Spis treści

Karta redakcyjna

PRZEDMOWA

CZĘŚĆ I. PEŁNIA WŁADZY. ODSŁONA PIERWSZA

Wprowadzenie. Szybki rzut oka na SLD

Fatalny początek prezydentury

Sprawa Olina

Dygresja na temat zachowania Sojuszu

Rząd Cimoszewicza

Kołodko, czyli gospodarka w rękach lewicy

W blasku Pałacu

CZĘŚĆ II. OBÓZ SOLIDARNOŚCIOWY ZNOWU W GRZE

Krzaklewski i Balcerowicz. Porządki w solidarnościowym obozie

Rząd Jerzego Buzka

Drugie dno reform

Reformatorska gorączka Akcji

Drugi plan Balcerowicza

Dygresja o pierzynie, czyli o naturze Akcji

Krucjata Balcerowicza

Czy warto było iść na wojnę z całym światem?

Problem z Krzaklewskim

Buzek premierem

Fenomen Buzka. Dygresja

CZĘŚĆ III. LEWICA MILLERA

Droga do władzy

Nagła zmiana scenerii

Pierwsze miesiące, czyli „Wersal” się skończył

Dygresja. Czy można było okiełznać Leppera?

Pod ciśnieniem sondaży

CZĘŚĆ IV. UPADEK MILLERA

Polowanie

Michnik

Nowa ustawa medialna

Wojna o ustawę

Prezydent uderza

Miller reformator

Upadek

CZĘŚĆ V. AGONIA

Gabinet prezydencki

Kulczyk, Ałganow, Dochnal

Dygresja o tym, czy istniał układ postkomunistyczny

Ostatnie miesiące

CZĘŚĆ VI. DIAGNOZA. JAKA BYŁA POLSKA LEWICA?

Kwaśniewski i Miller. Rachunek talentów. Rachunek zasług

Rządy lewicy. Światopogląd. Ekonomia. Krzywda. Władza. Państwo

Bibliografia

Projekt okładki: FRYCZ I WICHA

Redaktor prowadząca: KATARZYNA LITWIŃCZUK

Korekta: KATARZYNA SZOL, PIOTR ŁUKASIK

Skład: TOMASZ ERBEL

Zdjęcie: Shutterstock / Piktogram: Renee Ramsey-Passmore, Noun Project

Copyright © Robert Krasowski, Czerwone i Czarne

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-7700-149-3

Czerwone i Czarne Sp. z o.o. S.K.A.
Rynek Starego Miasta 5/7 m. 5
00-272 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.

Dokument chroniony elektronicznym znakiem wodnym

Przedmowa

Głównym bohaterem tej książki są politycy Sojuszu. Niełatwo o nich pisać, poczucie osaczenia sprawiło, że z życia wewnętrznego partii niemal nic nie wychodziło na zewnątrz. Żadne środowisko nie zostawiło po sobie tak mało wspomnień, wywiadów rzek, osobistych relacji zza politycznych kulis. Żadna partia nie zasłoniła się przed mediami tak szczelną zasłoną. Wątłość świadectw sprawiła, że książka powstawała powoli. Ciągle towarzyszyło mi poczucie, że zebrany materiał nie pozwala poprowadzić gęstej i wartkiej narracji. Niejeden czytelnik uzna, że to nie jest defekt, że w opisie polityki żywość akcji czy soczystość szczegółów nie jest wcale potrzebna, że cenniejsza jest interpretacja, analiza, opinia. Ale to nieprawda, realna polityka jest wartka, tętni emocjami, ludzkimi konfliktami. Jeśli jej opis nie jest podobny – nie jest wartki, nie jest gęsty od emocji – to znaczy, że nie jest opisem polityki, lecz publicystyką. Zwykle mieszamy oba porządki, jednak dzieli je przepaść. Polityka jest tym, co robią politycy, czyli ludzie mający władzę. Natomiast publicystyka jest refleksją nad własną epoką. Ona nie opisuje polityków, lecz ich poucza. Nie próbuje ich zrozumieć, lecz ich rozliczyć.

Ta książka nie ma publicystycznych ambicji. Nie moralizuje, nie mądrzy się, nie oczekuje od polityki zbyt wiele. Akceptuje ją taką, jaka jest. Opisuje ludzi, którymi silniej miotają ambicje niż troska o kraj. I z tą postawą się godzi. Publicysta powie, że książka lansuje pesymistyczną wizję polityki, że akceptuje jej cynizm, jej brutalność. To prawda, ale też próbuje im zakreślić dopuszczalne granice. Stara się odróżnić sytuacje, w których są one zawodową koniecznością, od tych, w których są niepotrzebną słabością. Czytelnik pod koniec książki zobaczy, że mimo programowej wyrozumiałości wobec polityków ich ostateczna ocena będzie surowa. Jednak nie dlatego, że mieli wady, ale ponieważ nie mieli zasług. W przeciwieństwie do pierwszych solidarnościowych władców nauczyli się nosić koronę, nie spadała im z głowy co chwila. Sprawnie udawali dojrzałych władców, lecz o rządzeniu pojęcie nadal mieli marne.

Pierwszy tom miał sporo recenzji, ale najbardziej poruszyła mnie ta, która nie została opublikowana, lecz którą usłyszałem od doświadczonego dziennikarza. Powiedział: „Bardzo to interesujące. Ale skąd pan to wszystko wie? Dlaczego mam panu uwierzyć?”. Pytanie mnie zaciekawiło. Nie przyszło mi wcześniej do głowy, że dla czytelnika ważne są nie tylko tezy książki, ale również ich geneza. Odpowiedź na to pytanie wymagała opisu osobistych doświadczeń, a raczej osobistych porażek na drodze do zrozumienia polityki. W 1991 roku zostałem dziennikarzem, kilka lat spędziłem w Sejmie, biegając za politycznym newsem. To była epoka, w której władza nie była otoczona tak grubym murem jak dziś, owszem, do premiera niełatwo było się dostać, ale liderzy partii, marszałek Sejmu czy ministrowie byli na wyciągnięcie ręki. Z nimi nie tylko się robiło wywiady, z nimi się gawędziło, jadło obiady, popijało. Już wtedy mnie zdziwiło, że wiedzą o polityce tyle samo, co dziennikarze. Podobnie jak oni głównie plotkują, udają szachistów, którzy prowadzą misterną grę, a dzień później są zaskoczeni przebiegiem wydarzeń. Nie trzeba było długiego czasu, aby zrozumieć, że nie oni są reżyserami polityki.

Zacząłem szukać prawdziwej sprężyny. Filozoficzne wykształcenie pchnęło mnie w stronę rozważań teoretycznych, zacząłem szukać substancji polityki nie w ludziach, lecz w instytucjach oraz w ideach. Czyli w politologii i w filozofii politycznej. Po latach wysiłek porzuciłem, lektury były ciekawe, ale z realną polityką miały niewiele wspólnego. Albo szybowały zbyt wysoko nad ziemią, albo ryły zbyt daleko od centrum wydarzeń, wykopując nieważne detale. Wróciłem więc do polityków, ale rozmawiałem już tylko z tymi, których można uznać za sprawców. Rozmawiałem bez pośpiechu, bez mikrofonu, bez natarczywego wypytywania. Szukając nie tyle konkretów, ile esencji ich doświadczenia. Wszyscy opowiadali podobną historię, dowodzili, że przeżyli wielką przygodę, jednak szczegółów tej przygody nie potrafili odtworzyć. Koloryzowali, bo nauczono ich wierzyć, że władza to wielka rzecz, byli więc zawstydzeni, że sami tego nie doświadczyli. Czuli, że realne decyzje zapadły gdzieś obok nich, ale nie chcieli się do tego przyznać. Tracąc urząd, odkrywali, że cała władza przeciekła im przez palce. Nie wiedzieli, że wszystkim przeciekła podobnie, tak jak całej ludzkości mija własne życie – niby jesteśmy jego panami, jednak toczy się ono samo, raczej bezładnie, raczej bez sensu.

W opowieściach polityków najbardziej uderzająca była ich umysłowa niezdarność. Mało kto z otaczającego świata rozumie tak mało jak ci, którzy uchodzą za jego władców. Wewnętrzne gry pochłaniają ich całą uwagę. Nie mają nawet czasu, by się rozejrzeć dookoła. Od momentu rozpoczęcia politycznej kariery skupieni są na walce o życie – na przetrwaniu w swoim regionie, w swojej koterii, w fotelu szefa partii czy szefa rządu. Po latach potrafią patrzeć jedynie pod nogi. Udają przed światem, że głowy mają w chmurach, że patrzą daleko i szeroko, ale wystarczy ich spytać, co takiego w tych chmurach widzą, aby usłyszeć same banały. Nawet bardzo inteligentni ludzie, gdy trafią do polityki, przestają postrzegać rzeczywistość. Tak mocno żyją dniem, tygodniem, wczorajszą intrygą, jutrzejszą reakcją. Nie analizują wydarzeń, nie obserwują przeciwników, nie mają planów, nie mają refleksji. Mają tylko odruchy. Jak proste organizmy – uciekają przed bólem, przed ryzykiem, przed zagrożeniem. Są piekielnie inteligentni tylko wtedy, gdy mówią o ludzkiej naturze, o jej słabościach, o jej defektach. Gdy pytamy polityka o postaci z bezpośredniego otoczenia, dostajemy portrety bardzo dojrzałe i bardzo głębokie. Bo są to potencjalni rywale. Jednak to kraniec ich pola widzenia.

Poznawszy ten horyzont, postanowiłem napisać historię polskiej polityki, która nie wznosi się ponad horyzont tych, którzy realnie ją tworzą. Nie potępia zachowań jej bohaterów, ale też ich nie upiększa. Odtwarza prawdziwe motywy, nie zaś hasła, którymi próbują dodać sobie powagi. Podobnie piszą o politykach Anglicy, Włosi, Francuzi czy Niemcy. W Polsce wolimy bajkową konwencję – patos troski o kraj, mozół walki o reformy. Lubimy też przypisywać sobie osiągnięcia, które nie były wysiłkiem polskiej polityki, lecz decyzją Zachodu. Szczery opis polityki wydaje się nam zbyt demaskatorski, zbyt groźny dla świeżej demokracji. Historię pisze się nad Wisłą raczej gwoli morału niż gwoli prawdy. W intencji naprawy polskiej polityki niż jej rzetelnego opisu.

Może przyjąłbym tę perspektywę, gdybym wierzył w naprawę polskiej polityki. Ale nie wierzę. Nie wykluczam jej, lecz też nie zakładam. Polska polityka od 1989 roku jest konsekwentnie przeciętna. Wyjątek stanowili przychodzący z zewnątrz ekonomiści – zwłaszcza Balcerowicz i Hausner. Ten tom jest głównie o nich. Jedynie im się czegoś chciało, jedynie oni swoje marzenia potrafili przekuć w poważne projekty. Politycy nie dali im wsparcia, więc ich ambicje umarły w szufladach. Po latach widać rozmiar straty. Balcerowicz w dziejach polskiej demokracji był jedynym przypadkiem wielkiej ambicji. Miał marzenie, miał odwagę, miał kompetencje. Gdyby Polska poszła za nim, byłaby krajem politycznie większym. Dużo większym, trochę ze snów braci Kaczyńskich. Z kolei gdyby Polska poszła za Hausnerem, miałaby powód do moralnej dumy. Uleczyłaby społeczeństwo. Jednych nauczyłaby pracować, innych otoczyła prawdziwą opieką. Jednak polska polityka nie chciała pójść ani za Balcerowiczem, ani za Hausnerem. Zlekceważyła wszystko, co miało sens, rozmach i wartość.

Kiedy się patrzy na tamte lata, niemile uderza obserwacja, że miałkość polityki nie obniżyła jej atrakcyjności. Była bez znaczenia, bez ciężaru, jednak nie wiało zeń nudą. Zwłaszcza pojedynek o dominację na lewicy – między Kwaśniewskim a Millerem – miał w sobie porywającą dramaturgię. Do ostatniej chwili nie było wiadomo, kto w tej grze jest nadmuchaną wielkością, a kto wielkością prawdziwą. Odpowiedź na to pytanie padnie pod koniec książki, ale w trakcie pisania nachodziło mnie często zdumienie, jak wiele energii poświęciliśmy w końcu tak błahej sprawie. Kwaśniewski czy Miller? Po latach ich wojna jest burzą w szklance wody. Rywalizacją, w której ważą się losy, ale nie nasze, lecz tylko obu tych panów.

Część I.
Pełnia władzy. Odsłona pierwsza

WPROWADZENIE.
SZYBKI RZUT OKA NA SLD

Historii rządów Sojuszu nie da się zrozumieć bez uchwycenia osobliwości formacji, czyli rozziewu między tym, jak wyglądał Sojusz z zewnątrz, a tym, jak od środka. Oglądany z pierwszej perspektywy był kontynuacją PZPR, tak oczywistą, tak ostentacyjną, że wręcz bezczelną. Oglądany z drugiej był szczerą socjaldemokracją, która z entuzjazmem pionierów wdziera się na nowe obszary. Co ciekawe, obie perspektywy były prawdziwe. Nowa lewica była ciągłością, bo w całości wymyślona została przez starą. To Wojciech Jaruzelski i Mieczysław Rakowski zdecydowali o rozwiązaniu PZPR i stworzeniu w jej miejsce SdRP. To oni zdecydowali, że nowa partia schowa komunistyczne sztandary i wywiesi socjaldemokratyczne. Nie udawano, że nowa formacja powstaje spontanicznie, z buntu przeciw temu, co było, odwrotnie, starannie eksponowano pezetpeerowskie korzenie. Postanowiono, że stara partia przekaże nowej majątek, że zjazd rozwiązujący starą będzie zjazdem założycielskim nowej. A przecież wystarczył prosty ruch, zorganizowanie zjazdu powołującego SdRP kilka tygodni później, aby zbudować wrażenie czegoś nowego. Ale nie to było celem, nowa partia nie miała być nową, lecz transformacją starej. Nie tylko dlatego, aby nikt z szeregowych członków nie stracił orientacji, ale przede wszystkim, aby nikt nie przypisał zasługi młodzieży. Nowa partia nie miała być dowodem odwagi młodzieży, lecz liberalizmu starców. Dlatego partię socjaldemokratyczną powołali delegaci na zjazd partii komunistycznej. Operacja była tak silnie nadzorowana przez starych liderów, że przez długi czas do roli szefa SdRP przygotowywał się Rakowski, dopiero widząc skalę antykomunistycznych emocji, uświadomił sobie, że warunkiem sukcesu jest pokoleniowa zmiana. I na szefa SdRP wytypował Kwaśniewskiego. Młody lider nie był gestem zerwania z przeszłością, ale pomysłem na to, jak o przeszłości szybciej zapomnieć. Pomysłem wysuniętym przez Rakowskiego, zaakceptowanym przez Jaruzelskiego, a przeforsowanym przez delegatów na zjazd PZPR. Nic dziwnego, że zirytowany tym wszystkim Włodzimierz Cimoszewicz oświadczył, że to nie jest nowa lewica, ale ciągle stary PZPR. Wszystkie kluczowe decyzje podjął aparat PZPR – on starej partii zmienił nazwę, datę urodzenia, wybrał lidera, wyznaczył sztandary.

Wydawać się mogło, że w takiej operacji nie ma już miejsca na autentyczne zmiany. Jednak było, i to całkiem dużo. Bo starsi nową partię jedynie założyli, natomiast rządzili nią już młodzi, mający inne potrzeby oraz inne cele. Dla nich budowa socjaldemokracji nie była taktycznym manewrem. W latach 80. poznali Zachód, jego sprawną gospodarkę i elegancką politykę. Ten świat im się spodobał, jednak nie wierzyli, że kiedyś do Polski nadejdzie. Gdy nadszedł, postanowili w nim zrobić kariery. Wiedzieli, że ciągnie się za nimi przeszłość, ale wiedzieli również, że działalność w PZPR nie była zbrodnią, że wielu opozycjonistów było w PZPR w czasach, gdy partia robiła dużo gorsze rzeczy. Za młodu byli tu Bronisław Geremek, Jacek Kuroń czy Leszek Balcerowicz, choć potem przeszli na drugą stronę. Twórcy SdRP nie przeszli, jednak uważali, że oni również zachowali prawo do nowego rozdania. Nie czuli się obrońcami starego świata, walczyli tylko o siebie. Uważali, że mieli pecha, wsiedli do tramwaju „socjalizm”, bo nie wiedzieli, że to jego ostatni przystanek. Zaangażowali się w socjalistyczną politykę nie dlatego, że była socjalistyczna, ale dlatego, że była polityką. Spodobała im się, więc chcieli w niej zostać. Wiedzieli, że SdRP obciążać będzie hipoteka po PZPR, ale uważali, że na życiową wojnę lepiej wypłynąć dużym statkiem niż małą szalupą. Byli zimni i wyrachowani, bo ich droga życiowa tak się ułożyła, że nigdy nie dotknęli idealizmu, ani komunistycznego, ani antykomunistycznego. Nie załapali się na stalinowską fascynację, nie uskrzydliły ich odwilżowe marzenia, zaś opozycyjne przeżycia – z Sierpniem na czele – ominęli z pełną obojętnością. Stąd ich chłodny realizm, stąd ich brak skrupułów, idący dużo dalej, niż sądzili antykomuniści. Bo lewicowa młodzież z podobnym chłodem podchodziła do własnych korzeni. Korzystała z majątku po PZPR, kokietowała dawny komunistyczny elektorat, ale nie z lojalności, lecz z wyrachowania. Od pierwszego dnia działalności w SdRP młodzi realiści pracowali na siebie.

Kilka lat później odnieśli olbrzymi sukces. W opisywanej epoce, w latach 1995–2005, przez cały czas fotel prezydenta zajmował twórca Sojuszu, a przez sześć lat premierami byli jego liderzy. Jednak przeszłość się za nimi ciągnęła. Z pozoru polska demokracja stała się ich własnością, jednak liderzy Sojuszu ciągle byli oceniani nie za to, co robili teraz, ale za to, co zrobili kiedyś. Byle poseł uważał, że ma prawo patrzeć na nich z góry, byle dziennikarz zaczynał wywiad od biograficznej złośliwości. Udawali, że ich to nudzi i śmieszy, ale prawda była inna. To ich bolało. Dręczyło. Pomniejszało. Głośno szydzili z solidarnościowego kombatanctwa, z opowieści o strajkach, o spaniu na styropianie, jednak po cichu marzyli o takich biografiach. Dobrze wiedzieli, że ich sukces jest anomalią, że przyszło im rządzić ustrojem, z którym do niedawna walczyli. Bo wszystko stało się zbyt szybko, zaledwie sześć lat wcześniej Aleksander Kwaśniewski i Józef Oleksy byli ministrami rządu, który zwolenników demokracji zamykał do więzień, a teraz obaj stali na czele demokratycznego państwa. Jeden jako prezydent, drugi jako premier.

Obóz solidarnościowy nazywał ten problem „niezdolnością Sojuszu do rozliczenia się z przeszłością”, sugerując, że takie rozliczenie było możliwe, że problemem jest obecność kilku twarzy i nieobecność kilku gestów. Że problemem jest Miller, Oleksy, Szmajdziński oraz brak potępienia stanu wojennego. Jednak nie była to prawda, gdyby politycy SLD spełnili te warunki, w solidarnościowych oczach nadal pozostaliby postkomunistami. Usunięcie kilku postaci jedynie otworzyłoby dużo dłuższą listę następnych, a gesty potępienia generałów wywołałyby lawinę kolejnych żądań. Bez końca, bez szansy na kompromis, bo jedyną formą „rozliczenia się z przeszłością”, jaką od dysydenckich czasów uznawał obóz solidarnościowy, było porzucenie własnej formacji i akces do opozycji. Aby przestać być postkomunistą, trzeba było zostać antykomunistą. Politycy SLD to zrozumieli. O ile do połowy lat 90. Cimoszewicz, a nawet Kwaśniewski wierzyli, że pozbycie się Jerzego Szmajdzińskiego czy Jerzego Jaskierni rozwiąże historyczne problemy, z czasem pojęli, że rywali nie da się zaspokoić.

Ale rezygnując z posypywania głowy popiołem, Sojusz popadł w inną skrajność, w niemądrą ostentację. Najwyższe stanowiska w państwie obsadził ludźmi, którzy budzili największe emocje. Urzędy dostali Szmajdziński, Miller, Jaskiernia, Oleksy, Wiatr. Prominentne w PZPR postaci, ministrowie, ideolodzy, liderzy młodzieżówek, członkowie kierownictwa. Dla solidarnościowej wrażliwości oznaczało to ostentacyjną profanację, już nie tylko solidarnościowych symboli, ale demokracji. Sami zainteresowani udawali, że nie rozumieją pretensji, jednak dobrze je pojmowali. Akurat oni w pełni zasługiwali na miano postkomunistów, wszyscy poszli kiedyś o kilka kroków za daleko, weszli w skład rządu lub partyjnej elity. A nawet w Sojuszu wyraźnie odróżniano działalność w PZPR od kariery w PZPR – pierwsza była przyjęciem do wiadomości istniejących realiów, druga wzięciem za nie odpowiedzialności. Kierując się tą logiką, cały partyjny establishment po 1989 roku wycofał się z polityki, widząc w tym naturalną cenę za swoją porażkę. Z powszechnej abdykacji wyłamało się dosłownie kilku polityków, kilku ambitnych, utalentowanych i bezwstydnych śmiałków. Wiedzieli, że złamali obowiązujące reguły, jednak nie chcieli poskromić własnych ambicji. Gdy Sojusz zdobył władzę, nie schowali się w drugim szeregu, ale stanęli na czele państwa. Rzucili rękawicę całemu światu, zmusili wrogów, by patrzyli na ich triumf, by każdego dnia gniew w nich narastał. Szczególna ostrość walki z SLD była rachunkiem za tych kilka twarzy. Nie odmawiano im talentów, nie odmawiano sukcesów, ale w ich obecności na szczytach państwa widziano największą porażkę polskiej demokracji.

Politycy Sojuszu często się skarżyli, że padają ofiarą antykomunistycznej agresji. Ale nie była to prawda. W głównym nurcie solidarnościowy antykomunizm nie był ani radykalny, ani napastliwy, był co najwyżej krzykliwy. Jak czas pokazał, realne szykany ograniczyły się do kilku jajek ciśniętych w prezydencką parę, natomiast korzyści z antykomunizmu okazały się olbrzymie. Jego hałaśliwość, jego pozorny dynamizm dał Sojuszowi wielką polityczną siłę. Zmobilizował lewicową formację, zdyscyplinował, nadał spójność, wymusił lojalność. Gdyby nie antykomunizm, Sojusz zacząłby tak, jak skończył, od wewnętrznych podziałów, od wojny Millera z Kwaśniewskim. Podobnie by się stało, gdyby politycy lewicy poszli drogą Fiszbacha, gdyby u progu III RP wyprali swoje życiorysy, wtedy również by nie zbudowali silnej formacji. Bo ważniejsze od majątku po PZPR okazało się piętno po PZPR. Ten stygmat zbudował coś mocniejszego niż partię. Zbudował wspólnotę losu. Zwartą drużynę.

Opis wydarzeń w „Po południu” zakończył się wieczorem 19 listopada 1995 roku, w dniu, kiedy Aleksander Kwaśniewski wygrał wybory prezydenckie. Tego wieczoru po obu stronach emocje zastąpiły rozum. Jedni popadli w euforię, drudzy w depresję. W zwycięstwie Kwaśniewskiego nie dostrzeżono ruchu politycznego wahadła. Tego dnia Polacy mieli poczucie, że obserwują nie kolejny kaprys polityki, lecz wyrok historii. Nie rozumiano treści tego wyroku, ale panowało poczucie, że przed polską polityką otworzyła się nowa karta, że podobnie jak w 1989 roku wszystko się może wydarzyć. I to, co złe, i to, co dobre. Polacy nie wiedzieli jeszcze, że w polityce zmieniają się zwykle jedynie twarze.

FATALNY POCZĄTEK PREZYDENTURY

Wszystko zaczęło się od niewinnego kłamstewka, które nagle nabrało wielkich rozmiarów. Sprawa dotyczyła wykształcenia, Aleksander Kwaśniewski nie skończył studiów, pod sam ich koniec porzucił uczelnię, nie podszedł do dwóch ostatnich egzaminów, nie zdobył jednego zaliczenia. Władze Uniwersytetu Gdańskiego skreśliły go z listy studentów, ale Kwaśniewski się nie zmartwił, właśnie zaczął robić karierę w SZSP. W oficjalnych papierach podawał ukończone studia wyższe, także jako poseł w rubrykę wykształcenie wpisywał „magister ekonomii” i taką informację jego sztab podał Państwowej Komisji Wyborczej. Ale na kilka tygodni przed wyborami ukazała się biografia Kwaśniewskiego, która ujawniła, że lider SLD studiów nie skończył. Rezonans sprawy okazał się wielki, nie z powodu braku dyplomu, lecz ewidentnego kłamstwa. Sojusz był wściekły na swojego lidera, cała kampania mogła legnąć w gruzach. Emocje były wielkie. Marek Borowski wpadł do gabinetu Kwaśniewskiego, domagając się jego rezygnacji z wyborów. Krzyczał: „Ty nas wszystkich oszukałeś!”. Borowski żądał, aby lewica przerzuciła swoje poparcie na Jacka Kuronia. Kwaśniewski nic nie odpowiadał, siedział przybity, ze spuszczoną głową, nie mając odwagi, aby spojrzeć mu w oczy. Kwaśniewskiemu pomógł Miller, ostro zaatakował Borowskiego: „Co tu się panoszysz, co krzyczysz na naszego prezydenta, wynoś się!”. I Borowskiego z gabinetu wyprosił.

Kwaśniewski, zamiast sprawę szczerze wyjaśnić, zdecydował się kłamać. Oznajmił, że skończył studia oraz obronił pracę magisterską. Co ciekawe, jego kłamstwo nie miało politycznej natury, zadecydowały osobiste słabości. Kwaśniewski kłamał nie dlatego, że polityk czasem kłamać musi, ale dlatego, że Kwaśniewski powiedzieć prawdy czasem nie potrafił. Należał do tego gatunku co Bill Clinton. Co pewien czas ujawniała się w nim dramatyczna niedojrzałość, która najpierw go pchała do niemądrych zachowań, a potem nie pozwala się godnie wycofać. Wszystkie jego wpadki z alkoholem czy też zawadiackie przygody w stylu całowania ziemi kaliskiej cechować będzie podwójny infantylizm. Najpierw infantylizm popełnionego grzechu, potem infantylizm jego usprawiedliwień. I zawsze bardziej żenujący będzie ten drugi. Jego grzeszki były bowiem bardzo ludzkie, czasem zabawne i sympatyczne. Jednak późniejsza ucieczka od odpowiedzialności zawsze była żałosna.

Po wyborach na Kwaśniewskiego spadł niespodziewany cios. Uniwersytet Gdański w komunikacie potwierdził, że przez kilka tygodni prezydent kłamał. Sprawa znowu nabrała nośności. Kwaśniewski się bronił fatalnie, zamiast przeprosić, oświadczył, że „machnął ręką na dyplom”, ponieważ „przez całe życie odczuwał straszliwą potrzebę wolności”. Zamiast zamknąć sprawę, pozwalał jej żyć. Do Sądu Najwyższego spłynęło ponad pół miliona wniosków żądających unieważnienia wyborów. Argumentowano, że kwestia wykształcenia była głównym wątkiem kampanii, że Kwaśniewski stale odwoływał się do swojej przewagi nad robotnikiem Wałęsą. Autorzy protestów dowodzili, że gdyby Polacy znali prawdę, zagłosowaliby inaczej. CBOS zrobił sondaż, który diagnozę potwierdził. Sąd Najwyższy protesty potraktował poważnie. Naruszenie ordynacji było ewidentne, sędziowie po długich dyskusjach uznali jednak ważność wyborów. Ale aż pięciu sędziów – na siedemnastu – wobec wyroku zgłosiło votum separatum. Do unieważnienia wyborów nie było daleko.

Kwaśniewski nie cieszył się długo swoim sukcesem, dzień później spadł na niego kolejny cios. W siedzibie prezydenta elekta, w pałacyku przy Foksal, zjawili się dwaj związani z Wałęsą ministrowie: szef MSW Andrzej Milczanowski i szef MSZ Władysław Bartoszewski. Milczanowski wręczył prezydentowi kilkustronicową notę i poprosił o przeczytanie. Była w niej informacja, że urzędujący premier Józef Oleksy jest rosyjskim agentem. Zdumiony Kwaśniewski powoli czytał papiery, z coraz większym zdenerwowaniem. Dwa razy materiały wypadły mu z rąk. Po lekturze powiedział, że nie widzi dowodów, żadnych raportów, żadnych kwitów. Milczanowski odparł sucho, że Kwaśniewski się myli, że dowody są pewne. Tak pewne, że ich ujawnienie wywoła aferę, która „od Bałtyku po Karpaty będzie miała swoje polityczne efekty”. Słuchając Milczanowskiego, prezydent – jak opowiada Bartoszewski – był wyraźnie przybity. Po półtoragodzinnej rozmowie Milczanowski przedstawił swoją ofertę. Sprawa pozostaje w tajemnicy przed opinią publiczną, ale premier musi zrezygnować z funkcji szefa rządu oraz złożyć mandat poselski, aby prokuratura i służby mogły śledztwo doprowadzić do końca. Uczestnicy spotkania umówili się, że odpowiedzi prezydent udzieli następnego dnia.

Po wyjściu ministrów Kwaśniewski natychmiast spotkał się z liderami Sojuszu, którzy już siedzieli w pałacyku, czekając na koniec rozmowy. Marian Zacharski, oficer, który zebrał materiały przeciw Oleksemu, twierdzi, że blady Kwaśniewski podszedł do Oleksego z pytaniem: „Brałeś pieniądze czy nie?”. W odpowiedzi usłyszał soczyste: „Odpier... się!”. Oleksy, owszem, przyznał się do znajomości z Ałganowem, ale twardo zaprzeczył agenturalnym oskarżeniom. Kwaśniewski mu uwierzył, uznał, że oskarżenie jest prowokacją ze strony Wałęsy, który rzutem na taśmę próbuje zmienić układ sił. Dzień później Kwaśniewski spotkał się z Milczanowskim i jego ofertę odrzucił. Postanowił jednak osobiście spotkać się z Wałęsą, wysłał do niego emisariusza, ale Wałęsa, śmiertelnie pogniewany za debatę telewizyjną, spotkania z Kwaśniewskim odmówił.

Minęło kilka dni, ostatnich dni prezydentury Wałęsy. Tuż przed odejściem Wałęsa wezwał do siebie marszałków Sejmu i Senatu oraz prezesów Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego oraz NSA. Powitał ich krótkim stwierdzeniem, że bezpieczeństwo państwa jest zagrożone, a potem oddał głos Milczanowskiemu. Wysłuchawszy oskarżenia, goście osłupieli. Jak opowiadał Wałęsa: „Jedni byli biali, inni czerwoni”. Sam Wałęsa powiedział tylko kilka zadań: „Proszę panów, nie mogłem z tym pojechać do Gdańska. Macie teraz taką samą informację jak ja. Proszę, zgodnie z sumieniem i prawem róbcie, co chcecie”. Równocześnie sprawie został nadany oficjalny bieg, Milczanowski skierował ją do prokuratury.

Informacja natychmiast wyciekła, podekscytowani posłowie wezwali do Sejmu Milczanowskiego i zażądali wyjaśnień. 21 grudnia 1995 roku odbyło się jedno z najdziwniejszych posiedzeń Sejmu. Przy pełnej loży dziennikarskiej, w trakcie transmisji na żywo, w obecności premiera siedzącego w ławie rządowej, minister spraw wewnętrznych oskarżył szefa rządu o to, że od 1982 roku pracował na rzecz obcego wywiadu. Mówił zimno, bez pasji, bez niepotrzebnej retoryki, jak profesjonalny urzędnik państwowy. Tłumaczył, że służby specjalne nie prowadziły żadnych działań przeciw premierowi, że informacja o jego działalności wpadła im w ręce w związku z inną sprawą. Oleksy był już wtedy premierem, więc Milczanowski nie miał wyboru. Nie mógł informacji zignorować, nie mógł też poinformować głównego oskarżonego. Musiał prowadzić sprawę za plecami premiera. Po kilku miesiącach śledztwa zarzuty się potwierdziły, wynikało z nich, że premier w latach 1990–1995 nie tylko spotykał się z oficerami KGB, ale świadomie przekazywał im tajne informacje. Milczanowski wyjaśnił, dlaczego sprawę skierował do prokuratury dopiero 19 grudnia. Materiał skompletował dopiero jesienią, gdyby sprawę ujawnił od razu, uznano by to za element kampanii wyborczej Wałęsy. Gdyby ujawnił po wyborach, gdy czekano na werdykt Sądu Najwyższego, uznano by to za presję na sąd. Skierował więc sprawę do prokuratury w jedynym sensownym momencie – po orzeczeniu sądu i na kilka dni przed własną dymisją.

Potem głos zabrał Józef Oleksy. Był wyraźnie poruszony, ale nie było w nim śladu tremy czy paniki. Przemawiał jak człowiek śmiertelnie urażony. Materiały zebrane przez służby uznał za sfabrykowane, zaś oskarżenie Milczanowskiego nazwał polityczną prowokacją. Jego melodyjny, wysoki głos brzmiał szczerze i przekonująco. Opowiadał, że jako polityk spotykał wielu dyplomatów, także rosyjskich. W jednym przypadku został ostrzeżony przez służby, że dyplomata jest agentem KGB, więc zerwał z nim wszelkie kontakty. Miało to miejsce w 1994 roku. Jednak rok później premier zorientował się, że polskie służby zbierają na niego papiery. Zwrócił się o wyjaśnienie do szefa UOP, ten jednak odmówił informacji. Zwrócił się więc do Milczanowskiego. Ten również odmówił. Jak po latach opowie Oleksy, Milczanowski przyszedł na spotkanie z „rybią twarzą”, a na pytania odpowiadał krótko: „Nie potwierdzam, nie zaprzeczam i proszę nie wyciągać żadnych wniosków”. Przemówienie Oleksego z obrony coraz wyraźniej zmieniało się w atak. Dlaczego Milczanowski sprawę ujawnia teraz? – pytał premier. I odpowiadał: nie dlatego, że zebrał realne dowody, ale ponieważ wraz z odejściem Wałęsy skończyło się dla niego polskie państwo.

Za premierem stanął jedynie Sojusz, cała opozycja zażądała natychmiastowego urlopu. Dwa dni później, 23 grudnia, odbyło się zaprzysiężenie Aleksandra Kwaśniewskiego. W drodze do Sejmu witały go transparenty „Ave magister” oraz „SLD = KGB”. Limuzyna prezydenta, aby ominąć demonstracje, zajechała pod Sejm bocznym wjazdem. Ale w Sejmie nie było lepiej. Ceremonię zbojkotował nie tylko Wałęsa, lecz także prymas Glemp oraz prawicowi posłowie. Nawet przywiązani do konwenansów posłowie Unii Wolności zdecydowali się na protest, na sali pojawiła się jedynie skromna delegacja Unii: Mazowiecki, Geremek i Kuratowska. Kiedy sala wiwatowała na stojąco, oni ponuro siedzieli. To nie była wesoła uroczystość. Podobnie wyglądały kolejne dni prezydentury. Kiedy Kwaśniewski z żoną wchodzili do Pałacu Prezydenckiego, w pustym gmachu witały ich trzy osoby: kucharz, podkuchenna i szefowa administracji.

Po raz pierwszy w swojej politycznej karierze Kwaśniewski stanął w obliczu realnych problemów. Bo Kwaśniewski stanowił dziwny przypadek, jak dziewczyna z „Dziadów”, która nie dotknęła ziemi ni razu. Zawsze był pchany przez korzystne wiatry. Nawet klęski spadające na jego formację dla niego były szczęśliwym trafem. Włącznie z tą największą, czyli upadkiem komunizmu, który dał mu władzę nad partią. Nigdy o nic walczyć nie musiał, nawet buławę dostał na tacy. Potem było podobnie, logika wydarzeń ciągle pracowała na niego. Co sprawiło, że nauczył się chować w bezpiecznym kokonie. Gdy pojawiało się ryzyko, Kwaśniewski zawsze się cofał. Nie wychodził z kokonu, na front posyłał kogoś innego. Tak było w wyborach prezydenckich w 1990 roku, kiedy Kwaśniewski wystawił do walki Cimoszewicza. Sam szedł jedynie po pewne sukcesy. Nawet kampania z 1995 roku toczyła się w logice kokonu, bo ewentualna przegrana z Wałęsą nie ujmowała niczego. Zostawszy prezydentem, Kwaśniewski był zatem dziwem natury. Politykiem niekompletnym, mającym rześki rozum i cienką skórę. Politykiem, który ani razu nie wąchał prochu. Jednostronności jego doświadczenia nikt jednak nie widział. W oczach świata był wielkim zwycięzcą idącym od sukcesu do sukcesu.

SPRAWA OLINA

Opis sprawy Olina warto zacząć od końca, od wiedzy, jaką zdobyliśmy dziesięć lat później. Kiedy okazało się, że zwerbowany przez Zacharskiego szpieg KGB, który przekazał dowody przeciw Oleksemu, nie tylko żyje, ale nadal pracuje dla KGB. Co pokazało, że to nie Zacharski przechytrzył KGB, lecz KGB przechytrzyło Zacharskiego, zręcznie mu podrzucając sfałszowane dowody. Rosyjskie służby przeprowadziły akcję, aby zapobiec wejściu Polski do NATO. Za kilkanaście miesięcy, pod koniec 1996 roku, Zachód miał podjąć decyzję o rozszerzeniu Paktu. Celem afery szpiegowskiej było wystraszenie Amerykanów, wywołanie obawy, że wraz z Polską wpuszczą do NATO rosyjską agenturę. I tak też było, Amerykanie byli mocno poruszeni, po wybuchu afery do Warszawy zjechali dyplomaci najwyższego szczebla. Ale po przejrzeniu dowodów uznali, że sprawa jest rosyjską prowokacją. Polska polityka na wyciągnięcie podobnego wniosku potrzebowała dużo więcej czasu.

Po oskarżeniu przez Milczanowskiego premier przystąpił do kontrataku. Ogłosił, że cała sprawa jest prowokacją Wałęsy, i twardo odmówił zdania urzędu. Sojusz mocno go poparł, choć już pierwsze przesłuchania przed komisją sejmową pokazały, że służby działały prawidłowo. UOP nie prowadził operacji przeciw premierowi, wszystkie informacje zdobył, rozpracowując rosyjskiego agenta. W świetle zdobywanej wiedzy coraz bardziej przekonująco brzmiały wyjaśnienia Milczanowskiego, również oferta, którą złożył Kwaśniewskiemu. To nie był szantaż, jak to przedstawiał SLD. Odwrotnie, gdyby Sojusz dyskretnie wymienił premiera, dając możliwość dokończenia śledztwa, nie doszłoby do kryzysu. Nie dając ministrowi pola manewru, Sojusz sam doprowadził do upublicznienia oskarżeń. Kwaśniewski popełnił dramatyczny błąd. Owszem, miał prawo obawiać się Wałęsy, który wcześniej dał się poznać z brutalnych rozgrywek, ale w tej sprawie pomylił się całkowicie. Niepotrzebnie wywołał kryzys, sprawił, że problem Oleksego stał się problemem całego państwa.

Po wybuchu kryzysu Kwaśniewski zrozumiał, że SLD nie może udawać, że nic się nie stało. Nie może akceptować kuriozalnej sytuacji, w której śledztwo w sprawie szpiegostwa premiera prowadzą instytucje podległe oskarżonemu. Solidarnościowa opinia publiczna wrzała z oburzenia. Nie tylko zagorzali antykomuniści, ale również zwolennicy historycznego pojednania. Andrzej Szczypiorski opublikował emocjonalny tekst, w którym pisał, że mylił się, broniąc polityków SLD przed dekomunizacją, mylił się, wierząc w ich przemianę. Widząc te nastroje, Kwaśniewski zaapelował do Oleksego, aby się udał na urlop, jednak Oleksy odmówił. Tymczasem na jaw wychodziły kolejne fakty. Kontakty Oleksego z pierwszym sekretarzem rosyjskiej ambasady daleko wykraczały poza oficjalną rutynę. Obaj panowie spędzali z sobą bardzo dużo czasu, razem spacerowali, razem rozmawiali, razem polowali, razem pili. Kontakty nie zerwały się, gdy Oleksy został marszałkiem Sejmu, a nawet wtedy, gdy został ostrzeżony przez polskie służby, że Ałganow jest oficerem KGB. Kiedy Ałganow wyjechał do Rosji, Oleksy nawiązał kontakty z jego następcą w rosyjskiej ambasadzie, także oficerem KGB. Obóz solidarnościowy był wstrząśnięty brakiem elementarnych odruchów. Nawet Rakowski przyznał, że choć żył w czasach sowieckiej dominacji, nigdy by sobie nie pozwolił na prywatne kontakty z rosyjskim dyplomatą.

Oleksy ignorował wszystkie pretensje. Twierdził, że nie popełnił niczego złego, co najwyżej wykazał się „pewną nieroztropnością”. Ale im bardziej premier się pogrążał, tym mocniej Sojusz go bronił. Bo podobną „nieroztropnością” wykazało się wielu liderów Sojuszu, oni również znali Ałganowa, do czego się przyznali po latach. Spotykali się z nim, pili, grali w tenisa. Nie dlatego, że byli agentami, po prostu nadal były silne nawyki z przeszłości. Bezwiedny, niemniej realny serwilizm. O tym, że pozwalali Rosjanom na zbyt wiele, zorientowali się dopiero po wybuchu afery. A wtedy nie mieli już ruchu, więc wybrali butną obronę. Powołali tajny sztab kryzysowy, którym pokierował Miller. I rozwiązywał problem w swoim stylu, hardo dowodząc, że nic się nie stało.

Miesiąc po wybuchu afery prokuratura wojskowa wszczęła oficjalne postępowanie. Po raz pierwszy w dziejach demokratycznej Europy śledztwo w sprawie o szpiegostwo dotyczyć miało urzędującego premiera. Lewica nie miała wyboru, Oleksy musiał ustąpić. Wygłosił w telewizji orędzie, w którym oświadczył: „Rezygnuję, bo jestem niewinny”. Jednak lewica broniła go dalej. Nie mógł być premierem, więc zrobiono go szefem partii. Ofertę złożył mu Kwaśniewski i kilka dni potem Oleksy został szefem SdRP. Z wyboru nowego szefa lewica zrobiła wielką demonstrację, Oleksego poparło 95 procent delegatów, a Kwaśniewski z wylewną serdecznością publicznie „Józkowi” pogratulował. Polityk, przeciw któremu toczyło się śledztwo w sprawie zdrady państwa, został szefem rządzącej partii.

Solidarnościowa opinia publiczna była wstrząśnięta. Powszechnie uznano, że postkomuniści są nowym przebraniem starego zła. Miesiąc po przejęciu pełni władzy Sojusz miał gorszą reputację niż w chwili narodzin, gorszą niż w grudniu 1989 roku. Wielki wysiłek pięciu lat został zmarnowany. Kiedy po trzech miesiącach prokuratura potwierdziła niewinność Oleksego, nie było to ważne. Zapamiętano, że w ekstremalnej sytuacji, mając do wyboru interes państwa oraz interes partii, Sojusz ostentacyjnie wybrał ten drugi.

DYGRESJA NA TEMAT ZACHOWANIA SOJUSZU

Pretensje wobec Sojuszu były tyleż słuszne, ile przesadne. Bo z perspektywy liderów Sojuszu wszystko wyglądało inaczej. Od początku działali w stanie paniki. Dla nich był to pierwszy etap ataku na całą formację. Zastanawiali się, jakie teczki wyniósł z resortu Milczanowski, czyje zdjęcia z Ałganowem ukażą się w mediach. Zastanawiali się, czy Wałęsa poderwie tłum, czy ruszy z nim na Warszawę. Miller opowiadał: „Ogarnął nas jakiś amok, uważaliśmy, że jesteśmy śledzeni, podsłuchiwani. Pamiętam, jak z Kwaśniewskim i Szmajdzińskim umówiliśmy się u mnie w domu. Weszliśmy do łazienki, odkręciłem krany i mówiliśmy do siebie szeptem”. To, co obóz solidarnościowy postrzegał jako bezczelność, było panicznym strachem. Bano się gniewu Wałęsy, jego zemsty, jego dzikości. Liderzy Sojuszu uważali, że stawką gry jest delegalizacja całej formacji. Oleksego chronili nie z lojalności, ale aby ochronić siebie. Bronili prewencyjnie, aby Wałęsa i Milczanowski wiedzieli, że gdy uderzą z kolejnego działa, spotkają się z równie twardym odporem. Obawy zmalały dopiero po wielu tygodniach, gdy się okazało, że Wałęsa nie pójdzie za ciosem. Wybór Oleksego był jeszcze efektem paniki. To nie była butna logika: nie przepraszaliśmy za Grudzień, za stan wojenny, nie będziemy więc przepraszać za przyjaźń z agentem. To była ciągle samoobrona.

Oskarżenie Oleksego było jednym z rzadkich wydarzeń, które zrywają z polityki lukier ogłady i grzecznych słów. Postawiło polityków w obliczu tak wielkiego zagrożenia, że przestali się kontrolować. Nie mieli na to czasu, nie mieli na to siły. Pokazali swoje naturalne reakcje. Myśleli tylko o sobie. Chronili siebie, chronili swoją partię, chronili swoją władzę. Bronili siebie każdą dostępną metodą – zębami, pazurami, łokciami. Dobro państwa nie liczyło się w ogóle. I tak właśnie wygląda polityka w krytycznych momentach – nie tylko w Polsce, nie tylko w demokracji, ale zawsze i wszędzie.

Gdyby Oleksy okazał się szpiegiem, historia nie dałaby Sojuszowi przebaczenia. Jednak było inaczej, Oleksy był ofiarą rosyjskiej prowokacji. Patrząc z tej perspektywy, istotą zachowania Sojuszu nie był cynizm, lecz zdolność przetrwania kryzysu. Zdolność, której podstawą był właśnie egoizm. Skupieni na własnych ambicjach, na własnych obawach, na własnych interesach politycy Sojuszu byli bardziej twardzi, bardziej brutalni, a przez to bardziej skuteczni. Oczywiście tacy politycy potrafią państwu poważnie zaszkodzić, zarazem tylko tacy potrafią mu pomóc. Miesiąc bezwzględnej walki o przetrwanie sprawił, że Sojusz z afery wyszedł zwycięsko. Strategia udawania, że nic się nie stało, pozwoliła utrzymać społeczne poparcie. Wraz z Sojuszem wygrało państwo, bo sukces władzy był również sukcesem państwa. Kryzys został zażegany. Szybko, sprawnie, stanowczo.

Tymczasem solidarnościowe recepty na wyjście państwa z kryzysu były tyleż moralnie piękne, ile politycznie naiwne. Unijny pomysł – ponadpartyjnej koalicji z premierem Bartoszewskim na czele – stanowił zupełne kuriozum. W jaki sposób kryzys miał zażegnać niedoświadczony historyk? Niemający za sobą silnego zaplecza? Kwaśniewski odbył rozmowę z Bartoszewskim. „Jak pan sobie wyobraża zebranie większości dla swojego rządu?” – zapytał prezydent. „Przemówię w Sejmie i wszystkich przekonam” – usłyszał w odpowiedzi. Potem było jeszcze gorzej. Długie tygodnie kryzysu dały liczne okazje do kontrataku, jednak przegapiono je wszystkie. Spętana teatralną odpowiedzialnością za kraj, skupiona na moralnych gestach solidarnościowa formacja strawiła czas na pisaniu patetycznych tekstów oraz udzielaniu emocjonalnych wywiadów. Gdyby przynajmniej mocno w nich biła w przeciwnika... Ale gdzie tam, ona biła głównie w siebie. Pytała się: gdzie popełniliśmy błąd? Co zrobiliśmy z naszą wolnością? Czemu zmarnowaliśmy wielką szansę? Poza Jarosławem Kaczyńskim, organizującym kolejne manifestacje pod hasłami „SLD = KGB”, reszta solidarnościowych partii nie zrobiła nic. Okazję, jaką była afera Olina, całkowicie przespała. Obóz solidarnościowy nie potrafił przeciwnika uderzyć, nawet gdy ten się zataczał. Mazowiecki, Chrzanowski, Olszewski, Bugaj to byli zacni ludzie, jednak pozbawieni politycznych talentów. W czasie afery Olina nie tyle przegrali, oni nawet nie wiedzieli, jak wejść na ring. I wcale się tym nie martwili. Swoją niezdarność postrzegali jako odpowiedzialność za państwo, co sprawiało, że im bardziej byli niezdarni, tym dumniej wodzili wzrokiem. Im byli słabsi, tym czuli się lepsi.

To Sojusz sprostał politycznemu wyzwaniu. Robił rzeczy niezbyt ładne, ale robił je w stanie wyższej konieczności. Pytanie o państwowy kręgosłup Sojuszu było pytaniem o przyszłość. O to, co Sojusz zrobi, gdy kryzys będzie już miał za sobą. Bo przecież osoba Oleksego była nie do obrony. Skompromitował się całkowicie, jego kontakty z obcym dyplomatą ujawniły drastyczne defekty w jego państwowej dojrzałości. Oleksy zachował się jak dziecko, które idzie wszędzie, gdzie jest zabawa i cukierki za darmo. Pytanie brzmiało: czy również Sojusz to widzi? Czy ma w sobie państwową wrażliwość? Czas pokaże, że nie miał.

RZĄD CIMOSZEWICZA

Nowym premierem został Cimoszewicz. Ulubieniec Kwaśniewskiego. Wszędzie tam, gdzie lewica się biła o ważne urzędy, Kwaśniewski zawsze posyłał Cimoszewicza. W tej sympatii było sporo pikanterii, bo Kwaśniewski cenił go za trzy rzeczy – że nie zrobił kariery w PZPR, że nie wstąpił do SdRP oraz że głośno krytykował grzechy lewicy. Czyli przywódca lewicy cenił go za to, że zupełnie nie pasował do jego formacji. Ale politycznie ruch był racjonalny, mianowanie Cimoszewicza było gestem wobec opozycji, deklaracją, że afera Olina nie będzie wyjaśniana w logice plemiennej lojalności.

Premier nie miał politycznego zaplecza, więc musiał się oprzeć na prezydencie. Co miało swoją cenę. W każdy poniedziałkowy poranek, o godzinie 9.00, premier przyjeżdżał do Pałacu, aby przedstawić swoje plany. Po rozmowie w cztery oczy dołączali do nich ministrowie MSW, MSZ i MON. I teraz oni referowali swoje zamiary. Nigdy premier nie był pod tak silną kontrolą prezydenta. Nigdy też instytucja resortów prezydenckich nie miała się tak dobrze jak wtedy, gdy Wałęsę zastąpił Kwaśniewski. Ale miało to swoje zalety, po raz pierwszy od 1989 roku władza się ustabilizowała. Polityczne interesy, stojące za głównymi graczami, ułożyły się w harmonijną całość. Prezydent dominował, ale ponieważ robił to dyskretnie, premierowi to nie przeszkadzało. Zwłaszcza że własne dominacyjne potrzeby odbijał sobie na ludowcach; publicznie ich lekceważąc, budował sobie reputację twardego premiera. Natomiast relacje z Sojuszem ułożył sobie Cimoszewicz jednym zręcznym ruchem – wyciągając rękę do Leszka Millera. Jak mówił: „Wolałem, żeby był w rządzie niż poza nim”. Tak skonstruowany układ władzy okazał się optymalny. Kwaśniewski dominował, Cimoszewicz administrował, zaś Miller pilnował interesów formacji. Nie było tarć, nie było pretensji, każdy respektował potrzeby pozostałych. To bardzo ciekawy moment w historii polskiej polityki, w którym władza nie dzieliła, lecz łączyła.

Paradoksalnie najważniejszym ogniwem udanej kooperacji był Cimoszewicz. Człowiek oschły, kostyczny, niezdolny do koleżeńskich relacji, świadomie trzymający wszystkich na dystans. Jednak to właśnie lewicy było potrzebne. Jej elita zintegrowała się ponad racjonalną miarę – wspólna praca, wspólna zabawa, mieszkania obok siebie, zaprzyjaźnione żony. To zrodziło silne więzi, ale też silne napięcia, zazdrość, pretensje, intrygi. Wiedząc, jak lewica skończy, można się dziwić, że pierwsza odsłona pełni władzy była aż tak bardzo udana. A przecież twarze były te same, byli Kwaśniewski i Miller, Oleksy i Szmajdziński. Otóż wszystko ułożyło się tak dobrze dzięki Cimoszewiczowi, dzięki osobie, która przyszła spoza dusznej atmosfery lewicowego podwórka i zmieniła krąg towarzyski w sprawną instytucję. Nadała prywatnym relacjom bardziej oficjalne, bardziej poważne, bardziej państwowe oblicze. Mówiąc w skrócie – lewicy potrzebny był premier, z którym nie pija się wódki.

Charakterologicznie Cimoszewicz był typowym synem żołnierza. Despotyczny, stanowczy, zdyscyplinowany. Rządem kierował sprawnie i zdecydowanie. Miał naturę prymusa, starannie przygotowywał się do każdego posiedzenia rządu, chciał być bardziej kompetentny od każdego z ministrów, czytał wszystkie papiery, zapamiętywał argumenty, analizował wyliczenia. Nie bał się podejmowania decyzji, nie hamletyzował. Był twardy i władczy. Jego premierostwo było pierwszą odsłoną dojrzałej polityki rządowej. Chłodnej, profesjonalnej, zarazem wolnej od idealizmu. Starającej się godzić interesy państwa oraz interesy formacji, a w razie konfliktu wybierającej te drugie. W podobnej logice działali już Pawlak i Oleksy, jednak pierwsze odsłony władzy opartej na zimnej politycznej kalkulacji miały aurę prymitywnego egoizmu i cynicznej ostentacji. Cimoszewicz nadał tym praktykom elegancką twarz. Respektując interesy Sojuszu, potrafił obronić wrażenie, że standardy państwowe są dla niego ważniejsze niż lojalność partyjna. Już na starcie pozbył się dwóch ministrów, którzy z nadmierną ostentacją uwikłali się w obronę Kwaśniewskiego i Oleksego. Oczywiście sporo w tym było obłudy, premier wyrzucał skompromitowane piony, udając, że to one były problemem, a nie figury, dla których wykonali swą pracę. Jednak to był ów hołd złożony cnocie, na którym opiera się zdrowy polityczny standard. Sprawiający, że władza przestrzega zasad tam, gdzie to robić może, a tam, gdzie nie może, przynajmniej udaje. Cimoszewicz to potrafił, bronił standardów, kiedy mógł, udawał, że broni, kiedy bronić nie mógł. Był lojalny wobec żywotnych interesów swojej formacji, natomiast surowy wobec jej pomniejszych interesików. Jak na polityka to było dużo, jak na polityka ówczesnego Sojuszu – wręcz bardzo dużo.

Kolejnym przejawem dojrzałej polityki – tym razem była to zasługa całej ekipy – był ładnie opakowany polityczny minimalizm. Bo Sojusz zawsze był minimalistyczny, nigdy nie udawał partii reformatorskiej, nie dlatego, że nie lubił reform, ale dlatego, że reform nie lubili wyborcy. Sojusz zachowywał się jak normalna partia w normalnych czasach, nie przyjmował solidarnościowej logiki, że czasy są wyjątkowe, nie chciał iść na wojnę z wyborcami. Wszystkie reformatorskie działania okroił do wymaganego przez Zachód minimum. Nie było miejsca na misję, na entuzjazm, na idealizm. Sojusz był zimny i wyrachowany, co pokazała sławna narada w Mierkach.

W czerwcu 1996 roku w rządowym ośrodku na Mazurach spotkało się ścisłe kierownictwo SdRP. Dyskusja była tajna, jednak po kilku miesiącach stenogram wyciekł do mediów (zapis tej rozmowy zdobył Mariusz Kamiński, późniejszy szef CBA). Naradę rozpoczął Oleksy. Oznajmił, że jest źle, że pierwsze miesiące rządu Cimoszewicza były nieudane, że statystyki na temat poziomu życia poleciały w dół. Oleksy mówił otwarcie: „Na konferencjach powtarzamy, że od strony społecznej wszystko idzie do przodu, jednak wiele wskaźników do przodu nie idzie”. Potem pochylono się nad gospodarką, jej stan referował Miller. I znowu dane były przygnębiające, Miller wyliczał: „wyraźny spadek dynamiki wzrostu gospodarczego”, „wzrost cen”, „pogarszająca się sytuacja finansowa przedsiębiorstw państwowych”. Po takich wieściach obóz solidarnościowy zacząłby planować cięcia w budżecie, tymczasem w SdRP dyskusja poszła w przeciwną stronę. Miller oświadczył, że za rok są wybory, które Sojusz musi znacząco wygrać, aby mieć komfort swobodnego rządzenia. Zgodnie uznano, że na przyszły rok minister finansów zaplanował zbyt mało pieniędzy na płace, emerytury i renty. Miller mówił twardo: „Czeka nas ostry spór z Ministerstwem Finansów. [...] Czy możemy z takim budżetem iść na wybory? Przecież to samobójstwo”.

Według podobnej logiki zapadła decyzja w sprawie wprowadzenia powiatów. Liderzy SdRP byli za reformą, jednak obawiali się politycznego ryzyka. Nie było więc żadnej dyskusji. Po prostu Miller oświadczył: „Nie przyłożę ręki do czegoś, co po wyborach zostanie zinterpretowane jako przyczyna klęski SLD”. I powiatów nie było. Taka to była partia i taki był Miller, główny strażnik interesów formacji. Jednak nikogo do swoich racji zmuszać nie potrzebował, podobnie myślała cała lewicowa elita, Oleksy, Szmajdziński, Cimoszewicz, a także Kwaśniewski.

Sojusz mocno bronił swoich interesów i równie mocno ten fakt przed społeczeństwem ukrywał. Bo to nie był koniec powiatowej historii. Latem zapadła decyzja, że przed wyborami powiatów nie będzie, jednak już jesienią Sojusz ruszył na wielką wojnę o... powiaty. Wojna była czystym teatrem, mającym pokazać reformatorskie oblicze lewicy. Sojusz wiedział, że niczego nie ryzykuje, bo ludowcy powiaty pryncypialnie zwalczali. Więc coraz głośniej, coraz ostrzej się powiatów domagał. Ludowcy twardo odmawiali, więc Sojusz rozpoczął rozmowy z politykami Unii, udając, że szuka większości. PSL dał się nabrać, podżyrował szczerość manewru. Zagroził, że zerwie koalicję. Sojusz jednak nie rezygnował, udawał, że kocha powiaty bardziej niż władzę. Miller zaproponował start reformy w jednym województwie, Kwaśniewski zaproponował referendum. Spektakl trwał dalej w najlepsze, dowodząc całemu światu, że największym marzeniem Sojuszu jest szybkie wprowadzenie powiatów.

