E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Spis treści

Karta redakcyjna

Od wydawcy

I

1. Wprowadzenie historyczne – prof. Ambroise Paré, James P. White

2. Początki ginekologii – Robert Latou Dickinson, William Smellie, Benjamin Osiander, Eduard Caspar von Siebold

3. James Marion Sims i pierwsza operacja przetoki

4. Burza wokół pierwszych bezbolesnych porodów – Sims w Europie. James Simpson, Alfred Velpeau

5. Baśń o silnej płci. Sims i poczęcie

6. Na zewnątrz czekali kaci – dr Ephraim McDowell

7. Pierwsza operacja jajnika – dr Charles Clay, Spencer Wells

8. „Papa” Koeberlé i jego zacięty wróg Jules-Émile Péan, Alfred Hegar

9. Historia cesarskiego cięcia – dr Sutton w Alabamie

10. Cesarskie cięcie – Gustav Adolph Michaelis w Kilonii

11. Edoardo Porro w Pawii – Ferdinand Adolf Kehrer w Heidelbergu

12. Antykoncepcja – dr Wilhelm Mensinga we Flensburgu

13. Przeciwko kontroli płodności

14. Dr Aletta Jacobs w Holandii

15. Pigułka antykoncepcyjna

II

16. Dr George Papanicolaou – człowiek, któremu miliony kobiet zawdzięczają życie

17. Badanie cytologiczne służące wczesnemu wykrywaniu raka

18. Dr Johann Sauter z Konstancji

19. Dr Wilhelm Alexander Freund – niepokorny z Wrocławia

20. Dr Friedrich Schauta i dr Ernst Wertheim – dwaj rywale

21. Współzawodnictwo dwóch metod operacyjnych raka – przez pochwę i przez brzuch

22. Prof. Albert Döderlein i rad

23. Radem w raka macicy

24. Prof. Bernhard i promieniowanie rentgenowskie

25. Prof. Walter Stoeckel – „Stal czy promień”

26. Dr Aleck Bourne i przypadek Milly Brown

27. Ustawy antyaborcyjne na całym świecie

28. Uniewinnienie dra Bourne’a

29. Ma nie boleć – „bezbolesny poród”

30. Dr Dick-Read – triumf, który przyszedł za późno

Przypisy

Tytuł oryginału: DIE FRAUENÄRZTE

Przekład: ANNA WZIĄTEK

Redaktor prowadzący: ADAM PLUSZKA

Redakcja: ILONA TUROWSKA, DOMINIKA CIEŚLA-SZYMAŃSKA

Korekta: JAN JAROSZUK

Projekt okładki, opracowanie typograficzne: ANNA POL

Łamanie:‍ | manufaktu-ar.com

Na okładce wykorzystano obraz Lucia Fontany (1899–1968) Expectations. Olej na płótnie, 81,3 × 100,5 cm, 1962.
Fot. © Peter Horree / Alamy Stock Photo

Die Frauenärzte
Copyright © Verlagsgruppe Droemer Knaur GmbH & Co KG, München
Copyright © for the translation by Anna Wziątek
Copyright © for the polish edition by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2016

Warszawa 2016
Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-65282-26-2

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a
01-540 Warszawa
tel.‍ (+48) 22 839 91 27
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

OD WYDAWCY

Książka, która trafia w Państwa ręce, nie tylko w takiej postaci nigdy się na świecie nie ukazała, ale też powstawała w burzliwym okresie.

Na początku lat siedemdziesiątych minionego wieku – w efekcie reformy prawa karnego w RFN – rozgorzała publiczna dyskusja na temat prawnych regulacji przerywania ciąży. Podczas gdy środowiska związane z Kościołem żądały całkowitej ochrony płodu, część ruchu wyzwolenia kobiet optowała za wykreśleniem paragrafu 218 z kodeksu karnego.

Na płaszczyźnie politycznej w Bundestagu starły się ze sobą dwa obozy: prawicowa frakcja CDU/CSU opowiadała się za „regulacją wskazań” do przerywania ciąży. Aborcja byłaby możliwa wyłącznie w określonych przypadkach medycznych (na przykład przy zagrożeniu życia matki) lub etycznych (na przykład w przypadku gwałtu). Partie SPD i FDP opowiadały się za legalną aborcją na życzenie do dwunastego tygodnia ciąży. W kwietniu 1976 roku odbyło się głosowanie, w wyniku którego niewielką większością głosów zwyciężyła opcja SPD/FDP. Ustawa nie zdążyła jednak wejść w życie, ponieważ CDU zaskarżyła ją do Trybunału Konstytucyjnego i rok później ustawa została uznana za sprzeczną z konstytucją. W maju 1976 roku Bundestag przyjął nowelizację kodeksu karnego, która dopuszczała usunięcie ciąży ze względów medycznych, kryminalnych, społecznych i eugenicznych. W 1973 roku, w samym środku narodowej dyskusji, Jürgen Thorwald pisał: „Gdyby niektórzy ginekolodzy – którzy w tych dniach ponownie otwierają śluzy moralności bądź etyki i sprzeciwiają się dopasowaniu paragrafu 218 do współczesnego i przyszłego świata – wyciągnęli wnioski z historii, to wiedzieliby, że w najbliższej przyszłości ich postawa będzie oceniona jako nieżyciowa, skostniała i niezrozumiała, tak samo jak ich poprzedników”.

Wydanie Ginekologów – artykuły początkowo publikował tygodnik „Der Stern”, a później także „Los Angeles Times” – planowano na czas najgorętszej dyskusji, wydawca wietrzył wręcz „bombowy interes”, tymczasem Thorwald zajął się inną książką. Autor zawsze pracował nad kilkoma projektami jednocześnie, a niektóre z nich nie zostały doprowadzone do końca, ponieważ inne tematy stawały się w międzyczasie ważniejsze. Na początku lat osiemdziesiątych wrócił do Ginekologów, ale aż do swojej śmierci w 2006 roku nie przygotował ich do druku. Thorwald nigdy nie był zadowolony z efektów swojej pracy, zawsze chciał coś poprawiać, dlatego niektóre z jego planów książkowych nie doszły do skutku. Część tekstów z Ginekologów – jako przysługa dla ówczesnego związku wydawców książek (Bücherbund-Verleger) – ukazała się w 1982 roku jedynie jako wydanie klubowe.

Podobnie jak w przypadku poprzednich książek o tematyce medycznej, Thorwald korzystał z pomocy grupy współpracowników. Tym razem do zespołu należeli dwaj amerykańscy reporterzy, były funkcjonariusz hamburskiej policji kryminalnej, mający dobre stosunki z policją francuską, oraz lekarz z Bawarii. Czasami dużo informacji wnosiły przypadkowe spotkania. Pewien radziecki student przekazał mu przez kapitana, który przypłynął do Hamburga, wszystkie materiały konferencyjne i wystąpienia profesorów z pierwszego procesu aborcyjnego z Kijowa, jaki miał miejsce w 1927 roku. Węgierska tłumaczka książek Thorwalda dostarczyła mu wszelkich dostępnych informacji na temat słynnego ginekologa Semmelweissa: od biografii i wykładów po opis jego domu i drogi, którą codziennie chodził do kliniki.

Czasy, kiedy Thorwald podziwiał pionierów medycyny, a samą historię medycyny opisywał jako pasmo wielkich osiągnięć, już minęły. Pisał: „Ginekolodzy będą książką prowokacyjną. Opowiada ona o brutalności wielu lekarzy, ich wrogości do kobiet, kulcie macicy, któremu się oddawali, nawet jeśli kobieta musiała umrzeć z tego powodu”.

I

ROZDZIAŁ‍ / 1

WPROWADZENIE HISTORYCZNE
– PROF. AMBROISE PARÉ,‍ JAMES P. WHITE

Ludzie, którzy nie czują szacunku dla medycyny, nazywają ich damskimi rzeźnikami. Romantyczni patrioci oraz żarliwi chrześcijanie sławili ich niegdyś (i być może robią to do dziś) jako stróżów najcenniejszego dobra narodu. Dla młodych, gniewnych kobiet, żądających prawa do samostanowienia o własnym brzuchu i aborcji, są tylko „akuszerami przeludnienia”, którzy „zbyt długo majstrowali przy macicach i wydobywali z nich potomstwo, nie wiedząc, że kiedyś świat się nim udławi”. Medycyna określa ich dumnie mianem ginekologów i położników. Przez zwykłych obywateli nazywani są po prostu lekarzami od spraw kobiecych.

W Niemczech jest ich ponad cztery tysiące, a na całym świecie około dziewięćdziesięciu tysięcy. Tworzą pokaźną armię uzbrojoną w kleszcze porodowe, łyżeczki chirurgiczne, skalpele, pesaria, hormony i fotele ginekologiczne. I jak każde wojsko dzielą się na szeregowców, oficerów i generałów. Szeregowcy to praktycy mający do dyspozycji kilka łóżek w pomniejszych szpitalach. Do kadry oficerskiej należą ordynatorzy oddziałów ginekologicznych i położniczych w większych placówkach. Są ulubionymi bohaterami powieści o lekarzach. Generałowie obejmują katedry ginekologii na uniwersytetach lub zajmują stanowiska prezesów stowarzyszeń ginekologicznych i sterują grupami interesu na całym świecie.

W Republice Federalnej Niemiec jest dwadzieścia osiem katedr dla ginekologów-generałów. Profesor ginekologii Walter Stoeckel, który – zanim jako dziewięćdziesięciolatek pożegnał się w 1961 roku z tym światem – przez równych sobie rangą uważany był za orła w swoim fachu; to on mówił o ginekologicznych „tronach królewskich i cesarskich”. A musiał wiedzieć, o czym mówi, bo zanim w 1926 roku wstąpił na cesarski tron uniwersyteckiej kliniki położniczej przy Artilleriestrasse w Berlinie, jego władza rozciągała się od Kilonii do Marburga – w tak wielu „królestwach”, że zastanawiano się, jak znajdował czas na operacje, odbieranie porodów i – jako wzór stróża najcenniejszego dobra narodowego – spłodzenie siedmiorga dzieci.

Zasiadający na takich ginekologicznych tronach wyznaczają kierunek leczenia kobiet na całym świecie. Przeważnie są to ultra- bądź umiarkowani konserwatyści. Kiedy toczą ze sobą spory akademickie, dyskusja odbywa się w wyważonym stylu, jak jest przyjęte wśród wytwornych członków elitarnych klubów międzynarodowych, którym się powiodło w życiu. Nie zawsze jednak tak było.

Jeszcze nie tak dawno ginekolodzy prowadzili niestosowną wojnę o to, kto najszybciej wyciął mięśniaka wraz z macicą i kto ustanowił rekord szybkości w 1880, 1890 czy w 1900 roku. Czy był to August Martin, mistrz ginekologii w Berlinie, ważący ponad sto pięćdziesiąt kilogramów, przez przeciwników nazywany krwawym Augustem, który w swojej prywatnej klinice przy Elsässer Strasse w ciągu zaledwie siedmiu i pół minuty usunął macicę? Czy może pochodzący z Paryża Jules-Émile Péan, który miał zwyczaj operować we fraku, honoraria negocjował przy stole i z miejsca zapominał o narkozie, gdy cena wydała mu się nie dość wysoka? Może młodszy, współczesny Péanowi paryżanin Eugène-Louis Doyen, o którym mówiono, że całą sprawę załatwia zaledwie w sześć minut i każe asystentowi mierzyć czas? A może jednak rekord pobił już dwadzieścia lat wcześniej Anglik Isaak Baker-Brown, któremu podobno udało się tego dokonać w pięć minut?

Z biegiem czasu okazało się, że wzbudzające zachwyt operacje chirurgiczne i sprawne posługiwanie się skalpelem bardziej służyły sławie ginekologów niż zdrowiu pacjentek, które zbyt często, mimo uwieńczonych sukcesem zabiegów, trafiały na cmentarze.

Był też czas, kiedy w skład akademickiego arsenału ginekologów wchodził termin „morderca”. Wyzwiska były jeszcze względnie łagodne, kiedy około 1800 roku Europa podzieliła się na dwa ginekologiczne obozy; pod dowództwem Friedricha Benjamina Osiandera, króla „domu rodzenia” w Getyndze, i Karla Baera, władcy oddziału porodowego szpitala Allgemeines Krankenhaus w Wiedniu. Osiander twierdził, że porody należy odbierać szybko, jeśli zajdzie taka potrzeba, to nawet z użyciem kleszczy. Na dwadzieścia pięć porodów jedenaście przyjmował z pomocą tego narzędzia; w konsekwencji pozostawił za sobą rzeszę dzieci z uszkodzeniami mózgu. Głosił przy tym, że kto nie nauczy się sztuki położnictwa w Getyndze, ten nigdzie na świecie jej nie pojmie. Baer natomiast opowiadał się za możliwie najnaturalniejszym porodem, posyłając „zakleszczonego Benjamina” do wszystkich diabłów.

Słowo „morderca” padło po raz pierwszy w 1861 roku, kiedy Ignaz Semmelweiss, profesor położnictwa w Budapeszcie, publicznie zaatakował Scanzoniego, kolegę po fachu z Würzburga, za to, iż ten lekceważył jego słuszne (jak dzisiaj wiemy) poglądy na temat zakażeń połogowych, czym spowodował (wraz z innymi, obawiającymi się wszelkich innowacji położnikami) śmierć dziesiątek tysięcy matek.

Niebezpiecznym rzeźnikiem nazywano też Lawsona Taita, szalonego ginekologa z Birminghamu, który miał w zwyczaju brać lancet w zęby. W roku 1877 po raz pierwszy uratował życie kobiety będącej w ciąży pozamacicznej, wykonując oczywisty dziś zabieg.

Spór dotyczył także kwestii, które spośród wielu wynalezionych w latach 1880–1914 okropnych pesariów: z gumy, szkła, żelaza, drewna czy skóry (umieszczano je w pochwach kobiet w celu podniesienia przemieszczonych macic), jest najlepsze. W konsekwencji jedni ginekolodzy zbijali majątek na wstawianiu krążków, inni na ich usuwaniu.

Tymi uwagami wyprzedzamy nieco naszą opowieść. Jednak pozwalają one dostrzec przepaść dzielącą ginekologów z tamtych i obecnych czasów. Trzeba nadto wiedzieć, że ich przodkowie, twórcy ginekologii, nie położyli fundamentów pod swoją specjalność tak jak inni lekarze już przed tysiącami lat, lecz zainteresowali się kobiecym brzuchem dopiero dwieście pięćdziesiąt lat temu. Było to odkrycie, które wstrząsnęło posadami chrześcijańsko-monarchistyczno-mieszczańskiego świata.

Nie bez powodu gorliwi teologowie wczesnego chrześcijaństwa wywnioskowali z historii o Adamie i Ewie, iż podbrzusze kobiety jest siedzibą zła. Nie bez powodu głosili naukę o tym, że powtórzenie grzechu pierworodnego, to znaczy każdy rodzaj seksu i żądzy, zasługuje na potępienie; i tylko wtedy można go usprawiedliwić, gdy służy prokreacji (w sensie boskiego „rozmnażajcie się”) – i to też w miarę możności bez ulegania pożądaniu. Nie bez powodu Orygenes, jeden z Ojców Kościoła, wysnuł w III wieku n.e. teorię o duszy płodów i – żywiąc pogardę do z natury grzesznej kobiety – pouczał, iż w każdym przypadku trudnego porodu można poświęcić matkę – ale dziecko musi przyjść na świat i zostać ochrzczone, w przeciwnym razie jego dusza będzie skazana na wieczne potępienie.

Przez wieki absolutnego panowania Kościoła żaden lekarz nie dotknął nagiej kobiety i jej grzesznego podbrzusza, nie wszedł do izby porodowej. Hamburczyk Veit Völsch, nazywany doktorem Veitem, który spróbował tego w damskim przebraniu, został spalony na stosie. Znikoma wiedza o kobietach i porodzie przedchrześcijańskich i pogańskich lekarzy, od Hipokratesa (ok. 400 roku p.n.e.) po Galena (129–199 rok n.e.), została zamknięta w bibliotekach klasztornych.

Zgodnie z ówczesnym wyobrażeniem o wnętrzu niewieściego ciała macica składała się z wielu przegród, połączonych kanałami z jamą ustną i piersiami. Przez owe kanały płynęły mleko i powietrze. W roku 1280 kolońscy duchowni ustalili, że usta kobiety, która zmarła przy porodzie, należy utrzymywać otwarte za pomocą kawałka drewna, aby zapewnić dziecku dostęp do powietrza, dopóki nie zostanie wycięte i ochrzczone. Do niesienia pomocy podczas porodu (włącznie z wycięciem dziecka z brzucha martwej matki) były uprawnione wyłącznie kobiety, które już rodziły. Nazywane akuszerkami, chodziły od domu do domu – często za zgodą biskupów – z krzesłami położniczymi, niedomyte i nie mając żadnej wiedzy o anatomii człowieka (a porody przecież brudziły).

W roku 1513, po piętnastu wiekach pozostawiania rodzących samym sobie i partactwa akuszerek, wydano pierwszy i jedyny podręcznik dla asystujących przy narodzinach: Rosengarten für schwangere Frauen und Hebammen [Ogród różany dla ciężarnych kobiet i akuszerek] Euchariusa Rösslina – i był to zbiór zabobonnych farmazonów.

Jeżeli poród nie mógł się odbyć całkowicie naturalnie, kobiety nadal umierały lub do kresu swoich dni żyły z porozrywanymi pochwami, kroczami i odrażającymi przetokami między pęcherzem moczowym, odbytem a pochwą, których nikt nie potrafił zszyć. Do cierpiących ciężarnych, nieprzestrzegających nakazów kościelnych, powodowane litością akuszerki wzywały potajemnie chirurgów mężczyzn. Ci próbowali miażdżyć główki zakleszczonych dzieci za pomocą metalowych haków, wierteł i noży, wyciągać ich ciała po kawałku i w ten sposób ratować matki. Ale tam, gdzie rozciągała się władza Kościoła, szybko rezygnowali ze swoich krwawych praktyk.

Jeszcze w 1595 roku pobożny Johann Hiltprand oskarżył akuszerki, że „uśmiercają owoc niecnymi rękami, przez co niewinne dzieciątka pozbawiane są świętego sakramentu chrztu”. Ówczesne położne nadal pozwalały umierać matkom, a ponieważ bały się dokonać cięcia w ciele, to starały się natartymi zjełczałym olejem dłońmi wyciągnąć przynajmniej dziecięcą rączkę lub nóżkę, aby skropić je wodą i wyrecytować chrzcielną formułkę. Albo wsuwały długą, najczęściej zardzewiałą końcówkę przygotowanej w tym celu specjalnej strzykawki w narządy rodne, aby spryskać głowę i ciało nienarodzonego, zanim umrze wraz z matką. Niezliczone kobiety przechodzące ciężki poród, które być może przeżyłyby wraz z dziećmi, umierały przez strach akuszerek przed karą i potępieniem, niecierpliwość, brudne strzykawki i skażoną wodę. (Dopiero w 1901 roku dekretem Stolicy Apostolskiej zezwolono na sterylizację wody święconej sublimatem).

Czyżby pionierzy ginekologii byli prawdziwymi bohaterami nielękającymi się nieba i piekła, Kościoła i czyśćca, i robili wszystko, aby tylko pomóc udręczonym niewiastom? Wyglądałoby to pięknie w księdze o heroicznych czynach ginekologów.

Być może dałoby się odkryć u niektórych z nich jakieś cechy bohaterów. Na przykład u Ambroise’a Parègo, francuskiego chirurga wojskowego z czasów odrodzenia, które wreszcie ukróciło totalny gwałt zadawany rozumowi przez Kościół, w XV i XVI wieku wydając na świat takie znakomitości jak Leonardo da Vinci czy Wesaliusz. Oni to po raz pierwszy otworzyli ludzkie ciała, aby wyrobić sobie zdanie o prawdziwej budowie anatomicznej człowieka.

Około 1540 roku w śmierdzącym paryskim szpitalu Hôtel Dieu (Boże Schronisko), przepełnionym pozbawionymi środków do życia nędzarzami, Parè znalazł między chorymi żołnierzami rodzącą na podłodze kobietę, która umierała. W chaosie nikt nie troszczył się o grzech i nagość, i dzięki temu Parè odkrył, że można włożyć naoliwioną dłoń w macicę i obrócić zakleszczone dziecko w taki sposób, aby wyciągnąć je za stopy. Owe spostrzeżenia przekazał swojemu uczniowi Jacques’owi Guillemeau.

Guillemeau, lekarz przyboczny trzech królów francuskich, wykonał niejeden taki obrót u wytwornych dam dworu i arystokracji, a następnie spisał swoje doświadczenia. Jednak zarówno on, jak i jego następca François Mauriceau, który w latach 1660–1700 pracował w Paryżu jako pierwszy położnik, zawsze kazali sobie zawiązywać oczy, zanim weszli do pokoju ciężarnej. Położenie dziecka zmieniali po omacku pod kołdrą, aby nie złamać tabu nagości kobiety. Poród studiowali na sztucznych miednicach i macicach ze skóry i kości, pracowali na lalkach, a w późniejszych czasach na zabalsamowanych zwłokach niemowląt. Mając znikomą wiedzę merytoryczną, wierzyli w połączenie żeńskiej i męskiej spermy podczas aktu prokreacji. Nigdy natomiast nie zapominali o okazywaniu rewerencji wciąż jeszcze potężnemu Kościołowi. Mauriceau twierdził, że krzyk nowo narodzonego brzmi jak „O.E.”, czyli: „O, Ewo, dlaczego przywiodłaś naszego praojca do grzechu... ?”.

Heroizm prekursorów ginekologii stoi zatem pod znakiem zapytania. I można powątpiewać, czy w ogóle położnictwem zajęliby się mężczyźni, gdyby nie to, że około 1700 roku doszło do dwóch zdarzeń, które nie miały nic wspólnego z bohaterskimi czynami, za to dużo z zachłannością na pieniądze i seksualnością.

W roku 1668 roku „Król Słońce” Ludwik XIV (z jednej strony przychylny Kościołowi, z drugiej całkowicie oddany żądzom cielesnym), odkrył, że obserwowanie zza zasłony rodzących kochanek wywołuje u niego tak silne erekcje, iż natychmiast wzywał kolejną, jeszcze niebrzemienną metresę, by się z nią zabawić. Aby móc lepiej widzieć podbrzusze rodzącej, wydał rozkaz, by usunięto krzesło porodowe.Od tej pory damy wydawały potomstwo na świat, leżąc na łóżku.

Gdy dzięki swojemu przybocznemu lekarzowi Król Słońce dowiedział się, że pewien akuszer o nazwisku Julius Clément cieszy się w Paryżu bardziej lub mniej potajemną sławą, rozkazał sprowadzić go (jako dodatkową podnietę) do pierwszego porodu swojej metresy, markizy de Montespan. Clément zjawił się z zawiązanymi oczami, tak jak nakazywała obyczajność, podczas gdy król rozkoszował się przebiegiem zdarzenia zza zasłony. Ponieważ Clémenta coraz częściej wzywano do porodów na dworze, chętna do naśladowania arystokracja Francji podchwyciła pomysł akuszerów i rozwiązania w łóżku. Zawód akuszera stał się modny, a Kościołowi nie starczyło już władzy, aby zdusić tę modę w zarodku.

Drugie wydarzenie miało miejsce w Anglii i Niderlandach.

Około 1730 roku sławę zyskały kleszcze porodowe – jako skuteczne narzędzie w trudnych przypadkach. Opinia publiczna dowiedziała się wówczas, że tak naprawdę posługiwano się nimi już od 1560 roku. Skonstruowała je rodzina pozbawionych wszelkich skrupułów osiadłych w Wielkiej Brytanii chirurgów Chamberlinów (ojciec, syn i wnuk) i niemal przez dwa stulecia stosowała potajemnie u bogaczy Anglii, Francji i Niderlandów za bajońskie sumy. Teraz ich tajemnica wyszła na jaw, a chirurdzy umiejący posługiwać się kleszczami wkroczyli do pokoi porodowych. Czy było to triumfalne wejście, godne odnotowania w księdze heroicznych czynów lekarzy? Nie, było żałosne.

Pierwszym ginekologom atakowanym przez duchownych i akuszerki, które widziały w nich zagrożenie dla swojego fachu, przyświecała tylko jedna myśl: nie wywoływać zgorszenia moralnego. Wielu wczołgiwało się na czworakach do pokoju rodzącej – nie wychylając się ponad wysokość łóżka – aby jej nie zobaczyć. Nadal praktykowali albo z zawiązanymi oczami i w zaciemnionych pomieszczeniach, albo obwiązywali sobie szyję jednym końcem kołdry jak serwetą, podczas gdy ich ramiona i dłonie pracowały pod przykryciem, a niewieście łono było chronione przed ich spojrzeniami. Tak zaczynali wszyscy prekursorzy ginekologii: Johann Jakob Fried w Strasburgu (1689–1769), Jean-Louis Baudeloque w Paryżu (1746–1810), William Smellie w Londynie (1697–1763), William Shippen (1730–1808) czy Charles D. Meiss (1792–1869) w Filadelfii.

Doktor Meiss próbował przekonać swoich wrogów do idei, jakoby mężczyźni mieli przyzwolenie od samego Boga na pomaganie przy porodzie: „Pierwsza kobieta musiała być skazana na męską pomoc w tych trudnych godzinach, ponieważ Ewa nie mogła mieć innych pomocników oprócz Adama”. Takie argumenty jednak nie na wiele się zdały. Ojcowie założyciele pozostawali niewolnikami obyczajowości swoich czasów, a walka o obnażenie rodzących i chorych kobiet trwała przez całe sto pięćdziesiąt lat.

Lekarze chorób kobiecych – świadomie bądź nie – nigdy nie zapomnieli o początkach ginekologii. Zasłyszane historie zasiały w nich niepokój, że wprowadzając jakiekolwiek innowacje, mogą wywołać zgorszenie w społeczeństwie. Stanowiły źródło konserwatyzmu – budzącego opór wobec wszystkiego, co nowe i nietypowe – jaki charakteryzuje większość czołowych reprezentantów tej dyscypliny, a także uprawiających ją medyków. Konserwatyzm kwitnie w tym środowisku także dzisiaj. Tak to już jest.

Jeżeli z tej wycieczki w przeszłość powrócimy znów do teraźniejszości, to z pewnością zrozumiemy, że tamci – czołgający się na czworakach – położnicy zrobili tymczasem wielką karierę.

Międzynarodowe bractwo ginekologów mogłoby dzisiaj świecić nieskazitelnym blaskiem, gdyby nie to, że w drugiej połowie XIX wieku rozpoczął się pewien trend, który zagroził przyszłości lekarskiej kasty, jej ustalonym w ciągu dwustu pięćdziesięciu lat regułom i etyce. Złośliwość historii polega na tym, że za ową modą stoją te, które zawdzięczają ginekologom uwolnienie od średniowiecznego piekła porodu i dla których zdrowia, długości życia i płodności medycy nie szczędzą wysiłków – kobiety.

Zbuntowane przywódczynie tych samych kobiet, które niegdyś nie pozwalały się dotknąć nagie, oponują dziś przeciw wszystkiemu, co dla ginekologów święte. Szydzą z ich tradycyjnych zasad, które w 1861 roku ujął w słowa profesor Eduard Caspar von Siebold, następca Benjamina Osiandera w getyńskim domu rodzenia: „Natura wyznaczyła płeć żeńską do poczęcia, urodzenia i wychowywania dziecka. Byt niewiasty jest poświęcony rozmnażaniu i utrzymaniu rodzaju ludzkiego. Te ciasne granice wyznaczyła paniom... natura”.

Kobiety kiwają głowami nad swoimi matkami, babciami i prababciami, które zbyt ufnie (bądź bezbronnie) podporządkowały się takim regułom. I wysuwają szokujące żądania, aby rządy, Kościoły i ginekolodzy po dwustu pięćdziesięciu latach zaprzestali czuwania nad „właściwym” wykorzystaniem macic przez kobiety. Domagają się prawa do własnej seksualności bez przymusu rozmnażania. Słowo „orgazm” wypowiadają bez rumieńca wstydu. Chcą, by lekarze od spraw kobiecych zajmowali się zaburzeniami narządów rozkoszy oraz regulowaniem poczęć i ciąż za pomocą spirali, wkładek domacicznych czy pigułek.

