wymiarem sprawiedliwości jeszcze wiele lat po wojnie.

Znacznie bardziej drastycznie kwestia obrania złej strategii przetrwania wyglądała w przypadku żydowskiej policji kolaboracyjnej, pilnującej porządku w gettach. Służba u Niemców dawała, przynajmniej początkowo, dość dużo przywilejów i iluzję ochrony własnych rodzin. Z czasem cena kolaboracji wzrastała. Trzeba było brać udział w mordowaniu przedstawicieli własnego narodu – najpierw obcych, później przyszła kolej na nieproduktywnych członków własnych rodzin. A na koniec? I tak na wszystkich czekały obozy zagłady… Cena za przedłużenie własnego życia o kilka miesięcy była aż nadto wysoka. Kolejne przykłady? Proszę bardzo. Kapo w obozach koncentracyjnych. Cóż – dzięki kolaboracji życie było lżejsze, ale czy któryś z nich przetrwał moment wyzwolenia?

Przykłady z odległej historii mogą się nam wydawać anachronizmem w „cywilizowanym” XXI wieku. Nic bardziej błędnego. Identyczne rzeczy dzieją się obecnie za naszą wschodnią granicą. Kolaboranci, którzy przeszli na stronę wroga w okupowanym Chersoniu czy też w obwodzie charkowskim, musieli w panice uciekać z własnych domów przed powracającymi wojskami ukraińskimi. Można powiedzieć, że na własne życzenie zaprzepaścili swoje dotychczasowe życie i znając rosyjsko-sowieckie realia, zmarnowali przyszłość kolejnych pokoleń swojego rodu. Nie wszystkim jednak udało się uciec – część otrzymała już wieloletnie wyroki, z częścią rozprawili się jeszcze przed przybyciem sił bezpieczeństwa krewni i znajomi poszkodowanych przez nich osób.

Po co to wszystko? Właśnie po to, żebyś pamiętał, że przetrwanie nie ogranicza się tylko do zachowania biologicznego życia i w miarę dobrych warunków bytowania. To, za jaką cenę przetrwasz, zaważy na późniejszym losie twoim i twoich bliskich.

Fot. Jan Świtała

Fot. Studio Wektor

Podziękowania

Dziękujemy poniższym osobom i firmom za bezinteresowną pomoc i przekazanie swoich prywatnych zdjęć, które wzbogaciły naszą książkę.

Janek Świtała – ratownik medyczny, znany szerzej na Instagramie jako @yanek43,

Damian Duda – ratownik medyczny z organizacji #wmiędzyczasie,

TRAUMAKIT – AEDMAX.PL Sp. z o.o., ul. Sokołowska 47c, 05-806 Sokołów, producent profesjonalnych apteczek ratowniczych,

Studio Wektor, sp.j. E. Leszczyńska, J. Nowakowska, ul. Kujawska 2 , 91-230 Łódź – producent prywatnych schronów.

Jesteśmy niezmiernie wdzięczni za okazane wsparcie.

Bibliografia

Grenda Bogdan, System walki Sił Powietrznych Rzeczypospolitej Polskiej, Ementon, Warszawa 2014.

Laprus Marian (red.), Leksykon wiedzy wojskowej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1979.

http://a.umed.pl/pl/dydaktyka/doc/bioterroryzm_choroby.pdf

https://www.domiporta.pl/informacje/a/polak-buduje-schron-nie-ziemianke-czemu-by-zmylic-wroga-i-nie-szarpac-sie-z-urzednikami-5397

https://www.gov.pl/web/mswia/alarmowanie-i-ostrzeganie

https://www.gov.pl/web/mswia/skazenie-substancja-toksyczna

https://zpe.gov.pl/a/ochrona-przed-skazeniami/DKcBNdFjh

https://zpe.gov.pl/a/postepowanie-wobec-zagrozen-w-czasie-wojny/D1AE7TBK1

https://zpe.gov.pl/a/rodzaje-broni-masowego-razenia/D1GTB2d4A

Przypisy

1. Skład apteczki, który podajemy, jest optymalny dla przeciętnego słabo wyszkolonego cywila, który znalazł się w strefie działań wojennych. Oczywiście walczący żołnierz czy też ratownik medyczny powinien mieć zupełnie inne, znacznie bogatsze wyposażenie. [wróć]

2. Pamiętaj, jeśli ktoś napadł na twoją ojczyznę, chce zabić lub skrzywdzić twoich bliskich, podeptać twój honor oraz zniszczyć wartości, w które wierzysz – twoim obowiązkiem jest danie mu skutecznego oporu. Nieważne, że być może jest on osobą opętaną przez błędną ideologię, zmuszoną przez dowództwo lub okłamaną co do prawdziwych celów wojny… Dopóki twój wróg dobrowolnie nie poddaje się do niewoli, twoim obowiązkiem jest walka i jego fizyczna likwidacja! Wybaczyć możesz dopiero po wymierzeniu sprawiedliwej kary za dokonane zbrodnie! [wróć]

3. Stan wojenny jest jednym ze stanów nadzwyczajnych, czyli instytucją prawa, która tymczasowo ogranicza prawa obywateli i nakłada na nich szereg dodatkowych obowiązków. [wróć]

4. Oczywiście pod asfaltem można ustawić minę lub improwizowany ładunek wybuchowy, jednak prawdopodobieństwo, że jego ofiarą padnie zwykły cywil, jest znikome. [wróć]

5. Nie myl ich z niewypałem, czyli sytuacją, podczas której nie odpalił nabój w broni strzeleckiej. [wróć]

6. Nawet dawno nieużywany przewód kominowy można przywrócić do użyteczności, np. poprzez zagilzowanie. Pracę tego typu będziesz jednak musiał zlecić fachowcowi. [wróć]

7. Przeciętna świeczka ma moc około 30 W, mały przenośny piecyk gazowy 1700 W, a typowa koza od 5000 do 7000 W. Fizyki nie oszukasz, choć oczywiście teoretycy surwiwalu będą twierdzić inaczej. Gdyby świeczka w doniczce była rzeczywiście efektywna, to nie musielibyśmy stosować w domach grzejników, pieców i innych współczesnych źródeł ciepła. [wróć]

8. Środki łzawiąco-drażniące, stosowane m.in. przez policję do rozganiania demonstracji lub uspokajania agresywnych osób, traktowane są nie jako broń, ale jako środki przymusu bezpośredniego. [wróć]

9. Istnieją co prawda specjalne pochłaniacze hopkalitowe, jednak są praktycznie niedostępne, a ich skuteczność, zwłaszcza przy większych stężeniach, jest mocno dyskusyjna. [wróć]

10. Termin przydatności odzieży filtracyjnej stosowanej obecnie w Wojsku Polskim wynosi maksymalnie 1 miesiąc od momentu rozhermetyzowania fabrycznego opakowania.\ \ — — [wróć]