Cynizm? Zapewne. Bezczelność? Również. Jednak nie tylko. Znowu ujawniła się owa hipokryzja będąca hołdem złożonym cnocie. Hipokryzja, dzięki której Sojusz stał się dojrzałą formacją. W epoce rządu Cimoszewicza polityczny minimalizm Sojuszu wreszcie znalazł dla siebie eleganckie opakowanie. Sojusz zrozumiał, że musi się wtopić w solidarnościową demokrację, w ruch naprawy kraju zrujnowanego przez komunizm. Sięgnął więc po reformatorską retorykę, odwołał się do państwowej ambicji. W praktyce niewiele z tego wynikało, zwykle były to plany reform, a nie same reformy. Jednak różnica była istotna, Sojusz rezygnował z dawnej antyreformatorskiej ostentacji. Co ciekawe, nie udawał. Pod koniec kadencji liderzy Sojuszu szczerze uwewnętrznili reformatorskie ambicje, jednak ciągle czekali na lepszy moment. Mieli w sobie większą polityczną ostrożność, obóz solidarnościowy rozpoczynał wielkie projekty w logice entuzjazmu, z optymistyczną wiarą: „Musi się udać”. Takiego podejścia Sojusz nie akceptował, w każdej sprawie domagał się kalkulacji politycznego ryzyka, co w praktyce oznaczało odsuwanie wszystkiego na później. Do końca kadencji istotą polityki Sojuszu pozostał minimalizm, jednak zmieniło się jego oblicze. To już nie była minimalizacja ambicji, ale minimalizacja ryzyka. Dzięki temu partyjny egoizm otoczył się aurą państwowej powagi. Oczywiście, obóz solidarnościowy nadal narzekał, że zmiany idą za wolno, że władza nie ma rozmachu, że nie ma odwagi, że wychodzi z niej „postkomunistyczny” oportunizm. Jednak po latach wiadomo, że władza Sojuszu była pierwszą odsłoną polityki, jaką dziesięć lat później z dużo większym rozmachem poprowadziła solidarnościowa Platforma. Nie była zatem „postkomunistyczną” chorobą, raczej powszechną w polityce postawą.

Ten model polityki wybrany został przez Sojusz z pełną świadomością. To nie był wynik zderzenia się rządu z realiami, to nie był kompromis z rzeczywistością, ale świadomie skonstruowany projekt, w którym najwyższym celem władzy było jej własne trwanie. Dobrze to pokazał stosunek Sojuszu do lewicowych idei. W czasie dyskusji w Mierkach część dyskutantów zaczęła narzekać, że Sojusz po drodze pogubił lewicowe ideały. Wtedy głos zabrał Oleksy i przypomniał kolegom, że od początku to właśnie było celem, że Sojusz nie powstał po to, żeby służyć ideom, ale to idee wzięto po, aby służyły Sojuszowi. Oleksy mówił dobitnie: „Świadomie przyjęliśmy, że będziemy partią nieideologiczną”, „pragmatyczną partią dążącą do sukcesu”, „partią wyborczą”. I tak też było. Sprawiedliwość społeczna, ochrona mniejszości, niechęć do neoliberalizmu, do prywatyzacji, kolejne sztandary, jakimi po 1990 roku manifestowano świeżą, socjaldemokratyczną tożsamość, okazywały się narzędziami, z którymi żegnano się równie szybko, co łatwo. Co zresztą w polskiej polityce nie jest niczym nowym, polskie rządy zawsze uciekały od ideologii. I lewicowe, i prawicowe. W Polsce spory ideowe wznieca się w opozycji, a gasi, będąc u władzy.

Jedna tylko sprawa była dla lewicy tożsamościowa, był nią antyklerykalizm. Lewica nie lubiła Kościoła szczerze, głęboko i pryncypialnie. Jednak z czasem do liderów formacji dotarła myśl, że również w tej sprawie trzeba zimno kalkulować. A rachunek za antyklerykalizm rósł szybko, gdy partia biła się o dziesięć procent, niechęć Kościoła nie miała większego znaczenia, gdy jednak lewica zaczęła myśleć o kilkudziesięciu procentach, o przejęciu władzy nad centrum, sytuacja zmieniła się całkowicie. Jak zwykle pierwszy pojął to Kwaśniewski. Już w 1994 roku, aby zneutralizować kler, zaproponował ratyfikację konkordatu. Jednak opór własnej partii okazał się za silny, nie czuła jeszcze ciśnienia własnych interesów. Poczuła je w 1996 roku, gdy cała władza trafiła w jej ręce, gdy przyszło jej rządzić społeczeństwem w większości katolickim, w epoce Wojtyły, na półtora roku przed kolejną pielgrzymką. I wtedy lewica zrozumiała, że pryncypializm kosztuje. Że antyklerykalizm jest w Polsce odważnym projektem, czymś na kształt ambitnej reformy. I obarczony jest takim samym politycznym ryzykiem, jak powiaty czy cięcia w budżecie. Partia pozostała więc antyklerykalna, jednak jej elita pracowała już w logice przygotowań do zawieszenia broni, do dyskretnego pokoju z Kościołem. Z antyklerykalnej ofensywy liderzy Sojuszu wypisywali się jednak powoli, z wielkim bólem i z wyraźną niechęcią. Mieli pełnię władzy, kilkoma ruchami mogli podciąć filary pozycji Kościoła. Cimoszewicz czy Miller mieli na to wielką ochotę, ale wiedzieli, że im to zaszkodzi. Więc łagodzili linię, ale ostrożnie, zadawali Kościołowi cios, a potem nie szli za nim, grali na czas.

Bali się wojny z Kościołem, ale równie mocno bali się skutków pokoju, bo ich elektorat pokoju nie akceptował. W kwestii legalizacji aborcji nacisk zaplecza był tak wielki, że lewica nie mogła pozorować wojny, musiała uchwalić własną ustawę. Jednak kiedy Trybunał Konstytucyjny ją zablokował, z ulgą schowała ją do szuflady. I to schowała na zawsze. Dalsze losy walki z zakazem aborcji pokazały nowe oblicze polskiego antyklerykalizmu, który aby sprostać nowym wyzwaniom, stał się narzędziem, ale nie do walki z Kościołem, lecz do pozorowania tej walki. Antyklerykalizm stał się retoryką, programem, który spełnia się w słowach, nie w czynach. Rząd Cimoszewicza to już połowa drogi do czystej retoryki. Walczono o aborcję, o edukację seksualną, o osłabienie statusu lekcji religii w szkole, ale realną spuścizną okazało się przygotowanie konkordatu. Kolejne pokolenie polskiej lewicy pogodziło się z Bogiem, z Kościołem i z konserwatywną obyczajowością. Pogodziło się, nawet nie sprawdzając, ile dywizji posiada papież. A wydaje się, że lewica mogła wygrać tę wojnę. Jednak gdyby Sojusz poszedł tą drogą, stałby się inną formacją. Wyrazistą, pryncypialną, odważną, czyli formacją niemającą szans na polityczną hegemonię.

KOŁODKO, CZYLI GOSPODARKA W RĘKACH LEWICY

Gdy Cimoszewicz obejmował władzę, od dwóch lat wicepremierem i ministrem finansów był Grzegorz Kołodko. Człowiek, którego Cimoszewicz nie tolerował. Zasiadali razem w rządzie Pawlaka, któregoś razu w trakcie obrad gabinetu Cimoszewicz nagle wyszedł. Podbiegli dziennikarze, spytali, co się stało. „Nic – odparł Cimoszewicz. – Mówi Kołodko, wrócę, gdy skończy”. Polityka przyciąga do siebie ambitnych ludzi, ale Kołodko pobił wszelkie rekordy. Jego charakter – utkany wyłącznie z cech ożywianych ambicją – składał się na irytującą osobowość. Pyszałek, arogant, megaloman, egocentryk. Zarazem miał talent. W 1989 roku mógł zostać twórcą polskiego kapitalizmu, dostał od Kiszczaka ofertę objęcia resortu finansów, zgodził się, ale Kiszczak gabinetu nie stworzył. Premierem został Mazowiecki, a reformatorem Balcerowicz, kolega z uczelni, niemal rówieśnik. Kołodko nigdy mu tego nie wybaczył, Balcerowicz stał się jego obsesją. Atakował go bezustannie, natrętnie i przesadnie. Jego udrękę pogłębiało to, że dzień w dzień musiał na rywala patrzeć. Pracowali w tym samym budynku, bo Instytut Finansów, którym Kołodko kierował, miał siedzibę w gmachu Ministerstwa Finansów. Przez 800 dni rządów Balcerowicza Kołodko dzień w dzień widział, jak ten przyjeżdża do pracy, widział, jak podjeżdżają limuzyny, z których wysiadają ważni goście idący na spotkanie z wicepremierem. Zawiść go dławiła, ale też budowała. Całą swoją energię, wszystkie swoje zdolności skupił na recenzowaniu rywala.

Swoją wojnę z Balcerowiczem toczył tak hałaśliwie, że politycy o nim usłyszeli. Koalicja SLD–PSL sięgnęła po ekonomistę, który obiecuje, że potrafi reformować bez zadawania społeczeństwu bólu. Marzenie się ziściło, ale cały czas rywalem Kołodki były nie tyle ekonomiczne wyzwania, ile sława Balcerowicza. Skupiony był na jednym – jak tę sławę przyćmić. Natychmiast ogłosił „Strategię dla Polski”, mającą być odpowiedzią na „plan Balcerowicza”. Program tyleż słuszny, co mglisty. Pełen obietnic, że będzie więcej, lepiej, szybciej. Kołodko byłby mistrzem propagandy, gdyby nie to, że we wszystko, co o sobie mówił, wierzył głęboko. Zaledwie w kilka tygodni po przyjęciu przez rząd „Strategii” ogłosił, że gospodarka już się zaczęła rozwijać. Ekonomiści pokładali się ze śmiechu, ale politycznie było to zręczne. Kołodko wchodził do polityki z rozmachem, jako nadzieja na lepszą przyszłość.

Kołodko nie miał wielkich pomysłów, jednak potrafił się bić o dyscyplinę finansów. A nie było to łatwe, mając Pawlaka nad sobą, a Millera naprzeciw siebie. Polityków gotowych wydać każde publiczne pieniądze, aby zapewnić swym partiom poparcie. Kołodko nie był zimnym graczem, raczej ryzykantem, któremu sprzyja szczęście i którego szczęście potem rozzuchwala. Z czasem bił się tak twardo, że mówiono, iż rząd jest koalicją SLD, PSL i Kołodki. Jego siłą stały się szarże pozbawione wszelkiego umiaru, zwłaszcza w epoce premierostwa Oleksego. Kiedy na spotkaniu liderów koalicji z udziałem premiera ludowcy zaczęli atakować plan reformy KRUS-u, Kołodko oświadczył: „Jesteście gremium nielegalnym”, i po prostu wyszedł. Chwilę potem doprowadził do jednej z największych awantur w historii polskich rządów. Starł się z Millerem z taką wściekłością, że Oleksy przerwał posiedzenie rządu, wezwał ministrów do siebie i zagroził im dymisją, jeśli nie dojdą do zgody. W końcu doszli, ale mimo że Oleksy sprzyjał Millerowi, spór wygrał Kołodko.

Tylko dzięki Kołodce rządy Pawlaka i Oleksego mogły zyskać akceptację zachodnich instytucji finansowych. Tylko dzięki Kołodce tym pochwałom mogły towarzyszyć pozytywne nastroje społeczne. Premierzy Kołodkę tolerowali, bo czuli, że jest ekonomistą, który potrafi zrozumieć ich perspektywę. Że wie, jak się przecisnąć między dwoma groźnymi żywiołami – między naciskającym na reformy i dającym kredyty Zachodem a znękanym przez kryzys społeczeństwem. Opinii publicznej niełatwo było dostrzec talenty Kołodki, bo w swej manii wielkości bywał żałosny. Można mieć ambicje, można mieć marzenia, ale ujawniać je trzeba dojrzale. Tymczasem Kołodko spotkał się z Michaelem Jacksonem po to, aby mu wręczyć swój projekt gospodarczy.

Jego próżność stała się z czasem przyczyną upadku. Wszystko się zaczęło wraz z nadejściem Cimoszewicza. Nowy premier nie chciał Kołodki, jednak Kwaśniewski się uparł, wymusił jego pozostanie, zbyt dobrze znał swoich kolegów, wiedział, że aby wygrać wybory, gotowi są zrujnować budżet. Jednak w ten sposób w nowy gabinet został wbudowany charakterologiczny konflikt. Cimoszewicz, sam oschły, despotyczny i władczy, nie potrafił tolerować Kołodki. Czasem chodziło o zupełne detale, Kołodko nieustannie przerywał premierowi, Cimoszewicz tego nie akceptował, wielokrotnie ostrzegał, że jeśli Kołodko nie zamilknie, posiedzenie rządu zostanie zamknięte. Na wojnę charakterów nałożył się spór merytoryczny. Kołodko od kilku miesięcy forsował wieloletni plan gospodarczy, który nazwał „Pakiet 2000”. Plan sensowny, zakładający zduszenie inflacji do 5 procent w 2000 roku, zbicie deficytu budżetowego do 1,7 procent PKB i zmniejszenie bezrobocia poniżej 10 procent. Najważniejszym punktem było zmniejszenie podatków, zarówno osobistych, które rząd Pawlaka na rok trochę podniósł, jak i podatków od firm, krocząco po 2 procent rocznie, tak aby z 40 procent zejść do 32. Ale w tej sprawie natrafił na twardy opór, nadchodziły wybory, lewica nie chciała nawet słuchać o zmniejszeniu podatków. Ledwo Cimoszewicz został premierem, oznajmił, że to prywatny projekt Kołodki, a nie stanowisko rządowe. Jednak Kołodko nie ustępował, zaczął publicznie atakować własny rząd, przypominał, że podatki osobiste podniesiono z obietnicą, że jest to decyzja na jeden rok, tymczasem obowiązuje już trzeci. Premier z coraz większą irytacją odpowiadał, że nie będzie powrotu do niższych stawek. Ale im częściej to mówił, tym częściej Kołodko powtarzał, że Sojusz Polaków okłamał.

Z czasem Kołodko się pogubił, zamiast się skupić na wojnie o podatki, uwikłał się w ambicjonalne przepychanki z premierem, w samowolne nominacje, w odmowy wykonywania poleceń. Powodem dymisji stała się całkowicie błaha sprawa, Kołodko bez zgody premiera wyjechał do Indii. Cimoszewicz udzielił Kołodce nagany, czego duma Kołodki nie zniosła, więc złożył dymisję w głębokim przekonaniu, że prezydent się na nią nie zgodzi. W istocie, prezydent mimo irytacji narcyzmem Kołodki nadal był gotów go bronić. Ale tym razem uparł się Cimoszewicz, oznajmił, że ktoś musi odejść, albo Kołodko, albo on sam. I ku zdumieniu Kołodki jego dymisja została przyjęta. Na jego miejsce do rządu wszedł Marek Belka, doradca ekonomiczny prezydenta.

Kołodko chciał się zapisać w historii jako ktoś większy od Balcerowicza, jednak się nie zapisał. Nie stworzył czegoś, co by miało ciężar „planu Balcerowicza”, nie nadał gospodarce nowego kształtu, nie podjął nawet takiego wysiłku. W przypadku gospodarki różnica między obozem solidarnościowym a postkomunistycznym okazała się wielka. Balcerowicz działał, Kołodko udawał działanie. Gdyby kapitalizm budowała lewica, do dziś by go w Polsce nie było. Kołodko okazał się natomiast odpowiedzialnym strażnikiem budżetu. Nie zawsze skutecznym, bo pensje, renty i emerytury rosły ponad rozsądną miarę, jednak zapanowanie nad PSL i Sojuszem było gigantycznym wysiłkiem. Kołodko zmagał się z rozdawnictwem o nieznanej wcześniej skali. Z czasem te partie nauczyły się ekonomicznej odpowiedzialności, ale to właśnie Kołodko je tego nauczył. Skutecznie, bo ucząc w starym stylu, bijąc linijką po palcach. To był jedyny język, jaki pojmowały. Przejąwszy władzę, obie partie były gotowe płacić każdą cenę za polityczne poparcie. Kołodko, wsparty przez Kwaśniewskiego, to uniemożliwił.

Przez dziewięć miesięcy, jakie zostały do wyborów, Belka nie zdołał szerzej rozwinąć skrzydeł. Ale wprowadził do lewicowej polityki nowy ton. Bardziej ambitny. Nie tylko dyscypliny budżetowej i walki z inflacją, ale także dokończenia reform. Rząd SLD zajął się projektem reformy ubezpieczeń społecznych oraz przygotował następcom sensowny, restrykcyjny budżet.

W BLASKU PAŁACU

Jak to zwykle bywa, Kwaśniewski był zafascynowany swoim rywalem. Zarówno wielką władzą, jaką zgromadził Wałęsa, jak i prymatem w państwie, który sobie wywalczył. Więc raźno ruszył jego śladami. Budował system prezydencki świadomie, konsekwentnie i wytrwale. Do prac rządu wtrącał się dużo mocniej niż Wałęsa. Chciał znać wcześniej wszystkie decyzje, chciał wpływać na wszystkie personalia. Nawet gdy ministra zgłaszali ludowcy, Kwaśniewski wzywał go do siebie, przepytywał, a gdy mu się nie podobał, domagał się innej osoby. Wtrącał się tak mocno, że potrafił u boku premiera uczestniczyć w koalicyjnych negocjacjach. Od Wałęsy różniła go nie treść ambicji, lecz ich opakowanie. To wszystko, co Wałęsa rozgrywał twardo, Kwaśniewski robił miękko, starając się, aby system jego dominacji był aksamitny i elegancki. Kwaśniewski rozumiał, że defektem Wałęsy nie była skala jego ambicji, lecz ich ujawnienie. Więc hałaśliwe wojny o wpływy zamienił w dyskretne naciski. I to wystarczyło, bo opinia publiczna z polityki wychwytywała nie treść, lecz formę. Ponieważ prezydent po cichu koncentrował władzę, więc nikt tego nawet nie widział. A przecież fenomen Kwaśniewskiego polegał na tym, że jego dominacyjne potrzeby były dużo większe niż poprzednika. Wałęsa wybierał szefów MON, MSW i MSZ, ale potem im zostawiał dużą swobodę. Z Kwaśniewskim było inaczej, chciał być patronem wszystkich ważnych decyzji. Wałęsa potrafił się wtrącać do rządzenia, natomiast Kwaśniewski nie potrafił się nie wtrącać. Było mu łatwiej niż Wałęsie, bo jego zaplecze nie robiło problemu z jego ambicji. Lewica nie składała donosów, że Kwaśniewski buduje autorytaryzm, nie porównywała go do Jelcyna, nie wieszczyła końca demokracji. Kwaśniewski był wielkim przywódcą lewicy, więc dawała mu wszystko, co chciał. Rozpieszczając go tym i rozzuchwalając. Budując mu imperium, którego potem nie będzie w stanie utrzymać. Bo to są ostatnie dwa lata, kiedy Kwaśniewski wszystko dostaje w prezencie. Lata w pewnym sensie najgorsze, bo dały mu poczucie siły większej, niż naprawdę miał.

Lata 1996–97 były szczytem jego potęgi. Zbudował nie tylko siebie, ale też swój Pałac, swoje centrum zarządzania polską polityką. W demokracjach ludzie lubiący ogrzać się w blasku władzy albo chcący w jej cieniu załatwić interes zwykle skupiają się wokół rządu. Tym razem było inaczej, Kwaśniewski słał sygnały, że centrum decyzji jest w Pałacu. Więc politycy, biznesmeni, dziennikarze, artyści orientowali się na niego. Znaczenie władzy w tamtej epoce było większe niż w normalnych czasach. Dopiero co upadł dawny porządek, panował chaos, ludzie mający wielkie plany, wielkie ambicje albo wielkie pieniądze szukali ośrodka realnych decyzji. Potrzebowali wsparcia, przyzwolenia, czasem tylko wiedzy. I ze swoimi problemami trafiali do Prezydenckiego Pałacu. W tamtej epoce Kwaśniewski rządził i panował.

Kwaśniewski miał też monarsze marzenia. Chciał wystąpić w roli ojca narodu, cierpliwie klejącego rozbitą przez historię jedność Polaków. Wierzył, że pierwszy polityk, który przekroczy historyczne podziały, zapanuje nad całą polską polityką. To była jego idée fixe, to była myśl, która go napędzała przez wszystkie etapy jego kariery. Tuż po wyborach spróbował się otoczyć znanymi postaciami ze wszystkich formacji. Oferty wejścia do jego kancelarii dostali między innymi Olechowski i Michnik, jednak klimat intronizacji plany udaremnił. Kolejni kandydaci odmawiali, polowanie na grube ryby skończyło się mniejszymi okazami. Ale Kwaśniewski nie rezygnował, konsekwentnie słał sygnały, że chce być prezydentem wszystkich Polaków. A przynajmniej tych Polaków, którzy głosują na Sojusz i Unię Wolności. Poparł wynegocjowany przez unitów konkordat, wsparł jej pomysły konstytucyjne, podpisał forsowaną przez Unię ustawę lustracyjną. Ten ostatni gest urósł do rangi demonstracji, bo o lustracyjne weto w imieniu lewicy zwrócił się premier Cimoszewicz. Ale ponieważ równocześnie o podpisanie zaapelował Geremek, Kwaśniewski ostentacyjnie wybrał Geremka.

Konsekwentne ukłony wobec Unii powoli przynosiły efekty. Zwłaszcza że w tamtym czasie prawica budziła się z letargu. Zaostrzała język, próbowała mobilizować społeczne emocje, ostro uderzała w prezydenta, punktowała jego pomniejsze wpadki, podważała jego mandat, żądała skrócenia kadencji. Jednym słowem – zaczynała politycznie myśleć i politycznie działać. Jednak unici prawdziwej polityki zawsze się bali, co sprawiło, że ich krytyka prezydenta słabła, zaś prawicy rosła. W oczach środowiska, które Kwaśniewski postrzegał jako klucz do sukcesu, wyraźnie awansował, stawał się kimś nie gorszym od solidarnościowej prawicy. Więc szedł za ciosem i słał kolejne sygnały. Jednak nigdy nie poszedł tak daleko, jak mu zarzucała peerelowska lewica. Starannie odmierzał gesty, słał ukłony i w lewo, i w prawo. Raz wspierał Sojusz, raz Unię, raz dawał ordery ikonom PRL, innym razem patronom „Solidarności”. Pretensja, że stał się zakładnikiem unitów, portretowała nie jego działania, lecz ówczesną lewicową mentalność, pragnącą odwetu za lata antykomunistycznej retoryki i reagującą histerycznie na każdy życzliwszy gest. Wedle logiki: oni nas poniewierali, a teraz Kwaśniewski całuje ich w rękę. Tymczasem Kwaśniewski nigdy nie łasił się do Unii, on ją po prostu zjednywał. A także ogrywał, szybko przejmując władzę nad centrum.

Kwaśniewski jako pierwszy zrozumiał, że sukces z 1993 roku to początek drogi, a nie koniec. A warunkiem dalszej ekspansji jest wyjście z historycznej koleiny. Partia obrony dobrego imienia PZPR była projektem tyleż dumnym, ile niemądrym, bo defensywnym, ograniczającym poparcie do kilkunastu procent. Z czasem zrozumiała to również lewicowa elita. Więc Miller, Oleksy, Szmajdziński poszli drogą Kwaśniewskiego. Nie zawsze było to widać, krytykowani przez partyjne doły lubili się zasłaniać Kwaśniewskim. Udawać, że Olek ma obsesję kokietowania unitów, podczas gdy oni są twardzi. Ale to była gra, w praktyce robili to samo. Zwłaszcza Miller, który wykonał dwa ostentacyjne gesty – poparł konkordat oraz doprowadził do uniewinnienia pułkownika Ryszarda Kuklińskiego. Na drugą decyzję mocno naciskali Amerykanie, ale mógł to zrobić ktoś inny. Jednak Miller chciał się oczyścić z reputacji fanatycznego obrońcy PRL, chciał pozyskać wdzięczność Amerykanów oraz uznanie prawicy.

Największym sukcesem w zasypywaniu historycznych podziałów było zawiązanie konstytucyjnej koalicji z Unią Wolności. Prawica z odmowy prawa postkomunistów do uchwalenia konstytucji uczyniła swój polityczny program, tymczasem Unia wsparła Sojusz. Gest był tak demonstracyjny, że prawica uznała to za zapowiedź przyszłej koalicji. Diagnoza była pospieszna, ale pokazywała skalę sukcesu lewicy. Liderzy dawnej opozycji – ludzie pokroju Mazowieckiego, Geremka, Kuronia, Frasyniuka – woleli z postkomunistami uchwalić konstytucję, niż z antykomunistami ją zwalczać. Tempo naprawy wizerunku było imponujące. W 1993 roku, po czterech latach od upadku komunizmu, Sojusz wrócił do władzy. Po następnych dwóch latach jego lider sięgnął po prezydenturę. I wreszcie po kolejnych dwóch postkomuniści uchwalili konstytucję. Wystarczyło osiem lat, aby postkomuniści mieli w polskiej demokracji status nie wroga, lecz gospodarza.

To był najlepszy okres w dziejach Sojuszu. Partia szybko wyszła z kryzysu po aferze Olina, a potem rządziła z taką socjotechniczną zręcznością, że znacząco powiększyła swoje poparcie. W 1993 roku w wyborach zdobyła 20 procent, po czterech latach rządzenia miała już 27 proc. W całych dziejach III RP nie było formacji, która z taką sprawnością budowała swoją potęgę. Nigdy też nie było formacji, która swoim politycznym warsztatem aż tak wyraźnie wyrastała nad inne. Tempo, w jakim pospolite ruszenie sierot po komunizmie zmieniło się w dojrzały obóz polityczny, było zawrotne.

A co w tym czasie Sojusz zrobił dla państwa? Nic godnego zapamiętania. Reforma centrum rządu wzmocniła władzę premiera nad ministrami, jednak nie była to skala zmian, którą zapisuje historia. Podobnie było ze służbą cywilną, której wprowadzenie z niejasnych powodów tamta epoka uznała za sprawę życia i śmierci. Nawet uchwalenie konstytucji trudno uznać za istotny dorobek. Do 1995 roku prace nad konstytucją szły w stronę likwidacji dwuwładzy, Wałęsa chciał systemu prezydenckiego, Sojusz kanclerskiego i oba rozwiązania były sensowne. Ale po zwycięstwie Kwaśniewskiego lewica zmieniła front i wszystko, co chciała prezydentowi odebrać, teraz mu oddawała. Spektakl był żałosny, bo lewica nawet nie próbowała zachować ustrojowej logiki. Zamiast budować spójny system władzy na długie dekady, dzieliła się władzą tu i teraz. Nie tworzyła ustroju, lecz zaspokajała doraźne potrzeby. W ten sposób powstał jeden z najgorszych ustrojów w Europie. Konstytucja, zamiast naprawić polską politykę, wzmocniła jej główne słabości. Władzę zostawiła podzieloną, osłabioną, narażoną na stały konflikt prezydenta z premierem.

Część II.
Obóz solidarnościowy znowu w grze

KRZAKLEWSKI I BALCEROWICZ.
PORZĄDKI W SOLIDARNOŚCIOWYM OBOZIE

Nigdy w historii III RP polityk tak mały nie znaczył tak dużo. Z tego punktu widzenia kariera Mariana Krzaklewskiego jest ciekawsza niż Wałęsy czy Kwaśniewskiego. Bo nie znajdziemy w niej ani grama wybitności. Nawet cienia skrzydeł. Jedynie mozół powolnego pięcia się do góry. Cała jego droga do sukcesu była pełzaniem. Ciułaniem kolejnych atutów. Sprawa nie byłaby warta opisu, gdyby nie to, że władza zdobyta z takim polotem sprawowana była potem z polotem podobnym.

Jego kariera zrodziła się z przypadku. Gdy Wałęsa został prezydentem, „Solidarność” musiała sobie poszukać nowego szefa. Jednak za dużo było wielkich liderów – do walki stanęli Lech Kaczyński, Bogdan Borusewicz i Jan Rulewski. Powstał pat, więc sięgnięto po postać z drugiego szeregu. Padło na Krzaklewskiego, szefa regionu śląskiego, najbardziej bezbarwną postać z całej związkowej elity. Został przewodniczącym „Solidarności”, bo on jeden nie naruszał niczyich ambicji. Był typem działacza, a nie lidera. Pracowity, zagrzebany w codzienne detale, pozbawiony wszelkiej charyzmy. Mówił źle, bez tezy, bez puenty, technokratycznym, inżynierskim żargonem. Nie potrafił przekonać słuchaczy. On ich zamęczał i zanudzał. Zostawszy szefem, nie rozwinął się, nie było takiej potrzeby, związkowcom taki lider w pełni wystarczał. Co ciekawe, w związku Krzaklewski zbudował sobie pozycję silniejszą, niż miał Wałęsa. Ale zrobił to w swoim stylu. Wymęczył to. Jeździł po kraju i zjednywał sobie każdego działacza. Nawet gdy AWS sięgnął po władzę, Krzaklewski pilnował każdej komisji zakładowej. Dbał, dzwonił, interweniował, pomagał. Związkowcy byli armią Krzaklewskiego. A że generał nie budził posłuchu, więc musiał przekupić każdego żołnierza.

Miał wąskie horyzonty. Świetnie rozumiał sprawy związkowe, ale nic więcej. Jeśli chodzi o poglądy polityczne, był typem prowincjonalnego prawicowca. Bronił Kościoła, ale językiem nie inteligenta, lecz zakrystii. Językiem Radia Maryja. Przez wszystkie przypadki odmieniał pojęcie „lewica laicka”, zawsze ze zgrozą i wstrętem. Bał się wpływów masonerii i trockistowskiej lewicy. Popierał zakaz aborcji nawet w przypadku gwałtu. Nie był jednak fanatykiem, zgodnie pracował z ludźmi o zupełnie odmiennych poglądach. W swojej ideowości był raczej poczciwy niż groźny. Raczej pryncypialny w słowach niż misjonarski w czynach.

No i sprawa ostatnia. Nieco delikatna, ale dla zrozumienia tej natury podstawowa. Otóż Krzaklewski był figurą śmieszną. Niby wszystko w nim było normalne, nie chodził jak Chaplin, nie miał tików, nie robił dziwnych min. A jednak... Naturalne cechy polityków – próżność, ambicja, zarozumialstwo – u niego ujawniały się w wersji komicznej. Na przykład bardzo dbał o swój wygląd, jak mówił Lech Kaczyński: „Lubił być piękny”. Twardo pilnował, aby jego waga nie przekroczyła 75 kilogramów, przed każdym występem w telewizji szedł do fryzjera, starannie dobierał koszule, krawaty. Ktoś powie: normalne. Owszem, gdyby nie to, że się z tym zdradzał. W kółko przeglądał się w lustrze, zadzierał śmiesznie brodę do góry, publicznie dowodził, że jest bardziej przystojny od Kwaśniewskiego.

W Krzaklewskim szybko się zbudziły polityczne ambicje. Już w 1995 roku zastanawiał się nad startem w wyborach prezydenckich. Zaczął się udzielać, spotykać, w Konwencie Świętej Katarzyny chciał odegrać kluczową rolę. Ale w polityce niezbyt sobie radził. Nie wiedział jeszcze, co mówić, jak się zachować. W 1993 roku w czasie fali strajków zażądał spotkania z premier Suchocką. Przyjęła go razem z Rokitą. Krzaklewski chciał się zachować dumnie. Długo mówił, ze wzburzeniem, nie dopuszczając premier do głosu. Gdy skończył, szybko wyszedł. Rozbawiona Suchocka zwróciła się do Rokity: „Słuchaj, a o czym on mówił?”. I tak było za każdym razem. Nie znaczy to, że był politycznym ignorantem, miał sporo zdrowego rozsądku, ale brakowało mu stylu. Powagi. Komizm Krzaklewskiego rodził się z kontrastu między skalą jego ambicji a skalą jego osoby.

Takiemu człowiekowi przyszło jednoczyć prawicę. Słabą, skłóconą, podzieloną na kilkadziesiąt partii, skompromitowaną Konwentem Świętej Katarzyny. Dla liderów tych partii był nikim. Intelektualnie, osobowościowo i biograficznie. Jednak Kaczyński, Niesiołowski, Hall czy Rokita nie mogli patrzeć na niego z góry. Bo Krzaklewski miał związek. Jedyną dużą strukturę po prawej stronie. Jedyną tratwę, na której można było dopłynąć do wyborczego sukcesu. Więc powoli zaczęli na tę tratwę wchodzić. Nie dlatego, że zaakceptowali Krzaklewskiego, ale ponieważ śmierć zajrzała im w oczy. Powstanie Akcji Wyborczej „Solidarność” było owocem prawicowej desperacji.

Krzaklewski stał się prawicowym monarchą. Nie przez swój format polityczny, lecz przez kapitał osobisty. Miał związek, miał machinę wyborczą, podyktował więc swoje warunki. Zbudował AWS jako spółkę akcyjną, w której każdy podmiot dostał udziały stosownie do swojego znaczenia. „Solidarności” przypadło 50 procent udziałów, czyli pełnia władzy. Krzaklewski podejmował wszystkie polityczne decyzje. On także ustalił listy wyborcze, co sprawiło, że większość miejsc dostali związkowcy. Prawicowi liderzy patrzyli na to z rosnącą irytacją, ale zaciskali zęby i schlebiali Krzaklewskiemu. Byli tak słabi, że pochlebstwo stało się jedynym narzędziem w walce o własną pozycję. Na zebraniach prezydium AWS licytowano się w hołdach. Mówiono: „Wodzu, prowadź” i „Marian, jesteś wielki”. Krzaklewski swoją pozycję celebrował ze związkową klasą. Jarosław Kaczyński opowiadał: „Nie jestem wybredny, ale miałem dość spotkań prezydium, gdzie wszyscy są głodni, a je tylko... Krzaklewski, który zagarniał kanapki”. Jednak sam Kaczyński nie był bez winy. On też rozpieszczał Krzaklewskiego. Sławne było jego wezwanie: „Marian, weź w Akcji władzę dyktatorską!”. Sławne też było przemówienie, w którym porównał Krzaklewskiego do Stefana Batorego.

Krzaklewski stanął przed wielką szansą, do tej pory zmorą obozu solidarnościowego była anarchia, zwłaszcza zmorą prawicy. Wielość partii i wielość liderów toczących z sobą nieprzerwane wojny. I teraz ci wszyscy liderzy znaleźli się w jednej formacji. Cisi, pokorni, gotowi wypełnić każde polecenie. W 1997 roku Krzaklewski zyskał pozycję, o jaką potem – Tusk w Platformie czy Kaczyński w PiS-ie – bić się będą latami. Na starcie został potężnym liderem. I to bez walki. Bo to nie on nagiął karki kłótliwym liderom, lecz ich kolejne porażki. Zaś Krzaklewski spił całą śmietankę. Przejął od partii cały prawicowy elektorat, nie dając im w zamian ani grama władzy nad AWS, jedynie fikcyjne udziały. Krzaklewski w 1997 roku miał komfort pełnej kontroli nad własną formacją. Bez silnych rywali. W dzień po zwycięskich wyborach partyjni liderzy budzili się w sytuacji, w której większość klubu AWS stanowili związkowcy, czyli wierna gwardia Krzaklewskiego. Cała dotychczasowa elita polityczna prawicy została spacyfikowana. Na decyzje AWS dawni liderzy prawicy nie mieli już wpływu. Żaden przywódca solidarnościowej formacji nie był wcześniej tak silny jak Krzaklewski. Żadnego polityka w III RP los nie faworyzował tak bardzo jak jego. Dwa razy bez walki dostał coś, czego własnymi siłami nigdy by zdobyć nie potrafił.

Równolegle prężności nabywało drugie skrzydło solidarnościowego obozu, czyli Unia Wolności. Formacja, w której anarchia, choć bardziej ukryta, była nie mniej niszcząca. Połączenie z liberałami wzmocniło partię, jednak nie dało jej większej spójności. Zwłaszcza że konflikt między Geremkiem a Mazowieckim sięgnął zenitu. Przestali się tolerować. Blokowali wszystkie swoje decyzje. Posiedzenia prezydium Unii kończyły się awanturami. Do tego doszły ambicje Kuronia, Rokity, Frasyniuka, a także liberałów. Ambicje toksyczne, które sparaliżowały partię i zniszczyły dawne przyjaźnie. Sam Mazowiecki przyznał, że kierownictwo Unii Wolności to „gniazdo os”.

W takiej atmosferze zrodził się pomysł zmiany szefa partii. Odsunięcia Mazowieckiego i zastąpienia go Balcerowiczem, postacią przychodzącą spoza unijnych waśni. Balcerowicz ofertę przyjął. Jednak emocje w Unii były już zbyt silne, aby sprawę miękko przeprowadzić. Mazowiecki odmówił ustąpienia, odbyły się wybory, w których Balcerowicz i Mazowiecki, dwie ikony pierwszego rządu III RP, stanęli naprzeciw siebie. Mazowiecki przegrał, a wraz z nim przegrała cała dotychczasowa Unia, bo od pierwszego dnia nowy szef zmienił partię nie do poznania. Skończyły się długie narady. Balcerowicz zaczął rządzić Unią tak, jak się rządzi każdą inną partią. Wydawał jej polecenia i rozliczał z ich wykonania. Balcerowicz zamieniał Unię w drużynę. Kończyła się epoka, w której Kuroń uprawiał swoją politykę, Geremek swoją, a Rokita swoją. Jednych Balcerowicz marginalizował, drugich ignorował, trzecich wyrzucał. W partii podniósł się lament, że to styl menedżerski, technokratyczny, że Balcerowicz nie rozumie reguł rządzenia partią. Ale to nie była prawda. To nie Balcerowicz był kosmitą, to Unia była nie z tej planety.

To sprawiło, że w 1997 roku obóz solidarnościowy był w niezłej formie. Zorganizowany w dwie wielkie formacje. Mający dwóch silnych liderów. I poczuwający się do wspólnoty losu. Bo choć solidarnościowa opinia publiczna żyła jeszcze dawnymi podziałami, to solidarnościowi politycy wiedzieli już, że chcą rządzić razem. Gdy w noc wyborczą Oleksy zaproponował Unii koalicję z Sojuszem, nikt oferty nie potraktował poważnie. I Krzaklewski, i Balcerowicz wiedzieli, że są skazani na siebie. Obaj równie mocno nie znosili SLD. Choć z innych powodów. Krzaklewski za przeszłość, Balcerowicz za teraźniejszość, za spowolnienie reform.

AWS zebrał 34 procent głosów. Unia 13 procent. Razem dało to 261 mandatów. „Solidarność” wracała do władzy. Bardzo symbolicznie, bo znowu zjednoczona.

RZĄD JERZEGO BUZKA

Nigdy negocjacje nad utworzeniem rządu nie wlokły się tak długo. Za sprawą Krzaklewskiego, który odmówił objęcia funkcji premiera. Unia zaprotestowała, taki ruch osłabiał rząd, premier zamiast liderem swojego politycznego zaplecza stawał się jego zakładnikiem. Balcerowicz zażądał, aby przywódcy koalicji znaleźli się w centrum rządu, aby Krzaklewski został premierem, on sam zaś wicepremierem. Wsparł go prezydent, jednak Krzaklewski twardo odmawiał. Raz za razem. Nie był to lęk przed władzą, Krzaklewski bał się czego innego, utraty kontroli nad związkiem. Wiedział, że będąc premierem, musiałby oddać związek w inne ręce. Co oznaczało, że nowy lider „Solidarności” będzie mógł zrobić to samo, co on zrobił rządowi Suchockiej. Doprowadzić do jego upadku. Związek traktował Krzaklewski jako klucz do wszystkich sukcesów. Jako swój osobisty kapitał, swój oręż, swój immunitet, z którego może zrezygnować tylko w jednym wypadku. Gdyby został prezydentem. Premierostwo było dla niego zbyt małe, kroczył szlakiem Jaruzelskiego, Wałęsy i Kwaśniewskiego. Uważał, że skoro najważniejsze figury sięgały po prezydenturę, on również nie wyciągnie ręki po nic innego. To dziwne, ale dopiero w 2010 roku polska polityka zrozumie, że realną władzę ma premier, zaś prezydent, o ile się nie rozpycha, dzierży jedynie insygnia. Jednak aby dokonać tego odkrycia, Tusk musiał rządzić ponad dwa lata. Musiał zasmakować realnej władzy, aby zrozumieć iluzję prezydenckich ambicji.

Po odmowie Krzaklewskiego zaczął się długi spektakl. Bo szef Akcji naciskał, aby również Balcerowicz nie wchodził do rządu. Forsował pomysł „rządu bez indywidualności”, ministrów ekspertów wypełniających wolę partyjnych liderów. Unia pomysł wyśmiała, jednak Krzaklewski nie żartował i pomysł powoli wymuszał. W typowym dla niego stylu, zamęczając przeciwnika, przewlekając rozmowy. Nie mógł unitom wybrać ministrów, ale brak indywidualności po stronie Akcji zależał już tylko od niego. Najpierw zablokował ministerialne ambicje doświadczonych polityków, później zaczął oswajać Unię z faktem, że premierem zostanie nikomu nieznany profesor z Gliwic. Oswajanie wyglądało tak, że Krzaklewski po prostu czekał. Mijały dni, mijały tygodnie, trwały negocjacje programowe, unici bezustannie dopytywali się, kto będzie premierem. A Krzaklewski milczał. Kiedy już wszyscy byli zmęczeni i zawstydzeni przedłużającym się brakiem rządu, Krzaklewski zaatakował. Zaproponował dwie postaci. Złą i jeszcze gorszą. Jeszcze gorszą był nieznany profesor, związany wcześniej z radykalną Solidarnością Walczącą. Złą był Jerzy Buzek. Balcerowicz i Kwaśniewski zareagowali zdumieniem. Ale minęło kilka kolejnych dni, rządu nadal nie było. To, co z początku było ekscentryczne, z czasem stawało się akceptowalne.

Wtedy Krzaklewski zorganizował w Akcji sławne wybory premiera. Zebrał klub AWS, zaprosił obu kandydatów, a po ich wystąpieniach wyciągnął spod stołu pudełko po butach. I zaproponował głosowanie. Posłowie wrzucali karteczki do pudełka, które potem Krzaklewski wziął z sobą, nikomu nie pokazując zawartości. Jaki był wynik głosowania, do dziś nie wiadomo. W każdym razie Krzaklewski ogłosił, że premierem będzie Jerzy Buzek. Balcerowicz spotkał się z kandydatem, potem przyjął go prezydent. Obaj byli mile zaskoczeni, profesor był bardzo sympatyczny, skromny, uprzejmy. Okazało się, że jest głównym ekspertem ekonomicznym AWS, bardzo umiarkowanym w poglądach, otwartym na racje rozmówcy. Więc został zaakceptowany. Wymęczona długim patem polska polityka zgodziła się na to, aby premierem został całkowity polityczny amator.

Krzaklewski ugrał to, co od początku planował. Mówiono powszechnie, że mianował kolegę premierem, ale to nie było tak. Nie byli bliskimi kolegami. Owszem, znali się od dwudziestu lat, działali wspólnie w „Solidarności”, ale nie to było najważniejsze. Istotne było to, że Krzaklewski zorientował się, że Buzek jest ulepiony z niezwykłej gliny. Był staroświeckim inteligentem. Bezinteresownym, romantycznym, prosto z kart Żeromskiego. Mieszkającym w bloku w Gliwicach, w trzypokojowym mieszkaniu. Był naturą, która w wielkiej polityce nie pojawia się nigdy, bo nie potrafi zrobić kariery. Buzek był niezdolny do intrygi, do nielojalności, do gry łokciami. A był niezdolny dlatego, że był pozbawiony osobistych ambicji. Nie miał tego, co napędza polityków do brutalności, do ataku, do rywalizacji. Z punktu widzenia obiegowych wyobrażeń o polityce był ideałem. Z punktu widzenia egoistycznych potrzeb Krzaklewskiego również, bo dawał mu gwarancję lojalności. Jak przyszłość pokaże, Krzaklewski znał się na ludziach. Obojętność Buzka na pokusy, jakie rodzi polityka, nie miała precedensu.

Ale dopowiedzmy od razu obserwację, która stanie się oczywista, gdy się przetoczy cała kadencja. Owa „doskonałość” Buzka okazała się jego największym defektem. Bo polityk pozbawiony ambicji i próżności, polityk lojalny i bezinteresowny jest istotą niezdolną do życia. Jest lwem bez zębów, jest orłem bez skrzydeł. Bo to, co w polityce wielkie, rodzi się tego, co w człowieku jest małe. I na odwrót. Natury zbyt szlachetne potykają się o własną cnotę, jak o zbyt długie sznurowadła. Machiavelli miał rację. W politycznej kuchni wszystko działa na odwrót.

31 października 1997 roku w Pałacu Prezydenckim został zaprzysiężony rząd Jerzego Buzka. W czasie uroczystości prawicowi ministrowie urządzili antyprezydencką demonstrację. Zaczęło się od Janusza Tomaszewskiego, wicepremiera i szefa MSWiA. Odebrawszy od Kwaśniewskiego nominację, odwrócił się w stronę stojącego obok Krzaklewskiego i powtórzył rotę przysięgi, ostentacyjnie adresując ją na ręce szefa Akcji. W jego ślady poszli kolejni ministrowie Akcji. Składali przysięgę, odwracając się do Krzaklewskiego, a ten gesty przyjmował kiwnięciem głowy. „Patrzyłem na to z zażenowaniem, ale i z pobłażliwością” – opowiadał potem Kwaśniewski. Jednak pobłażliwość pojawiła się później, gdy rząd zaczął słabnąć. Pierwszy rok był dla prezydenta bardzo bolesny, jego imperium legło przecież w gruzach, przestał być głową władzy wykonawczej. Kwaśniewski nie chciał się poddać bez walki, jednak walczyć nie potrafił, nie miał w sobie tej wyrachowanej brutalności, jaką mieli Wałęsa, Kaczyński czy Miller. Spotykały go więc same klęski i upokorzenia. Zaproponował Buzkowi regularne spotkania, ale premier stanowczo odmówił. Zażądał, aby jego przedstawiciel brał udział w posiedzeniach rządu, tak jak miało to miejsce za Cimoszewicza, lecz został ostentacyjnie zlekceważony. Kwaśniewski nagle sobie uświadomił, jak mało – przy wrogim rządzie – prezydent ma władzy. Więc obniżył poprzeczkę. Nie bił się już o realną pozycję nadpremiera, lecz o jej iluzję, o to, by móc przynajmniej udawać, że jak dawniej nad wszystkim panuje. Zwołał posiedzenie Rady Gabinetowej, w czasie której prezydent odgrywa rolę zwierzchnika rządu. Ale znowu spotkał go afront, kiedy wszedł do sali obrad, ministrowie rozmawiali z sobą, udając, że go nie widzą. Musiał swoje odstać, aby zasłużyć na powitanie. Dla Kwaśniewskiego stało się jasne, że epoka jego panowania się skończyła. Że na tym rządzie nie wymusi posłuszeństwa, że bić się musi o elementarny szacunek.

Pierwsze miesiące rządu Buzka zrobiły wrażenie. Wszystko wyglądało bardzo imperialnie. Prezydent władczo został odsunięty na bok, a premier z odwagą gladiatora oznajmił, że zapowiadane przed wyborami reformy nie były politycznym blefem. Że zamierza uruchomić naraz cztery ambitne projekty. Bardzo to imponowało nawet opozycji. Miller był pod wielkim wrażeniem, to była demonstracja niewidzianej od dawna wiary we własne siły.

DRUGIE DNO REFORM

Jednak prawda wyglądała inaczej. Obóz solidarnościowy ruszał z reformami nie dlatego, że potrafił je przeprowadzić. Ale dlatego, że nie potrafił się od nich powstrzymać. Reformowanie było jedynym znanym mu modelem rządzenia, jedynym sposobem, w jaki władza potwierdza swój mandat. Ta formacja miała tak przyczerniony obraz status quo, że tylko zmiany uzasadniały jej bycie u władzy. Zarazem solidarnościowcy nie byli już tak naiwni jak dawniej. Większość późniejszych kłopotów wzięła się stąd, że nie było jednego projektu reform, lecz dwa. Akcja miała jeden, niezwykle ambitny, a Balcerowicz drugi, jeszcze ambitniejszy. Ale najgorsze było to, że te projekty były z sobą całkowicie sprzeczne.

Utarło się przekonanie, że za czterema reformami rządu Buzka stał Leszek Balcerowicz. Jednak nie stał, on ich wręcz nie chciał i wcale tego nie ukrywał. Owszem, chciał rozwoju samorządów, chciał naprawy służby zdrowia, chciał lepszej edukacji. Ale zostawiał te sprawy na przyszłość. Bo za ważniejsze uznał cięcia wydatków. Dlatego w czasie tworzenia rządu Balcerowicz powtarzał, że reformą nie jest każda rewolucyjna zmiana, ale tylko taka, która państwo uczyni tańszym. Zdaniem Balcerowicza zmiany forsowane przez Akcję tego kryterium nie spełniały, z wyjątkiem reformy emerytalnej, która z czasem miała odciążyć budżet.

Balcerowicz miał rację. Buzek i Krzaklewski byli związkowcami, chcieli reform budzących społeczną sympatię, chcieli je osłodzić licznymi prezentami. Wyobrażali sobie, że od razu wzrosną pensje lekarzy, pielęgniarek, nauczycieli, a ludzie dostaną lepsze usługi. Takie myślenie wcale nie było naiwne. Liderzy Akcji poważnie przemyśleli polityczne losy planu Balcerowicza, które skończyły się klęską solidarnościowej formacji. Ich zdaniem błąd polegał na tym, że polityczne korzyści zostały odłożone w czasie i przypadły następcom z SLD. Dlatego czterech reform nie projektowano jako ruchu oszczędnościowego. Buzek i Krzaklewski głośno o tym nie mówili, ale Balcerowicz szybko się tego domyślił. Jednak nie miał wyboru, Akcja miała trzy razy więcej mandatów, miała premiera i była zdeterminowana. Balcerowicz musiał się zgodzić, jednak postanowił sobie, że zapanuje nad apetytami prawicy, że – jako minister finansów – nie da na reformy dodatkowych pieniędzy.

Mało tego. W cieniu czterech reform Balcerowicz postanowił przeforsować piątą. Swoją. Zmieniającą Polskę w najbardziej liberalny kraj w Europie. To miała być rewolucja, wielka obniżka podatków oraz wielkie cięcia w wydatkach państwa. Był to zatem projekt idący dokładnie w przeciwną stronę, Akcja poszerzała państwo opiekuńcze, Balcerowicz je zwijał. I wyraźnie o tym koalicjantowi mówił. Ale tworząca rząd prawica potrzebowała Balcerowicza i jego 60 posłów. Więc zrobiła to samo co on. Obiecała poparcie, którego w przyszłości nie zamierzała udzielić, wierząc, że zdoła postawić na swoim. Obie strony przyjęły wobec siebie tę samą taktykę, uznały, że z czasem swoją wolę wymuszą. I właśnie to wymuszanie stało się treścią koalicyjnej praktyki, od pierwszego dnia jej powstania po dzień ostatni.

REFORMATORSKA GORĄCZKA AKCJI

Tempo zmian obie strony narzuciły zawrotne. Akcja chciała, aby cztery reformy ruszyły w 1999 roku, co oznaczało, że ich projekty musiały powstać w kilka miesięcy. Więc się rodziły w gorączce. Premier działał w logice entuzjazmu, nie zagłębiał się w szczegóły, nie pytał o konsekwencje. O słabe strony. O istniejące ryzyka. Każda reforma z założenia była zmianą na lepsze. Tuż po wyborach Rokita przyszedł do premiera, aby mu przedstawić swój pomysł na reformę samorządową. Wystarczył kwadrans, aby premier w całości go poparł. Rozmowa zakończyła się prośbą, aby Rokita napisał projekt ustawy. Rokita wyszedł zdumiony. Rok wcześniej Miller mówił w Mierkach, że nie poprze reformy samorządowej, nie znając jej wszystkich politycznych skutków. Buzek się o nie nawet nie pytał.

Premier nie zdawał sobie sprawy, jak skomplikowane są projekty wielkich zmian. Jak trudno je przygotować, jak trudno je przeprowadzić, jak trudno przewidzieć, skąd nadejdą kłopoty. Więc rząd nieustannie się potem potykał. Historia każdej reformy to pasmo niepowodzeń, które rodziły się z braku politycznej wyobraźni. Największe przygody spotkały rząd w związku z reformą samorządową. Problemy pojawiły się od razu, ledwie projekt ujrzał światło dzienne. Protestowały miasta, które przestawały być województwami, protestowały gminy, które nie stały się powiatami, protestowali posłowie z tych regionów, także posłowie Akcji. Rząd zmieniał kolejne zapisy, liczbę województw, liczbę powiatów, ale ustępstwami jedynie ośmielał do dalszych żądań, bo pokazywał, że projekt jest elastyczny, że wszystko w nim można zmienić. Nic dziwnego, że gdy nadszedł dzień głosowania, sztandarowy projekt został przez Sejm odrzucony, częściowo głosami własnego zaplecza. Krzaklewski, aby go ratować, zaproponował zwiększenie liczby województw z dwunastu do piętnastu. Konflikt na chwilę rozwiązał, parlament ustawę uchwalił, ale ruch Krzaklewskiego otworzył drogę Kwaśniewskiemu. Skoro każdy może proponować swoje numerki, prezydent zgłosił swoje. Zawetował ustawę, żądając siedemnastu województw. Oczywiście nie chodziło mu o dwa kolejne, lecz o wzięcie odwetu za poprzednie afronty, o postawienie rządowi buta na gardle, o pokazanie, że prezydent nie jest manekinem, którego można odstawić do kąta.

Akcja została spektakularnie upokorzona, aby przepchnąć reformę, musiała usiąść do rozmów z obozem, którego szczerze nienawidziła. Uznać jego istnienie, jego pozycję, jego prawo do głosu. Doszło do spotkania Krzaklewskiego z Millerem. Szef Sojuszu, który sam kiedyś popierał dwanaście województw, teraz podobnie jak prezydent domagał się siedemnastu. Rozmowy były formalnością, bo kompromis był oczywisty, stanąć musiało na szesnastu. Po negocjacjach Krzaklewski powiedział do Millera: „Niech pan wybiera, czy Koszalin będzie województwem, czy Kielce”. Miller wolał nie mówić, że wszystko mu jedno, więc poprosił o przerwę. Zadzwonił do Kwaśniewskiego i spytał: „Ty pewnie wolisz Koszalin?”. A prezydent na to: „Ja się w to nie mieszam, to jest wasza decyzja”. Bo Kwaśniewskiemu też było wszystko jedno. Chodziło jedynie o pokazanie Akcji, że musi się liczyć z lewicą. Dla antykomunistycznej dumy był to siarczysty policzek. Po zakończeniu negocjacji zapanowała pozorna zgoda. Na stole pojawiły się kieliszki, zrobiło się wesoło. I nagle – jak opowiadał Miller – „kiedy wszyscy już mieliśmy w czubie... Krzaklewski z jakimś krzywym uśmiechem mówi do mnie: »Niech pan nie myśli, że wam się uda«. Zacząłem szybko trzeźwieć, i pytam: »Co pan ma na myśli?«. »Zrobimy dekomunizację..., jeszcze się z wami policzymy«”.

Pozostałe reformy także rodziły się w bólach, bo reformatorzy okazywali się chaotyczni. Każdy, kto działa, popełnia błędy, tu jednak przekroczono miarę. Ministerstwo Zdrowia zapomniało wdrożyć swoją reformę, na kilka tygodni przed jej startem nowych reguł nie znali ani dyrektorzy szpitali, ani lekarze, ani pacjenci. Minister edukacji źle wyliczył pieniądze na pensje dla nauczycieli, zorientował się po fakcie – błąd wykazała mu siostra, nauczycielka, za pomocą domowego kalkulatora. Rekord pobił prezes ZUS, który nie dopilnował systemu informatycznego, co sprawiło, że weszła w życie reforma emerytalna oparta na indywidualnych kontach, ale nie było tych kont i nie można było przelewać składek.

Zdumiewało przekonanie o łatwości nadania rzeczywistości wymyślonego za biurkiem kształtu. Rząd z naiwną pewnością wkraczał w sfery, do których mądra władza zwykle się nawet nie zbliża. Najbardziej karkołomna była reforma służby zdrowia, wkraczała w świat ludzkiego zdrowia i życia. Wkraczała lekkomyślnie, z niemądrą brawurą. Rząd zmieniał wszystkie reguły panujące w tym świecie, nie zastanawiając się, czy potrafi nim pokierować wedle nowych pomysłów. Okazało się, że nie potrafił. Pacjenci nie wiedzieli, do jakiego lekarza mają się zapisać, pogotowie nie wiedziało, do kogo może przyjechać, w przychodniach kłębiły się tłumy zagubionych starszych ludzi. Do tego wybuchł strajk pielęgniarek i anestezjologów, którego łatwo można było uniknąć.

Najgorsze było to, że ten wielki reformatorski wysiłek niewart był swojej ceny. Sensowne intencje zbyt często materializowały się w marnych efektach. Za dużo było entuzjazmu, a za mało precyzji w przygotowaniu każdego detalu. Prześledźmy to po kolei. Reforma samorządowa. Owszem, powiaty były dobrym pomysłem, ale stworzono ich dwa razy za dużo, więc okazały się za małe, aby stać się silne. Idea decentralizacji. Była słuszna, ale dziś wiemy, że efektu decentralizacji osiągnąć się nie udało. Reforma edukacyjna. Cała rewolucja programowa okazała się niewypałem. To prawda, że udało się wyrównać poziom nauczania, Polska ma jeden z najbardziej zdemokratyzowanych systemów edukacji, jednak sukces osiągnięto wedle wątpliwej logiki. Nie potrafiąc podnieść poziomu nauczania, obniżono wymagania. Zamiast podciągać szkoły słabe do dobrych, zniżono dobre do poziomu słabych. Do tego doszły kłopoty, jakie zrodziło wprowadzenie gimnazjum, pozornej reformy, która rozwiązała jedne problemy, ale stworzyła nowe, dydaktyczne i wychowawcze. Reforma zdrowia wygląda lepiej, bo wyraźnie poszła w dobrym kierunku. Oparta na pilnujących pieniędzy kasach chorych miała nauczyć przychodnie i szpitale finansowej dyscypliny. I trochę nauczyła, jednak zbyt mało, aby uzasadnić tak wielkie trzęsienie ziemi. Bo nie zrzuca się bomby atomowej, aby wyplenić komary. Gdy przyjrzymy się tamtemu wielkiemu wysiłkowi, widać jedną zmianę, której warto bronić, czyli reformę emerytalną. Cała reszta – przez jakość projektu lub poziom wykonania – okazała się niezbyt doniosła.