Jednak najbardziej niechlubnym pojęciem w dziejach ginekologii jest termin „aborcja”. Ginekolodzy, składając przysięgę, że będą wspomagać narodziny i nowe życie, a nie im zapobiegać, uzyskali najpierw przyzwolenie na uprawianie własnej sztuki, a z czasem uznanie Kościoła i państwa w nieprzeludnionym jeszcze świecie.

Dewizy dawnych mistrzów ginekologii – jak Maxa Sängera (pioniera cesarskiego cięcia, w latach 1880–1908 profesora w Lipsku i Pradze): „Małżeńskie pożycie seksualne nic nas, lekarzy, nie obchodzi” – budzą dzisiaj już tylko szyderczy śmiech aktywistek. Działaczki te nie rozumieją faktu historycznego, że podobne wypowiedzi ukształtowały postawę wielu pokoleń lekarzy nazywających się ginekologami.

Jakby tego było mało: buntowniczki od lat żądają możliwości regulacji urodzeń również w sytuacjach, gdy zawodzi antykoncepcja. To jednak oznacza przerwanie ciąży i dotyka do żywego każdego odpowiedzialnego ginekologa kultywującego tradycyjną etykę zawodową.

Jeżeli patrzeć na sprawę w ten sposób, trzeba przyznać, że od 1972 roku lekarze chorób kobiecych rzeczywiście mają kłopot z dopasowaniem się do współczesności. Nie należy jednak tych problemów przeceniać. W przeszłości ginekolodzy musieli podejmować znacznie trudniejsze wyzwania. Ostatecznie zawsze układali się z silniejszymi, z tymi, którzy stawiali na swoim, ponieważ się nie poddawali.

Jednym z tych, którzy się nie poddawali, był James P. White, profesor położnictwa w amerykańskim Buffalo. W roku 1849 doszedł do przekonania, że już wystarczająco długo majstrowano po omacku pod kołdrami, rujnując zdrowie kobiet. 19 stycznia 1850 roku profesor położył na stole w sali wykładowej młodą Irlandkę Mary Watson (z „białymi udami i lśniąco rudymi włosami łonowymi”). Odebrał pokazowy poród dla „jedenastu najdojrzalszych studentów – bez całkowitej zasłony”.

W odpowiedzi na ten bezprecedensowy krok członkowie kasty ginekologicznej na całym świecie chcieli usmażyć White’a w ogniu piekielnym za wykroczenia przeciw etyce i moralności. Zaprzeczali zgodnie, jakoby naoczna kontrola miała jakiekolwiek znaczenie dla zabiegów na niewieścim ciele. Z biegiem czasu – dla dobra kobiet i całego lekarskiego świata – doszli jednak do porozumienia nie tylko z tymi, którzy chcieli widzieć, co robią, lecz również sprawili, że to, co wcześniej wydawało się niewyobrażalne, stało się faktem.

ROZDZIAŁ‍ / 2

POCZĄTKI‍ GINEKOLOGII
– ROBERT LATOU DICKINSON, WILLIAM SMELLIE, BENJAMIN OSIANDER, EDUARD CASPAR VON SIEBOLD

Robert Latou Dickinson był wyjątkowym mężczyzną i ginekologiem. Mówi się, że lekarze chorób kobiecych doczekują późnej starości. Dożywają siedemdziesiątki i osiemdziesiątki jakby nieśpiesznie. Kpiarze tłumaczą ten fenomen „licznymi dawkami uderzeniowymi hormonów na widok kobiecych wdzięków”. Wszystko jedno: Robert Latou Dickinson z Nowego Jorku, profesor ginekologii w Long Island College Hospital, dożył dziewięćdziesiątki, a po osiemdziesiątce ten homme des femmes skakał na główkę – tyłem! – na brooklyńskich basenach.

Z natury był upartym twardzielem. Jako młodzieniec rozciął sobie brzuch podczas nurkowania w górskiej rzece. Pod ręką miał tylko szewca, który zszył otwartą ranę. Demonstrację sztuki rzemieślniczej zniósł gładko. Odporność Dickinsona okazała się decydująca dla jego późniejszej kariery: mimo że był pobożnym członkiem Kościoła episkopalnego, układającym własne modlitwy, w przeciwieństwie do większości kolegów po fachu nigdy nie bał się zajmować nawet najbardziej „nagimi faktami” życia niewiast.

Doktora Williama Mastersa i Virginii Johnson z Washington University School of Medicine, którzy za pomocą sztucznych penisów i urządzeń elektronicznych badali w 1966 roku reakcje seksualne kobiet, zyskując uznanie całego świata, nie było jeszcze na świecie, kiedy Dickinson eksperymentował w swoim gabinecie ze szklanymi członkami męskimi, aby przyjrzeć się procesom zachodzącym w pochwie podczas stosunku płciowego. Stwierdził, że kobiety w 1900 roku na skutek noszenia długich sukien i halek odczuwały więcej naturalnych potrzeb seksualnych, niż chcieli im przyznać ówcześni duchowni, mężowie i ginekolodzy. Dowiedział się, że nie tylko macierzyństwo, ale także zaspokojenie seksualne jest dla kobiety ważną częścią życia i zdrowia, i mówił o tym głośno i wyraźnie. Miało to, oczywiście, pewne następstwa.

Nowojorskie Towarzystwo Ginekologiczne zmusiło Dickinsona do wycofania raportów o żelu antykoncepcyjnym, który wypróbowywał w 1918 roku, uznając je za nieobyczajne. Osiemdziesiąt procent amerykańskich ginekologów obróciło się przeciwko niemu – mimo że kiedyś wybrali go na prezesa swojego towarzystwa – gdy w 1943 roku jako pierwszy zastosował tampony u pacjentek. Jego oponenci uzasadniali swoje stanowisko twierdzeniem, jakoby tampony miały niszczyć dowody dziewictwa u młodych niewiast.

Przez lata pracy Robert Latou zdobył bogate doświadczenie z kobietami, moralnością i swoimi kolegami po fachu. A ponieważ znał się na rzeczy, to zanim zmarł w 1950 roku, dożywszy dziewięćdziesiątki (uprzednio kazał rozsypać swoje prochy nad rzeką Hudson), zdążył wypowiedzieć znamienne słowa:

Czytałem dzisiaj statystykę, według której siedemdziesiąt pięć procent kobiet zdejmuje ubranie i bieliznę, nie czując wstydu, kiedy siada w fotelu ginekologicznym. Za kilka lat będzie ich dziewięćdziesiąt procent. Proszę jednak nie zapominać, że doszło do tego zbyt późno i że można by zapełnić całe cmentarze kobietami i dziećmi, które zmarły dlatego, że za długo i za często podporządkowywaliśmy lekarskie zadania dyktatowi tak zwanej moralności publicznej. Dorastałem jeszcze w czasach, kiedy nasi mistrzowie napominali nas, że mamy dopilnować, aby do badań ginekologicznych kobiety nie rozbierały się, lecz ubierały. Wkładały specjalne spodnie, a my wsuwaliśmy palce lub narzędzia przez specjalne rozporki. Ten tragiczny żart trwał dwieście lat...

Rzeczywiście, przez okres dwustu lat lekarze chorób kobiecych kwestii nagości unikali jak ognia.

Prekursorzy ginekologii z roku 1750 i 1800, którzy wczołgiwali się do sal chorych z przewiązanymi oczyma, byli tak szczęśliwi, mogąc po jakimś czasie zdjąć przepaski, podczas gdy ich dłonie badały i operowały pod kobiecymi sukniami i kołdrami, że przez następne sto pięćdziesiąt lat nawet nie pomyśleli o zerknięciu pod przykrycia. Nie chcieli bowiem, na litość boską, wzbudzać w opinii publicznej jakichkolwiek podejrzeń co do intencji swojego z takim trudem uprawomocnionego rzemiosła.

Wprowadzili metodę badania, której Francuzi nadali nazwę toucher. Zgodnie z nią kobieta była badana na stojąco, w ubraniu, „pośladkami oparta o stół, z rękami złożonymi przed sobą i nogami lekko rozkraczonymi pod sukniami”. Lekarzowi wolno było „lekko unieść suknię lewą ręką i wprowadzić naoliwiony palec wskazujący prawej do pochwy, i to od jej tylnej strony, aby nie budzić nieprzyjemnych wrażeń w łechtaczce”.

To, co na temat zmian wewnętrznych organów płciowych dało się ustalić za pomocą poruszającego się po omacku palca, nie miało znaczenia, ba, często było wręcz mylące. Później zezwolono kłaść lewą dłoń na odzianym brzuchu niewiasty i dokładniej „dotykać” macicy między nią a palcem w pochwie. Później wprowadzano palec do odbytu, aby stamtąd obmacywać macicę.

Ponieważ do ostatniego trzydziestolecia XIX wieku nie wiedziano nic o infekcjach i bakteriach oraz nie znano ani pojęcia sterylności, ani gumowych rękawiczek, pierwsi ginekolodzy przenosili najzłośliwsze zarazki z jednego otworu do drugiego. Rzadko się myli, a przy pracy znów szybko się brudzili. Nie da się oszacować, ile kobiet wpędzili do grobu, zamiast im pomóc. Podnieśli jednak metodę toucher do rangi reguły, prześladując w swoich szeregach każdego, kto się z niej wyłamywał, aby dowiedzieć się czegoś więcej o niewieściej tajemnicy.

Pierwsze kłopoty sprawił im niejaki William Smellie, lekarz i położnik ze wsi Lanark w Szkocji, który, żądny wiedzy, przybył w 1739 roku do Londynu. Kiedy dwadzieścia lat później, wyczerpany walką z akuszerkami i kolegami po fachu, powrócił do swojej rodzinnej wioski, aby dokonać w niej żywota, wiedział o kobiecym ciele i porodzie rzeczy, o których nikt inny nie miał pojęcia. Pokazał między innymi, że wykonując kilka manewrów kleszczami porodowymi, można wyciągnąć również dzieci, które odwracają się do świata zewnętrznego pupą, blokując w ten sposób drogi rodne. Było jednak jasne, że takiej wiedzy nie da się posiąść, operując jedynie palcem wskazującym pod przykryciem.

Będąc biednym nowicjuszem, Smellie ćwiczył w Londynie najpierw na lalkach (naturalnej wielkości), które budował z drewna, kości, materiału i mydła. Manekiny miały wargi sromowe, pochwy i szyjki macicy ze skóry, rozszerzające się jak podczas prawdziwego porodu. W miednicy, między pęcherzem a trzewiami ze spreparowanych jelit zwierzęcych, mieściła się macica – elastyczny skórzany wór, wypełniony czerwonym piwem, który, w zależności od stadium porodu, można było opróżniać przez pochwę. Znajdowała się w nim lalka z ruchomymi członkami i elastyczną główką.

Smellie nauczył się na lalkach tyle, ile mógł, a w 1741 roku wywiesił przed drzwiami swojego mieszkania przy Pall Mall papierową latarnię z napisem: „Lekcje położnictwa za pięć szylingów”.

Szybko zdał sobie sprawę, że to, czego chciał się dowiedzieć, można było przestudiować jedynie na żywych kobietach i z otwartymi oczami. I tak w 1742 roku wpadł na pomysł dotarcia do środowiska robotnic dniówkowych i żebraczek z powodu biedy wyzbytych wszelkich skrupułów moralnych. Rozdawał broszury, w których proponował, że wraz ze swoimi „studentami” odwiedzi dzielnice zamieszkane przez panie pozbawione środków do życia, darmowo odbierze poród, a ponadto da im pieniądze na czarną godzinę.

Najwyraźniej dużo było kobiet, które wolały zachować się niemoralnie i skorzystać z pomocy położnika niż umrzeć jako kryształowo czyste. Już wkrótce Smellie przemierzał slumsy, odziany w szeroki kitel z introligatorskiego płótna, pod którym – aby nie straszyć rodzących – ukrywał kleszcze porodowe. Często on i jego uczniowie musieli brać nogi za pas, ponieważ inni położnicy lub akuszerki wzywali straż miejską. Mimo przeciwności losu po kilku latach pojął, w jaki sposób przebiega poród, i zaczął o tym pisać. Wtedy jednak zaatakowali go parający się położnictwem koledzy.

Doktor John Blunt z Londynu oburzał się: „Ten parias pozwala [...] studentom badać kobiety. Następnie obnaża je, tak że wszyscy mogą widzieć przyjście dziecka na świat [...]. Mężowie powinni nadstawić uszu i wyobrazić sobie zgromadzony tłum młodzieńców, podczas gdy uświęcona część ciała wydana jest na pastwę ich pożądliwych spojrzeń”. Doktor William Sheffield wygarnął jeszcze bardziej pryncypialnie: „[...] to kryminalny sposób ograbiania kobiet ze wstydu i rozbudzania w młodych mężczyznach pożądania. Nasz stan nie może tolerować czegoś takiego, nie narażając się na pogardę całego świata”.

Nie udało im się jednak zniszczyć człowieka ze slumsów. Odebrawszy ponad tysiąc porodów, William Smellie spisał w trzech tomach swoje obserwacje położnicze, i to było już coś. Niestety, żaden lekarz nie poszedł za jego przykładem; także studenci Smelliego nie ryzykowali uprawiania położnictwa wbrew panującym zwyczajom.

Kiedy pojawili się kolejni rewolucjoniści, był już 1800 rok. Mieli zatem trochę łatwiej. W Europie, zwłaszcza w Niemczech i Austrii, niektórzy książęta kazali budować szpitale porodowe dla ubogich ciężarnych. Nie robili tego, naturalnie, z czystej potrzeby serca. Takie kliniki bowiem nadawały się także do „przyjmowania wysoko urodzonych dam”, które popełniały cudzołóstwo i potrzebowały miejsca, gdzie mogłyby „dyskretnie wydalić z siebie” potomstwo. I tak w 1792 roku powstał szpital porodowy w Getyndze, a Benjamin Osiander z lekarza wiejskiego w Jurze Szwabskiej został dyrektorem pięćdziesięciu pięciu sienników i „profesorem położnictwa”.

Osiander doskonale wypełniał swoje obowiązki wobec pragnących utrzymać swój stan w tajemnicy ciężarnych z wyższych sfer. Brzemienne kobiety były przyjmowane do szpitala tajnym wejściem. W dyrektorskim mieszkaniu miały do dyspozycji dwa pokoje. On sam odbierał poród, nie pytając o pochodzenie dzieci, i w zamian za odpowiednie zabezpieczenie załatwiał noworodkom przybrane matki.

Za to nikt nie mieszał się w jego sprawy związane ze szpitalem: Osiander, tak jak przed nim William Smellie, eksperymentował na manekinach i budował fantomy. Lecz lalki, którym Anglik pomagał przychodzić na świat, nie były dla niego wystarczająco naturalne. Zastępował je ciałkami martwo urodzonych dzieci, które miał w zwyczaju przechowywać w pomieszczeniu obok jadalni i kuchni. Pozbawiał je wnętrzności, napełniał małymi gąbkami oraz zaopatrywał w pępowinę i łożysko ze skóry. Swoje „dzieci” przechowywał w spirytusie i prezentował podczas lekcji poglądowych z  manekinami.

Także Osiander doszedł do wniosku, że jedynym dobrym modelem może być żywa kobieta. Już wkrótce wszystkie pochodzące z biedoty niewiasty, które przyjmował do szpitala, traktował „niczym żywe fantomy, na których [...] dokonywano wszystkiego, czego można było dokonać z pożytkiem dla studiujących i akuszerek...”.

Jeden z jego następców, profesor Eduard Caspar von Siebold, wyjaśnił całą sprawę bez ogródek w 1860 roku w liście o wychowaniu studentów: „Przyjęta do szpitala musi pozwalać na wszystko. Kiedy jej się powie, aby stanęła na głowie, ona to uczyni z obawy, że w razie odmowy zostanie odesłana. Ale damy w praktyce prywatnej...”. Profesor zaklinał wszystkich swoich uczniów, aby poza murami szpitala nigdy nie rozbierali kobiet, a już w żadnym wypadku pań z wyższych warstw społecznych.

Czyli: szpitale dla biedoty nowym etapem rozwoju medycyny na boleśnie powolnej, usianej niepotrzebnymi ofiarami drodze do rozebrania kobiety u ginekologa.

Bądź co bądź Benjamin Osiander nauczył się władać kleszczami porodowymi jak nikt przed nim. Wpadł przy tym w tak morderczy zachwyt nad tym narzędziem, że z obawy przed naturalnym porodem wołał do studentów: „Szybko, szybko, bo wyjdzie samo...”. Jednak nawet jemu nie śniło się, że swoją prywatną praktykę przeniesie do szpitala publicznego.

Współczesnego mu Franza-Karla Nägelego, w latach 1810–1850 profesora położnictwa w Heidelbergu, także zżerała niezdrowa ciekawość. Zawodu uczył się od mistrza, który obrócenie dziecka w macicy pokazał mu na zwiniętej serwetce, i do pierwszego trudnego porodu wysłał go na wieś. Nowicjusz, rzecz jasna, nie radził sobie najlepiej, poszedł zatem za radą akuszerki: „Proszę złamać dziecku ramię. Poskładam je i szybko się zrośnie”. Od tej pory i on wiedział, że fantomy i zrolowane serwetki nie zastąpią żywej kobiety.

Kwestię, jak dowiedzieć się więcej o grzesznych tajemnicach kobiety, Franz-Karl Nägele rozwiązał na swój sposób: angażował za kilka grajcarów damy do obmacywania (Touchierdamen, jak je nazywano po niemiecku) – biedne kobiety, które były gotowe nie tylko rodzić nago w obecności profesora i studentów, ale także pozwalały się badać nieokryte podczas całej ciąży. W ten sposób profesor wzbogacał swoją wiedzę o kobiecych miednicach i porodach, zyskując światową sławę. Jednak i jemu nie przyszło do głowy domagać się takich badań dla przyzwoitych mieszczek. Był dyplomatą i mimo nikłego wzrostu i żółtawej cery kobieciarzem, który wpajał studentom, że kamieniem węgielnym sukcesu jest zabieganie o względy dobrze urodzonych dam. Za drzwiami szpitali porodowych dla biedoty wszystko pozostawało nadal tak jak za czasów pierwszych pełzających na czworakach męskich akuszerów.

Rankiem 27 stycznia 1859 roku pilnie wezwano Eduarda Martina, profesora i dyrektora szpitala porodowego przy Dorotheenstrasse w Berlinie, do pałacu następcy tronu. Medyk zastał tam osiemnastoletnią księżniczkę Vicky, córkę angielskiej królowej Wiktorii, rodzącą pod pierzyną podciągniętą po samą szyję. Już dziesiątą godzinę wiła się w boleściach.

Była kompletnie ubrana, tak że pot lał się z niej strugami. Nikomu, ani nadwornemu lekarzowi, doktorowi Wegnerowi, ani akuszerce Stahl, ani wysłanemu incognito do Berlina lekarzowi przybocznemu królowej Wiktorii, sir Jamesowi Clarkowi, ani profesorowi Martinowi nie przyszło nawet na myśl, aby podnieść choćby na wysokość ud wełnianą podomkę i długą, flanelową halkę księżniczki, która z krzykiem wiła się w daremnej męce.

Profesor Martin – przepełniony strachem, że podczas pierwszego dworskiego występu wydobędzie na świat martwe książątko – przeprowadził badanie zgodnie z przepisami, na ślepo i pod zwałami ubrań: dziecko znajdowało się w nieprawidłowej pozycji, pośladkami do przodu i z nogami uniesionymi aż do klatki piersiowej. Było zakleszczone w łonie matki. Bóle skurczowe zwęziły drogi rodne kobiety. Rozpaczliwa sytuacja. Mijała godzina za godziną, ale nikt się nie ważył rozebrać księżniczki. Wreszcie, około godziny trzeciej po południu, Martin wydobył spod ubrań pupę i nóżki, następnie ściągnął po kolei uniesione nad głowę rączki, które uniemożliwiłyby jej wyjście, a potem wyjął z ciemności dziecko – sine i niedające oznak życia. (Następca tronu Fryderyk dwa dni później do swojej teściowej: „[...] gdy ujrzałem doktora Martina pracującego z całych sił pod flanelową halką [...]”). Martin wraz z akuszerką byli później tak zajęci budzeniem księcia do życia za pomocą uderzeń mokrymi ręcznikami, że nie zauważyli bezwładnie zwisającej lewej rączki noworodka. Dopiero cztery dni później, 31 stycznia, mamka odkryła tę wadę i stało się jasne, że podczas czynności porodowych doszło do zmiażdżenia nerwu, co doprowadziło do nieuleczalnego urazu ręki. W atmosferze ścisłej tajemnicy, jaka otaczała kalectwo księcia i późniejszego cesarza Wilhelma II, mnożyły się skargi przeciwko niezdarności Martina, ale ani jedna nie była skierowana przeciwko sukniom, halkom i pierzynom księżniczki, które w znaczący sposób przyczyniły się do tak żałosnego zakończenia porodu.

Zdecydowanie większą odwagą wykazał się w tym samym czasie pewien Amerykanin, James P. White, profesor położnictwa w Buffalo. Stwierdził, że w jego klinice w ciągu zaledwie jednego roku dziewięćdziesiąt kobiet doznało urazu krocza i głębszych obrażeń „przez cholerny nonsens rodzenia w ubraniu”. I postanowił więcej nie brać w tym udziału. W dniu 18 stycznia 1850 roku położył na stole porodowym w swojej sali wykładowej, na oczach wszystkich studentów, Mary Watson, „rudowłosą, od stóp do głów pokrytą piegami Irlandkę” (dwadzieścia sześć lat, po raz drugi spodziewającą się nieślubnego dziecka i gotową za dziesięć dolarów popełnić każdy grzech). White nazwał swoje przedsięwzięcie „pierwszą kliniczną lekcją porodu na świecie” i celowo nie podejmował żadnych środków zaradczych, aby ukryć je przed opinią publiczną. Jego studenci mogli przez osiem godzin uczestniczyć w decydujących momentach porodu, mając przed sobą nagą Mary.

Na reakcję White nie musiał długo czekać. Jako pierwsi podnieśli bunt jego koledzy medycy. Spektakl rozpoczął doktor Horatio N. Loomis, „wierny zwolennik Kościoła i praw”. W „Commercial Advertiser” ukazał się jego tekst: „[...] zgraja nieletnich zaspokajała swoją nieposkromioną ciekawość. Pod pozorem naukowego poznania popełniono niegodziwość [...]”. Siedemnastu innych lekarzy z Buffalo stanęło w obronie swojego zawodu: „Ta praktyka nie ma nic wspólnego z naszym stanem [...] Mamy nadzieję, że ten czyn nie zostanie kiedykolwiek powtórzony ani w naszym, ani w żadnym innym cywilizowanym kraju”.

Zainteresowania europejskich położników koncentrowały się przede wszystkim na kanale rodnym i akcie narodzin. Tymczasem amerykańscy chirurdzy odkryli nowe pole działania: również kobiety niebędące w ciąży cierpiały na niezliczone przypadłości – od bolesnych zaburzeń menstruacji po tajemnicze guzy. Trzeba przyznać Amerykanom jedno: zabrali się do badania tych dolegliwości bez uprzedzeń i stworzyli nowy dział medycyny, który od greckiego słowa „gyne” (kobieta) wziął nazwę „ginekologia”.

Robili rzeczy niewyobrażalne dla Europejczyków. Operowali przetoki pochwy, guzy jajników i mięśniaki. Tych zabiegów nie dało się przeprowadzić, nie rozbierając przy tym pacjentek.

Około 1850 roku zainaugurowano w jeszcze dzikiej Ameryce drugi, bardziej bezwzględny akt obnażania pań.

Zapoczątkował go w nieprawdopodobny sposób młody chirurg nazwiskiem Marion Sims. Jako syn bardzo biednej żony farmera i żołnierza nauczył się gardzić kobiecą nagością. W marnym Charleston Medical College, gdzie uczył się fachu, poprzysiągł nigdy się nie zajmować chorobami kobiecego brzucha. Jak na ironię akurat on stał się pierwszym bohaterem ginekologii.

White wytoczył proces swoim przeciwnikom. Jednak sąd oddalił pozew. Sprawą zajęła się w końcu organizacja lekarska, American Medical Association. W roku 1851 wydała wyrok: obnażenie kobiety nie daje żadnych korzyści dla jej leczenia.

White nie dał się zastraszyć i na przekór wszystkiemu nadal prowadził swoją klinikę. Stała się ona wzorem dla późniejszych placówek. Tymczasem Europejczycy nadal leczyli tradycyjnie, zachowując daleko posuniętą ostrożność. Fantomy były dla nich tak samo cenne jak palec wskazujący, który nazywali okiem ginekologa.

Friedrich Ahlfeld, przezywany Papą, który do 1907 roku zajmował stanowisko profesora w klinice dla kobiet szpitala położniczego w Marburgu, wycinał ujścia macicy z surowych ziemniaków, aby studenci mogli na nich trenować swój służący za oko palec.

Wprawdzie‍ w 1884 roku berliński profesor Karl Schröder, następca Eduarda Martina (tego, który walczył z flanelowymi halkami księżniczki), odważył się umieścić w podręczniku o chorobach kobiecych narządów płciowych rozdział „Badanie wzrokiem”. Lecz decydujący bodziec do „obnażenia niewiasty w celach medycznych” wyszedł nie z Berlina i nie z Europy.

ROZDZIAŁ‍ / 3

JAMES‌ MARION SIMS I PIERWSZA OPERACJA PRZETOKI

Jeśli‌ ktoś choć trochę interesuje się trudną historią kobiet i przyczynami ich buntu – zarówno łagodnego, jak radykalnego – nie może pominąć postaci Jamesa Mariona Simsa.

W roku‌ 1845, kiedy James Marion zaczynał tworzyć nowoczesną ginekologię jako drugą po położnictwie dyscyplinę lekarzy chorób kobiecych, miał trzydzieści dwa lata i był zwykłym lekarzem wiejskim w Montgomery, w stanie Alabama.

Montgomery‌ leżało pośrodku plantacji bawełny i było skażone amebozą. Mieszkało w nim kilkuset białych plantatorów, spekulantów, kaznodziejów, doktorów i znachorów oraz kilka tysięcy czarnoskórych niewolników. Jako syn zadłużonego po uszy i pobłogosławionego ośmiorgiem dzieci byłego żołnierza, Sims został lekarzem tylko dlatego, że chciał zaimponować swojej młodzieńczej miłości – Teresie, córce jedynego medyka w Hanging Rock (rodzinnej wiosce Simsa w Karolinie Południowej). Ponieważ był atrakcyjnym szatynem o „uwodzicielskich ustach” i miał „dużo uroku osobistego”, jego zabiegi odniosły skutek.

Teresa‍ została żoną Jamesa, i wraz z kilkoma niewolnikami, których dostała w posagu, ruszyli konno do Montgomery.

Dom‌ Simsa nie należał do reprezentacyjnych. Jego szpital dla chorych Murzynów składał się z szopy z ośmioma siennikami i wychodka. Również umiejętności medyczne Jamesa, pomijając talent do operowania zajęczej wargi i guzów na twarzy, były dość marne. Ponadto żywił szczególną niechęć do udzielania pomocy ciężarnym i rodzącym, gdyż nic nie było mu „bardziej wstrętne od badania kobiecego podbrzusza”.

Sims‌ i Teresa stanowili wzorcową parę purytańskich dzieci. „Przyjemny urok seksualnego zjednoczenia – pisał James – jest dany od Boga po to, aby zapewnić rozmnażanie ludzkości, i po nic więcej”. Rozkosz była dla niego „równie grzeszna co zajmowanie się ciałem kobiecym” – oprócz poślubionego mu ciała małżonki.