Trudno o ten efekt oskarżać wyłącznie premiera, za czterema reformami murem stał cały obóz solidarnościowy. I politycy Akcji, i politycy Unii. Ci drudzy, owszem, krytykowali reformę zdrowia, jednak inne reformy entuzjastycznie wspierali. Poza Balcerowiczem cały obóz solidarnościowy żył w przekonaniu, że dokonuje się coś wielkiego i ważnego. Co ciekawe, to poczucie nie brało się z dawnego idealizmu, który w pierwszych latach III RP tak bardzo niszczył solidarnościową politykę. Ta formacja była już o niebo dojrzalsza. Tworząc rząd w 1997 roku, potrafiła zimno i brutalnie dzielić się państwem, ale umiała zachować rozsądną miarę. Karmiła się władzą, ale w zamian coś chciała po sobie zostawić. Była to sensowna mieszanka egoizmu i poświęcenia. Kłopot w tym, że zabrakło kompetencji, aby to „coś” po sobie zostawić. Bo polska polityka osobliwie rozdzieliła talenty między postkomunistami i postsolidarnościowcami. Jednym dała umiejętność działania, drugim – odwagę działania. Co sprawiło, że państwo nie skorzystało ani na jednych, ani na drugich. Sprawność pierwszych nie chciała niczego zrobić, determinacja drugich nie potrafiła. To był paskudny podział pracy. Jedni mogli, drudzy chcieli. Jako całość polska polityka miała już spore możliwości. Jednak z osobna wszyscy jej uczestnicy byli niekompletni. Jak na surrealistycznym obrazie. Tu korpus bez rąk, tam głowa bez tułowia. Wiele wartościowych fragmentów, które się nie złożyły w logiczną całość.

Po raz kolejny polityka zawiodła. Ale zawiodła jedynie tych, którzy w politykę wierzą. Którzy sądzą, że ujawnianie się w niej wielkości jest jej naturalną cechą. Że na politycznym obrazku głowy, korpusy i kończyny zwykle do siebie pasują. Ta kwestia jest warta dalszego badania. Zwłaszcza że równolegle do czterech reform wicepremier Balcerowicz bił się o swoją. Jednak on także się poślizgnie, zostawiając po swojej porażce pytanie o dopuszczalną skalę politycznych ambicji.

DRUGI PLAN BALCEROWICZA

Hasło „drugi plan Balcerowicza” wymyślił Geremek. Oczywiście tylko hasło, bo poza detalami trudno coś było Balcerowiczowi narzucić. Jego charakter został przedstawiony w pierwszym tomie. Apodyktyczny, pryncypialny, konsekwentny. Przez następne lata Balcerowicz w niczym się nie zmienił. Odwrotnie, jeszcze bardziej stwardniał, opancerzył się i psychicznie, i intelektualnie. Obraz politycznego świata w pełni mu się uporządkował. Nie żywił już żadnych złudzeń ani na temat społeczeństwa, ani na temat polityków. Jednak zdecydował się pójść inną drogą niż większość ekonomistów. Ci pokłonili się przed rzeczywistością taką, jaka ona jest. Nauczyli się respektować zarówno mechanikę społecznych emocji, jak i politycznych interesów. Dostosowali proponowane lekarstwa do zrzędliwości pacjenta i do odwagi podającego je lekarza. Balcerowicz odwrotnie. Poznawał naturę polityki po to, by się jej przeciwstawić.

W 1997 roku wracał do władzy, aby przyspieszyć zmiany. Cele miał dwa, doraźny i strategiczny. Doraźny polegał na uniknięciu kryzysu walutowego, który w 1997 roku dotknął Tajlandię, Malezję, Indonezję, Meksyk i Czechy, zaś w 1998 roku uderzył w Rosję. Metoda kuracji była prosta i bezdyskusyjna. Należało nieco przyciąć wydatki państwa. Cel strategiczny szedł dużo dalej i wymagał dużo głębszych cięć w wydatkach, tak dużych, aby gospodarka poczuła istotną ulgę i w ten sposób złapała drugi oddech. Pierwszy oddech pojawił się na początku lat 90. wraz z wprowadzeniem wolnego rynku, ale energia tamtego ruchu dawno się już wyczerpała. Teraz potrzebny był drugi mocny impuls, wielka fala inwestycji. Jedne wydatki budżetu Balcerowicz chciał ciąć po to, aby znacznie zmniejszyć podatki, inne po to, aby budżet zaoszczędzone pieniądze przeznaczył na wydatki prorozwojowe. Była to twarda liberalna kuracja, dokończenie prywatyzacji, rozbicie monopoli, naprawa nierentownych branż, likwidacja ulg i koncesji. Podatek liniowy dla obywateli i znacznie obniżony podatek dla firm. AWS chciał naprawić państwo, Balcerowicz chciał naprawić gospodarkę.

Było w Balcerowiczu wiele liberalnej wiary, może wręcz fanatyzmu. Jednak nie tylko. U podstaw jego myślenia leżała zimna diagnoza, najbardziej brutalna, jaką w Polsce postawiono. Że większość biednych państw na zawsze pozostaje biedna i że z Polską też tak może być. Że wyjdzie z komunizmu, ale zmarnuje swoją szansę. Zatrzyma się w pół drogi między Wschodem a Zachodem. Bogatsza, niż była, ale biedniejsza, niżby chciała być. Dlatego Balcerowicz nie chciał słuchać o braku społecznej odporności. Bo widział w ludziach silny głód materialnego sukcesu, dający politykom możliwość sięgnięcia po odważniejsze metody. „Społeczeństwo na dorobku”, jak często nazywał Polaków, może zaakceptować więcej niż syty i rozkapryszony Zachód.

Logika Balcerowicza była prosta. Stawiał sobie pytanie, co może być największym narodowym celem. Nie celem prawicowym czy lewicowym, nie celem grupy społecznej czy zawodowej. Ale celem wszystkim Polaków, prowadzącym do celów pomniejszych. I odpowiadał: „Wieloletni rozwój gospodarki w tempie co najmniej 6 procent rocznie”. A zatem błyskawiczna pogoń za Zachodem. Jak to osiągnąć? Zdaniem Balcerowicza, zdejmując z gospodarki 40-procentowy ciężar wydatków publicznych. Bo to jest poziom zachodni. Z takim garbem mogą żyć zamożne społeczeństwa (zwykle za cenę stagnacji). Ale z takim garbem nie mogą rozwijać się biedne. Balcerowicz rozumiał, że oznacza to dalsze zaciskanie pasa, ale uważał, że społeczeństwo na dorobku można zmusić do większej cierpliwości.

Czy mocne cięcie kosztów państwa było możliwe? Jak najbardziej. Wszystkie państwa trwonią olbrzymie środki, polskie państwo również. Są zbyt wielkie, żeby być efektywne, a politycy zbyt wygodni, aby z tym faktem walczyć. Natomiast Balcerowicz chciał spróbować, miał wrażliwość pioniera, chciał robić rzeczy, które nie udały się innym. Miał taką konstrukcję umysłową, że dostosowanie się do normy, do średniej postrzegał jako swoją porażkę. Postanowił zmusić każdego ministra do głębokich cięć w przekonaniu, że postawiony pod ścianą sobie poradzi. Zachowa się jak menedżer w epoce cięcia kosztów, ujawni bezsensowność wielu wydatków. Takie operacje zawsze wyglądają podobnie, na początku wszyscy mówią, że nie ma możliwości cięć, każdy wydatek uznawany jest za niezbędny, każde kolejne cięcie witane jest lamentem, że firma idzie na dno. A potem się okazuje, że nie idzie, że nadal działa, często nawet sprawniej. Otóż takiej kuracji Balcerowicz chciał poddać państwo, aby gospodarka popędziła do przodu.

To było coś więcej niż liberalizm, rozmach planu daleko wykroczył poza ideowe etykiety. Liberalizm był tylko narzędziem, celem natomiast był wielki cywilizacyjny wyścig. Dogonienie Zachodu. Balcerowicz uważał, że Polska może być tygrysem gospodarczym. Takim prawdziwym, najszybciej rozwijającym się krajem w Europie i jednym z kilku najszybszych na świecie. I to nie przez jeden sezon, ale przez kilkanaście lat. Jego ambicja nie znała miary – kiedy zacznie ujawniać swoje plany, ciągle będzie słyszał, że czegoś takiego nigdzie na świecie nie ma. Na co będzie odpowiadał: „I co z tego? Chcemy się szybciej rozwijać od innych, musimy mieć rozwiązania lepsze od innych”.

Planowana przez niego obniżka podatków miała być największą operacją od czasu rewolucji podatkowej Reagana. Problem był jeden – w ten plan wierzył tylko Balcerowicz. Po wyborach budził się zatem w trudnej sytuacji, mając tyleż wielkie ambicje, ile szczupłe zasoby. Szedł na liberalną krucjatę na czele małej partii, która sama w tę krucjatę nieszczególnie wierzyła, a jego koalicyjnym partnerem byli związkowcy. Gdyby przynajmniej Balcerowicz stał na czele rządu... Ale nie, był tylko jednym z dwóch wicepremierów. Mało tego, naprzeciw niego stała silna lewicowa opozycja, wobec liberalnych recept nastawiona wrogo, oraz prezydent wobec tych recept sceptyczny. Jednak Balcerowicz zdecydował się grać o swoje. Zdecydował się pójść na wojnę z całym światem.

DYGRESJA O PIERZYNIE,
CZYLI O NATURZE AKCJI

Dziwna to była wojna. W której Balcerowicz boksować się musiał z pierzyną. Nie z twardym przeciwnikiem, lecz z formacją niedecyzyjną i chwiejną. Nie tyle stawiającą opór, ile uciekającą z pola walki. Ciągle zmieniającą zdanie, łamiącą ustalenia, grającą na czas. Zanim się pochylimy nad liberalną krucjatą Balcerowicza, trzeba lepiej poznać jego koalicjanta. Poczynając od premiera, postaci miękkiej, pozbawionej stanowczości. Gdy na posiedzeniach rządu ministrowie się spierali, Buzek nie ucinał dyskusji. Nie podejmował samemu decyzji, lecz mówił: „Ustalcie to, panowie, między sobą”, więc ministrowie spierali się dalej. Obrady rządu ciągnęły się do późnej nocy, ministrowie siedzieli znudzeni, Balcerowicz ostentacyjnie spoglądał na zegarek, Geremek zabijał czas, krojąc owoce na idealnie równe kawałki. Jeden premier słuchał uważnie z całą swoją staroświecką grzecznością. Nie potrafił nikomu przerwać, nie potrafił nawet soczyście zakląć. Jak mała dziewczynka wymyślał własne słówka udające dorosłe przekleństwa. Miał ich wiele, na przykład zamiast powiedzieć: „Trzeba go wypieprzyć z pracy”, mówił: „Trzeba go wypinkować”.

Jako silna osobowość Balcerowicz łatwo zdominował rząd. Wielu ministrów starało się go naśladować. Jego gesty, jego sposób mówienia, nawet tembr głosu. Balcerowicz bez trudu swą wolę wymuszał, jednak sukces okazywał się iluzoryczny. Bo potem w Sejmie jego decyzje kontestowała liczna w Akcji grupa prawicowych radykałów. Projekty rządowe przepadały. Balcerowicz miał do Krzaklewskiego pretensję, że nie reaguje, że jest za miękki, że nie potrafi zaprowadzić dyscypliny, że ulega dyktatowi każdej koterii. Jednak Krzaklewski miał swoje powody. Klub Akcji był za mały, aby każdego buntownika od razu wyrzucać. Kiedy po roku zaczął to robić, nic to zresztą nie dało, bo do frakcji pieniaczy dołączali kolejni. Bez względu na kary dwudziestu posłów regularnie głosowało przeciw rządowi.

Na prawicę wracała anarchia. Po pierwszych przegranych głosowaniach rząd coraz dłużej podejmował decyzje. Nawet gdy sprawy były pilne, gdy dotyczyły strajków czy blokad dróg. Premier wiecznie zwlekał, czekał na decyzję Krzaklewskiego. A Krzaklewski się wahał, starał się mediować ze wszystkimi koteriami. Jednak to trwało dniami, tygodniami. Dziennikarze pytali o decyzję, Buzek udawał, że wszystko ma pod kontrolą. Uśmiechał się swoim kulturalnym uśmiechem i co chwila dzwonił do Krzaklewskiego. Kazimierz Marcinkiewicz, główny doradca Buzka, wspomina: „Widziałem premiera nieustannie rozmawiającego przez telefon. Albo dzwonił Krzaklewski, albo premier dzwonił do Krzaklewskiego. Oni naprawdę wiele godzin dziennie spędzali przy telefonach”.

Balcerowicz nie chciał zaakceptować tego bezwładu, groził zerwaniem koalicji, a gdy dostawał zapewnienie naprawy, z nową energią wymuszał na rządzie kolejne decyzje. Kłopot w tym, że dla kierownictwa Akcji rząd przestał być podmiotem rządzenia. Widząc słabość Buzka, liderzy Akcji uznali rząd za poletko Balcerowicza, zaś realna władza przeszła do Sejmu. Tu zmieniano rządowe projekty wedle własnej woli. Sam Krzaklewski wielokrotnie głosował przeciw rządowym decyzjom. Balcerowicz wpadał wtedy w furię, domagał się zmiany premiera papierowego na realnego, czyli na Krzaklewskiego. Dochodziło do spotkania na szczycie Buzek – Krzaklewski – Balcerowicz, konflikt łagodzono, Buzek deklarował, że będzie twardy, Krzaklewski – że będzie lojalny. Ale po tygodniu wszystko wracało w stare koleiny. Po jednym z głosowań, w których Krzaklewski znowu był przeciw rządowi, a Buzek próbował rozładować napięcie swoim ciepłym uśmiechem, rozdrażniony Frasyniuk krzyczał do kamery: „Premier nie mówi, nie myśli, a tylko się głupawo uśmiecha. Niech premier wreszcie coś oświadczy”.

Sytuacja Buzka nie była przyjemna, stał się workiem do bicia i obiektem żartów. Nawet w Akcji nie udawano, że Buzek jest szefem. Aleksander Hall opowiada, jak wyglądały spotkania premiera z prezydium klubu. Kiedy premier rozpoczął wystąpienie, „co chwilę rozlegały się dzwonki telefonów komórkowych obecnych na sali związkowców. Bez skrępowania prowadzili rozmowy telefoniczne, nie zwracając specjalnej uwagi na premiera. W pewnej chwili rzecznik dyscypliny klubowej Andrzej Szkaradek, używając chyba niezbyt cenzuralnych słów, zwrócił uwagę, że mówi premier i ma panować cisza. Na krótki czas zamilkły rozmowy. Niedługą chwilę skupienia przerwał dzwonek w telefonie komórkowym Szkaradka, a ten – jak gdyby nigdy nic – rozpoczął rozmowę przez telefon”. Hall konkluduje: „Było dla mnie oczywiste, że związkowcy traktują Buzka jak kumpla i pewnie go lubią, ale nie uważają za swego szefa. Był nim dla nich Marian”.

Liderzy prawicowych partii wchodzących w skład Akcji coraz częściej domagali się wymiany miękkiego premiera. Buzek reagował na to ze spokojem, odpowiadał, że nie ma takiej potrzeby. Więc pewnego dnia Rokita z Hallem wybrali się z wizytą do premiera. I powiedzieli mu wprost, że sobie nie radzi i powinien zrezygnować. Rokita opowiada: „Potraktował nas w sposób typowy dla Buzka: z uśmiechem na twarzy i życzliwością w oczach odrzekł, że się z nami nie zgadza, że daje sobie radę, że nawet podoba mu się to, co robi”. Rokita był zdumiony, „kto inny by się obraził, awanturował albo nas wyrzucił za bezczelność. A po Buzku wszystko spływało jak woda po kaczce”.

Ale to ośmielało. Brak silnego szefa rządu sprawił, że nie tylko Balcerowicz traktował go z góry. Zaledwie pół roku po powołaniu gabinetu stanęły do walki dwie rządowe frakcje – kierowana przez szefa kancelarii premiera Walendziaka i przez wicepremiera Tomaszewskiego. Po długiej walce wygrał ten drugi, a wygrawszy, postanowił Buzka zastąpić. Nie dlatego, że był tak bardzo ambitny, po prostu miękkość Buzka wręcz wołała o spisek. Polityka to świat darwinowski, tu słabsi nie mogą rządzić silniejszymi. Więc Tomaszewski zaatakował, na spotkaniu szefostwa AWS powiedział: „Premier powinien odejść”, i zasugerował, że sam jego fotel chętnie obejmie. Po raz pierwszy Krzaklewski i Buzek zareagowali, Tomaszewski został zdymisjonowany. Ale nawet w tej sprawie zabrakło stanowczości, zamiast twardej dymisji uknuta została wielopiętrowa intryga oparta na oskarżeniu, że wicepremier był agentem SB.

Tak wyglądał sojusznik, z którym Balcerowicz chciał dokonać liberalnej rewolucji. Jednak Balcerowicz miał w tym swój wielki udział, bo to on wywołał na prawicy anarchię. Poddał koalicjanta takiej presji, takim napięciom, że prawicowy obóz się rozsypał. Jego ambicja była za duża, nie tylko jak na ten gabinet, ale na każdy inny również. Gdyby Buzek nie miał Balcerowicza pod sobą, sam nie wydałby się ani tak mały, ani tak słaby, zaś Akcja nie stałaby się tak anarchiczna i tak zbuntowana. Balcerowicz szarżował ponad racjonalną miarę, chciał zmusić koalicjanta do czegoś, co dla niego było podwójnym gwałtem. Liberalna rewolucja była dla związkowców zarówno politycznym samobójstwem, jak i ideową zdradą. Musieli odmówić. Ale Balcerowicz nie akceptował słowa „nie” i swoją wolę zaczął wymuszać twardo, metodycznie, brutalnie. Wręcz masakrował przeciwnika, miotał nim o podłogę, o ścianę, o sufit. Zajadle, wytrwale, inteligentnie. Z głęboką wiarą, że gdy związkowe głowy zostaną mocno obite, zamienią się w liberalne. Aby przeżyć te szarże, Akcja musiała zachowywać się jak pierzyna. Nie mogła się oprzeć Balcerowiczowi, więc traciła kształt, zapadała się. W anarchię. W bycie za i przeciw. W głosowanie raz tak, raz nie.

KRUCJATA BALCEROWICZA

Powoławszy rząd, Akcja miała poczucie, że Balcerowicz zrezygnował z ostrych cięć. Zrelaksowany Krzaklewski opowiadał, że wydatki będą zmniejszane powoli, ale mylił się. Pierwszy atak Balcerowicz przeprowadził niemal od razu, na początku 1998 roku ogłosił swoje plany, całkowicie sprzeczne z programem rządu. Skupione na naprawie gospodarki, na jednoczesnym zmniejszaniu deficytu i podatków. Jakby tego było mało, Balcerowicz ogłosił, że w budżecie nie ma pieniędzy na sztandarowe cztery reformy, że można zrobić samorządową i emerytalną, zaś pozostałe trzeba odsunąć na potem. Gdyby rząd upierał się przy czterech – groził Balcerowicz – nakłady na ich wdrożenie zostaną pocięte o ponad połowę.

Ministrowie odpowiedzialni za reformy ostro zaprotestowali. Nawet unici po cichu przyznali im rację. Buzek i Krzaklewski oświadczyli, że postawiona przez Balcerowicza alternatywa nie wchodzi w grę. Ani wycofanie się z czterech reform, ani wdrażanie ich przy pociętym budżecie. Pierwsze byłoby prestiżową porażką, drugie – politycznym szaleństwem. Jednak Balcerowicz nie odpuszczał, uważał, że projekty reformy zdrowia i oświaty są zbyt kosztowne. Nie widząc wsparcia ze strony Buzka, postanowił działać sam. Poszedł na wojnę z ministrem zdrowia, za plecami premiera ogłosił czarną księgę marnotrawstwa, dowodził, że nakłady na ochronę zdrowia w Polsce są na poziomie Norwegii, tyle że potem są marnowane na gigantyczną skalę. Napisał w tej sprawie list do ministra zdrowia, podważył kompetencję jego podwładnych, domagał się ich dymisji. Chwilę potem w podobnym stylu zaatakował prezesa ZUS, zarzucił mu bałagan, wysłał do niego kontrolę skarbową. Akcja była wściekła, uważała, że Balcerowicz się panoszy, że zachowuje się, jakby to on był szefem rządu. Tymczasem to była zaledwie połowa ambicji Balcerowicza, przejąwszy kontrolę nad rządem, przystępował już do drugiego aktu. Podrywał rząd do liberalnej krucjaty.

Jesienią uderzył ponownie, ogłosił projekt zmian w podatkach. Zrobił to imperialnie, bez uprzedzenia, bez wiedzy premiera, bez zgody Akcji. Nawet posłowie Unii byli zgorszeni formą zgłoszenia projektu. A jeszcze bardziej byli wystraszeni radykalizmem jego treści, nawet nie gwałtowną obniżką podatków dla firm, co pomysłem podatku liniowego od dochodów osobistych. W Akcji natomiast wybuchła wściekłość, żaden na świecie związek zawodowy nie zgodzi się na podatek liniowy. Jednak Balcerowicz nie chciał słyszeć odmowy, groził, zmuszał, atakował, więc Akcja grała na czas. Buzek oznajmił, że pod koniec roku na tak radykalną zmianę jest już za późno. Zapadło uzgodnienie, że reforma podatków osobistych wejdzie rok później, zaś od razu ruszy krocząca obniżka podatków od firm.

Minęło kilka miesięcy. Balcerowicz wrócił do tematu podatków, ale rozmowy z Krzaklewskim nie przynosiły efektów. Szef Akcji przyjmował w nich pozę doświadczonego ekonomisty. Protekcjonalnie powtarzał Balcerowiczowi: „Pan jest teoretykiem, a ja myślę systemowo”. Balcerowicz reagował na to alergicznie, sam zarozumiały nie tolerował tej cechy u innych, zwłaszcza gdy pewność siebie ujawniała się w ekonomicznych sporach. Uważał Krzaklewskiego za totalnego ignoranta, nie mógł słuchać jego mądrzenia się, jego tyrad na temat naprawy gospodarki. Z tych rozmów wychodził wściekły, wracał do ministerstwa, opowiadał o ekonomicznych pomysłach Krzaklewskiego, wykpiwał je, przedrzeźniał ich autora. Ironicznie domagał się powszechnego uwłaszczenia i opłat za przejazd autem przez Polskę, czyli dwóch ulubionych pomysłów Krzaklewskiego.

Balcerowicz zrozumiał, że dawne porozumienie w sprawie podatków było grą na czas, że Akcja jest pryncypialnie wroga obniżce podatków. Więc znowu uderzył. Jak zwykle bez uprzedzenia ogłosił strategię gospodarczą na przyszłą dekadę. Zaproponował stały rozwój gospodarki na poziomie 7–8 procent. Akcja znowu była oburzona, Unia znowu zażenowana brutalnym stylem swojego szefa, ale ogłoszony dokument był sensowny, trudno się było pod nim nie podpisać. Rząd opowiedział się za, co dla Balcerowicza było pretekstem, aby za chwilę zażądać zmian prowadzących do ambitnego celu, czyli obniżki podatków. Balcerowicz zgłosił nowy projekt obniżek podatków, bardziej umiarkowany, rozkładający zmiany w czasie, odsuwający wprowadzenie podatku liniowego o kilka lat. Buzek odpowiedział, że to sensowna propozycja, i obiecał, że wkrótce projekt powstanie. Ale to była nieprawda, rok później miały być wybory prezydenckie, dwa lata później parlamentarne. Dla Akcji podatek liniowy, nawet odsunięty w czasie, był nie do przyjęcia.

Ale nie tylko dla Akcji. Przeciw podatkowi liniowemu wypowiedzieli się wszyscy. I ekonomiści, i politycy. Ekonomiści dowodzili, że budżetu nie stać na cięcia podatków. Politycy – że to skrajna społeczna niesprawiedliwość. Balcerowicz odpowiadał, że to nieprawda, że biedni potrzebują jednej rzeczy – pracy – a jego plan szybkiego rozwoju jest jedynym, który im pracę zapewnia. Ale widząc siłę oporu, Balcerowicz zaproponował rozwiązanie kompromisowe. W tamtym okresie stawki podatków wynosiły 19, 30 i 40 procent. Balcerowicz zaproponował obniżkę do 18 i 28 procent, i to wchodzącą w życie z rocznym opóźnieniem. Buzek i Krzaklewski się zgodzili, ale chwilę potem zbuntowała się Akcja. Wystraszyła się, że nie starczy pieniędzy na sfinansowanie czterech reform, wieszczyła, że Balcerowicz prostą drogą prowadzi prawicę do przegranych wyborów. Więc Buzek zmienił zdanie. W odpowiedzi wściekły Balcerowicz sprawę postawił na ostrzu noża – albo podatki, albo Unia wychodzi z koalicji. Ale wtedy Unia zgłosiła swoje wątpliwości, uznając, że szef partii nie tylko gra za ostro, ale również nie ma racji. Że wprowadzanie niskich podatków w roku wyborczym jest błędem i lepiej skupić się na sfinansowaniu czterech reform. Słysząc to, Balcerowicz postawił ultimatum, tym razem wobec własnej partii. Zapowiedział, że jak przegra ustawę podatkową, wyjdzie i z rządu, i z Unii. Poddani takiej presji unici ustąpili, udzielili szefowi poparcia.

Wybuchł kryzys. Balcerowicz już nie negocjował, okopał się przy swoim i nie ruszał ani o krok. Więc wygrał, nawet więcej, niż się wcześniej domagał, aby Akcja poczuła jego gniew za złamanie umowy. Postanowiono, że pierwsza obniżka podatków nastąpi już w następnym roku, do 19, 29 i 36 procent. A od 2001 roku do 18 i 28 procent. Jednak poza Balcerowiczem kompromis nikogo nie cieszył. Posłowie Akcji byli wściekli, Unii przybici. Oficjalnie Unia się cieszyła z podatkowych zmian, ale na posiedzeniu Rady Krajowej zostały one poddane miażdżącej krytyce. Balcerowicza atakowali także unijni ekonomiści, byli ministrowie Osiatyński, Kuczyński, Lewandowski. Ich zdaniem w pomyśle Balcerowicza brak było politycznej logiki, nie ma wojny, gospodarka się rozwija, tymczasem budżet staje się coraz bardziej restrykcyjny. To był moment, w którym obie koalicyjne partie zaczęły się poważnie zastanawiać, czy Balcerowicz nie pcha wszystkich ku politycznej katastrofie.

Balcerowicz krytyki nie słuchał, mało go obchodziło, czy Unia i Akcja wygrają następne wybory. Stawkę gry postrzegał jako ważniejszą od dobra jej uczestników. Nie słuchał też argumentu, który w Unii padał coraz częściej – że nigdy, w żadnym kraju, partia mniejszościowa nie dokonała podatkowej rewolucji. Bo to, czy plan jest realny, mało go obchodziło. Uważał, że plan jest dla kraju korzystny, więc dalej się bił o niego. Owszem, widział, że szanse wygranej maleją, jednak w niczym go to nie hamowało. Bo jego dziwna natura mierzyła w to, co leży na granicy możliwości. Dopiero tam jego ambicja znajdowała podnietę. Balcerowicz to przypadek niezwykłej ambicji. Wręcz monstrualnej. Która sięga po coś, co wydaje się nieosiągalne, która próbuje tego, co zdaje się niemożliwe. Gdyby Balcerowicz urodził się pingwinem, uczyłby się latać. Bo skoro natura dała mu skrzydła, pragnąłby z nich skorzystać. To, że żaden inny pingwin nie lata, nie byłoby dla niego żadnym argumentem. Dalej patrzyłby w niebo i wytrwale trenował.

Ten pingwin to nie żart. To starannie wybrany przykład mający pokazać istotę fenomenu Balcerowicza. Oraz wskazać pytania, jakie ten fenomen rodzi. A zatem: Czy taka niezwykła skala ambicji jest jeszcze dowodem wielkości? Czy już szaleństwa? Czy tak niezachwiany upór w dążeniu do celu jest przejawem potęgi woli? Czy jest tej woli chorobą? Jakimś skurczem, który nie potrafi odpuścić? Czy gotowość stawienia czoła dosłownie wszystkim jest aktem niezależności? Odwagi? Czy też megalomanii? Oraz despotyzmu nieliczącego się z cudzym zdaniem? Na te pytania odpowiedź padnie później, ale zostały zadane już teraz, aby w wirze wydarzeń nie przegapić tego, że Balcerowicz jest zjawiskiem wyjątkowym. Aby go zrozumieć, aby go ocenić, trzeba wyczulić zmysły i dostrzec całą jego oryginalność. Trzeba też wysilić wyobraźnię i dla jego przypadku wymyślić specjalne kryteria oceny.

Wracając do historii. Otóż Balcerowicz widzi, że jest atakowany przez wszystkich, ale to go nie zraża. Natomiast szczerze go dziwi, że zmierza do celu z tak wielkim trudem. W 1989 roku swą wolę wymuszał znacznie mniejszym wysiłkiem, a był przecież wynajętym ekspertem, nikomu nieznanym, bez własnej politycznej pozycji. Teraz zmieniło się wszystko, jest legendą, międzynarodową sławą, szefem sporej partii. A terapia, którą proponuje, jest wielokrotnie mniej bolesna niż poprzednia. A jednak czuje, że może znacznie mniej, że wciąga go bagno małych kompromisów, małych ambicji.

Zmaga się też z falą roszczeń, bo Sejm z nim poszedł na wojnę. Nie ma już podziału na opozycję i koalicję, sejmowa większość ma jednego wroga – Balcerowicza. Przeciw niemu forsuje kolejne ustawy, wprowadza ulgi, przyznaje dodatki, wydłuża urlopy, zwalnia z VAT-u. Balcerowicz twardo walczy z nowymi kosztami, co rodzi w posłach agresję. Zaciekłość. Obsesję. Sejm niebezpiecznie się zbliża do granicy ekonomicznego szaleństwa. Posłowie zgłaszają wszystko, co im przyjdzie do głowy. I niemal zawsze przegrywają, bo w ostatniej chwili Balcerowicz potrafi postawić na swoim. Ta wojna jest już całkowicie osobista, Balcerowicz działa na posłów jak płachta na byka. Uważają, że jest tępą, bezduszną maszyną. Czują również, że nimi gardzi, że widzi w nich złodziejaszków, trwoniących publiczne pieniądze, aby kupić sobie poparcie dające im pracę na następną kadencję. Więc na jego pogardę odpowiadają nienawiścią. Biją w niego bez żadnego umiaru, chcą pokazać społeczeństwu, że może dostać wszystko, a przez Balcerowicza nie dostanie nic. Swoje osiągają, popularność Balcerowicza leci w dół. Natomiast ekonomiści w tej sprawie murem stają po stronie wicepremiera, z podziwem patrząc, że pod takim ostrzałem potrafi utrzymać finansową dyscyplinę.

Dla Balcerowicza nie jest to sukces, jego problemem jest to, że z trudem wywalczona ustawa podatkowa utknęła w Sejmie. Posłowie pozorują pracę, sami już nie wiedząc, czy to strategia, czy odruch zemsty. Balcerowicz naciska Buzka, słyszy kolejne obietnice, ale tempo prac nadal się nie zmienia. Jest wrzesień, na przyjęcie ustawy zostały tylko dwa miesiące. Zniecierpliwiony Balcerowicz robi więc to, co zawsze. Uderza kastetem, z premedytacją wywołuje kryzys w koalicji, domaga się powołania nowego gabinetu, w domyśle – nowego premiera. Spotykają się Buzek, Krzaklewski, Balcerowicz i Mazowiecki. Ten czwarty po to, aby prosto w oczy powiedzieć Buzkowi, że powinien ustąpić. Unici twardo stawiają sprawę, są gotowi opuścić koalicję. Akcja ustępuje, w zamian za pozostanie Buzka obiecuje przepchać przez parlament ustawę podatkową. Kryzys zostaje zażegnany.

Oczywiście tylko na chwilę. Prace w komisji sejmowej nadal idą za wolno, a został już tylko miesiąc. Balcerowicz domaga się od posłów pracy w weekendy. Posłowie się buntują, wystraszony Krzaklewski widzi, że Balcerowicz za chwilę naprawdę opuści koalicję. Zmusza więc posłów do pracy w soboty, wysyła liderów Akcji, aby non stop siedzieli w komisji, wymuszając szybsze prace i pilnując frekwencji. Jednak równolegle prowadzi całkiem inną grę, próbuje zmiękczyć Balcerowicza i w końcu proponuje nową umowę, wedle której zmiany w podatkach osobistych zostaną rozłożone na trzy lata, nie na dwa. Czyli w 2000 roku – roku wyborów prezydenckich – podatki będą 19, 29 i 36 procent, w 2001 – roku wyborów sejmowych – 18, 28 i 35 procent, a dopiero w 2002 roku – 18 i 28 procent. Intencja jest oczywista, nikt w kampanii wyborczej nie będzie mógł oskarżyć Akcji o forsowanie niższych podatków dla bogatych. Krzaklewski nie był politycznym orłem, ale tę partię rozegrał mistrzowsko. Czekał, kiedy musiał, uderzał, kiedy mógł. Balcerowicz zrozumiał, że przegrywa, że oferta Krzaklewskiego jest ostatnią szansą na uchwalenie zmian podatkowych przed końcem 1999 roku. Zgadza się, dodając, że jak się nie uda uchwalić ustawy w ciągu pozostałych już niecałych czterech tygodni, poda się do dymisji.

Przez te cztery tygodnie koalicja AWS–UW stanowić będzie lojalną drużynę. Po raz pierwszy i po raz ostatni. Prace w komisji idą błyskawicznie. Klub AWS udaje się w całości spacyfikować. Na dzień przed pierwszym czytaniem projektu rząd znowu ma większość. Ale w dniu głosowania zaczyna się parlamentarny thriller, wielka mgła we Wrocławiu sprawia, że dziewięciu posłów AWS nie może przylecieć do Warszawy. Marszałek opóźnia głosowanie, zaś posłowie w szaleńczym tempie pędzą do Warszawy samochodami. Zdążyli w ostatniej chwili, koalicja głosowanie wygrywa. Ustawa wraca do komisji. Pojawia się pełna mobilizacja, ustalenia niemal wojenne. W sobotę prace mają trwać przez 12 godzin, w niedzielę – cały dzień i całą noc, bo już w poniedziałek komisja musi zakończyć pracę. I wtedy do gry wchodzi Sojusz, prowadzący od wielu miesięcy brutalną wojnę z rządem. Ale tym razem przeszedł sam siebie. W walkę z obniżką podatków zainwestował całą swoją energię, podniósł ją do rangi krucjaty. Poseł lewicy zgłasza niemal dwieście poprawek, zamienia „i” na „oraz”, „lub” na „ale”, a potem szeroko uzasadnia zmiany. „Nie pozwolimy obniżyć podatków” – twardo deklaruje Miller, „Odeślemy ten projekt do diabła” – mówi poseł zgłaszający poprawki. Koalicja wpada w panikę, po północy do Sejmu przyjeżdża Buzek, trwają narady. Poprawki zostają uznane za pozorne, ale Sojusz jest świetnie przygotowany. Odpowiada, że ma w zanadrzu pięćset kolejnych poprawek, tym razem merytorycznych, których omówienie zajmie komisji około stu godzin. Do sali na specjalnych wózkach wjeżdżają pierwsze sterty papierów. Zaczyna się stylowa prawnicza przepychanka, bo Unia odpowiada zręcznie, wręcz finezyjnie. Jej poseł przerywa litanię poprawek i wnosi o odrzucenie w całości rządowego projektu. Koalicja go odrzuca, by potem go zgłosić jako... wniosek mniejszości, czyli bez konieczności omawiania poprawek. Dzięki temu ustawa na czas wraca do Sejmu. Tam SLD uderza ponownie, poseł Sojuszu próbuje w Sejmie odczytać swoje poprawki. Sterta druków ułożonych na mównicy poselskiej jest tak wielka, że nie widać zza nich prowadzącego obrady wicemarszałka. Jednak koalicja poprawki znowu ignoruje. W ostatecznym głosowaniu Sojusz zmienia taktykę, próbuje zerwać kworum, ale głosuje 233 posłów, trzech ponad limit. Koalicja wygrała, Sejm uchwalił nowe podatki. Buzek spotyka się z Kwaśniewskim, słyszy deklarację szybkiego podpisu. Ogłasza: „Zdążymy”. Jeszcze bardziej obiecujące deklaracje słyszy od prezydenta Balcerowicz. Od wielu miesięcy ich relacje stają się coraz cieplejsze, Balcerowicz jest często zapraszany do Pałacu. Prezydent wyraźnie dystansuje się od Sojuszu, mówi, że podatki trzeba obniżyć, i te dla firm, i te dla osób fizycznych. Balcerowicz ma poczucie, że prezydent jest jedyną osobą, która w pełni popiera jego pomysły. Senat ustawę ekspresowo uchwala, szczęśliwy Balcerowicz maszeruje z wielkim bukietem kwiatów, aby podziękować pani marszałek. Koalicja w istocie zdążyła, na czas przesłała ustawę do Pałacu.

I wtedy prezydent wysunął pazury. Cios wymierza zimno, precyzyjnie, drapieżnie. Wetuje połowę reformy, wetuje obniżkę podatków osobistych. „Są sprzeczne z zasadą społecznej sprawiedliwości. I weszły w życie przy pomocy trików prawnych” – oznajmia prezydent. Jest to mało przekonujące, bo nie o treść pretensji chodzi, lecz o moment ich użycia. Gdyby Kwaśniewski wcześniej zmiany krytykował, sytuacja byłaby prosta. W roku wyborczym prezydent chce się pokazać jako obrońca biednych. Jednak logika weta nagłego, zaskakującego pokazała inne intencje. Kwaśniewski z premedytacją dobił rząd, uderzył w jego najczulsze miejsce. W misję, która sprawiała, że Balcerowicz trwał jeszcze w koalicji. Do tego spektakularnie upokorzył rząd, udaremnił jego wysiłek.

Tego dnia prezydent wykazał się wielkim talentem politycznym, ale też wielkim brakiem klasy. Balcerowicz na takie potraktowanie nie zasługiwał. Owszem, w wojnie Balcerowicza z Krzaklewskim przekroczone zostały wszelkie granice, gdyby spór się toczył w innej epoce, dawno by go rozstrzygnął sztylet albo trucizna. Ale relacje Balcerowicza z Kwaśniewskim były inne, oparte na szacunku i logice państwowej. Co więcej, Balcerowicz bił się o coś wielkiego, a Kwaśniewski dobrze o tym wiedział. Takiemu człowiekowi w przypadku różnicy zdań można powiedzieć „nie”, ale nie rzuca się w niego cegłą zza krzaka.

Opis polityki zawarty w tej książce opiera się na przekonaniu, że polityka często musi być nieelegancka, wręcz brudna. Więc każdy potrzebny brud jest w tej książce usprawiedliwiany. Ten jednak nie będzie, bo nie był potrzebny. Był niską satysfakcją. Popchnąć Krzaklewskiego, nawet mocno, tak aby zarył nosem w ziemię? Taką zagrywkę każdemu można wybaczyć. Ale popchnąć Balcerowicza? Patrzeć, jak się wywraca pół metra przed metą? Bijąc się nie o władzę, lecz o rozwój Polski? Jeśli nawet się mylił, sama skala ambicji winna wzbudzić szacunek. Tymczasem Kwaśniewski do ostatniej chwili pozorował swoje poparcie, aby upadek Balcerowicza uczynić jeszcze większym. Aby nie tylko upadł, ale się rozbił, do szczętu połamał. Oglądał prezydent sejmowy maraton, patrzył, jak Balcerowicz się miota, z jakim trudem wymusza galop, jak zmaga się z czasem. Stale go zagrzewał do wysiłku po to, by na końcu powiedzieć „a kuku!”.

Balcerowicz był zdruzgotany. Nie spodziewał się od polityki niczego dobrego, ale cios prezydenta przekroczył jego wyobrażenia. Cały jego wielki plan legł w gruzach, dwa lata szarpaniny z Akcją okazały się daremnym wysiłkiem. W pierwszym odruchu Balcerowicz chciał złożyć dymisję, ale Unia i Akcja zaprotestowały. Postanowił więc sprawę raz jeszcze przemyśleć. Następnego dnia pojawił się na konferencji prasowej, zmęczony, blady, przygnębiony, pozbawiony swojej energii, pozbawiony zwykłego chłodu. Wyznał, że weto było dla niego wielkim ciosem. Jednak mimo porażki nie zamierza się poddać. Balcerowicz został, jednak swojej reformy już nie zdołał wygrać.

CZY WARTO BYŁO IŚĆ
NA WOJNĘ Z CAŁYM ŚWIATEM?

Jeśli przyjąć kryterium sukcesu, sprawa jest prosta. Balcerowicz swą wojnę przegrał. Nie pociął budżetu, nie pociął podatków. Nie zmienił Polski w drugie Chiny. Rzucił się z motyką na słońce i z motyką obudził. Okazał się marzycielem, a marzycieli na kartach tej książki rozlicza się twardo, jako najgorszy w polityce gatunek, jako ludzi żałosnych, których przegrana jest jeszcze bardziej żałosna, bo ujawnia przepaść między ich marzeniami a ich talentami. To napuszeni mężczyźni, którzy obiecują wielką przygodę, a potem się gubią na pierwszym zakręcie, bo drogi do celu nie znają. Jednak Balcerowicz nie jest jednym z nich, nie jest żałosny. Odwrotnie, jest w nim coś, co każe go bronić. Coś, co budzi szacunek. Coś, co nie pozwala wpisać go do klubu oferm, nieudaczników i marzycieli.

Czym jest to coś? Przede wszystkim Balcerowicz nie był idealistą, który nie rozumiejąc polityki, domagał się od niej za dużo. Było odwrotnie, politykę świetnie rozumiał, poznał jej prawdziwą naturę, stracił złudzenia, więc wypowiedział jej wojnę. To ważna różnica. Balcerowicz nie był politykiem, był jej wrogiem. Został szefem Unii po to, by tej partii użyć do wojny z polityką. Postanowił wymusić na polityce to, do czego sama z siebie zdolna nie była. Chciał się wyrwać z politycznej logiki, bo wiedział, że respektując jej zasady, niczego wielkiego nie wygra. Utknie w jej sidłach, będzie kokietował masy oraz pilnował partyjnych interesów. Stale będzie musiał pamiętać, że celem władzy jest władza, a nie naprawa rzeczywistości.

Czas potwierdził jego diagnozę, jego niewiarę w politykę. Przez 25 lat polskiej polityce nie udało się osiągnąć żadnego wielkiego celu. Balcerowicz miał rację. Albo ambicja, albo polityka. A że miał ambicję, poszedł na wojnę z polityką. Zabrał się do niej poważnie, nie z tą naiwnością, jaka cechowała obóz solidarnościowy w pierwszych latach demokracji. Tamta antypolityka była patetyczna i bezsilna, była pustą moralistyką. Antypolityka Balcerowicza nie miała z nią nic wspólnego, była ofensywna, drapieżna, bezwzględna. Opierała się na sile, której Balcerowicz bez wahania używał. Nie odmawiał etosowych paciorków, lecz tłukł wrogów po głowach. Zamiast im prawić morały, zimno wdeptywał ich w ziemię.

Jednak wojnę przegrał, i to na wielką skalę, zostawiając po sobie jedynie zgliszcza. Bo obóz solidarnościowy potraktował jak zaprzęg, którym chciał dojechać do gospodarczej rewolucji. Jednak okładał konie tak mocno, tak wściekle, że nie wytrzymały. Smagane bez ustanku potykały się, wpadały na siebie, aż wreszcie padły. Czy miał do tego prawo? Chyba tak, właśnie taka śmierć była na miarę ich marzeń, chcieli być reformatorami, więc dostali piękną śmierć. Za reformy. Nic lepszego spotkać ich nie mogło, bo do długiego politycznego życia zdolni nie byli. Obóz solidarnościowy to było ciasto, z którego warto było wydłubać rodzynki, aby resztę wyrzucić.

A zatem Balcerowicz miał prawo iść na wojnę z polityką. I miał prawo wygubić na niej całą swoją armię. Ale czy mógł tę wojnę wygrać? Otóż nie mógł. Nie miał na to najmniejszych szans. Dziwne było jedynie to, że przegrał tak późno i zaszedł aż tak daleko. Bo przecież Balcerowicz zdołał przeprowadzić część swoich zamierzeń. Podatek dla firm spadł z 38 do 28 procent, zaś w sprawie podatków osobistych był o krok od sukcesu, połowicznego, ale jednak. Lecz to już był kres jego możliwości. A przecież potrzebne były kolejne ruchy, dużo trudniejsze, dalsza obniżka podatków i znaczące odchudzenie państwa. Tak znaczące, aby gospodarka je wyraźnie odczuła.

To jednak było niemożliwe, nawet bardziej, niż się mogło wcześniej wydawać. Bo kiedy Balcerowicz swoją ofertę położył na stole, jedyną reakcją była obojętność. Całkowita, nikt jej nie poparł. Mało tego, nikt jej nawet nie zauważył. To było ciekawe zjawisko, wszyscy narzekają na brak politycznej ambicji, jednak gdy przyszedł ambitny wicepremier, nawet go nie usłyszano. Pomysł skoku gospodarczego utonął w codziennym zgiełku, w tej kakofonii obietnic i oskarżeń zwanej polityką. Oczywiście słyszano, że Balcerowicz chce zmniejszyć podatki, że chce tańszego państwa, ale uznano to za starą melodię. Typową liberalną litanię. To, że stoi za nią wielka obietnica – podwojenia PKB w ciągu dekady – w ogóle się nie przebiło. Być może Balcerowicz źle skomunikował swoje ambicje, nie wykrzyczał ich odpowiednio głośno, nie nazwał ich „reformą”. Ale jeśli ktoś w licznych wywiadach powtarza, że chce wzrostu co najmniej 6-procentowego przez co najmniej kilkanaście lat, i nikt tego nie słyszy, jeśli ta myśl nikogo nie elektryzuje, to znaczy, że Polacy na wielkie cele ochoty nie mieli. Bo gdyby mieli, toby usłyszeli, nawet gdyby Balcerowicz mówił do nich szeptem. Kolejną liberalną litanię słyszał tylko ten, kto jedynie litanię był gotów usłyszeć. Kto nie czuł rozmachu projektu, którego istotą było podwojenie gospodarki, a nie użyta do tego liberalna recepta. Nie podjęto z Balcerowiczem żadnej dyskusji, co pokazało, że gdyby Balcerowicz był keynesistą i ogłosił lewicowy scenariusz szybkiego rozwoju, jego los byłby podobny. Bo nie metoda była odpychająca, ale cel nie był atrakcyjny. Okazało się, że Polacy nie mają w sobie natury tygrysa. Wizja podwojenia gospodarki w ogóle do nich nie przemówiła. Nie uwiodła ani mas, ani elit.

Społeczeństwo nie poszło za Balcerowiczem, bo wolało drogę dłuższą, ale bardziej bezpieczną i bardziej wygodną. Jak zwykle zresztą, poza chwilami desperacji, poza wojnami, poza wielkimi kryzysami, ludzie od polityki nie oczekują wielkości. Raczej przewidywalności i spokoju. Nie sukcesów, lecz braku porażek. Polityką rządzi niepisana umowa między władzą a obywatelami, która mówi: nie wymagajmy od siebie zbyt wiele. Ani obywatele od polityków, ani politycy od obywateli. Obie strony pragną, aby nikt nikogo do galopu nie zmuszał.

Balcerowicz wystąpił w roli samozwańca zrywającego społeczną umowę. Choć nikt go o to nie prosił, wskoczył na środek politycznej sceny i zaczął wszystkimi rządzić. Nie pytał Polaków, czego chcą, lecz podyktował im własne pragnienia. Jak to określić? Czy był wielkim politykiem? Nie, nie był. Gdyby był wielkim politykiem, toby nie poszedł na wojnę z polityką. Bo politycy wykorzystują politykę do swoich celów. Nie walczą z jej naturą, lecz czerpią z niej siłę. Nie występują przeciw społecznym emocjom, lecz nimi się żywią. Tymczasem Balcerowicz mylnie wierzył, że wysiłkiem swojej woli podważy odwieczne reguły. Równie dobrze mógł wierzyć, że się nauczy oddychać pod wodą. Zmuszał Akcję i Unię do czegoś, co się udać nie mogło.

Kim zatem był? Otóż był rebeliantem, był buntownikiem. Oczywiście, rebeliantem nobliwym, uniwersyteckim, ale kto powiedział, że rebelianci muszą być nieokrzesani i tępi. Był profesorem, który pewnego dnia obudził się i powiedział sobie, że ma dość rujnowania gospodarki przez cynicznych polityków i kapryśne masy. Zamiast narzekać, co jest naturalnym odruchem elit, wziął sprawy we własne ręce. Zabrał Mazowieckiemu partię i zaatakował. Gest był desperacki, ale był w nim rozmach. Duma. Pańskość. Wedle logiki: wygram, przegram, ale nie będę akceptował świata, który mi się nie podoba. Zarazem było to bardzo polskie, Balcerowicz był kolejnym powstańcem, który razem z garstką podchorążych bił się o rozwój Polski, uznając, że jego współcześni nie chcą się kierować dobrem swego kraju. W jego rebelii ciekawe było to, że po raz pierwszy zbuntował się nie obóz romantyczny, lecz pozytywistyczny. Nie formacja spraw przegranych i czynów szalonych, jak to ujmował Mickiewicz, lecz formacja pracy organicznej. Po raz pierwszy powstanie wybuchło w imię narodowej prozy, a nie narodowej poezji. Pokierował nim Balcerowicz, dziwny liberał, dla którego słowo „naród” zawsze było ważne. Liberałowie zwykle go unikają, widząc w nim emocje wrogie wolności. Balcerowicz odwrotnie, mówił o nim często i chętnie. Nadawał mu współczesne znaczenie, nie etniczne, lecz egzystencjalne. Naród jako wspólnota losu ludzi, którzy zostali rzuceni w to samo miejsce na Ziemi. Wspólnota, która powinna mieć rozum, aby swoje problemy wspólnie rozwiązać, odwagę, aby temu podołać, oraz ambicję, aby osiągnąć więcej niż inni.

Interesująco wygląda rebelia Balcerowicza oglądana z dystansu kilkunastu lat. Gdy ćwierć wieku wolności jawi się jako całość tyleż udana, ile niezbyt imponująca. Owszem, spokojna monotonia dnia codziennego jest tym, co w życiu jest najważniejsze, jednak od czasu do czasu przydaje się szczypta wielkości. Tej ewidentnie zabrakło. Na tym tle Balcerowicz okazał się ostatnim wielkim Polakiem, który nie zaakceptował tego, że Polska tak szybko spoczęła na laurach. Że Polacy zamiast korzystać z szans, o których tak długo marzyli, zadowalają się namiastką sukcesu. Że polska ambicja staje się cieniem ambicji prawdziwej. Nie jest wolą ani rozwoju, ani znaczenia, nie jest ambicją Niemców, Francuzów czy Anglików, lecz spełnia się w małych kłótniach o to, kto kogo pierwszy za co przeprosi. Spełnia się w pielęgnowaniu historycznych krzywd, w drobnych sąsiedzkich porachunkach. Balcerowicz wszedł do dusznego polskiego pokoju i otworzył okna. Pokazał współczesny świat, pokazał, co się ceni, za czym się goni. Nadał polskim marzeniom nową skalę i nowy kierunek. Zaproponował narodową ambicję. Nowoczesną, atrakcyjną, drapieżną, która jest chciwa bogactwa oraz znaczenia. Która chce się ścigać, chce podwoić gospodarkę. Podwoić, a zatem przegonić Szwecję, Holandię, Indonezję. Niemal dogonić Koreę. Możliwe? Niemożliwe? Nieważne. Już same nazwy budzą wyobraźnię, oferują coś świeżego. Zamiast przeszłości – przyszłość. Młodzież mającą dobrą pracę nad Wisłą, a nie zmywającą w Anglii talerze. Ten świat to właśnie Balcerowicz.

Balcerowicz naprawdę jest wielki. Ale nie jako polityk, lecz jako buntownik przeciwko narodowej małości. To ciekawe, że po raz pierwszy w naszej historii w roli strażnika narodowej ambicji wystąpił człowiek tak oschły, kostyczny, wręcz odpychający. Technokrata, ekonomista, a nie uwodzicielski pisarz, charyzmatyczny polityk czy dzielny żołnierz. W dodatku fanatyk doktryny, której pretensja do prymatu nad innymi jest mocno wątpliwa. Jednak to właśnie w nim się ujawniła narodowa ambicja. Owszem, kilka innych postaci wznosiło dumne sztandary, ale nie potrafili trafić w sedno, nie rozumieli, że we współczesnym świecie państwa rozmawiają z sobą językiem PKB. Że wszystko – wysoka pozycja w Unii, szacunek sąsiadów, bezpieczne granice – zależy od gospodarczych zasobów. A Polska osiągnie takie międzynarodowe znaczenie, o jakim mówili Kaczyńscy, nie wtedy, gdy tego zażąda, ale gdy uzyska odpowiedni ekonomiczny potencjał. Jeśli ma się gospodarkę siedem razy mniejszą od niemieckiej, pięć razy od francuskiej, cztery od włoskiej i trzy od hiszpańskiej, to ma się takie znaczenie, jakie ma Polska. Czyli żadne.

PROBLEM Z KRZAKLEWSKIM

Tuż po prezydenckim wecie wybuchł w koalicji kolejny kryzys. Grupa posłów Akcji zgłosiła wotum nieufności wobec jednego z ministrów. Oczywiście wobec swojego. Nie byłoby problemu, bo nie takie już rzeczy robili, gdyby nie to, że w rokoszu wzięła udział niemal połowa klubu. To sprawiło, że sytuacja stała się groźna. To już nie była bijatyka z Balcerowiczem, lecz test, czy Akcja jeszcze w ogóle istnieje. Krzaklewski zrozumiał powagę wydarzenia, rzucił się do gaszenia kryzysu. Przekonywał, straszył, przekupywał. Wydawało się, że rokosz zadusił, jednak w dniu głosowania spadł na niego potężny cios – ponad dwudziestu posłów zagłosowało za wetem, a prawie pięćdziesięciu głosowanie zbojkotowało. „Klub Akcji już nie istnieje” – ogłosił jeden z liderów AWS. Przesadził, ale od tego dnia proces rozkładu Akcji przekroczył krytyczną miarę.

Była w tym rozpadzie smutna nieuchronność. Akcja umierała, bo umrzeć musiała. Po latach o wszystko oskarża się Krzaklewskiego, lecz sytuacja była bardziej skomplikowana. Największa po 1989 roku solidarnościowa formacja od początku była tworem dziwacznym, pełnym nieusuwalnych sprzeczności. Powstała jako koalicja racjonalnych polityków oraz zwichrowanych fanatyków. Jednak ci racjonalni też nie do końca byli racjonalni. Od lat toczyli z sobą szaleńcze spory, które podzieliły prawicę na kilkadziesiąt partii. Byli tak ambitni, że jeden pod drugim służyć nie potrafił. Zjednoczyć ich mógł ktoś, kogo uważali za niższego od siebie. Potrzebowali Krzaklewskiego, ale potem jego przywództwa ścierpieć nie mogli. Wszystko, co robił, uznawali za niemądre, bezsensowne i niekompetentne. Oni też najbardziej narzekali, że Akcja nie przypomina sprawnej formacji. Jednak gdy Krzaklewski chciał zamienić Akcję w partię, właśnie oni go zablokowali. Bali się dyktatu związkowców, bali się utraty własnej pozycji. Ci, którzy chcieli unowocześnić Akcję, byli na tej drodze największą przeszkodą.

Był też problem prawicowych radykałów. Krzaklewski był pierwszym politykiem, który zrozumiał, jak wielki potencjał ma w polskiej polityce prymitywna prawicowość. Obsesyjna, krzykliwa, radiomaryjna. Gdyby z niej nie skorzystał, wynik wyborczy Akcji byłby znacząco niższy, być może koalicja AWS–UW władzy by w ogóle nie wzięła. Ale choć z radykałami łatwiej wygrać, trudniej z nimi potem rządzić, bo targa nimi ich własne szaleństwo. Istnieje jedno narzędzie wymuszenia na nich dyscypliny, czyli wyrzucenie z klubu. Jednak gdy koalicja ma 30 głosów przewagi, trudno tym narzędziem często szafować. Krzaklewski słusznie wybrał metodę mediacji i ustępstw. I nad radykałami by zapanował, gdyby nie Balcerowicz, największy szantażysta w całym układzie. Co miesiąc grożący zerwaniem koalicji, jeśli ta nie zrobi tego, czego on zażądał. Kłopot w tym, że żądał rzeczy niemożliwych, nie tylko dla radykałów, lecz dla całej Akcji. Sprzecznych z jej poglądami i jej interesami. Takiej presji nie wytrzymałaby żadna formacja. Krzaklewski połamał sobie na tym zęby, ale połamaliby sobie również najtwardsi gracze – jak Miller, Kaczyński czy Tusk.

Był wreszcie problem wszechwładzy związkowców. Dominowali w rządzie i w Akcji. Nie mieli politycznego doświadczenia, nie mieli kompetencji, nie mieli państwowych instynktów. Byli natomiast elementem jedności i dyscypliny, potrafili zbudować spójną drużynę. Nie mieli toksycznych osobowości, typowych dla prawicowych polityków. Ich wybujałych ambicji, ich manii wielkości. Akcja mogła trwać jedynie dzięki nim. Zarazem przez nich popełniała rażące błędy w rządzeniu. Jak zwykle w polityce atuty zostały rozdane wybiórczo. Tym razem złośliwy demon dał Akcji do wyboru – albo rozum, albo życie. Wybrała życie.

W tym dziwnym układzie Krzaklewski radził sobie zdumiewająco dobrze. Nie miał polotu, ale miał dużo zdrowego rozsądku. Owszem, nie potrafił podejmować decyzji, ale zwlekanie podniósł do rangi kunsztu. Jak wielu polityków swoją słabość przekuł w skuteczny oręż. Nie uznawał presji dnia, nie przyjmował, że coś musi być zrobione. Nie wiedział zresztą, co zrobione zostać powinno. Więc gdy trzeba było podjąć ryzykowną decyzję, Krzaklewski jej nie podejmował. Czekał. A czekać potrafił tygodniami, nawet miesiącami. Ignorował naciski, wiedział, że nic jest pilne, że nie ma spóźnienia, przez które zawali się świat. Liczne sukcesy zawdzięczał tej właśnie strategii. To dzięki niej tak długo utrzymał koalicję, nigdy nie dając Balcerowiczowi tego, czego najbardziej pragnął. Swoją zręcznością – tyleż siermiężną, ile skuteczną – bił Krzaklewski na głowę wszystkich prawicowych liderów. Historia niesprawiedliwie zapamiętała Krzaklewskiego jako niezdarnego przywódcę. Jak na skalę kłopotów, z jakimi się mierzył, bieżące kierowanie Akcją szło mu całkiem sprawnie. Problem z Krzaklewskim polegał na czymś innym. Nie na kierowaniu Akcją, lecz na jego państwowej ambicji, na chęci zostania prezydentem. Bo są stanowiska, do których potrzebna jest jakaś powaga, charyzma, klasa. Albo przynajmniej iluzja powagi, charyzmy, klasy. Tego Krzaklewskiemu dramatycznie brakowało. I to sprawiło, że tak chętnie mu odmawiano sukcesów.

Był też problem drogi, jaką Krzaklewski zmierzał do prezydentury. Był to kolejny cel, do którego nie szedł, lecz pełzał. Od samego początku, już wybór Buzka jasno to pokazał. Premierem zrobił największego poczciwca tylko po to, aby mu potem nie stanął na drodze. Buzek był miarą pewności siebie Krzaklewskiego. Szczytem akceptowalnej ambicji oraz niezależności. Żaden poważny polityk nie zawiesił poprzeczki tak nisko. A przecież problem ciągle powracał. Stale domagano się zmiany premiera, a Krzaklewski stale odmawiał. Każdy inny premier był dla niego zbyt groźny, każdy był zbyt silnym rywalem. To samo dotyczyło innych stanowisk. Po wyborach związkowcy zbudowali własną partię, Ruch Społeczny AWS, który od razu wyrósł na najsilniejszą prawicową partię. Oczywiście jej szefem został Krzaklewski, ale „Solidarność” uznała, że jest to złe rozwiązanie, więc Krzaklewski musiał partię oddać innemu. Było kilku kandydatów, był Płażyński, był Tomaszewski, ale Krzaklewski wystraszył się, że zrodzi się w nich prezydencka ambicja. Więc zmusił Buzka, aby to on został szefem. To było zdumiewające. Nawet nie to, że polityka państwa oraz losy prawicy w całości zostały podporządkowane jego prezydenckiej ambicji, lecz natura tego podporządkowania. Krzaklewski nie tyle pompował siebie, ile nie pozwalał wyrosnąć nikomu innemu. Zamiast biec do mety, warował w szatni i chował buty rywalom.

Skalę lęku przed rywalami najlepiej pokazała sprawa Tomaszewskiego. Była już mowa o tym, że w wicepremierze zbudziły się ambicje i został za to odwołany. Jednak w tej historii najsmaczniejsze były szczegóły. Tomaszewski był szefem potężnego resortu MSWiA, a gdy jeszcze wygrał wojnę z Walendziakiem, szef Akcji uświadomił sobie, że wicepremier stał się zbyt silny. Co w rządzie, w którym premier jest tylko statystą, może okazać się groźne. Więc Krzaklewski jego imperium postanowił osłabić. Sprawę zlecił Buzkowi, który zaproponował, aby wielki resort Tomaszewskiego rozbić na dwa mniejsze. W odpowiedzi Tomaszewski zaproponował, żeby wymienić premiera. Krzaklewski poważnie się wystraszył, więc zagrał mocno. Dwa lata wcześniej, przed nominacją, Tomaszewski poinformował szefów Akcji, że w jego przeszłości jest epizod budzący lustracyjne wątpliwości. Wokół tego Krzaklewski zbudował intrygę, sprawa została ujawniona i od Tomaszewskiego zażądano dymisji. Na co Tomaszewski odpowiedział kontrintrygą, związani z nim posłowie o kontakty z SB oskarżyli Buzka. Klasyczna polityczna szamotanina, ale Krzaklewski wpadł już w histerię. A nawet w coś więcej, w panikę, w amok. Uznał, że Tomaszewski wraz z innymi posłami agentami chce dokonać przewrotu w państwie, aby zastopować lustrację. Jedno podejrzenie zaczęło gonić następne. Krzaklewski wymyślił sobie, że Tomaszewski chce nie tylko obalić premiera, ale też dokonać zamachu na niego, na Krzaklewskiego. I to nie na jego stanowisko, ale na jego życie. Ta zadziwiająca historia ma tak wielu świadków, że nie sposób w nią nie uwierzyć. Bo rozhisteryzowany Krzaklewski opowiedział wszystko na posiedzeniu klubu Akcji. „Przygotowywana była prowokacja przeciwko mnie” – mówił do zdumionych posłów. „Pod bramą Stoczni Gdańskiej, w rocznicę Sierpnia... Plan był precyzyjny... Moje życie było zagrożone... A premierem miał być ktoś stąd” – krzyczał Krzaklewski, wodząc wzrokiem po sali. To nie był blef, współpracownicy Krzaklewskiego twierdzili, że ten w istnienie spisku głęboko uwierzył. Dowodził nawet, że w tłumie przed stocznią rozpoznał kobietę, która miała się na niego rzucić.

Jego obsesyjny lęk przed rywalami ujawniał niski poziom pewności własnej pozycji. Co było ciekawe, bo zarazem Krzaklewski wierzył, że jest wielkim politykiem, mającym do spełnienia wielką rolę. Uważał, że jest drugim Wałęsą. Kiedyś, podczas wakacji we Włoszech, kelner nie dość starannie go obsługiwał, więc Krzaklewski mu powiedział, że jest „drugim Wałęsą” i że ma go należycie traktować. To nie był lapsus, właśnie tak Krzaklewski siebie postrzegał. I to od wielu lat, gdy w 1993 roku obalał rząd Suchockiej, głęboko wierzył, że zostanie następnym premierem. Rok później wziął udział w Konwencie Świętej Katarzyny, bo sądził, że zostanie kandydatem prawicy na prezydenta. W 1995 roku spodziewał się – co sam wyznał publicznie – że Wałęsa zrezygnuje z kandydowania i jemu przekaże tę misję. Zupełnie niebywałe, w jednej myśli aż dwa absurdy. Pierwszy, że Wałęsa mógłby zrezygnować z władzy, drugi, że oddałby ją Krzaklewskiemu. Ale to właśnie było istotą fenomenu Krzaklewskiego. Im bardziej pełzał, tym wyżej szybowały jego marzenia.

Kilka miesięcy po rokoszu przeciw ministrowi skarbu doszło do największego koalicyjnego kryzysu. Zbierało się na niego od dawna. Jednak krytyczne znaczenie miała ostatnia próba podjęta przez Balcerowicza w celu przeforsowania obniżki podatków. Bo wicepremier był niezmordowany. Wiosną znowu zaatakował. Uchwycił się drugiej połowy uzasadnienia prezydenckiego weta – czyli krytyki sejmowych trików – i postanowił raz jeszcze, z zachowaniem wszelkich procedur, zawalczyć o podatkowe zmiany. Po kolejnej wojnie z Akcją wymusił ponowne skierowanie ustawy do Sejmu. Akcja dopisała do niej kilka swoich warunków, Balcerowicz swoich, jednak w Sejmie kompromis został przez Akcję zerwany. Radykałowie znowu zagłosowali przeciw Balcerowiczowi. Tym razem nikt nawet nie miał pretensji, to już było poczucie rozpadu. Dla Balcerowicza był to koniec koalicji, rząd, który utracił zdolność przeforsowania podatkowej rewolucji, dla niego był rządem niepotrzebnym. Więc skorzystał z pretekstu, jaki nadarzył się kilka dni później. Sprawa była tak drobna, że nie jest warta szerszego opisu. Z grubsza chodziło o to, że Akcja i Unia nie mogły się porozumieć w Warszawie, więc władzę przejęła koalicja UW–SLD i mianowała w gminie Centrum swojego burmistrza. Krzaklewski się wściekł i zażądał od Buzka odwołania burmistrza. W trybie nadzwyczajnym, poprzez wprowadzenie zarządu komisarycznego. Buzek nie chciał, mocno się opierał, czuł, że sprawa jest śliska, podstawy prawne były naciągane, akcja miała być przeprowadzana w nocy, wszystko pachniało brudną awanturą. Jednak Krzaklewski nie ustępował, doszło do spotkania Buzka z Krzaklewskim i grupą liderów Akcji. Kilku mężczyzn stało nad Buzkiem i twardo żądało brutalnej interwencji, zwłaszcza Krzaklewski, który – jak mówią świadkowie – znowu zachowywał się histerycznie. Skołowany Buzek w końcu ustąpił. Następnego dnia rozpętała się awantura. Unici byli oburzeni – to nie było udawane, kipieli wściekłością, słusznie uznając, że Krzaklewski przekroczył dopuszczalną granicę. Tymczasem Krzaklewski umył ręce, zdystansował się od całej sprawy, stwierdził, że to była decyzja premiera. Więc unici zażądali głowy premiera, zapowiedzieli, że jeśli do tego nie dojdzie, koalicja zostanie zerwana.

Nawet w tej sytuacji Buzek zachował się lojalnie. Nic nie powiedział o rzeczywistym udziale Krzaklewskiego. W ładnych, prostych zdaniach zgłosił swoją gotowość ustąpienia. W ogóle w czasie kryzysu Buzek zachowywał się z wielką godnością. Szczerze i bezinteresownie bił się o utrzymanie solidarnościowej koalicji. Widząc, że sam stał się główną przeszkodą, robił wszystko, by pomóc w znalezieniu nowego premiera. Bo wszyscy wiedzieli, że Unia nie blefuje, że jeśli nie pojawi się nowy premier, unici wyjdą z koalicji. Zaczęły się gorączkowe rozmowy. Dwie rzeczy od razu stały się jasne. Że jest kandydat, który natychmiast koalicję uratuje. Oraz że jest drugi, który ją zniszczy. Tym, który koalicję ratował, był premier Płażyński. Tym, który ją gubił, był premier Krzaklewski. Kiedyś unici wierzyli, że wprowadzenie Krzaklewskiego do rządu rozwiąże problemy. Teraz uznali, że to Krzaklewski jest największym problemem.

Krzaklewski dostał się w kleszcze. Płażyńskiego panicznie się bał, widział, że ma on ambicję pokierowania Akcją. Z drugiej strony nacisk Unii na zmianę premiera był potężny. Krzaklewski zaczął grać na zwłokę, ale tym razem wszystko wyślizgiwało mu się z rąk. Potrafił zachować zimną krew, gdy sprawa dotyczyła innych, lecz tym razem chodziło o niego. Więc zapadał się, przemykał przez sejmowe korytarze spięty, niezgrabny. Opuścił go rozsądek, opuściła intuicja, nie potrafił się skupić, trzeźwo myśleć. Przyszedł dzień krytycznego spotkania z Balcerowiczem, na którym Krzaklewski miał podać nazwisko nowego premiera. Nawet się dobrze nie przygotował, wymienił liberalnego ekonomistę, jednego z ekspertów Akcji. Balcerowiczowi pomysł się spodobał, ale zadzwonił do kandydata i dowiedział się od niego, że to wszystko nieprawda. Owszem, był sondowany, ale odmówił, kiedy się dowiedział, że wszystkie decyzje będzie podejmował Krzaklewski. Usłyszawszy to, Balcerowicz stracił nadzieję. Procedura zrywania koalicji rozpoczęła się. Krzaklewski, zamiast się wycofać, brnął w kłamstwo. Oskarżył Unię, że zachowuje się nieracjonalnie, chciała nowego premiera, dostała go, więc nie wiadomo czemu opuszcza koalicję. Dopiero oficjalne dementi rzekomego kandydata przerwało żałosny spektakl. Sprawa wróciła do punktu wyjścia, do Płażyńskiego. I wtedy, całkiem już przyparty do muru, Krzaklewski zaproponował siebie.

I nagle w Unii coś pękło. Zgodziła się. Miała już dość Krzaklewskiego, ale postanowiła dać mu ostatnią szansę. Od wielu dni w partii trwały dyskusje, czy aby nie opuszcza koalicji zbyt pośpiesznie. Czy nie powtarza tego samego błędu, co Krzaklewski w 1993 roku, który obalając solidarnościowy rząd, otworzył postkomunistom drzwi do władzy. Pojawił się też lęk przed zarzutem niekonsekwencji. Od blisko trzech lat Unia domagała się, aby na czele rządu stanął Krzaklewski, trudno było teraz rozbijać koalicję, gdy ten wreszcie się na to zgodził. Unia powiedziała „tak” i poprosiła, aby Krzaklewski oficjalnie wycofał się z prezydenckiego wyścigu. A Krzaklewski... odmówił. Okazało się, że był gotów zostać premierem tylko po to, by zablokować Płażyńskiego. Zostać premierem, aby potem nie rządzić, lecz dalej prowadzić prezydencką kampanię. To już było dramatycznie niepoważne. Unia odmówiła i kilka dni później po raz ostatni usiadła do negocjacji. Nie wiadomo zresztą po co. W co jeszcze wierząc. To było ciekawe widowisko, oficjalnie od kilkunastu dni Unia wychodziła z koalicji, ale naprawdę robiła wszystko, aby ją uratować. Zgłaszała tylko jedno żądanie, Buzek musi odejść, aby rząd odzyskał sprawność. I także teraz, w ostatniej rundzie negocjacji, wykonała koncyliacyjny gest. Całkowicie dla niej niekorzystny, będący w istocie powtórką z Buzka. Zgodziła się na kandydaturę Komołowskiego, wicepremiera i ministra pracy. Negocjatorzy Akcji byli zachwyceni, to było ich zwycięstwo, premierem zostawał jeden z nich, związkowiec, blisko związany z Krzaklewskim, niemający żadnych politycznych ambicji. Jednak Krzaklewski odmówił, bał się nawet bezbarwnego Komołowskiego, pracowitej mrówki zanurzonej po szyję w pracownicze sprawy. Dzień później zdumieni unici przeczytali w gazetach, że klub Akcji podtrzymuje kandydaturę Krzaklewskiego. To już był koniec koalicji, unijni ministrowie opuścili rząd. Rząd Buzka stał się rządem mniejszościowym.

W polityce odpowiedzialność zwykle rozkłada się na wiele osób, tym razem było inaczej. Sto procent winy za rozpad koalicji spada na Krzaklewskiego. On doprowadził do kryzysu, on go zaostrzył, on odrzucił wszystkie pomysły na jego rozwiązanie. Jednak nie rachunek win był najciekawszy, lecz charakter Krzaklewskiego, który się wówczas w pełni ujawnił. Charakter, który wyrażał się w sprzeczności między logiką myśli a logiką czynów. Plany Krzaklewskiego wyrastały z manii wielkości, natomiast czyny – z małości. Ale małości niezwykłej. Krzaklewski bał się dosłownie wszystkiego, nie tylko politycznych rekinów, nie tylko piranii, lecz nawet szprotek. Bał się rywali, których Kwaśniewski czy Miller nawet by nie zauważyli. A to, co robił ze strachu, to nawet nie było pełzanie. On nieruchomo leżał na ziemi. Wszyscy politycy bronią swojej pozycji zębami i pazurami. Ale zaczepnie, gryząc i drapiąc rywali. Krzaklewski tymczasem zębów i pazurów używał inaczej. Chwycił wszystkie cenne trofea – szefa Akcji, kandydata na prezydenta, na premiera – położył się na nich, wczepił w nie zęby i pazury. I kurczowo ściskając, mamrotał, że wszystkie skarby są jego.

Kampania wyborcza była dla prawicy posępnym widowiskiem. Z jednej strony błyskotliwy Kwaśniewski, z drugiej – dystyngowany Olechowski, a między nimi Krzaklewski. Bez wdzięku, bez humoru, bez błysku. Bez niczego. Gdyby on był chociaż prowincjonalny, gdyby był chłopakiem z Kolbuszowej, swojskim, zamaszystym, rubasznym. On tymczasem był człowiekiem, któremu skradziono osobowość. Nigdy prawica w wyborach prezydenckich nie dostała tak fatalnego wyniku. 15 procent to była porażka. Dalsze losy Krzaklewskiego nie mają już dla polskiej polityki większego znaczenia. Po kilku miesiącach stracił przywództwo zarówno w Akcji, jak i w „Solidarności”. Politycznie umierał tak, jak żył. Pełzając. Polityczne śmierci zawsze są brzydkie, ta jednak pobiła wszystkie rekordy.

BUZEK PREMIEREM

To, co spotkało Krzaklewskiego po politycznej śmierci, Buzek poznał za życia. Żadnego premiera w III RP nie szanowano tak mało jak Buzka. O dymisji żadnego nie dyskutowano tak często i tak jawnie. Defektów żadnego nie omawiano tak bezceremonialnie i tak bezlitośnie. Podczas ostatniego kryzysu przekroczono kolejną barierę. Jego dymisja została publicznie ogłoszona, zażądał jej jeden z szefów koalicji, zaaprobował drugi, a dyskusja dotyczyła już tylko tego, kto będzie następcą. Zachowanie Buzka w tej sytuacji było zdumiewające. Nie bił się o fotel, nie bił się o swoje dobre imię, jedynie domagał się lepszego traktowania następcy. Na posiedzeniu kierownictwa Akcji wygłosił przejmującą mowę. Prosił, aby kolejnemu premierowi dano „możliwość rządzenia”. „Ze mną zaplecze polityczne postępowało okrutnie” – mówił Buzek. Po jego wystąpieniu Krzaklewski zerwał się, wszedł na trybunę, próbował prostować sens wypowiedzi premiera, ale dla wszystkich przekaz był jasny. Buzek mówił, że przy Krzaklewskim rządzić się nie da.

Jak się Buzek czuł przez te trzy lata? Co myślał? Tego nie wiadomo. Był skrytym człowiekiem. Każdy, kto z nim rozmawiał, miał wrażenie, jakby konwersował z listonoszem. Rozmowa była wymuszona, powierzchowna, rwała się po kilku banalnych zdaniach. Jedno rzucało się w oczy – po trzech latach rządzenia Buzek ciągle wierzył, że polityka nie jest grą o władzę, lecz służbą Polsce i Polakom. Żył pod kloszem, brudami polityki zajmował się zawsze Krzaklewski, co sprawiło, że w grzesznym politycznym świecie Buzek potrafił zachować wyobrażenia niewinne i szlachetne. Nie tylko z powodu własnej moralnej niezłomności. Ale też zwykłej poczciwości. Był Kandydem, prostoduszną naturą, która szła przez życie, dostrzegając tylko jego dobre strony.

Takiemu człowiekowi przyszło teraz realnie rządzić. Raźno ruszył do pracy, z zapałem i optymizmem. Do pozostawionych przez Unię resortów powołał nowych ministrów. Zrobił to szybko, po raz pierwszy nie pytając Krzaklewskiego o zdanie. Los się wreszcie do niego uśmiechnął, po odejściu Balcerowicza radykałowie uspokoili się, zaś Unia lojalnie wspierała rząd. No i najważniejsze, raz na zawsze skończył się temat wymiany premiera. Buzek korzystał z dobrodziejstw polskiej konstytucji, z braku większości, która by mogła przeforsować nowego premiera – stał się nieodwoływalny. Nabrał więc pewności siebie, był wyraźnie zrelaksowany, szczęśliwy i... jeszcze bardziej niezdarny. Teraz, gdy sam zaczął rządzić, wszystko leciało mu z rąk. Jedna decyzja była gorsza od drugiej. Nie chodzi o to, aby obarczyć Buzka wyłączną winą za cały chaos ostatniego roku władzy, za coraz bardziej groteskowy kołowrót rządowych dymisji. Od pewnego momentu upadek Akcji miał charakter żywiołowy i nie dało się nad nim zapanować. Osobliwość Buzka polegała na tym, że zapanować nawet nie próbował. Wszystko, na co było go stać, to rutynowe gesty i rutynowe słowa. Rząd tonął, Akcja tonęła, a Buzek stał na mostku. Tyleż dzielnie, co bezczynnie. Tyleż pięknie, co bezmyślnie. Nawet nie szukał kompetentnej porady. Po rozpadzie koalicji jego jedynym doradcą, czy raczej doradczynią, została osoba niemająca o polityce najmniejszego pojęcia. Była ekspertem od reform społecznych, osobą sympatyczną, pracowitą, lojalną. Premier, mając dość politycznych ambicji swego otoczenia, uznał, że lepiej wyjdzie, opierając się na zdaniu osoby spoza polityki. Nie było to oznaką siły, lecz słabości. Premier nie szukał już rady, lecz zwykłego ludzkiego wsparcia. A że był osobowością słabą, przywykłą bardziej do słuchania niż wydawania poleceń, przez ostatni rok za wszystkimi decyzjami premiera stała jego doradczyni. Jego nowy Krzaklewski. Kłopot w tym, że doradzając premierowi, kierowała się nie politycznym interesem szefa, lecz jego psychicznym komfortem. Nigdy rząd nie opierał się na tak wątłych podstawach.

Zresztą nie tylko rząd, ale również prawica. Po trzech latach pełzania Krzaklewskiego Akcja nie była w najlepszym stanie, ale zniszczył ją dopiero Buzek. To on pozwolił stworzyć PiS, to on walnie się przyczynił do powstania PO. O ile jako premier był kiepski, jako lider prawicy był wręcz fatalny. Już na starcie swojej samodzielności popełnił życiowy błąd. Pod wpływem doradczyni do rządu wprowadził Lecha Kaczyńskiego. Gdyby Buzek spytał pierwszego z brzegu polityka, każdy by mu to odradził. Reputacja braci była fatalna, dostrzegano wielki talent Jarosława Kaczyńskiego, ale miał opinię osoby toksycznej, z którą współpraca jest wielkim ryzykiem. Brat był inny, ale wiadomo było, że w rodzinnym duecie nie on jest szefem. Lech Kaczyński został ministrem sprawiedliwości, zapowiedział zaostrzenie kar i stał się najpopularniejszym prawicowym politykiem. Więc jego brat zaczął budować nową formację, Prawo i Sprawiedliwość, której prezesem został Lech. Im formacja była silniejsza, tym bardziej PiS był Akcji wrogi. Kilkanaście tygodni po nominacji Kaczyńskiego Buzek – w tym czasie będący już szefem Akcji – zrozumiał swój błąd. Wielu polityków AWS wspomina taką scenę: premier chodzi po swoim gabinecie i gniewnie machając rękami, powtarza: „Czemu ja go zrobiłem ministrem, czemu go zrobiłem ministrem, czemu go zrobiłem ministrem”.

Jednak będąc poczciwcem, premier nie potrafił się pozbyć groźnego przeciwnika. Trzymał go w rządzie przez cały rok. Przez ten czas Lech Kaczyński zdążył umocnić nową partię, wyprzedzić w sondażach AWS, kilkakrotnie zaatakować własny rząd, aby na koniec opuścić gabinet. Gdyby nie Buzek, PiS nigdy by nie powstał. Bracia Kaczyńscy od lat tonęli, rozpaczliwie próbowali się ocalić atakami na AWS. A wtedy Buzek podał im rękę. Pozwolił wrogom podnieść się, w spokoju zbudować konkurencyjną formację. Rywala, przez którego Akcja nie przekroczy wyborczego progu.

Również do powstania Platformy Buzek się walnie przyczynił. Wszystko rozegrało się w pierwszych miesiącach jego autorskich rządów. W jego najszczęśliwszych miesiącach, kiedy czuł, że naprawdę rządzi. Gdyby nie był politycznym amatorem, zrozumiałby, że stał się samodzielny tylko dlatego, że rząd przestał być ważny. Problemem stała się przyszłość formacji, o nią toczyła się właśnie zażarta walka. Aby ocalić swoją pozycję, Krzaklewski zablokował liderów partyjnych, którzy po przegranych wyborach prezydenckich na szefa Akcji chcieli powołać Płażyńskiego. Znowu posłużył się Buzkiem, powiedział mu, że to on powinien zostać szefem. Kalkulacja Krzaklewskiego była oczywista, chciał przeczekać kryzys w tylnym szeregu, aby potem wrócić do władzy. Buzek się zgodził, nawet nie z ambicji, lecz z naiwności. Usłyszał od Krzaklewskiego, że tego wymaga dobro Polski i prawicy, a przecież Polsce i prawicy niczego nie potrafił odmówić. Oczywiście było inaczej, swoją decyzją Buzek zadał prawicy bolesny cios. Bo rozgoryczony Płażyński, dostawszy kolejny sygnał, że Akcja się nigdy nie zmieni, że panuje tu jedna zasada – wszystkie konfitury jeść mogą tylko Krzaklewski lub Buzek – z Akcji wystąpił. I razem z Tuskiem i Olechowskim założył Platformę Obywatelską, do której przeszło wielu polityków AWS. Co ciekawe, Buzek wiedział, że ten scenariusz się spełni. Od początku uczestniczył w rozmowach z partyjnymi liderami, słyszał od nich, że Akcja dramatycznie dołuje, że potrzeba nowego przywódcy, niezgranej twarzy, bo inaczej za rok przegra wybory. Słyszał też, że partie nie będą czekać, aż im gilotyna spadnie na szyję, że ich warunkiem jest „wykarczowanie Krzaka”, a jeśli nie, zaczną szukać ratunku na własną rękę. Mimo to Buzek poszedł za wolą Krzaklewskiego. Brał buławę lidera prawicy, a wciąż miał mentalność pomocnika, który na polecenie Krzaklewskiego wypchnął z Akcji Płażyńskiego.

Rolę Buzka zwykle się pomija, a całą winę zrzuca na Krzaklewskiego. Z powodu dla Buzka niezbyt zaszczytnego – bo nikt go nie traktował poważnie. Buzek niby stał na politycznej szachownicy, ale jakby go tam nie było. Nawet gdy przejął pełnię władzy, gdy był premierem i szefem Akcji, realnych graczy nadal szukano dokoła. Zaś oceniając decyzje Buzka, z litości pomijano jego osobę. Traktowano go jak dziecko specjalnej troski, wiecznie go usprawiedliwiano – dał się wykorzystać, został wplątany, namówiono go. W istocie tak wyglądały kulisy decyzji, zawsze ktoś inny za nimi stał. Jednak Buzek był dorosłym człowiekiem. Jeśli ktoś bierze fotel premiera, nie nadając się do tego zupełnie, nie może liczyć na taryfę ulgową. Po latach widać, że śmierć AWS była dziejową koniecznością, że nadchodziła epoka nowych partii, że wiatr przyszłości mocno już dął w ich żagle. Ale Buzek nie tylko nie próbował się zmagać z przeznaczeniem, on własnymi rękami wykonał większość niszczącej pracy.

FENOMEN BUZKA.
DYGRESJA

Buzek był takim politykiem, jakiego pragnie opinia publiczna. Potępiając brud polityki, marzy o polityku bezinteresownym, uczciwym, skupionym na dobru publicznym. Kłopot w tym, że gdy ten nadchodzi, okazuje się Buzkiem mającym dwie lewe ręce. Opinia publiczna myśli wtedy, że nie wystarczy, żeby był bezinteresowny, uczciwy, skupiony tylko na dobru publicznym, ale musi być także sprawnym politykiem. Jednak to niemożliwe, pierwsze żądanie wyklucza drugie. To trochę tak, jakby szukać natur delikatnych, wrażliwych, niechętnych przemocy, a potem kazać im odnosić sukcesy na bokserskim ringu.

Buzek był politycznie niezdarny właśnie dlatego, że był zbyt szlachetnym człowiekiem. Wiele sytuacji to pokazało. Na przykład moment, gdy Krzaklewski namawia Buzka, aby zablokował Płażyńskiego i sam został szefem Akcji. Zamiast odmówić, Buzek mu ulega. Zamiast wyciągnąć rękę do Płażyńskiego, Buzek chroni człowieka, który Akcję zgubił. Przypadek? Bynajmniej. Buzek nie był głupi. On był jedynie zbyt lojalny, zbyt prostolinijny, zbyt poczciwy. Był ulepiony nie z tego tworzywa, które jest w polityce potrzebne. Nie miał własnych ambicji, pragnień, pokus, kierował się wyłącznie obowiązkiem. Tymczasem poczucie obowiązku nie jest w polityce kompasem. Niczego nie dyktuje, nie mówi, czy trzymać z Krzaklewskim, czy z Płażyńskim. Poczucie obowiązku potrzebne jest tym, którzy słuchają rozkazów, a nie tym, którzy je wydają. A co jest potrzebne, żeby wydawać rozkazy? Żeby działać? Namiętności. Próżność, żądza chwały, chęć znaczenia. Gdyby w Buzku zbudziły się ambicje, gdyby zrodziła się w nim żądza władzy, nie byłby bierny. Stanąłby do walki z Krzaklewskim, z Płażyńskim. Uruchomiłby w Akcji mechanizmy selekcji, dałby szanse na wyłonienie najlepszego przywódcy. Być może wojna o władzę Akcję by zniszczyła, ale bez tej wojny Akcja po prostu zgniła. To samo było z Lechem Kaczyńskim, gdyby Buzkiem rządziły normalne polityczne namiętności, nigdy by Kaczyńskiego nie wziął do rządu. A gdyby wziął, to widząc swój błąd, szybko by się pozbył. Oskarżając o wszelkie zbrodnie, dokładnie tak, jak to robili Kaczyńscy. Bo takie są reguły politycznego świata. Nie trzeba ich lubić, nawet nie warto ich lubić. Niemniej trzeba je przyjąć do wiadomości, bo podyktowały je siły poważniejsze niż nasza moralna wrażliwość. Kto zaś chce nadal wierzyć w szlachetnych panów myślących tylko o Polsce, to gdy jego marzenie wreszcie się ziści, w prezencie znowu dostanie Buzka.

Aby w pełni zrozumieć fenomen Buzka, trzeba sobie uświadomić, że zanim wszedł do polityki, nie był postacią ani miękką, ani śmieszną, ani nieudolną. Świadectwa na jego temat są zbyt spójne, aby mieć wątpliwości. To jeden wielki katalog zalet, od miękkich, jak skromność, prostota, lojalność, po te najtwardsze, jak sprawiedliwość, wytrwałość, odwaga. Każdy, kto krytykuje Buzka polityka, zmaga się z wewnętrznymi oporami. Czy o tak ładnym charakterze można pisać krytycznie? Otóż można, bo Buzek zrobił życiowy błąd, wchodząc do świata sobie obcego. Nie zdawał sobie sprawy, jak wielka przepaść dzieli świat polityki od normalnego życia. Nie wiedział, że to wszystko, co w jego świecie jest duże, w drugim jest małe.

Ale jest tak w obie strony. To, co duże w polityce, poza nią też zwykle jest małe. Ci, którym Buzek nie dorósł do pięt w politycznym świecie, nie sięgnęliby jego pięt w normalnym życiu. Większość uznanych polityków, gdyby im w młodości los zamknął drogę do politycznej kariery, skończyłaby w awanturniczych biznesach, którymi się zajmują prokuratura lub służby. Ich ambicje, ich próżność, ich cynizm dają im wielką siłę w polityce, ale użyte poza nią – z dala od dyscyplinującego oka opozycji i mediów – dla nich samych byłyby groźne. Buzek miał za dużo moralnych hamulców, oni zaś mają ich za mało. Wszystkie wątpliwe interesy, w jakie tak chętnie wchodzą po przejściu na polityczną emeryturę, gdy życie nauczyło ich ostrożności, dają przedsmak tego, do czego byliby zdolni przed odebraniem tej lekcji. Opinia publiczna pochlebia sobie, myśląc, że dostrzega cały cynizm polityki. Nieprawda, tam jest znacznie gorzej. Z punktu widzenia normalnych kryteriów świat polityki jest prawdziwym półświatkiem. Był nim zawsze i pozostał do dziś. Demokracja reguły polityki ucywilizowała, jednak nie zmieniła ich natury. Inaczej w dzisiejszej polityce się kradnie, inaczej się zabija wrogów, inaczej się oszukuje, co nie zmienia faktu, że to wszystko nadal się robi. Co nie znaczy, że politycy są źli. Oni są po prostu inni. W żadnej dziedzinie ludzkich spraw zło i dobro, małość i wielkość nie związały się z sobą splotem tak silnym, że nie sposób odróżnić jednego od drugiego. Bo jedno stało się warunkiem drugiego.

Natura polityki sprawia, że nawet w demokracji owce władzę nad sobą oddają wilkom. Aby potem tęsknić za rządami owiec. Ale gdy tak się zdarzy, gdy marzenie się ziści i władzę nagle przejmie owca, one pierwsze mają jej dość. Tak w skrócie wygląda historia relacji między władzą a społeczeństwem. W tej historii Buzek był kolejną owcą, która znalazła się nie na swoim miejscu.

Część III.
Lewica Millera

DROGA DO WŁADZY

Tuż przed wyborami w 1997 roku doszło do spięcia między prezydentem a Sojuszem. Obóz solidarnościowy nie zapomniał Oleksemu jego kontaktów z rosyjskimi dyplomatami. Nie tylko dla twardej prawicy, również dla Unii pozostawienie Oleksego na czele partii nadal było skandalem, brakiem elementarnej wrażliwości na państwowe pryncypia oraz główną przeszkodą na drodze do wyciszenia antykomunistycznych emocji. Kwaśniewski postanowił złożyć głowę Oleksego na ołtarzu historycznego pojednania. Grę zaczął miękko, zakulisową intrygą, wysyłając grupę działaczy z propozycją dymisji. Oburzony Oleksy odmówił, uznał ofertę za próbę zamachu. Kwaśniewski zaatakował go więc publicznie, skrytykował prowadzenie kampanii przez lewicę, obarczył Oleksego winą za przegrane wybory. Oleksy odgryzał się twardo, jednak wpływy prezydenta w partii nadal były potężne. Kwaśniewski wymusił zmianę lidera, po wyborach lewica Oleksego zastąpiła Millerem.

Partię zabolało. Oczywiście nie to, że szefem został Miller, lecz to, że operację przeprowadzono ze względu na cudzą wrażliwość. Poza kilkoma wyjątkami nikt w Sojuszu nie uważał przeszłości Oleksego za kompromitującą. W karaniu kolegi widziano kaprys prezydenta, który stracił umiar w ukłonach wobec Unii Wolności. Po raz pierwszy prezydent spotkał się z publiczną krytyką. „Wydaje mi się, że znam Aleksandra Kwaśniewskiego, ale ciągle nie do końca” – mówił Marek Borowski. Łagodzono słowa, ale pretensja ze strony lewicy była ogromna. Kiedy szefowa kancelarii prezydenckiej oznajmiła, że kierownictwo SdRP „powinno zostać przewietrzone”, Szmajdziński brutalnie odpowiadał: „Wpierw będzie przewietrzona Kancelaria Prezydenta”. Partia uznała, że pod wrażeniem solidarnościowego zwycięstwa Kwaśniewski odwrócił się od Sojuszu, że szuka sobie nowej politycznej ojczyzny. Jednak emocje były chybione. Kwaśniewski był realistą, Sojuszu nie porzucał, był mu nadal potrzebny.

Jak zwykle konflikt brał się z tego, że partia za swoim przywódcą nie potrafiła nadążyć. Kwaśniewski zawsze miał większe ambicje, szersze horyzonty. Szybciej przyjmował nowe idee, szybciej rozumiał nowe konieczności. Teraz było podobnie, idąc śladem Wałęsy, Kwaśniewski bił się o całą pulę, o dominację lewicy nad całą polską polityką. I modelował Sojusz na miarę tej walki. Jednak pędząc ku swoim marzeniom, skupiając myśli na środowiskach, które chciał pozyskać, Kwaśniewski zapominał o tych, które już miał. Wierzył, że formacja, którą sam stworzył, nigdy go nie opuści. Słusznie, lecz przeoczył możliwość, że zrodzi jeszcze silniejszego przywódcę. Kwaśniewskiemu nie przyszło do głowy, że na drodze do przejęcia panowania nad całą polską polityką stanie mu nie solidarnościowy konkurent, ale polityk z jego obozu. Jego własny kolega, Leszek Miller.

Kwaśniewski z Millerem znali się od lat, nie tylko służbowo, ale też prywatnie. Przez długie lata mieszkali w tym samym domu, w tej samej klatce schodowej, Miller na pierwszym piętrze, Kwaśniewski na drugim. Nie była to przyjaźń, jednak silna zażyłość. Ich rodziny wyświadczały sobie codzienne przysługi, jak przypilnowanie dziecka czy wyjście z psem na spacer. Czasem się wspólnie bawili. Mimo koleżeńskich relacji była między nimi czytelna hierarchia. Kwaśniewski zawsze był wyżej, był tym zdolniejszym. Czasem traktował Millera z żartobliwą protekcjonalnością, która Millera bardzo bolała. Kwaśniewski widział, że Miller nad sobą pracuje – uczy się sprawnie mówić, poznaje mechanizmy państwa, wbija sobie do głowy pojęcia ekonomiczne. Ale tak bardzo wyprzedzał Millera, że nie potrafił w nim dostrzec groźnego rywala. Nie tylko on, przez długie lata Miller był postrzegany nie jako przywódca, lecz wykonawca. Człowiek od ciężkiej organizacyjnej pracy, od wcielania w życie cudzej woli. Tak patrzył na Millera również Rakowski, który pod koniec PZPR zrobił go swoim najbliższym współpracownikiem. Po latach mówił: „Lubiłem go, był pracowity, uparty, otwarty na problemy innych ludzi”. Takimi komplementami opisuje się asystenta, a nie partnera. Za Millerem nadal ciągnęły się jego robotnicze korzenie, dzieciństwo w Żyrardowie, praca elektryka. Tymczasem plebejski Miller powoli umierał, a w jego miejsce rodził się nowy, w którym rosły nie tylko wielkie ambicje, ale też wielkie talenty.

Był typowym dzieckiem ludu, budowały go nie sukcesy, lecz porażki. Nie szczyty, na które się wspiął, ale dołki, z których się wyczołgał. Po sprawie moskiewskich pieniędzy był na krawędzi politycznej śmierci. Myślał głównie o tym, jak przetrwać. Gdy wchodził na sejmową mównicę, solidarnościowi posłowie wychodzili z sali. We własnej partii jego pozycja nie była imponująca, był silnym sekretarzem generalnym, a potem wiceprzewodniczącym, ale kandydatami na najwyższe urzędy zawsze byli inni – Kwaśniewski, Oleksy, Cimoszewicz, Borowski. W 1993 roku Kwaśniewski postanowił Millerowi pomóc, zaproponował mu fotel ministra pracy w rządzie Pawlaka. Powiedział Millerowi: „Weź to. Bo jak wchodzi na mównicę poseł, to oni sobie mogą wyjść, ale jak wchodzi minister, to już nikt nie wyjdzie”. W istocie pomogło. Kolejnym wielkim krokiem była nominacja na szefa MSWiA w rządzie Cimoszewicza, która dała mu olbrzymią porcję władzy oraz miano „kanclerza”.

Swoje ambicje ujawnił w 1997 roku. Po wyborach stanął do walki ze Szmajdzińskim o szefostwo nad klubem. Dyskusja przed głosowaniem pokazała, że we własnej formacji nie był już synonimem betonu. Waniek i Sierakowska ostro atakowały Millera: „A Kukliński? Poparłeś zdrajcę... Jak w ogóle możesz startować”, natomiast mocno go wspierał Cimoszewicz. Walka o klub po raz pierwszy pokazała sprawność polityczną Millera. Grał twardo, bezwzględnie, a przede wszystkim uważnie. Niczego nie zostawiał przypadkowi. To był moment, kiedy lewica była oburzona tym, że Kwaśniewski chce odwołać Oleksego. Więc Miller zdobył przychylność posłów, obiecując, że na kongresie wybroni Oleksego. Ledwo jednak został szefem klubu, wezwał partię do rewolucji pokoleniowej, do zastąpienia Oleksego młodym liderem. Gorąco przy tym zapewniał, że sam nie ma przywódczych ambicji. Kiedy jednak przekonał partię do zmiany szefa, natychmiast ogłosił chęć startu w wyborach. Widząc tak bezwzględną grę, Oleksy zorientował się, że Miller jest dużo groźniejszy od Kwaśniewskiego. W desperacji szukał wsparcia nawet w Pałacu, ale gdy poszedł do Kwaśniewskiego, usłyszał, że on także popiera Millera. Więc Oleksy nawet nie stanął do walki.

Zostawszy szefem, Miller oznajmił: „W SdRP musi zmienić się wszystko”. I zmieniło się. Tak cynicznej opozycji polska polityka jeszcze nie widziała. Kilka miesięcy wcześniej Miller poparł konkordat, ale gdy rząd Buzka zaczął finalizować prace nad jego ratyfikacją, Miller ogłosił, że konkordat jest największym nieszczęściem dla kraju. Gdy do Sejmu trafił projekt budżetu, Miller zaatakował go jako „budżet hamowania gospodarki”, choć był to projekt napisany przez Belkę. Kilka miesięcy wcześniej Miller poparł ideę dwunastu województw, ale gdy dokładnie tyle zaproponował Buzek, uznał, że jest ich zdecydowanie za mało. Tak było w każdej sprawie. Z początku uderzał głównie Miller, inni mieli skrupuły, ale z czasem je przełamali, krytykowali rząd za wszystko, bez umiaru, bez związku z potrzebami państwa, bez związku z własnym poglądami. A widząc, że pod ciosami krytyki rząd coraz mocniej się chwieje, atakowali z jeszcze większym impetem, budując styl opozycyjności zaciekłej i totalnej, której symbolem stało się zdanie nieustannie powtarzane przez Millera – o polskich śmietnikach, które „służą matkom do porzucania noworodków, a głodnym do szukania obiadu”.

W kwestii strategii totalnej opozycyjności doszło do pierwszego kryzysu między Millerem a Kwaśniewskim. Buzek poprosił prezydenta o zgodę na opóźnienie wyborów lokalnych, aby zdążyć z przygotowaniem reformy samorządowej. Miller był przeciw, chciał, aby prezydent w każdej sprawie rządowi przeszkadzał. Kwaśniewski zachował się chwiejnie, z początku swój sprzeciw obiecał, potem jednak zdecydował się zachować jak głowa państwa. Jednak nie uprzedził Sojuszu o zmianie decyzji. Ogłaszając ją, mówił, że zapłaci za to „przyjaźnią ludzi, których znam i bardzo cenię”. W istocie, Miller był wściekły, oświadczył, że prezydent „znalazł sobie nowych przyjaciół”. Na wiele miesięcy wszelkie kontakty zostały zamrożone. Z daleka wydawało się, że Millera i Kwaśniewskiego coraz wyraźniej odsuwa logika pełnionych funkcji. Że prezydent bijący się o wizerunek głowy całego państwa musi wspierać raz władzę, raz opozycję, natomiast lider opozycji oczekuje wsparcia tylko dla siebie. Jednak prawdziwe tło ich konfliktu było inne, chodziło o władzę nad lewicą. Kwaśniewski po objęciu urzędu oddał legitymację SdRP, jednak z kontroli nad partią nie rezygnował, na co zgody Millera nie było. Kolejne głośne konflikty z Kwaśniewskim miały zawsze podobną logikę. Spór prowokował Kwaśniewski, który nieustannie się wtrącał w partyjne sprawy, na co Miller odpowiadał oskarżeniem, że Kwaśniewski wypełnia obce dyrektywy, że kieruje się interesami Unii, a nie dobrem Sojuszu. Aby stać się realnym szefem lewicy, Miller musiał w niej wzbudzić niechęć do poprzedniego szefa.

Największa rewolucja w Sojuszu polegała na wprowadzeniu nowego modelu przywództwa. Scentralizowanego, obliczonego na maksymalną skuteczność, skupionego wyłącznie w rękach Millera. Pretekstem był pomysł, rzucony kiedyś przez Borowskiego, aby Sojusz zamienić w partię. Miller argumentował, że koalicję 29 podmiotów trzeba wreszcie zamienić w sprawną strukturę. Jednak prawdziwym celem nie było dyscyplinowanie drobnych koalicjantów, lecz samego SdRP. Operacja tworzenia nowej partii była skierowana przeciw lewicowej arystokracji, przeciw byłym premierom, marszałkom, ministrom. I – oczywiście – przeciw Kwaśniewskiemu. Nowa partia miała odebrać im wpływy, anulować dawne zasługi, zaś całą władzę skupić w rękach szefa i jego zastępców. Całą operację Miller przeprowadził własnymi rękami, przez kilka miesięcy jeździł po Polsce, starannie dobierając nową partyjną elitę. Zostali nią szefowie wojewódzkich oddziałów partii, zwani odtąd baronami. Miller wybierał ich spośród ludzi twardych, ambitnych i brutalnych. Obiecywał im awanse, znaczenie, a w przyszłości ministerialne fotele, w zamian za zbudowanie silnych okręgów, nad którymi przejmą całkowitą kontrolę. Tak dużą, aby mieli pewność, że ich ludzie będą głosować tak, jak im baron rozkaże.

Wielki kongres nowej partii był festiwalem, na którym Miller upajał się swoją siłą, ale też swoją siłą postanowił wszystkich porazić. Na warszawskim Torwarze odbył się pokaz największej w dziejach III RP organizacyjnej sprawności. Prawie ośmiuset delegatów robiło to, co im Miller rozkazał. W wyborach na szefa partii nikt się nie odważył wystąpić przeciw Millerowi. Oleksy przed kongresem mówił: „Niektóre gazety donoszą, że chcę kandydować na szefa partii. To kompletna bzdura. Sławię Leszka Millera”. Ironiczne „sławię” celnie portretowało monarchicznego ducha nowej partii. Miller zebrał 98 procent poparcia. Z wyborem sekretarza generalnego było podobnie, Janik nie miał kontrkandydata, dostał 96 procent poparcia. Próbą sił okazały się wybory wiceprzewodniczących. Walczyła o nie dawna lewicowa arystokracja – Cimoszewicz, Oleksy, Sierakowska, Kaczmarek. Przegrali wszyscy, choć przez pół nocy Oleksy chodził od jednego delegata do drugiego, nakłaniając do wyboru swojej osoby. Wiceprzewodniczącymi zostali tylko ci, których wskazał Miller, wśród nich Andrzej Celiński, dawny polityk Unii Wolności. Aparat był tak lojalny, że na polecenie Millera wybierał Celińskiego zamiast Oleksego czy Cimoszewicza.

Ale największym przegranym był Kwaśniewski. Nie był zwolennikiem budowania nowej partii, przejrzał intencje Millera, ale powstrzymać go już nie potrafił. Jednak swoich wpływów nie zamierzał oddać bez walki. Postanowił pokazać, że nadal lewicy nadaje ton. Przed kongresem jego minister opublikowała głośny tekst nawołujący nową partię do rozliczenia ze „szkieletem w swojej szafie”, czyli z komunistyczną przeszłością. Miller temat zignorował, więc Kwaśniewski zdecydował się na ostentacyjny gest. Zbojkotował kongres założycielski. Mało tego, wystosował list, który został odczytany przez prezydenckiego ministra. Kwaśniewski pisał w nim, że „pod sztandarami lewicy popełniono wiele zbrodni”, w związku z tym potrzebna jest „pewność, że nowa lewica nie skrywa starych grzechów i błędów”. Jego słowa sala przyjęła lodowato, choć uchwały kongresu brzmiały potem podobnie. Bo w pozornym sporze o historię nie o przeszłość chodziło, lecz o władzę. O to, kto lewicy dobierze sztandary – Kwaśniewski czy Miller.

Dawna lewicowa arystokracja dostała sygnał, że Kwaśniewski nie rezygnuje z wpływu na partię. Jednak od Millera wyszedł sygnał dużo silniejszy. Że nowy szef nie będzie tolerował dwuwładzy. Pod koniec listu prezydenta znalazło się zaproszenie liderów partii na spotkanie do Pałacu. Dawniej takie zaproszenie było rozkazem, teraz Miller urządził demonstrację, liderzy nowej partii zbojkotowali prezydenta. Nikt nie przyszedł, spotkanie odbyło się dopiero dwa tygodnie później. W pierwszej odsłonie walki o prymat na lewicy Miller znacząco wysunął się na prowadzenie. Kwaśniewski to zrozumiał, w czasie noworocznego spotkania z posłami lewicy łagodził konflikt. Mówił: „Kiedy w 1991 roku tworzyłem wraz z Włodzimierzem Cimoszewiczem komitet wyborczy SLD, czułem się jego ojcem. Teraz czuję się dziadkiem partii SLD, a każdy dziadek bywa upierdliwy”. Powszechnie odebrano to jako przeprosiny.

Nowa partia nazwała się tak samo jak dawna koalicja wyborcza. Sojusz Lewicy Demokratycznej. Nazwa była ta sama, ale pod nią kryła się organizacyjna rewolucja. Oraz piętno osobowości nowego szefa. Kwaśniewski był szefem kumplem, skracającym dystans, częstującym alkoholem, raczej dyskutującym niż wymuszającym swoje zdanie. Jego następca, czyli Oleksy, pozwalał na jeszcze więcej. Nie tyle rządził partią, ile celebrował swoje przywództwo. Zapraszał współpracowników na gargantuiczne uczty, przy których uwodził swoim humorem. Miller był inny. Nie miał potrzeby dyskusji, nie lubił celebry, był tytanem pracy z silną potrzebą kontroli nad wszystkim. Przygotowując się do ważnych operacji – jak wybory czy budowa partii – miesiącami potrafił nie wychodzić z samochodu. Pilnował wszystkiego osobiście, spotykał się z każdym. Był typem ascety, jadł mało, bardziej z potrzeby niż dla przyjemności. Alkohol pił rzadko, raczej gdy musiał, i nawet po alkoholu był uważny, skupiony, milczący. Zarzucano mu nieufność, pamiętliwość, mściwość. Jednak to nie była prawda. Chłodno kalkulował korzyści, jeśli mógł zjednać dawnego wroga, robił to bez oporu. Wiedział, że nie ma błyskotliwości Kwaśniewskiego czy Oleksego. Swoją pozycję budował więc na czymś innym. Na micie własnej siły. Kreował się na imperatora, który gdy czegoś zapragnie, zawsze potrafi to wziąć.

Starał się sprawiać wrażenie urodzonego zwycięzcy. Jako pierwszy polityk w III RP ogłosił, że w razie zwycięstwa zostanie premierem. Ale nawet tego było mu mało, zaczął się kreować na wielkiego przywódcę, który za chwilę przepędzi solidarnościowych amatorów. Jego język stawał się coraz bardziej imperialny. „Naszym zamiarem nie jest przyrzekanie cudów – oświadczył pod koniec 1999 roku – ale gdybyśmy obiecali gruszki na wierzbie, one tam wyrosną”. Miller był dowódcą, który przed bitwą triumfował z powodu przyszłej wygranej. I zaraził tym partię, cała formacja dostała skrzydeł. Ona już nie walczyła o władzę, na rok przed wyborami upajała się spodziewanym triumfem. Nikt nigdy nie szedł do władzy z taką pewnością siebie.

To była epoka wielkiego triumfu lewicy. Miller szedł po władzę jak po swoją własność. Ale również Kwaśniewski w tym czasie zrobił coś niezwykłego. Wygrał drugą kadencję w pierwszej turze, zdobył trzy razy tyle głosów co Olechowski, trzy i pół razy więcej niż Krzaklewski. Prawica była zdruzgotana. Miller i Kwaśniewski kroczyli tak, że dla prawicy miejsca w Polsce nie było. Brali całe polityczne centrum. Zbierali teraz żniwo wieloletniej pracy, za którą dostawali cięgi od nostalgicznych obrońców pezetpeerowskiej dumy oraz lewicowych ortodoksów. Teraz już nie musieli lawirować, wykonywali mocne, wyraziste gesty, którymi wyrywali kolejne porcje centrowego elektoratu. Kwaśniewski wysunął Leszka Balcerowicza na stanowisko szefa NBP, a Miller stoczył w Sejmie twardy bój o poparcie dla niego. W tamtej epoce Miller potrafił publicznie oznajmić, że „nie ma Polski bez Kościoła”. Lewica krzyczała, że to zdrada. Owszem, to była zdrada, ale dzięki niej lewica biła się już nie o dwadzieścia procent poparcia, lecz o pięćdziesiąt.

NAGŁA ZMIANA SCENERII

Problemy pojawiły się tuż przed wyborami. Miller szedł po władzę imperialnie, z hasłem wzięcia pełnej puli, ponad połowy mandatów. Chciał mieć komfort rządzenia. Aby mieć gwarancję większości, zawarł z Unią Pracy koalicję wyborczą, co wedle sondaży obiecywało przygniatającą przewagę. I wtedy spadł na niego pierwszy cios, małe partie przeforsowały korzystną dla siebie ordynację, na czym Sojusz stracił ponad 30 mandatów. Drugi cios spadł chwilę potem, nagły spadek wpływów do budżetu sprawił, że pojawił się wielki deficyt. Z początku Miller dostrzegł w tym kolejny pretekst do brutalnych ataków na rząd. Zarzucił Buzkowi doprowadzenie państwa do „katastrofy”, „ruiny”, „skrajnej dewastacji”. Atakował rząd bez umiaru, choć dziura w budżecie nie była jego winą. Owszem, minister finansów za późno dostrzegł rozmiar deficytu, jednak przyczyną było nagłe spowolnienie gospodarki. Chwilę potem przyszło otrzeźwienie, kandydat Sojuszu na ministra finansów Marek Belka pochylił się nad liczbami i przekazał Millerowi fatalne wieści. Cięcia w wydatkach na przyszły rok będą głębokie, a na wzrost gospodarki przyjdzie czekać aż trzy lata. Tym samym załamała się nieskomplikowana koncepcja rządzenia, z jaką szedł Miller do władzy. Wizja premiera, który uspokaja państwo po czterech latach reformatorskiego chaosu, hojnie podnosi pensje, emerytury i zasiłki, po czym bez większego trudu wprowadza Polskę do Unii.

Na kilkanaście dni przed wyborami nastąpiło nagłe wahnięcie nastrojów. Poparcie dla Sojuszu zaczęło spadać. Miller zorientował się, że dalsze agresywne ataki na rząd nic już nie dadzą, bo Buzka atakują wszyscy. Aby wyrwać się z chóru, na cztery dni przed wyborami Miller przedstawił nowych ministrów, przede wszystkim Marka Belkę, przyszłego ministra finansów. Dzień później odbyła się konferencja Belki, na której przedstawił swoje pomysły. Ale mówił zbyt szczerze, zbyt konkretnie, w eter poszedł komunikat, że przyszłość będzie bolesna. Miller natychmiast zadzwonił do Belki. „Po co wchodziłeś w takie szczegóły” – zapytał z pretensją. Belka tłumaczył, że media wyostrzyły jego słowa. Ale Miller był wściekły, zastanawiał się, czy nie odciąć się publicznie od planów Belki albo czy nie ogłosić, że Belka jednak nie zostanie wicepremierem. Ten skrywający swoje emocje człowiek na dwa dni przed wyborami wyglądał jak beczka prochu, która za chwilę wybuchnie. „Co z panem?” – spytał zdziwiony dziennikarz, gdy spotkał Millera na ulicy. „Belka” – odpowiedział Miller.

Dwa dni później odbyły się wybory. Sojusz zdobył 216 mandatów, do większości zabrakło 15 szabel. Na lewicy nie było euforii, był smutek. Sojusz zdobył 41 procent poparcia, najlepszy wynik wyborczy, jaki dotąd widziała polska demokracja, a był tak sfrustrowany, jakby przegrał wybory. Lewica, skupiona na konieczności budowy koalicji, długo nie rozumiała, że uczestniczy w wydarzeniu dużo ważniejszym niż jej arytmetyczne kłopoty. Że przed chwilą miało miejsce polityczne trzęsienie ziemi porównywalne do tego, jakie się dokonało w 1989 roku. Na scenie politycznej zmieniło się wszystko. I aktorzy, i reguły. Dwie formacje rządzące Polską przez cztery lata w ogóle nie weszły do Sejmu. A przecież te formacje składały się na to, co nazywano obozem solidarnościowym lub też obozem reform. Po dziesięciu latach transformacji jej główny podmiot został skazany na polityczną śmierć. W pierwszej chwili wydawało się, że tylko on, ale proces był dużo głębszy. Wszystko, co stare, przegrywało. Sukces Sojuszu sugerował ciągłość z poprzednią dekadą, ale było inaczej. Sojusz pozostał w grze tylko dlatego, że tak mocno poddał krytyce poprzednią dekadę. Nowe polityczne rozdanie w swojej logice było rewolucyjne. Społeczeństwo wszystkiego, co stare, miało już dość. Do gry wchodziły nowe podmioty, mocno zrywające z przeszłością, antyestablishmentowe, agresywnie kontestujące realia. Ówczesne elity najbardziej przeżywały sukces Samoobrony (trzecie miejsce) oraz Ligi Polskich Rodzin, jednak również pozostali gracze – Platforma oraz PiS – budowali się na rewolucyjnych nutach. Platforma prezentowała się jako antypartia, jako odpowiedź na całe zło partyjnej polityki, zaś PiS politykę pierwszej dekady przedstawiał jako zdegenerowany układ.

Z początku zdawać się mogło, że to reakcja na chaos rządów Buzka, jednak proces był głębszy. Zużyła się cierpliwość społeczeństwa, wyczerpała się jego wyrozumiałość, skończyły się pokłady zaufania do władzy. W dniu ogłoszenia wyników wyborów Miller był wściekły, że nie udało mu się zdobyć większości, tymczasem jego problem był znacznie poważniejszy. Natrafił na nowe społeczeństwo, które chciało zmian dużo głębszych niż odsunięcie Buzka od władzy. Czemu chciało, tego nie wiemy. Zmiany nastrojów społecznych raczej obserwujemy, niż je rozumiemy. Być może sprawił to Miller, który ośmieszył władzę przesadną krytyką, być może Buzek, który skompromitował państwo niezdarną praktyką. Pewne jest jedno – na całą dekadę zapanował w Polsce klimat buntu i gniewu. Nastrój wielkich oczekiwań oraz wielkiej frustracji z powodu ich niespełnienia.

Millera do władzy wyniosła ta sama fala, która go wkrótce zatopi. Miller tego nie wyczuł. Miał dumną świadomość, że sam sobie wziął władzę, że stąpa pewnie jak każdy wielki zdobywca. Ale nie stąpał. Pod jego nogami nie było już twardego gruntu. Stary świat się walił, a on był jednym z wielu buntowników, na których społeczeństwo oddało swój głos. W oczach ludu stał obok Leppera, Giertycha, Kaczyńskiego i Tuska. I musiał się szybko wykazać, aby pozostać buntownikiem najbardziej cenionym.

PIERWSZE MIESIĄCE,
CZYLI WERSAL SIĘ SKOŃCZYŁ

Osobliwością tamtego czasu było to, że po wyborach w centrum polskiej polityki nie znalazł się rząd, lecz opozycja, ujawniająca nową społeczną wrażliwość oraz wyznaczająca nowe polityczne reguły. Bohaterem epoki okazał się Andrzej Lepper, ludowy watażka, który wtargnął do polityki dekadę wcześniej, gdy wraz z kilkunastoma bogatymi rolnikami założył związek zawodowy. Wyróżniał go styl – chuligański, wręcz barbarzyński. Marsz pod Sejm z kosami na sztorc, obrzucanie przeciwników kawałkami zepsutego mięsa albo kości zwierzęcych, rozlewanie gnojówki w miejscach publicznych. Zarządcy komisarycznemu zajętego za długi gospodarstwa Lepper wymierzył karę chłosty, organizując okrutne przedstawienie. Ofiarę pojmano, rozebrano do naga, wykręcono ręce i bito rózgami, co jakiś czas polewając ciało wodą, Lepper odsiedział za to w areszcie trzy miesiące, potem został skazany na 18 miesięcy więzienia w zawieszeniu. Jego współpracownicy bywali jeszcze brutalniejsi. W małym miasteczku Praszka w proteście przeciw bankructwu lokalnej fabryki działacze Samoobrony pojmali burmistrza, inwalidę bez nogi, siłą posadzili go na taczce i obwozili po rynku, wśród okrzyków, że warto mu obciąć drugą nogę, aby przestał przychodzić do pracy.