Ówcześni‌ Amerykanie mieli jeszcze mniej zahamowań przed nieograniczoną prokreacją niż Europejczycy. Nikt w tamtych czasach nie przewidywał przeludnienia naszej planety. Pierwsze prorocze ostrzeżenia (ok. 1800 r). angielskiego ekonomisty Roberta Malthusa uznano za pesymistyczne teorie i nie potraktowano ich serio.

Oprócz‌ Anny Besant, która w 1877 roku jako pierwsza kobieta w historii miała stanąć przed sądem z powodu sprzedanego w nakładzie stu dwudziestu pięciu tysięcy egzemplarzy poradnika kontroli urodzeń The‌ Fruits of Philosophy [Owoce filozofii] i zostać zmieszana z błotem jako „niemoralne zwierzę”, w początkach działalności Simsa nie było jeszcze ani jednej przedstawicielki płci pięknej, która zbuntowałaby się przeciwko swojemu nadrzędnemu i określonemu z góry zadaniu – macierzyństwu.

Teresa‍ Sims nie należała do wyjątków: szybko, jedno po drugim, wydała na świat dziewięcioro dzieci. Troje z nich zmarło z mniej lub bardziej znanych przyczyn, co wtedy zdarzało się dość często.

Z tej‍ perspektywy wydaje się niewiarygodne, że to właśnie James Marion utorował medycynie drogę do chorób kobiecych. Zmusiły go do tego w 1845 roku okoliczności. Został wezwany przez Arnolda Westcotta, plantatora bawełny. Anarcha, jedna z niewolnic, od siedemdziesięciu dwóch godzin bezskutecznie próbowała urodzić. Sims przez długi czas wymigiwał się od takich przypadków, przekazując je doktorowi Baldwinowi, który tak jak James praktykował w Montgomery. Jednak nie mógł pozwolić sobie na to, aby zdenerwować samego Westcotta. Pojechał na jego plantację z kleszczami porodowymi i wyjął z miednicy Anarchy, jak odnotował, „siedemnastoletniej, dobrze zbudowanej Murzynki”, martwe dziecko.

Dwanaście‍ dni później plantator wezwał go ponownie. Podczas porodu Anarcha doznała obrażeń, na skutek których nie trzymała moczu ani stolca. Podzieliła los tysięcy kobiet zdanych na grubiańskie dłonie akuszerek lub działających na oślep położników. Wszystkie mogły się uważać za szczęściary, jeżeli poród zakończył się tylko rozdarciem krocza. Gorzej było, kiedy z ran między pochwą, pęcherzem i odbytem powstawały niezamykające się przetoki. Takie kobiety, nieustannie przemoczone i zabrudzone, udręczone swoim zapachem, z wiecznym zapaleniem ud, unikane przez rodzinę i otoczenie, skazywane na samotność, wiodły żywot nie do pozazdroszczenia – obojętnie, czy były bogate, czy biedne.

W Europie‌ tylko niewielu chirurgów próbowało leczyć podobne przypadki. Wkładali w przetoki żrący azotan srebra. Inni, w tym także berliński chirurg Dieffenbach, który zazwyczaj zajmował się amputacjami i naprawą syfilitycznych nosów, wypalali je, używając prawie rozżarzonego żelaza. Franz-Karl Nägele, słynny położnik z Heidelbergu, skonstruował żelazne spinacze, mające zamykać otwory przetok – straszliwe instrumenty, które pomagały tyle co wyżeranie i wypalanie.

Ponieważ‌ Sims nie potrafił sprawnie posługiwać się kleszczami, czuł się współwinny losu Anarchy. Nie widział innego rozwiązania, jak wyjaśnić jej właścicielowi, że nie wynaleziono jeszcze lekarstwa na podobne dolegliwości.

Niecałe‌ trzy tygodnie później Simsa wezwał inny farmer, niejaki Harris. Jego osiemnastoletnia niewolnica Betsey rodziła przez sześć dni. W wyniku obrażeń porodowych u niej także powstała wielka przetoka. I znów Sims wyjaśnił, że nic nie może zrobić, po czym wrócił do Montgomery.

Tam‍ czekał na niego kolejny przypadek (kumulacja, którą później nazywał siłą wyższą): osiemnastoletnia Lucy, niewolnica plantatora Zimmermana. Wysłał on Lucy do Simsa z prośbą, aby ten zoperował jej przetokę, pozostałość po pierwszym porodzie.

Ogarnięty‍ strachem przed koniecznością ponownego przyznania się do własnej niemocy, Sims jeszcze raz przestudiował pięć książek i dwanaście czasopism ze swojej biblioteki. W niczym mu jednak nie pomogły. W tym czasie Dieffenbach próbował zszywać otwory przetok jedwabną nicią, ale z powodu utrudnionego wglądu w skromnie osłonięte chustami, pierzynami i halkami pole operacji odniósł zaledwie jeden sukces. Natomiast paryski chirurg Jobert de Lambelle, który początkowo po prostu zaszywał pacjentkom pochwy, poniósł taką samą klęskę jak w przypadku przetok. Wszystkie te przedsięwzięcia były dla kobiet niezmiernie bolesne, zwłaszcza że nie znano jeszcze narkozy. A ponieważ medycy przeprowadzający operacje nie mieli pojęcia o bakteriach i infekcjach, niemal każdy większy zabieg – bez aseptyki – kończył się zgonem pacjentki. Jedynie niejaki Peter Mettauer, lekarz praktykujący w stanie Wirginia, twierdził, że wyleczył wiele fistuł i urazów krocza. Medyk słynął z tego, że ani podczas operacji, ani w łożu małżeńskim nie zdejmował cylindra. Rozdarte krocza zwykł spinać ołowianymi drutami, następnie związywał nogi pacjentki na dziesięć dni. Jego osiągnięcia w leczeniu przetok uznano natomiast za konfabulację.

Sims‍ zamierzał właśnie oświadczyć nieszczęsnej Lucy, że nie potrafi jej pomóc, gdy wezwano go do innej chorej, ważącej dziewięćdziesiąt kilogramów pani Merrill. Spadła z kuca i cierpiała na nieznośne bóle miednicy. James Marion, mimo że nie odważył się rozebrać i dokładnie zbadać kobiety, postawił precyzyjną diagnozę: opadnięcie macicy.

Przypomniał‌ sobie radę, której udzielił mu kiedyś jeden z jego nauczycieli. Pod osłoną dużego prześcieradła pani Merrill uniosła się na kolanach i łokciach. Wtedy Sims, wyzbywszy się wszelkich skrupułów, wsunął pod prześcieradłem dwa palce do jej pochwy i pchnął je do góry, aby przesunąć macicę z powrotem do przodu. Kilka chwil później pacjentka istotnie poczuła ulgę. Jednocześnie Sims zauważył, że jego palce nie natrafiały już na opór. Nie był znawcą praw fizyki, mimo to od razu doszedł do właściwego przekonania: w pozycji kolankowo-łokciowej narządy w podbrzuszu kobiety tak się przemieściły, że powstała pusta przestrzeń i do wnętrza pochwy zostało zassane powietrze. W wyniku tego pochwa się rozszerzyła.

Sims‍ natychmiast pomyślał – jak później twierdził – o niewolnicy Lucy, która czekała w jego szpitalnej szopie. Wyobraził sobie, jak w odpowiedniej pozycji również jej pochwa otwiera się, dając wgląd do przetoki. Myślał, że wtedy będzie mógł zamknąć przetokę za pomocą igły i nici.

Ruszył‍ szybko do domu, wezwał Lucy i kazał jej przyjąć pozycję kolankowo-łokciową. W pośpiechu (a może dlatego, że poczucie wstydu u Murzynów i tak się wtedy nie liczyło) zapomniał o tak ważnej zasłonie. A kiedy wziął do ręki jedną z dużych, srebrnych łyżek Teresy, wygiął ją w dźwignię, a następnie rozsunął na boki krocze i wargi sromowe niewolnicy, ujrzał „wszystko, czego wcześniej nie widział żaden mężczyzna”. Przetokę było widać jak na dłoni. James Marion Sims, purytanin, otworzył drzwi do kobiecego sromu.

Choć‍ później okazało się, że inni lekarze już przed nim konstruowali instrumenty rozszerzające lub rurki, aby zajrzeć w głąb pochwy, to łyżeczkowa dźwignia Simsa – nazwana wziernikiem – miała zdobyć światową sławę.

Ogarnięty‌ ambicją, ba, poczuciem misji, medyk postanowił wypróbować na Lucy szycie przetoki. Poprosił Westcotta i Harrisa, aby przysłali do Montgomery również Anarchę i Betsey. Następnego dnia Sims załatwił dwóch pomocników, zaprosił innych lekarzy z miasta w charakterze obserwatorów i – podczas gdy jeden z asystentów kierował światło na pole operacyjne za pomocą lustra – zabrał się do dzieła. I tak, w nędznej szopie w Alabamie rozpoczął się następny rozdział historii ginekologii.

Pierwsza‌ w życiu Simsa operacja przetoki trwała dwie godziny, a Lucy zniosła cierpliwie ból. (Jak się później okazało – niewiele białych kobiet było w stanie wytrzymać bez narkozy). Medykowi udało się odświeżyć zabliźnione krawędzie przetoki, tak aby zszyte razem mogły się zagoić. Mimo wąskiego pola udało mu się również przyciągnąć do siebie krawędzie operowanego obszaru i połączyć je jedwabną nicią. Przepełniony radością położył wyczerpaną Murzynkę na sienniku. Aby mieć pewność, że odprowadzany mocz nie będzie uwierał szwu na przetoce, wprowadził do moczowodów cienką gąbkę. Sądził, że gąbka będzie pochłaniać krople i wyprowadzać je na zewnątrz. Następnie nakarmił niewolnicę opium, by „sparaliżować jelita, stłumić głód i pragnienie, a zamiast bólu zapewnić jej przyjemne sny”.

Kilka‌ dni później okrzyk bólu Murzynki wyrwał Simsa ze snu. Szew ropiał. Kryształki moczu zamieniły gąbkę w kamień. Musiał „wyrwać go siłą”, a cierpienie kobiety było tak okrutne, że obawiał się o jej życie.

Kolejny‌ eksperyment przeprowadził na Betsey. Gąbkę zastąpił cewnikiem, który regularnie wyjmował i mył, ale, z braku wiedzy, nigdy nie sterylizował. Betsey spędziła dwa tygodnie na opiumowym rauszu. Potem okazało się, że także tym razem wszystkie szwy zaropiały, a przetoka ponownie się otworzyła. Sims spróbował po raz trzeci z Anarchą – i tak rozpoczął się upiorny korowód operacyjny, trwający cztery lata.

W tym‌ czasie Anarchę operował dwadzieścia dziewięć razy, Betsey –dwadzieścia cztery, a Lucy – dwadzieścia siedem. Inni lekarze, którzy gromadzili się zaciekawieni podczas pierwszych zabiegów, teraz unikali domu Jamesa. Pomocnicy opuścili go. Jedynymi osobami, które nie traciły nadziei, były Lucy, Anarcha i Betsey. Wytrzymywały ból, infekcje, ataki gorączki. Na koniec nauczyły się asystować Simsowi. Kiedy przeprowadzał zabieg na Lucy, pomagały mu Betsey i Anarcha. Gdy operował Anarchę, pozostałe trzymały wziernik i lustro.

Tak‌ było do 1849 roku. Już od dłuższego czasu Sims nabierał podejrzeń, że przyczyną nieustającego ropienia może być jedwabna nitka. Jednak nie znał lepszych materiałów na szwy. Pewnego dnia potknął się o wyrzuconą podwiązkę do skarpet. Zwisał z niej cienki drucik. Pomysł, aby wykorzystać go do zakładania szwów, spadł na niego jak grom z jasnego nieba. Poprosił jubilera z Montgomery o przygotowanie cienkich, srebrnych drutów.

Dwa‍ dni później przeprowadził na Anarsze trzydziestą operację. Połączył krawędzie przetoki srebrnym drucikiem i po dziesięciu dniach po raz pierwszy stwierdził, że nie wdało się zakażenie, a szew się zagoił. Niczego się nie spodziewając, po raz pierwszy otworzył „drzwi do kobiecego sromu” i zastosował materiał o naturalnym działaniu antyseptycznym. Natychmiast zoperował Lucy (po raz dwudziesty ósmy) i Betsey (po raz dwudziesty piąty). Trzy tygodnie później obie kobiety wyzdrowiały i – uzależnione od opium – wróciły do swoich właścicieli.

Wiadomość‌ o cudach Simsa rozeszła się lotem błyskawicy po Alabamie. Ze wszystkich stron przysyłano mu cierpiące na przetokę Murzynki. Kiedy wyleczył dziesięć kolejnych, zaczęły się zgłaszać pierwsze białe kobiety. Większość z nich mdlała w operacyjnych bólach. Lecz w 1850 roku do Montgomery dotarła narkoza eterowa, którą William Morton wprowadził w 1846 roku w Bostonie – i teraz także operowane bezboleśnie białe kobiety roznosiły wieści o praktykce Simsa.

Sława‌ „uzdrowiciela kobiet” rosła z miesiąca na miesiąc. W końcu James zapadł na amebozę. Po paru tygodniach wyglądał jak szkielet. Teresa wybrała się z nim do Filadelfii i Nowego Jorku, decydując się na długą podróż koleją i powozami. Tam, w chłodniejszym klimacie, Sims poczuł się lepiej. Kiedy kilka miesięcy później wrócił do Montgomery, dopadła go dyzenteria. Nigdy nie lubił pisać, teraz jednak zaczął – aby pozostawić potomnym wyniki swojej pracy. Dla „American Journal of the Medical Science” napisał artykuł o swoim wzierniku i leczeniu przetoki. Na koniec był zbyt słaby, aby utrzymać ołówek.

W roku‌ 1853 Teresa sprzedała wszystko, co mieli, i wynajęła swoich dwunastu niewolników. Następnie przetransportowała Simsa do Nowego Jorku, kupiła tani dom przy Madison Avenue i całkowicie poświęciła się mężowi. Niewątpliwie położyła wielkie zasługi w ginekologii.

Długo‌ trwało, zanim James Marion wrócił do sił. Wielokrotnie mdlał na ulicy. Ale przy całym swoim pechu zdołał ustalić, że tysiące nowojorskich kobiet pędzi marne życie z powodu przetok. Wkrótce zdecydował się wrócić do pracy.

Na‌ kolegów z Nowego Jorku Sims nie miał co liczyć. Zależało im jedynie na wyciągnięciu od Jamesa informacji co do techniki operacyjnej, którą stosował, a następnie przepędzili go.

W maju‍ 1854 roku zostało mu tylko sto trzydzieści dziewięć dolarów. Odwiedził go wtedy zamożny mecenas o nazwisku Stuart. Mężczyzna interesował się tysiącami rzeczy, od kabli podwodnych po służbę zdrowia. Przekonał Simsa, by wynajął Stuyvesant-Hall i wygłosił tam przemówienie o konieczności niesienia pomocy cierpiącym nowojorczankom i (niesłychane!) zbudowania dla nich kliniki. Przemówienie odniosło olbrzymi sukces. Kilka bogatych dam, jak panie Doremus i Astor – zawsze gotowych do spełniania dobrych uczynków (czym zasłużyłyby na nieśmiertelność) – było zachwyconych koncepcją szpitala dla biednych kobiet.

Większość‍ nowojorskich lekarzy, w tym położników, była jednak przeciwna pomysłowi Stuarta. Jeden z nich, cieszący się największą popularnością, doktor Meredith Reese, oświadczył z wściekłością, że istnieje zbyt mało chorób kobiecych, aby założyć choćby jeden taki szpital. Panie nie zrezygnowały jednak z idei, do której się od razu zapaliły.

1‍ maja 1855 roku w ciasnym domu przy Madison Avenue Reese otworzył Woman’s Hospital of New York. Umieścił tam trzydzieści wyżebranych łóżek i drewniany stół operacyjny. Jego pierwsza pacjentka, Mary Smith, imigrantka z Irlandii, stała się symbolem „przeznaczenia kobiety do cierpień”. Jakiś irlandzki lekarz wbił jej drewniany czop w przetokę pochwy. Tylko Sims mógł przynieść Mary ulgę w cierpieniach.

Po‌ pół roku szpital pękał w szwach. James wraz ze swoim pierwszym asystentem, młodzieńcem o nazwisku Emmet, codziennie operowali fistuły. Na nic się zdały ataki nowojorskich medyków wymierzone w Simsa z powodu „bezwstydnych manipulacji i obnażania najintymniejszych części ciała kobiety”. Od roku 1857 zgłaszało się coraz więcej pacjentek cierpiących na rozmaite choroby narządu rodnego. James został wciągnięty na drogę, którą nigdy nie chciał podążać. I kiedy latem 1858 roku nowojorski biznesmen William Goddell wraz z żoną wezwali lekarza do domu, prosząc o pomoc, Sims zrozumiał, jak potworna i tajemnicza jest dyscyplina, którą się zajął. Rozpacz zmusiła Sarah Goddell do tego, aby przełamać mur wstydu i zwierzyć się lekarzowi. Od dnia ślubu odczuwała nieznośny ból, ilekroć mąż „się do niej zbliżył”. Jakiekolwiek spełnienie małżeńskich powinności okazało się niemożliwe. Lekarz domowy, doktor DeMoins, zamiast zbadać panią Goddell dokładnie i poszukać przyczyny jej dolegliwości, zaproponował tylko jeden środek zaradczy: trzy razy w tygodniu pojawiał się w sypialni Goddellów, siadał u wezgłowia łoża małżeńskiego i podawał kobiecie narkozę eterową. Następnie czekał z odwróconą twarzą, aż William zakończy akt płciowy. W ten sposób kobieta zaszła w ciążę. Jednak po urodzeniu córki nieszczęście wróciło. Sarah obawiała się, że albo zniszczy małżeństwo, albo umrze w wyniku przedawkowania eteru. (W poprzednim roku DeMoins narkotyzował ją aż sto piętnaście razy).

Sims‌ musiał odstąpić od swoich purytańskich zasad nie tylko w celu gruntownych oględzin pacjentki, ale także po to, aby udać się do sypialni Goddellów i zbadać Sarah przed stosunkiem i po stosunku. Przed samym sobą tłumaczył się koniecznością przywrócenia ustanowionej przez Boga naturalnej drogi do poczęcia. Po wielu takich konsultacjach zdiagnozował chorobę Sarah: pani Goddell cierpiała na pochwicę.

Ponieważ‍ w kolejnych latach swojej pracy zetknął się z wieloma podobnymi przypadkami, w których w tak drastyczny sposób zmuszano kobiety do pełnienia małżeńskich obowiązków, poprzysiągł, że znajdzie sposób, aby je wyleczyć. Starał się też zgłębiać i leczyć to, co trapiło płeć piękną, od niewyjaśnionych nieregularności menstruacji po zagadki chorób nowotworowych.

Pochłoniętego‌ pracą Simsa w 1861 roku zaskoczył wybuch wojny domowej. Było pewne, że jako mieszkaniec Południa, w Nowym Jorku zostanie otoczony nienawiścią wrogów Konfederacji. Ponieważ nie mógł wrócić do Alabamy, nie ryzykując nawrotu choroby, a w konsekwencji śmierci, Teresa przekonała go, aby pojechał do Europy i tam głosił swoją ginekologię.

We‍ wrześniu 1861 roku wyruszył w drogę. Nie spodziewał się, że kulminacja jego pełnego przygód życia była jeszcze przed nim – w Anglii, Francji i Niemczech.

ROZDZIAŁ‌ / 4

BURZA‍ WOKÓŁ PIERWSZYCH BEZBOLESNYCH PORODÓW
– SIMS W EUROPIE. JAMES SIMPSON, ALFRED VELPEAU

Następujące‍ zdanie, wydrukowane w 1866 roku w Niemczech i w Anglii, uznano za nieprzyzwoitość: „Przyglądałem się wnętrzom niezliczonych pochew i nigdy nie widziałem dwóch, które byłyby takie same”. Jego autor kontynuował nie mniej bezwstydnie: „Jeśli ktoś uważa, że tu, w dziele medycznym, przekraczam granice przyzwoitości, to usprawiedliwiam się faktem, że [...] lekarz może być pomocny kobietom tylko wtedy, gdy posiada pełną znajomość rzeczy [...]”. Oznaczało nic innego jak rzucenie wyzwania mieszczańsko-katolickiemu światu, dla którego niewieście podbrzusze pozostawało tabu.

Autorem‌ tych słów był James Marion Sims z Montgomery w Alabamie. Doktor Sims przybył do Europy w sierpniu 1861 roku, pragnąc nauczyć położników i chirurgów ze Starego Świata swojej sztuki operowania kobiet. Nie tylko kazał wydrukować wspomniane wcześniej zdania, ale w tym samym tonie napisał całą książkę.

W latach‌ 1861–1866 Sims miał przeżyć największe i najbardziej wstrząsające przygody, jakie stały się udziałem któregokolwiek prekursora ginekologii.

Kiedy‌ 31 sierpnia 1861 roku James Marion wylądował w Irlandii, a potem ruszył w drogę do Edynburga w Szkocji, niewiele wiedząc o tym, co w tym czasie osiągnęli ostrożni położnicy z Europy, odkąd mogli praktykować w publicznych szpitalach położniczych na „biednych, niezamężnych lub w jakiś inny sposób niemoralnych kobietach”. Znał tylko jednego ginekologa ze Starego Świata, sir Jamesa Younga Simpsona, profesora uniwersytetu w Edynburgu. Jeśli informacje Simsa były prawdziwe, to sława Simpsona przyćmiewała wszystkich położników i specjalistów chorób kobiecych w Anglii, Niemczech i Francji. Lekarze z tych wszystkich krajów podróżowali do Edynburga, aby pobierać nauki u profesora. Kobiety z Rosji, Afryki Południowej oraz Indii tłumnie korzystały z jego konsultacji. Od czternastu lat jego nazwisko wiązano z czymś niesłychanym – bezbolesnym porodem. Jego splendor i wiedza pokazały po raz pierwszy, do czego można dojść, otaczając niewiasty opieką medyczną.

W pierwszym‍ tygodniu września 1861 roku Sims złożył wizytę sławnemu Szkotowi w jego rezydencji przy Queen Street 52. Już na schodach przed wejściem pacjentki czekały w kolejce do doktora. W bibliotece za poczekalnią James Marion znalazł sekretarza i damy z wyższych sfer, wśród nich także takie, które wraz ze swoimi lekarzami domowymi przybyły z Indii. Asystenci oprowadzali gości po gabinetach, gdzie panie – ukryte za wielkimi prześcieradłami ze szczelinami służącymi do badania – czekały na Simpsona. W Anglii jeszcze nikt nie miał odwagi obnażyć pacjentki. Pięć lat później Sims zanotował: „Simpson i jego uczniowie operowali w ciemnościach. Ja wydobyłem wszystko na światło dzienne”.

Sir‌ James, niski i krągły, ale za to z burzą loków, kroczył przez życie, roztaczając wokół siebie wdzięk. W każdej kobiecie pozostawiał przekonanie, że urok osobisty i „przyzwoita, elegancka dłoń” są co najmniej tak samo ważne jak nauka. Natomiast jego poprzednik, profesor Hamilton, posuwał się do rękoczynów, jeśli ktoś ośmielił się nazwać go męską akuszerką.

Gdy‌ w 1839 roku wybierano następcę Hamiltona, dwudziestoośmioletni Simpson zachowywał się jak nowoczesny szef kampanii wyborczej. Zabiegał o względy dam z wyższych sfer, organizując popołudniowe herbatki. Ba, nie cofnął się nawet przed pośpiesznym ożenkiem z niejaką Jessie Grindley. Stan kawalerski okazał się bowiem przeszkodą moralną w powołaniu go na stanowisko profesora położnictwa.

Jak‍ sam chętnie opowiadał, odkrycie metody bezbolesnego porodu w 1847 roku miało źródło w przedwczesnej śmierci jego matki – ubogiej żony piekarza – spowodowanej nieprzerwanym pasmem siedmiu ciąż. Mówił, że to właśnie dlatego głęboko współczuje kobietom, które muszą znosić podobny ból. Owo stwierdzenie jednak nie przywiodło go do rozwiązania kwestii (czego mogłyby żądać nowoczesne kobiety), jak zaradzić zbyt częstym porodom i ulżyć paniom w ich ciężkiej doli. Wymagałoby to od niego – wychowanego w mieszczańskiej surowości i wierności Biblii – zbyt rewolucyjnego myślenia.

Jednak‍ już 19 stycznia 1847 roku, zaledwie kilka miesięcy po sensacyjnym odkryciu narkozy w Bostonie, Simpson użył eteru, aby po raz pierwszy przeprowadzić bezbolesny poród. Ponieważ nie podobał mu się zapach tej substancji, postanowił przebić wynalazcę eteru. Całymi miesiącami wraz z Jessie i swoimi asystentami Keithem i Duncanem wąchali po kolacji – można to nazwać ich wieczorną rozrywką – coraz to nowe związki chemiczne, sprawdzając na sobie ich narkotyczne działanie. 4 listopada 1847 roku pospadali z krzeseł, uśpieni oparami trójchlorometanu. W ten sposób Simpson odkrył chloroform. Pięć dni później odebrał poród żony swojego kolegi doktora Carstaira, która bezboleśnie wydała na świat córkę Wilhelminę.

Ku‌ zdumieniu Simpsona większość brytyjskich położników nie przyjęła z entuzjazmem metody bezbolesnego porodu, lecz zaciekle ją atakowała. Na temat skutków ubocznych chloroformu można by oczywiście debatować. Zanim w sprawę zaangażowały się Kościoły, koryfeusze cechu lekarskiego ogłosili poród bez bólu karygodnym wykroczeniem przeciw biblijnym słowom z Księgi Rodzaju 3,16: „[...] w bólu będziesz rodziła dzieci”[1].

Profesor‌ Montgomery ze szpitala porodowego Rotunda w Dublinie ogłosił: „Powszechne odczucie zwraca się przeciw zniesieniu bólu, który Wszechmogący – bez wątpienia z ważnego powodu – przypisał naturalnemu porodowi...”. W Londynie profesor Osborne objawił kolejną prawdę: „Boskie przeznaczenie, że niewiasta ma rodzić w bólach, obowiązuje w całej rozciągłości na całym świecie. Jego wolę uwidacznia już choćby wyprostowana postawa, jaka inaczej niż u krów i świń utrudnia poród...”.

Czołowe‌ brytyjskie czasopismo lekarskie „Lancet” przebiło wszystkich stwierdzeniem, jakoby istniał dowód na to, że narkoza wywołuje w kobietach reakcje erotyczne. A tylko zwierzęta odczuwają podczas porodu podniecenie. Jeśli poród pobudza kobietę seksualnie, to tym samym stawia ją na równi z najpodlejszymi zwierzętami.

Teraz,‌ kiedy Sims witał się z sir Jamesem, ten medyczno-kościelny spektakl należał już do przeszłości – mimo że niektórzy katoliccy członkowie ginekologicznego bractwa jeszcze dziś traktują ulżenie kobiecie w bólach porodowych jako występek przeciw religii.

W roku‍ 1847 Simpson natychmiast przystąpił do obrony i cytując fragmenty Biblii, próbował udowodnić, że Bóg nie ma żadnych zastrzeżeń co do niesienia pomocy rodzącym paniom. Zażarte dyskusje trwały aż do 1853 roku, dopóki pewne wydarzenie nie ostudziło ferworu strażników moralności.

Królowa‌ Wiktoria, najwyższe wcielenie purytańskiej czystości, podczas porodu swojego ósmego dziecka, księcia Leopolda, uznała bóle porodowe za argument mocniejszy niż wszystkie biblijne cytaty. Zażądała chloroformu i 7 kwietnia 1853 roku urodziła, nie czując bólu. Odtąd przeciwnicy znieczulenia poszli na ugodę.

Wkrótce‍ Simpson otrzymał tytuł szlachecki i odtąd karierze sir Jamesa już nic nie stało na drodze.

Simsa‍ onieśmielała sława profesora. Mimo sukcesów odniesionych w Nowym Jorku nie mógł się pozbyć kompleksu prowincjusza z Alabamy. Skromnie przedłożył sir Jamesowi prośbę, aby ten zezwolił mu na prezentację wziernika i operacji przetoki. Sims nie miał pojęcia, że sławny lekarz już słyszał o jego innowacyjnej metodzie chirurgicznej. Nawet sam próbował ją zastosować, ale bez powodzenia. Podstępnie przedstawił Simsowi kobietę z zaawansowanym spustoszeniem pochwy i pęcherza, twierdząc, iż jest to przypadek nieoperacyjny. Także Sims uznał sprawę za beznadziejną. Profesor przyjął z satysfakcją kapitulację gościa z Ameryki. Uprzejmie, acz protekcjonalnie zaproponował mu prezentację własnych metod leczenia chorób kobiecych.

Sims‌ nie odważył się zaprotestować. I tak został świadkiem badań przeprowadzonych na kilku ubogich niewiastach, leczonych przez Simpsona bezpłatnie, co początkowo wywołało jego zdumienie, a później wątpliwości.

Profesor‌ praktykował swoją metodę badań we wnętrzu macicy z niezachwianą pewnością siebie. Aby rozszerzyć wąskie wejście macicy, wkładał na ślepo do szyjki cienkie czopki. Pod wpływem wilgotności pochwy czopki pęczniały po upływie kilku godzin. Rozszerzały szyjkę do tego stopnia, że Simpson mógł dotrzeć palcem aż do macicy i wymacać zmiany błony śluzowej i guzy. W tym samym celu wynalazł sondę maciczną. Był to lekko zagięty, srebrny pręt, który wsuwał w macicę po omacku, ale z dużą szybkością. Skonsternowany Sims zastanawiał się (jak można wywnioskować z jego późniejszych zapisków), ile macic podczas badania taką sondą zostało zranionych czy wręcz przewierconych.

Jego‌ sceptycyzm zamienił się w niepokój, gdy Simpson zaprezentował mu aparat do cięcia z ukrytymi ostrzami, zdalnie sterowanymi za pomocą pociągnięć drucikami. Sir James stosował go, aby – bez oceny wzrokowej – cięciami poszerzać wejście do macicy. Był przekonany, że uciążliwe menstruacje wynikają właśnie z przewężenia tego wejścia.

Wreszcie‍ wyłuszczył Jamesowi Marionowi, że wypadanie macicy wywołuje znacznie więcej dolegliwości, niż można sobie wyobrazić – także w Stanach Zjednoczonych. Ponadto może być źródłem chorób żołądka, płuc, serca i układu nerwowego. Dlatego Simpson podnosił przemieszczone macice za pomocą sondy, pełniącej funkcję wewnętrznej dźwigni. Aby taka podniesiona macica nie wypadała, stosował kołki z kości słoniowej (lub z innego równie trwałego materiału) podtrzymywane metalową płytką bądź skomplikowanymi pasami biodrowymi i tasiemkami.

Sims‌ nie mógł wręcz uwierzyć, że użycie takiej aparatury nie powoduje wewnętrznych podrażnień, zapaleń i obrażeń. Być może kluczem do zagadki była znaczna liczba czopków dopochwowych, przeciwbólowych i przeciwzapalnych, sporządzonych z masła kakaowego, opium, pokrzyku wilczej jagody oraz siarczanu cynku, które profesor przepisywał swoim pacjentkom.

Rozczarowany‌ Sims opuścił Anglię. Kilka dni później zanotował: „Byłem zaskoczony, gdy dowiedziałem się w Aberdeen, że Simpson [...] nie był tym Bogiem, za jakiego uważano go za granicą. Ludzie śmiali się z mojej łatwowierności”.

Mimo‍ że James Marion nie mówił po francusku, zdecydował się pojechać do Paryża. Miał nadzieję, że znajdzie zrozumienie dla swojej techniki chirurgicznej tam, gdzie Jobert de Lamballe próbował leczyć przetoki.

W połowie‍ września Sims zatrzymał się w skromnym pensjonacie przy rue de l’Université w Paryżu. Nie miał pojęcia, że stoi u progu kariery, która znacznie przyćmi sławę sir Jamesa. Lecz na początku spotkały go wyłącznie rozczarowania.

Sześćdziesięciodwuletni‌ Jobert od czasów nieszczęśliwego romansu sprzed lat cierpiał na depresję. Ostatnio ujawniła się jego mania prześladowcza. W Paryżu nie było specjalisty chorób kobiecych. Większość studentów uczyła się położnictwa od akuszerek, ich szyldy reklamujące takie kursy wisiały na rogu każdej ulicy. Za jedynego poważanego profesora położnictwa uchodził Paul Dubois. Niestety, na terenie jego szpitala porodowego szerzyła się epidemia gorączki połogowej. Tak czy owak, Dubois nie interesowało nic, co nie było porodem.

Od‌ pewnego mieszkającego w Paryżu Amerykanina Sims otrzymał radę, aby zwrócić się do profesora Alfreda Velpeau, słynnego chirurga ze szpitala Charitè. Velpeau, który operował w surducie i białym fartuchu (oraz pękał z dumy, że potrafi amputować kończyny w kilka minut), był gburem i szowinistą. Z Ameryką kojarzył mu się wyłącznie cyrk Barnuma.

Przez‌ wiele tygodni James Marion (wraz z amerykańskim studentem w roli tłumacza) przychodził do Charitè. Prosił Velpeau o możliwość zaprezentowania operacji przetoki. Kiedy profesor wreszcie przydzielił mu jeden przypadek, trafiła mu się chora o nazwisku Marie Pinell, którą Jobert de Lamballe daremnie operował już siedemnaście razy. Valpeau był pewny, że Sims też sobie nie poradzi. Spodziewali się tego także inni paryscy chirurdzy, którzy – z wyjątkiem Joberta (który nie zaszczycił Simsa swoją obecnością) – zebrali się wraz z ciekawskimi studentami w sali operacyjnej Velpeau.

Po‌ trwającym dwie godziny zabiegu przetoka była zszyta. Velpeau i pozostali chirurdzy milczeli, kilku studentów z ociąganiem zaczęło bić brawo.

Sims‌ natomiast czekał z niecierpliwością, aż minie dziewięć dni od operacji. Wtedy to miało się okazać, czy przetoka się zagoiła. Kiedy wreszcie nadszedł ten dzień i nie było żadnych wątpliwości co do szczęśliwego wyzdrowienia pacjentki, studenci zgotowali lekarzowi burzę oklasków.

10‌ października Sims napisał z dumą do swojej żony w Nowym Jorku: „Triumf jest całkowity. Możesz być pewna, że moje zasługi zostaną w Europie w pełni docenione”.

W Paryżu‌ nikt wcześniej nie widział całkowitego wyleczenia przetoki. W ciągu kilku dni chirurdzy, włącznie z Velpeau, zmienili zdanie co do Simsa i poprosili go, aby podjął się operacji ich pacjentek dotkniętych tą dolegliwością. Dopiero teraz ginekolog dowiedział się, iż wszystkie paryskie szpitale były skażone „zgniłymi wyziewami”, że połowa operowanych umierała na ropnicę. Tylko szczęście i wręcz maniakalna – jak na tamte czasy – higiena (przed zabiegiem Sims mył ręce i instrumenty chirurgiczne przez kilka minut w gorącej wodzie) uchroniły jego i Marie Pinell przed tą chorobą.

Kolejne‍ operacje przeprowadzał w wolnych od szkodliwych czynników domach chorych. Sims triumfował. Jednego razu przyprowadzono do niego młodą hrabinę de F., pierwszą pacjentkę z wyższych sfer. Jej nazwisko pozostało tajemnicą. Kobieta tak okropnie cierpiała z powodu przetoki, że co dzień „modliła się o wybawienie przez śmierć”. Mimo komplikacji na skutek zastosowania prymitywnej narkozy chloroformem Simsowi udało się przeprowadzić zabieg z sukcesem. Na koniec, porozumiewając się z hrabiną łamaną francuszczyzną, towarzyszył jej przez cztery tygodnie uzupełniającego leczenia w jej posiadłości Château Granery.

Jamesa‌ powoli przestano uważać za prowincjusza. Honoraria, jakie mu proponowano, aby ściągnąć go na operacje do Paryża, sięgały piętnastu tysięcy franków. Zimą na przełomie 1861 i 1862 roku pojechał do Nowego Jorku po Teresę i dzieci. Ledwie wrócił i urządził się w luksusowym mieszkaniu przy rue de Balzac, w lipcu 1862 roku został poproszony o leczenie hrabiny Marie Hamilton, niemieckiej księżniczki z Badenii. Kuracja trwała wiele miesięcy, które medyk spędził ze swoją podopieczną w Baden-Baden.

Tam‌ po raz pierwszy usłyszał o niemieckim lekarzu wojskowym Gustavie Simonie, który w 1850 roku pobierał nauki u Joberta de Lamballe w Paryżu, a po powrocie do domu urządził w okolicy Darmstadtu istne polowanie na kobiety z przetokami. Operował je w tamtejszym szpitalu Mauer-Spitälchen (z powodu wielu przypadków śmiertelnych nazywanym Szpitalem pod Gąsiorkiem – od drapieżnego ptaka[2]).

Simon‍ – teraz profesor chirurgii w Rostocku – twierdził, że wyleczył wiele pacjentek. Sims – utrzymując się na fali sukcesów – poważnie myślał, aby zaproponować profesorowi zawody w operowaniu kobiet.

Zawody‍ nie odbyły się, ponieważ Amerykanin pojechał do Londynu z hrabiną Hamilton. Także tam wykonał wiele pomyślnie zakończonych zabiegów. Ledwie powrócił do Paryża, hrabina poleciła go swojej przyjaciółce – francuskiej cesarzowej Eugenii.

Od‍ czasu ciężkiego porodu swojego jedynego dziecka, następcy tronu Lulu, w 1856 roku, Eugenia cierpiała na tajemniczą chorobę, która – jak mawiano – uniemożliwiała stosunek małżeński z Napoleonem III. Cesarzowi natomiast przypadłość małżonki nieszczególnie przeszkadzała. Wszyscy wiedzieli, że ma wiele kochanek. Jako hiszpańska szlachcianka Eugenia otrzymała, zgodnie z duchem czasu, wychowanie klasztorno-antyseksualne. A Napoleon, który każdy stosunek rozpoczynał zwięzłą zachętą: „Proszę się rozebrać”, i kończył, nie tracąc zbyt wiele czasu, sprawił, że seks stał się dla Eugenii prawdziwą traumą.

Cesarzowej‌ nie wiodło się wtedy lepiej niż setkom tysięcy wychowanych w niewiedzy kobiet. Zainteresowanie Napoleona żoną jako partnerką seksualną zgasło już po nocy poślubnej. Eugenia natomiast była „zszokowana, przepełniona wstrętem, pełna wewnętrznego oporu i nieczuła”. Miała jednak na tyle ambicji, aby nie pozostawiać małżonka wyłącznie jego kochankom. Po narodzinach Lulu także i to stało się niemożliwe.

W roku‍ 1863 Sims spędził wiele tygodni w cesarskim zamku Saint-Cloud, lecząc cesarzową. Jako jeden z nielicznych dowiedział się, że położnicy Eugenii, Dubois i Jobert de Lamballe, ponieśli klęskę – ze strachu przed obnażeniem pacjentki. Wezwany do pomocy lekarz jednej z dam dworu, doktor Darraldo, odebrał poród po trwających trzy dni bólach, stosując chloroform i kleszcze; w ten sposób uratował życie cesarzowej. Eugenia jednak doznała licznych obrażeń dróg rodnych. Sims zdiagnozował u niej chorobę, na którą natknął się po raz pierwszy od wyjazdu z Ameryki i którą nazwał pochwicą (skurcz mięśni wokół wejścia do pochwy).

Ponieważ‍ był przesiąknięty purytańskim myśleniem, nie wpadł na to, że prawdziwą przyczyną cierpień Eugenii mogło być wpojone jej od dzieciństwa potępienie rozkoszy seksualnej. Uważał, że jej choroba ma źródło natury mechaniczno-chirurgicznej. Przekonał jednak cesarzową, że do postawienia trafnej diagnozy potrzebne jest oko lekarza. Do tego właśnie sukcesu nawiązywała jego późniejsza, dla wielu kolegów tak szokująca uwaga: Nigdy nie spotkał wykształconej, dobrze wychowanej pacjentki, która nie rozumiałaby konieczności badania ginekologicznego.

Specjalnie‍ dla Eugenii skonstruował bardzo mały wziernik. Nigdy nie zdradził szczegółów leczenia cesarzowej. Prawdopodobnie usunął zabliźnione resztki błony dziewiczej, jak robił to później w innych przypadkach, i zastosował dilatory (rozszerzacze) ze szkła mlecznego, aby przyzwyczaić pacjentkę do wprowadzania penisa do pochwy. Za swoje zasługi w ginekologii został odznaczony krzyżem Legii Honorowej. Ponadto w 1864 roku otrzymał szczególne pozwolenie cesarza na wykonywanie zawodu na terenie Francji.

Był‌ to pierwszy punkt kulminacyjny w jego życiu. W ciągu kilku lat zwykły lekarz wiejski osiągnął większą sławę i bogactwo niż sam sir James Young Simpson w Edynburgu. Teraz świat ginekologii stał przed nim otworem – tak przynajmniej myślał Sims. Nie wiedział jeszcze, co go czeka.

ROZDZIAŁ‍ / 5

BAŚŃ‌ O SILNEJ PŁCI.
SIMS I POCZĘCIE

Dla‌ wszystkiego, z powodu czego cierpią kobiety, istnieją namacalne przyczyny”, napisał doktor Marion Sims w 1862 roku w Paryżu. „Odnalezienie tych przyczyn jest naszym lekarskim obowiązkiem”. Rok później zanotował: „Kiedy krwawi nos, próbujemy powstrzymać krwawienie. Dlaczego zatem tylko się przyglądamy, gdy krwawi macica, zamiast od razu znaleźć przyczynę”.

Zdania‍ te wyjaśniają, czym w latach 1861–1866 zajmował się James Marion Sims w Europie. Wynalezienie metody operacji przetoki pochwy oraz rozpowszechnienie wziernika miał już za sobą. Przed nim rozciągało się niezbadane pole chorób kobiecych. Rzucił się na nie z taką samą ciekawością, z jaką zaatakował przetoki.

Czytając‌ dziś książki medyczne z 1861 roku, traktujące o kobietach, ich ciałach, cechach charakterystycznych i przypadłościach, człowiek dostaje gęsiej skórki. Zgodnie z nimi panie cierpiały wówczas na „zbyt obfite lub zbyt skąpe miesiączki”, a także na „nieżyty, zapalenia, guzy oraz wypadanie macicy i pochwy”. Do tego dochodziły bezpłodność i niemożność zajścia w ciążę, co nazywano naturalnym regulatorem zdrowia kobiecego. Jeszcze bardziej mgliste są wyjaśnienia wymienionych chorób. Za ich przyczyny uznawano: „emocje podczas miesiączki”, przeziębienia, nadmierny popęd seksualny oraz „zakazane, potajemne nałogi” (eufemizm dla masturbacji). Ciekawości Simsa nie zaspokajały ani takie określenia chorób, ani ich wyjaśnienie. Ponadto miał wątpliwości co do metod leczenia.

Na‍ początek zalecano stosowanie „środków ogólnych”: lewatywę i zmianę klimatu. Następne w kolejności były „środki specjalne”: przeciw menorrhagii (nadmiernemu krwawieniu miesiączkowemu) upuszczanie krwi „w celu odprowadzenia jej w inny sposób” czy wkładanie kostek lodu do pochwy pacjentki. Natomiast amenorrhoeę – brak miesiączki – leczono pijawkami wprowadzanymi do waginy, które miały „pobudzić krwawienie”. Z kolei lekarstwem na dysmenorrhoeę (bolesne miesiączki) miało być wystawienie dróg rodnych na działanie oparów chloroformu, wykonywane przy użyciu wymyślnych aparatow (w przypadku zamożnych pacjentek pozłacanych). Odkąd James Simpson wynalazł gąbkowe czopki do rozszerzania szyjki macicy, wprowadzano rurki do narządu rozrodczego kobiety i płukano go lodowatą wodą, jodem, rtęcią, rozcieńczonym kwasem siarkowym i innymi truciznami.

Te‍ przykłady mogłyby wystarczyć. Interesujące były też wskazówki terapii niepłodności u kobiet oraz chorób szyjki macicy – czyli cervix. Nikt‌ nie miał zielonego pojęcia, jak dochodzi do poczęcia. Niepłodność była zasadniczo sprawą kobiety. Autorzy podręczników uważali, że droga przez cervix niepłodnej‌ niewiasty była zbyt długa i wąska, aby męskie nasienie dotarło do macicy. Dlatego wypalano (wodorotlenkiem potasu) bądź wycinano te części szyjki macicy, które wydawały się przyczyną kłopotów z zajściem w ciążę. Jeszcze ryzykowniejszym przedsięwzięciem było leczenie narośli w obrębie ujścia macicy. Nikt nie potrafił z całą pewnością odróżnić zmian łagodnych od złośliwych. Jeżeli w pochwie pacjentki dawał się wyczuć „guz w kształcie kalafiora”, to było pewne, że chora cierpi na nowotwór. W takim wypadku podręczniki zalecały „pozostawić naturze” podejrzane guzy (wraz z chorą kobietą).

W 1861‌ roku panująca ignorancja sprowokowała do działania Simsa, który – w przeciwieństwie do większości swoich kolegów – przywykł do oglądania kobiecych narządów.

Kiedy‍ w lipcu 1862 roku przyjmował w swojej paryskiej praktyce przy rue de Balzac śliczną żonę bukareszteńskiego przemysłowca Marię Mariulescu, u której lekarze wykryli jakoby nieuleczalną hysteralgię, powiedział: „Madame, proponuję, aby zdjęła pani również swój gorset. Mam piękną żonę, którą bardzo kocham, i cztery córki, nazywane w Paryżu ślicznymi Simsównami. Wygląd kobiety jest mi więc znany, anatomia tej choroby, niestety, nie. Hysteralgia jest chorobą, z którą się jeszcze nigdy nie spotkałem. Mogę pani pomóc pod warunkiem, że pozwoli pani również moim oczom ujrzeć siedzibę tej choroby”.

Brzmiało‌ to tak bezczelnie, że Rumunka jeszcze długo opowiadała o zajściu w swoich bukareszteńskich kręgach towarzyskich. Zawsze jednak dodawała, że doktor Sims zamiast rzekomej hysteralgii znalazł bliznę na szyjce macicy, pozostałą po porodzie. Zoperował ją i teraz jest kompletnie zdrowa. Prawdopodobnie było trochę przesady w reakcji Marii Mariulescu na wypowiedź Simsa. Jej historia jednak zdradzała tajemnicę kunsztu lekarza. Z pewnością James Marion nie był czarodziejem, który w ciągu pięciu lat stworzył ginekologię. I on popełniał błędy. Ponieważ jednak nie tylko dotykał, lecz i obserwował, widząc groźne skutki pomyłek wyraźniej niż ktokolwiek inny przed nim, utorował drogę nowoczesnej ginekologii.

20‍ września 1862 roku na rue de Balzac pojawiła się Suzanne B., dwudziestosiedmioletnia żona właściciela ziemskiego z Normandii. Od dziewięciu lat nie mogła zajść w ciążę. Jej małżeństwo było w rozsypce, ponieważ mąż życzył sobie wreszcie mieć syna. Podczas badania Sims nie znalazł u niej żadnej zmiany lub zwężenia szyjki macicy, domniemanych przyczyn niepłodności u kobiet. Poprosił zatem, aby dwudziestoośmioletni mąż pacjentki, monsieur Etienne B., również przyjechał do Paryża.

Sims‍ odwiedził małżonków w hotelu i zachęcił ich – z właściwą sobie pogardą dla tabu – do odbycia stosunku. Czekał w drugim pomieszczeniu. Zbadał kobietę dwadzieścia minut później. Podjął się przy tym czegoś, czego nikt przed nim nie robił: prześledził drogę spermy w pochwie. Eksperyment powtarzał wielokrotnie. Za każdym razem znajdował spermę aż u wejścia szyjki macicy. Niepłodność pacjentki pozostała dla niego zagadką.

I wtedy‍ przypomniał sobie przyjaciela, który tuż przed jego wyjazdem z Nowego Jorku pokazał mu mikroskop – „zbędną zabawkę”, jak twierdziła większość medyków. Teraz jednak Sims kupił mikroskop, pobrał od pacjentki próbki nasienia jej męża i umieścił je pod soczewkami. Kilka minut później już wiedział, że to nie Suzanne ponosi odpowiedzialność za brak dziedzica, tylko Étienne B. i jego martwe plemniki.

James‌ Marion odkrył, że także mężczyźni mogą być bezpłodni. Uwolnił Suzanne B. (a wraz z nią dziesiątki tysięcy innych kobiet) od fałszywych zarzutów.

Nic‌ jednak nie wiedział o hormonach. Nie miał pojęcia – o czym dziś wie każdy początkujący ginekolog – że zwykle ciągliwa wydzielina z szyjki macicy staje się wodnista od trzech do czterech dni przed owulacją. Dopiero za pomocą tego płynnego śluzu plemniki dostają się do jajowodów i spotykają gotową do zapłodnienia komórkę jajową. Mimo to Sims, w kolejnych badaniach, ustalił, że tylko w określone dni ta wydzielina „tolerowała się ze spermą”. Tak doszedł do właściwego wniosku, że zapłodnienie jest prawdopodobne dopiero między dwunastym a szesnastym dniem po rozpoczęciu menstruacji. O dobre siedemdziesiąt lat wyprzedził tak zwany kalendarzyk małżeński. Jego metoda badania nasienia do dziś stanowi integralną część ginekologii.

Gdybyśmy‍ chcieli przedstawić inne genialne spostrzeżenia Simsa i jego nowatorskie techniki chirurgiczne, musielibyśmy zapełnić ich opisem wiele stron. W roku 1866 James Marion miał głowę na tyle przepełnioną nowościami, że zwrócił się ku kolejnemu niezbadanemu polu – nowotworom kobiet. W tamtych czasach także rak stanowił tabu, był „brudną, zaraźliwą chorobą płciową”. Wcześniej jednak Sims zdał bractwu lekarskiemu relację ze swoich dotychczasowych osiągnięć.

Napisał‍ książkę pod tytułem Clinical‍ Notes on Uterine Surgery [Notatki kliniczne o chirurgii macicy], przyznając się w niej do nieskrępowanego badania ciała kobiety – jego naturalnych funkcji i dolegliwości. Nie przemilczał także eksperymentów przeprowadzonych w sypialniach swoich podopiecznych.

Nikt‌ inny oprócz Simsa nie przeżyłby szumu, jaki zrobił się wokół tej książki. Londyński „Medical Times” eksplodował:

Lekceważone‍ są tutaj wszystkie zasady moralne [...] oraz medyczne [...] Pobranie wydzieliny zapłodnieniowej [...] zmusza nas do głębokiego żalu, że doktor Sims dał się ponieść emocjom, aby na nieczystych metodach budować równie nieczystą praktykę [...]. Gdyby to miało uchodzić za pracę lekarską, to wielu z nas wybrałoby zamiast medycyny zawód, który pozwoliłby im zachować godność.

Z kolei‌ doktor Henry Bennett, twórca popularnego podręcznika, oświadczył: „Na pytanie, czy z medycznego punktu widzenia kobieta musi zostać rozebrana, już dawno odpowiedziano: nie. Nazwisko Sims okryje się hańbą [...]”.

Na‌ szczęście Bennett był kiepskim prorokiem. James Marion Sims prowadził nową praktykę przy rue du Faubourg i kręcąc głową, czytał, co wypisywali jego koledzy po fachu. Pacjentki Simsa nie czytywały ani doktora Bennetta, ani „Medical Times”. Niezrażony wrzawą, jaką wywołał, przyjął w swoim gabinecie Clare Jerome z Nowego Jorku, żonę milionera Leonarda Jerome’a, właściciela „New York Timesa”, wraz z jej piękną córką Jennie. (Kilka lat później Jennie poślubiła w Anglii lorda Randolpha Churchilla, a w 1874 roku wydała na świat Winstona Churchilla).

Tymczasem‌ Sims odpowiedział „Medical Times”: „Zastosowanie wziernika jest niedelikatne wyłącznie wtedy, kiedy mężczyzna, który go używa, myśli niedelikatnie...”.

Akurat‍ w tym czasie udał się do Drezna, aby zoperować żonę następcy tronu, księcia Alberta Saksońskiego. Honorarium miało wynosić dziesięć tysięcy dolarów. Koniec końców musiał zadowolić się połową tej stawki, gdyż baron Seebach, saksoński przedstawiciel dyplomatyczny w Paryżu, przekonał go, że skarbiec Saksonii jest prawie pusty.

Simsa‍ odwiedzały nie tylko wytworne damy, ale także kochanki ich mężów. Przyjaciółka Leonarda Jerome’a, Adelina Patti, nowojorska piękność i śpiewaczka, zasięgała porad ginekologa równie często jak Clare, żona Jerome’a. To w domu Simsa śpiewaczka spotkała hrabiego Henriego de Caux, który odbił ją właścicielowi „New York Timesa”. W tym czasie lekarz otrzymał list, który go niezmiernie ucieszył. Berliński wydawca, doktor Beigel, informował, że niemieckie tłumaczenie jego książki stało się „Biblią dla wielu młodych lekarzy z Niemiec”.

Sukcesy‍ zawodowe Simsa nie szły w parze z jego życiem prywatnym. Kiedy porażka Południa stawała się faktem, najstarszy syn Simsa, Granville, zrezygnował ze studiów medycznych w Paryżu. Potajemnie pojechał do Ameryki, aby pomóc ojczyźnie. Zmarł w Teksasie na żółtą febrę. Sims i Teresa znaleźli ukojenie w pozostałej piątce swoich dzieci, przede wszystkim w córce Elizie. (Poślubiła doktora Thomasa Pratta, amerykańskiego lekarza mieszkającego w Paryżu, który pracował razem z teściem).

Kiedy‌ w 1867 roku James Marion usłyszał, że zakończono budowę nowojorskiego Woman’s Hospital, jego wielkiego dzieła, postanowił wyjechać ze stolicy Francji. Opuścił tymczasowo Teresę, swoją praktykę przekazał Prattowi i po sześciu latach wrócił do Nowego Jorku.

Stary‍ szpital w domu z wąską klatką schodową, przy Madison Avenue 83, w którym zaczynał swoją pracę, już nie istniał. Pod numerem pięćdziesiątym wznosił się nowy Woman’s Hospital. Zamiast trzydziestu stało w nim teraz sto dwadzieścia łóżek. Lekarz odczuwał przemożną pokusę, aby powrócić w to miejsce. Miał nadzieję, że w dużym szpitalu będzie mógł przekazać swoje doświadczenie studentom i innym lekarzom. Przede wszystkim jednak chodziła mu po głowie jedna myśl. W żadnej paryskiej klinice nie przyjmowano „nieczystych” pacjentek, chorych na raka. Sądził, że w Nowym Jorku, w jego szpitalu, zawsze znajdą się łóżka dla kobiet z nowotworem.

Jednak‍ już w pierwszych dniach po powrocie do ojczyzny zauważył, że jest traktowany z góry. Zmieniły się członkinie komitetu bogatych dam, które od dnia założenia utrzymywały Woman’s Hospital z kieszeni swoich mężów. Z kobiet, które znał osobiście, zostały już tylko panie Astor i Doremus. A nowe ladies nie‌ ufały jego „wolnomyślicielskim poglądom”. Także doktor Thomas Emmet, którego Sims w 1855 roku mianował swoim asystentem, a przed wyjazdem do Europy uczynił ordynatorem chirurgii, nie był zachwycony jego powrotem.