Lepper szybko się uczył, więc odkrył moc słów. Zawsze lubił przemawiać, miał do tego talent, który z uporem szlifował. Godzinami ćwiczył przed lustrem, kupił sobie kilka podręczników, przeczytał biografię Goebbelsa, wertował Le Bona „Psychologię tłumu”. Wiedzy szukał chaotycznie, ale cel miał wytyczony wyraźnie – chciał panować nad masami. Obserwował ich reakcje, patrzył, co budzi emocje, starannie przygotowywał argumenty. Dostrzegł, że największe wrażenie robią wyzwiska, bo dają efekt świeżości, odwagi, niezłomności, a także pozwalają się przebić do mediów. Przez kolejne lata konsekwentnie i metodycznie obrażał wszystkich polityków. Olszewskiego nazywał „degeneratem”, Kuronia „głąbem”, Lewandowskiego „gnojkiem i gówniarzem”, Wałęsę „kombinatorem”, Balcerowicza „kanalią”, Tomaszewskiego „bandytą”, Kwaśniewskiego „nierobem”. Sądy czasem skazywały go za obrazę, raz na dwanaście miesięcy, raz na szesnaście, ale zawsze były to wyroki w zawieszeniu. Nikt nie chciał zamykać Leppera w więzieniu, aby nie robić z niego męczennika, on tymczasem miał na to wyraźną ochotę. Pod koniec lat 90. sądy prowadziły ponad sto spraw przeciwko niemu, zaś kolegia kilkaset. Na większość rozpraw Lepper się nie stawiał, z rozmysłem prowokując wymiar sprawiedliwości, aby wyciągnął po niego swe ręce. W końcu jego marzenie się spełniło, łódzki sąd wysłał za nim list gończy. Lepper zrobił z tego wielki happening, założył czerwoną koszulkę z białym orłem, dał się aresztować w miejscu publicznym, na oczach tłumu i mediów. Zażądał od policji, aby założyła mu kajdanki, żeby z nimi pozować do kamer. Po kilku godzinach przesłuchania został wypuszczony. Wymiar sprawiedliwości chciał skończyć z bezkarnością Leppera, w efekcie wyświadczył mu wielką przysługę. Na długie lata powstrzymało to sądy od bardziej stanowczych zachowań.

A Lepper zaostrzał metody. W proteście przeciw importowi zboża działacze Samoobrony zatrzymali pociąg, a ziarno z wagonów wysypali na tory. W tym widowisku było sporo grozy, wystraszony prymas nazwał to początkiem terroryzmu, w podobne tony uderzyły elity. Widząc efekty, Lepper poszedł za ciosem, skupił się na blokowaniu głównych dróg i przejść granicznych. Państwo było bezradne. Ukarać Leppera nie chciało, tolerować nie mogło. Buzek postanowił go oswoić, potraktować poważnie, dać poczucie wpływu. Rząd AWS zaczął się spotykać z Lepperem, Samoobronę uznano za tak zwanego społecznego partnera. Lepper chętnie przyjmował wszystkie akty legalizacji, aby chwilę potem tym mocniej uderzyć. Kolejnym protestem, kolejną blokadą, kolejną okupacją publicznego budynku. Gdy Kwaśniewski zaprosił go do Pałacu, najpierw ładnie podziękował, a potem zapowiedział, że „następny chłopski protest zacznie się od pana i pańskiego pałacu”. Jedynie Millera traktował inaczej. Miał do niego wyraźną słabość, imponował mu, zwłaszcza gdy brutalnie niszczył Buzka. Były też wspólne interesy, związkowcy z Sojuszu wielokrotnie poparli Samoobronę. Na wiele lat Miller stał się jedynym politykiem, którego Lepper nie atakował.

Dlatego po wyborach Miller postanowił zagrać kartą Leppera. Samoobrona miała dwadzieścia mandatów więcej niż PSL, więc premier publicznie rozważał, czy chce budować koalicję rządową z PSL, czy z Samoobroną. Wybrał PSL, ale ponieważ miał wybór, zmusił ludowców do dalekich ustępstw. Lepper się nie pogniewał, nie chciał jeszcze władzy, uważał, że w następnych wyborach zgarnie dużo większe poparcie. Zawiązał z Millerem nieformalny sojusz, którego owocem było poparcie dla rządu. W debacie nad exposé dawny awanturnik – tym razem w garniturze, z karykaturalną opalenizną, pod którą ukrywał komicznie rumiane policzki – mówił, że będzie popierał premiera, jak długo ten będzie szedł w dobrym kierunku. W dowód wdzięczności Sojusz wybrał Leppera na wicemarszałka Sejmu. Miller myślał, że taki urząd narzuci Lepperowi nowe ambicje, że podyktuje nowe zachowania. Pomylił się. Minęło zaledwie kilkanaście dni i Lepper zaatakował w starym stylu. Szefa MSZ, Cimoszewicza, nazwał „kanalią”, a jego ojca „zbrodniarzem, który zabijał Polaków”. Lewica była zdumiona, Lepper dawał się głaskać, a chwilę potem kąsał rękę, która głaskała. I to z rozmysłem, na zimno. Mówiąc otwarcie, że chce wygrać wybory samorządowe, a tego nie da się zrobić, „stojąc w rozkroku między koalicją i opozycją”.

Lewica postanowiła przywołać go do porządku. Jednak karę wybrano miękką, postanowiono odwołać go z funkcji wicemarszałka. Równie dobrze można resocjalizować recydywistę odebraniem deseru. Dopiero po latach Kaczyński pokazał, jak wygląda klucz do panowania nad Lepperem. Im silniej nim pomiatał, im mocniej go niszczył, tym bardziej Lepper pokorniał. To była natura dzikiego zwierzęcia, gryzł wszystko, co na drodze napotkał, ale dostawszy tęgim kijem, od razu łagodniał. Kaczyński miał w sobie twardość potrzebną do tego, aby zapanować nad dzikością Leppera, Miller też miał, ale nie chciał jej użyć. Od lat tolerował Leppera, bo nauczył się czerpać z tego korzyści. I myślał, że dalej tak będzie.

Choć Lepper Dostojewskiego nigdy nie czytał, swoje odwołanie z fotela wicepremiera wyreżyserował w stylu starego Karamazowa. Spektakl się rozpoczął na kilka dni przed głosowaniem, jego scenariusz był przewrotny, starannie cyzelowany na skandal. Lepper na wiecu we Włocławku nagle przeprosił Cimoszewicza za obelgi pod adresem ojca, oświadczył, że wcale nie był „zbrodniarzem”. Jednak chwilę potem przypomniał sobie, że Cimoszewicza nazwał również „kanalią”, więc zaczął się głośno zastanawiać nad znaczeniem tego słowa. Długo medytował, aby – ku radości tłumu – stwierdzić, że w odniesieniu do Cimoszewicza jest ono zasadne. Choć może – dodawał po kolejnym teatralnym namyśle – zbyt delikatne. Kilka dni potem na wiecu w Bydgoszczy Lepper pokazał, że jest sprytniejszy, niż lewica sądziła. Demaskował jej naiwną strategię wobec Samoobrony, zaśmiewając się razem z publicznością. „Oni chcieli, żeby Lepper usiadł w parlamencie, dostał gabinet, samochód, fotel wicemarszałka Sejmu. I odetchnęli. Teraz Lepper jest nasz, koniec, mamy go w sidłach”. Była to zapowiedź skandalu mającego potwierdzić „autentyczność” Leppera.

29 listopada, w czterdziestym drugim dniu piastowania funkcji wicemarszałka, Sejm zaczął dyskusję nad odwołaniem Leppera. Na mównicę wszedł główny bohater. Zaatakował od razu: „Mówicie o kulturze politycznej... a ugrupowania wasze są przefarbowane... jak wy, w garniturach, w krawatach, pachnący perfumami Diora i Chanel... Głaskaliście się nawzajem przez 12 lat i tak się głaskaliście, że dziś mamy całkowity krach przemysłu, rolnictwa, przedsiębiorczości, handlu i usług... O waszej kulturze i odpowiedzialności za państwo świadczy stan służby zdrowia, nauki, edukacji... Kiedy przemawiałem do was w kulturalny sposób... kiedy mówiłem prawdę o Balcerowiczu, nie słuchaliście mnie. Bo po co? Kto to jest Lepper?”.

Z początku przemowę Leppera przerywały śmiechy, ale ten się nie zrażał. Nie do posłów przecież mówił, lecz do swoich wyborców. „I z czego się cieszycie?... Co zbudowaliście? Ile mieszkań, dróg, fabryk? Wszystko zniszczyliście!... Tylko Buzek jest winny? A wy jesteście święci?... Doprowadziliście kraj do ruiny, a naród do nędzy – kulturalnie, bez inwektyw – a teraz o »Wersalu« marzycie. Na tej sali już go nie będzie, bo kraj tonie, bo ludzie na chleb nie mają. Mówicie, że jestem niekulturalny, że używam słów nieparlamentarnych, a ja tylko powtarzam to, co ludzie mówią... Z tej trybuny przestrzegam was: jeśli natychmiast nie zmienicie polityki społeczno-ekonomicznej państwa, to te »kanalie«, »śmierdzące kości«, rózgi, »zjazdy i marsze gwiaździste« oraz gnojowica przyjadą tu pod parlament upomnieć się o własne prawa”.

Ale to dopiero był wstęp. Chwilę później Lepper zaczął oskarżać. „Panie pośle Piskorski, czy prawdą jest, że w hotelu Victoria spotykał się pan czterokrotnie z panem S.? 7 marca 1998 roku wręczył panu 50 tysięcy dolarów... 16 lipca 1999 roku wręczył panu 120 tysięcy dolarów... 23 października – 110 tysięcy – i 17 kwietnia 2000 roku 150 tysięcy”. W tym momencie marszałek Borowski przerwał Lepperowi: „Czy jest pan świadomy odpowiedzialności za te słowa? Może pan mówić dalej, ja panu głosu nie odbieram. Tylko przestrzegam, że to, co pan w tej chwili robi, jest zagrożone także sankcją karną, i pytam, czy warto to czynić”. Niezmieszany Lepper odpowiedział: „Ja tylko pytam”, i kontynuował. „Andrzej Olechowski 17 listopada 2000 roku o godzinie 18 w kawiarni Gesslera przyjął 2 miliony dolarów na kampanię wyborczą”. I dalej: „Czy jest prawdą, że również pan minister Cimoszewicz w hotelu Victoria 4 marca 2001 roku przyjął 120 tysięcy dolarów? Następnie pan minister Szmajdziński – »Carringtona« pan zna? – 50 tysięcy. Pytam, czy tak było, do sądu, do prokuratury te dokumenty trafią, co zrobi prokuratura – zobaczymy. Może byście tak, panowie, pojechali razem – pan Szmajdziński, pan Tusk, pan Cimoszewicz, na mecz Śląska Wrocław. Tam w hotelu Wrocław 20 kwietnia 2001 roku jeden z was, nie wiecie który, to porozmawiajcie ze sobą... otrzymał kwotę 350 tysięcy dolarów... Panie Tusk, sprawa spotkania pana z nieżyjącym »Pershingiem«, 10 lipca 1998 roku, gdzie podobno pożyczył panu 300 tysięcy złotych... Odpowiecie na to, że to jest nieprawda. Natomiast dokumenty istnieją i są zdeponowane w odpowiednich miejscach”.

Kiedy Lepper schodził z mównicy, sala milczała. Nie dlatego, że ktoś uwierzył w jego oskarżenia, ale dopiero wtedy do polityków dotarło, jak bardzo z Lepperem przegrali. Wiedzieli, że za kilka lat sądy zdementują wszystkie jego zarzuty, jednak to one zapadną w społecznej pamięci. Lepper zakpił z demokracji mocniej niż ktokolwiek wcześniej. Jego skuteczność była zaskakująca, z pozoru był jednym z wielu prostaków, którym się zamarzyła polityczna kariera. Naturą prymitywną, ciemną i nieokrzesaną, która od lat rozwijała się bardzo jednostronnie. Coraz lepiej przemawiał, zarazem z otaczającego świata nadal nie rozumiał nic, potrafił uwierzyć w każdą zasłyszaną brednię. Przecież swoje oskarżenia w sprawie łapówek oparł na zeznaniach notorycznego aferzysty i mitomana, kierownika Centrum Hodowli Zwierząt we wsi Klewki. Ten dziwny człowiek w godzinach pracy był malwersantem, natomiast w czasie wolnym tropił afery. Zamęczał prokuraturę doniesieniami o talibach hodujących w Klewkach wąglika albo o planach zamachu na WTC, które zobaczył u polskiego gangstera. Prokuratura go zbywała, więc poszedł do Leppera, który we wszystko uwierzył. Zarazem Lepper był chytry, cwany, przebiegły. W świecie polityki poruszał się w sposób zręczny, nawet bardzo. Nie był dzikim zwierzęciem, które wpadło na salony i pędząc na oślep, tratowało wszystko po drodze. Jego ciosy miały logikę, on te salony profanował metodycznie, konsekwentnie, skutecznie. Zdumiewająco dobrze wyczuwając najsłabsze punkty.

Obraz epoki, w jakiej Millerowi przyszło rządzić, dopełnia Liga Polskich Rodzin. Formacja, którą wprowadził do Sejmu ojciec Tadeusz Rydzyk. Posłami LPR byli najsławniejsi radykałowie epoki – Zygmunt Wrzodak, Antoni Macierewicz, Roman Giertych, Maciej Giertych, Jan Łopuszański, Gabriel Janowski. Ten ostatni skarżył się, że nie może w Lidze wytrzymać, bo ma wokół siebie zbyt wielu wariatów. Jednak to byli raczej fanatycy, których połączyła idea walki z „liberalną Europą”. Swoje narodowe przekonania prezentowali w karykaturalnej postaci, żywcem przeniesionej z endeckich czasów. Żyli w lęku przed masonami (Maciej Giertych uważał, że światem rządzi tajny masoński rząd), kosmopolitami, lewicą, liberałami i Żydami. W przeciwieństwie do działaczy Samoobrony byli inteligentami, zwykle dobrze wykształconymi, ze sporą kulturą osobistą, z wyjątkiem Wrzodaka. Jednak ich fanatyzm pozwalał im akceptować zarówno prostacką retorykę, jak i prymitywne metody politycznej walki. Więc mimo pogardy dla materiału ludzkiego, jaki się zebrał w Samoobronie, partia Leppera stała się dla Ligi najbliższym partnerem.

Sprawność socjotechniczna obu formacji była ogromna, były tak głośne i tak wyraziste, że narzuciły polityce swój rytm i swoje tematy. Obie licytowały się w brutalności, choć zwykle wygrywał Lepper. Wiosną wraz z dwustoma działaczami Samoobrony wdarł się do gmachu Ministerstwa Rolnictwa i okupował go przez kilka godzin, dopóki policja nie wyprowadziła go siłą. Miesiąc później Samoobrona próbowała wysypać zboże w Sejmie, była już blisko sukcesu, ale straż marszałkowska zablokowała auta ze zbożem. Chwilę później wybuchła wielka awantura w Sejmie, Samoobrona oskarżyła wicepremiera z PSL o udział w przemycie zboża. Lepper wbiegł na mównicę, ale prowadzący obrady wicemarszałek Tusk wyłączył mikrofon. Kiedy w końcu debata się zaczęła, Lepper wręczył Tuskowi torebkę z próbkami zboża i oskarżył posła PSL o importowanie zboża skażonego szczurzym kałem. Wściekły Tusk – torebka z kałem na własnym biurku robiła mocne wrażenie – wykluczył Leppera z posiedzenia. Jednak takich twardych ruchów było zbyt mało, aby okiełznać Leppera. Zwłaszcza że premier Miller stosował wobec niego miękką strategię. Raz się z Lepperem spotykał, innym razem go krytykował, ale zawsze miękko, wyraźnie pokazując, że współpracy zrywać nie chce. Wspólnie z Lepperem przeforsował w Sejmie ordynację, która w wyborach samorządowych premiowała największe formacje. Bo Samoobrona czuła się już wielkim graczem, zająwszy w wyborach do Sejmu miejsce trzecie, w wyborach samorządowych walczyła o pierwsze.

Poparcie dla Leppera ciągle rosło, w lecie miał już 18 procent, więc atakował dalej. Nie było tygodnia, aby kogoś publicznie nie obraził, jednak prawdziwy szturm zaczął się jesienią, tuż przed wyborami. Tym razem pierwszy cios wyprowadziła Liga Polskich Rodzin. Gabriel Janowski zażądał w Sejmie informacji na temat prywatyzacji Stoenu, a ponieważ wniosek odrzucono, odmówił zejścia z mównicy. Marszałek Borowski poszedł śladem Tuska, wykluczył posła z obrad. O ile kilka miesięcy wcześniej po takiej decyzji Lepper salę opuścił, Janowski wyjścia odmówił. Oznajmił, że się nie ruszy z mównicy. Zaczęły się gorączkowe narady, okazało się, że możliwe jest tylko rozwiązanie siłowe – wyprowadzenie posła przez straż marszałkowską. Jednak na sali były kamery, a nowy Rejtan chciał odegrać rolę sponiewieranej ofiary, czego Borowski się bał. Sytuacja zrobiła się groteskowa, Sejm zawiesił obrady, posłowie krążyli po kuluarach, zaś zbuntowany poseł siedział obok trybuny. Czytał gazety, rozmawiał z kolegami, zajadał się słodyczami. Mijały godziny, powoli zaczął się kruszyć front zwolenników stanowczej interwencji, bo klimat epoki był taki, że politykom bardziej się opłacało wspieranie awantur niż walka z nimi. PSL nagle poparło posła Ligi i za skandal uznało prywatyzację Stoenu. Borowski znalazł się w pułapce, miał poczucie, że z każdą upływającą godziną Sejm coraz bardziej się kompromituje, jednak przeprowadził polityczny rachunek i uznał, że publiczne użycie siły zbytnio zaszkodzi Sojuszowi. Dopiero o czwartej w nocy, gdy dziennikarze opuścili Sejm, strażnicy wynieśli zbuntowanego posła.

Ale to nie był koniec historii. Następnego dnia rano obrady Sejmu otworzył Borowski. Powitały go gwizdy i walenie w pulpit. Borowski tłumaczył, że musiał stawić czoła „warcholstwu” i „liberum veto”, na co Liga zapowiedziała wniosek o odwołanie marszałka. Zarzuciła mu pobicie Janowskiego. Roman Giertych grzmiał: „Czemu o pierwszej w nocy opróżniono Sejm z dziennikarzy?”. Ku powszechnemu zaskoczeniu poparcie dla wniosku zapowiedziały Platforma i PiS, ale z odwrotną motywacją, nie w proteście przeciw usunięciu Janowskiego, ale przeciw bierności, jaką się marszałek wcześniej wykazał. Złość na Borowskiego była tak duża, że PiS i PO zapowiedziały dyscyplinę klubową. Sąd nad postępowaniem Janowskiego zamienił się w sąd nad Borowskim. Zapadła decyzja, że dymisja marszałka będzie głosowana wieczorem. Chwilę potem na mównicę wszedł minister skarbu Kaczmarek, aby przedstawić informację na temat prywatyzacji Stoenu. Ale tego dnia duch anarchii rządził w Sejmie tak ostentacyjnie, że stało się to, co się stać musiało. Zaatakowała Samoobrona. Kiedy minister zaczął przemawiać, kilkunastu posłów wbiegło na trybunę z okrzykiem: „Przerwać złodziejstwo!”. Posłowie Samoobrony nie dopuścili ministra do głosu, Kaczmarek stał bezradnie za ich plecami, więc wicemarszałek Nałęcz wykluczył ich z obrad. Jednak ci odmówili zejścia z trybuny. Nałęcz nie miał już żadnego ruchu, musiał ogłosić zamknięcie posiedzenia Sejmu i wznowienie dopiero na sesji następnej, za kilkanaście dni, po wyborach samorządowych. Ale posłowie Samoobrony długo jeszcze zostali na mównicy. Kamery telewizyjne nadal ich pokazywały, więc wpadli w amok. To już nie było blokowanie Sejmu, lecz jego świadoma profanacja. Jeden z nich wdrapał się na stół marszałkowski, zaczął po nim chodzić, potem skakać. Potem Lepper chwalił się przed kamerami, że jego poseł skakał po stole marszałkowskim. „Skakał jak małpka” – zaśmiewał się Lepper.

Cel został osiągnięty. Dziesięć dni później odbyły się wybory samorządowe, w sejmikach wojewódzkich Sojusz zdobył 24,5 procent, Samoobrona 16 procent, PiS i Platforma, które wystąpiły jako koalicja, również 16 procent, a LPR 14,5 procent. Wyniki były wstrząsem. Partia Leppera zebrała tyle, ile PiS i PO razem wzięte, zaś razem z Ligą radykałowie mieli więcej głosów niż zwycięski Sojusz. Rok politycznego szaleństwa dał im wzrost społecznego poparcia o ponad połowę. Polska polityka wobec nowej sytuacji zachowała się biernie, rzucony przez Kwaśniewskiego pomysł izolacji populistów z miejsca upadł. Platforma i PiS odmówiły tworzenia koalicji z Sojuszem, zresztą sam Sojusz, nie czekając na odmowę, zaczął tworzyć lokalne koalicje z Samoobroną, a PiS z Ligą Polskich Rodzin. Niechęci do radykałów wystarczyło tylko do tego, aby im nie dać w prezencie głowy Borowskiego.

DYGRESJA.
CZY MOŻNA BYŁO OKIEŁZNAĆ LEPPERA?

Osobliwością polskiej polityki było to, że tego pytania nawet sobie nie postawiła. Owszem, Lepper budził pogardę, jednak był akceptowalny, a nawet wygodny. PSL licytował się z nim na radykalizm. Miller traktował jako zapasowego koalicjanta. PiS nienawidził Sojuszu, więc cieszyło go, że Lepper przejmuje elektorat lewicy. PO była Lepperowi najbardziej wroga, jednak nie aż tak, aby pomóc Millerowi w walce z Lepperem. Zwłaszcza że Miller takiej oferty nigdy nie złożył. To nie było tak, że Miller miał za mało szabel, aby pójść na wojnę Lepperem. On tej wojny nie chciał, on jej nie planował. Dla niego Lepper nigdy nie był wrogiem, lecz konkurentem. Wrogów widział Miller jedynie na prawicy. Owszem, wielu polityków oburzała bezkarność Leppera – Rokitę, Cimoszewicza, Olechowskiego czy Lecha Kaczyńskiego. Jednak główni gracze mieli mocne żołądki. Tak mocne, że akceptowali wszystko, co ich partiom mogło przynieść korzyści.

Tymczasem dla polskiej demokracji okiełznanie Samoobrony było palącą potrzebą. To nie była normalna partia, lecz zbieranina szumowin mających na swym koncie pobicia, wyłudzenia, fałszerstwa, a jak czas pokaże – nawet porwanie i gwałty. To nie była partia poszerzająca demokratyczną ofertę, o której można powiedzieć, że choć brzydka, to jednak otwiera politykę na ludzką krzywdę. To był świat zamożnej chuliganerii, która przed sądowymi wyrokami uciekła w poselskie immunitety. W demokracji takich partii się nie toleruje, takie partie się niszczy. To nie było trudne, działając stanowczo – i w pełni legalnie – prokuratura oraz służby część działaczy doprowadzić mogły tam, gdzie ich miejsce, czyli do więzienia, a pozostałych zmusić do cywilizowanych zachowań. Jednak do tego potrzebne było porozumienie władzy i opozycji. Tymczasem polska polityka do wspólnego działania zdolna nie była. Miller, Kaczyński i Tusk mogli uwolnić Polskę od Leppera, ale wspólnie działać nie chcieli. Do polskiej polityki wtargnęło wściekłe zwierzę, brutalnie tratując nie tylko pomniejsze reguły politycznej grzeczności, ale również prawdziwe świętości. A jednak Miller, Tusk i Kaczyński nie chcieli się wznieść ponad doraźne interesy, myśleli jedynie o tym, jak sprawić, aby zwierzę stratowało rywali.

Niby nic w tym złego, na całym świecie polityka kieruje się partyjnym egoizmem. Jednak w sytuacjach kryzysowych zachodnie demokracje potrafią się wyrwać z jego dyktatu. Polska demokracja nie zdobyła się na to nigdy. Była na to zbyt małoduszna. Owszem, potrafiła narzucić sobie standardy dużo wyższe niż demokracja rosyjska czy ukraińska. Ale ciągle pozostawał w niej jakiś fałsz, jakaś tandeta, jakiś pozór dojrzałości. Prezentowany w tej książce opis polityki ucieka od idealizmu, od moralistyki, akceptuje fakt, że polityka na co dzień musi być wyrachowana, cyniczna i egoistyczna. Ale właśnie dlatego, że taka być musi na co dzień, czasem może być inna. Przypadek Leppera zasługiwał na wyjątkowe potraktowanie. Nie dlatego, że Lepper zagrażał demokracji, nie dlatego, że ją obrażał, ale ponieważ ją zmieniał, ponieważ nadawał jej swoje reguły. Bierność wobec Leppera sprawiła, że polskiej polityce ton nadał społeczny gniew. Nie słuszna pretensja, lecz gniew. Dziki, prostacki, przesadny, który Miller, Kaczyński i Tusk nie tylko zaakceptowali, lecz potem sami chętnie eksploatowali. Co sprawiło, że na długie lata ten gniew stał się najsilniejszą w Polsce społeczną emocją.

Tak jak reformatorski zapał był znakiem pierwszej dekady wolności, tak irracjonalna pretensja do wszystkich za wszystko stała się osnową drugiej. Ten bezmyślny gniew obrócił się potem przeciw całej polityce, przeciw wszystkim jej graczom. Miller myślał, że nad nim zapanuje, tymczasem ten gniew zniszczył nie tylko jego samego, lecz całą jego formację. Również Kaczyński wierzył, że gniew jest rydwanem, na którym dojedzie do władzy, by go potem porzucić. Pomylił się, został jego zakładnikiem, a – w osobach Leppera i Giertycha – wręcz koalicjantem. I wreszcie Tusk, on również wierzył, że gniew na politykę można budzić bezkarnie. Wepchnął Kaczyńskiego w objęcia Leppera, aby zniszczyć rywala. Gdy został premierem, słono za to zapłacił, zamiast władcą, stał się sługą. Sługą sondaży, zakładnikiem społecznych emocji, których bał się bardziej niż ktokolwiek wcześniej, słusznie zresztą, co pokazał wybuch smoleńskiego szaleństwa. A wszystko wzięło początek od Leppera, choć nie wiadomo, czy był on raczej znakiem nowej epoki, czy też jej twórcą.

Lepperowskie metody nie napotkały nad Wisłą stanowczego odporu. Polska polityka miała liczne wizje politycznego zła – postkomunistów, klerykałów, faszystów, kosmopolitów – wszystkie niemądre, wszystkie przesadne, wszystkie urojone. Tymczasem gdy pojawiło się zło realne, widzialne, bezsporne, bo od wieków znane – czyli inwazja barbarzyństwa – nie chciała go ani dostrzec, ani z nim walczyć. Millerowi, Kaczyńskiemu i Tuskowi zabrakło elementarnej dojrzałości. Zabrakło także hamulców. Mieli rację, że polityka nie może się wzdragać przed brutalnością, przed cynizmem. Bez nich nie ma zębów, nie ma siły, nie ma energii. Dzięki temu, że Miller, Kaczyński i Tusk sięgnęli po oba narzędzia, stali się głównymi graczami epoki. Ale brutalności i cynizmowi nie potrafili wyznaczyć bezpiecznej granicy, nie używali ich z umiarem, lecz się w nich zatracili. Ich wyrachowana bierność wobec Leppera okazała się największą porażką III RP. Bo w cieniu tamtej bierności polska polityka uległa głębokiej przemianie. Sentymentalna poczciwość unitów wymieniona została na ostentacyjną brutalność, na upudrowany – ideami lub manierami – lepperyzm. Z jednej skrajności polityka rzuciła się w drugą, co ją zrujnowało na ponad dekadę. Siłowe metody pociągnęły za sobą toporne cele. Wedle logiki angielskiego przysłowia – jeśli ma się młotek w ręku, wszystko się staje gwoździem.

Winni byli Miller, Kaczyński i Tusk, co nie znaczy, że wina się rozkłada po równo. Największą odpowiedzialność ponosi Miller. Nie dlatego, że miał władzę. Ale ponieważ wspierał Leppera nie tylko bez umiaru, lecz nawet bez wstrętu. Wspierał tak mocno, że ten wrósł w tkankę polityki dużo głębiej, niż samemu by zdołał. Miller nie wiedział, co czyni, nie wiedział, że inicjuje nową epokę, którą sam będzie się brzydził. Co nie zmienia faktu, że lwią część tej pracy wykonał własnymi rękoma.

POD CIŚNIENIEM SONDAŻY

Miller rząd powołał szybko i sprawnie. Choć kluczowe fotele obiecał baronom, teraz zmienił zdanie. Wystraszył się ich niekompetencji. Wprowadzał do rządu ludzi, których rekomendował Kwaśniewski – Belkę, Hausnera, Cimoszewicza – albo tych, którzy się wcześniej sprawdzili, jak Kaczmarek czy Szmajdziński. Premierowi zależało na jednym – aby wszystkie nitki władzy skupiły się w jego rękach. Po raz pierwszy w historii szef zwycięskiej partii został premierem, po raz pierwszy wszyscy liderzy koalicji zasiedli w rządzie, po raz pierwszy ministrowie usłyszeli wyraźny zakaz prowadzenia samodzielnej polityki. „Dzień, w którym jakiś minister zacznie prowadzić swoją politykę, będzie jego ostatnim dniem w gabinecie” – ogłosił swojej ekipie. Był to niewątpliwie najlepiej zorganizowany gabinet po 1989 roku. Z czytelną architekturą władzy, z jasnymi hierarchiami, ze świetną organizacją pracy rządu, która pozwalała premierowi sprawnie i skutecznie rządzić. Miller był bez wątpienia zręcznym organizatorem władzy. Pozostawała kwestia, czy sam jest również zręcznym władcą?

Miller nie był tak pewny siebie, jak publicznie udawał. Bał się kompromitacji. Wiedział, że jest sprawnym liderem partyjnym, ale nie wiedział, jakim będzie premierem. W dniu zaprzysiężenia był stremowany jak dziecko na szkolnej akademii. W trakcie ceremonii w Pałacu Prezydenckim nie zorientował się, że ma podejść, aby odebrać nominację. Kwaśniewski kilkukrotnie gestem zapraszał go do siebie, a on nie mógł się ruszyć. Kiedy podszedł, przemówił z autentycznym wzruszeniem. Zamiast wbijać w ziemię poprzedników albo chwalić się gruszkami na wierzbie, oznajmił, że jego gabinet chce być tylko „kolejnym zespołem w sztafecie polskich rządów”.

Szybko się jednak z tremy otrząsnął. Swoje rządy zaczął od wojny z Radą Polityki Pieniężnej. Już przed wyborami lewica właśnie w polityce pieniężnej dostrzegła największy problem. Belka dowodził, że nie ma możliwości ożywienia gospodarki bez radykalnej obniżki stóp procentowych, a polityce Rady zarzucał „ortodoksję graniczącą z obłędem”. Twierdził, że Rada, dążąc do niskiej inflacji, zadusiła gospodarkę. Groził, że jeśli RPP nie zmieni swojej polityki, nie zgodzi się zostać ministrem finansów. Po wyborach konflikt się zaostrzył, bo rząd zaczął ponosić pierwsze polityczne koszty kryzysu finansowego. Sama zapowiedź cięć w budżecie wywołała pierwsze spadki w sondażach. Zdaniem ministra finansów ożywienie gospodarki było możliwe, ale pod warunkiem osłabienia złotego. Jednak kolejne decyzje Rady były ostrożne. Balcerowicz dowodził, że gospodarka nie jest gąbką, że nie da się jej napełnić pieniądzem, bo to wywoła inflację. Belka ripostował, że niska inflacja nie jest wartością najwyższą. Zaczęła się wielka dyskusja, w której Balcerowicz przekonywał, że polityka pieniężna nie zastąpi reform: racjonalizacji wydatków, liberalizacji kodeksu pracy, naprawy nierentownych przedsiębiorstw. „Gdyby cięcia stóp mogły rozruszać gospodarkę i dać ludziom pracę, to jednym pociągnięciem pióra można by zlikwidować biedę, bezrobocie i niski rozwój” – szydził szef NBP.

W tym sporze obie strony miały mocne racje. Belka słusznie krytykował Radę, bo jej ambitna polityka antyinflacyjna od lat była jedynym ambitnym elementem polskiej polityki gospodarczej, coraz mniej przystającym do całej reszty. Z początku miało to sens, ale z czasem próba wymuszenia na politykach ambicji, poprzez dawanie świadectwa własnej, stawała się coraz mniej racjonalna. Nie ośmielała władzy do odważnych działań, raczej stawiała ją pod ścianą. Bez szans na sukces w walce z rosnącym bezrobociem, bez szans na ożywienie gospodarki. Z drugiej strony, Rada miała dobre powody, aby tak postępować. Dawno przestała wierzyć kolejnym rządom, z których każdy potrafił jedynie domagać się taniej złotówki, jednak obniżki stóp nie traktował jako początku gospodarczej kuracji, lecz jako jej koniec. Gdyby lewica w czasach prosperity 1993–1996 przycięła wydatki publiczne, zamiast bezmyślnie je powiększać, gdyby naprawiła deficytowe sektory, gdyby sprawnie prywatyzowała, gdyby podobnie potem postępowała AWS, władza miałaby prawo krytykować Radę za antyinflacyjną „obsesję”. Ale było inaczej. Także Belka swoimi decyzjami nie zaimponował. Widać było, że chce poprowadzić ambitną politykę, ale po kilku miesiącach stało się jasne, że jej nie poprowadzi. Ekonomiczne racje po raz kolejny przegrały z politycznym rachunkiem. Aby załatać dziurę budżetową, rząd przeprowadził kilka chaotycznych cięć, ale nie ułożyły się one w plan naprawy gospodarki. Kilka miesięcy wcześniej Belka szydził ze swojego poprzednika, prawicowego ministra finansów, który przygotował projekt śmiałych cięć w budżecie. Mówił, że łatwo jest wygrać z papierem i farbą drukarską, trudniej przekonać Sejm. Ale z Belką było podobnie, miał szuflady pełne zadrukowanego papieru, a żadnych przeforsowanych ustaw. Rada nie miała żadnego powodu, by nowemu rządowi ufać bardziej niż poprzednim.

Zrozumiawszy, że Rada się nie ugnie, Miller postanowił działać. Na gwałt potrzebował wzrostu gospodarczego, bo to była jedyna sytuacja, do jakiej polska lewica była przygotowana. Tak jak obóz solidarnościowy nie potrafił funkcjonować inaczej niż w logice reform, a zatem zadawania społeczeństwu bólu, tak lewica potrafiła społeczeństwo jedynie zagłaskiwać. Rządzić pod hasłami oddechu od reform oraz kolejnych hojnych wypłat. Do tego dochodziło coraz większe polityczne ciśnienie. Poparcie dla rządu ciągle spadało, znacznie szybciej niż poprzednim ekipom. Nikt nie rozumiał dlaczego, ale wiadomo było, że rząd się musi szybko wykazać. Lepper już krzyczał, że Sojusz po lewej stronie zamiast serc ma blaszane puszki. Miller postanowił więc zmusić Radę do posłuszeństwa. Albo ustawowo zapisać jej odpowiedzialność za stan gospodarki, albo zwiększyć liczbę członków Rady, aby zdobyć w niej większość.

Wielu premierów domagało się twardo obniżek stóp, ale Miller był pierwszym, który problem postanowił rozwiązać siłowo. Zmianom sprzeciwili się prezydent, a także Belka i Borowski, jednak Miller ich zdanie zlekceważył, przygotował zmiany w ustawie. Murem stanął za nim cały Sojusz, który z powodu dołujących sondaży był w coraz większej panice. Okazało się jednak, że są siły mocniejsze od kanclerza i jego drużyny. Günter Verheugen, komisarz do spraw rozszerzenia Unii Europejskiej, przestrzegł Millera, że Balcerowicz zdołał podburzyć szefów banków centralnych państw Unii. Grono bardzo wpływowe, które już zaczęło lobbować u swoich przywódców, aby powstrzymali Millera. Więc polski premier, który właśnie kończył negocjacje akcesyjne, musiał się z pomysłu wycofać. Z wielką irytacją, z poczuciem, że zmarnował wiele miesięcy i nie przeforsował jedynego pomysłu, jaki miał rząd na rozruszanie gospodarki.

W rozhuśtanej przez populistów polityce Miller ciągle nie mógł znaleźć właściwej metody rządzenia. Miał poczucie, że choć zgromadził wielką władzę, ciągle coś mu staje na drodze. Niedługo po wyborach, widząc fatalne sondaże – poparcie z czterdziestu procent spadło do dwudziestu – powrócił do hasła wyborczego i postanowił zlikwidować Senat. Ruch dobrze wpisywał się w populistyczną atmosferę epoki, która w politykach widziała darmozjadów. Jednak likwidacji Senatu twardo sprzeciwił się Kwaśniewski. Tymczasem Miller wiedział, że coś musi zrobić. Sondaże były tak fatalne, że nawet baronowie podnieśli głowy do buntu. Przed wyborami ustalono, że obejmując stanowiska państwowe, swoje regiony oddadzą następcom. Nie zrobili tego, więc cztery miesiące po wyborach Miller zażądał od nich szybkich decyzji – albo funkcje partyjne, albo państwowe. A baronowie, zamiast pokornie wypełnić rozkazy, zagrozili odwołaniem wiceszefów Sojuszu – Borowskiego, Szmajdzińskiego, Celińskiego – którzy również łączyli funkcje. Miller przestraszył się próby sił, dał baronom jeszcze pół roku na podjęcie decyzji. Chwilę potem zbuntował się marszałek Borowski, który na posiedzeniu klubu starł się ostro z Millerem, krytykując totalnie rządowe pomysły. Wystarczyło kilka miesięcy i Sojusz przestał być monolitem.

Wszystko przebiegało tak dziwnie z powodu nowych społecznych emocji, które sprawiły, że Polacy swoje poparcie przenieśli z rządu na hałaśliwą opozycję. To całkowicie rozregulowało polityczną busolę. Każdy nowy sondaż wprowadzał lewicę w coraz większą depresję. Działo się coś, czego nikt nie rozumiał. Władza zawsze była karana, ale nigdy nie była karana tak szybko, za błędy, których nawet nie zdążyła popełnić. Miller nie wiedział, co robić. Sprawnie mu szły negocjacje z Unią, ale na tym nie mógł politycznie zyskać, bo wszystko, co zrobił, Samoobrona i LPR przedstawiały jako zdradę narodowych interesów, a PiS i Platforma dodawały swoje pretensje. Porządkowanie państwa, które kiedyś butnie zapowiadał jako „sprzątanie po Buzku”, szło mu opornie, wyznaczeni do tego ministrowie byli jeszcze bardziej niezdarni niż poprzednicy. Jednak gdyby nawet byli zręczniejsi, w epoce Leppera za takie zasługi władza przestała zdobywać punkty. Miller zaczął się więc miotać, uciekać w populistyczny bonapartyzm. Walka z Radą, z Balcerowiczem, z Senatem miała mu przywrócić autorytet zdobywcy. Szedł na kolejne wojny, bo niczego innego nie potrafił robić. Był wojownikiem, a nie kanclerzem. Gdy czuł się słaby, ruszał na kolejny podbój.

Jednak cały czas najważniejsza była gospodarka. Miller potrzebował szybkiego sukcesu. Nie miał tyle cierpliwości, aby czekać, aż się wypełni scenariusz Belki – w 2002 roku wzrost gospodarki o 1 procent, rok później o 3 procent, potem o 5 procent. Widząc nastroje społeczne, plan „1–3–5” uznał za polityczne samobójstwo. Uważał, że zanim rząd doczeka szczęśliwego finału, Lepper odbierze lewicy całe poparcie. Podobne nastroje panowały w partii, Sojusz nie chciał już Belki. Zresztą nigdy go nie chciał, zawsze chciał Kołodki, ale Kwaśniewski Belkę wymusił, bo go uważał za poważniejszą osobę.

Sojusz postanowił się pozbyć Belki. Otoczenie premiera zaatakowało go lustracyjnymi oskarżeniami. Pojawiły się fale plotek, że w IPN zachowała się jego teczka, że są w niej kompromitujące papiery, że są jego podpisy. Belka zrozumiał sygnał. Nie czuł się dobrze w rządzie, widział, że Miller nie chce realnych zmian, czuł, że nie ufa jego pomysłom. Więc poszedł z dymisją, ale nie do premiera, tylko do prezydenta. Miller o wszystkim dowiedział się od prezydenta. Doszło do spotkania, Belka oświadczył Millerowi, że chce odejść z powodów lustracyjnych. „Pracowałeś dla wywiadu?” – zapytał Miller. „Nie. I niczego nie podpisywałem” – odpowiedział Belka. „No to o co chodzi? Nie masz się czym martwić” – mówi Miller. „Ja jednak wolę się podać do dymisji” – uciął sprawę wicepremier. Obie strony miały siebie na tyle dość, że nie skończyło się eleganckim rozwodem. Sojusz doprowadził do przecieku informacji, że Belka odchodzi z powodów lustracyjnych, zaś Belka oświadczył, że odszedł, „bo nie chciał się kopać z koniem”.

Miller był zadowolony. Wreszcie mógł wprowadzić do rządu Kołodkę. Mimo że dawniej brutalnie ze sobą walczyli, Miller wierzył w jego kompetencje. Kiedy Kołodko wszedł do rządu Pawlaka, mówiąc, że „inflacja będzie spadać, bezrobocie spadać, a produkcja rosnąć”, wszyscy się z niego śmiali. A przecież tak się stało, choć nie za sprawą Kołodki, lecz rozpędzającej się gospodarki. Miller wierzył, że tym razem będzie podobnie. Zwłaszcza że dwa miesiące wcześniej Kołodko mocno skrytykował Belkę. Twierdził, że najlepszy czas na pakiet ratunkowy został przespany, że plany Belki są defensywne, a planowany wzrost jest „marny”. Kołodko dowodził, że gospodarkę można rozkręcić dużo szybciej i dużo mocniej. Nie w tempie „1–3–5”, ale „3–5–7”. „Jeszcze kilka tygodni – dowodził w mediach Kołodko – i będzie za późno na pakiet ratunkowy”. Wyraźnie miał ochotę na powrót do polityki i zgłaszał swoją gotowość. Miller uznał Kołodkę za swoją ostatnią nadzieję. Obserwujący to z bliska Hausner opowiadał potem: „Miller od początku marzył o Kołodce. Mówił: Belka to człowiek zbyt racjonalny – nie skoczy do oczu, za spokojny – nie walczy. Nikogo do siebie nie przekona. Nie ma w nim serca, tylko rozum. A Kołodko to pasjonat, Grzesiu nagada, że »produkcja rośnie, a inflacja maleje«, i produkcja rzeczywiście wzrośnie. Miller traktował Kołodkę jak cudotwórcę”.

Kołodko sam siebie też. Po kilku latach był jeszcze bardziej narcystyczny. To jedna z zagadek polskiej polityki, czemu rekordy zarozumiałości biją w niej właśnie ekonomiści. Gdy szef kancelarii premiera do niego zadzwonił, aby umówić spotkanie z premierem, Kołodko oświadczył, że się z Millerem nie spotka. Nie ma na to czasu, jest na wakacjach, nie chce mu się jechać do Warszawy, nie ma też ochoty na rządowe posady. Po kilku dniach dał się ubłagać, przyjechał z ociąganiem, na dwa dni przed planowanym zaprzysiężeniem. Na spotkanie z Millerem przyszedł w sandałach, w letniej kraciastej koszuli. Grając rolę człowieka, który nie chce żadnego urzędu, aby chwilę potem przedstawić najdłuższą listę warunków, jaką od kandydata na ministra słyszała polska polityka. Oprócz funkcji wicepremiera chciał nadzoru nad wszystkimi resortami gospodarczymi, prawa do obsady szefów wszystkich instytucji oraz agencji, a także zorganizowania spotkań z każdą z czołowych osób w państwie – wymienił prezydenta, marszałków Sejmu i Senatu oraz szefów koalicyjnych partii – aby od każdego dostać poparcie dla swoich pomysłów. Miller wysłuchał Kołodki i wszystko mu obiecał. Dwa dni później razem z Kwaśniewskim czekali na niego w Pałacu Prezydenckim. Na godzinę przed zaprzysiężeniem Kołodko zjawił się w gabinecie prezydenta i oświadczył: „Nie przyjmuję nominacji”. Wystraszony Miller mówi: „Grzegorz, zwariowałeś?! Widziałeś kamery?! Ten tłum dziennikarzy?! Wszyscy na ciebie czekają. Wiedzą, że otrzymałeś propozycję. Sprawa jest oczywista”. „Może dla ciebie, bo nie dla mnie” – odpowiedział Kołodko. Oznajmił, że nie zdołał odbyć wszystkich konsultacji, więc nie może się podjąć zadania. Kwaśniewski próbował Kołodkę namawiać, znając jego próżność, silnie go komplementował, ale ten prezydenta zignorował. Zirytowany Kwaśniewski gabinet opuścił, a przez pozostałą godzinę Miller próbował Kołodkę namówić. Ten jednak pogardliwie milczał. Gdy wybiła godzina ceremonii, Miller oznajmił: „No to sobie porozmawialiśmy, a teraz, drogi premierze i ministrze, proszę udać się na salę”. „No to sobie idź, ja zostaję” – odparł Kołodko. Miller wyszedł, udał się po Kwaśniewskiego. Kilka minut później, gdy stremowani premier i prezydent wyszli do dziennikarzy, zobaczyli, że przed nimi stoi Kołodko i jak dawniej opowiada mediom, że za chwilę „produkcja będzie rosnąć, a bezrobocie i inflacja spadać”. Gdy zobaczył prezydenta i premiera, uśmiechnął się do nich trochę porozumiewawczo, trochę kpiąco. „Chyba nie wykręci już żadnego numeru?” – spytał z nadzieją Kwaśniewski. „Na tej sali nie. Ale co będzie dalej, zobaczymy” – odpowiedział Miller.

Ruch propagandowo był dobry. Kołodko tchnął w ludzi nadzieję, sondaże poszły w górę, partia odetchnęła, baronowie byli zachwyceni. Lewica wracała w stare koleiny, do czasów swoich największych sukcesów, do jedynego od 1989 roku ministra finansów, który kojarzył się ludziom z grubszym portfelem. Ekonomiści twierdzili, że Kołodko obiecuje dużo więcej, niż może dać, że tak szybkiego rozwoju osiągnąć się nie da. Nie zmieniało to faktu, że po raz pierwszy od przejęcia władzy Sojusz poczuł grunt pod nogami. Po raz pierwszy od wyborów spotkanie Rady Krajowej SLD miało dawny buńczuczny charakter. Kołodko urządził wielki festiwal optymizmu. „Przewidujemy trzykrotnie większe tempo wzrostu niż w roku obecnym”. Domagał się, by zapisać nazwiska „tak zwanych ekspertów”, którzy w to wątpią. Politykę „chłodzenia gospodarki”, czyli politykę Balcerowicza, nazwał „poronioną”. Sala huczała z dumy, a Kołodko szarżował dalej: „Ktoś powiedział, że ma nadzieję, iż zrobiłem wszystko, co w ludzkiej mocy. Pomylił się. Zrobiłem więcej”. Jednak entuzjazmu Kołodki nie starczyło na długo. To nie był już czas, w którym Kołodko dyktował ludziom emocje. Choć piarowsko był jeszcze sprawniejszy niż dawniej, rząd przegrał z Lepperem. Po blokadzie mównic przez Janowskiego i Leppera sympatia społeczna znowu wróciła do populistów.

W końcówce 2002 roku Miller skupił się już tylko na ostatniej turze negocjacji akcesyjnych. Przez ostatni rok rząd prowadził je sprawnie. Co nie znaczy, że coś ważnego dla Polski wygrywał. To nie był czas, w którym Polacy mogli Zachodowi dyktować warunki. Kiedy Kołodko chciał wprowadzić podatek importowy, Miller zaprosił go na wspólną kolację z Verheugenem. Unijny komisarz pomysłu Kołodki uprzejmie wysłuchał, a potem oświadczył: „To bardzo ciekawe, ale jeśli wprowadzicie podatek importowy, nigdy nie wejdziecie do Unii Europejskiej”. I tak właśnie wyglądały negocjacje. Nie z powodu braku polskiej determinacji, jednak to Unia, a nie Polska, dyktowała warunki akcesji. Nie zmienia to faktu, że finał negocjacji Miller rozegrał sprawnie. Ostatnie dziesięć godzin negocjacji na szczycie w Kopenhadze pokazało, że mimo porażek w kraju premier nadal jest w dobrej politycznej formie. Polska zarzuciła Unię dwudziestoma nowymi żądaniami, głównie dotyczącymi interesów wsi, aby przekonać rolników, że Lepper nie ma racji, mówiąc o zdradzie interesów wsi. I Miller wygrał wszystko, co chciał.

Sondaże poszły w górę, Miller zyskał na sile, czego znakiem było wymuszenie na baronach dymisji. Ale w gospodarce nie zmieniło się nic. „Wall Street Journal” pisał, że Polska od początku lat 90. przeszła drogę „od gospodarczej gwiazdy do regionalnego marudera”. „Financial Times” krytykował dosłownie wszystko: stagnację, wielkie bezrobocie, brak reform strukturalnych, Radę, która prowadzi złą politykę monetarną, i rząd, który zamiast coś zrobić, wyżywa się w niemądrej wojnie z Radą. Diagnoza była słuszna. Kołodko nie znalazł dobrej recepty. Ewidentnie się pogubił. Za bardzo uwierzył w siebie, w swoją magię, w swoje szczęście. Zgłosił kilka chwytliwych haseł, ale po kilku miesiącach szamotaniny okazało się, że nie kryje się za nimi żaden spójny plan. Ani szansa na szybki rozwój. Kołodko pokazał więc nową twarz, zaczął zgłaszać pomysły coraz bardziej ambitne i coraz bardziej bolesne. Przede wszystkim zamrożenie podwyżek pensji, emerytur i rent oraz podwyżkę podatków.

I wtedy wydarzyło się coś zaskakującego. Przeciw Kołodce wystąpił minister pracy Jerzy Hausner, jego dawny podwładny, a nawet więcej, jego prawa ręka w czasach, gdy był wicepremierem w rządzie Pawlaka i Oleksego. Hausner uznał, że plany Kołodki nie rozwiązują najważniejszych problemów – nie zmniejszają olbrzymiego bezrobocia i nie ożywiają gospodarki. Zwiększenie podatków uznał za krok samobójczy, który jeszcze mocniej przydusi gospodarkę, a w konsekwencji zwiększy bezrobocie. Hausner buntował się też przeciw zamrożeniu podwyżek dla najsłabszych – dla emerytów i rencistów. Jego pomysły poszły w inną stronę. Po raz pierwszy silna lewicowa wrażliwość – bo u Hausnera była ona wyraźna, wręcz ostentacyjna – skupiła się na pracodawcach. Hausner uznał ich za klucz do rozwiązania problemu bezrobocia. Domagał się zdjęcia z nich ciężarów biurokratycznych i podatkowych, chciał elastycznego kodeksu pracy, mniejszych składek na ZUS, niższego CIT-u. To nie było mechaniczne powielanie trzeciej drogi, Hausner nie skupiał się na modnych w Anglii i Niemczech ideach, on chłodno patrzył na polskie realia, na rzeczywistość biednego postkomunistycznego kraju. Widział, że rozrost państwa opiekuńczego doprowadził w Polsce do tego, że straciło ono zdolność do realnej opieki, czyli do opieki nad najsłabszymi. Że im jest większe, tym mniej w istocie pomaga. W szczególności cała dotychczasowa polityka walki z bezrobociem, od Kuronia poczynając, okazała się wielką pomyłką. Im więcej było bezrobotnych, tym mocniej ich osłaniano. Olbrzymi strumień państwowych pieniędzy zamiast na wzrost miejsc pracy kierowany był na zasiłki przedemerytalne lub inne osłony. To sprawiało, że bezrobocie dalej rosło, dochody państwa malały, a coraz mocniej drenowana gospodarka w końcu się zatrzymała. Niezdolna ani do tworzenia nowych miejsc pracy, ani do finansowania osłony nad bezrobotnymi. Hausner postanowił zmierzyć się z problemem, ale nie w logice typowej dla polskiej lewicy, która poprzestawała na rozwiązaniach doraźnych, tylko kreśląc długofalowy plan, którego ostatecznym celem było socjalne bezpieczeństwo najsłabszych. Uważał, że największą stabilność życiową daje ludziom praca, więc na niej się skupił. Zaproponował liberalną kurację, ale była ona dla niego nie celem, lecz środkiem. Narzędziem do tworzenia nowych miejsc pracy.

Kołodko z początku jedynie się żachnął. Ale konflikt szybko narastał, bo to, co mówił Hausner, zaciekawiło nie tylko ekonomistów, lecz także lewicę. Bo Hausner uderzył w nowy ton, mówił szczerze, mówił dojrzale. Pokazywał lewicy, że wszystko, co wcześniej robiła, było polityczną grą, a nie poważną polityką. Plany gospodarcze Belki po roku kompletnie się „posypały”, bo lewica ciągle się łudziła, bo wierzyła w drogę na skróty. Tymczasem, dowodził Hausner, nie ma sztuczek, które pozwolą osiągnąć wzrost gospodarczy bez zapłacenia politycznej ceny. Nie wystarczy ogłaszać kolejne plany, ale któryś trzeba wreszcie zrealizować. Brzmiało to przekonująco. Tymczasem konflikt między Kołodką a Hausnerem szybko się nakręcał, Kołodko domagał się, aby premier zdyscyplinował Hausnera, ale Miller miał coraz więcej wątpliwości. Miał do wyboru dwie drogi, obie równie bolesne. Więc uważnie słuchał o wadach i zaletach każdej z nich. A ministrowie bili się dalej. Rozwijali kolejne elementy swojej strategii, Kołodko skupiał się na zbijaniu deficytu budżetowego, aby szybko wejść do strefy euro, Hausner dowodził, że ważny jest tylko rozwój, że dopóki gospodarka się nie rozpędzi, inne cele są wtórne. Widząc, że ekonomiści coraz mocniej wspierają Hausnera, Kołodko szedł na kompromis, przejmował kolejne pomysły rywala. Widać było, że nie jest pewny swoich koncepcji. Jednak te kompromisy nie złagodziły personalnego sporu. Na posiedzeniu rządu doszło do brutalnego starcia, po którym obaj ministrowie oświadczyli premierowi, że nie są w stanie dalej ze sobą pracować. Żądali od premiera decyzji, po czyjej jest stronie. Jednak Miller ciągle się wahał, odsuwał termin ostatecznej decyzji.

Część IV.
Upadek Millera

POLOWANIE

Miller miał pecha, jakiego w III RP nie miał żaden polityk. Do władzy kroczył pewnie i zwycięsko. Ale gdy tylko władzę zdobył, spadł niego deszcz nieszczęść, prowadząc do sytuacji, w której dwojąc się i trojąc, musiał walczyć na kilku frontach naraz. I kiedy na jednym odnosił sukces, na innym spadał na niego potężny cios. Ledwo się zdołał podnieść, chwilę potem zataczał się po ciosie następnym. To nie była normalna polityczna sytuacja, to była kanonada. Polityczne laboratorium, w którym złośliwy los sprawdzał wytrzymałość natury Millera, poddając ją wszelkim możliwym napięciom. W czasie opisanych wyżej dwóch miesięcy sporu między Kołodką a Hausnerem wybuchła wojna w Iraku, rozpadła się koalicja z PSL, prezydent zaproponował wymianę premiera, zaś afera Rywina osiągnęła apogeum, sprawiając, że Jarosław Kaczyński zaczął nazywać Sojusz „organizacją przestępczą”. Jakby tego mało, w tym właśnie okresie premier bił się o sprawę dla państwa najważniejszą – o wygraną w referendum w sprawie wejścia Polski do Unii Europejskiej. Ale to nie był koniec kłopotów Millera. Musiał stawić czoło nie tylko rządzeniu, lecz także polowaniu na swoją osobę, w którym udział wzięli wszyscy gracze epoki – radykałowie, prezydent, Rokita, Ziobro, dawna lewicowa arystokracja. Rok 2002 był rokiem trzęsienia się gruntu, na którym spoczywała polska polityka. Natomiast rok 2003 to był czas polowania na głowę Millera. Wszyscy polityczni gracze uznali, że kluczem do ich sukcesu jest jego upadek. Miller znalazł się w sytuacji Wałęsy z 1995 roku – sam kontra reszta świata. Tyle że tym razem ta reszta była dużo bardziej drapieżna. Bo dawna brutalność Millera prowokowała do jeszcze większej brutalności. Nie z zemsty, po prostu Miller nauczył innych, że brutalność popłaca. Tamta epoka była zafascynowana Millerem, był tyleż wrogiem, co nauczycielem, wzorem politycznej skuteczności. Jego model opozycyjności, jego twardość w prowadzeniu politycznych wojen, jego ostrość w formułowaniu oskarżeń stały się wzorami dla Tuska, dla Rokity, dla Kaczyńskiego, dla radykałów. Jednak najsilniejszy cios wyprowadził ktoś, kto Millera wcale nie chciał zranić. Adam Michnik.

MICHNIK

Wokół politycznego znaczenia Michnika narosło wiele mitów, bo ten miał wiele twarzy. Pierwszą pokazał w latach 70. i 80., kiedy był antykomunistycznym bohaterem, którego uwielbiała zarówno młodzież, jak i opozycyjne elity. Polityczna pozycja ówczesnego Michnika nie była wysoka. Był bardziej sztandarem niż liderem. Nawet w KOR dużo silniejszą pozycję mieli Kuroń, Lipski czy Macierewicz. W połowie lat 80. Michnik postanowił to zmienić. Ku zdumieniu znajomych zaczął schlebiać Wałęsie, któremu wcześniej nie ufał i którego nie cenił. Udało mu się, wkradł się w jego łaski. A Wałęsa podjął dwie fundamentalne decyzje, które wyznaczyły pozycję Michnika w III RP. Wymusił jego obecność przy Okrągłym Stole oraz dał mu „Gazetę Wyborczą”.