Tylko‍ jedna kobieta przyjęła Simsa ciepło: Mary Smith, uboga Irlandka, której przed trzynastu laty zoperował przetokę. Gdy wyzdrowiała, dostała pracę w klinice jako dorywcza opiekunka. W swojej naiwności zbierała z sali operacyjnej gąbki, którymi przemywano ropiejące rany, suszyła je na słońcu i ponownie sprzedawała szpitalowi. Wreszcie jej dodatkowe zajęcie, za które zapłaciło życiem wiele pacjentek, zostało odkryte. Od tamtej pory wałęsała się pod tylnym wejściem szpitala.

Aby‌ nie urazić Emmeta, Sims zadowolił się posadą „doradzającego ordynatora chirurgii”. Nadal był jednak Jamesem Marionem Simsem. Kiedy wynajął nowy gabinet, poczekalnie natychmiast wypełniły się zamożnymi pacjentkami. W dniu, w którym po raz pierwszy wykonał operację, a był to piątek, zarówno personel kliniki, jak i studenci stłoczyli się wokół jego stołu. Z piątku każdego tygodnia Sims uczynił dzień operacyjno-wykładowy.

Wkrótce‌ medyk doszedł do wniosku, że nowotwór narządów kobiecych również w Nowym Jorku uchodzi za „brudną, zaraźliwą chorobę”. Administracja Woman’s Hospital odmawiała przyjęcia chorych na raka pań, „aby nie zaraziły innych podopiecznych”. Jednak Sims, który złamał już tabu grzesznego łona, nie byłby sobą, gdyby się zgodził z opinią swoich kolegów i, jak to się zwykło wtedy mówić, pozostawił takie pacjentki naturze.

Najpierw‍ udał się jeszcze raz do Francji. Wybuchła wojna niemiecko-francuska. Sims pragnął być w Paryżu z Teresą i dziećmi, ale przede wszystkim chciał wspomóc Francuzów, walcząc o swoją drugą ojczyznę. Razem z zięciem, doktorem Prattem, założył amerykański lazaret. Pojechał do Sedanu, gdzie leczył rannych, wśród nich marszałka MacMahona. Dopiero po kapitulacji Francji wrócił z całą rodziną – oprócz Elizy i jej męża – do Nowego Jorku.

W roku‌ 1872 ponownie zagościł w Woman’s Hospital. Rozgorzała najtrudniejsza walka w jego życiu.

Pierwsze‍ działania Simsa znalazły uznanie nieufnych ladies. Aby‍ rozwiać obawy, iż chce zawładnąć szpitalem, stworzył grupę ordynatorów składającą się z czterech chirurgów. On także był jej członkiem. Oprócz niego w grupie znaleźli się: doktor Emmet, osiemnaście lat młodszy od Simsa doktor Gaillard Thomas oraz jego równolatek doktor Edmond R. Peaslee, cieszący się sławą dobrego chirurga ginekologicznego (był tak upartym i powolnym rzemieślnikiem, że doprowadzał do końca zabieg nawet wtedy, gdy anestezjolog informował go o śmierci pacjentki).

Sims‌ miał teraz pięćdziesiąt dziewięć lat. Mimo to ze zdwojoną energią zabrał się do swoich piątkowych operacji. Wokół jego stołu zabiegowego regularnie gromadziło się od trzydziestu do czterdziestu lekarzy i studentów. W ciągu pierwszych miesięcy ginekolog leczył pacjentki z naroślami na szyjce macicy, co do których miał podejrzenie, że mogą być nowotworami. Amputował część waginalną szyjki macicy i pokrywał ranę błoną śluzową pochwy. Po kilku miesiącach jednak wrzody tworzyły się na nowo, a kobiety umierały – oprócz jednej: Anny Pettingill.

Także‌ w jej przypadku Sims wyciął szyjkę macicy, mimo że miał wątpliwości, czy niewielki guzek jest rzeczywiście nowotworem. Dopiero kiedy zaniósł go zaprzyjaźnionemu patologowi, ten znalazł w nim nieprawidłowe struktury komórkowe. Sims wzywał pacjentkę co trzy miesiące na wizyty kontrolne. W ciągu półtora roku u Anny Pettingill nie nastąpił nawrót choroby.

Sims‍ zaczął przypuszczać, że rak narządów rodnych zawsze rozwijał się u wyjścia macicy i że wynik operacji zależał od tego, jak wcześnie i kompletnie usunie się nowotwór. Wycinał teraz każdą szyjkę macicy budzącą jego podejrzenia. Rezygnował z zabiegu wyłącznie wtedy, gdy natrafiał na zmiany nowotworowe, które już objęły wnętrze macicy.

Tymczasem‌ ladies rozpoczęły‌ falę protestów przeciwko operacjom Simsa. Każda chora na nowotwór, o której się dowiadywały, stawała się przedmiotem skarg. Medyk daremnie próbował przekonać damy o konieczności badania zmian nowotworowych. Panie wzbraniały się nawet przed samym słowem „rak”. Tolerowały jedynie określenie „tumor”. Uwaga Simsa, że ladies same‍ kiedyś mogą paść ofiarą tej choroby, wzbudziła w nich nieprzejednaną wrogość. Były przekonane, że tylko grzeszne kobiety zapadają na raka.

Niedługo‍ później, 30 października 1873 roku, Anna Pettingill znów zgłosiła się do Simsa. Nowotwór zaatakował wewnętrzną, nieusuniętą część szyjki macicy. 1 grudnia ginekolog próbował wyciąć z niego tyle, ile mógł. Dwa tygodnie później Anna zmarła. Jej śmierć nie poszła jednak na marne: utwierdziła w Simsie przekonanie o konieczności wczesnej operacji nowotworu.

Tym‍ razem komitet dam zażądał kategorycznie, aby nie przyjmować już żadnych chorych na raka. Lecz Sims był przekonany, że nikt nie odważy się go wypędzić z jego szpitala. Zignorował ultimatum. W maju 1874 roku zoperował czterdziestoletnią panią E. Jako pierwsza z jego podopiecznych przeżyła jeszcze cztery lata po operacji szyjki macicy.

19‌ listopada 1874 roku, podczas corocznego zgromadzenia generalnego dyrekcji szpitala, wybuchł skandal. Sims zawołał do ladies:‍ „Nie mam zamiaru poddawać się dyktatom i nigdy tego nie zrobię. Jeżeli to się paniom nie podoba, służę swoim oświadczeniem o ustąpieniu”.

Kiedy‍ wypowiadał te słowa, nie spodziewał się jeszcze, że damy – tak samo jak Emmet, Thomas i Peaslee – tylko czekały na okazję, aby się go pozbyć. I tak James Marion Sims opuścił klinikę, która zawdzięczała mu tyle sławy. Jego ukryty wróg, doktor Peaslee, ogłosił natomiast: „Możemy odłożyć ad‌ acta tę bezsporną sprawę i doktora Simsa...”.

Sims‌ poczuł się dotknięty i nie pozwolił na takie traktowanie. Wynajął dom w Nowym Jorku i tam dalej leczył panie chore na nowotwory. Inne operował w swojej willi na wybrzeżu w Newport, kurorcie nad Atlantykiem, nazywanym Millionaire Beach. Odbywał dalekie podróże, aby walczyć z uprzedzeniami w stosunku do kobiet dotkniętych rakiem. Co najmniej sześć miesięcy w roku pracował w Paryżu, Londynie, Wiedniu, Sztokholmie lub Rzymie. Jego sława zataczała coraz szersze kręgi. W roku 1878 opublikował budzącą sensację rozprawę Złośliwe‍ nowotwory ujścia macicy. W tym samym czasie i jego dotknął potężny cios – podczas gdy był w Europie, w Nowym Jorku na gorączkę połogową zmarła jego córka Fanny. Sims wpadł w rozpacz. Lecz w Wiedniu czekały na niego trzy pacjentki, które miał zoperować. Wszystkie zmarły po zabiegu, na ropnicę. Ginekolog uważał, że przyczyną ich śmierci były brudne dłonie pielęgniarek To wydarzenie dostarczyło nowej amunicji przeciwnikom leczenia chirurgicznego kobiet chorych na nowotwory.

Inne‍ wydarzenia natomiast napawały Simsa optymizmem. Na przykład w roku 1880 w Bostonie, gdzie przed studentami Harvard Medical School wygłaszał wykład o wyzwoleniu się od przestarzałych poglądów na temat raka u kobiet, za każdym razem, kiedy chciał zakończyć, z sali dobiegały okrzyki: „Dalej, dalej... !”. Zdał sobie sprawę, że pacjentki zmagające się z nowotworem można uratować wyłącznie przez całkowite usunięcie macicy oraz że na wielkie operacje ginekologiczne tego typu trzeba będzie jeszcze poczekać – ale teraz mówił także o tym.

Aby‍ przyśpieszyć rozwój wypadków, planował stworzyć szpital tylko dla kobiet chorych na nowotwór. Wiosną 1883 roku z pomocą przyszła mu pewna dama, która w upiorny sposób przypomniała jego słowa wypowiedziane w 1872 roku do żeńskiego komitetu Woman’s Hospital: jedna z członkiń, Elizabeth Cullom, kuzynka Johna Jacoba Astora, zachorowała na raka macicy. I teraz szukała pomocy u Simsa. Mimo że – ze wstydu lub przekory – czekała zbyt długo, medyk próbował ratować jej życie wielokrotnymi zabiegami. Nie zawahał się przypomnieć jej swojego ostrzeżenia sprzed lat i drastycznie uprzytomnić konieczność wybudowania kliniki dla pacjentek z nowotworami.

Wstrząśnięty‌ losem krewnej John Jacob Astor zaoferował Woman’s Hospital dwieście tysięcy dolarów na budowę osobnego pawilonu na terenie szpitala. Damy z komitetu odrzuciły jednak tę propozycję, nie zmieniając zdania o niebezpieczeństwie zarażenia i grzeszności tumoru. W rezultacie John Jacob Astor bez wahania zamówił własny projekt. Dnia 17 maja 1884 roku Elisabeth Cullom, stojąca nad grobem, położyła kamień węgielny pod Pawilon Astora dla Chorych na Raka. Nie dożyła ukończenia budowy. Zmarła 15 września 1884 roku.

Także‍ Jamesowi Marionowi Simsowi nie było dane być świadkiem swojego ostatniego zwycięstwa. 12 listopada 1883 roku przeprowadzał operacje w Nowym Jorku. Później, trzęsąc się z zimna, położył się do łóżka. Nie zasnął jednak od razu. Napisał jeszcze kilka linijek o wielkiej chirurgicznej ginekologii przyszłości. Po pewnym czasie Teresa spostrzegła, że jej małżonek nie oddycha. Zawał serca zakończył życie siedemdziesięciolatka. Lecz James Marion Sims pozostawił przesłanie do ginekologów na całym świecie.

ROZDZIAŁ‍ / 6

NA‌ ZEWNĄTRZ CZEKALI KACI
– DR EPHRAIM MCDOWELL

Gdyby‍ historia Jane Crawford, żony farmera, i chirurga doktora Ephraima McDowella nie była poparta dokumentami, nikt by w nią nie uwierzył. Lecz jest autentyczna. Tak samo prawdziwa jak to, że rozwój ginekologii chirurgicznej – dziś nazywanej dużą ginekologią – miał początek w Ameryce, a nie w Europie. I to, ściśle rzecz biorąc, już w 1809 roku.

Czterdziestosześcioletnia‌ Jane Crawford mieszkała z mężem Thomasem i pięciorgiem dzieci w porośniętym mchem domu z bali na pustkowiu hrabstwa Green w Kentucky. Wszystko w jej życiu było uporządkowane. Miała Thomasa, który sadził tytoń i polował na bizony, „urodziła więcej dzieci, niż Bóg w swoich niezbadanych wyrokach przyjął ponownie do siebie”. I nie było nic dziwnego w tym, że wiosną 1809 roku Jane znów urósł brzuch. Narodzin oczekiwano we wrześniu. Kobieta nic sobie nie robiła z tego, że nadal miesiączkowała. (W tamtych czasach przyzwoite kobiety o tym nie rozmawiały). Jane jednak nie urodziła. Zamiast tego ciągle powiększał się jej brzuch. W listopadzie nie mogła się już podnieść ze swojego legowiska z bawolich skór – „ciągnęła ją ciężka waga”. Schudła i spuchły jej nogi. Cierpiała na duszności i bóle – inne i znacznie gorsze niż te porodowe.

Na‍ początku grudnia Thomas Crawford wysłał konno jedno ze swoich dzieci do Danville, najbliższej większej miejscowości, oddalonej o sto kilometrów, aby wezwać doktora Ephraima McDowella, tamtejszego chirurga. Trzydziestoośmioletni lekarz uczył się fachu w Wirginii u okrytego niesławą doktora Humphreysa. (W roku 1789 przeprowadził sekcję zwłok martwego Murzyna, szukając ukrytej choroby).

Później‍ ojciec McDowella, sędzia, posłał swojego syna do Edynburga, aby tam odbył „przyzwoite studia”. Z edynburskich akt bibliotecznych wynika, że Ephraim przeczytał tam dwanaście książek, wśród nich również rozprawy chirurga Johna Bella. Autor dysertacji pisał, że u zmarłych kobiet dość często znajdował twarde guzy jajników, a jeszcze częściej torbiele, połączone z ovarium (jajnikiem)‌ tylko rurkowatym ogonkiem. W środku guzy były wydrążone i wypełnione rzadkim lub ciągliwym płynem. U dotkniętych chorobą kobiet torbiele jajnika wciąż rosły, aż nieszczęsne „umierały godną pożałowania śmiercią”. John Bell, jak wszyscy ówcześni lekarze, uważał, że medycyna jest bezradna wobec tej choroby. Myśl, aby otworzyć ciało i odciąć torbiel przy trzonku, była zbyt śmiała, aby potraktować ją poważnie. Chirurdzy wprawdzie amputowali kończyny, nie używając narkozy i aseptyki, ale otwarcie jamy brzusznej było wówczas tożsame z dokonaniem morderstwa. Bell dołączył do swoich wywodów uwagę: „Prawdopodobnie kobieta jest w stanie wytrzymać tyle samo co zwierzęta podczas kastracji”. Niewątpliwie miał wysokie mniemanie o płci pięknej. Kiedy 11 listopada doktor McDowell jechał do Green County, nie pamiętał o niegdyś rzuconych mimochodem słowach. Gdy trafiał mu się przypadek puchliny jajnika, postępował dokładnie tak, jak było przyjęte w ówczesnej Europie: próbował przedziurawić torbiel zaostrzoną rurką, wbijaną w ścianę jamy brzusznej. Jeśli trafiał, to płyn wyciekał i pacjentka odczuwała tymczasową ulgę. Płyn jednak zbierał się wciąż na nowo. Setki razy „odszpuntowywał” kobiety, a te na koniec i tak umierały.

13‍ grudnia, pędząc w galopie w zadymce śnieżnej, doktor dotarł do chaty Crawfordów. Na podstawie badania palpacyjnego odbytego pod pierzyną stwierdził, że macica Jane jest pusta. Olbrzymia torbiel, która zamiast dziecka wypełniała jej jamę brzuszną, dawała się wyczuć przez ubranie. Bez zbędnej gadaniny, zwyczajem pionierów z Kentucky, wyłuszczył pacjentce, że nie może zrobić dla niej nic więcej, jak tylko ją odszpuntować. W tym celu musi regularnie przyjeżdżać do Danville. Ale na dłuższą metę niewiele to pomoże. Nie namyślając się długo, Jane Crawford wypowiedziała równie proste, co brzemienne w skutki zdanie: „Doktorze, proszę to wyciąć. Zniosę każdy ból...”.

Słowa‌ te przypomniały McDowellowi o Johnie Bellu i przepełniły go strachem. Nie trzeba mieć bujnej fantazji, aby sobie wyobrazić, co przedsięwzięliby przeciwko niemu lekarze, koledzy, kaznodzieje i wszyscy obywatele Kentucky, gdyby Jane Crawford zmarła podczas takiego cięcia. McDowell najchętniej wyruszyłby natychmiast w drogę powrotną, aby uciec przed zbliżającymi się kłopotami. Lecz burza śnieżna zatrzymała go w chacie Crawfordów, a Jane nie ustępowała. 14 grudnia uległ prośbom podopiecznej, zostawiając sobie jednak otwartą furtkę. Uzależnił wszystko od tego, czy kobieta przeżyje podróż do Danville: tylko tam bowiem mógł ją zoperować. 15 grudnia, owinięta w skóry, pani Crawford kazała się przytroczyć do końskiego grzbietu. A 17 grudnia dotarła z McDowellem i sąsiadką do Danville. Przeżyła. Kolejny ruch należał do doktora.

Medyk‌ jeszcze raz przestudiował swoje książki. Jednak nie znalazł w nich pocieszenia. W Danville rozeszły się pogłoski o zamiarach lekarza. Mieszkańcy miasteczka zaczęli się gromadzić przed jego domem. Lecz żądanie Jane, aby dotrzymał przyrzeczenia, zmusiło go do działania.

W dniu‍ 25 grudnia brzuch i podbrzusze kobiety owinięto flanelową chustą. Wycięto w niej otwór odsłaniający powierzchnię skóry nad torbielą. Pomocnicy chirurga, James i Charles, położyli pacjentkę na stole kuchennym. Nie stosując narkozy i aseptyki, McDowell otworzył jamę brzuszną wzdłuż linii, którą wcześniej narysował atramentem. Jane w tym czasie śpiewała psalmy, aby złagodzić ból. Wypełniona galaretowatym płynem, ponad dziewięciokilogramowa cysta była tak duża, że wypchnęła wnętrzności. McDowell pośpiesznie zawiązał trzonek torbieli długimi konopnymi nićmi, opróżnił guz i wyjął go. Asystujący mu mężczyźni obrócili wciąż śpiewającą psalmy Jane na bok, aby z jej brzucha wypłynęła krew operacyjna.

Podczas‌ gdy doktor wkładał trzewia z powrotem, zobaczył grupę mężczyzn mocującą na drzewie przed domem stryczek, na którym chcieli go powiesić. Kiedy zamknął ranę, do pokoju wszedł szeryf Danville, niezdecydowany, czy powinien aresztować chirurga, czy nie. Była to chwila nie do opisania. McDowell – mając za plecami szeryfa i żądnych linczu mężczyzn – wyciągnął długą konopną nić na zewnątrz przez niezaszyty odcinek rany brzucha. Po upływie dwudziestu pięciu minut operacja dobiegła końca. Szeryf, który nie mógł wyjść z podziwu, wezwał zebranych, aby zabrali stryczek i zostawili doktora w spokoju.

Jane‍ nie tylko nie straciła przytomności, ale przeżyła też pierwszy, drugi, trzeci i czwarty dzień po operacji. Co rano McDowell pociągał za nić, żeby sprawdzić, czy podwiązanie trzonka wciąż trzyma. Piątego dnia zastał Jane, gdy ta sama ścieliła łóżko. Dwudziestego dnia nici, gdy za nie pociągnął, zostały mu w dłoni. Rana na trzonku zabliźniła się, nici odpadły. Ostatni odcinek rany brzucha goił się, lekko ropiejąc. Wprawdzie po cięciu nie pozostała estetyczna blizna, jakiej by się dziś domagano, ale Jane Crawford nie przykładała do tego wagi. Dwudziestego piątego dnia wróciła sama do domu, konno. Przeżyła Thomasa i większość swoich dzieci. Zmarła dopiero w 1842 roku, mając siedemdziesiąt osiem lat.

Nie‍ można pominąć historii Jane, kiedy chce się naprawdę zrozumieć, jak powstawała wielka chirurgia ginekologiczna – i jaką rolę odegrała w niej pani Crawford.

Na‌ nieszczęście McDowell czuł wstręt do pisania. Mimo że zoperował jeszcze trzynaście innych kobiet – osiem z nich z powodzeniem – wysłał tylko kilka skromnych raportów do Filadelfii i do Johna Bella w Edynburgu. Ten ostatni jednak był już na łożu śmierci. Jego następca, niejaki John Lizars, próbował przeprowadzić zabieg czterokrotnie, nie miał jednak szczęścia. Kiedy McDowell umierał w 1830 roku w Danville na zapalenie wyrostka robaczkowego, którego jeszcze nie umiano zoperować, już nikt o nim nie pamiętał.

Amerykańscy‌ i europejscy lekarze pozostali przy swoim bezowocnym odszpuntowywaniu. Kilku Anglików wpadło na pomysł, aby w opróżnione torbiele wstrzykiwać wodorotlenek potasu, niszcząc je od wewnątrz. W ten sposób wykańczali pacjentki szybciej niż cysty. Francuzi natomiast uważali, że z pomocą może przyjść zakaźny materiał (pobrany od chorych na rzeżączkę) wprowadzany do torbieli w celu wywołania sztucznego zapalenia i zasklepienia ścian wewnętrznych.

W Niemczech‌ i Anglii stosowano portwein i jodynę. Niewielu zraził fakt, że Franz Kiwisch (wyniesiony do stanu szlacheckiego jako Ritter von Rotterau, w latach 1845–1852 profesor położnictwa w Würzburgu i Pradze) spośród stu trzydziestu kobiet leczonych jodyną dwadzieścia dziewięć wyprawił na tamten świat w ciągu kilku dni.

Doktor‌ Le Dran, Francuz, wynalazł inną metodę: wykonywał niewielkie otwory w ścianie jamy brzusznej i rozcinał cystę, następnie wprowadzał do środka ołowianą rurkę i kładł pacjentkę na brzuchu na dwa miesiące. Miał nadzieję, że rurka wrośnie – co nigdy nie nastąpiło.

Jeszcze‌ bardziej barbarzyńska była procedura wymyślona w 1848 roku przez Anglika, doktora Edwarda Tilla. Tak długo wcierał żrące pasty w brzuch, aż przegryzły się przez skórę, tkankę i ściankę torbieli. Także on chciał w ten sposób stworzyć stały odpływ dla cyst.

Wobec‌ takiego męczeństwa kobiet nikt nie odmówi dzisiaj anglo-amerykańskim buntowniczkom, Germaine Greer i Kate Millett, prawa do definiowania płci pięknej jako tej, „która przez długi czas była nadzwyczaj cierpliwa, ale nigdy nie zasłużyła na banalne określenie słabej”.

W każdym‌ razie za szczęśliwą należy uznać okoliczność, w której w 1827 roku dziewiętnastoletni młodzieniec o dźwięcznym nazwisku Washington Lemuel Atlee przybył z Lancaster w Pensylwanii do Filadelfii. Zamierzał uczyć się medycyny w tamtejszym Jefferson Medical College. Wcześniej pracował jako sprzedawca w sklepie warzywnym, następnie odbył praktykę medyczną u swojego starszego brata, doktora Johna Lighta Atlee. Zanim w 1829 roku uczyniono zeń dyplomowanego lekarza (miał wtedy całe dwadzieścia jeden lat), przypadkowo natknął się na raport wysłany niegdyś przez McDowella do Filadelfii.

Atlee‍ był wysokim, niesłychanie upartym i przedsiębiorczym młodzieńcem, który początkowo próbował swoich sił jako lekarz ogólny w Lancaster i okolicach. Wkrótce wywołał sensację, gdy na straceńcu o nazwisku Moselman przeprowadzał próby ożywienia go prądem elektrycznym. W roku 1845 wybrano go w Filadelfii na profesora – jednakże, jak się okazało, przedwcześnie i ku rychłej rozpaczy jego protektorów. Dopiero później opiekunowie dowiedzieli się, że w marcu 1844 roku Atlee został wezwany do ciężko chorej kobiety, która mieszkała w zrujnowanym ceglanym domu na brzegu rzeki Chicquecsalunga. W zawilgoconej izbie znalazł sześćdziesięciojednoletnią Murzynkę, matkę jedenaściorga dzieci, z ogromną cystą na jajniku.

W tym‌ nędznym pomieszczeniu powtórzyła się historia. Chora zażądała od Atlee tego samego, czego domagała się Jane Crawford od McDowella: wolała zostać rozcięta niż umrzeć bez żadnych szans. Doktor przypomniał sobie o raporcie McDowella. I po wielu dniach, 28 marca, pełen wątpliwości zoperował Murzynkę w jej łóżku, z asystą dwóch z jej córek, idąc za przykładem McDowella. Jednak kobieta zmarła na zapalenie otrzewnej.

Kilka‍ miesięcy później, 28 sierpnia 1844 roku, Atlee został skonfrontowany z błagalnymi prośbami innej, zaledwie dwudziestoczteroletniej kobiety, którą torbiel na jajniku dosłownie dusiła. Gdy się zawahał, pacjentka zarzuciła mu tchórzostwo. Koniec końców zoperował ją i pielęgnował w gorączce przez wiele ciężkich tygodni, dopóki nici nie odpadły od trzonka torbieli. Tym razem doczekał się całkowitego wyleczenia. Zanotował: „Traktuję ten zabieg jako usprawiedliwiony w przypadkach rozpaczliwej choroby, która zazwyczaj jest nieuleczalna”. Nawet nie przypuszczał, że zapoczątkował innowacyjne podejście do ginekologii. Od tej pory całymi latami musiał stawiać czoła niechęci, wrogości, ba, ślepej nienawiści.

Gdy‍ 15 marca 1849 roku wykonał trzeci zabieg owariektomii na Helenie Watson, żonie robotnika i matce ośmiorga dzieci, i gdy także ją pielęgnował we własnym domu, otaczała go aura nieufności. Napisał:

Określa‍ się mnie mianem niebezpiecznego człowieka, ba, mordercy. Moi przeciwnicy posuwają się tak daleko, że pewien popularny profesor podczas publicznego wykładu zażądał od policji, aby ta aresztowała mnie podczas operowania...

Na‌ szczęście czterdziestoletni wówczas Washington Lemuel Atlee był typem człowieka, który – zaatakowany – robi dokładnie to, co bierze mu się za złe. W latach 1849–1855 przeprowadził zabieg na trzydziestu sześciu pacjentkach z torbielami jajników – dwudziestu czterem z nich uratował życie.

Każda‌ operowana pani była w dalece zaawansowanym stadium choroby, jakiego dziś nie zna żaden ginekolog. U jednej kobiety cysta miała takie rozmiary, że doktor zanotował, iż odciął „nie cystę od kobiety, tylko kobietę od cysty”. W żadnym z tych strasznych przypadków lekarz nie wiedział z góry, czy zastanie torbiel, czy nowotwór, mimo że niekiedy próbował zyskać pewność za pomocą próbnej punkcji – odszpuntowywania. Sześć razy, otwarłszy brzuch, natknął się na przyrośnięte, pozbawione trzonka guzy, których nie ważył się wyciąć, obawiając się wykrwawienia. W takich sytuacjach po prostu zszywał tylko ranę.

Atlee‍ wykonywał zabiegi w kuchniach, sypialniach, stajniach i powozach. Od 1850 roku stosował prymitywną narkozę. Nadal nie wiedział nic o bakteriach i infekcjach. Często operował zaraz po długiej podróży: jednego razu w Bostonie, podczas okropnej burzy, która zniszczyła latarnię morską; innym razem po kilkudniowej jeździe saniami przez kompletnie zaśnieżone prerie Minnesoty. W takich okolicznościach dwanaście kobiet, których nie zdołał ocalić z powodu źle postawionej diagnozy lub które zmarły w wyniku infekcji, niewiele znaczyło wobec dwudziestu czterech, które – choćby z wielkimi bliznami – uratował.

Gdy‍ w Jefferson Medical College w Filadelfii inaugurowano rok akademicki 1845/1846, profesor Thomas D. Mütter zawołał do zgromadzonych lekarzy i studentów: „Słynny filozof zaliczył ludzi do najokrutniejszych zwierząt. W świecie chirurgii nie ma niczego, co napawałoby głębszym przerażeniem niż niedawno przeprowadzona operacja – usunięcie tumoru jajnika”.

Lekarze‌ z miasta wraz z zamiejscowymi kolegami przechodzili obok domu Atlee, mówiąc: „Tu mieszka Atlee, rozpruwacz brzuchów”. Profesorowie z Pensylwanii (i nie tylko), których zapraszał, aby zobaczyli przynajmniej jedną operację w jego wykonaniu, uznawali jego propozycje za zniewagę dla ich poczucia przynależności do cechu lekarzy. Inni przed rozpoczęciem wykładu informowali studentów o każdym niepowodzeniu Atlee. Charles D. Meigs, profesor położnictwa w Jefferson Medical College, wezwał ustawodawców, by wprowadzili zakaz owariektomii.

Przed‍ pójściem na dno w tej kampanii niechęci i dyskryminacji uchroniły Washingtona (oraz jego żonę i dziesięcioro dzieci) trzy czynniki.

Po‌ pierwsze była to wręcz atletyczna siła ginekologa, która pozwoliła mu na zoperowanie trzystu osiemdziesięciu siedmiu kobiet, z czego trzystu dwudziestu jeden pomyślnie. (Niedługo po ostatnim zabiegu zmarł na raka nerek w wieku siedemdziesięciu jeden lat). Po drugie: od 1855 roku otrzymywał coraz więcej listów i telegramów niemal ze wszystkich stanów Ameryki – od kobiet, które prosiły go o pomoc. I po trzecie: wieści napływające z Anglii. Dzięki nim dowiedział się, że w Londynie i Manchesterze ma dwóch sprzymierzeńców, którzy podjęli tę samą walkę co on.

Jeden‍ nazywał się doktor Isaac Baker-Brown. Dnia 29 marca 1852 roku zdołał z powodzeniem uwolnić swoją siostrę od niemal piętnastokilogramowej torbieli jajnika. Drugim był doktor Charles Clay, niski mężczyzna z krzywymi nogami, którego styl (śmieszne spodnie, nędzny frak i za duży cylinder) wywoływał niekiedy kpiny i salwy śmiechu. Skalpel stanowił dla niego „najwyższy wytwór cywilizacji”. Uważał, że kobiety są jedynymi stworzeniami, dla ratowania których warto go użyć. Od 1842 roku zoperował siedemdziesiąt pań z chorymi jajnikami, czterdzieści siedem z nich uratował. Historię swojej pierwszej pacjentki opisał niebywale przejmująco. W Londynie jednak wymyślano mu od „kastratora kobiet” i „świńskiego rzeźnika”.

ROZDZIAŁ‍ / 7

PIERWSZA‌ OPERACJA JAJNIKA
– DR CHARLES CLAY, SPENCER WELLS

Wojna‍ skalpeli, jaką w latach 1842–1900 toczyło sześciu mężczyzn w Manchesterze, Londynie, Strasburgu, Fryburgu i Paryżu, stanowi z pewnością jeden z najbardziej emocjonujących rozdziałów w historii ginekologii. Manchesterczyk nazywał się Charles Clay, londyńczycy – Isaac Baker-Brown i Spencer Wells. W Strasburgu, Fryburgu i Paryżu swoje praktyki prowadzili doktor Eugène Koeberlé, profesor Alfred Hegar i doktor Jules-Émile Péan. Niektórzy z nich dokonywali niesłychanych rzeczy. Dzisiejsi ginekolodzy mogliby tylko pomarzyć o podobnych wyczynach. Brak skrupułów, ambicja, żądza kariery, niezwykłe przypadki i wreszcie same kobiety uczyniły z tej szóstki twórców wielkiej operacyjnej ginekologii w Europie.

Sprawa‍ przybrała podobny obrót jak w Ameryce. 12 września 1842 roku angielski położnik i chirurg, doktor Charles Clay, spróbował dokonać tego samego, czego podjął się chirurg z prerii McDowell trzydzieści trzy lata wcześniej: mianowicie otworzyć nożem podbrzusze i wyciąć niezbadany nowotwór, z powodu którego zmarły już miliony kobiet.

Dwa‌ dni wcześniej, 10 września, farmer William Wheeler wtaszczył swoją żonę Margareth po czterech schodkach prowadzących do gabinetu Claya przy Piccadilly 101. Musiało mu pomagać dwóch parobków, ponieważ pani Wheeler, czterdziestosześcioletnia matka ośmiorga dzieci, cierpiała z powodu ważącej około trzydziestu kilogramów torbieli jajnika. Pozostało jej niewiele życia.

Później‍ opowiadano, że miesiącami prosiła doktora Claya, aby wyciął jej cystę wraz z jajnikami. Od młodości widziała, jak wycinano jajniki krowom i świniom – przypuszczano, że to pobudza produkcję mleka i tuczy. Żadne zwierzę nie padło. Pogrążona w rozpaczy pacjentka nalegała, aby doktor odważył się zrobić z nią to samo i uwolnić ją od cierpień. Ponieważ nie mogła poruszać się samodzielnie, kazała zanieść się do Claya na krześle, aby uprzedzić jego wymówki.

Medyk‌ zwlekał przez dwa dni, potem skapitulował, podobnie jak doktor McDowell w Kentucky przed zdecydowaną na wszystko Jane Crawford. Charles Clay, niski, krzywonogi mężczyzna w wieku czterdziestu jeden lat, był boleśnie doświadczony przez życie. Za to wszystkie nieszczęśliwe doświadczenia uczyniły go szczególnie wrażliwym na los kobiet i dzieci. Jego pierwsza żona, Miriam, zmarła na tajemniczą chorobę narządów rodnych. Z trojga ich wspólnych dzieci żył jeszcze tylko syn, który umierał na gruźlicę. Z trojga dzieci z drugiego małżeństwa dwoje również zmarło. O pani Wheeler pisał (ze strachem i z rozpaczą):

Głowę‌ miała kompletnie zaprzątniętą myślą o operacji. [...] Ogarnął mnie strach przed prześladowaniami, jakich mogłem się spodziewać ze strony swoich kolegów. Jednak apele kobiety i świadomość, że nic innego nie mogło jej uratować, dodały mi zdecydowania [...].

W czterdzieści‌ minut – na łóżku obok przegrzanego pieca, aby wnętrzności się nie przeziębiły – zrobił to, czego żądała od niego Margareth. Podobnie jak Amerykanie on także pracował, nie stosując narkozy i aseptyki, kilkoma nożami i igłami z nawleczonymi jedwabnymi nićmi, wpiętymi w podszewkę kołnierza jego surduta.

Kiedy‌ było po wszystkim i olbrzymia torbiel leżała w cebrzyku, sam podjął opiekę nad pacjentką. Dobrostan pani Wheeler był dla niego zbyt ważny, aby powierzyć ją jednej z ówczesnych, najczęściej uzależnionych od alkoholu „opiekunek chorych”. Dysponował prymitywnymi środkami: przeciw gorączce stosował lewatywy z terpentyny, a przeciw atakom bólu – upuszczanie krwi. Ale Margareth przetrzymała wszystko. Dnia 21 września zażyczyła sobie pierwszy kotlet barani, a 3 października wróciła do pracy na farmie.

Dzisiejsze‍ kobiety mogą podziękować swoim siostrom – Margareth Wheeler i Jane Crawford. Historie ich chorób stoją bezsprzecznie na początku rozwoju sztuki medycznej, która obecnie rok w rok ratuje życie dziesiątkom tysięcy pań chorych na raka. Trudno natomiast mówić o wdzięczności dla przywódców cechu lekarskiego i ówczesnych lekarzy. Nazywali Claya „Bellyripper” („Rozpruwacz brzuchów”), to było jeszcze łagodne określenie. Jego mała córeczka była w szkole wyszydzana i przezywana „Bellyripper’s girl”. Wiadomość o uratowaniu pani Wheeler rozniosła się jednak szeroko wśród kobiet i wiele z nich zaczęło szukać pomocy u Claya.

Charakterystyczną‍ cechą postawy doktora było to, że przy okazji kolejnych zabiegów mówił o decyzjach kobiet, a nie o własnych czynach. Kiedy 7 października 1842 roku zoperował Elizabeth Beswick, palącą fajkę matkę dziewięciorga dzieci, zanotował: „Moja pacjentka sprostała zadaniu, które sobie postawiła. Przywoływała porównania z bólami, jakich doznawała podczas porodów, i uznała, że tamte były gorsze”. W nagrodę pozwolił jej zapalić po operacji.

Clay‌ nie zawsze odnosił sukcesy. Podobnie jak jego amerykański kolega, doktor Atlee, on też, ku swojemu przerażeniu, odkrył, że istnieją nie tylko torbiele jajników, którym można było podwiązać i przeciąć trzonek łączący je z jajnikiem. Natknął się na solidne, zrośnięte z jajnikami, często złośliwie wyglądające guzy, pełne naczyń krwionośnych. Nie posiadał zacisków, jakimi później zamykano takie naczynia, gdy musiały zostać przecięte. Bał się, że pacjentki się wykrwawią. Dlatego w przypadku ośmiu kobiet poddał się i zrezygnowany zaszył rany.

Z trzydziestu‍ dwóch pacjentek, którym wyciął cysty, przeżyły dwadzieścia dwie. Jedna zmarła, ponieważ potajemnie popijała „wódkę z czosnkiem”. Pozostałe panie padły ofiarą niewysterylizowanych dłoni i narzędzi Claya. Liczba pozostałych przy życiu pacjentek wydała mu się wystarczająco duża, aby wydrukować historię „pierwszych czterdziestu” i zreferować ją Towarzystwu Położniczemu w Londynie.

Charles‌ Clay mógł sobie oszczędzić podróży. Londyńczycy potraktowali go jak „żądnego krwi nożownika z prowincji”. Niestety, ułatwił im sprawę. Więcej trudu włożył w operacje niż w protokoły dotyczące przypadków, z którymi się zetknął w swojej pracy. Kilka razy zdarzyło się mu nie wymienić świadków swoich operacji – drobnych wiejskich chirurgów. Gdy wracał do domu, ciągnęła się za nim opinia „świńskiego rzeźnika” i „kastratora”, jak nazwało go renomowane czasopismo specjalistyczne „Medical Times”.

Opowieść‌ o ginekologach jest pełna niespodzianek. Zadbał o to mężczyzna, który od 1834 roku jeździł dwukonnym powozem po eleganckiej londyńskiej dzielnicy West End, ubrany na czarno i zawsze ze świeżą różą w butonierce. Miał trzydzieści dziewięć lat i nazywał się Isaac Baker-Brown. Dziś nazwano by go modnym lekarzem. Jako syn przedsiębiorczego właściciela ziemskiego w Essex bardzo wcześnie się zorientował, że niewiasty – tak długo lekceważone przez medycynę – mogą położyć trwałe fundamenty pod jego karierę. Tylko siedem lat dzieliło go od założenia pierwszej prywatnej kliniki ginekologicznej na świecie – Surgical Home, mieszczącej się w willi w londyńskiej dzielnicy Notting Hill. Tu po raz pierwszy poddawano kobiety narkozie w łóżkach i zwożono windami na piętro operacyjne, a po zabiegu przewożono tą samą drogą do ich pokoi, gdzie się budziły. Czternaście lat dzieliło go natomiast od najbardziej wątpliwej przygody w jego życiu, wycięcia łechtaczki „jako lekarstwa przeciw masturbacji, nadmiernej kobiecej chuci i chorobom psychicznym”. Zazdrośnikom incydent ten posłużył za pretekst do wykluczenia go z grona ginekologów. To jednak jest osobny rozdział naszej historii.

Na‍ razie jednak Baker-Brown specjalizował się także w położnictwie, zszywaniu rozdartych kroczy oraz leczeniu wypadających macic i torbieli jajników. Uchodził za najzręczniejszego leworęcznego chirurga w Londynie. Podejmował odważne próby przecięcia sztucznych kanałów przetoki między cystami jajników a powłokami brzusznymi, aby torbiele mogły się opróżnić. W roku 1851 zrozumiał, że jego eksperymenty były daremne.

Ostro‌ krytykowane operacje Claya wydały mu się warte ryzyka. W tajemnicy przed wszystkimi wyjechał do Manchesteru, aby przyjrzeć się zabiegom owego krwawego nożownika. W tym czasie Clay zoperował trzynaście kobiet – dziesięć z powodzeniem. Czuł się tak uhonorowany wizytą z Londynu, że prostodusznie pokazał koledze po fachu wszystko, czego nauczył się w ciągu dziesięciu lat wykonywania zawodu.

Tuż‍ po powrocie do Londynu Baker-Brown zabrał się do pracy. Wprawdzie jego pierwsza pacjentka zmarła trzy dni po zabiegu, ale nie stracił entuzjazmu. 29 marca 1852 roku postanowił zoperować własną siostrę, która od dziewięciu lat cierpiała na torbiel jajnika. Podczas gdy ona leżała na wznak w nogach łóżka, medyk operował z asystą brata George’a. Kobieta potrzebowała miesiąca, aby odzyskać siły. Wkrótce czuła się tak dobrze, że wyszła za mąż i urodziła troje dzieci. Do 1856 roku Baker-Brown podjął jeszcze siedem prób. Wszystkie pacjentki, które trafiały pod nóż medyka, umierały. Najwidoczniej londyńskie bakterie były groźniejsze od manchesterskich. Gdy zmarła jego ostatnia podopieczna, ginekolog wyjaśnił mężczyźnie o kwadratowej twarzy, który zaoferował mu się jako asystent: „To zapalenie otrzewnej wszystko rujnuje”.

Mężczyzną‍ o kwadratowej twarzy był doktor Spencer Wells. Uważnie wysłuchał Bakera-Browna i się pożegnał. To jednak nie był ostatni raz, kiedy lekarz miał go widzieć. Trzydziestoośmioletni Thomas Spencer Wells, były chirurg brytyjskiej marynarki wojennej i syn murarza, miał w przyszłości zostać superbohaterem owariektomii.

Nie‌ ma wątpliwości: syn murarza mógł przywieść elitę ginekologiczną do szaleństwa z zazdrości. Już jako chirurg wojskowy na Malcie – i na pokładzie HMS „Modeste” – bombardował londyńskie czasopisma medyczne artykułami o swoich doświadczeniach z zakresu medycyny wojskowej. Po tym, jak w 1849 roku otrzymał rozkaz towarzyszenia choremu na płuca markizowi Northamptonowi w Egipcie, wykorzystywał każdą nadarzającą się okazję do zabiegania o względy ważnych osobistości. Wells był w tym tak skuteczny, że większość służby spędził na urlopie, ucząc się u chirurgów w Paryżu lub Wiedniu. Zanim w 1856 roku wystąpił z marynarki, zapewnił sobie posadę chirurga w nowo utworzonym Samaritan Hospital for Women przy londyńskiej Orchard Street oraz redaktora wpływowego „Medical Times and Gazette”.

Wszystkie‌ jego osiągnięcia stanowiły rezultat drobiazgowo przeanalizowanego i konsekwentnie realizowanego planu kariery – z wyjątkiem kontaktu ze szpitalem dla kobiet Samaritan, instytucji charytatywnej. Jego stosunek do płci pięknej był wiktoriańską kpiną z relacji lekarz–pacjentka. Biografowie Wellsa nie potrafili powiedzieć nic dobrego o jego małżeństwie z kuzynką Elizabeth While czy o relacji medyka z pięcioma córkami (z których cztery pozostały starymi pannami). Później Wells zbywał pacjentki lakonicznym stwierdzeniem: „Moja operacja kosztuje sto funtów!”. A tak naprawdę trafił do szpitala dla kobiet tylko dlatego, że nic lepszego mu nie zaproponowano.

Mimo‌ to właśnie praca w Samaritan zadecydowała o rozwoju jego kariery. Klinika z dwudziestoma łóżkami stanowiła de‍ facto miejsce zsyłki dla pacjentek z nieuleczalnymi nowotworami jajnika i torbielami. Jeżeli Spencer Wells wyniósł coś z pracy w szpitalach polowych (podczas wojny krymskiej), to przeświadczenie, że jama brzuszna wytrzyma znacznie więcej, niż spodziewają się wszyscy chirurdzy na świecie...

Obserwując‍ w Samaritan daremne próby leczenia torbieli przez odszpuntowanie, czytał ignorowane raporty Charlesa Claya i słuchał złowrogich plotek o zuchwałych operacjach cyst w wykonaniu Bakera-Browna. Przeżycia z Krymu utwierdzały go w przekonaniu, że tego typu zabiegi wcale nie muszą być szarlatanerią. Dlatego udał się do zręcznego mańkuta i asystował mu w jego rozrzutnie urządzonej praktyce przy Harley Street. Kiedy na własne oczy zobaczył klęskę „sir Isaaca z różą” – jak niekiedy nazywano Bakera-Browna – postanowił odszukać Charlesa Claya. W roku 1857 nadarzyła się ku temu okazja.

Clay‌ spróbował jeszcze raz zdobyć uznanie Londynu. Wygłosił mowę o swoich czterdziestu siedmiu operacjach zwieńczonych sukcesem. Jednak i tego mógł sobie oszczędzić. Wszechwładne gremium lekarskie Royal Medical Surgical Society zawyrokowało niewzruszenie: „Operacja jest nie do zaakceptowania”. Rozgoryczony szykował się do powrotu do Manchesteru, kiedy otrzymał list. Nazwisko nadawcy brzmiało: Thomas Spencer Wells.

Wells‍ pisał, że chętnie przejechałby „trzy tysiące kilometrów tylko po to, aby zobaczyć operację Charlesa Claya”. Później zaprzeczał, jakoby kiedykolwiek wysyłał do niego korespondencję. Ale Clay do końca swojego dziewięćdziesięciojednoletniego życia bardzo dobrze pamiętał te pochlebne słowa. Po upokorzeniach doznanych w Londynie, zaprezentowanie w Manchesterze owariektomii temu przysadzistemu mężczyźnie o żołnierskich manierach i nosowym głosie stanowiło dla lekarza pociechę. Zapamiętał też, że Wells powrócił do Londynu z przekonaniem, iż operacja nie jest żadnym oszustwem, lecz rewolucyjną innowacją.

Niezależnie‍ od tego, jak było naprawdę, w grudniu 1857 roku Thomas Spencer Wells postanowił na owariektomię postawić wszystko, swoje życie i karierę – i działać sprawniej niż niski, krzywonogi mężczyzna z Piccadilly 101 w Manchesterze.

Do‌ stycznia 1859 roku Wells przeprowadził zabieg na pięciu ubogich kobietach w szpitalu dobroczynnym. Trzy przeżyły, z operacji czwartej zrezygnował, a piąta zmarła. Jego wyniki nie różniły się zatem od rezultatów Claya. Nie to jednak było decydujące, a fakt, iż Wells wiedział, jak zaimponować społeczności naukowo-lekarskiej. Od samego początku nie przywiązywał wagi do wzruszających, ale kompletnie nienaukowych uwag Claya o wielkim duchu jego pacjentek. Zakładał kartoteki, w których rzeczowo notował numer i nazwisko chorej, postawioną diagnozę, operację, asystentów oraz świadków. Usuwane torbiele wysyłał do badania do londyńskiego Towarzystwa Patologicznego. O każdym przypadku pisał specjalny raport do „Medical Times”. 8 lutego 1859 roku jeszcze raz streścił historię chorób pięciu swoich pacjentek w przemówieniu przed Królewskim Towarzystwem Medycznym i Chirurgicznym w Londynie i przyrzekł uroczyście, że każdy kolejny przypadek przedstawi z taką samą pieczołowitością – inaczej niż „pewne osoby z prowincji”.

Przesadą‌ byłoby stwierdzenie, że strategia Spencera Wellsa od razu odniosła sukces. Doktor Robert Lee, jeden z najbardziej uznanych londyńskich położników, mówił o nim „Judasz Iskariota chirurgów”. Lecz Wells pracował dalej z żelazną wytrwałością. Wiedział, że światu medycznemu imponują nie tylko raporty, ale także systemy naukowe.

Niczym‍ oficer sztabowy opracował „Regulamin praktykowania owariektomii”. Na temat bakterii, infekcji i aseptyki wiedział tyle, co inni w tamtych czasach, czyli prawie nic. Ropnica i zapalenie otrzewnej mogły – w jego opinii – być wynikiem użycia zbyt gorącej lub zimnej wody, złego powietrza w szpitalach lub gromadzącej się wydzieliny z rany. Z tych przypuszczeń uczynił podstawę swojego systemu. Słusznie zakładał, że wydzielina z podwiązanych torbieli, które Clay i Baker-Brown pozostawiali w jamie brzusznej, może wywoływać ropnicę. Dlatego po zakończeniu zabiegu wyjmował kikut przez niezaszyty fragment rany brzucha. Tam podtrzymywał go za pomocą mocnej klamry śrubowej (aż do zagojenia się); następnie kikut lądował z powrotem w trzewiach. Operowane przez Wellsa kobiety leżały przez dziesięć dni na plecach, z ciężkimi klipsami na ciele. W tym czasie wystający kikut był posypywany pyłem węglowym, aby zneutralizować zapach zgnilizny. Klamra okazała się istotą jego systemu.

Wells‍ wykonywał zabiegi wyłącznie w domach na wsi, w willach ze świeżym powietrzem lub w jednym z wysoko położonych pomieszczeń „Samaritan”. Podczas operacji pacjentka leżała na jednym lub dwóch zsuniętych razem drewnianych stołach. Była przykryta ręcznikami, w których znajdowały się otwory na pole operacyjne i po których spływała krew oraz zawartość torbieli – do drewnianej wanienki na podłodze. Po zabiegu pacjentka zostawała w tym samym – teraz zaciemnionym – pomieszczeniu. Otwarte okna i ogień w kominku wytwarzały przeciąg, który przepędzał nieprzyjemne wyziewy. Pielęgniarka mogła się opiekować tylko jedną operowaną; nie wolno jej było wchodzić do innych pomieszczeń, aby nie przenosić trujących substancji.

System‍ ten był – z punktu widzenia dzisiejszej wiedzy – groteskowy. Sam Spencer Wells bowiem operował nadal starym zwyczajem: w surducie lub kamizelce, z podwiniętymi rękawami oraz niewysterylizowanymi dłońmi i narzędziami, które mył dopiero po operacji. Igły do szycia trzymał w ustach. Jamy brzuszne czyścił zwykłymi gąbkami.

Kiedy‌ w 1865 roku informował o pierwszych stu przypadkach, w tym trzydziestu czterech zmarłych i sześćdziesięciu sześciu pacjentkach, które przeżyły, jego wynik prawie się nie różnił od osiągniętego przez Charlesa Claya. Jednak skrupulatnie sporządzane raporty i jego system osiągnęły cel. „British Medical Journal”, dotychczas zawsze przeciwny owariektomii, podsumował zdumiewającą zmianę swojego stanowiska równie zaskakującą wypowiedzią: „Spencer Wells może słusznie poczytywać sobie za zasługę, że operację tę traktujemy z respektem”.

Biuletyny‍ o owariektomii w wykonaniu Thomasa Spencera Wellsa rozprowadzano podobnie jak sto lat później broszury o transplantacji serca. Angielscy lekarze zaczęli wręcz współzawodniczyć na tym polu. Spośród wielu śmiałków, którzy próbowali konkurować z Wellsem, na odwagę zdobył się znów Isaac Baker-Brown. Jednak po przeprowadzeniu kilku operacji wyrzucił klamry Wellsa przez okno Surgical Home, w którym teraz rezydował. Zamiast tego przyżegał kikut torbieli jajnika rozżarzonym żelazem i wprowadzał go z powrotem do jamy brzusznej, tym samym stosując – nieświadomie – aseptykę.

Kiedy‌ w 1867 roku Spencer Wells ogłosił drugą setkę zoperowanych, w tym dwadzieścia osiem przypadków śmiertelnych i siedemdziesiąt dwa zakończone sukcesem, Baker-Brown donosił o ponad czterdziestu przypadkach i tylko czterech zmarłych, czym bił Wellsa na głowę. Jednak nie miał już szansy powstrzymać zwycięskiego pochodu systemu Wellsa. Jeszcze w tym samym roku, z powodu kontrowersyjnych operacji łechtaczki, został wykluczony z Towarzystwa Położniczego w Londynie. Thomas Spencer Wells został wiceprezesem tej organizacji; miał zaledwie dwa funty na fundusz pamięci, kiedy Baker-Brown – zubożały i sparaliżowany – zmarł w lutym 1873 roku.

Także‌ Charles Clay ponownie zgłosił się do tego szaleńczego wyścigu owariektomii. Poinformował opinię publiczną o swoich stu dwudziestu jeden operacjach, w tym sześćdziesięciu trzech zakończonych pomyślnie. Potępiał klamrę Wellsa jako „barbarzyńskie urządzenie”, która na skutek naciągnięcia jajnika pozostawia u operowanych kobiet nieuleczalne zrosty. Spencer Wells zemścił się, nazywając Claya w książce Choroby‍ jajników „człowiekiem bez świadków swoich operacji”. Wtedy Clay stracił nad sobą panowanie. Opublikował przypadek kobiety z Cheshire, która na skutek błędnej diagnozy Wellsa zmarła zaraz po operacji. Historia była prawdziwa, jednak Clay dopisał od siebie, jakoby Wells miał włożyć do kieszeni honorarium – co stanowiło jawne naruszenie zasad etyki lekarskiej. Komisja lekarska zmusiła Claya do publicznych przeprosin i ostatecznie zszargała jego reputację. Kiedy w 1893 roku lekarz umierał w pobliżu Blackpool, nikt już o nim nie pamiętał.

Wells‍ ze swoim systemem był niekwestionowanym autorytetem w swojej dziedzinie. Jego statystyki stały się międzynarodowym objawieniem. Od roku 1862 posiadanie własnych owariektomistów stało się w Niemczech, we Francji czy Włoszech narodową ambicją. Do Londynu zjeżdżali się lekarze z całego świata, aby w Samaritan dawać się musztrować Wellsowi. W roku 1869 chirurg donosił o trzeciej setce zoperowanych i dwudziestu trzech przypadkach śmiertelnych, w 1871 roku o czwartej setce i tylko dwudziestu dwóch zmarłych, a w 1872 roku o piątej setce i dwudziestu zmarłych. W roku 1880 doszedł do pierwszego tysiąca. Sceptycy, którzy śmieli go krytykować, proponowali, aby w swoich raportach podawał jeszcze – w tonach – ciężar usuniętych torbieli.

Kiedy‌ około 1880 roku chirurdzy zaczęli stosować aseptykę, owariektomia upowszechniła się jako pierwsza duża operacja w zakresie ginekologii. Aseptyce (i później antybiotykoterapii) pozostawało już tylko uczynić ją bardziej bezpieczną. Dzisiaj jest to zabieg rutynowy.

Spencer‌ Wells natomiast zdążył się wycofać, zanim aseptyka wyrzuciła jego system i klamry na złom. Wyniesiony do szlachectwa sir Wells rezydował w Londynie przy Grosvenor Street i w swojej posiadłości Golders Hill lub podróżował niczym mąż stanu po Europie, Azji i Ameryce. W roku 1897 zmarł na Riwierze Francuskiej na udar.

Można‌ współczuć kobietom cierpiącym z powodu jego klamer. Lecz niektóre – pozostałe przy życiu – pisały dla niego wiersze dziękczynne. I prawdopodobnie bez jego wyrachowania, braku skrupułów i żelaznego uporu nie udałoby się przekonać świata medycznego do owariektomii.

Także‍ w następnym rozdziale naszej historii, dotyczącym zamachu na mięśniaki, główną rolę odegra człowiek podobnego pokroju co Wells, tym razem Francuz. Zasłynął z tego, że zwykł prezentować rodzinie swojej pacjentki usunięte guzy, mówiąc: „Widzicie tu państwo, co wyciąłem. Proponuję, abyśmy przeszli do sprawy honorarium...”.

Nazywał‍ się Jules-Émile Péan.

ROZDZIAŁ‌ / 8

„PAPA” KOEBERLÉ‍ I JEGO ZACIĘTY WRÓG
JULES-ÉMILE PÉAN, ALFRED HEGAR

Strasburczycy‍ nie nazywali go profesorem czy doktorem, tylko Dziadkiem Koeberlé lub Papą. Był dla nich „papą” na długo przed tym, jak w 1890 roku w wieku sześćdziesięciu dwóch lat przestał operować i przeniósł się z młodszą o trzydzieści pięć lat żoną Henriet do swojej wiejskiej posiadłości w dolinie Sainte Marie. Etymologia jego przydomka była prosta. Eugène Koeberlé chodził pochylony do przodu. Wyglądał na starszego, niż był. Kiedy pytano go o przyczynę zgarbionych pleców, odburkiwał: Les‍ tumeurs, les tumeurs! („Mięśniaki, mięśniaki!”).