Przy Okrągłym Stole umarł romantyczny bohater opozycji, jego miejsce zajął ambitny polityk. Przychodził czas ugody z komunistami, więc Michnik na nich skupił swoje wysiłki. Był w trudnej sytuacji, miał opinię radykała, choć od kilku lat nim nie był. Zainwestował więc całą energię, aby pokazać komunistom, jak dalece się zmienił. Przechodził z nimi na „ty”, odwiedzał ich w prywatnych domach, zapraszał do swojego. Mazowiecki i Geremek byli skonsternowani jego zachowaniem, Kaczyńscy wręcz oburzeni. Gdy w środku nocy do mieszkania Kuronia jak do siebie wtargnął Kwaśniewski, mówiący do Kuronia i Michnika per „ty”, Lech Kaczyński szybko się pożegnał. Dla niego to było za dużo, nie rozumiał, dlaczego tam, gdzie wystarcza zwykła grzeczność, rodziła się przyjacielska zażyłość. Tymczasem w ten właśnie sposób Michnik budował swoją coraz silniejszą pozycję. Kolejne sukcesy uskrzydlały go. Wspominał potem: „O sobie myślałem jak o Paganinim. Byłem tak sobą zachwycony jak nigdy przedtem i nigdy potem”.

Tymczasem to był dopiero początek. Po Okrągłym Stole Michnik zaangażował się w kampanię Kwaśniewskiego. Pojawiał się na jego spotkaniach wyborczych, komplementował go w telewizji, zaś Kwaśniewski chętnie się Michnikowi rewanżował. Z obu stron była to zręczna rozgrywka, ostentacyjna zażyłość gwałtownie wzmacniała ich pozycję we własnych obozach. W nowej epoce, opartej na porozumieniu dawnych wrogów, byli pierwszym przykładem udanej kooperacji. Więc wyrastali na liderów nowego rozdania. Gra szybko przyniosła owoce. Po 4 czerwca Kwaśniewski został nowym przywódcą lewicy. Jednym ruchem przeskoczył kilka pięter w partyjnej hierarchii, a przecież jego głównym atutem – jak przyznał potem Rakowski – była „zdolność do nawiązania kontaktu z pokoleniem Adama Michnika”.

Sam Michnik nie odniósł tak spektakularnego sukcesu. Jego obóz wygrał, więc trwałego porozumienia z PZPR już nie potrzebował. Michnik jednak nie ustawał, konsekwentnie budował na lewicy swoją pozycję. Zacieśniał więzi z kolejnymi liderami PZPR. Mieczysław Rakowski w swoich „Dziennikach” opowiada, że od lata 1989 Michnik zaczął z nim szukać kontaktu, najpierw odwiedzał go w partii, potem w domu. Swoim zwyczajem rozmówcę bez umiaru komplementował. Pisał Rakowski po jednym ze spotkań: „Uważa mnie za polityka, który powinien odegrać historyczną rolę”. Ciekawe były te rozmowy, Michnik krytykował Wałęsę („to dureń”) i Mazowieckiego („nie ma konkretnego programu”). Rakowski opowiedział Michnikowi, że PZPR i „Solidarność” myślą nad powołaniem wspólnego ciała politycznego nad rządem Mazowieckiego. I że on sam zastanawia się, czy do niego wejść. Na co Michnik, ściszając głos: „Po co panu pakować się w to g...? Będzie pan odpowiadał za to, co robi rząd? Ja byłbym bardzo ostrożny”. Na koniec spotkania Michnik oświadczył: „Jestem do pańskiej dyspozycji”. Zaskoczony Rakowski zapisał w dzienniku: „Michnik zaczyna być intrygujący”. Wkrótce potem Michnik zawalczył o najwyższą stawkę, czyli o przyjaźń z Kiszczakiem i Jaruzelskim. Z pełnym sukcesem.

Kiedy prawica o wszystkim się dowie, padną zarzuty o zdradę, jednak sprawa była bardziej skomplikowana. Michnik nie zmieniał politycznych przyjaciół, przynajmniej w pierwszej dekadzie jego lojalność była zwrócona ku Unii Wolności. Swoje wpływy w postkomunistycznym obozie wykorzystywał do tego, aby umożliwić Unii koalicję z Sojuszem. Inna rzecz, że Unia tej koalicji wcale nie chciała. Bała się jej i wstydziła. Więc aby przełamać opór unitów, Michnik wymuszał na postkomunistach kolejne gesty otwarcia na solidarnościową wrażliwość, na jej kombatanckie symbole, na jej reformatorską mentalność. Michnik obciosywał Sojusz, przemalowywał mu sztandary, wygładzał historyczne kanty. A wszystko po to, aby lewica wreszcie się stała strawna dla Unii.

Bez skutku. Choć Sojusz się zmieniał, Unia swego zdania zmienić nie chciała. Pierwsze lata politycznej aktywności Michnika skończyły się fiaskiem. Stale obecny w politycznych kuluarach, nie zdobył wpływu na bieg wydarzeń. Był tyleż głośny, co bezsilny. Mocno akompaniował, niczego nie sprawiał. Na decyzje premierów i prezydenta z własnego obozu – Wałęsy, Mazowieckiego, Bieleckiego, Olszewskiego czy Suchockiej – nie miał żadnego wpływu, z większością był zresztą we wrogich relacjach. Nawet Unii Wolności nie potrafił przekonać do swoich pomysłów.

Wszystko zmieniło się, gdy Sojusz przejął pełnię władzy. Michnik nie chciał tego, do ostatniej chwili wspierał Kuronia. Jednak zwycięstwo Kwaśniewskiego okazało się początkiem jego własnych sukcesów. Nagle stał się ważny. Jedną z pierwszych decyzji Kwaśniewskiego była oferta, aby Michnik został ministrem w prezydenckiej kancelarii. Odmówił przyjęcia tej funkcji, bo musiałby porzucić „Gazetę”, ale nie odmówił pomocy. Kilka tygodni później premierem został Cimoszewicz, najbliższy Michnikowi polityk lewicy. Dla obu – dla prezydenta i dla premiera – był to najgorszy czas. Apogeum afery Olina. Obaj szukali ochrony przed antykomunistycznymi emocjami, więc słuchali Michnika tak, jak nie słuchał go wcześniej żaden solidarnościowy polityk. Nie znaczy to, że robili wszystko, co chciał, ale przynajmniej udawali, że chcieliby zrobić. Michnik po raz pierwszy poczuł, że może wejść do gry, więc jeszcze mocniej zaczął się bić o swoją pozycję. Sukces odniósł oszałamiający, Sojusz dostrzegł w nim nestora polskiej demokracji. Jej główny autorytet. Miller mówił, że „w kręgach kierowniczych Sojuszu, nie wyłączając mnie, spotkanie z Michnikiem było uważane za nobilitację”. Robert Kwiatkowski: „Świadectwo przyzwoitości i dojrzałości do demokracji wystawiał Adam Michnik”.

Iluzja takiego znaczenia Michnika brała się stąd, że postkomuniści byli bardzo prowincjonalni, nie znali nikogo poza własnym pezetpeerowskim podwórkiem. Dopiero Michnik otworzył przed nimi szerszy świat. Każda nowa znajomość imponowała im bardzo, a Michnik w organizowaniu spotkań był niezmordowany. „Chcesz poznać Joschkę Fischera?” – dzwoni Michnik do premiera Cimoszewicza. „Chcę” – odpowiada premier. „To wpadniemy do ciebie”. „Chciałbyś poznać Frasyniuka?” – dzwoni do Millera. „Chciałbym”. „No to wpadnij do mnie”. Liderzy Sojuszu poczucie wyjścia z izolacji zdobywali dopiero w mieszkaniu Michnika. Więc gospodarza mieszkania traktowali jako centralną postać wielkiego świata. W relacjach Michnika z Sojuszem ujawniała się nie tyle siła Michnika, ile słabość lewicy. Jej zaburzone poczucie własnej wartości, jej głód uznania, jej brak kontaktów. Również w przypadku kłopotów elita Sojuszu pukała do jego drzwi. Przed drugą turą wyborów Siemiątkowski dowiedział się, że Kwaśniewski będzie oskarżony przez prawicę o kłamstwo lustracyjne. Opowiada Miller: „Pierwsza nasza reakcja była taka: idziemy do Michnika. Poszliśmy do niego i on, widząc nasze miny, mówi: »Kwaśniewski! Kur..., wiedziałem, że mu coś takiego zrobią«”.

Z punktu widzenia publicznego wizerunku Michnika sytuacja robiła się jednak schizofreniczna. Role, w które się wcielał, były sprzeczne ze sobą. Oficjalnie był solidarnościowym publicystą, natomiast w kuluarach stawał się graczem postkomunistycznego obozu. Michnik publicysta, aby zmieścić się w solidarnościowym spektrum, swoje weto wobec dekomunizacji okraszał kąśliwą krytyką defektów Sojuszu. Ale już Michnik polityk nie miał wobec lewicy żadnych oporów – doradzał Sojuszowi, pomagał, brał udział w wewnętrznych rozgrywkach. Zawsze się zżymał, gdy o drugiej roli publicznie mówiono, bo kompromitowała go ona w solidarnościowych oczach. Oficjalnie chciał być publicystą, natomiast politykiem jedynie w kuluarach. W jeszcze dziwniejszym szpagacie występował wobec Sojuszu. Bo „Gazeta Wyborcza” pozostała tytułem antykomunistycznym. Jej krytyka Sojuszu była wyważona, niemniej wyrazista i pryncypialna. Dość powiedzieć, że sami politycy Sojuszu postrzegali „Gazetę” jako największego wroga. Choć biła rzadziej, uderzała mocniej. Długo w SLD pamiętano tekst, że „Sojuszowi mniej wolno”, albo rozpoczęcie kampanii wyborczej w 2001 roku czołówką „Powstrzymać SLD!”. Aby być przyjacielem Sojuszu oraz jednocześnie szefem wrogiej Sojuszowi gazety, Michnik stale musiał lawirować. Wobec lewicy ustawiał się w roli dobrego policjanta na tle antykomunistycznej redakcji. Z kolei przed zespołem ukrywał naturę swoich więzi z Sojuszem. Politycy SLD spotykali się z Michnikiem zwykle u niego w domu, a nie w redakcji, bo Michnik, jak mówi Miller, „nie chciał się afiszować z sympatią dla ludzi z naszego obozu”. Gdy rozmowa schodziła na teksty w „Gazecie”, słyszeli, że większość redakcji ma inne poglądy. „Wierzyłem w jego dobre intencje – opowiadał Miller – że nie może się przebić przez własną redakcję, przez nieufność własnego środowiska”.

Dzięki tej grze Michnik utrzymał w swoim ręku solidarnościową gazetę, samemu przechodząc na drugą stronę politycznej barykady. Trudno precyzyjnie ustalić moment, w którym to się stało. Ale było to nie później niż na przełomie dekad. Odtąd lewica, z Millerem włącznie, postrzegała Michnika jako fragment własnego obozu. Fragment specyficzny, przynależący do lewicy na innych prawach, niemniej wewnętrzny. Po zwycięskich wyborach w 2001 roku Kwaśniewski, Miller i Michnik spotykali się często, także w trójkowym gronie. Miller opisuje to gremium jako nieformalny triumwirat. „Kwaśniewski i ja mieliśmy realną władzę polityczną. Natomiast Michnik miał rząd dusz w środowiskach opiniotwórczych”. Snuli plany budowy Czwartej RP, nowego ładu prawnego, który powołają po wejściu Polski do Unii Europejskiej. Kwaśniewski zastanawiał się, jak w nowej konstytucji wzmocnić prezydenta, Miller – jak wzmocnić premiera, Michnik – jak zmarginalizować populistyczną prawicę.

NOWA USTAWA MEDIALNA

Prace nad ustawą medialną zaczęły się jeszcze przed wyborami 2001 roku. Ton projektowi nadali Robert Kwiatkowski i Włodzimierz Czarzasty. Dwaj przyjaciele, z których pierwszy był prezesem telewizji publicznej, a w 1995 roku szefem kampanii telewizyjnej Kwaśniewskiego, zaś drugi sekretarzem Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji. Obaj pochodzili z domów wpływowych postaci PZPR, ojciec Kwiatkowskiego był doradcą Jaruzelskiego oraz szefem pierwszego w PRL ośrodka badania opinii publicznej, ojciec Czarzastego był sekretarzem KC PZPR, szefem kampanii wyborczej PZPR w 1989 roku. Gdy PZPR się rozwiązało, mieli po 30 lat. Przez lata obóz solidarnościowy tropił pezetpeerowski beton, dostrzegając go zwykle w starszych działaczach. Tymczasem prawdziwą pezetpeerowską dumą wykazali się ci dwaj młodzi ludzie. Mało ich obchodził PRL, mało ich obchodził komunizm, jednak nie mieli zamiaru przepraszać za przeszłość, ani swoich ojców, ani własną. Póki nad lewicą wisiało ryzyko dekomunizacji, ubiegali się o sympatię unijnych środowisk. Jednak gdy Sojusz zaczął triumfować, dość mieli dawnej układności. Uważali, że lewica musi zbudować własne medialne imperium, aby nikt jej nie dyktował swoich warunków. Szanowali Michnika, ale konieczność akceptowania linii jego gazety była dla nich dowodem upokarzającej słabości.

Karty Kwiatkowskiego i Czarzastego nie wydawały się mocne. Sojusz, który wykazał się wielką sprawnością w budowie politycznej i gospodarczej potęgi, w mediach sobie nie radził. Nie zbudował niczego własnego, a na lojalność innych mediów niezbyt mógł liczyć. Więc stosował strategię pasożytniczą; zamiast budować własne media, przejmował cudze. Ale gdy już przejął publiczną telewizję i publiczne radio, postanowił pójść dalej. Kwiatkowski i Czarzasty przygotowali nową ustawę medialną. Bardzo drapieżną, bardzo zuchwałą, opartą na logice: wzmacniamy wszystko, co nasze, zaś reszcie zakładamy kaganiec. Krajowej Radzie, na długie lata zdominowanej przez lewicę, ustawa dawała prawo nieprzedłużenia koncesji nadawcom prywatnym, co czyniło Radę panem ich życia i śmierci. Projekt wskazywał też najsilniejszego gracza i ustawowo ograniczał jego ekspansję. Tym graczem była Agora, spółka wydająca „Gazetę”, która właśnie się przymierzała do zakupu Polsatu. Nowa ustawa, pod hasłem obrony rynku przed monopolem, zabraniała Agorze zakupu ogólnopolskiej telewizji.

Po wybuchu afery Rywina pojawiła się hipoteza, że trzeci cel był pozorny. Że uderzenie w Agorę zostało wpisane do ustawy po to, by wymusić na niej haracz, pozwalający na założenie własnej gazety. A zatem, że prawdziwym celem nie była walka z Agorą, lecz wyrwanie od niej pieniędzy na własne medialne imperium. Prawdy do dziś nie znamy. Nie wiemy też, czy nowa ustawa miała umożliwić prywatyzację drugiego kanału telewizji publicznej, na którego przejęcie wielki apetyt miała zarówno lewica, jak i Agora. Wiemy natomiast, że ustawa zostawiła furtkę dla takiego ruchu. Jakby tego było mało, w tle tej medialnej ustawy toczyła się walka o zakup Wydawnictw Szkolnych i Pedagogicznych, wydawniczego giganta, który był właśnie prywatyzowany. O WSiP znowu się bili ci sami gracze. Agora i wydawnictwo Muza, której szefem był Czarzasty. Dla Agory były to wielkie pieniądze, dla lewicy coś więcej. Możliwość sfinansowania medialnego imperium, anty-Agory, jak mówił Czarzasty. Za pieniądze z WSiP lewica mogła założyć własną gazetę albo kupić sobie drugi kanał telewizji publicznej.

Wzajemne interesy, które dotąd układały się względnie harmonijnie, nagle zaczęły dzielić. Zaplecza Millera i Michnika zaczęły się bić o te same dobra, a kwestię ich zdobycia przedstawiały swoim szefom jako warunek przeżycia. Agora domagała się rozwoju, po udanym debiucie giełdowym zrodziły się w niej wielkie ambicje, marzenie o dalszej ekspansji, o zbudowaniu jednej z największych firm w Polsce. Dokładnie w tym samym czasie idąca do władzy lewica zabrała się do budowy własnego medialnego imperium. Sojusznicy stali się rywalami.

W finale pracy nad medialną ustawą, wiosną i latem 2002 roku, rozegrały się wydarzenia, które nazwano potem aferą Rywina. Analiza gęstej siatki kontaktów między Rywinem, Kwiatkowskim, Czarzastym, Jakubowską i Nikolskim zrodziła wiele hipotez, jednak nigdy nie dała pewności. Wiemy, że to grono manipulowało ustawą, zmieniało jej treść w rytm swojej gry, jednak natury tej gry nie udało się poznać. W szczególności nie udało się ustalić dwóch najważniejszych faktów. Czy prowadzili ją na własną rękę? Oraz czy ktoś jeszcze – poza Rywinem – stał za żądaniem łapówki? Jednak dla zrozumienia politycznego wymiaru tej historii nie jest to wcale najważniejsze. Dużo ciekawsza jest wojna o władzę, w której dominacyjne potrzeby wzięły górę nad interesem formacji. Odrzyjmy zatem aferę Rywina z afery i skupmy się na polityce – na relacjach między Millerem, Michnikiem i Kwaśniewskim.

WOJNA O USTAWĘ

Wojna z mediami wybuchła kilka miesięcy po objęciu władzy. Kiedy Miller wszczynał kolejne wojny o wpływy – zwłaszcza z Radą Polityki Pieniężnej, ale też w sprawie likwidacji Senatu. Wojna medialna od razu się rozlała bardzo szeroko, bo prywatni nadawcy połączyli siły. Jednak im większy opór stawiali, tym mocniej Miller przy projekcie obstawał. Początek kadencji miał nieudany, sondaże leciały w dół, pokusa zapanowania nad mediami była coraz bardziej nęcąca. Była polisą bezpieczeństwa na przyszłość, którą premier postanowił wykupić. Tymczasem Agora podpisała z Polsatem list intencyjny w sprawie zakupu tej stacji. Więc Michnik z wielką energią ruszył do walki z rządowym projektem. Stanął na czele medialnego frontu. W ciągu kilku tygodni z antyagorowego zapisu zrobił jeden z głównych tematów medialnych. Udało się zmobilizować nawet zachodnią opinię publiczną, wiele europejskich gazet sprawę opisało w tonie wobec rządu bardzo krytycznym. Bardzo w tym pomógł sam Miller, bo stracił miarę. W tym samym czasie pogroził również „Rzeczpospolitej”, pod pretekstem drobnych nieprawidłowości szefom spółki prokuratura odebrała paszporty.

Burza medialna się nasilała. Miller był coraz bardziej zirytowany, oczywiście wiedział, że atak wyszedł z jego strony, że to rząd forsuje ustawę powstrzymującą ekspansję Agory. Jednak był premierem, wiele rządowych decyzji naruszało interesy wielkich korporacji, co nigdy się nie spotkało z tak agresywnym lobbingiem. Zdziwiony był też zachowaniem Michnika. Miller nie miał poczucia, że wypowiedział mu wojnę, raczej wyznaczył mu w państwie stosowne miejsce. Bo Miller miał potrzebę hierarchii i porządku. Nie znosił chaosu, jaki cechował system władzy po 1989 roku. Premierów z kapelusza, rozpychających się prezydentów, wtrącającego się do polityki kleru, panoszących się baronów medialnych. Był realistą, był gotów każdemu coś dać, ale nie życzył sobie, aby premierowi dyktować warunki. Wprowadzenie w życie konstytucyjnego zapisu, że szefem władzy wykonawczej jest premier, traktował jako swoją misję. To był jego polityczny plan, a zarazem głęboka psychologiczna potrzeba. Miller nigdy się nie bił o czyste reguły w polityce, to nie był ten typ politycznego zwierzęcia, któremu przyjdzie do głowy, aby samemu sobie założyć kaganiec. Miller bił się o powszechnie respektowaną hierarchię władzy. Jego wrogiem nie był Michnik, ale nieprzejrzystość i chaos, z którego wyrastała pozycja miedzy innymi Michnika. Antyagorowy zapis miał sprawić, aby medium Michnika nie urosło do takiej skali, która pozwoli rządowi narzucać decyzje. Zwłaszcza że Michnik miał takie zapędy. Pomagał lewicy, ale potem żądał zapłaty. Cimoszewicz opowiadał: „Starał się wpływać na to, co się dzieje w Polsce”, Miller: „Uważał, że każda władza powinna uwzględniać – albo wręcz wykonywać – linię jego gazety, nawet odwoływać ministrów na jego żądanie”. Największa gazeta, największa telewizja, sieć lokalnych radiostacji – Miller uznał, że to stanowczo za dużo. Szydzono potem z ustawy, że nie pozwalała Agorze kupić Polsatu, ale pozwalała Polsatowi kupić Agorę. Ale na tym właśnie polegała różnica. Michnik miał polityczne ambicje, których nie miał Solorz.

Irytację Millera zwiększało zachowanie Kwaśniewskiego, który ostentacyjnie wystąpił przeciw rządowi. Już na wstępnym etapie pracy nad ustawą zapowiedział, że nie podpisze jej nigdy. Była to demonstracja, prezydent nigdy wcześniej nie oceniał ustaw w trakcie pisania. Tym razem złamał zasady, ponieważ poczuł się zagrożony. Wiedział, że Miller, przejmując władzę, chce mu odebrać pierwsze miejsce w państwie. To nie był premier Cimoszewicz, który spotykał się z prezydentem co tydzień i akceptował wszystkie jego sugestie. Miller też się spotykał, choć rzadziej, też słuchał, bo opinie Kwaśniewskiego nauczył się cenić, ale szedł za własnym rozumem. Dlatego Kwaśniewski otwarcie wystąpił przeciw Millerowi. Uważał, że pierwsze miejsce należy się jemu. On wyprowadził lewicę z komunizmu, on wysłał na emeryturę Wałęsę, on przykroił lewicę do potrzeb epoki, on reelekcję wygrał w pierwszej turze, on bił rekordy społecznego poparcia. Nie widział powodu, aby oddawać Millerowi palmę pierwszeństwa. Kłopot w tym, że Miller ten powód widział. Bardzo prosty. Otóż Miller stał się silniejszy. Miał potężną partię, miał rząd, miał konstytucyjne uprawnienia, dające mu większość władzy. Więc stawiał sobie pytanie: czemu silniejszy ma słuchać słabszego? Miller nie zaatakował Kwaśniewskiego, on mu jedynie odmówił pierwszeństwa. Stroną atakującą był Kwaśniewski. Oleksy opowiadał: „Kwaśniewski chciał wpływać na wszystko. Ze mną się jakoś dogadywał, ale trafił na Millera i się zaczęło”. Tak jak wcześniej Kwaśniewski nie chciał zrezygnować z władzy nad lewicą, tak teraz nie chciał zrezygnować z władzy nad państwem.

Po objęciu władzy przez Millera spięcia między premierem i prezydentem stały się normą. Konflikt wybuchał przy każdej okazji – sporu o status NBP, o reformę służb specjalnych, o likwidację Senatu, a nawet o politykę kadrową prokuratury. Podobnie jak kiedyś Wałęsa, teraz Kwaśniewski robił wszystko, aby podważyć pozycję premiera. Ale w przeciwieństwie do Wałęsy grał miękko, a swoje intencje zręcznie ukrywał. Wcielił się w rolę mentora, który z wyżyn głowy państwa w trosce o standardy musi krytykować kolejne ruchy premiera. Jednak tych gestów było tak dużo, że już po kilku tygodniach konflikt prezydenta z premierem stał się powszechnie znany. Gdy na posiedzeniu Rady Krajowej SLD Miller oświadczył, że jego relacje z prezydentem nadal są świetne, sala wybuchła śmiechem. Sławne słowa Millera o „szorstkiej przyjaźni” z prezydentem padły już w lutym 2002 roku. Po czterech miesiącach rządzenia wojna pałaców była publicznym faktem. Mniej więcej tyle samo czasu potrzebowali Mazowiecki i Wałęsa, by w 1990 roku ujawnić swój konflikt.

Ustawa medialna była kolejną okazją do sporu z Millerem. Kwaśniewski nie bił się o Michnika, nie bił się o media prywatne. Po prostu widząc kolejnych silnych wrogów Millera, chętnie do nich dołączał. Dla Kwaśniewskiego była to wygodna wojna, bo w większości rozgrywana cudzymi rękami, głównie Michnika, który sprawę potraktował osobiście i bardzo emocjonalnie. Upokorzony tym, że porządki w państwie lewicowy premier zaczął od niego, przeciw ustawie poszedł na świętą wojnę. Zaangażował się w nią bez reszty, występując w kolejnej życiowej roli, tym razem lobbysty. Ale lobbysty nie tyle chciwego, ile dumnego. Nawet przesadnie dumnego, w stylu dawnego magnata, który uważa, że nikt mu praw i warunków dyktować nie będzie. Nawet własne państwo.

Michnik bił się sprawnie, choć skala jego emocji budziła zdziwienie. Cały się gotował. Pierwszy z brzegu przykład, opowiedziany przed komisją śledczą przez byłego szefa Krajowej Rady Bolesława Sulika. Gdy w programie telewizyjnym Sulik poparł nową ustawę, natychmiast zadzwonił do niego Michnik: „Byłeś przyzwoitym człowiekiem przez całe życie, a teraz na starość dajesz d...”. Sulik zaczął tłumaczyć, że popiera ustawę, ale bez antyagorowego zapisu. Michnik ściągnął go więc do redakcji, wymógł, aby natychmiast udzielił wywiadu, w którym się odetnie od tego zapisu. W trakcie wywiadu siedział obok i pilnował, co Sulik mówi. Był bardzo wzburzony. Mówił, że postrzega ustawę jako atak Millera na siebie. I stale się odgrażał. „Nie uda się premierowi tej wojny wygrać” – wykrzykiwał. „On tej wojny nie wygra”.

W istocie Millerowi było coraz trudniej. Michnik organizował nacisk medialny, natomiast Kwaśniewski zręcznie intrygował w politycznych kuluarach. Prezydenccy ministrowie krążyli wokół twórców ustawy, naciskali na kompromis, przekonywali. Z pozoru były to miękkie ruchy, jednak rozstrajały mechanizm zwartej drużyny. Niedługo później Kwaśniewski odniósł prestiżowy sukces, marszałek Borowski ostentacyjnie poparł prezydenta. To już nie były drobiazgi, obóz władzy po pół roku rządzenia tracił spójność. Miller z agresora powoli się stawał ofiarą. Wiosną 2002 roku, po kilku miesiącach miękkiej niezgody Kwaśniewskiego i twardej kampanii Michnika, wydawało się, że Miller przegrywa. Że na wojnie stracił tak dużo, że przestała mu się opłacać. Jerzy Urban, dobrze znający lewicowy układ sił, pisał: „Miller próbuje uniemożliwić Michnikowi kupienie telewizji Polsat. Raczej mu się to nie uda ze względu na potęgę Michnika”. Miller postanowił więc zawęzić front. Spotkał się z prywatnymi nadawcami, obiecał autopoprawkę do ustawy spełniającą ich główne żądania. Wszystko po to, aby rozmontować medialną koalicję i skupić się na przeciwniku, który przez swoją ostrość stał się wrogiem numer jeden. Na Agorze.

W trakcie rozkręcającej się wojny Michnik i Miller często się spotykali. Starali się, aby ich stosunki pozostały życzliwe. Premier kopiował dawną strategię Michnika, który udawał, że nie ponosi odpowiedzialności za antyeseldowskie teksty we własnej gazecie. Teraz Miller brał rewanż za te wszystkie lata. Udawał, że wcale nie poszedł na wojnę z Agorą, że ustawa medialna go mało obchodzi, że za wszystkim stoją Jakubowska i Nikolski. W rozmowach z Michnikiem udawał, że chce porozumienia, tymczasem Jakubowska przysyłała potem szefom Agory kolejne wrogie zapisy. Ten spektakl powtarzał się aż do znudzenia. Michnik dzwonił do premiera ze skargą, prosił, aby przyjął prezesa albo wiceprezesa Agory. Premier się spotykał, odsyłał rozmówcę do Jakubowskiej, ta zaś o kompromisie słyszeć nie chciała. Więc Michnik dzwonił ponownie...

Aż nagle do gry wszedł Lew Rywin. Znany producent filmowy, zaprzyjaźniony z lewicową elitą, który przez prywatnych nadawców został poproszony o pomoc w zmianie ustawy. Zaczęło się od spotkania Rywina z szefową Agory, która mu przedstawiła swoje oczekiwania wobec ustawy. Rywin wziął kartkę i powiedział, że zobaczy, co się da zrobić. Kilka dni potem, 15 lipca, spotkali się ponownie. I Rywin oświadczył: „Jak zapłacicie, Polsat jest wasz”. Przedstawiając się jako wysłannik premiera, podał trzy warunki: 1) media Agory nie będą atakować rządu, 2) za zgodę na zakup Polsatu Agora zapłaci łapówkę 17,5 miliona dolarów, czyli 5 procent ceny transakcji, 3) prezesem Polsatu zostanie Rywin.

Chwilę potem Michnik dowiedział się o żądaniu łapówki. I popełnił życiowy błąd, zacietrzewiony prowadzoną wojną zareagował jak lobbysta, który widzi tylko jeden cel – wynegocjowanie swojej ustawy. Nie opisał sprawy, nie zawiadomił prokuratury, nie zwrócił się do Millera o wyjaśnienie. W dniu, w którym Rywin zaproponował łapówkę, dla Michnika głównym problemem była wiadomość, że nazajutrz rząd ma przyjąć ustawę. A ponieważ kompromisu ciągle nie było, Michnik zadzwonił do Millera i poprosił, aby rząd sprawą zajął się później. Udało się. Ruszyły kolejne negocjacje między Agorą a rządem. Dzień później Agora triumfowała, wywalczyła zapis pozwalający kupić jej Polsat. Ale sukces trwał jedną dobę, następnego dnia był już nowy zapis, który zakup Polsatu stanowczo blokował.

Dopiero po negocjacyjnej porażce, w trzy dni po złożeniu przez Rywina oferty, Michnik postanowił się spotkać z premierem. Zapytał go, czy to on przysłał do Agory Rywina. Zdziwiony premier zaprzeczył, więc Michnik dał mu do przeczytania notatkę szefowej Agory, opisującą rozmowę z Rywinem. Miller tekst uważnie przeczytał. Nie krył swojej irytacji. Po wymianie hipotez z Michnikiem powiedział, że nie ma pojęcia, co z tym dalej zrobić. Rzucił pomysł zaproszenia Rywina do kancelarii, aby przeprowadzić konfrontację, jednak spotkanie zakończyło się bez konkluzji. Tego dnia swój życiowy błąd popełnił Miller, który zamiast skierować sprawę do prokuratury, nie tylko ją zlekceważył, ale pozwolił dalej negocjować ustawę. Tę, za którą w jego imieniu zaproponowano łapówkę.

To jest moment, który w przyszłości wzbudzi największe oburzenie. Nie oferta Rywina, ale postępowanie Michnika i Millera po tym, jak ofertę poznali. Nie dość, że od wielu tygodni rząd w cztery oczy negocjował z koncernem przepis dotyczący interesów tego koncernu, to nie przestał w sytuacji, gdy za ten przepis koncernowi zaproponowano łapówkę w imieniu szefa rządu. Podobnie Agora – poinformowała premiera o łapówce za medialną ustawę, a potem jak gdyby nigdy nic siadła do kolejnej rundy negocjacji, aby za darmo uzyskać zapisy będące przedmiotem łapówki. A wszystko działo się poza oficjalnymi procedurami, bez urzędowych dokumentów, w oparciu o kartki, e-maile i telefony.

Dzień spotkania Michnika z Millerem przyniósł przełom. Tego dnia dalej trwały negocjacje między Jakubowską a Agorą, po których Jakubowska zaproponowała zapis pozwalający Agorze na zakup Polsatu. Jednak następnego dnia prawnicy Agory odkryli, że w innym miejscu ustawy wprowadzono możliwość zablokowania transakcji przez Krajową Radę. Więc Michnik znowu zadzwonił do premiera, prosząc, aby się zapoznał z propozycjami Agory. Propozycje zostały wysłane, jednak bez odzewu. Michnik coraz wyraźniej przegrywał, wiec w tydzień po tym, jak złożono łapówkarską ofertę szefowej Agory, Michnik zaprosił Rywina, aby nagrać jego ofertę. Udało się, niczego niepodejrzewający Rywin wszystko powtórzył. Potem Michnik zadzwonił do premiera. Powiedział że ma na taśmie ofertę Rywina. W odpowiedzi Miller zaproponował zorganizowanie konfrontacji i... zaprosił przedstawicieli Agory do dalszych negocjacji ustawy.

Wieczorem doszło do konfrontacji, którą zorganizował Miller. Zdumiony Rywin w przedpokoju u premiera spotkał Michnika, chwilę potem razem weszli do gabinetu Millera. Premier podał Rywinowi notkę ze spotkania z prezes Agory, a gdy ten ją przeczytał, zimno wycedził pytanie: „Czy to ja cię wysłałem do Agory?”. „Nie, ty nie” – odpowiedział cicho Rywin. „No to kto cię wysłał?” – spytał Miller. „Robert Kwiatkowski”. Potem Rywin wymienił jeszcze jedno nazwisko. Miller naciskał dalej, pytał, kto stał za pomysłem łapówki. Rywin milczał. Wtedy odezwał się Michnik. Bardzo wzburzony: „Słuchaj, draniu, ja cię nagrałem, wszystko to mam na taśmie”. Przerażony Rywin złapał się za głowę: „O Boże, jaki ja byłem naiwny”. Stracił panowanie nad sobą, zaczął powtarzać: „Zabijcie mnie, sam się zabiję, popełnię samobójstwo, jestem skończony”. Nie mogąc nic więcej z niego wydusić, Miller kazał Rywinowi opuścić gabinet. Miller i Michnik zostali we dwóch. Wymieniali się hipotezami, premier mówił, że to wariat albo mitoman, Michnik raczej dawał upust emocjom. W tym samym czasie przed gabinetem premiera czekała już ekipa do negocjacji autopoprawki, między innymi Jakubowska oraz wiceprezes Agory. Po kilkunastu minutach panie dołączyły do Millera i Michnika. Jakubowska dała wiceprezes Agory najnowszą wersję autopoprawki. „Czy to was zadowala?” – spytał Miller. Szefowa Agory nie potrafiła ocenić projektu i poprosiła o czas na konsultacje z prawnikami.

Agora wygrała, poprawki były po jej myśli. Jednak trzy dni później rząd przyjął nieco inną wersję ustawy. Z punktu widzenia Sojuszu oznaczała ona rezygnację z walki z Agorą, tak przynajmniej wynika z przebiegu posiedzenia rządu. „Zaspokoiliśmy potrzeby jednego z wydawców” – mówił Szmajdziński, niezadowolony z usunięcia antyagorowego zapisu. Jednak sama Agora patrzyła na sprawę inaczej, obawiała się punktu dającego Radzie możliwość blokowania medialnych transakcji. Więc Michnik jeszcze mocniej zagrał kartą Rywina. Kuluarowo ujawnił historię. Poinformował o ofercie łapówki kolegium redakcyjne, opowiedział wszystko Urbanowi, a w następnych dniach kolejnym osobom. Do Millera szybko doszedł komunikat, że Michnik jest gotów sprawę ujawnić.

W tamtych wydarzeniach uderza zacietrzewienie obu stron. Nie potrafiły myśleć o niczym innym, tylko o wzajemnej rywalizacji. Pojawienie się Rywina z ofertą łapówki analizowały tylko przez pryzmat swojej gry. Michnik dostrzegł w niej wygodny oręż, którym uderzał tym mocniej, im wyraźniej przegrywał. Najpierw pogroził Millerowi notatką ze spotkania z szefową Agory, potem nagraniem, aż wreszcie gotowością do ujawnienia wszystkiego. Co ciekawe, przez cały czas Michnik był przekonany o niewinności Millera, jednak nie przeszkadzało mu to coraz brutalniej sięgać po kartę Rywina, której istotą było oskarżenie premiera.

Miller się również zatracał. Widział, że Michnik uderzał kartą Rywina w rytmie wyznaczonym przez kolejne porażki Agory. Rozumiał, że sprawa jest groźna, bo Rywin wymienił jego nazwisko. Ale nie chciał ulec groźbie ujawnienia sprawy. Odganiając się od Michnika, sam popadł w przesadę. Kolejne zmiany w ustawie dokonywane przez Jakubowską zmieniły negocjacje w spektakl upokarzania Michnika. Świadomego, niepotrzebnego i niemądrego. Mało tego, ciągłe zmiany ustawy budowały wrażenie, że ktoś nadal próbuje wymusić łapówkę, a Miller ten fakt akceptuje.

Obaj gracze zachowywali się jak pokerzyści, których tak pochłonęła rozgrywka, że stracili kontakt z realnym światem. Nie zwracali już uwagi na to, co dookoła się działo. Liczyła się tylko gra. Miller i Michnik patrzyli sobie w oczy i myśleli o jednym. Czy rywal zagra jeszcze mocniej? Czy odważy się? Czy już tylko blefuje? Gra wciągnęła ich tak mocno, że zatracili się w niej. Nie dostrzegli, że do puli wrzucili zdecydowanie zbyt dużo. Że ryzykują wszystko, co mają.

Przyjęcie przez rząd ustawy medialnej nie skończyło rozgrywki. Projekt trafił do Sejmu, a tam wszystko się mogło wydarzyć. Więc Michnik nie ustawał, dalej wywierał nacisk, opowiadał kolejnym osobom o całej sprawie. Miesiąc później treść oferty Rywina znało już kilkaset osób. W mediach pojawiły się pierwsze informacje, bardzo niejasne, bo Michnik dbał o to, aby przecieki nie wyszły poza formułę plotki. Napięcie rosło, nikt nie wiedział, czy afera zostanie ujawniona, nikt nie wiedział, jakie wrażenie zrobi na ludziach. Mijały kolejne tygodnie, atmosfera gęstniała. Druga strona też wysyłała wrogie sygnały. Posłowie lewicy przywracali w Sejmie kolejne punkty pierwotnego, antyagorowego projektu. Coraz wyraźniej było widać, że Miller nie zamierza się ugiąć. Że nie da Agorze prawa do kupna Polsatu nawet za cenę ujawnienia nagrania z Rywinem. Również Michnik coraz wyraźniej szykował się do wojny. Coraz częściej mówił, że chce materiał opublikować. Aby ubiec atak, Miller zastanawiał się, czy samemu nie zdetonować afery. Minister sprawiedliwości spotkał się z Michnikiem, nalegał na wydanie taśmy prokuraturze, na wszczęcie śledztwa, jednak Michnik odmówił. Powiedział, że to dla „Gazety” sprawa honorowa, że ona pierwsza musi to opublikować. Zapewnił, że opublikuje wszystko, co posiada.

Przez ten cały czas Michnik nadal lobbował u premiera na rzecz interesów Agory, a ten nadal odgrywał rolę pomocnej osoby. Na początku listopada Michnik interweniował u Millera w sprawie prywatyzacji WSiP. Miller wezwał więc do swojego gabinetu ministra skarbu Wiesława Kaczmarka. „Wiesiu, czy Adam może dostać WSiP?” – spytał premier. „Jeśli Agora przedstawi lepszą ofertę, to dostanie” – odpowiedział minister. Michnik nie był usatysfakcjonowany odpowiedzią. Wychodząc ze spotkania, oznajmił Kaczmarkowi: „To ja ci będę robił dziennik pokładowy z prywatyzacji WSiP”. Jednak nacisk Michnika nic nie dał. Niedługo potem Kaczmarek zdecydował, że najlepszą ofertę złożyła Muza Czarzastego, która na miesiąc dostała wyłączność na negocjowanie transakcji.

W grudniu obie strony zdecydowały się na czołowe zderzenie. Ustawa medialna w Sejmie cofnięta została do wyjściowego kształtu. Miller znowu szedł na wojnę nie tylko z Agorą, lecz ze wszystkimi mediami. Nadawcy odpowiedzieli odbudowaniem wspólnego frontu. Doszło do spotkania z premierem. Szefowa Agory powiedziała, że na taką ustawę nadawcy nie zgodzą się nigdy. „Będziemy walczyć wszystkimi środkami dopuszczalnymi w cywilizowanym społeczeństwie”. Kilka dni potem szefowej Agory odpowiedział Miller. Równie twardo. Minister skarbu przedłużył Muzie wyłączność na negocjacje prywatyzacji WSiP. Oznaczało to, że Agora nie dostanie wydawniczego giganta.

27 grudnia ukazał się tekst „Ustawa za łapówkę, czyli przychodzi Rywin do Michnika”. Kilka dni wcześniej Miller został przez Michnika uprzedzony o publikacji, jednak kiedy wziął gazetę do ręki, był zaskoczony rangą, jaka sprawie została nadana. Olbrzymia, krzycząca jedynka, kilka stron w środku. Michnik rewanżował się z wielkim rozmachem. Premier spodziewał się sporej notki gdzieś w środku gazety, a potem kilku miesięcy szarpania przez media. Teraz zrozumiał, że to będzie coś dużo poważniejszego. Na wszystkich politykach tekst zrobił wstrząsające wrażenie. Trzy dni później marszałek Borowski wstrzymał pracę nad ustawą medialną. Wystarczyły zaledwie trzy dni i Michnik wygrał, zablokował ustawę. Dla niego wojna z Millerem na tym się kończyła. Kłopot w tym, że uderzył tak mocno, że zablokowanie ustawy medialnej stało się najmniej ważnym skutkiem afery.

Do ostatniej chwili, do końca grudnia, obie strony sądziły, że kontrolują sytuację. Michnik i Miller nadal współpracowali ze sobą, zwłaszcza w kwestii negocjacji akcesyjnych, które się właśnie kończyły. Po powrocie ze szczytu w Kopenhadze Michnik przed kamerami wyściskał premiera. Obaj wierzyli, że swojej wojnie potrafią wyznaczyć wyraźne granice. Że konflikt o wpływy nie przerodzi się w wojnę totalną. Mylili się, zapomnieli, że nie są sami na świecie. Zapomnieli, że wyciągają na wierzch kulisy polityki w najgorszym czasie dla takiego spektaklu. W epoce Leppera, w której nad umysłami Polaków władzę przejmował rosnący gniew na politykę. Dziwne, że nie dostrzegł tego Miller, który od roku padał ofiarą nowych nastrojów społecznych. Ale jeszcze dziwniejsze, że nie dostrzegł tego Michnik. Przez całe życie najbardziej się obawiał populizmu, tymczasem w chwili jego największej inwazji, gdy Lepper i Giertych mieli za sobą jedną trzecią Polaków, osobiście ten ogień podlał benzyną.

Gdyby sprawę ujawniono od razu, nie byłoby afery Rywina. Byłby spory skandal, który by się wypalił po kilku miesiącach. Sejmowa komisja nie miałaby się czym pożywić, bo wszystko, co ją oburzyło, wydarzyło się już po 15 lipca. Aferą, jak czas pokazał, okazała się nie propozycja łapówki, ale przejście nad nią do porządku dziennego. Załatwianie w jej cieniu swoich politycznych i biznesowych interesów.

PREZYDENT UDERZA

Dwa tygodnie później Sejm powołał komisję śledczą. Ruszyły pierwsze przesłuchania, które telewizje transmitowały na żywo, bo spektakl był ciekawszy niż zwykle. Polityków wypytywali nie dziennikarze, lecz politycy mający prokuratorskie uprawnienia, a zeznania pod rygorem przysięgi składały najważniejsze postaci w państwie. Rokita, Nałęcz i Ziobro przesłuchiwali sprawnie i metodycznie. Z zeznań wyłoniła się historia ustawy medialnej, pisanej poza organami państwa, przez ludzi niemających do tego prawa, w rytm łapówkarskiej gry i nacisków prywatnego koncernu. Komisja szukała wysłanników Rywina, skupiając się na osobach Kwiatkowskiego, Czarzastego i Jakubowskiej. Ale w tle była wielka polityka. Na celowniku znalazł się Miller, a w planach także Kwaśniewski. Najsłabszym zarzutem stawianym Millerowi było to, że sprawę zataił. Jednak opozycja licytowała wyżej, starała się dowieść, że Miller szefował grupie manipulującej ustawą.

Najbardziej lojalnym obrońcą Millera okazał się Michnik. Wielokrotnie zeznał, że nie dopuszcza myśli, aby Miller stał za ofertą Rywina. Gdy odpowiedź na pytania posłów mogła zaszkodzić Millerowi, Michnik zasłaniał się niepamięcią. Równie mocno chronił prezydenta, który grał rolę osoby, która o łapówce niewiele wiedziała, choć od początku znał wszystkie szczegóły, także od Michnika, który mu zdawał drobiazgowe relacje. Jednak Michnik przed komisją twierdził, że treści rozmów z Kwaśniewskim nie pamięta. Odmawiał odpowiedzi tak uporczywie, że oburzony Rokita żądał, by ukarać go grzywną.

Natomiast prezydent postanowił w Millera uderzyć. Z jego perspektywy afera Rywina była tyleż kryzysem, co szansą. Po roku dominacji Millera pojawiła się pierwsza okazja, aby premiera się pozbyć. Bo walka o prymat, jaką Miller i Kwaśniewski toczyli ze sobą, nie miała już kompromisowego rozwiązania, obaj byli zbyt ambitni, aby się zgodnie podzielić wpływami. Dla Kwaśniewskiego powrót do stanu z epoki Cimoszewicza był jedynym akceptowalnym rozwiązaniem. Wybuch afery potraktował więc jako sposobność do usunięcia rywala. A także do wyciszenia afery, która również dla Kwaśniewskiego stawała się groźna. Bo śledztwo niebezpiecznie zbliżało się do niego, coraz częściej w komisji padały głosy, że trzeba przesłuchać prezydenta.

Prezydent działał w swoim stylu, czyli nie tyle działał, co mówił. Z Pałacu do liderów lewicy docierały słowa, że Sojusz potrzebuje nowej twarzy, nowego premiera oraz nowej większości. Bo niedługo po wybuchu afery rozpadła się koalicja rządowa. PSL od wielu miesięcy radykalizował się, ludowcy tak często głosowali przeciw rządowi, że Miller zerwał koalicję. Decyzja była ryzykowna, czas był gorący, kilka miesięcy przed unijnym referendum, w trakcie pracy nad projektem gospodarczym. Sojuszowi brakowało do większości 18 głosów, jednak grupa posłów niezrzeszonych zwykle wspierała rząd. Więc Miller uznał, że lepiej mieć spójny gabinet i ciułać w Sejmie poparcie, niż mieć trzeszczącą koalicję, która nie daje gwarancji wygranej. Kwaśniewski odpowiadał, że to błędne myślenie, że mniejszościowy rząd jest skazany na powolny upadek. Że potrzebny jest rząd fachowców, skupiony na europejskim referendum, oparty o Sojusz i Platformę z cichym poparciem PiS. Pomysł nie był realny, Platformie i PiS-owi nie chodziło już o głowę Millera, lecz o klęskę całej lewicy. Jednak prezydent musiał jakoś osłonić istotę swojej operacji, czyli zerwanie z tradycją lewicy, która na oskarżenia wobec swoich polityków zawsze odpowiadała ich twardą obroną.

Kwaśniewski wszystko rozgrywał bardzo miękko. W mediach dystansował się od premiera, w lewicowych kuluarach go krytykował. W połowie marca zorganizował w Pałacu spotkanie liderów partii proeuropejskich, aby porozmawiać o referendum. W istocie chodziło o pokazanie Millerowi, że jest główną przeszkodą na drodze do referendalnego zwycięstwa. I tak się stało, spotkanie przekształciło się w sąd nad Millerem. Wobec premiera padały pytania o to, czy skompromitowany rząd ma szansę wygrać referendum, czy referendum w sprawie Unii nie przekształci się w plebiscyt przeciw Millerowi. Najostrzej atakował Frasyniuk: „Jak robotnikowi w fabryce urwie rękę, to się go odsuwa od taśmy. Pan stracił wiarygodność i powinien odejść”. Miller milczał. Był przybity, wystraszony, bezsilny. Zdumieni świadkowie opowiadali potem, że mówił cicho, niepewnie, że trzęsły mu się nogi, że bezmyślnie powtarzał jedną frazę, że „rząd rozda tysiące ulotek”. Więc kilka dni potem Kwaśniewski zaatakował, udzielił wywiadu, w którym zasugerował Millerowi dymisję.

Atak wywołał wściekłość Millera, który w odpowiedzi uderzył z całej siły. Prezydent w wywiadzie po raz kolejny wytknął Millerowi, że na sprawę Rywina nie zareagował od razu. „Mówiłem – twierdził prezydent – i premierowi, i Michnikowi: skierujcie to do prokuratury, bo będzie z tego nieszczęście”. Następnego dnia premier odpowiedział, że prezydent mógł sam złożyć zawiadomienie. „Bo jego wiedza – mówił Miller – była nawet większa niż moja. W ubiegłym tygodniu dowiedziałem się, że prezydent dysponuje listem od pana Lwa Rywina”. Cios był potężny, opozycja zażądała, aby prezydent stanął przed komisją śledczą. Prezydentowi w końcu udało się tego uniknąć, jednak musiał złożyć zeznania przed prokuraturą. Zeznania, które pokazały, że od początku miał pełną wiedzę o przebiegu afery, pochodzącą bezpośrednio od jej głównych uczestników – od Rywina, od Millera, od Michnika.

Premier uciął spekulacje co do swojej dymisji. Oświadczył, że tylko choroba lub śmierć może spowodować, że nie wprowadzi Polski do Unii. Sojusz stanął za swoim szefem, jednak Miller czuł się na tyle słaby, że za pokój z Kwaśniewskim słono zapłacił. Zgodził się na skrócenie kadencji o rok. Zostało mu tylko 14 miesięcy rządzenia. Jednak wizja rychłego rozwiązania wojny o prymat nie naprawiła wzajemnych relacji, konflikty wybuchały nadal, zwykle w sprawach niemających dla państwa większego znaczenia. Na przykład Miller był bardzo dumny z tego, że za jego kadencji Polska wejdzie do Unii. Nieustannie powtarzał, że „zdjęcia osoby podpisującej traktat będą w podręcznikach i dzieci się będą o tym uczyły”. Oczywiście na zdjęciu miał być on, zgodnie z logiką polskiego ustroju. Kłopot w tym, że również prezydent chciał mieć swoje zdjęcie w podręcznikach. Uparł się, że to on podpisze w Atenach traktat akcesyjny. Miller odmówił, ale Kwaśniewski dalej nalegał. Im mocniej nalegał, tym ostrzej Miller odmawiał. Sprawa urosła do rangi wielkiego kryzysu. Dość powiedzieć, że w czasie spotkania w cztery oczy Miller zagroził Kwaśniewskiemu impeachmentem. Prezydent ustąpił, ale połowicznie. Podzielili się zdjęciami, Kwaśniewski w Atenach wygłosił przemówienie, zaś traktat podpisał Miller.

Przed czerwcowym referendum Kwaśniewski zaatakował ponownie. Stwierdził, że do naprawy gospodarki rząd potrzebuje większości, więc po referendum osobiście pomoże tę większość zbudować. Tymi słowami Kwaśniewski zapowiedział dymisję Millera oraz własne wejście do gry. Konflikt między pałacami wszedł w fazę otwartej wojny. Sukces referendum prezydent i premier świętowali osobno, jedna impreza była w Prezydenckim Pałacu, druga w Kancelarii Premiera. Następnego dnia prezydent przejął polityczną inicjatywę. Po raz pierwszy wyraźnie wszedł do bieżącej gry. Zrezygnował z roli arbitra, który pilnuje porządku na politycznej scenie, lecz samemu wszedł na scenę. Wcześniej bał się bezpośrednich interwencji, nie chciał być stroną konfliktów, bał się powtórki z Wałęsy. Gdy się wreszcie przełamał, zagrał o stawkę najwyższą. Mimo braku konstytucyjnych uprawnień postanowił zmienić premiera. Dzień po referendum oznajmił, że rząd wyczerpał swoje możliwości. Spotkał się z liderami opozycyjnych partii, złożył im ofertę budowy większościowej koalicji. Nie zdradził im nazwiska kandydata na premiera, ale była nim Danuta Hübner, minister ds. integracji europejskiej.

Inicjatywa pozostała w rękach prezydenta zaledwie kilka godzin. Bo chwilę potem odpowiedział Miller. W wielkim stylu, zaskakując wszystkich. Na posiedzeniu Rady Krajowej SLD oznajmił, że zamiast dywagować, czy rząd wyczerpał swoje możliwości, lepiej to sprawdzić. I zapowiedział, że rząd wystąpi do Sejmu o wotum zaufania. Jeśli przegra, złoży dymisję, jeśli wygra, udowodni, że ma większość potrzebną do rządzenia. I utnie na przyszłość dalsze dyskusje. To był polityczny majstersztyk. Nie dość, że Miller wcześniej obliczył swe siły, że miał pewność wygranej, to jeszcze spektakularnie unieważnił prezydenta. Los rządu złożył nie w jego ręce, lecz Sejmu. Ale na tym Miller nie poprzestał. Wygłosił przemówienie, w którym zaatakował prezydenta. Twardo, frontalnie, władczo. Wyśmiał jego nadzieje, że opozycja poprze premiera Sojuszu. Wyśmiał jego pomysł, że Sojusz poprze wynajętego z zewnątrz premiera. Wycofał się z porozumienia w sprawie skrócenia kadencji. Zamiast tego ogłosił nowe otwarcie oparte na walce z korupcją na lewicy oraz naprawie gospodarki. Naprawie, której sztandarem miało się stać wprowadzenie podatku liniowego.

Jednym ruchem Miller całkowicie przejął inicjatywę. Ośmieszył prezydencką misję budowy nowej koalicji oraz zmarginalizował polityczne znaczenie głowy państwa. Kwaśniewski był wściekły, to było największe upokorzenie w jego prezydenckiej karierze. Doszło do nocnego spotkania na szczycie. Wielogodzinnego, bardzo brutalnego. Kwaśniewski zarzucił Millerowi, że egoistycznie ciągnie lewicę na dno. Z kolei Miller zarzucił Kwaśniewskiemu awanturnictwo, to, że chce odwołać premiera, nie mając większości, aby powołać nowego. Pętla na szyi lewicy się zaciskała, tymczasem ona swoje ostatnie siły marnowała na wojnę domową. Głównie z winy Kwaśniewskiego, który działał niezdarnie, bez pomysłu, bez energii. Gdyby potrafił obalić Millera, jego atak miałby sens. Ale on nie tylko Millera obalić nie zdołał, ale po drodze popełnił wszystkie możliwe błędy. Lewica patrzyła na jego niezdarność z autentycznym zdumieniem. Niepotrzebnie uprzedził Millera o ataku, potem zamiast mocno uderzyć, dopiero zaczął rozmowy. Nie przygotował wcześniej niczego, nie przekonał choćby jednej partii do nowej koalicji, nie wysondował Sojuszu, czy się zgodzi na zmianę premiera, a na szefa rządu wytypował postać słabą, niezdolną do obrony lewicy przed Lepperem, Giertychem czy Kaczyńskim. Zachował się jak unici, którzy w czasie sprawy Olina proponowali ponadpartyjny rząd z Bartoszewskim na czele. Zlekceważył elementarne zasady politycznej mechaniki. Okazało się, że prezydentura rozleniwiła Kwaśniewskiego. Za bardzo polubił prezydencką dostojność, za bardzo uwierzył w moc własnych słów, w magię swojego autorytetu. Przez osiem lat utrzymywał poparcie na poziomie, jakiego nie znała nie tylko polska polityka, lecz również zachodnie demokracje. Stał się mistrzem budzenia szacunku do siebie, który potem wymieniał na wpływy. Przywykł do łatwych sukcesów. Uderzył w Millera zupełnie nieprzygotowany, bez sojuszników, bez planu, z gołymi rękami. A przecież uderzał w najtwardszego gracza, jakiego widziała polska demokracja. Dużo twardszego niż on sam.

Od ponad roku polityczne kuluary obiegały kolejne fale plotek o planach prezydenta. Że szykuje nową lewicową formację, że chce się oprzeć na Stowarzyszeniu Ordynacka, że chce wystawić swoją listę do Parlamentu Europejskiego. Budowało to wrażenie wielkiej aktywności, siły, energii. Tymczasem było inaczej, prezydent niczego nie robił, oddawał się urokom życia. Owszem, częste spotkania z elitą lewicy rodziły liczne plotki i liczne intrygi, tworzące złudzenie gąszczu misternych, prezydenckich planów. Jednak to były tylko słowa, zgiełk pałacowego życia. Prawda była zaś taka, że prezydencki sfinks nie krył w sobie żadnej tajemnicy ani żadnej siły. Owszem, swoją inteligencją polityczną Kwaśniewski przerastał wszystkich graczy epoki, z Millerem włącznie. Był to umysł bardzo dojrzały, odarty ze złudzeń, ale nie cyniczny, bardzo zimny, precyzyjny, błyskotliwy. Rozmówcy Kwaśniewskiego zawsze byli pod jego wielkim wrażeniem, mieli poczucie, że rozumie on więcej, że patrzy szerzej, że wnika głębiej. Nie było to złudzenie. Tak jak Wałęsa był triumfem prostych popędów, tak Kwaśniewski był sukcesem inteligencji. Kłopot w tym, że inteligencja ma swoje wady, łatwo przechodzi w mentorstwo, które woli się spełniać w słowach, nie w czynach. Kwaśniewski w drugiej kadencji zachowywał się jak szachista, który jest tak zblazowany grą, że nie chce mu się wyciągnąć ręki, aby przesunąć figury. Uważał, że wystarczy do nich mówić, wystarczy powiedzieć Millerowi: „uciekaj z szachownicy”, a ten sam z niej zejdzie. Dawnym władcom słusznie zalecano częste przebywanie w wojennym namiocie, bo uroki pałacowego życia wysysały z nich siłę, twardość i determinację. Kwaśniewski szybko się zamieniał w politycznego emeryta. Nadal miał wielkie plany, które się rozwiewały w trakcie codziennej zabawy. Umysł miał rześki, ale ciało wolało odpoczynek niż bitwę. A że w politycznych zapasach nigdy mistrzem nie był, tym mocniej teraz przegrywał z Millerem.

Jego porażka była spektakularna. Sojusz nawet się nie zastanawiał, czy ma iść za premierem, czy za prezydentem. Oczywiście Miller miał swoje wady, był twarzą kryzysu lewicy, symbolem nieudanych rządów oraz bohaterem afery Rywina. Jednak recepta Kwaśniewskiego była dramatycznie naiwna – wymiana premiera, rząd fachowców, odwołanie się do odpowiedzialności opozycji to pomysły rodem z minionej dekady. Tymczasem nastała nowa, czas społecznego gniewu, epoka agresywnej opozycji. Mając naprzeciw siebie Leppera, Giertycha, Kaczyńskiego i Tuska, chętnych zmiażdżyć każdy eseldowski rząd, pozostawienie władzy w rękach gracza najtwardszego było rozwiązaniem najbardziej bezpiecznym. Owszem, pojawiały się opinie, że z nowym premierem lewica szybciej by mogła odbudować poparcie. Ale było to możliwe tylko w jedynym wypadku – gdyby sam Miller zgodził się na to. Ale on nie miał najmniejszej ochoty, czuł, że stracił półtora roku, że popełnił błędy, ale nie miał zamiaru odchodzić w niesławie.

Sejmowe głosowanie nad wotum zaufania Miller wygrał bez trudu. Kilka dni potem odbył się kongres Sojuszu, przeciw Millerowi nikt się nie odważył startować, w wyborach na szefa partii zdobył 625 głosów na 777. To już nie było 98 procent sprzed kilku lat, jednak 80 procent ciągle dawało silny mandat. Na kongresie Miller był w dobrej formie, otwarty, samokrytyczny, ale też pewny sukcesu w przyszłości. Przyznał się do błędów w rządzeniu, obiecał walkę z korupcją, mocno namawiał lewicę do przemyślenia podatku liniowego jako pomysłu na walkę z biedą. Nie porwał sali, bo to już nie był ten czas, ale dał nadzieję. „Leszku – mówił Borowski – dostałeś rozgrzeszenie i małą pokutę, bo tylko 152 głosy przeciw. Oczekujemy, że wytrwasz w postanowieniu poprawy”. Na kongresie pojawił się również Kwaśniewski, z początku spięty z obawy, czy nie powitają go gwizdy. Ale lewica pragnęła jedności. Tego dnia wszyscy mówili to samo. Czując, że Sojusz stoi niedaleko przepaści, wszyscy chcieli, aby lewica się oczyściła, aby wróciła do ideowych korzeni. Poturbowana lewica stała się pryncypialna i sentymentalna. Kwaśniewski, Borowski, Miller jednym głosem mówili o potrzebie walki z biedą, z wykluczeniem, z korupcją, z nepotyzmem, z upolitycznieniem państwa. Było to szczere. Ale było też śmieszne. Lewica w kuluarach fetowała Czarzastego, na wiceprzewodniczącą partii wybrała Jakubowską, a zarazem chciała uchodzić za wzór wszelkich cnót.

MILLER REFORMATOR

W Polsce reformatorami byli zazwyczaj entuzjaści. Balcerowicz, Kuroń czy Buzek kochali reformowanie, nie wyobrażali sobie innej metody rządzenia. Miller był inny, był reformatorem ostatniej godziny, wcześniej nie chciał reform, przez półtora roku gorączkowo szukał półśrodków, pozornych kuracji, skuteczną terapię odsuwając na później. Zmienił strategię dopiero wtedy, gdy nie miał już nic do stracenia – ani koalicji, która od reform mogła się rozpaść, ani społecznej sympatii, którą reformy mogły odebrać. Poraniony, słaby, atakowany ze wszystkich stron, postanowił się odbudować rolą męża stanu, pokazać się jako jedyny poważny polityk w swojej szalonej epoce. Wałęsa, gdy na wiecu nie szło mu najlepiej, intonował „Jeszcze Polska nie zginęła...”, podobnie Miller, słysząc coraz głośniejsze gwizdy publiki, nagle krzyknął: „Podatek liniowy”. Odwrócił uwagę od starych problemów, owinął się reformatorskim patosem, wrzucił do dyskusji nowy, gorący temat. Nie udawał, szczerze chciał reform, ale zapragnął ich dopiero wtedy, gdy mógł na nich wygrać. Naprawić swój wizerunek oraz rozbić skierowaną przeciw sobie prawicową koalicję. Bo reforma finansów publicznych była przynętą dla Platformy, była próbą wciągnięcia jej do współpracy. Próbą o logice szantażu: wy, liberałowie, odmówicie współpracy, odmówicie pomocy dla cięć w budżecie, dla obniżenia podatków? Zwłaszcza że finanse państwa przekraczały właśnie alarmowy poziom zadłużenia. W perspektywie dwóch lat budżetowi groził kataklizm, przekroczenie zapisanego w konstytucji 60-procentowego progu. Nadchodzący kryzys finansowy Miller chciał zamienić w swój atut. Ostatnia szarża Millera była dobrze przemyślanym odwrotem. Przegrywająca armia zamiast uciec w rozsypce, rozpoczynała bitwę na nowym polu, na lepszych dla siebie warunkach. Zagranie było inteligentne, śmiałe i – co najciekawsze – było również poważne. Bo twarz zmianom nadał Jerzy Hausner, największy reformator, jakiego miała polska lewica.

Bez trudu wygrał rywalizację z Kołodką, nie dlatego, że był zręcznym graczem, bo nie był nim wcale, ale ponieważ mu sprzyjał klimat epoki. Polityka trzeciej drogi, którą w Niemczech i w Anglii prowadzili Blair i Schroeder, wyznaczając nową tożsamość lewicy. Jednak zbieżność była przypadkowa, pomysły Hausnera zrodziły polskie realia. Hausner chciał budować nowe państwo opiekuńcze, bo istniejące chroniło nie tych, co trzeba. Było rozrzutne i tępe. Podobnie jak lekarz wojskowy z Haška, który na wszystkie dolegliwości przepisywał lewatywę, tak polskie państwo każdemu dawało zasiłek. Kto trwale zachorował, dostawał dożywotnią rentę. Kto stracił pracę, dostawał zapomogę. Komu zamknięto fabrykę, szedł na przedwczesną emeryturę. Rozdawanie pieniędzy na tak masową skalę realną pomoc zamieniło w iluzję, państwo trwoniło miliardy, natomiast ludzie dostawali ochłapy. Najgorsze było to, że poziom wypłat ich demoralizował. Dostawali za mało, by godziwie żyć, ale wystarczająco, by do nędznej sytuacji przywyknąć, by woleć zasiłek niż życie z własnej pracy. Za tym wszystkim szło olbrzymie marnotrawstwo. Państwo dawało się oszukiwać na wielką skalę, renty wyłudzano tak masowo, że Polska stała się krajem najmłodszych i najzdrowszych rencistów w Europie. Ale również państwo notorycznie oszukiwało, politycy dawali zasiłki nie tym, którzy potrzebowali, ale tym, którzy byli silni. Głównie wielkim branżom przemysłowym cieszącym się protekcją „Solidarności” lub OPZZ. To nie była pomoc społeczna, to były opłaty za polityczny spokój lub za polityczne poparcie.

Hausner postanowił z tym skończyć, zmienić logikę państwowej opieki. Zamiast dawać zasiłek, pomagać ludziom odzyskać materialną samodzielność. Zamiast dawać dożywotnią rentę, rehabilitować, uczyć zawodowych umiejętności, na jakie pozwala choroba, a potem pomóc w znalezieniu pracy. Zamiast bezrobotnym dawać równe zasiłki, dużo większe dawać tym, którzy pracy realnie szukają. Nowe państwo opiekuńcze miało zatem nowy cel, nie rozdawanie zasiłków, ale pomoc w uwolnieniu się od zasiłków. Przy całkowicie odmiennej wrażliwości ideowej Hausnera i Balcerowicza łączyło przekonanie, że nie ma większej wartości niż praca. Kto ma pracę, ten twardo stąpa po ziemi. Celem państwa, celem gospodarki jest sprawienie, by maksymalnie duża liczba ludzi mogła utrzymać się sama. Dotychczasowe państwo opiekuńcze uzależniało ludzi od siebie, nowe miało ich wyzwolić. Nowa opieka miała być bardziej rozbudowana, bardziej skomplikowana, bardziej finezyjna, ale miała być krótkotrwała.

Hausner nie był pierwszym politykiem na polskiej lewicy, który zrozumiał, że polska gospodarka dźwiga większe państwo opiekuńcze, niż dźwigać jest w stanie. Natomiast był pierwszym, który zrozumiał, że istniejąca w Polsce formuła państwa opiekuńczego bardziej niszczy społeczeństwo, niż je naprawia. Czyni je klientelą polityki społecznej, deprawuje, oducza samodzielności, tworzy sytuację, w której wysokie bezrobocie jest stanem społecznie pożądanym. Od 1989 roku wszyscy na lewicy mówili, że im większe jest bezrobocie, tym bardziej są potrzebne większe osłony socjalne. Hausner tymczasem ogłosił, że prawdą jest zależność odwrotna. Im większe osłony, tym większe bezrobocie. Bo osłony tworzą kulturę bezrobocia.

Najbardziej mordercza była konkluzja Hausnera ujawniająca, że naprawdę jest lewicowcem, a nie przebranym liberałem. Otóż Hausner dowodził, że polskie państwo opiekuńcze ignoruje prawdziwe problemy społeczne, czyli rosnące ubóstwo, wykluczenie oraz powiększanie się różnic w szansach życiowych. Dowodził zatem, że prowadzona w Polsce polityka społeczna marnuje pieniądze, demoralizuje podopiecznych, paraliżuje gospodarkę i zostawia bez pomocy tych, którzy jej najbardziej potrzebują. Jakby tego było mało, Hausner podważał największy dogmat nie tylko polskiej lewicy, lecz całej polskiej polityki. Że wzrost gospodarczy rozwiąże większość społecznych problemów. Otóż tak jak nie rozwiązał ich w przeszłości, tak samo nie rozwiąże ich w przyszłości. Wbrew naiwnym opowieściom przypływ morza nie podnosi wszystkich łódeczek, potrzebny jest nie tylko wzrost, lecz również inteligentne państwo opiekuńcze. Swoje myśli formułował Hausner okrągłymi, profesorskimi zdaniami, łagodzącymi ostrość jego diagnozy. Ale ich treść była rewolucyjna. Czas zdemontować wszystko, co istnieje, a w to miejsce zbudować nowy system opieki społecznej, odbierający pieniądze tym, którzy je niepotrzebnie dostają, a kierujący je tam, gdzie są realnie potrzebne. Do społecznych podziemi, tam gdzie jest krzycząca bieda, gdzie nie ma żadnej nadziei.

Hausner był typowym profesorem, raczej bezbarwnym, niepotrafiącym ciekawie mówić, łatwo wpadającym w techniczny żargon. W porównaniu z Kołodką wydać się musiał uosobieniem nudy. Ale jego rozumowanie było rześkie, błyskotliwe, odkrywcze. Po latach panowania – na lewicy i na prawicy – tępych formułek, oklepanych stereotypów, ideowych sloganów, do polskiej polityki wtargnął człowiek, który samodzielnie myślał. Oglądał starannie każdy detal państwa i wydawał swój wyrok. Był elastyczny, pragmatyczny, otwarty. Od dekady działał na zapleczu władzy, doradzał Kołodce, potem Kwaśniewskiemu, sam wreszcie został ministrem. Widział błędy ludzi, dla których pracował, widział ślepą uliczkę, w którą zabrnęła polityka społeczna, widział błędy w polityce ekonomicznej. Zmieniał, co mógł, pogodnie akceptował, czego zmienić nie mógł. Nie był maksymalistą, doceniał małe kroki, drobne zmiany. Zwłaszcza że nie wierzył w głębokie operacje chirurgiczne, które jednym cięciem rozwiązują wszystkie problemy. Wiedział, że w polityce wszystko wymaga długich, przewlekłych terapii. Był zatem Hausner reformatorem niemal doskonałym. Brakowało mu tylko dwóch rzeczy. Po pierwsze, nie miał tej potężnej energii, jaką miał w sobie Balcerowicz, którą zdobywał wyznawców i miażdżył opór wrogów. Po drugie, nie miał szczęścia, był wielkim reformatorem w czasie dla reform najgorszym. W epoce Leppera.

Większość punktów swojego planu ogłosił Hausner w lecie 2003 roku. Układały się one wzdłuż kilku wyraźnych linii. Po pierwsze, głębokie oszczędności w administracji publicznej. Po drugie, jeszcze głębsze cięcia w systemie opieki społecznej – wielka weryfikacja rent, zmuszenie części rolników do płacenia na swoje emerytury, ukrócenie zasiłków przedemerytalnych, wydłużenie wieku emerytalnego kobiet, zerwanie z automatyczną waloryzacją rent i emerytur. Po trzecie, zdjęcie ciężaru podatkowego z przedsiębiorców, wielka obniżka CIT z 27 proc. do 19 proc. Po czwarte, obniżenie kosztów pracy, czyli rozmaitych składek, jakie za pracownika musi płacić pracodawca. Ekonomistom plan się bardzo spodobał, dostrzegli jego rozmach. To, że ambicja uniknięcia kryzysu finansów publicznych jest tylko doraźnym celem, głównym zaś jest uwolnienie gospodarki i nowy model państwowej opieki. To wszystko, co po 1989 roku robiono chaotycznie, pod presją czasu, Hausner chciał zamienić w spójny mechanizm.

O ile główne myśli były od razu gotowe, prace nad detalami planu Hausnera szły bardzo powoli. Rząd się nie spieszył, ale nie tyle grał na czas, co raczej oswajał ze zmianami. Pierwsze reakcje były bardzo wrogie, Samoobrona krzyczała, że Hausner jest gorszy od Balcerowicza, PiS dowodził, że plan uderza w najbiedniejszych, Platforma, że cięcia są zbyt płytkie. Jednak jeszcze głębsza wrogość wobec zmian ujawniła się w samym Sojuszu. Plan Hausnera uznano za polityczne samobójstwo, zbuntował się nie tylko OPZZ, nawet baronowie atakowali Hausnera. Miller i Hausner cierpliwie przeczekali pierwszy szturm, dopiero gdy emocje opadły, zaczęli mozolnie szukać poparcia. Bo w momencie ogłoszenia plan Hausnera był polityczną wydmuszką, popierali go tylko Miller i Hausner. Ekonomiści krytykowali rząd, że się nie spieszy, że pierwsze poważne cięcia chce zacząć za rok, ale Miller nie miał wyboru. Był zbyt słaby, potrzebował wielu miesięcy, aby przekonać Sojusz, a potem kolejnych miesięcy, aby namówić Platformę. Zbieranie poparcia szło wyjątkowo opornie, na własnej skórze poznawał Miller ból tępej, mechanicznej opozycyjności, jaką sam przez lata uprawiał.

Jednak prawdziwe problemy przyszły z innej strony. Ledwo został ogłoszony plan Hausnera, media ujawniły aferę starachowicką. Policja planowała akcję przeciw grupie eseldowskich samorządowców – m.in. staroście i wiceszefowi rady miejskiej – współpracujących z gangiem trudniącym się haraczami, narkotykami i kradzieżą aut. Operacja się nie powiodła, bo poseł Sojuszu ostrzegł podejrzanych. Sprawa nabrała wielkiego rozgłosu, bo o przekazanie informacji podejrzany był eseldowski wiceminister MSWiA. Gdyby zarzut się potwierdził, znaczyłoby to, że ryzykował życie policjantów, aby uratować partyjnych kolegów. Opozycja zażądała ustąpienia premiera. Ten, poraniony aferą Rywina, tym razem działał bez zwłoki, choć również bez przesadnej pryncypialności. Starał się sprowadzić problem do lokalnego poziomu, poseł został aresztowany, lokalny oddział partii rozwiązany, wszystko po to, aby ocalić wiceministra. Żeby osiągnąć ten plan minimum, Miller musiał pokonać wielki opór w partii. Do tej pory Sojusz zawsze kolegów bronił, bez względu na ciężar zarzutów. Podobnie było tym razem, klub Sojuszu kategorycznie odmówił zgody na odebranie immunitetu. Do północy trwały dyskusje, namowy ze strony liderów, bez skutku. Zapowiadał się wielki polityczny skandal. Tuż przed głosowaniem, w środku nocy, Miller przyjechał do Sejmu. Nie miał już dawnej pozycji, nie mógł swojej woli wymusić. Nie tyle więc żądał, co przekonywał. Udało się, większość klubu zagłosowała za odebraniem immunitetu. Ale to nie zakończyło sprawy, wkrótce prokuratura odkryła cały łańcuch przestępczej lojalności, na którego czele stał eseldowski wiceszef MSW, który wyciągał informacje od komendanta policji, potem przekazywał je świętokrzyskiemu baronowi, ten lokalnemu posłowi, aż wreszcie ten ostatni informował skorumpowanych działaczy. Afera starachowicka z lokalnego skandalu stała się kompromitacją całej formacji. Opozycja dowodziła, że Sojusz to nie partia, lecz mafia, która opanowała państwo. Notowania rządu spadły do najniższego poziomu od 1989 roku.

Miller się nie poddał. Zaczął wielką kampanię na rzecz liberalnych pryncypiów. Opór był wielki. Gdyby to były nowe myśli, ich przyjęcie byłoby dużo łatwiejsze. Ale to były słowa, które lewica dobrze już znała, które wielokrotnie słyszała z ust największych wrogów – Balcerowicza, liberałów, Unii Wolności. Miller mówił, że obietnicą społecznej sprawiedliwości nie da się ludzi nakarmić, że aby coś podzielić, trzeba to wcześniej wytworzyć, że trzeba dać szansę gospodarce, pomóc przedsiębiorcom, obniżyć im podatki, przestać w nich widzieć oszustów. Co ciekawe, w swojej kampanii Miller szedł znacznie dalej, niż wymagał tego plan Hausnera. Przekonywał lewicę do ideowej konwersji, do rewizji całej dotychczasowej polityki. Gdy Miller postanowił zostać reformatorem, nie znał już granic. Przez całe życie był minimalistą, do polityki trafił w pogoni za władzą. I nagle pod koniec kariery, będąc na krawędzi upadku, zachłysnął się ideami, jakby chciał spróbować nieznanego owocu. Zwykle ewolucja postaw wygląda inaczej, zaczyna się młodzieńczym fanatyzmem, kończy podtatusiałym oportunizmem. Jednak to, co jest zwykle finałem, Miller miał już dawno za sobą. Więc ideowcem został, zbliżając się do sześćdziesiątki. Zamarzyło mu się reformowanie nie tylko finansów, lecz także umysłów. Chciał zostać polskim Blairem. Była to megalomańska ambicja, bo Miller nie był materiałem na ideowego przywódcę, nie ta charyzma, nie ta błyskotliwość, nie ta erudycja. Jednak w nowej roli nie był śmieszny, bo był szczery. Mówił nowym dla siebie językiem, z pasją, z wiarą. Krytykował porządki, które sam przez lata budował.

Przekonywanie opinii publicznej do tego, że narodził się nowy Miller, szłoby całkiem sprawnie, gdyby nie to, że w tle wybuchały kolejne korupcyjne afery. Miesiąc po miesiącu, bez przerwy. W Opolu lokalna elita Sojuszu – wojewoda, prezydent i szef rady miasta – została oskarżona o wymuszanie łapówek. Szef klubu Jerzy Jaskiernia o lobbowanie na rzecz właścicieli automatów do gry. Baron pomorski o wielkie oszustwa podatkowe. Spektakl był niezwykły, kolejne miny wybuchały pod nogami Millera, a ten dalej biegł. Zataczał się, ale biegł. Najbardziej zdumiewało, że scenariusz zdawał się nie mieć końca. W ostatnich tygodniach roku spadł na Millera kolejny cios, tym razem katastrofa lotnicza. Pilot rządowego helikoptera zapomniał włączyć instalację przeciwoblodzeniową. W samolocie, którym leciał premier, nagle zgasł jeden silnik, kilka sekund później drugi, co sprawiło, że maszyna runęła na ziemię. Premier spał, zbudził go krzyk pilota, aby wszyscy zapięli pasy. Do katastrofy doszło koło Piaseczna, nad lasem, samolot spadł na młodnik, miękkie drzewa zamortyzowały upadek, ale samolot rozbił się całkowicie, kabina wryła się głęboko w ziemię, paliwo ze zbiorników się wylało, jeszcze przez wiele dni dookoła unosiła się mocna woń nafty. Ale do wybuchu nie doszło. Borowcy wyciągnęli premiera z wraku, przenieśli kilkadziesiąt metrów dalej, z dala od plamy paliwa. Przytomny, leżał pod drzewem, czekając na przyjazd karetki.

Premier trafił do szpitala z uszkodzonymi dwoma kręgami piersiowymi. Wydawało się, że to już koniec jego kariery. Od czasu afery starachowickiej w Sojuszu coraz głośniej mówiono o potrzebie wymiany premiera, wypadek był naturalną okazją do honorowego odejścia. Jednak Miller nie zamierzał składać dymisji. Jego żywotność była niezwykła, nie mógł chodzić, nie mógł stać, nie mógł siedzieć, ledwo ruszał rękami, ale władzy oddać nie chciał. Natychmiast przeciął wszystkie spekulacje, ogłosił, że zamierza nadal rządzić. W szpitalu, uwięziony w gorsecie, przyjmował liderów partii, zapraszał ministrów, wysłuchiwał informacji, wydawał polecenia, pokazując, że nadal jest szefem. Było to uciążliwe, nawet gdy już zaczął rekonwalescencję, w pozycji pionowej mógł przebywać nie dłużej niż trzy kwadranse. Ale Miller był niezmordowany. Dziesięć dni później zorganizował wielki spektakl mający pokazać, że żyje i ma się dobrze. Zbliżał się właśnie szczyt Unii, bardzo ważny, bo Niemcy i Francja chciały odebrać Polsce i Hiszpanii bardzo korzystną liczbę głosów, wynegocjowaną kiedyś w Nicei. Miller poleciał na szczyt, na wózku, w gorsecie. Wyglądał nieco dziwnie, ale robił dobre wrażenie, silnego przywódcy, panującego nad sytuacją, potrafiącego walczyć o narodowy interes. Szczyt skończył się fiaskiem, nie podjęto decyzji, co w Polsce uznano za sukces. Miller wrócił w aurze twardziela. To był jedyny raz, kiedy cała prawica biła mu brawo.

UPADEK

Prosto z lotniska karetka odwiozła premiera do szpitala, zaś Sojusz wrócił do gorączkowych narad. Nastroje były kiepskie, panowało poczucie, że ewentualne sukcesy Millera niewiele już zmienią, że lewicy potrzebna jest nowa twarz. Pielgrzymujący do szpitala liderzy Sojuszu zaproponowali Millerowi rozdzielenie funkcji premiera i szefa partii, ale ten stanowczo odmówił. Kwaśniewski postanowił ośmielić lewicę do twardszego nacisku, upublicznił pomysł rozdziału funkcji, wezwał premiera, aby się nad nim zastanowił. Ale Miller znowu odmówił, więc Kwaśniewski się cofnął. Nie potrafił pójść za ciosem nawet wtedy, gdy przeciwnik nie mógł się ruszać.

Zagrożenie dla Millera przyszło z innej strony. Baronowie podnosili głowy, nie mieli odwagi sami uderzyć, ale coraz mocniej wspierali Oleksego, który kilka miesięcy wcześniej został mazowieckim baronem, a potem wiceprzewodniczącym partii. Bunt przeciw Millerowi jeszcze się nie zaczął, ale jego następca miał już w kieszeni partyjne poparcie. Jednak Oleksy ciągle się wahał, nie potrafił zaatakować, organicznie niezdolny do ryzyka, bez przerwy słał kolejne balony próbne. Zupełnie bez sensu, bo mimo pozytywnego odzewu nie potrafił się przełamać i wezwać do buntu. To był ciekawy moment, Miller trwał już tylko dlatego, że nie miał rywala. Wszyscy albo się go bali, albo byli niezdolni do energicznego działania. Dlatego ich późniejsze pretensje do Millera, że sam nie ustąpił, że pociągnął za sobą lewicę na dno, trudno traktować poważnie. Owszem, pociągnął, ale komu miał przekazać partię? Komu miał przekazać władzę? Przecież nikt się nawet nie zgłosił, nikt po nią nawet nie wyciągnął ręki. A w polityce władzy się nie dostaje, samemu trzeba ją wziąć. Do tego nikt nie był zdolny, liderzy lewicy potrafili Millera jedynie obmawiać po kątach. Nawet wtedy, gdy Fortuna im pomogła, gdy samolot z Millerem strąciła na ziemię. Pielgrzymowali do szpitala, widzieli już tylko cień dawnego kanclerza, chorego człowieka w kapciach i w piżamie. Ale nawet Miller w piżamie budził w nich strach.

W połowie stycznia, po miesięcznej kuracji, Miller wyszedł ze szpitala. Uśmiechnięty, pewny siebie. Kompletnie wszystkich zaskakując, mianował Oleksego wicepremierem i szefem MSWiA. Próżny Oleksy ofertę przyjął od razu, co sprawiło, że partyjni opozycjoniści stracili lidera. Tym jednym, starannie obmyślonym posunięciem Miller rozwiązał wszystkie wewnętrzne problemy. W drodze między komorą kriogeniczną a próżniowym materacem, nieco otępiały od leków przeciwbólowych, Miller obmyślał posunięcia, którymi bez trudu ogrywał rywali. Od czasu Wałęsy polska polityka nie widziała równie zręcznego gracza. Chwilę potem z impetem ruszył do walki o plan Hausnera. Przekonał do niego związkowców, przekonał partię, bo większość baronów zrozumiała, że rząd, który ma poparcie dziesięciu procent Polaków, na reformach nic już nie może stracić, lecz jedynie zyskać.

Ale to już był koniec misji Millera. Potrafił zmusić do reform swoją własną partię, ale nie potrafił zmusić nikogo innego. Zderzył się ze ścianą. Odwróciła się od niego nawet grupa posłów niezależnych, która w ostatnich miesiącach wspierała Millera. W głosowaniu nad budżetem, w epoce kryzysu finansowego, opozycja przeforsowała wielkie dotacje dla PKP. Oczywiście nie po to, aby wesprzeć kolej, ale żeby wywrócić budżet. I godzinę później oznajmić, że mniejszościowy rząd Millera winien się podać do dymisji. To był początek końca, to był dowód, że Miller nikogo do planu Hausnera nie zdoła przekonać. Przez kilka tygodni premier jeszcze walczył, zabiegał o poparcie Platformy, jednak ratowanie finansów publicznych równało się ratowaniu Millera, na co Tusk nie miał najmniejszej ochoty. W odpowiedzi Miller usłyszał, że Platforma poprze plan Hausnera, pod warunkiem że podatki zostaną obniżone do znacznie niższego poziomu, do lansowanej przez Platformę formuły 3 razy 15. W praktyce oznaczało to, że Platforma nie tyle wsparłaby rząd, co rząd wsparłby Platformę.

Zagrywka była zręczna, jednak dla lewicy nie do przyjęcia. Nawet nie z powodów prestiżowych. Po prostu pomysł CIT-u, PIT-u i VAT-u na poziomie 15 procent był politycznym szaleństwem. Absurdem gospodarczym i skandalem moralnym. Z powodu likwidacji kwoty wolnej od podatku spadały dochody dwunastu milionów Polaków, wyłącznie tych najbiedniejszych. Mało tego, taki próg podatkowy pociągał za sobą poważny wzrost cen żywności i leków, a także wielki spadek dochodów państwa. Gdy dwa lata później, w czasie kampanii wyborczej, PiS pokazał skutki planu 3 razy 15, Platforma z miejsca przegrała wybory. Miller musiał Tuskowi odmówić, co sprawiło, że Tusk mógł odmówić Millerowi. Platforma ogłosiła, że z planu Hausnera poprze jedynie fragmenty.

Przebieg tych rozmów był dla Millera wyrokiem. Zanim się skończyły, do rezygnacji z szefowania partią wezwali go Borowski, Oleksy, Kaczmarek, Sierakowska. Miller ubiegł egzekucję, sam złożył rezygnację. Wierzył, że tym ruchem ocali fotel premiera, jednak szef gabinetu mającego sześć procent poparcia nie mógł już obronić swojej pozycji. Oleksy zaproponował zmianę premiera. Było to zrozumiałe, im Miller był słabszy, tym rywale śmielsi. Zaskoczyło co innego, że zamiast w zaciszu gabinetów wybrać szefa partii oraz szefa rządu, lewica pogrążyła się w publicznej szamotaninie. Niskie sondaże wprawiły partię w stan rozedrgania, pojawiły się sprzeczne scenariusze, wzajemne pretensje. Jedni chcieli retoryki zmian, drudzy zmian, jedni zmian małych, inni wielkich. Najdalej szła grupa, która skupiła się wokół Borowskiego – Cimoszewicz, Celiński, Kaczmarek. Chcieli partii odnowionej kadrowo i programowo. A że w odnowę starej wiarę szybko tracili, myśleli o budowie nowej formacji. W partii, w której nigdy nie było rozłamu, która ze wszystkich kryzysów wychodziła, zwierając szeregi, toczyła się dyskusja o sensie dalszego bycia razem.

Jedności bronił Janik, nowo wybrany szef Sojuszu. Łudził Borowskiego głębokimi zmianami, jednak nie potrafił nawet wymienić premiera. Bo Miller nie chciał ustąpić. Istnieją politycy, którzy nie potrafią rozstać się z władzą, należał do nich Krzaklewski, należał też Miller. Do ostatniej chwili się miotał, do ostatniej chwili kurczowo ściskał koronę. Był jak skazaniec, który mając głowę pod katowskim toporem, jeszcze próbuje szczęścia, zagaduje kata, odsuwa głowę. Owszem, zachowywał się dumnie, nie żebrał o litość. Ale swoim trwaniem budził coraz większą złość. Skoro sam nie potrafił odejść, szefowie lewicy spróbowali go zmusić. Janik się spotkał z premierem i zagroził, że jeśli sam nie ustąpi, zostanie odwołany. Miller odmówił. Uznał to za awanturnictwo, spotkał się z zarządem SLD i oświadczył: „Zbierzcie 231 posłów potrzebnych do powołania nowego premiera, to pogadamy”. Liderzy Sojuszu wzięli ogon pod siebie, a Borowski dokonał rozłamu. Stworzył nową partię, Socjaldemokrację Polski. Ogłoszenie przez premiera, że za półtora miesiąca, po uroczystości rozszerzenia Unii, sam złoży dymisję, niczego już zmienić nie mogło. Poza rozgoryczeniem lewicy, która – słusznie zresztą – uznała Millera za współwinnego rozpadu.

Choć Miller ustąpił na mocy własnej decyzji, nie zdołał stworzyć efektu dumnej abdykacji. Zrobił to za późno, na cudzych warunkach, budując wrażenie, że to Borowski obalił premiera. Zwłaszcza że chwilę potem ze strony Socjaldemokracji padł kolejny potężny strzał. Jeden z rozłamowców, Wiesław Kaczmarek, ujawnił, że w początkach swoich rządów Miller użył służb specjalnych, aby wymusić zmianę prezesa Orlenu. To było mocne oskarżenie, Miller nie schodził z politycznej sceny, był z niej wymiatany. W czasie ceremonii w Dublinie po raz ostatni wystąpił w roli premiera. Uroczystość oficjalnego rozszerzenia Unii dobrze portretowała stan polskiej lewicy. Do ostatniej chwili Kwaśniewski i Miller bili się o to, czyje zdjęcie będzie w podręcznikach. Na kilka dni przed ceremonią prezydent postanowił, że weźmie w niej udział. Wbrew regułom, bo każde państwo Unii reprezentuje jedna osoba, w przypadku mającej system prezydencki Francji jest to prezydent, w przypadku pozostałych państw są to premierzy. Doszło do spotkania Kwaśniewskiego z Millerem. Premier ze złośliwą satysfakcją oznajmił Kwaśniewskiemu, że skoro tak się upiera przy swoim wyjeździe, organizatorzy oferują mu miejsce w loży VIP-owskiej, obok męża prezydentowej Irlandii. Prezydent się wściekł, oznajmił, że nie będzie siedział w loży dla żon i mężów, lecz stanie obok Millera. „Jak to będzie wyglądało? My we dwóch do jednej flagi?” – spytał Miller. „Będzie, jak będzie. Jadę i koniec” – uciął Kwaśniewski. I pojechał. Centralnym punktem ceremonii było wciąganie na maszt flag unijnych państw. Przywódcy odbierali swoje narodowe flagi i podawali do zawieszenia na maszcie. Gdy przyszła kolei na Polskę, z krzeseł zerwali się Miller i Kwaśniewski i we dwóch poszli po flagę, budząc u reszty przywódców spore rozbawienie.

Gdyby wiosną 2004 roku odbyły się wybory do Sejmu, wygrałaby Samoobrona z wynikiem 28 proc. Druga byłaby Platforma – 25 proc., LPR – 10 proc., PiS – 8 proc. i SLD – 8 proc. W rankingach zaufania nadal wygrywał Kwaśniewski z poparciem 68 proc., ale drugie miejsce zajmował Lepper z zaufaniem 53 proc. To pokazywało charakter epoki. Nie było ery Millera, była era Leppera, era społecznego gniewu, który od 2001 roku miotał polską polityką. Miotał tak bardzo, że cała uwaga premiera skupić się musiała na utrzymaniu się w siodle. W tym politycznym rodeo Miller okazał się wirtuozem, potrafił tak mocno przywrzeć do fotela, że przez ponad dwa lata nikt go zrzucić nie zdołał. W historii zapisał się jako wielki gladiator, mistrz politycznej techniki, sprawny, wytrzymały, odważny. Kto ceni polityczne zapasy, uznać musi Millera za wielkiego zawodnika, kto jednak w polityce szuka czegoś więcej – państwowej treści lub społecznej korzyści – niczego takiego nie znajdzie. Miller okazał się kolejnym przeciętnym ogniwem w sztafecie przeciętności, jaką stanowią dzieje polskich rządów. Nie dlatego, że nie zostawił po sobie żadnych śmielszych decyzji, w tamtej epoce było to trudne, wręcz niemożliwe. Ale ponieważ nie potrafił odpowiedzieć na wyzwanie epoki – nie potrafił ani uspokoić społeczeństwa, ani okiełznać Leppera. Przeciwnie, sytuację jedynie zaognił. W momencie gdy odchodził, społeczeństwo wrzało, a Lepper bił rekordy popularności.

Miller zostawiał polską politykę w stanie dużo gorszym, niż ją zastał. W 2000 roku zaczęła się epoka wielkiego protestu, który doprowadził do eksterminacji politycznego establishmentu. Lewica miała szczęście, eksterminację przetrwała. Ale potem nie zdołała obronić ani siebie, ani swojego świata. Kiedy skupia się wzrok na Millerze, na tym, jak zręcznie się przedziera przez kolejne pułapki, przez wielkie obławy, jak stawia czoło kilku wrogom naraz, trudno opanować podziw. Jednak kiedy się patrzy szerzej, trudno ten podziw utrzymać. Istotą akrobacji Millera nie było przecież zwycięstwo, lecz monstrualna porażka. Od pierwszego dnia rządzenia do ostatniego lewica nieustannie przegrywała, a jej szef swoimi błędami sygnował wszystkie ważniejsze etapy przegranej – od afery Rywina po rozpad Sojuszu.

Miller nie był ostatnim cezarem, który dumnie dawał odpór barbarzyńcom, odsuwając w czasie nieuchronny upadek. W upadku lewicowego imperium nie było żadnej konieczności. Zbyt często Miller płacił za błędy swoje, swego otoczenia i swojej formacji, aby uznać, że to Fortuna skazała Sojusz na śmierć. To raczej Miller nie zrozumiał nowej epoki. Upojony swoją siłą, przekonany, że to on ustala reguły, przegapił nową społeczną wrażliwość. Krytyczną, populistyczną, moralistyczną. Lubiącą werbalny pryncypializm, obłudną skromność oraz tanią pokorę. Gdyby Miller wpisał się w nastrój epoki, gdyby bonapartyzm wymienił na worek z Canossy, lewica mogła raz jeszcze stanąć na czele buntu wobec rzeczywistości, nie po to, by ją zniszczyć, lecz właśnie ocalić. Mógł też postąpić odwrotnie. Stanąć na czele tej części społeczeństwa, która nowe hasła powitała z niechęcią. Ale wtedy musiałby zachować się pryncypialnie, zarówno wobec pazerności swojego zaplecza, jak też wobec brutalności ludzi Leppera. Ale tego Miller również nie potrafił. Był zbyt pewny siebie, aby odgrywać ludową pryncypialność, a zbyt cyniczny, aby się zdobyć na pryncypialność prawdziwą. Jego defekty najdobitniej ujawniła postawa wobec Jakubowskiej, Czarzastego czy Kwiatkowskiego. Miller nie potrafił odciąć się od nich ani w logice udawanej uczciwości, ani w akcie szczerego oburzenia. Zamiast tego zrobił z nich lewicowych bohaterów, prowokując atak na całą formację. Ziobro i Rokita robili wszystko, aby zniszczyć lewicę, ale dopiero buta Millera sprawiła, że ich ataki nabrały ciężaru, że przerodziły się w świętą wojnę przeciw lewicy, która porwała większość Polaków.

Buzek był zbyt poczciwy, aby sprawnie rządzić. Z kolei Miller był zbyt brutalny, aby swojej sile nadać wiarygodne oblicze. Budził podziw i strach, ale nie wzbudzał zaufania. Każdy zarzut do niego łatwo się przyklejał, dlatego prawica z taką łatwością uczyniła go twarzą korupcyjnego układu. Buzek nie wiedział, że czasem trzeba sięgnąć po brutalne metody, Miller nie wiedział, że istnieją inne. Powielał odwieczną strategię Sojuszu – im poważniejszy zarzut, tym bezczelniejsza obrona. Tymczasem od czasu afery Olina zmieniło się wszystko, opozycja nauczyła się gryźć, a społeczeństwo straciło dawną cierpliwość. To właśnie anachroniczna zuchwałość Millera sprawiła, że korupcję na lewicy potraktowano nie jako przypadek przy pracy, lecz dozwoloną przez szefa praktykę. Nie było to prawdą, kolejne afery ujawniały podległe premierowi prokuratura i służby, ale nikt już Millerowi ufać nie potrafił.

Część V.
Agonia

GABINET PREZYDENCKI

Ulubionym politykiem Kwaśniewskiego był Cimoszewicz, jednak tym razem postawił na Belkę. Były wicepremier od roku przebywał w Bagdadzie, zajmował się odbudową irackiej gospodarki, jeździł po świecie, szukał inwestorów, odnosił spore sukcesy. W połowie marca Kwaśniewski podróżował po Bliskim Wschodzie, spotkał się wtedy z Belką i zaproponował mu fotel premiera. Miał stworzyć ponadpartyjny gabinet, skupiony na dwóch doraźnych zadaniach – cięciach w finansach publicznych oraz pierwszych krokach w Unii. Belka się wahał, jednak wydarzenia nabrały tempa, kilka dni później Miller zapowiedział dymisję. Kwaśniewski zadzwonił do Belki, mocno zirytowany tym, że Miller nie chce odejść od razu. Ale – dodawał – dla samego Belki jest to korzystne, daje mu czas na stworzenie dobrej ekipy. To właśnie była przynęta, którą kusił Kwaśniewski. Rząd ekspercki, najlepszy zespół ludzki w historii III RP.

Kwaśniewski był mocno stłamszony latami dominacji Millera. Po jego upadku pragnął pokazać swoje znaczenie, przywrócić prezydenturze blask z pierwszych lat. Więc kwestię sukcesji rozgrywał imperialnie, wręcz teatralnie. Wybierając Belkę, nikogo nie pytał o zdanie. Gdy tylko Miller zapowiedział dymisję, prezydent ogłosił, że jego następcą zostanie Belka. Baronowie zareagowali alergicznie. Ten ruch odsuwał Sojusz od władzy, rządy przejmowała prezydencka ekipa, mająca własne cele, własne interesy, własne ambicje. Baronowie chcieli prezydenta zablokować, wskazać swojego kandydata, czyli Oleksego. Ale powstrzymał ich Janik. Uświadomił baronom, że czasy wielkości Sojuszu już przeminęły, że ich partia nie rozdaje już kart. Bez poparcia Kwaśniewskiego, bez poparcia Borowskiego Sojusz nie ma szans na utrzymanie choćby resztek władzy.

Prezydent spotkał się ze 158-osobowym klubem Sojuszu. Nakreślił swój obraz sytuacji. Jego zdaniem, lewica znalazła się w kryzysie na własne życzenie, gdyby odwołała Millera rok wcześniej, toby nie miała dzisiejszych kłopotów. Borowski by nie odszedł, Lepper by nie prowadził w sondażach. Stało się inaczej, więc trzeba szukać niecodziennych rozwiązań. Ponadpartyjny rząd – argumentował prezydent – jest receptą na uspokojenie sytuacji. Na zbudowanie większości, na ucieczkę przed widmem przyspieszonych wyborów. Kwaśniewski nie atakował Sojuszu, był kompromisowy, otwarty, życzliwy. Mówił, że partia potrzebuje czasu, że musi odzyskać siły, naprawić wizerunek. Powoli przekonywał do Belki, aż nagle z sali padło pytanie: „No dobrze, ale gdzie są pozostałe głosy dla rządu?”. Kwaśniewski westchnął: „Nie wiem, ja ich nie mam”. I w istocie nie miał. PSL twardo odmówił poparcia, Borowski również, prawica Belkę wyśmiała, a radykałowie zażądali wyborów.

Jednak Kwaśniewski gabinet powołał. Belka był premierem przed dwa tygodnie. Wygłosił exposé, po czym sromotnie przegrał głosowanie w Sejmie. Zgodnie z konstytucją prawo do wskazania premiera przeszło na stronę Sejmu. Ten nie potrafił nikogo wskazać, więc inicjatywa wróciła do prezydenta. Kwaśniewski znowu powołał Belkę i zagroził posłom, że jeśli Belki nie poprą, będzie musiał rozwiązać parlament. Ten argument przemówił do lewicy, dopiero co odbyły się wybory do Parlamentu Europejskiego, w których partia Borowskiego z trudem przekroczyła 5-procentowy próg. Więc wpadła w panikę, że przyspieszone wybory przynieść mogą klęskę. Zaczęły się gorączkowe negocjacje, które zakończył polityczny kompromis. Tyleż obłudny, co typowy. Borowski odegrał rolę obrońcy rencistów, zażądał rezygnacji z weryfikacji rent, jednego z filarów planu Hausnera. Belka się zgodził, więc lewicowi rozłamowcy poparli rząd. Polityczna klasyka. Aby istnieć, Belka sprzedał jeden z najważniejszych punktów swojego programu, zaś Borowski upozorował lewicowy gniew na to, co sam od miesięcy popierał.

Nowy rząd nie był ponadpartyjny, kluczowe resorty dostali politycy Sojuszu, jednak poziom apolityczności ekipy, jak również kompetencji, przewyższał polską średnią. Także premier sprawiał dobre wrażenie. Nie robił z siebie wielkiego przywódcy. Nie udawał wizjonera, nie udawał kanclerza. Po prostu administrował państwem, starając się ułatwić następcom sprawne przejęcie władzy. Prowadzącą w sondażach Platformę informował o swoich decyzjach, wysłuchiwał jej uwag. W im gorszej sytuacji była lewicowa władza, tym przyjemniej było na nią popatrzeć. Gdyby to były lata 90., taka postawa mogła zrobić spore wrażenie. Jednak to była epoka, która cenić potrafiła jedynie siłę. Belka nie miał poparcia nawet we własnym obozie. Kolejne elementy planu Hausnera przegrywały, bo wszyscy już prowadzili kampanię wyborczą. Rząd dryfował, zaś w centrum polityki znalazła się afera Orlenu.

KULCZYK, AŁGANOW, DOCHNAL

Wbrew nazwie w tej aferze chodziło głównie o Rafinerię Gdańską, zwaną dzisiaj Lotosem. Wielkie przedsiębiorstwo, drugą firmę paliwową w Polsce. Od kilku lat Skarb Państwa chciał Rafinerię sprzedać, ale chętni byli tylko Rosjanie. Dla rządu Buzka było to nie do przyjęcia, uzależnienie Polski od rosyjskiej energii i tak już było stanowczo za duże. I wtedy do gry wkroczył Jan Kulczyk, najbogatszy polski biznesmen. Nie mogąc się porozumieć z prawicą, zastukał do drzwi nowej ekipy. Jeszcze przed wyborami zaproponował lewicy sprzedaż Rafinerii rosyjskiemu Łukoilowi. Aby uniknąć politycznej awantury, operację miał przeprowadzić Orlen, największa polska firma, w której państwo miało 30 procent udziałów, zaś Kulczyk miał kilka. Orlen miał kupić Rafinerię, a potem ją sprzedać Rosjanom. Przy takim scenariuszu rząd mógł udawać, że nie jest stroną transakcji, że decyzję podjęła prywatna spółka, w której państwo ma tylko mniejszościowe udziały.

Lewica plan Kulczyka poparła i natychmiast po zdobyciu władzy zaczęła go wdrażać. Aby przeprowadzić transakcję, Kulczyk domagał się pomocy w przejęciu kontroli nad Orlenem. Jego prezesem był człowiek pochodzący z prawicowego rozdania. Kulczyk go osaczał, naciskał, straszył, ale bez skutku, stary prezes twardo odmawiał odejścia. Niewiele pomogło poparcie lewicy, Skarb Państwa miał zbyt mało udziałów, by móc go skutecznie odwołać. Więc Kulczyk o pomoc poprosił premiera, a Miller problem rozwiązał siłowo. Wezwał ministrów sprawiedliwości oraz służb specjalnych i wspólnie ustalili, że prezes zostanie aresztowany. Znaleziono pretekst – doprowadzenie do prokuratury, aby tam złożył zeznania w pomniejszej sprawie. Funkcjonariusze UOP dostali polecenie ubrania się w garnitury, bo – jak usłyszeli – będzie telewizja. Po kilku godzinach spędzonych w prokuraturze prezes spokojnie wrócił do domu, ale media pokazały sceny z aresztowania. Zrobił się wielki skandal, więc następnego dnia rada nadzorcza Orlenu mianowała nowego prezesa. Osobę wskazaną przez Kulczyka.

Pozycja tego biznesmena była niezwykła. W chwili aresztowania prezesa Orlenu siedział w gabinecie premiera. Tydzień później została zwołana Rada Gabinetowa, w czasie której prezydent i rząd omówili plan sprzedaży Rafinerii Rosjanom. Niedługo potem Kulczyk postanowił przejąć kontrolę nad radą nadzorczą Orlenu. Miał już prezesa, teraz chciał mieć wszystko. Niczego nie negocjował, ustalił listę nazwisk, siebie wpisał jako szefa rady, a dokument wysłał do prezydenta oraz premiera. I być może sam by wybrał radę nadzorczą, gdyby nie wybuch wojny z ministrem skarbu. Bo Kaczmarek nie wytrzymał, postawił stanowcze weto. Oświadczył, że tak drobny udziałowiec nie może wybrać całej rady nadzorczej. Sprzeciw Kaczmarka wywołał kryzys o zdumiewającej skali. W środku nocy w gabinecie premiera spotkali się Kulczyk, prezydent i premier, aby ustalić skład rady nadzorczej. Jeden raz prezydent pojawił się w Kancelarii Premiera. Po to, aby bronić interesów Kulczyka. Bronić przed Kaczmarkiem, od dawna oponentem Kulczyka, którego powołanie na ministra skarbu Kwaśniewski twardo wetował. To był jedyny poważny konflikt w trakcie tworzenia rządu. Ale Miller się wtedy uparł, więc Kaczmarek został ministrem. Co wprowadziło dziwne pęknięcie w relacjach Kulczyk–lewica. Prezydent ostentacyjnie mu sprzyjał, premier przynajmniej udawał życzliwość, natomiast minister skarbu prowadził z nim wojnę. Ich konflikt miał swoje korzenie w latach 90., kiedy się starli w sprawie prywatyzacji browarów. Potem coraz częściej wpadali na siebie, aby w 2002 roku stanąć do wojny totalnej. Kaczmarek zablokował wielki projekt Kulczyka dotyczący prywatyzacji sektora energetycznego, czyli grupy G-8. Teraz chciał mu przeszkodzić w jego paliwowych marzeniach.

Jednak tym razem Kaczmarek przegrywał. Ruszyły ostatnie przygotowania do sprzedaży Rafinerii. Ich kulisy nie do końca są jasne. Zmieniały się szczegóły planu. Orlen przestawał być głównym pośrednikiem w transakcji, ważniejszy stawał się Kulczyk oraz brytyjska firma, którą sobie wybrał za partnera. Dla władzy był to wariant bezpieczniejszy, minimalizował jej winę za sprzedaż Rosjanom, odium w całości spadało na Kulczyka. Również dla Kulczyka to było korzystne, bo wraz ze wzrostem jego pozycji rosły jego zyski. Ale z punktu widzenia interesów państwa rachunek wyglądał odwrotnie. Doradca ekonomiczny prezydenta, Witold Orłowski, w analizie dla swojego szefa pisał, że udział Kulczyka w transakcji jest dla państwa podwójnie szkodliwy. Po pierwsze, jako pośrednik Kulczyk niepotrzebnie dostaje gigantyczną premię – około miliarda dolarów – którą państwo w przypadku sprzedaży bezpośredniej wzięłoby w całości dla siebie. Po drugie, państwo podejmuje „decyzję w ciemno”, korzystając z pośrednika, traci kontrolę nad tym, kto będzie docelowym właścicielem rynku paliw w Polsce.

Te przestrogi zostały zlekceważone. Kulczyk był o krok o sukcesu, gdy znowu zaatakował Kaczmarek. W ostatniej chwili minister zablokował sprzedaż Rafinerii. Zaproponował bezpośrednią sprzedaż Rosjanom, z pominięciem zarówno Orlenu, jak też Kulczyka oraz jego prowizji. Kwaśniewski i Miller natychmiast stanęli po stronie Kulczyka, Kaczmarek został zdymisjonowany, a szef Nafty Polskiej, czyli właściciel Rafinerii, dostał polecenie jej szybkiej sprzedaży. Jednak powiązany z Kaczmarkiem prezes Nafty odmówił wykonania decyzji. Zaczęła się wielka wojna lobbystycznych koterii.

Trzy dni po zablokowaniu transakcji Kulczyk spotkał się w Wiedniu z przedstawicielem Łukoilu. Nie byłoby w tym nic ciekawego, gdyby nie to, że był nim Władimir Ałganow, sławny pułkownik KGB, z którym się kiedyś przyjaźnił Oleksy. Ałganow od roku był obserwowany przez polski wywiad, więc służbom udało się odtworzyć przebieg rozmowy. Ałganow skarżył się, że nie może się dogadać z polską stroną, że Rosjanie robią wszystko, co „było uzgodnione”, ale nie dostali Rafinerii, „jak było ustalone”. Kulczyk odpowiedział, że „postawili na złego konia”, że „należy dokonać nowych uzgodnień”. Jako gwaranta dokończenia transakcji wymienił prezydenta. Bagatelizował sprzeciw ministra skarbu, dowodził, że posiada „wszelkie pełnomocnictwa” do sprzedaży Rafinerii, że ma pełne poparcie prezydenta, którego w rozmowie określał mianem „pierwszego”. Ałganow nie potraktował oferty poważnie. Odpowiedział, że w tej sprawie decyzje nie zależą od prezydenta. Kulczyk nie chciał się poddać, raz jeszcze spotkał się z Ałganowem, jednak rozmowy skończyły się fiaskiem.

Po powrocie z Austrii Kulczyk postanowił zniszczyć rywali blokujących jego transakcję. Pojawił się w gabinecie premiera. Zdał mu relację ze spotkania z Ałganowem, do której dodał zmyśloną historię o tym, że Kaczmarek wraz z szefem Nafty wzięli od Rosjan 5 milionów dolarów łapówki za sprzedaż Rafinerii. Kulczyk twierdził, że powiedział mu o tym Ałganow, co było nieprawdą, rozmowa miała trzech świadków i żaden tego nie słyszał. Miller polecił Kulczykowi, aby się spotkał z szefem Agencji Wywiadu i mu wszystko przekazał. Służby specjalne zaczęły inwigilować Kaczmarka, ale była to inwigilacja w eseldowskim stylu, bo partyjni koledzy natychmiast ostrzegli go o tym.

Mimo brutalnych ciosów zadanych rywalom Kulczyk nadal przegrywał, nowy minister skarbu wystraszył się ryzykownej transakcji, odmówił zdymisjonowania szefa Nafty. Więc znowu się włączyli Kwaśniewski z Millerem. Kolejny minister stracił posadę, a jego następca – wspólnie wybrany – swoje rządy rozpoczął od usuwania przeszkód na drodze Kulczyka. Blokujący operację prezes Nafty został zwolniony, zaś minister ogłosił, że do końca roku Rafineria zostanie sprzedana. Wydawało się, że po dwóch latach Kulczyk wreszcie wygrał swoją prowizję. Gdy nagle do gry włączył się Kaczmarek, wściekły za oskarżenie o wzięcie łapówki. Postanowił zablokować transakcję, skierował na Orlen uwagę mediów. Udzielił wywiadu, w którym ujawnił kulisy odwołania prezesa z udziałem służb specjalnych.

Wybuchła wielka afera, jednak pierwsza fala oburzenia skupiła się na Millerze. W tym czasie Kulczyk rzutem na taśmę próbował ochronić swoją transakcję. Szykujący się do objęcia urzędu Belka zaapelował, aby do czasu wyjaśnienia sprawy nie przeprowadzać w Orlenie personalnych zmian. Kulczyk apel zlekceważył. Wymienił szefa rady nadzorczej i mianował nim... prezesa Kulczyk Holding. Rozmiar ostentacji był niezwykły, politycy z powodu afery już byli w panice, tymczasem Kulczyk bez najmniejszych oporów wyszarpywał państwu ostatnie kęsy. Jeszcze ciekawsza była logika tego wyszarpywania. Kulczyk ogrywał Skarb Państwa dzięki poparciu ministra skarbu państwa. Dzięki niemu przejął pełnię władzy nad Orlenem. Miał swojego prezesa oraz szefa rady nadzorczej, mógł zatem przeprowadzić transakcję. Widząc, że Kulczyk wygrywa, Kaczmarek zadał ostateczny cios. Uderzył już nie tylko w Millera, ale też w Kulczyka i w prezydenta. Ujawnił, że dwa lata wcześniej Kwaśniewski, Kulczyk i Miller w czasie nocnego spotkania wspólnie ustalili skład rady Orlenu. Plan Kulczyka legł w gruzach.

Sejm powołał śledczą komisję. Prace z początku toczyły się ślamazarnie, ale wszystko zmieniło się, gdy w ręce komisji wpadła notatka służb ze spotkania Kulczyka z Ałganowem. Opinię publiczną zelektryzowało zarówno to, że Kulczyk załatwiał interesy z pułkownikiem rosyjskiego wywiadu, jak również, że w rozmowie z nim powołał się na pełnomocnictwo ze strony „pierwszego”. Wystraszony Kwaśniewski natychmiast pojechał do Sejmu, aby w gabinecie marszałka przeczytać posiadaną przez komisję notatkę. Wyszedł z gabinetu silnie zdenerwowany, całą winę próbował przerzucić na Millera. „Nie jestem pierwszy” – oświadczył. „W Polsce rządzi premier, a nie prezydent”. „Jak po łacinie jest pierwszy?” – pytał Kwaśniewski. I odpowiadał: „Primus”, czyli premier. Oburzony Miller odcinał się ostro, ale to nie było potrzebne. Sprawa była jasna, kontekst notatki wyraźnie pokazywał, że Kulczyk mówił o prezydencie. Komisja zaczęła polowanie na Kwaśniewskiego, tendencyjne, chaotyczne, pełne naciąganych oskarżeń, niemniej ujawniające fakty niewygodne dla prezydenta. Im bliżej ciosy padały, tym bardziej Kwaśniewski się bał. Przywykł do tego, że na linii strzału znajdują się inni. On zawsze bezpiecznie stał z tyłu, skąd wygłaszał ładne zdania, jak choćby to, które powtarzał po wybuchu afery Rywina – że polityka i biznes powinny być wyraźnie oddzielone. Tym razem nie miał komfortu arbitra. Chodziło o jego decyzje, o jego głowę. Komisja krążyła wokół Pałacu, sprawdzała, z kim prezydent się kontaktował, sprawdzała nawet jego żonę, jej charytatywną fundację. Szybko zażądała przesłuchania prezydenta, ten z początku się opierał, jednak odegrał zbyt ważną rolę, aby uzasadnić odmowę. Zgodził się złożyć zeznania, jednak wizja przesłuchania budziła w nim coraz większą panikę. Źle znosił kryzysowe sytuacje, nie miał w sobie twardości Millera. Miał też obsesję służb, podobnie jak większość polityków. Choć znajdowały się one w rękach lewicy, prezydent był przekonany, że znalazł się na ich celowniku. Że zebrały na niego materiały, że podczas przesłuchania przed komisją pojawią się nowe zdjęcia, nowe fakty, że skonfrontowany z nimi może się pogrążyć. Nie wytrzymał tej presji, na kilkanaście godzin przed przesłuchaniem ogłosił, że się nie stawi przed sejmową komisją. Co wywołało fatalne wrażenie. Bo to nie była odmowa, to była rejterada.

Komisja znalazła innych ciekawych świadków. Najważniejszym był Marek Dochnal, niedawno aresztowany lobbysta, który dawał łapówki łódzkiemu baronowi w zamian za organizowanie mu spotkań z politykami Sojuszu. Służby nagrały ich rozmowy telefoniczne, bardzo malownicze, bo polityk Sojuszu targował się jak na arabskim bazarze. W zamian za częste usługi od dłuższego czasu pobierał od Dochnala stałą pensję, ale jemu ciągle było mało, więc zażądał mercedesa za pół miliona. Gdy go dostał, licytował dalej, domagał się, aby Dochnal płacił za paliwo do auta, za pensję dla kierowcy oraz opłaty za parking. Właśnie w apogeum afery Orlenu obaj – baron oraz lobbysta – zostali aresztowani. Dochnal próbował ocalić głowę, zeznając przed sejmową komisją. Był dla niej ciekawy, bo on również uczestniczył w paliwowej grze. Jako konkurent Kulczyka, bijący się o zakup Rafinerii przez koncern kazachski. To on przekonał Ałganowa, że Kulczyk nie jest w stanie przeprowadzić operacji, bo Kwaśniewski nie jest decyzyjny. Dochnal dużo wiedział, choć dużo też zmyślał. Ale przekazał mnóstwo informacji, które aferę Orlenu ułożyły w bardziej spójny obraz. Od niego komisja dowiedziała się, że Kulczyk się spotkał z szefem Łukoilu, że w rozmowach stale się powoływał na Kwaśniewskiego, że współpracował z Ałganowem także przy innych sprawach.

Po kilku miesiącach przesłuchań przebieg wydarzeń ułożył się w mocne oskarżenie lewicy. Mimo nadmiernego uzależnienia od rosyjskiej ropy, wygrawszy wybory, zależność postanowiła powiększyć. Sprzedać ostatnie narzędzia kontroli polskiego rynku paliwowego. Przyjęto taki model transakcji, w którym większość zysków ze sprzedaży trafić miała nie do Skarbu Państwa, lecz do kieszeni prywatnego biznesmena. Okazało się, że nie jest to nic nowego, bo od wielu lat ropę z Rosji do Polski sprowadza niepotrzebny zewnętrzny pośrednik, tajemnicza firma prowadzona przez dwóch ukraińskich muzyków, która pobiera za to wielką prowizję. I dzieje się tak mimo wielokrotnie zgłaszanej przez Rosjan gotowości do sprzedaży ropy bezpośrednio Polakom. Po wybuchu afery Miller tłumaczył, że chciał zmienić prezesa Orlenu, aby ograniczyć wpływy ukraińskiej spółki. Jednak nowy prezes nie tylko podtrzymał umowę z Ukraińcami, ale dodał drugiego pośrednika, z którym Orlen zawarł jeszcze bardziej niekorzystną umowę.