Trudno‍ uwierzyć, aby współczesny ginekolog do tego stopnia skrzywił sobie kręgosłup tylko dlatego, że – jak Papa – zoperował w swoim życiu dziewięćset albo tysiąc mięśniaków macicy. Dzisiaj, jeśli lekarz boi się o swój dysk, może podczas operacji siedzieć.

Guzy‌ tkanki mięśniowej macicy, zwane mięśniakami bądź włókniakami, do dzisiaj nie zdradziły wszystkich swoich sekretów. Wszystko, czego ginekolodzy nauczyli się o złożonym wpływie jajników i ich hormonów na macicę, wciąż nie wyjaśnia, dlaczego mięśniaki tak bardzo komplikują życie wielu kobietom między trzydziestką a menopauzą. W ciągu stu lat ginekologom nie przyszło do głowy nic lepszego, jak usuwać je chirurgicznie. Takie operacje są dzisiaj codziennością – dzięki Koeberlému.

Papa‍ nabawił się wady postawy, gdy w latach 1863–1890 tworzył chirurgię mięśniaków – bez szpitala i stołu operacyjnego, w sypialniach lub w strasburskim szpitalu klasztornym Sainte Barbe. Pochylał się nad pacjentkami leżącymi w łóżkach. Jeśli łóżko było za niskie, klęczał.

Kiedy‍ zaczynał, miał zaledwie trzydzieści lat i wykładał anatomię na francuskim uniwersytecie w Strasburgu. Stwierdzenie, że zniszczył sobie kręgosłup wyłącznie z miłości do kobiet, byłoby nieprawdziwe. Kochał również pieniądze. Mimo to jego stosunek do płci pięknej odegrał tu decydującą rolę. Gdy miał pięć lat, zmarł jego ojciec, biedny woźny sądowy z alzackiego Schlettstadt, i matka, Caterine, musiała poświęcić wiele trudu, aby umożliwić uzdolnionemu chłopcu dobre wykształcenie. Dzięki temu łączyła ich wyjątkowa więź. Eugène pozostał kawalerem i mieszkał razem z matką aż do jej śmierci. Dopiero wtedy się ożenił.

Niektórzy‌ twierdzą, jakoby Caterine Koeberlé doskwierał niewielki mięśniak. W każdym razie nauczyła syna szczególnego szacunku do kobiet. Dzięki temu podczas leczenia pacjentek nie myślał wyłącznie – jak było to wówczas przyjęte – o utrzymaniu ich płodności, narażając je przy tym na największe cierpienia. Matka – przywykła do walki – wspierała syna, gdy ten wycinał pierwsze macice z mięśniakami. Nie odstąpiła też od niego, kiedy zaatakowali go francuscy i niemieccy nacjonaliści – obawiali się, że jego przykład mógłby wywołać lawinę operacji macicy i zagrozić przyszłości narodu.

Już‍ jako młody lekarz Koeberlé natknął się podczas badań patologicznych zmarłych kobiet na guzkowate narośle w ścianach ich macic. Raz znajdowały się na zewnątrz, wrośnięte w jamę brzuszną, innym razem wewnątrz macicy. Kobiety z takimi mięśniakami cierpiały podczas każdej menstruacji z powodu długotrwałych, groźnych dla życia krwawień. Duże mięśniaki uciskały jelita, pęcherz i serce. Ciąża oznaczała wyrok śmierci.

W roku‌ 1862, na krótko przedtem, zanim wywołana przez Thomasa Spencera Wellsa fala owariektomii przetoczyła się z Londynu do Francji, Niemiec i Austro-Węgier, Eugène Koeberlé w swoim strasburskim prosektorium doszedł do następującego wniosku: skoro w Anglii udaje się usunąć cystę jajnika przez podwiązanie i odcięcie jej trzonka, z pewnością można zrobić to samo z zajętą przez mięśniaki macicą. Należałoby tylko potraktować jej dolną część – szyjkę – jako trzonek, odciąć samą macicę wraz z guzkami nad pochwą, a pozostały kikut opatrzyć sposobem Spencera Wellsa.

Koeberlé‍ nie rozumiał, dlaczego tylu specjalistów od owariektomii z przestrachem zaszywało z powrotem brzuchy, kiedy zamiast na torbiel jajników trafiali na guz macicy. Pisał: „Los biednych – nieoperowanych – kobiet jest zbyt smutny, aby mężczyźni, którzy czują się zdolni do wykonania zabiegu, nie próbowali ich ratować”.

W styczniu‍ 1862 roku, kiedy doszedł do tego przekonania, miał trzydzieści cztery lata. Był młodym mężczyzną o bladej twarzy, brązowej brodzie, długich, kręconych włosach – i jeszcze prostym kręgosłupie. Początkowo wprawiał się w owariektomii (operacjach torbieli jajnika). 1 czerwca wykonywał zabieg w szpitalu Sainte Barbe na emigrantce z Polski, żonie kolejarza. Przeżyła. W dniu 29 września zoperował chore jajniki Francuzki, której obwód pasa wynosił 120 centymetrów. Dwudziestego czwartego dnia ona również opuściła łóżko szpitalne.

Była‌ to jednak tylko przygrywka do jego dalszych dokonań. W dniu 14 marca 1863 roku Koeberlé odchylił zasłony przy łóżku dwudziestoczteroletniej Szwajcarki z Grandfontaine, Militiny Bouvet, aby po raz pierwszy zrealizować swoje postanowienie: zoperować mięśniaka. Guz był zrośnięty z wątrobą i innymi narządami. Podczas podziału zrostów Militina straciła dużo krwi. Nie znano jeszcze transfuzji, kleszczyków służących do błyskawicznego zamknięcia tryskających krwią naczyń czy lekarstwa na pobudzenie krążenia. Koeberlé walczył przez dwie godziny, pochylony nad łóżkiem, razem z trzema asystentami, z których jeden przytrzymywał dłońmi otwartą ranę brzucha. Udało mu się opleść szyjkę macicy drutem, wykonać cięcie, wyjąć zaatakowaną mięśniakami macicę, a kikut jej szyjki przymocować do ściany jamy brzusznej.

Cztery‍ dni później Militina zmarła jednak z wykrwawienia. Caterine pomogła synowi wyjść z depresji; 20 kwietnia podjął kolejną próbę na Josephine Berger.

Tym‍ razem przygotował się lepiej. Razem ze strasburskim wytwórcą narzędzi chirurgicznych Elserem zbudował prototyp kleszczy z blokadą. I wygrał walkę z mięśniakiem ważącym siedem kilogramów. Po czterech tygodniach Josephine opuściła Sainte Barbe. Żyła jeszcze pięćdziesiąt lat.

Papa‌ przeprowadził pierwszą skuteczną operację mięśniaka w Europie. Odpowiadała rzeczywiście temu, co nowocześni lekarze określają mianem medycyny heroicznej, dostając przy tym gęsiej skórki. Podczas siedmiu kolejnych zabiegów zmarły cztery pacjentki. Ostatnia jednak, gdy już wiedziała, że umrze, prosiła go, aby nie zniechęcał się jej śmiercią. Koeberlé udoskonalał swoją metodę z operacji na operację. Do roku 1865 skonstruował pierwsze na świecie skuteczne kleszczyki chirurgiczne. Jako pierwszy wkładał w rany operacyjne szklane rurki, później nazywane drenami. Jako pierwszy – zachęcony przez pedantyczną matkę – przedsięwziął działania aseptyczne: przed każdym zabiegiem chirurgicznym mył w gorącej wodzie swoje smukłe dłonie i narzędzia.

Kiedy w 1865 roku informował o operacjach mięśniaka, myślał, iż zyska sobie w Paryżu uznanie. Lecz dla paryskich chirurgów Strasburg był tylko daleką prowincją. Ponadto w tamtych czasach zajmowali się głównie nawiązywaniem kontaktów z brytyjskimi lekarzami wykonującymi owariektomię, i już nie pamiętali, że ich Akademia Medyczna jeszcze w 1860 roku określała ten zabieg mianem katowskiego rzemiosła.

Po drugiej stronie Renu, w Niemczech, położnicy i chirurdzy zmagali się z tymi samymi problemami. Dopiero zaczynali przyswajać sobie sztukę owariektomii, gdy dotarły do nich raporty Koeberlégo. Znów coś nowego, tego było za wiele! Próbowali zejść z drogi strasburskiej miomektomii. Ich przywódcą został człowiek, który w 1864 roku – będąc profesorem położnictwa i ginekologii – przejął dowodzenie nędznie wyposażonym piętrem dla kobiet w ciąży we fryburskiej klinice uniwersyteckiej. Nazywał się Alfred Hegar i miał trzydzieści cztery lata, wcześniej pracował w Darmstadcie jako lekarz wojskowy i położnik.

Nazwiskiem Hegar można zrobić wrażenie również na dzisiejszych ginekologach. W ich szafkach na narzędzia leżą rozszerzadła Hegara, które ten grubianin z wojskowym przedziałkiem na głowie i gładkimi dłońmi wynalazł, aby w trakcie badania poszerzyć wejście macicy. Stosował także walce z twardej gumy, które wsuwał po kolei do kanału szyjki macicy.

Kiedy Alfred z Fryburga, jak go nazywano, czytał w 1866 roku pierwsze sprawozdania o przygodach Koeberlégo z mięśniakami, był – podobnie jak większość jego kolegów zajmujących katedry niemieckich uniwersytetów – położnikiem, który musiał się jeszcze nauczyć wielkiej chirurgii. Wielu z nich nigdy nie posiadło tej sztuki. Friedrich Ahlfeld, profesor w Marburgu, tracił panowanie już przy rozdarciu krocza, wołając bezradnie: „Krwawi! Krwawi! Wezwijcie chirurga!”. Adolf Gusserow, dyrektor kliniki położniczej w berlińskiej Charité, podczas wykonywania operacji tak często uszkadzał cewkę moczową pacjentki, że jego asystenci zaczęli określać podobne wypadki mianem gusserowtomii.

W przeciwieństwie do nich Hegar został znakomitym chirurgiem. Bądź co bądź już w Darmstadcie próbował swoich sił w operowaniu przetoki, którą to metodę rozsławił na świecie Sims. Bardzo wcześnie też, podobnie jak Koeberlé, uświadomił sobie doniosłość antyseptyki. Do leczenia dolegliwości kobiecych związanych z ropieniem zakładał specjalny brudny surdut, który po zabiegu wylatywał przez okno, by wywietrzyć się na trawniku. W roku 1866 Hegar operował jeszcze tak wolno, że podczas zabiegów w pochwie dwóch asystentów musiało garbić się godzinami i trzymać na ramionach rozłożone nogi pacjentki – obawiając się przy każdym ruchu grzmiącego wybuchu wściekłości mistrza.

Było zatem zrozumiałe, że w takich okolicznościach Alfreda z Fryburga nie zachwyciły operacje mięśniaków w wykonaniu Koeberlégo. Papa miał za sobą wszystkich kolegów po fachu w Niemczech, kiedy znalazł rozwiązanie, które miało ich uchronić przed wykonywaniem zabiegów autorstwa Francuza. Przyszło mu to do głowy po tym, jak w 1868 roku leczył pewną starszą fryburkę – której dokuczał krwawiący mięśniak – zastrzykami z tamującego krew sporyszu. Pewnego dnia przestała przychodzić, założył więc, że zmarła. Ale w 1871 roku spotkał ją, żywą, na wzgórzu zamkowym Schlossberg. Powiedziała: „Odkąd przeszłam menopauzę, znów jestem całkowicie zdrowa”.

Wtedy jeszcze nikt nie słyszał o hormonalnych zależnościach między jajnikami a macicą. W najlepszym wypadku można było poczynić obserwacje u wykastrowanych zwierząt. A w tej materii Hegar czuł się jak w domu, gdyż jego konikiem była hodowla bydła i polowanie. I tak bardzo szybko doszedł do wniosku, że dorosłe samice, którym wycinano jajniki, nie przechodziły okresu godowego. Konsekwencje dla pań z mięśniakami macicy wydawały się jasne: usunięcie jajników musiało, według wszelkiego prawdopodobieństwa, prowadzić do przedwczesnego klimakterium, a tym samym do ustania krwawień miesiączkowych i mięśniakowych. Ponadto patolodzy stwierdzili u jednej zmarłej starszej kobiety, że po menopauzie skurczyła się nie tylko jej macica, ale także mięśniaki.

To, co Koeberlé osiągał swoimi krwawymi operacjami, można było – a przynajmniej zdaniem Hegara – uzyskać stosunkowo łatwiejszym zabiegiem. W dniach 2 i 3 sierpnia wypróbował swoją metodę na dwóch pacjentkach. Obie, mimo zastrzyków ze sporyszu, miały krwotoki. Hegar wykonał na brzuchu nacięcie, podciągnął zdrowe jajniki do rany, oddzielił ich więzadła od macicy i wyjął je na zewnątrz. Panie przeżyły. Krwawienia ustały; i rzeczywiście można było też stwierdzić wyraźne zmniejszenie mięśniaków.

Hegar triumfował i zyskał sławę. Dziesiątki tysięcy lekarzy i pacjentek podchwyciło jego pomysł – ginekolodzy, którzy nie umieli lub nie chcieli wykonać miomektomii, oraz kobiety szukające łatwiejszej drogi pomocy. Wszystko jednak okazało się iluzją. Minęło wprawdzie kilkadziesiąt lat, zanim ostatni ginekolog przyznał, że owe kastracje wcale nie były takie bezpieczne, a skutki uboczne przedwczesnej menopauzy tak obojętne dla zdrowia, jak sądził Hegar. I tak samo długo trzeba było czekać na poświadczenie, że mięśniaki nie znikają całkowicie, i dlatego mogą stać się ogniskami nowotworów.

Należy uznać zatem za szczęśliwy zbieg okoliczności, że Koeberlé już w 1869 roku znalazł towarzysza broni (i podstępnego wroga), który dla miomektomii zrobił tyle samo co Spencer Wells dla owariektomii. Wrogi sojusznik Koeberlégo był jeszcze bardziej pozbawiony skrupułów niż Wells; wielu uważało go za człowieka bez sumienia. Nazywał się Jules-Émile Péan i był chirurgiem w paryskim szpitalu St. Louis.

Péan urodził się jako syn młynarza z Marboué, wsi w środkowej Francji. Miał okazałą posturę i prostacką twarz. Kiedy w 1849 roku przybył do Paryża, wszyscy z niego kpili. Z trudem zdobył posadę ucznia u chirurga Marjolina w szpitalu Beaujou. Świętem był dla niego dzień, kiedy jego matka przyjeżdżała do Paryża z wędzonym węgorzem. Przebiedował tak pięć lat. W końcu został asystentem Auguste’a Nélatona, chirurga Napoleona III. Potem musiał czekać jeszcze dziesięć lat, zanim – jako lekarz – został dopuszczony do wszystkich szpitali. Jeżeli Péan miał kiedykolwiek jakieś skrupuły, to wyzbył się ich w medycznej dżungli podczas walki o stanowiska i pozycję. Jego czas nastał w listopadzie 1864 roku – wraz z pierwszą udaną owariektomią, jaką zobaczył Paryż.

Nauczyciel Péana, Nélaton, specjalnie wybrał się w 1861 roku do Londynu, aby obserwować zabieg w wykonaniu Spencera Wellsa. Po powrocie spróbował swoich sił na szesnastu kobietach w pewnym domu w Meudon, z dala od trujących wyziewów Paryża. Ani jedna nie przeżyła. Miejsce, w którym operował, zostało nazwane domem zbrodni. Akademia Medyczna powtórzyła swój surowy werdykt, jakoby owariektomia była katowskim rzemiosłem. A kiedy w 1862 roku nadeszła wiadomość o sukcesach Koeberlégo, dodała pogardliwie: „Pacjentki, którym udaje się ujść z życiem, są jak wisielcy, pod którymi przypadkowo urwał się stryczek”.

Péan myślał o Koeberlém inaczej. Na podróż edukacyjną do Londynu nie było go stać, ale mógł sobie pozwolić na wycieczkę do Strasburga. W tajemnicy zachował to, że wybiera się do Alzacji, i incognito obserwował Eugène’a Koeberlégo. Dwa lata później, w listopadzie 1864 roku, zrobił pierwszy krok na drodze do kariery – postawił wszystko na jedną kartę. Przy rue Lepic, w samym centrum Paryża, przeprowadził owariektomię na Annie Tresoldi, Włoszce, której „pięcioro dzieci czekało w sąsiednim pokoju”. Kobieta przeżyła. Później – od czasu do czasu – Péan przejeżdżał swoją wystawną dorożką przez rue Lepic, pozwalając Annie całować się w dłoń – był to jeden z niewielu ludzkich odruchów w życiu chirurga.

Péan przemilczał swój pierwszy sukces, podobnie jak śmierć wielu kobiet. Czekał na moment, w którym będzie mógł przedstawić drugą pozostałą przy życiu pacjentkę. (Zoperował ją w podrzędnym hotelu). Dopiero wtedy – 25 lipca 1865 roku – ostentacyjnie zaprezentował obie przed Akademią Medyczną. Tego samego dnia rozpoczęła się jego wielka kariera.

Przez pięć lat naśladował pracę Koeberlégo, z tym że robił to w paryskiej metropolii, z wykorzystaniem talentu do public relations. Skopiował rurkę drenażową i kleszczyki Papy. Te ostatnie, nieznacznie zmodyfikowane, rozsławił na całym świecie jako „peany”. W roku 1869, sześć lat po Koeberlém, powtórzył dokładnie jego operację mięśniaków.

Kiedy Koeberlé zrozumiał, co się dzieje, było już za późno. W naukowym współzawodnictwie między francuską prowincją a stolicą prowincja zawsze przegrywała. Na nieszczęście Koeberlégo w decydującym momencie wybuchła wojna francusko-pruska (1870–1871). Po tym, jak Niemcy zaanektowały Alzację i Lotaryngię, francuscy lekarze przenieśli się z uniwersytetu w Strasburgu do Nancy. Koeberlé pozostał – ze względu na starą matkę, która nie chciała opuszczać Strasburga. Z tego powodu przylgnęła do niego etykietka zdrajcy francuskiej nauki.

Marnym pocieszeniem było dla niego to, że żadna Alzatka z mięśniakami nie odwiedzała nowej uniwersyteckiej kliniki położniczej w wystawnej willi Spiegel przy ulicy Blauwolkengasse. Przychodziły do klasztoru Wszystkich Świętych, gdzie operował teraz Koeberlé. Chirurg zerwał wszelkie kontakty z Paryżem. Jules-Émile Péan został autorytetem w dziedzinie miomektomii, a Koeberlé zmarł w 1915 roku, mając osiemdziesiąt siedem lat – zamożny, lecz przepełniony goryczą.

Péan w każdą sobotę organizował w szpitalu St. Louis pokazowe zabiegi chirurgiczne. Operował we fraku, przepasany serwetą – niczym arcykapłan miomektomii. Białe mankiety zmieniano mu, ilekroć dosięgły ich bryzgi krwi, za to krople potu z jego czoła swobodnie skapywały w otwartą jamę brzuszną. Tak nonszalancko obchodził się ze swoimi statystykami operacyjnymi, że nikt się nie dowiedział, które ze zrozpaczonych, szukających u niego pomocy i taśmowo trafiających na stół chirurgiczny kobiet rzeczywiście zostały wyleczone. Goście z całego świata nigdy nie widzieli umierającej pacjentki, a wyłącznie usunięte guzy i artystyczne dzieło jego dłoni.

W pozostałe dni tygodnia ten ranny ptaszek, który wstawał już o 4.30, przeprowadzał prywatne operacje w cenie od tysiąca do dwudziestu tysięcy franków w klasztorze augustianów przy rue Oudinot lub w domach prywatnych. Kiedy o trzeciej po południu rozpoczynał konsultacje w luksusowej posiadłości położonej przy bulwarze Malesherbes, gdzie mieszkał z żoną i trzema córkami, drzwi do swojego gabinetu otwierał tak, jakby odsłaniał kurtynę w teatrze. Ten, kto nie mógł natychmiast zapłacić, otrzymywał od niego dyspozycję: „Proszę sprzedać srebra albo meble!”. Przeprowadziwszy konsultacje, składał pieniądze na kupkę, na stole w salonie.

Dopiero w 1882 roku wzbogacił miomektomię Koeberlégo własnym pomysłem. Nie usuwał już mniejszych mięśniaków przez rozcięcie brzucha. Szybkimi ruchami noża poszerzał waginę, rozcinał szyjkę macicy, kawałkował guzy oraz macicę i wyjmował wszystko przez kanał pochwowy. Teatralnie używał setki kleszczyków, podczas gdy wystarczyłoby ich kilka. Swojej nowej technice operacyjnej nadał nazwę morcellement (kawałkowania). Zabieg ten wabił tłumy lekarzy do St. Louis, a później do prywatnego szpitala chirurga – International. Koeberlé położył podwaliny pod przezpochwową operację usunięcia mięśniaków – do tej pory znano jedynie laparotomię, zabieg wykonywany przez jamę brzuszną.

Kiedy w 1898 roku, po powrocie z polowania na terenie swojej posiadłości w Los Boulyes, Péan zmarł w wyniku zapalenia płuc, jego karierę znaczyły niewidzialne groby niedbale zoperowanych pacjentek. Lecz w bezlitosnym świecie ten niemający skrupułów człowiek utorował drogę miomektomii. Pomnik, który wzniesiono Péanowi na bulwarze Port-Royal, przedstawia młodą kobietę wręczającą mu w podzięce kwiaty.

ROZDZIAŁ / 9

HISTORIA CESARSKIEGO CIĘCIA
– DR SUTTON W ALABAMIE

Zdarzenie miało miejsce na Jamajce w 1769 roku. W nocy z 20 na 21 stycznia Jeremiasz, niewolnik pracujący na plantacji Johna Campbella, między Kingstonem a Spanish Tower, znalazł swoją ukochaną Amenthę w rowie, na skraju pola. Amentha miała „osiemnaście lat, była piękna, dzika i nieokiełzana w swojej namiętności”. Mimo że od ośmiu miesięcy była w ciąży, poprzedniej nocy odwiedziła innego swojego wielbiciela na sąsiedniej plantacji. Kiedy nie wróciła, opętany zazdrością Jeremiasz wybrał się na poszukiwania i znalazł ją blisko miejsca, gdzie dwadzieścia godzin wcześniej złapały ją bóle porodowe. Nie mogła „urodzić dziecka i patrzyła na niego zrozpaczonymi oczami”. Gdy Jeremiasz pochylił się nad nią, sięgnęła nagle po nóż, który miał wetknięty za pas. Przez sukienkę rozcięła sobie brzuch i zaraz potem skurcz wypchnął dziecko razem z pępowiną.

Ogarnięty strachem Jeremiasz pobiegł do zabudowań, w których mieszkali niewolnicy, i zbudził akuszerkę, panią Bland. Ta posłała go do doktora Suttona (zaopatrywał niewolników w środki przeczyszczające, korę chinowca i upuszczał im krew). Pani Bland ruszyła w drogę do Amenthy i znalazła ją oraz dziecko jeszcze przy życiu. Przecięła pępowinę, wsunęła kikut „z całym brudem” z powrotem do jamy macicy i wyrecytowała formułkę chrztu, jakiej nauczył ją ojciec Joasis, „aby nieochrzczone dzieci nie trafiły do trzeciego receptaculum nieszczęsnych obok piekła i czyśćca”.

Niedługo potem przybył doktor Sutton i wyjął placentę (łożysko). Ponieważ w jednym z podręczników wyczytał, że macica obkurcza się sama i zamyka każde rozcięcie swoich ścianek, zszycie rany uznał za niepotrzebne. Zaszył jedynie ranę brzucha i pozostawił Amenthę akuszerce i Jeremiaszowi. Kiedy dwa tygodnie później znów pojawił się na plantacji Campbella, dziecko nie żyło, ale ku jego zdumieniu matka znów była na nogach.

Ta historia brzmi niewiarygodnie, może wręcz niesamowicie. Każdy początkujący ginekolog jeszcze dziś uczy się z Praktycznego położnictwa Pschyrembla, że ciężarna z wąską miednicą lub innymi czynnikami ryzyka ma trafić do kliniki, i to na wiele dni przed porodem. Uczy się, iż poważnym błędem jest wykonanie cesarskiego cięcia, kiedy nie dysponuje się odpowiednim zapleczem technicznym i medycznym (sala operacyjna i laboratorium, krew do transfuzji, plazma, medykamenty na wypadek komplikacji, próżnociąg, respiratory dla noworodków, specjalny wózek do transportu na oddział wcześniaków). Podręcznik ginekologii i położnictwa wydawnictwa Thieme usilnie przestrzega przyszłych lekarzy:

To zdumiewające, z jaką „odwagą” przeprowadzane są te operacje, często przez niedoświadczonych lekarzy i w nieprzeszkolonej asyście, pod kiepską narkozą i w niedoskonałej pod względem technicznym sali operacyjnej...

W porównaniu z tym dziura w ziemi na farmie pana Campbella razem z Amenthą, panią Bland i doktorem Suttonem jawi się niczym sceneria z piekła rodem. Ale w taki właśnie diabelski sposób rozpoczęła się historia tego, co dziś nazywamy cesarskim cięciem lub – z łaciny – sectio caesarea. Spowija je większa tajemnica niż jakikolwiek inny zabieg ginekologiczny.

Amentha, pani Bland i doktor Sutton nie wiedzieli, że mieli poprzedników. Już około 1500 roku krążyły pogłoski o kastratorze zwierząt domowych Jacobie Nuferze i jego żonie Evie z Siegershausen w Szwajcarii. Kiedy „trzynaście akuszerek” daremnie próbowało odebrać poród Evy, Jacob zaoferował się, że otworzy ciało swojej żony. Tylko dwóm położnym starczyło odwagi, aby towarzyszyć rodzącej, podczas gdy Jacob, pomodliwszy się, wykonał cięcie. Eva pozostała przy życiu, a jej córka dożyła siedemdziesięciu ośmiu lat. Ponieważ jednak pani Nufer urodziła później jeszcze czworo dzieci siłami natury, historycy medycyny przypuszczają, że Jacob nie rozciął macicy żony, tylko uwolnił ją od ciąży brzusznej – dziecka, które przez kaprys komórki jajowej i nasienia poczęło się w jamie brzusznej zamiast w macicy.

Ponad sto lat później, w 1610 roku, Ursula Opitz, żona bednarza z Wittenbergi, będąc w ostatnim trymestrze ciąży, pomagała mężowi przy pracy. Jedna z beczek trafiła ją tak nieszczęśliwie, że macica wypięła się do przodu jak dynia. Kiedy trwające przez wiele dni skurcze porodowe nie przyniosły rezultatu, Martin Opitz wezwał na pomoc diakona z kościoła parafialnego, Silbermanna. Jego modły jednak nic nie dały. I tak 21 kwietnia 1610 roku bednarz zwrócił się do cyrulika Trautmana. Ten zaś, w obecności diakona, wykonał pionowe cięcie przez powłoki brzuszne do macicy.

Dziecko zostało uratowane i „z bożej łaski pozostało zdrowe i wesołe”. Ale sama macica kobiety była tak duża, że nie zmieściła się z powrotem w brzuchu. Trautman zostawił ją więc na zewnątrz w nadziei, że wejdzie w nią zgorzel i się skurczy. Nadzieje okazały się płonne: 16 maja, o godzinie czwartej, Ursula Opitz zmarła.