W całej sprawie rola Millera była mocno niejasna. Był tyleż brutalny, co tajemniczy. Czasem wydawał się pionkiem w rękach Kulczyka, a czasem jego wrogiem, bijącym go z lubością po chciwych palcach. Natomiast Kwaśniewski wypadł fatalnie. Po kilku miesiącach trudno było rozstrzygnąć, co jest większe – nagonka na niego czy powody do tej nagonki. Kwaśniewski tak konsekwentnie wspierał interesy Kulczyka, że trudno było znaleźć argumenty na jego obronę. Prezydent mocno Polaków rozczarował. Jednak społeczna uwaga bardziej skupiła się na otoczeniu władzy, na postaciach, takich jak Kulczyk czy Dochnal. Po raz pierwszy Polacy zobaczyli, jak się nad Wisłą buduje fortuny. Kulczyk zdobył majątek nie dzięki biznesowym talentom, lecz politycznej protekcji. Dzięki niej przejmował kolejne porcje państwowego majątku. Porcje były tak wielkie, że nie było go stać na zakup. Występował w roli pośrednika, który się zadowalał wielką prowizją. Jednak bez takich pośredników zagraniczni inwestorzy nie mogli od państwa kupić niczego. Za rządów Buzka France Telecom chciał przejąć Telekomunikację Polską. Spróbował oficjalnej ścieżki, przegrał z kretesem, więc poprosił o pomoc Kulczyka. A ten wszystko sprawnie załatwił. Pomógł kupić nie tylko sieć telefoniczną, ale cały ówczesny rynek telekomunikacyjny. Prezes France Telecom był zaskoczony skalą jego wpływów. Gdy podczas wspólnej kolacji u ministra łączności doszło do różnicy zdań, zirytowany Kulczyk zrugał ministra, wziął telefon, zadzwonił po premiera Buzka, który wkrótce się zjawił. Zaś minister łączności niedługo potem stracił posadę. Druga postać, czyli Dochnal, zrobiła na opinii publicznej jeszcze gorsze wrażenie. Zachodnim inwestorom oferował pomoc, która wyglądała tak, jak pokazała sprawa łódzkiego barona. Dochnal po prostu dawał łapówki. Opłacał polityków, opłacał urzędników. Był zwykłym przestępcą. Po ujawnieniu interesów Dochnala jasne się stało, że Rywin nie był wyjątkiem. Że w Polsce istnieje profesja polegająca na kupowaniu ustaw oraz rządowych decyzji.

I tu włączyła się społeczna wyobraźnia. Od refleksji, że Rywinów jest wielu, był tylko jeden krok do oskarżycielskiej konkluzji. Że wiele polskich fortun powstało nie dzięki pracy, nie dzięki talentom, lecz dzięki Rywinom. Do konkluzji mówiącej, że polskie miliardy nie zostały zarobione, lecz ukradzione. To społeczne dopisanie puenty sprawiło, że prowadzona w komisji orlenowskiej akcja dobijania lewicy zamieniła się w coś znacznie szerszego. W krytykę III RP. O ile afera Rywina wyniosła do góry Platformę, to afera Orlenu wyniosła PiS. Afera Rywina skompromitowała lewicę, afera Orlenu skompromitowała rzeczywistość. Afera Rywina była politycznym kryzysem, afera Orlenu okazała się politycznym kataklizmem. Panujący od kilku lat społeczny gniew zyskał swój wyraźny, rewolucyjny kształt. Histeria zastygła w program. Rebelia w projekt budowy nowej rzeczywistości. Nie dokonali tego członkowie komisji – Giertych, Macierewicz i Wassermann, nie dokonali tego również bracia Kaczyńscy. Politycy są za słabi, aby sprawiać tak wielkie społeczne efekty. Moc perswazyjną miały kolejne informacje, kolejni bohaterowie afery Orlenu. Wyobraźnię społeczną kształtowali Kulczyk, Dochnal, Ałganow, ukraińscy muzycy. Jak u Gogola, każda kolejna postać przynosiła niesmak. Nikogo normalnego, same ponure figury. Oligarchowie, szpiedzy, skorumpowani politycy.

W tamtej epoce polska polityka biła się o to, kto stanie na czele społecznego gniewu. Ofert było wiele. Było oskarżenie wobec kosmopolitycznego salonu lansowane przez Giertycha. Była tabloidalna niechęć do polityków, oferowana przez Tuska. Był plebejski donos na „złodziei” autorstwa Leppera. I był wreszcie obraz Polski rządzonej przez układ, który kreślił Kaczyński. Ten ostatni swoją wizję forsował od lat. Bez sukcesu, była zbyt paranoiczna i zbyt skomplikowana jak na społeczną wyobraźnię. Afera Orlenu wszystko zmieniła. Nadała lotność temu, co lotności nie miało. Wiarygodność temu, co zrodziła przesadna podejrzliwość.

DYGRESJA O TYM, CZY ISTNIAŁ UKŁAD POSTKOMUNISTYCZNY

Czy Kaczyński miał rację? Nie miał, nie było układu. Hipoteza postkomunistycznego układu była intelektualnym błędem, jednak błędem mającym racjonalne przyczyny. Sprawa jest zawikłana i wykracza poza opis politycznej historii. Dotyczy trudności w zrozumieniu zmian tak wielkich, jak te, które się przetoczyły po 1989 roku. Na bieżąco trudno było wyjść poza proste odruchy – naiwnego poparcia lub przesadnej krytyki. Wszystko toczyło się zbyt szybko, aby rozum mógł zebrać potrzebne dowody. Kaczyński był dziwnym przypadkiem, myślał szybciej niż inni, co miało swoje zalety i wady. Dzięki temu wychwycił najwięcej cech nowej epoki, zarazem wyciągnął z nich fałszywe wnioski. Bardzo sprawnie demaskował optymistyczne mity na temat transformacji, ale równie sprawnie tworzył własne, tyle że katastroficzne.

Punktem wyjścia dla Kaczyńskiego była gospodarka. Już w 1990 roku dostrzegł sprzeczność między rewolucją polityczną a rewolucją społeczną. Władzę wzięła nowa elita, tymczasem własność przejęła stara. Mechanizm bogacenia był prosty, ponieważ w tamtej epoce nikt nie miał pieniędzy, decydowały znajomości, sieć kolegów, którzy zachowali pozycję w państwie. Jeden załatwiał koncesję, drugi kredyt, trzeci umorzenie podatków. Co sprawiło, że kadry peerelowskiego państwa – dawni szefowie departamentów, wiceministrowie, oficerowie służb specjalnych – już na starcie wygrały wyścig o własność. Rodzący się kapitalizm zyskał odcień wyraźnie czerwony. Kaczyński potępił to zjawisko jako niesprawiedliwe, a także szkodliwe. Bo tak zbudowane fortuny podtrzymywać będą rywalizację opartą nie na rynku, lecz na znajomościach. W ten sposób zrodziło się pojęcie „postkomunistycznego układu”.

Jako opis faktów diagnoza była prawdziwa. Zdzierała z początków kapitalizmu bajkową aurę. Demaskowała poczciwe opowieści o kapitale jako premii za pracowitość i zaradność. Pracowici i zaradni byli drobni właściciele, natomiast żeby założyć bank, przejąć fabrykę albo dostać koncesję, trzeba było czegoś więcej. Kaczyński trafnie nazwał potrzebne atuty, celnie też dostrzegł, że wyścig o własność wygrało jedno środowisko. Jednak krytyka tego zjawiska była dramatycznie naiwna. Jak zwykle Kaczyński świetnie wychwytywał fakty, aby potem oprzeć na nich fałszywe zarzuty. Owszem, na zmianach skorzystali głównie ludzie dobrze ustawieni w poprzednim systemie. Ale kto inny miał skorzystać? Masy? Solidarnościowi idealiści? Grupy, które nigdy nie myślały w kategoriach kariery? Wszystkie przełomy wyglądają podobnie – zmienia się władza, zmienia ustrój, zmienia cały system, a ci, którzy mieli najwięcej, mają jeszcze więcej. Wierzchołek piramidy społecznej to jedno z najbardziej stabilnych zjawisk w przyrodzie. Równie trudno było się oburzać na korzystanie z pomocy kolegów, wszyscy politycy to robią, demokratyczni także. Wielkie pensje, jakie po zakończeniu kariery biorą za „doradztwo w biznesie”, to przecież opłata za ich znajomości. Jedyne, co mogło dziwić, to solidarnościowa naiwność, która nie potrafiła zjawisku wyznaczyć rozsądnej granicy. Pozwolono rywalom na wszystko, więc wzięli wszystko.

Punktem przełomowym dla dopracowania hipotezy „układu” było objęcie przez Lecha Kaczyńskiego funkcji prezesa NIK. Odtąd Jarosław Kaczyński poznawał Polskę z opowieści na temat kolejnych afer. To było dziwne doświadczenie, bardzo jednostronne i bardzo przejmujące. Trochę jak poznawanie ludzkiej natury na podstawie relacji szefa więzienia. Pod wpływem opowieści brata Kaczyński doszedł do wniosku, że nowa rzeczywistość jest inna, niż się wydaje. Że pod fasadą sukcesu kryje się ponury świat, którym rządzą aferzyści, brutalni oficerowie służb, skorumpowani politycy oraz mafiosi. To już nie była siatka znajomości z dawnych lat, lecz zorganizowana grupa przestępcza, mająca wspólne plany i wspólnych liderów. Dawna socjologiczna diagnoza ześlizgiwała się w spiskową teorię. Gdy postkomuniści wrócili do władzy, Kaczyński uznał to za potwierdzenie wszystkich nowych podejrzeń. Bo jak to możliwe, że pokonana formacja tak szybko wróciła do sił? Otóż wróciła, ponieważ była silniejsza, niż powszechnie sądzono. A była silniejsza ponieważ stworzyła podziemne imperium.

I znowu, połowa diagnozy była słuszna. Patologie tamtego czasu były ogromne. Budowa kapitalizmu to przecież nic innego jak wielka wyprzedaż państwowego majątku. To, co w komunizmie zostało znacjonalizowane, teraz było prywatyzowane. Dobytek 40-milionowego narodu przechodził w ręce prywatne: grunty, budynki, mieszkania, sklepy, fabryki, restauracje, kina, piekarnie, lasy, dworki, pałace. Pod drzwiami decydentów – polityków i urzędników – ustawił się tłum chętnych. Byli tu przedsiębiorcy, ale byli też aferzyści, złodzieje, a nawet mafiosi. Oni wszyscy obsiedli politykę – centralną i lokalną – bo w normalnych czasach taka wyprzedaż się nigdy nie zdarza. To była okazja na kolosalne zyski. Wszystko było do sprzedania albo do rozdania. Wszystko do kupienia albo do grabieży. Kęsy były olbrzymie, co budziło chciwość. Ale nie taką zwykłą. To była żarłoczność, zachłanność, szał posiadania. Nad Wisłą zapanowała gorączka złota, czas dzikich apetytów. Majątku za półdarmo, a czasem za darmo. A państwo było słabe i miało wiele spraw na głowie. Musiało się uczyć nowej gospodarki, musiało ją budować, musiało też kontrolować proces budowy. Także stawić czoła tej chmarze drapieżników owładniętych szaleńczą chciwością. A przecież aparat państwa również trawiła gorączka, politycy i urzędnicy byli biedni, mało kto miał własne mieszkanie. Więc niektórzy tracili skrupuły. Wielka wyprzedaż w epoce wielkiej biedy często bywała wielką kradzieżą. III RP w swoich początkach nie była praworządnym krajem. Nie była, bo nie mogła.

W opisie patologii Kaczyński miał rację. Ale dramatycznie się pomylił w konkluzjach. Zamiast anarchii i chaosu, zamiast słabego państwa, dostrzegł ogromną grupę przestępczą. Sprawną, lojalną, zorganizowaną, której zachowania wyznaczyły dawne komunistyczne nawyki. Tymczasem przeszłość nic nie miała do rzeczy. Trudno uznać PRL za szkołę korupcji. To był prymitywny system oparty na handlu wymiennym – przydział na mieszkanie w zamian za dyplom magistra – nie zaś na korupcji. Polska polityka nauczyła się kraść dopiero w III RP. To nie przeszłość zdeprawowała polityczne elity, lecz teraźniejszość, realia wielkiej wyprzedaży. Kaczyński mylił się również, przypisując korupcji tożsamość partyjną. Owszem, na zapleczu postkomunistycznej władzy korupcji było najwięcej, ale w wielkiej wyprzedaży brali udział wszyscy. Jeśli na podstawie ujawnionych afer można budować mapę korupcji, to jej skala zależała od udziału we władzy. Im partia miała więcej władzy, im dłużej ją sprawowała, tym liczniejsze były korupcyjne skandale. Dlatego w rankingu prowadził Sojusz, drugie miejsce zajmował AWS, trzecie PSL, czwarte KLD, piąte PC. Jedynym środowiskiem odpornym na pokusy była Unia Demokratyczna. Korupcja nie miała partyjnych barw, miała ją jedynie uczciwość.

Jeśli chodzi o dzikość i bezczelność nadużyć, najgorsze były pierwsze lata, dopóki trwała – mówiąc językiem Marksa – pierwotna akumulacja kapitału. Potem sytuacja się uspokoiła, pojawiły się reguły gry narzucone przez Unię Europejską, wymagające względnie równych szans i względnie jasnych zasad. Polski kapitalizm nie stał się jeszcze uczciwy, jednak bardziej elegancki. Tylko w dwóch sferach dawna chciwość zachowała moc. Był to partyjny najazd na posady w spółkach Skarbu Państwa oraz apetyt świeżych miliarderów na resztki państwowego majątku. Ten etap kapitalizmu przypadł na epokę rządów AWS. Wtedy pojawiła się praktyka wymiany ministra skarbu pod potrzeby konkretnych transakcji, wtedy zaczęto głośno mówić o politycznym kapitalizmie. Ale choć Akcja upadała przy akompaniamencie skandali, to korupcja przestawała być elementem systemowym. Kończyła się epoka dzikości. Kończyła się wielka wyprzedaż. Coraz wyraźniej było widać, że nie ma układu, a jedynie wynaturzenia fazy rozwoju.

Nadeszły rządy Millera, które momentalnie zmieniły optykę. Bo wysyp skandali był zdumiewający. Po latach wszystko wydaje się propagandą PiS-u, jednak było inaczej. To był czas, kiedy lewica, patrząc w lustro, była przerażona. O korupcji w Sojuszu w dramatycznym tonie mówiła nie tylko prawica, ale też Urban, Cimoszewicz, Borowski, Celiński czy Siemiątkowski. Nawet Miller musiał przyznać, że walka z korupcją stała się głównym wyzwaniem. Trudno się dziwić, że Kaczyński ponownie ogłosił istnienie układu, tym razem przekonując większość do swojej diagnozy. Bo wszystko pasowało do jego podejrzeń. Byli skorumpowani politycy, mroczni lobbyści, byli brutalni biznesmeni, była mafia paliwowa, były służby, był nawet oficer KGB. A w tle łapówki, wtyczki w policji, kontakty w prokuraturze, podsłuchy, kupowanie ustaw, ustawione prywatyzacje. Jednak dla opinii publicznej najbardziej szokująca była geografia tych afer. To, że tak często sięgały społecznych szczytów. Nigdy wcześniej dziennikarze śledczy nie zajmowali się prezydentem, premierem, najbogatszym Polakiem, szefem największej gazety czy szefem telewizji publicznej. Udział tych postaci ludzkiej podejrzliwości dodał mocnych skrzydeł. Nikt nie wiedział, co naprawdę zrobili, jednak dwie rzeczy były pewne. Byli tam, gdzie być nie powinni. I nie byli tam po to, aby bronić zasad, lecz aby je łamać. I to wystarczyło. W epoce społecznego gniewu pretensje miały status dowodów.

Kluczowe znaczenie miała obecność w skandalach Millera i Kwaśniewskiego. Gdyby nie oni, nie byłoby wojny z III RP. Lewicowe afery uznano by za konwulsje rozpadu, podobnie jak potraktowano wielkie afery w finale rządów AWS. Gdyby nie udział Millera i Kwaśniewskiego, Jarosław Kaczyński – już jako premier – nie szukałby układu z taką obsesją. Bo również dla niego zachowanie obu przywódców było przełomem poznawczym. Dotąd spekulował, teraz poczuł pewność. Nawet Donald Tusk mówił, że Kaczyński miał rację. Zaś bohaterowie afer, nie pojmując nastroju epoki, dalej podgrzewali emocje, podsycali domysły. Harde zachowanie Millera po aferze Rywina, arogancja Czarzastego, lekceważenie komisji przez Michnika, prowokacyjne gesty Kulczyka – to wszystko było dramatycznie niemądre. Piętnowani przez media wykonywali gesty, które im samym wydawały się dumne. Ale nie były dumne, były zuchwałe. Sami wydawali wyrok na siebie. W oczach Polaków dowodzili istnienia układu. Byli zbyt pewni tego, że nie spotka ich kara.

To był wielki paradoks epoki. Wszystkie znaki ułożyły się w potwierdzenie czegoś, co było nieprawdą. Bo układu nie było z trzech co najmniej powodów. Po pierwsze, choć skala afer była olbrzymia, to większość z nich wytropiły nie media, nie opozycja, lecz państwo. Służby specjalne oraz prokuratura. Większość bohaterów stanęła przed sądem, mając przeciw sobie mocne dowody. Zebrane profesjonalnie, metodycznie, uczciwie. Zupełnie to nie pasuje do teorii układu. Co to za układ, który z jednej strony rządzi, a z drugiej sam siebie ściga? Po drugie, układu nie było, bo Sojusz się poddał bez walki. Gdyby istniało potężne postkomunistyczne imperium, jego upadek byłby bardziej burzliwy. Gdyby było tak bezwzględne, jak mówił Kaczyński, usłyszano by strzały, zobaczono ofiary. Przecież układ to nie była grupa kolegów od squasha, lecz gang, syndykat, mafia. Po trzecie – i najważniejsze – przez dwa lata Kaczyński, Ziobro, Kamiński, Wassermann i Macierewicz szukali postkomunistycznego układu. Szukali wytrwale, starannie i obsesyjnie. Korzystając z całej mocy państwa, powołując nowe instytucje, likwidując stare, wdzierając się we wszystkie tajemnice państwowe. I nie znaleźli nawet cienia układu. Wielkie przedmioty zostawiają po sobie wielkie ślady. To, co znalazła ekipa Kaczyńskiego, było miarą wielkości układu.

Nie było układu. Było jedynie słabe państwo, które w latach 90. tak wiele energii włożyło w reformy, że kwestie porządku i zasad zostawiło na potem. Tym samym powstała próżnia władzy rodząca chore ambicje. Niektórym biznesmenom wydawało się, że są właścicielami państwa. Niektórym dziennikarzom, że są przywódcami narodu. Jednemu z Kościołów zamarzyła się religia państwowa. Niektórym politykom wydawało się, że wszystko im wolno. Niektórym lobbystom, że nigdy nie wpadną. Otóż wpadli. Nikt się nie okazał bezkarny. Nikt nie zdołał ocalić dawnej pozycji. Jednych złapała prokuratura, inni stracili szacunek, jeszcze innym nałożono prawny kaganiec. Państwo, chociaż słabe, było silniejsze. Wraz z upadkiem Sojuszu w przeszłość odchodziła anarchia, która kwitła w cieniu ustrojowej przemiany. Tamtą anarchię Kaczyński nazywał III RP, ale była w tym wielka przesada. Niepotrzebnie redukował całą rzeczywistość do jej najmniej udanego fragmentu.

OSTATNIE MIESIĄCE

Poparcie prawicy rosło, co nie znaczyło, że lewicę czeka polityczna śmierć. Sytuacja była trudna, ale nie tragiczna. Utrata władzy była pewna, jednak utrata życia wydawała się mało realna. Było wiele scenariuszy ratunku. Borowski proponował świeżą ofertę, nową lewicę, pełne zerwanie z przeszłością. Oleksy uważał, że bezpieczniejszy jest szyld Sojuszu, bo choć mocno zużyty, ciągnie za sobą żelazny elektorat. Janik chciał połączyć oba pomysły, najpierw teatralnie podkreślać różnice, aby do wyborów pójść razem. I wreszcie Kwaśniewski, który chciał oprzeć lewicę na jej najbardziej popularnym produkcie, czyli na sobie samym.

Wszystkie pomysły były sensowne, każdy dawał gwarancję sukcesu. Ale pod warunkiem, że wybrany zostanie tylko jeden. Tymczasem na lewicy nie było przywódcy, który by dokonał wyboru. W tej roli widział się Kwaśniewski, jednak jej unieść nie zdołał. Był chaotyczny i niekonsekwentny. Inicjował kolejne ruchy, nad których skutkami potem nie panował. Najpierw ośmielił Borowskiego do secesji, potem nad rozłamowcami stracił kontrolę. Na poletku Sojuszu radził sobie jeszcze gorzej. Rękami Janika próbował zmienić partię, odsunąć stare twarze, wprowadzić nowego lidera, aby uczynić Sojusz zdolnym do koalicji z Borowskim. Chciał też, aby Sojusz nie walczył o prezydenturę, aby cała lewica poparła Belkę. Jednak przeciw planom Kwaśniewskiego wystąpił Oleksy, nie miał zamiaru usuwać się w cień, nie miał ochoty oddawać miejsca młodzieży. Bez trudu dokonał pałacowego przewrotu, odebrał Janikowi władzę nad Sojuszem i zablokował wszystkie pomysły Kwaśniewskiego – odmłodzenie partii, koalicję w wyborach do Sejmu oraz wspólnego kandydata na prezydenta. W odpowiedzi Janik zorganizował w Sojuszu frondę przeciw nowemu szefowi. SLD znowu zaczął trzeszczeć w szwach. Lewica zamiast skupiać swoje siły, coraz bardziej je rozpraszała.

Prezydentowi pomógł przypadek, sąd orzekł, że Oleksy popełnił kłamstwo lustracyjne. Osłabiło to jego pozycję, odbudowało wpływy Janika. Jednak Kwaśniewski nie zdołał z tego skorzystać, bo wykonał ruch, który Sojusz mocno oburzył. Pod jego patronatem powstała kolejna centrolewicowa formacja – Partia Demokratyczna – do której weszli unici skupieni wokół Frasyniuka oraz Hausner i Belka. Dla Sojuszu była to kolejna prezydencka zdrada, najpierw ośmielił do buntu Borowskiego, teraz ośmielił Belkę. Narzucił Sojuszowi premiera, którego misją okazała się budowa konkurencyjnej partii. Pogłębiło to wewnętrzny konflikt między Oleksym i Janikiem, Sojusz stanął na krawędzi rozłamu. Kwaśniewski, nie wiedząc, co robić, popierał wszystkich: Belkę jako premiera i twarz PD, Cimoszewicza jako kandydata na prezydenta całej lewicy, Janika z jego misją reformy Sojuszu oraz secesjonistów Borowskiego jako zdrową lewicę. Jednak popierając wszystkich, na nikogo nie miał już wpływu. Zainspirował powstanie PD, ale chwilę potem Frasyniuk odmówił poparcia Cimoszewicza na prezydenta. Zainspirował powstanie partii Borowskiego, a ten nagle ogłosił swój start w wyborach prezydenckich. Co sprawiło, że kandydat Kwaśniewskiego – czyli Cimoszewicz – odmówił kandydowania. Lewica znalazła się w sytuacji, w której miała trzy partie idące do wyborów oddzielnie. I perspektywę wystawienia trzech kandydatów na prezydenta.

To już była kompletna porażka. Kwaśniewski pojechał do Puszczy Białowieskiej, gdzie mieszkał Cimoszewicz, aby go namówić do zmiany decyzji. Udało się. Także dlatego, że kryzys w Sojuszu został wygrany przez Janika. Oleksy upadł, jego miejsce zajął wysunięty przez Janika i Kwaśniewskiego trzydziestolatek, niezdarny, bezkrwisty, całkowicie pozbawiony politycznego doświadczenia. Cimoszewicz rozpoczął kampanię wyborczą ze sporym impetem oraz dużym odzewem. Błyskawicznie przegonił Tuska, stając się jedynym poważnym rywalem Lecha Kaczyńskiego, mającym szanse nawet na zwycięstwo. Ale wtedy spadł cios, poseł Platformy namówił dawną sekretarkę Cimoszewicza do złożenia zeznań przed komisją orlenowską. Oskarżyła w nich Cimoszewicza, że polecił jej sfałszowanie swojego oświadczenie majątkowego. Sekretarka była zwykłą oszustką, niemniej wybuchła wielka afera. Cimoszewicz nie wytrzymał presji, na trzy tygodnie przed wyborami wycofał się z kampanii. Nagle ogłosił rezygnację, nawet nie informując o tym swojego zaplecza.

Centrolewica zdobyła w wyborach do Sejmu 18 procent poparcia. To był niezły wynik, niewiele mniejszy od Platformy, która miała 24 procent. Ale ponieważ poszła do wyborów rozbita, z trzech partii do Sejmu dostała się jedna. Lewica wzięła 55 mandatów, a mogła wziąć dwa razy więcej. Gdyby lewica zachowała minimum politycznego rozsądku, mogła zmienić przebieg historii. Gdyby wzięła 100 mandatów, prawicowa koalicja rządowa – PiS, Samoobrona i LPR – nie miałaby w Sejmie większości. Gdyby Cimoszewicz się nie wycofał, Lech Kaczyński mógł nie zasiąść w Prezydenckim Pałacu. Afera Orlenu uskrzydliła PiS, dodała mu siły, dodała energii, ale władzę mu oddała sama lewica. Nie mogła przewidzieć przyszłości, co nie zmienia faktu, że to jej błędy doprowadziły do takiej przyszłości.

Za te błędy odpowiada głównie Kwaśniewski. Podjął się roli rozgrywającego, której nie sprostał. Zastał sytuację fatalną, jednak kłopoty lewicy jedynie pogłębił. Z osobna każdy jego ruch miał sens, ale razem budowały chaos. Stworzył rząd apolityczny, co było sensowne. Uspokajało sytuację, dawało lewicy czas, budowało kandydata na prezydenta. Kłopot w tym, że chwilę potem Kwaśniewski lansował innego kandydata, zaś Belkę namówił do tworzenia wątłej partyjki. Pomysły na Sojusz były równie niespójne. Lewica miała już dwie nowe formacje, po co więc efektu nowości żądał od Sojuszu? Po co mu dał dziecko na lidera? Lepiej było z Oleksym czy Janikiem bić się o twardy pezetpeerowski elektorat. Podobnie było z Borowskim. Kwaśniewski namówił go do buntu, a potem podważył jego autentyczność, zmuszając do koalicji z Sojuszem. Więc Borowski nie miał wyboru, aby ocalić formację, musiał wystąpić przeciw Cimoszewiczowi.

Rzecz nie w tym, że Kwaśniewski nie uratował lewicy, lecz że ją ratował niezdarnie. Pogłębiając chaos, mnożąc konflikty. Wielki lider sprzed 15 lat teraz się mocno pogubił. A przecież w tym czasie rozegrał swoją wielką grę w Kijowie, gdzie – mając zaufanie Amerykanów oraz Unii – istotnie wpłynął na sukces Pomarańczowej Rewolucji. Wygranie gry na cudzym boisku pokazywało, że Kwaśniewski nadal był w formie. Kłopot w tym, że jego zdolności były jednostronne, oparte na wyraźnej specjalizacji. Wygrywał tam, gdzie uznawano jego autorytet. Gdzie zaś przeciwnik rzucał mu rękawicę, tam Kwaśniewski zawsze przegrywał. W latach 90. dla lewicy był bogiem, więc jego słowo było rozkazem. W 2005 roku wiara w jego sprawność mocno zetlała. Lewica raptem zobaczyła rozleniwionego monarchę, który nie pamięta, jak się walczy o władzę. Sprzeczne ze sobą pomysły najpierw budziły zdziwienie, potem irytację. Nadal go ceniono za dawne zasługi, za zdolność do budzenia społecznej sympatii, ale nie widziano w nim realnego przywódcy. Był człowiekiem-sztandarem, każdy chciał zdobyć jego poparcie. Był najbardziej cenionym znaczkiem do klapy. Był lewicową Matką Boską. Aż. I tylko.

Miller słabość Kwaśniewskiego ujawnił, ale Kwaśniewski sam ją potem potwierdził. Miller lewicę pogrążył, ale był jej realnym liderem. Kwaśniewski lewicę ratował, jednak był dla niej już tylko symbolem. Obaj sprawili, że wielkie lewicowe imperium upadło. Dekadę wcześniej obaj je zbudowali na środku prawicowego oceanu. Wykazali się wtedy nie tylko zręcznością, lecz prawdziwym talentem. Ale potem to imperium puścili z ogniem.

Część VI.
Diagnoza.
Jaka była polska lewica?

KWAŚNIEWSKI I MILLER.
RACHUNEK TALENTÓW.
RACHUNEK ZASŁUG

Na lewicy do dziś trwa spór, kto był większy – Kwaśniewski czy Miller. Kto zbudował lewicowe imperium? Kto był jego wielkim przywódcą? Kto był Cezarem? Otóż żaden z nich. Cezarem byli dopiero we dwóch. Lewicowy Cezar był kolektywny. Łącząc siły, stworzyli wielki polityczny talent, natomiast z osobna rozpadali się na dwa kalekie organizmy. Działając obok siebie, korygowali swoje defekty – Miller dodawał Kwaśniewskiemu siły i sprawności, a Kwaśniewski dodawał Millerowi rozumu i powagi. Gdyby ich drogi się nie zetknęły, gdyby w 1990 roku lewicę budował tylko jeden z nich, nigdy by nie wyrosła na prawdziwą potęgę.

Znaczenie Kwaśniewskiego było ogromne, ale bez Millera u boku nie zbudowałby silnej formacji. Zanadto chciał cywilizować resztki po PZPR, marzyła mu się partia umiarkowana, elegancka, budząca powszechny szacunek. Kwaśniewski nosił w sobie potężny głód reputacji, źle znosił ostracyzm, źle tolerował krytykę. Kochał natomiast pochwały, karmił się nimi, podążał za nimi. Gdy słyszał, że Janik, Szmajdziński czy Jaskiernia są balastem przeszłości, z miejsca chciał ich wyrzucać za burtę. Gdyby miał wolną rękę, zbudowałby postkomunistyczną Unię Wolności, politycznie dużo sprawniejszą, ale społecznie niewiele silniejszą. Miał jednak Millera u boku, dla którego ważny był nie prestiż, lecz siła, nie sympatia elit, lecz poparcie mas. Miller był podobny do Wałęsy, do Kaczyńskiego, nie kręcił nosem na jakość zaplecza. Dzięki niemu lewica nie zgubiła pezetpeerowskiego elektoratu, dzięki niemu skrytykowała reformy i przejęła wyborców po Stanie Tymińskim. Niewybredność Millera zbudowała społeczne filary potęgi Sojuszu.

Zarazem przez dekadę lewica była filmem, który Polacy oglądali dla jednego aktora – dla Kwaśniewskiego. Jego potęgę najlepiej zilustrowały nie sukcesy, lecz wpadki. Zwłaszcza dwie największe – Charków i „ziemia kaliska”, czyli upicie się na grobach katyńskich i sztubacka drwina z papieża. Prawica sądziła, że to już koniec jego kariery, sprofanował dwie narodowe świętości – Katyń i papieża. Stało się inaczej, bo Kwaśniewski już nie stąpał po ziemi. Nie podlegał ruletce społecznych nastrojów, w której sympatia nagle przechodzi we wrogość. Ponad połowa Polaków związała się z nim na dobre i na złe. Stał się ich ulubieńcem, ich autorytetem. Kwaśniewski zbudował się na tym, czym polityka zazwyczaj gardzi – na delikatnych strunach sympatii, uroku, dowcipu. A potem roztoczył swoją aurę nad całą lewicą. Bo to nie jest tak, że postkomunistom łatwo wybaczono przeszłość. To Kwaśniewskiemu ją wybaczono. Gdyby charyzma Kwaśniewskiego nie osłoniła buty Millera, lewica nigdy by nie wyszła z historycznego zaułka. Miller potrafił twardo się bić o prawo postkomunistycznego obozu do istnienia, ale to Kwaśniewski potrafił zrobić następny krok – wywalczyć jej prawo do rządzenia, do kierowania solidarnościową demokracją. To Kwaśniewski rozbroił antykomunistyczną retorykę prawicy, to on przełamał ostracyzm, to on zdobył zaufanie Zachodu. W każdej z tych spraw Miller dreptał drogą przetartą przez Kwaśniewskiego. Żadnej z nich samotnie pokonać by nie zdołał.

Mając charyzmę, Kwaśniewski nie doceniał twardych politycznych aktywów, Miller odwrotnie, skupiał się tylko na nich. Dlatego budował sobie nie partię, lecz osobistą armię – bitną, brutalną, posłuszną. Potrzebował partii-narzędzia nie tylko dla własnej wygody, była to również potrzeba epoki. Polska polityka była przesadnie anarchiczna: mnogość wątłych partyjek, wielość ośrodków wydawania decyzji, kruchość władzy opartej na takich podstawach. Miller próbował to zmienić, osadzić władzę na bardziej stabilnym podłożu. W kraju, w którym ordynacja wyborcza skazuje władzę na wieczną koalicyjność, w którym konstytucja dzieli władzę między premiera i prezydenta, partia-narzędzie była czynnikiem porządku, korektą systemowych błędów. Tusk i Kaczyński byli pod wielkim wrażeniem dokonań Millera. Stał się największym nauczycielem politycznej techniki. Wałęsa improwizował, więc trudno go było naśladować, natomiast Miller pracował w oparciu o jasne schematy. Udzielił polskiej polityce najważniejszych lekcji. Pokazał, jak się buduje partię, jak się odsuwa rywali, jak się buduje przywództwo, jak się gromadzi elektorat, jak się bije o władzę. W 1993 roku lewica dostała władzę przypadkiem, w 2001 roku było inaczej. Władzę wzięła sama, wzięła ją pewnie, władczo, imponująco. Miller był autorem tego sukcesu. Gdyby lewica, jak chciał Kwaśniewski, wiecznie patrzyła na siebie oczyma rywali, nigdy by nie doszła do takiej potęgi. Miller dał lewicy pewność siebie, dał siłę, dał dumę, dał smak sukcesu.

Jednak nie potrafił nadać jej kierunku. Poglądy zawsze dyktował jej Kwaśniewski. Rząd Oleksego, rząd Cimoszewicza, a nawet Millera, był pod jego stałym nadzorem. Kwaśniewski mówił, co robić z gospodarką, co z dyplomacją, co z państwem. Tam, gdzie Miller chciał być samodzielny, był jedynie niezdarny. Jako premier głównie marnował czas, a gdy w końcu przestał, poszedł drogą, którą mu wskazał Kwaśniewski. Bo hasło „trzeciej drogi” poznał właśnie od niego. Ale Miller chciał być oryginalny, zamiast respektować rynek, niemądrze się nim zachwycił. Jakby zapomniał, że jest liderem lewicy. Forsowanie podatku liniowego pokazało, jak bardzo Millerowi brakuje własnej busoli. Bez Kwaśniewskiego po prostu się gubił.

Kwaśniewski sprawnie narzucał Millerowi swoje opinie. Jednak gdy Miller odmawiał, Kwaśniewski zawsze przegrywał. Nie potrafił narzucić swej woli, nie potrafił siłowo rozstrzygnąć konfliktu, tak bardzo Miller górował nad nim swoim wojennym rzemiosłem. Kwaśniewski nie był miękki, nie był tchórzliwy, on po prostu nie potrafił się bić. Nie miał potrzebnych zdolności, nie miał stosownej techniki. Był dzieckiem szczęścia, rozpieszczanym przez życie, dostającym wszystko w prezencie, nigdy nie musiał walczyć o swoje. Wyrósł więc na delikatną roślinę. Dawało mu to wdzięk, który się ludziom podobał. Ale wobec innych polityków stał na przegranej pozycji. Oni byli urodzonymi drapieżnikami, swoje kariery zawdzięczali walce. Wałęsa zawsze ogrywał Kwaśniewskiego, robił to od niechcenia, z uśmiechem politowania na ustach. Miller podobnie, tyle że z uśmiechem złośliwym. Gdyby Kwaśniewski dotrwał do czasów Kaczyńskiego i Tuska, w pojedynku z nimi byłby również bez szans. Kwaśniewski wygrywał tylko w jednej sytuacji – w kampanii wyborczej, kiedy mógł uwodzić masy swoją odmiennością.

Kwaśniewski i Miller to były dwa organizmy niezdolne do samodzielnego życia. Posiedli wielkie talenty, ale rozdzielone zbyt jednostronnie, aby stanąć o własnych siłach. Mieli jednak szczęście, trafili na siebie. Duumwirat nadał im kompletność, nawet w fazie konfliktu byli dla świata liderami tej samej formacji. Wiecznie stawiane pytanie – kto jest silniejszy?, nie pozwalało zadać ważniejszego – czy któryś z nich jest naprawdę silny? Robili tak imponujące wrażenie, że myśl o zasadniczej słabości obu z nich nawet nie przychodziła do głowy. Przecież połączywszy siły, stali się najbardziej utalentowanym graczem w dziejach III RP. Byli sprawniejsi nawet od Lecha Wałęsy. Od czasu Piłsudskiego w dziejach polskiej lewicy nie było takiej erupcji talentu. Dopiero oni dali polskiej lewicy demokratyczny mandat. Choć ta rządziła Polską przez całe stulecie, nigdy nie miała społecznej większości, zawsze opierała się na wojsku – albo polskim, albo radzieckim. Dopiero Kwaśniewski i Miller zakorzenili lewicę w prawicowym społeczeństwie. I zrobili to w najtrudniejszej dla lewicy epoce – w czasie solidarnościowego triumfu, w czasie pontyfikatu Wojtyły, w czasie budowy gospodarki rynkowej.

Skala sukcesu była niezwykła. Postkomuniści stawali się głównym graczem polskiej demokracji. W 2005 roku kończyła ona 16 lat, z czego przez ponad 11 lat w rękach lewicy była prezydentura, a przez 8 lat władza rządowa (a nawet prawie 10, jeśli uwzględnić rząd Mazowieckiego, w którym PZPR był koalicjantem). Solidarnościowa demokracja powoli przestawała być solidarnościowa, stawała się wspólną zasługą. Sukces był tak wielki, że zmieniał się nie tylko obraz teraźniejszości, ale też obraz przeszłości. Bo interpretację historii wyznacza jej finał, a ten pracował na rzecz Sojuszu. Niezdarność prawicy sprawiała, że blakły historyczne zasługi solidarnościowego obozu, natomiast sukcesy lewicy opromieniały jej dawne porażki. Równorzędnymi twórcami polskiej demokracji stawali się Wałęsa i Jaruzelski, polskiego kapitalizmu Balcerowicz i Rakowski. A przecież komuniści godzili się na nowe reguły tylko dlatego, że ich nadejścia nie potrafili powstrzymać. Nastroje w 1989 roku były schyłkowe, lewica czuła się skompromitowana nawet we własnych oczach. Rakowski opowiadał: „Po rozwiązaniu PZPR w podziemiach Pałacu Kultury staliśmy oparci o fortepian, ze szklaneczkami whisky. Był Kwaśniewski... i kilku innych. Powiedziałem wtedy, że choć powstała SdRP, to zanim lewica odzyska jakąś pozycję w Polsce, minie 10–15 lat”. Tamta prognoza oddaje skalę triumfu Kwaśniewskiego i Millera. Wydawało się, że nie mieli szans, przeciw nim były wszystkie potęgi epoki – jej nowi władcy, jej nowe poglądy, jej nowa wrażliwość. A jednak w kilka lat zbudowali polityczne imperium, które przejęło pełnię władzy nad III RP.

Jednak ich talentowi pomógł przypadek. Mocne spoiwo, jakiego dostarczył lęk przed dekomunizacją. Przez dekadę zapobiegał wojnie lewicowych liderów, uśmierzał ich gniew, tonował urazy, łagodził konflikt ambicji. Wymuszał to, co w polityce rzadko się zdarza – pełną współpracę. Sztuczne połączenie sił było prawdziwym darem losu, pomnożyło siły Millera i Kwaśniewskiego ponad naturalną miarę. Kiedy ich drogi się rozeszły, można to było zobaczyć. Kwaśniewski bez Millera, którego z partii się pozbył, potrafił jedynie przegrywać. Najpierw porażka w wyborach w 2005 roku, potem klęska w 2007 roku. Najciekawsza była logika porażek. Kwaśniewski przegrywał, bo wreszcie robił to, o czym zawsze marzył, a co blokował mu Miller. Upodabniał lewicę do Unii Wolności, masową partię wciskał w ramy inteligenckiego pomysłu. Podobnie Miller, bez Kwaśniewskiego popełnił życiowy błąd – wystartował z list Samoobrony. I znowu logika porażki była podobna. Miller wreszcie zrobił to, o czym zawsze marzył, a co blokował Kwaśniewski – poszedł za masami, lekceważąc elity. Rozdzieleni Miller i Kwaśniewski pokazali swoje naturalne rozmiary.

RZĄDY LEWICY.
ŚWIATOPOGLĄD. EKONOMIA. KRZYWDA. WŁADZA. PAŃSTWO

Sojusz mocno uderzał światopoglądową kartą, popierał laickie państwo, prawo do aborcji, obyczajową swobodę. Ale gdy rządził, niczego w tych sprawach nie zrobił. Jego lewicowość spełniała się w niechęci do panującej nad Wisłą prawicowej normy, nie zaś w potrzebie zmiany tej normy. To była lewica z piętnem przeszłości, co sprawiało, że priorytety Sojuszu nie były ideowe, lecz prestiżowe. Polska lewica łaknęła reputacji, uznania, szacunku. Statusu normalnej partii i normalnej władzy. A kiedy to miała, nie chciała nic więcej. W latach 90. odkryła w Polakach głębsze pokłady konserwatyzmu, niż podejrzewała. To jej dało alibi, uznała, że czas na zmiany jeszcze nie nadszedł, że Polska nie jest Hiszpanią, w której lewicowy rząd właśnie obalał konserwatywne porządki.

Jednak to była wymówka. Sojusz był wystarczająco silny, aby zrobić to samo. Polskie społeczeństwo było tyleż konserwatywne, co letnie. Było mu obojętne, czy państwo zmusza innych do tych samych zachowań. Ideę obyczajowych nakazów wspierał tylko Kościół, instytucja mająca duże wpływy już tylko w niedzielę. Lewica mogła podyktować własne ustawy. Rozdział religii od państwa był na wyciągnięcie ręki, jednak Sojusz tej ręki nie chciał wyciągnąć. Trochę z lenistwa, trochę ze strachu. Gdyby nie powściągliwość lewicy, polski Kościół miałby pozycję równie słabą, jak w całej Europie. Bo raz odebranych przywilejów już by nie odzyskał, w Unii Europejskiej religia praw nie zdobywa, może jedynie je tracić.

Wobec kapitalizmu Sojusz stosunek miał chłodny. Nie żywił wobec niego żadnej emocji, ani sympatii, ani niechęci. Był kolejnym elementem rzeczywistości obojętnie przyjętym do wiadomości. Nowe pokolenie lewicy ma o to wielkie pretensje. Jej zdaniem, kapitalizm można było kształtować inaczej i tylko konformizm Sojuszu sprawił, że w Polsce przyjęto neoliberalną ścieżkę. U podstaw tej pretensji leży przekonanie, że w latach 90. do wyboru były dwie drogi budowy kapitalizmu – liberalna oraz lewicowa. Jednak jest to błąd perspektywy. Nie było lewicowej oferty, były tylko lewicowe skargi. Często celne, jednak miały status bardziej moralnego protestu niż ekonomicznego programu. Brakowało im nie tylko konkretów, których wymaga całościowa koncepcja. Przede wszystkim brakowało ciężaru pozwalającego rzucić wyzwanie całemu światu, który myślał wedle wolnorynkowych schematów.

Polityka nie musi podążać za umysłowymi modami, ale musi się z nimi liczyć. W latach 90. Polska była zrujnowanym i zapożyczonym krajem. Była zdana na łaskę pożyczkodawców z Banku Światowego oraz zapraszającej do siebie Unii Europejskiej. Nie jest winą Kwaśniewskiego, że panującą modą był neoliberalizm. Nie jest winą Kwaśniewskiego, że bogate państwa serwowały biednym okrutne kuracje, którym nigdy by nie poddały własnych społeczeństw. Żeby przełamać tamtą presję, żeby pójść własną drogą, trzeba było mieć swojego Keynesa u boku. Ekonomicznego geniusza, którego błyskotliwa oferta zamknęłaby usta zachodnim bankierom, zachodnim ekonomistom, zachodnim politykom. Kwaśniewski odmówił eksperymentów, nie widząc poważnej oferty.

Istota problemu tkwiła gdzie indziej, w postawie lewicy wobec zewnętrznych konieczności. Zmuszona iść drogą Balcerowicza, nie miała większych oporów. Jej wrażliwość na społeczną krzywdę nigdy nie była szczera. Odgrywała troskliwość z jednego powodu – ludzi biednych było więcej niż ludzi zamożnych. Jednak wykonując gesty opieki, zimno kalkulowała polityczne korzyści. Państwo opiekuńcze w jej rękach było politycznym narzędziem. Sojusz roztaczał opiekę nie nad tymi, którzy byli najsłabsi, ale nad tymi, którzy potrafili się zrewanżować politycznym poparciem. Nad robotnikami z wielkich branż oraz nad budżetówką. Natomiast ludzie najsłabsi – staczający się na społeczny margines, nieaktywni, niegłosujący – zostawali bez wsparcia. Zwłaszcza wiejska i małomiasteczkowa biedota. Sojusz wspierał zdesperowanych, a pomijał zrezygnowanych. Państwo opiekuńcze skupiło się na pacyfikowaniu buntu przeciw rządom lewicy. Było filarem władzy, nie zaś ekspresją idei. Jednak pretensjom wobec lewicy warto nadać umiar. W jej zachowaniu więcej było pragmatyzmu niż okrutnego cynizmu. To były ciężkie czasy, potrzeby znacznie przekraczały możliwości. Dziś gospodarka jest dwa razy większa, więc wszystkie problemy wyglądają inaczej.

Tożsamość Sojuszu wyrażała się nie w ideach, lecz w stosunku do władzy. Lewica nie miała poczucia reformatorskiej misji, typowej dla solidarnościowych rywali. Władza nie była dla niej narzędziem, lecz celem. Kwaśniewski i Miller bili się o władzę po to, by ją mieć. By ją dzierżyć. By się nią cieszyć. By się karmić gestami szacunku. By ustalać reguły. By zwalniać tysiące ludzi i tysiące zatrudniać. Dekada lewicowych rządów to nieustanne zabiegi o skupienie wszystkich nitek władzy i ani jednego celu leżącego u podstaw tej władzy. Poza kontynuowaniem tego, co polska polityka uznawała za bezdyskusyjne minimum. Kwaśniewski i Miller robili tyle, ile musieli. Kto od polityki oczekiwał wielkich ambicji, był mocno zawiedziony. Kto jednak widział, że wielkie ambicje przestały już rodzić wielkie owoce, w ich postawie mógł dostrzec pozytywne zjawisko. Odzierali politykę z nadmiernego heroizmu, z niepotrzebnego patosu. Profesjonalizowali ją, przyzwyczajali do cierpliwości, do normalności.

W szczególności dotyczyło to Kwaśniewskiego. Obejmował urząd, mając 41 lat, jednak miał w sobie wielką dojrzałość. Nie wierzył w przełomy, w ambitne wizje naprawy realiów. Starał się chronić to, co jest, zamiast gonić za tym, czego nie ma i chyba nigdy nie będzie. Przyglądał się z bliska Jaruzelskiemu. Generał miał wielką władzę, mógł każdego zamknąć w więzieniu, mógł zmienić dyrektora każdej fabryki, mógł podyktować mediom każdą opinię. A jednak nie mógł naprawić Polski, nie mógł rozruszać gospodarki. Jego władza była tyleż wielka, co bezradna. Doświadczenie schyłkowego komunizmu oduczyło Kwaśniewskiego marzycielstwa. Oduczyło lewicowej pewności siebie, lewicowego poczucia misji, lewicowego idealizmu. Kwaśniewski był owocem największej klęski w dziejach lewicy, zarówno polskiej, jak też światowej. Jego ostrożność, jego minimalizm wyrastały zarówno z jego osobistej dojrzałości, jak też z doświadczenia całej formacji. To, co z zewnątrz postrzegano jako cynizm, nie zawsze było cynizmem. Politycy Sojuszu wzięli władzę z wielką obawą, że wszystko się zaraz posypie. Każdy dzień spokojnego trwania postrzegali jako powód do dumy. Mijał miesiąc za miesiącem, państwo miało z czego płacić pensje i emerytury, liczba strajków malała. Czy władza musi chcieć czegoś więcej? Owszem, może chcieć, ale nie musi. Celem władzy może być rozwój i postęp, ale może być także spokój i wytchnienie.

Kwaśniewski stał na straży spokoju. Swoje intrygi zręcznie chował za drzwiami Pałacu. Czuł, że po latach zawieruchy Polacy potrzebują polityki grzecznej i eleganckiej, pragną raczej dobrotliwego króla niż energicznego władcy. Kwaśniewski do tych wyobrażeń świetnie pasował. Lubił umiar, kompromis i bierność, jak też majestat, wystawność i blichtr. Grał więc króla. Dotykając granic ostentacji, gdy razem z żoną pozowali do zdjęć przebrani w monarsze kostiumy. Jednak lud go za to pokochał. Choć jego potrzeby były już demokratyczne, to wyobrażenia nadal pozostały tradycyjne. Lud kochał Kwaśniewskiego za to, że był monarchą sympatycznym, swojskim i nowoczesnym. Lubił sport. Lubił wakacje. Lubił zabawę. Lubił alkohol. Kwaśniewski potrafił również uwieść elity. Bo był monarchą postępowym, głoszącym wszystkie poglądy, jakie jego epoka uważała za modne. Do tego mówił biegle w kilku językach, w każdym inteligentnie, błyskotliwie, dowcipnie. Pierwsza kadencja Kwaśniewskiego była wielkim sukcesem. Była epoką społecznej ulgi. Nadal zarabiało się mało, jednak polityka przestała być dla Polaków źródłem depresji. Kwaśniewski dzierżył władzę w logice osobistego trofeum, lecz w zamian dawał ludziom iluzję bezpieczeństwa i spokoju. Jak na politykę było to całkiem dużo.

W drugiej kadencji gmach spokojnego królestwa nagle się rozsypał. Pierwsze sygnały zmian pojawiły się w finale rządów Buzka, kiedy lewica zamiast uspokajać politykę, sama nadała jej drapieżny ton. Z początku ostrość ataków Millera na Buzka wydawała się zjawiskiem przejściowym, potrzebą walki o władzę. Jednak po sukcesie Leppera stało się jasne, że nadeszła nowa epoka, krzykliwa i prostacka. Polityka zaczęła szukać słów mocnych i czynów brutalnych. Społeczeństwo stało się podejrzliwe, rozgoryczone, zirytowane. Wierzyło w każdy donos na rzeczywistość, bo tak mocno je rozgniewał otaczający świat. Nie był to klimat rebelii, raczej potrzeba wielkiego przesilenia, chęć ukarania rządzących, przekazania władzy komukolwiek, choćby Lepperowi.

Wobec takiej polityki, wobec takich nastrojów Kwaśniewski okazał się całkowicie bezradny. Prezydent, który tak sprawnie uspokajał politykę poprzedniej dekady, teraz ewidentnie sobie nie radził. Wszystko, co robił, było anemiczne, błahe, jałowe. Kilka razy wezwał do umiaru i na tym się skończyła jego aktywność. A przecież tym razem polityczny minimalizm wymagał od niego więcej odwagi i więcej poświęcenia. Dawniej wystarczyło, że prezydent wywodzący się z PZPR popiera kapitalizm, demokrację i Zachód. Teraz państwo zostało poddane totalnej krytyce, więc polityczny minimalizm domagał się również ochrony państwa, wykorzystania własnej pozycji do odparcia ataku na III RP. Jednak Kwaśniewski wolał zbierać poparcie, niż z niego korzystać. Wolał chronić siebie niż państwo. Został prezydentem z misją uspokojenia polskiej polityki, jednak po dekadzie zostawiał ją w stanie gorączki, w jakiej wcześniej nigdy nie była.

Świetna pierwsza kadencja przeszła w drugą, fatalną. Zmiana politycznej scenerii sprawiła, że Kwaśniewski zamienił się w Buzka. Był pogubiony, niezdarny, pasywny. Nie rozumiał, co się dzieje dookoła. Nadal udawał monarchę, ale królem był tylko dla dworzan, zaś wrogowie królestwa grasowali bezkarnie. Przez kilka lat jego ziemie najeżdżali Lepper i Giertych, jednak Kwaśniewski nawet im nie stawił oporu. Potem było jeszcze gorzej. Bracia Kaczyńscy oznajmili, że chcą zburzyć jego królestwo, aby na jego ruinach zbudować nowe. A Kwaśniewski nadal nie robił nic. Zwolennicy IV RP byli zdumieni, spodziewali się zaciętej obrony. Do ostatniej chwili uważali, że Kwaśniewski czeka, bo ma asa w rękawie. On tymczasem czekał, bo niczego innego nie potrafił robić.

Inaczej sprawa wyglądała z Millerem. Nie był typowym minimalistą. Owszem, nie miał reformatorskich ambicji, ale nie był rozważną naturą, która asekuracyjnie gospodaruje politycznym ryzykiem. Od początku kariery było w nim coś chuligańskiego, był hardy, zawadiacki, śmiały, często nie znał granic brawury. Nie miał wyczucia dla państwowego minimum. Nie tyle je lekceważył, co zwykle go nie widział. Nie to było przedmiotem jego uwagi. Zawsze był na wojnie, zawsze z kimś się bił. Jego polityczną metodą był bonapartyzm, czyli szukanie konfliktów, prowokowanie wojen, aby kolejnymi zwycięstwami budzić panikę u przeciwników, a u zwolenników euforię. Często były to burze w szklance wody, jednak teatralna wojowniczość Millera miała pokazać, że polityka to gra dla prawdziwych mężczyzn, wśród których najbardziej prawdziwy jest on.

Zamiast składać wyborcze obietnice, Miller wolał prężyć muskuły. Miało to sens, ludzie cenią wojowników. Miller miażdżący Krzaklewskiego i Buzka zrobił wielkie wrażenie. Został uznany za urodzonego zwycięzcę, dzięki czemu wygrał wybory. Kłopot w tym, że wraz z władzą dostał też silnych rywali. Nie delikatnego Buzka, lecz drapieżnych zapaśników, którzy od razu ruszyli na niego. Gdyby był konsekwentny, powinien stanąć do walki. Aby potwierdzić swoją pozycję, aby pokazać, że jest premierem, że chce i potrafi państwo ochronić. Gdyby służby specjalne zamiast na szefie Orlenu skupiły się na szefie Samoobrony, być może Miller stanąłby przed komisją sejmową, ale w roli obrońcy prawa i porządku. Tymczasem premier radykałów zostawił w spokoju. Grał kanclerza, grał Bonapartego, a pozwolił awanturnikom skakać sobie po głowie. Przegapił swój czas, potem był już zbyt słaby, aby stanąć do walki. Społeczeństwo traciło więc podziw dla niego, kruszył się mit twardziela, ulatywała aura zwycięzcy. Sygnałów miękkości było zbyt wiele. Poszedł na wojnę z Michnikiem pod dumnym sztandarem, że nikt premierem rządzić nie będzie, a chwilę później wyszło na jaw, że Kulczyk rządowi dyktuje decyzje. Jednak Miller własnej słabości nie widział. Skupiony na wojnie z prezydentem, na kolejnych sukcesach przeoczył fakt, że już tylko z Kwaśniewskim potrafi wygrywać.

Kwaśniewski i Miller budowali swój mandat do władzy inaczej, niż to robił obóz solidarnościowy. Nie obiecywali naprawy rzeczywistości, obiecywali jej ochronę. Kwaśniewski miał być apostołem pokoju, Miller bogiem wojny. Kwaśniewski mówił, że w jego państwie będzie spokój, Miller, że w państwie zaprowadzi porządek. Jeden i drugi całkowicie polegli. Nie obronili rzeczywistości. Zabrakło im wszystkiego – siły, odwagi, sprawności, wyobraźni. Mieli szczęście, że Samoobrona nie wygrała wyborów. To by pokazało skalę ich słabości. Mieli szczęście, że PiS nie zdobył większości. To by obnażyło istotę ich klęski. Kompromitującą prawdę, że lewica na pożar swego świata zareagowała biernie. Kaczyński nie pobił lewicy, ona nawet nie stanęła do walki. III RP została podważona w swym kształcie, bo zabrakło jej obrońców. Kaczyński był reakcją na władzę, która najpierw w serii afer skompromitowała państwo, a potem to państwo oddała bez walki.

Bibliografia tytułów,
z których zostały zaczerpnięte cytaty:

„Towarzystwo Lwa Rywina”, Bogdan Rymanowski, Paweł Siennicki; „Tak to było”, Leszek Miller; „Dzienniki polityczne. 1987-1990”, Mieczysław Rakowski; „Osobista historia III RP”, Aleksander Hall; „Solidarność w opozycji. Dziennik 1993-1997”, Waldemar Kuczyński; „System Rywina”, pod redakcją Jana Skórzyńskiego; ; „Rosyjska ruletka”, Marian Zacharski; „Bartoszewski. Opowieści przyjaciół”, Jerzy Kubrak; „Między Panem a Plebanem”, Adam Michnik, Józef Tischner, Jacek Żakowski; „Dogońmy Europę!”, Leszek Miller, Jerzy Machejek, Andrzej Machejek; „Kulisy władzy”, Kazimierz Marcinkiewicz, Michał Karnowski, Piotr Zaremba; „Leszek Balcerowicz”, Witold Gadomski; „Trzynastu. Premierzy wolnej Polski”, Jerzy Sadecki; „Anatomia siły”, Leszek Miller, Robert Krasowski; „O dwóch takich... Alfabet braci Kaczyńskich”, Michał Karnowski, Piotr Zaremba; „Anatomia przypadku”, Jan Rokita, Robert Krasowski; „Pójdźmy dalej”, Aleksander Kwaśniewski, Jerzy Machejek, Sławomir Piąstka, Andrzej Machejek; „Nieoficjalnie”, Włodzimierz Cimoszewicz, Anita Werner; Archiwum „Gazety Wyborczej”; Archiwum „Polityki”; Archiwum „Rzeczpospolitej”; Archiwum „Newsweeka”.