Do czasu, gdy niewolnica Amentha w 1769 roku przeprowadziła na sobie cesarskie cięcie, zabieg ten nie napawał optymizmem. Plotki, które krążyły o cesarce – oprócz historii Evy Nufer i Ursuli Opitz – opierały się na domniemaniach. O większości z nich można by zapomnieć, gdyby nie dostarczały wyjaśnienia, dlaczego rozwiązanie przez cięcie nosi nazwę sectio caesarea lub cesarskiego cięcia.

Praojcowie dzisiejszych Hindusów już przed tysiącami lat twierdzili, że ich bóg Indra odmówił przyjścia na świat „brudną drogą” przez pochwę. Został więc wycięty z boku swojej boskiej matki. Także dla buddystów kanał porodowy był nieczysty. Dlatego ich Budda wyszedł niepokalany z prawego boku matki. To, co odpowiadało buddystom, było też słuszne dla starożytnych Greków i Rzymian. Grecki bóg Asklepios urodził się przez ranę ciętą w ciele matki, podobnie jak Cezar, pierwszy rzymski cesarz, który według legendy także przyszedł na świat „czysty”, przez rozcięty brzuch matki. Niektórzy historycy wywodzili później imię Cezara od słowa caesus, czyli „wycięty”, tym samym dalsza droga do określenia sectio caesarea czy „cięcie cesarskie” wydała im się ewidentna.

Wiemy już, że także Ojcowie Kościoła uznawali kobiece podbrzusze za nieczyste. Lecz również w dziejach Kościoła występują postacie takie jak Gebhard I, biskup Konstancji w X wieku, który miał być wycięty z ciała matki, a następnie dojrzewać w brzuchu świeżo zabitej świni. Jeżeli ktoś powątpiewałby w historie o tych wszystkich cięciach, to legenda o  biskupie Gebhardzie w świńskim brzuchu jako inkubatorze powinna rozwiać jego wątpliwości.

Z drugiej strony nauki Kościoła skazywały na potępienie duszę każdego dziecka, którego matka nie była w stanie urodzić, odsyłając ją do receptaculum. Kościół domagał się przeprowadzania cesarki u wszystkich matek zmarłych w trakcie porodu, i chrztu dla dziecka, nawet jeśli było „tak małe jak ziarno jęczmienia”.

Akuszerki i cyrulicy stosowali się do tych zaleceń, mimo że tak cieszący się popularnością chirurdzy jak François Mauriceau (1637–1709) we Francji i Lorenz Heister (1683–1758) w Niemczech przyznawali, że „ciemny lud” groził im pałkami i flintami, kiedy rozcinali ciała zmarłych kobiet, i że nigdy nie udało im się wydobyć na świat żywego dziecka. Nie mogli jeszcze wiedzieć, że o sukcesie – nawet dzisiaj, kiedy dysponujemy całą gamą środków, jak respiratory i oddziały dla wcześniaków – decydują czasem sekundy. Dawniej jednak, gdy lekarze, gnani ciekawością chirurgiczną, wykonywali cięcia na jeszcze żywych kobietach, ich działania zawsze kończyły się katastrofą.

Niektórzy z nich pisali uczone rozprawy o rozcinaniu martwych i żywych, chociaż sami nigdy nie dotknęli noża. Mistrzami kłamstwa byli Wenecjanin Scipione Mercurio i Francuz François Rousset. Światu medycznemu, wierzącemu we wszystkie drukowane po łacinie książki, wmówili, że każda macica samoczynnie kurczy się po rozcięciu i że nie jest konieczne zszywanie rany. Pogląd ten przetrwał aż do 1850 roku.

W każdym razie dobrze będzie jak najszybciej zamknąć ten rozdział i powrócić do Amenthy, a przede wszystkim do 1769 roku. Wtedy to bowiem urodził się Jesse Bennett, wiejski lekarz, który dwadzieścia lat później wywiesił szyld przed swoim białym drewnianym domem w Rockingham County w stanie Wirginia. Już w 1793 roku był na tyle zamożny, aby poślubić Elizabeth Hog, córkę bogatego właściciela ziemskiego.

Elizabeth była piękną kobietą. Lecz miała tak wąską budowę, że kiedy rok później, w styczniu 1794 roku przyszło jej rodzić pierwsze dziecko, na nic się zdały skurcze porodowe. Bennett wezwał z sąsiedniego miasta osławionego doktora Humphreysa. Ten z trudem włożył dwa palce w wejście miednicy. Zaproponował, aby czekać, dopóki dziecko nie umrze, a potem – ówczesnym zwyczajem – wyjąć je po kawałku za pomocą haków. Ponieważ Elizabeth była już bardziej martwa niż żywa, z pewnością nie przetrwałaby operacji. Dlatego Bennett zażądał: „Musi pan spróbować cesarskiego cięcia!”. Kiedy Humphreys odmówił, zbeształ go, mówiąc: „Wobec tego zrobię to sam!”.

Jesse Bennett był bez wątpienia niezwykłym mężczyzną, a Elizabeth była niezwykłą kobietą. Stół operacyjny tworzyły dwie deski rozłożone na beczkach. Jedynie łyżka opium tłumiła ból Elizabeth. Doktor Humphreys niechętnie zdecydował się na rolę asystenta. Oprócz niego pomagały siostra Elizabeth, pani Hawkins i czarna niewolnica. Bennett otworzył jamę brzuszną cięciem od pępka w dół, następnie wykonał pionowe cięcie macicy. Humphreys rozchylał brzegi ran.

Kiedy nowo narodzona dziewczynka leżała na kocu, Bennett zrobił jeszcze coś niespodziewanego. Mówiąc: „To będzie pierwszy i ostatni raz...”, wyciął żonie jajniki, i w ten sposób zabezpieczył ją przed kolejnymi ciążami. Elizabeth Bennett wyszła z tego bez szwanku. Już po dwóch tygodniach mogła opuścić łóżko. Także jej córka miała się dobrze (później poślubiła lekarza).

Doktor Jesse Bennett nie wspomniał jednak nikomu ani słowem o swoim dokonaniu. Mówił: „Nie uwierzyłby mi żaden lekarz. A ja nie dam tej bandzie pretekstu do wymyślania mi od kłamców”.

Dopiero kiedy 13 lipca 1842 roku, jako bogacz i członek izby deputowanych stanu Wirginia, zmarł w swojej posiadłości liczącej dziewięć tysięcy mórg, pani Hawkins opowiedziała o zdarzeniu, którego była świadkiem. Usłyszał o nim młody lekarz, doktor Knight, wypytał też córkę Bennetta i czarną niewolnicę, a następnie sporządził swój pierwszy raport. Sprawozdanie z operacji autorstwa Jessego Bennetta odnalazło się dopiero wtedy, gdy jego prawnuczka szperała na strychu. Odkryła książkę paryskiego położnika Jeana-Louisa Baudeloque’a Rozprawy o cesarskim cięciu. Bennett kupił ją w 1801 roku, siedem lat po przeprowadzeniu zabiegu, i podkreślił zestawienie dwudziestu czterech udanych cesarek w historii medycyny. Obok widniał dopisek wykonany ręką Bennetta: „Przypadek 25. 14 stycznia 1794 roku J.B. na E.B.”. (J.B. to Jesse Bennett, a E.B. – Elizabeth Bennett). I dalej: „Wstaje 9 lutego, chodzi 15 lutego, zdrowa 1 marca”. Jest to prawdopodobnie najkrótsze sprawozdanie z operacji.

Świat, który nic nie słyszał o Bennettach, trwał nadal w przekonaniu, że zabieg cesarskiego cięcia jest śmiertelną operacją. Przeświadczenie to było zakorzenione tak głęboko, że paryski fakultet medyczny w grudniu 1777 roku przyznał srebrny medal położnikowi Jeanowi-René Sigaultowi za straszliwy koncept. Sigault wpadł na pomysł, że wąskie miednice będą się rozszerzać podczas porodu, jeśli przetnie się spojenie łonowe.

Jego pierwszą ofiarą była madame Souchot, która urodziła już czworo martwych dzieci, a teraz spodziewała się piątego ze swoim mężem alkoholikiem. Kiedy nocą 30 września 1777 roku nic nie zapowiadało porodu, Sigault przeciął spojenie. I rzeczywiście wyjął żywe dziecko. Spojenie łonowe nie chciało się jednak zrosnąć. Dopiero w czterdziestym szóstym dniu po porodzie madame Souchot mogła zrobić kilka kroków. Już nigdy nie chodziła. Wlokła się o kulach z wypadniętą macicą. Mimo to 3 grudnia Sigault zaprezentował jej przypadek przed gremium wydziału medycyny. A ono uznało, że lepiej walczyć o przeżycie nawet okaleczonej pacjentki niż ryzykować śmierć w wyniku cesarki.

Konkurent Sigaulta, wspomniany Jean-Louis Baudeloque, który asystując przy trzydziestu jeden porodach, doszedł do dwunastu martwych i dziewiętnastu okaleczonych matek oraz trzynastu martwych dzieci, nazywał Sigaulta mordercą. Mimo to we Francji, Włoszech i w Anglii zapanowała moda na symfizjotomię (przecięcie spojenia łonowego) i przetrwała przez sześćdziesiąt lat. Wciąż jeszcze była w pełnym rozkwicie, kiedy w 1827 roku na nowo udowodniono, że cesarka nie musi być śmiertelna. Lecz znów zdarzyło się to w odległym miejscu – w Newton koło Cincinnati w stanie Ohio. To tam John Lambert Richmond przeszedł przemianę z kaznodziei i portiera w Medical College w chirurga. 15 marca, podczas wieczornego nabożeństwa, dowiedział się, że po drugiej stronie rzeki Miami jakaś Murzynka wije się w okrutnych bólach porodowych. Richmondowi – który postanowił zmierzyć się z rwącym nurtem rzeki – wypadła za burtę torba z narzędziami. Został mu jedynie scyzoryk. I to nim wykonał cięcie. Zarówno matka, jak i dziecko przeżyli.

Richmond początkowo nie wierzył, że jego sukces przekona środowisko lekarskie. Zanim zdecydował się opowiedzieć o swojej przygodzie, odczekał trzy lata. Wieść o szczęśliwej cesarce w Newton szybko się rozeszła. Jednak Francuzi i Włosi niestrudzenie „symfizjotomowali” dalej. Anglicy wypróbowywali sztuczny przedwczesny poród. Sądzili, że siedmiomiesięczne dziecko przejdzie przez wąską miednicę. Stosowali lewatywy z terpentyny, podrażniali piersi ciężarnych lub tak długo grzebali palcem w szyjce macicy, aż następowały bóle porodowe. Takie postępowanie nazywano wymuszonym porodem. Doktor James Lucas z Londynu głodził ciężarne, które borykały się z problemem wąskiej miednicy. Uważał, że dzięki temu dziecięca główka zrobi się tak miękka, iż da się wyjąć przez wąski otwór miednicy.

Jednak napisanie odważnego sprawozdania nie wystarczyło, by przypomnieć europejskim położnikom o możliwościach związanych z cesarką. Musiało wydarzyć się coś więcej. Miało to miejsce w latach 1826–1836, tym razem w małej, północnoniemieckiej parafii St. Margarethen nad Łabą i w szpitalu położniczym w Kilonii.

ROZDZIAŁ / 10

CESARSKIE CIĘCIE
– GUSTAV ADOLPH MICHAELIS W KILONII

W roku 1826 St. Margarethen była wioską w Holsztynie, liczącą dziewięćset pięćdziesiąt mieszkańców. O tutejszych kobietach pisano: „Jasnoskóre i kształtne, w niezliczonych spódnicach, które ledwie zakrywają łydki, przesiadują z mężczyznami w gospodach. Palą białe gliniane fajki”. Jedną z nich była Anna Margaretha Adametz, pochodząca z oddalonego o dziewięć kilometrów Wilster. Jej mąż Wenzel, imigrant z Czech, zarabiał jako krawiec domokrążca. Adametzowie mieszkali w dwóch izbach na poddaszu starego domu z klinkieru. W roku 1826 Anna Margaretha miała trzydzieści jeden lat. W czerwcu spodziewała się pierwszego dziecka. Była ładną kobietą, lecz wyjątkowo nikłej postury. Gdy 16 czerwca rozpoczęły się bóle porodowe, nie przeczuwała niczego złego. Przeciwnie, cieszyła się na odwiedziny, jakie w okresie połogu składały młodym matkom kobiety ze wsi, i na ich podarki.

Sprawy potoczyły się jednak inaczej. 17 czerwca odeszły jej wody, ale poród nie nastąpił. Doktor Seidel z Wilster stwierdził, że główka dziecka zaklinowała się nad wąskim otworem dolnym miednicy i jest nieruchoma. Wenzel pobiegł z listem do Eddelak, aby wezwać na pomoc tamtejszego chirurga, doktora Zwancka.

Kiedy 18 czerwca sytuacja się nie poprawiła, Seidel i Zwanck położyli Annę Margarethę na stole kuchennym i – za pomocą obrusów – przywiązali jej kończyny do nóg od stołu. Kobieta była tak wyczerpana, że nawet nie krzyknęła z bólu. Pierwsze nacięcie Zwancka było zbyt krótkie; musiał je wydłużyć. Wtedy pokazała się główka dziecka. Seidel wsunął zgięty palec w jego usta i wyciągnął niczym hakiem („chłopca o wadze siedmiu funtów hamburskich”). Noworodek nie żył. Z rany macicy wystrzeliła fontanna krwi. Zwanck widział tylko jedną możliwość. Z dużej wysokości skierował na macicę strumień zimnej wody. Gdy krwawienie wreszcie ustało, zrobił to, co od czasów François Rousseta zalecano we wszystkich podręcznikach: zostawił rozciętą macicę w stanie, w jakim była, i zaszył jedynie zewnętrzną ranę na powłokach brzusznych. A potem liczył na to, że sprawy przyjmą dobry obrót.

O dziwo, jego nadzieje nie okazały się płonne. Anna Margaretha bardzo cierpiała z powodu gorączki, bólu, rozwolnienia i palącego jak ogień pęcherza. Z rany tygodniami sączyła się ropa. Lecz w tamtych czasach jeszcze nie znano aseptyki i każde cięcie chirurgiczne ropiało – rozróżniano natomiast między ropą „dobrą” i „złą”. Zwanck uznał, że to dobra ropa. I rzeczywiście 20 lipca Anna Margaretha znów stała nad cebrem, piorąc odświętną koszulę męża.

Doktor Zwanck wyjaśnił Wenzlowi Adametzowi, że kolejna ciąża zabije jego żonę, i polecił mu jedyny dozwolony przez Kościół, państwo i lekarzy sposób, aby tego uniknąć: wstrzemięźliwość płciową. Mimo tego nastąpiło to, co musiało: w 1829 roku Anna Margaretha spodziewała się drugiego dziecka.

W grudniu zdjęty strachem Zwanck wysłał młodą kobietę wyboistą drogą do oddalonej o dziewięćdziesiąt kilometrów kliniki położniczej dla biednych przy Fleethörn w Kilonii. Szpital, który podlegał nadwornemu lekarzowi króla duńskiego i radcy stanu, doktorowi Wilhelmowi Wiedemannowi, przypominał raczej stajnię niż placówkę medyczną. W należącym wówczas do Danii Szlezwiku-Holsztynie przez długi czas panowały brutalne zwyczaje: akuszerki zmuszały niezamężne ciężarne „do wyznania w bólach porodowych”, kto jest ojcem dziecka.

Królewski radca stanu, doktor Wiedemann, nie należał akurat do postępowych umysłów. Diagnozując wczesną ciążę, swoją opinię uzasadniał na przykład „dreszczem”, jaki „przechodzi kobietę podczas lub tuż po zapładniającym stosunku”. Kilka miesięcy wcześniej zranił się, badając chorą w połogu. Do rany wdało się zakażenie. Był „powoli umierającym człowiekiem” i na domiar złego częściowo sparaliżowanym.

Niezależnie od oceny zdolności Wiedemanna nie można mu odmówić odwagi. Paryska symfizjotomia, czyli rozcinanie spojenia łonowego w przypadku trudnych porodów, napawała go takim strachem, że w razie potrzeby był zdecydowany wykonać cesarkę. Oczywiście, nigdy nie myślał o drugim cięciu u tej samej pacjentki. Ale nocą z 20 na 21 stycznia 1830 roku stan Anny Margarethy był już tak poważny, że Wiedemann nie mógł czekać.

Zabrał się więc do dzieła – razem z kilkoma pomocnikami; miał operować przy blasku świec. Zrezygnował z przywiązania pacjentki do stołu, ponieważ „z największą odwagą oczekiwała znanej jej już operacji”. Po pierwszej cesarce przednia ścianka macicy młodej kobiety zrosła się z powłokami brzusznymi. Wiedemann przeciął starą bliznę i wyjął „kształtną”, żywą dziewczynkę.

Ze strachu przed bólem, który w tamtych czasach zabijał tyle samo operowanych co infekcje po zabiegu, Wiedemann śpieszył się tak bardzo, że zaszył brzuch w ciągu pięciu minut. Zanotował: „Kobieta, która samą operację zniosła bez słowa skargi, podczas zakładania dużego szwu przejawiała takie zniecierpliwienie i taki ból, że jeszcze długo była na mnie zagniewana”.

Przez cztery tygodnie Wiedemann zbijał Annie Margharecie gorączkę i powstrzymywał ropienie rany, podając coraz większe dawki opium, stosując pijawki i środki na rozwolnienie. Dopiero w trzecim tygodniu lutego przyznał: „Rana daje lepszą ropę...”. W tym czasie – 20 lutego – dziecko zmarło na „zagadkowy guz piersi”.

Wiedemann nie wiedział, że płuca dzieci przychodzących na świat przez cesarskie cięcie są dużo bardziej podatne na choroby niż dzieci urodzonych siłami natury. Jeszcze nikt nie zadawał sobie pytania, czy ciśnienie w matczynym kanale rodnym przygotowuje dziecięce płuca do pracy po urodzeniu. (Do dziś nie rozstrzygnięto tej kwestii). Zamiast respiratora Wiedemann miał do zaoferowania jedynie niebezpieczne dla życia lewatywy z soku tytoniowego i plasterki cebuli, które podsuwał dziecku pod nos, aby obudzić w nim wolę życia.

Anna Margaretha Adametz „nie wzięła sobie”, jak poinformował lekarz, „śmierci dziecka zbyt mocno do serca”. Walczyła o życie do końca marca. Gdy doszła do siebie, wspięła się na wóz, który odwiózł ją z powrotem do St. Margarethen.

W październiku 1830 roku, kiedy radca stanu przedstawiał swoją pacjentkę niedowierzającemu zgromadzeniu lekarskiemu w Hamburgu, nawet mu się nie śniło, że Anna Margaretha wkrótce znów się pojawi w jego szpitalu położniczym. Lecz Adametzowie byli jeszcze najwyraźniej zbyt młodzi, aby posłuchać niepraktycznych porad co do zachowania czystości.

Na początku marca 1832 roku Anna Margaretha znów przybyła na Fleethörn, tym samym wozem, który już dwa razy wiózł ją do Kilonii. Przerażony Wiedemann nie miał już na tyle sił i odwagi, aby podjąć się trzeciej cesarki. I tym razem kobieta by zmarła, gdyby radca stanu nie wychował sobie następcy w osobie trzydziestojednoletniego siostrzeńca Gustava Adolfa Michaelisa.

Michaelis był sierotą z Hamburga, młodzieńcem o kręconych włosach i pięknie wykrojonych ustach. Nikt jeszcze nie wiedział, że w przyszłości będzie znany jako twórca naukowego położnictwa. Wiedemann wysłał go na studia do Getyngi i Paryża. Badanie kobiecej miednicy stało się jego życiową misją. Jeżeli oprócz talentu lekarskiego posiadał jakąś wybitną cechę, to był nią na pewno niezwykły humanitaryzm. Z Paryża przywiózł odrazę do rozcinania spojenia łonowego.

28 marca młody doktor Michaelis zdecydował się na trzecie rozcięcie szerokiej, czerwono-brązowej blizny, ciągnącej się przez brzuch Anny Margarethy. Zatroskany napisał: „Również tym razem kobieta była odważna, chociaż nieco mniej niż przed drugim rozwiązaniem. Bała się bowiem o swoje życie [...]”. Operacja trwała czterdzieści minut. Macica krwawiła tak mocno, że Michaelis musiał raz po raz polewać ranę zimną wodą. Z trudem udało mu się zatamować krwotok i zaszyć ranę.

Tym razem trzeba było ponad dwóch miesięcy, aby Anna Margaretha, z wciąż jeszcze ropiejącą przetoką w ranie, ale żywa, mogła wrócić nad Łabę. Na kolanach w zawiniątku trzymała syna Cäsara-Karla. Michaelis zapożyczył to imię od łacińskiego określenia cesarki: sectio caesarea. Potrójne cięcie dostarczyło szlezwicko-holsztyńskiej arystokracji tyle tematów do rozmów, że książę Karol, landgraf Hesji, musiał zostać ojcem chrzestnym dziecka. Cäsar-Karl dożył jednak tylko ośmiu miesięcy. Dnia 22 listopada zmarł na szkarlatynę.

Za jakiś czas Michaelis opublikował sprawozdanie: „Historia potrójnego, przeprowadzonego na tej samej kobiecie i zakończonego sukcesem cesarskiego cięcia”. Jeżeli w 1833 roku wydarzyła się jakaś sensacja medyczna, to był nią właśnie ten raport. Obiegł niemal całą Europę. Michaelis nie przypuszczał, że jeszcze kiedykolwiek zobaczy – w dramatycznych okolicznościach – tę drobną kobietę z St. Margarethen.

Wcześniej jednak nieszczęśliwe zrządzenie losu dotknęło samego Michaelisa. W roku 1834 w jego szpitalu położniczym rozprzestrzeniła się tajemnicza gorączka, która zbierała krwawe żniwo wśród ciężarnych. Infekcja ta zaatakowała go po raz pierwszy w Paryżu. Francuzi nazywali ją zakażeniem połogowym, la fièvre puerpérale. Choroba dotykała kobiety w połogu i objawiała się ciężkim zapaleniem narządów rodnych. U innych rozprzestrzeniała się na cały organizm. Pacjentki wstrząsane dreszczami, z błyszczącymi oczami, urywanym oddechem i zawrotnym pulsem rzucały się w łóżkach. W końcu umierały w stanie delirycznym. Ponieważ zakażenie szerzyło się przede wszystkim w szpitalach położniczych, rzadziej w domach prywatnych, Francuzi tłumaczyli jego występowanie „miazmatami” zatruwającymi powietrze w salach porodowych. Nikt jednak nie wiedział, czym były owe miazmaty.

Epidemia z 1834 roku wygasła. W kolejnym roku pojawiła się następna. Bezradny Michaelis odesłał wszystkie brzemienne do domów, aby gruntownie wywietrzyć całą klinikę. W kwietniu 1836 roku ponownie otworzył jej podwoje. Michaelis czuł się zawieszony między nadzieją a rozpaczą. Jego myśli były bardzo dalekie od cesarskiego cięcia, kiedy Anna Margaretha Adametz, „mała, z potężnym, ciężarnym brzuchem”, znów zsiadła z chłopskiego wozu, który zatrzymał się przy Fleethörn. Tym razem zapisał: „Była przybita i bardzo bała się tego, co ją czekało”.

Mimo że Michaelis obawiał się wybuchu epidemii w szpitalu, nie był zdolny odprawić pacjentki. 24 czerwca 1836 roku, kiedy zaczęły się skurcze, czekał przez czterdzieści osiem godzin na cud, wiedząc, że nie nastąpi. Dopiero 27 czerwca o trzeciej rano ponownie rozciął grube zrosty i wyjął z brzucha Margarethy dziewczynkę. Zaszywając powłoki brzuszne, miał złe przeczucia. Kobieta z trudem łapała oddech, jej serce biło jak szalone. Rana się nie zamknęła.

Do otwartej macicy matki można było zajrzeć jeszcze 24 lipca. Córkę ochrzczono imieniem Friederike Caroline Luise Cäsarine, a jej ojcem chrzestnym został król Danii Frederik. Jakkolwiek niewiarygodnie to zabrzmi, w połowie sierpnia Anna Margaretha zaczęła wracać do sił, a pod koniec miesiąca po raz trzeci ruszyła (razem z Cäsariną) w drogę powrotną do domu. Był to ostatni raz. Jej macica nie nadawała się już do poczęcia.

Anna Margaretha Adametz żyła jeszcze dwadzieścia osiem lat w swojej parafii nad Łabą, i zmarła dopiero w 1864 roku – w wieku sześćdziesięciu dziewięciu lat. Wenzel ją przeżył. Skończył w przytułku. Cäsarine wyszła za mąż, mając dwadzieścia dziewięć lat, za robotnika tytoniowego, a później ekspedienta kolejowego Andreasa Gaettgensa. Dożyła starości w Altonie.

To jest koniec historii Anny Margarethy Adametz. Czterokrotna cesarka, którą przeżyła, wydobyła tę operację z mroku nieufności i strachu. Sukces był zbyt nadzwyczajny, aby go zbyć milczeniem. Rozpoczął się nowy i tym razem decydujący rozdział w historii cesarskiego cięcia.

Niestety, los chciał, że Michaelis już w nim nie uczestniczył. Walka z zakażeniem połogowym wyczerpała go. W roku 1847 na tę chorobę zmarła jego kuzynka Theonia, którą się opiekował. Musiał zamknąć szpital. Wtedy – 21 grudnia – otrzymał list od dawnego ucznia, Hansa Hermanna Schwarza z Wiednia. Schwarz pisał, że lekarz asystent, doktor Ignaz Semmelweis z I Kliniki Położniczej Szpitala Ogólnego Miasta Wiednia, dokonał pewnego odkrycia. Twierdził, że gorączka połogowa przenosi się na pacjentki przez ręce lekarzy i studentów, którzy wcześniej robili sekcję zwłok lub opatrywali ropiejące rany. W wyniku porodu narządy rodne kobiet są zranione i podatne na działanie substancji gnilnych. Odkąd Semmelweis i jego studenci myją ręce chlorowaną wodą, w ciągu kilku miesięcy liczba zakażeń spadła z trzystu do czterdziestu.

Michaelis przypomniał sobie, że on też robił sekcję zwłok przed przyjęciem porodów Theonii i innych kobiet. Natychmiast wprowadził w swoim szpitalu wiedeński zwyczaj odkażania rąk chlorowaną wodą. Kilka tygodni później, 18 marca 1848 roku, napisał do Schwarza:

Od czasu zastosowania chloru u żadnej z rodzących przy mnie czy moich wychowankach nie wystąpiły choćby najmniejsze objawy zakażenia [...] Dlatego z całego serca dziękuję za Pańską informację. Być może uratował Pan naszą klinikę przed zamknięciem. Proszę przekazać moje uszanowanie doktorowi Semmelweisowi i stosownie do tego mu podziękować [...].

Pełne wdzięczności słowa nie zdradzały głębokiej rozpaczy, jaka ogarnęła tego wrażliwego mężczyznę. Nigdy już nie opuściło go poczucie, że za śmierć Theonii i wielu innych kobiet winę ponoszą jego ręce. 9 sierpnia 1848 roku rzucił się pod pociąg w Lehrte. Michaelis był jedynym ginekologiem w historii, który – nękany wyrzutami sumienia – odebrał sobie życie.

Inni lekarze potrzebowali jeszcze – z nielicznymi wyjątkami – ponad czterdziestu lat, aby uznać odkrycie doktora Ignaza Semmelweisa i zacząć dezynfekować ręce i narzędzia. Z obojętnością przyglądali się, jak Semmelweis – zrozpaczony ślepotą i uporem swoich kolegów – w 1865 roku skończył w wiedeńskim domu dla obłąkanych. Na skutek zaciętości lekarzy setki tysięcy kobiet w okresie połogu bezsensownie straciło życie[3]. Semmelweis miał rację, nazywając ich mordercami.

ROZDZIAŁ / 11

EDOARDO PORRO W PAWII
– FERDINAND ADOLF KEHRER W HEIDELBERGU

Kiedy popołudniem 27 kwietnia 1876 roku Julia Covallini dotarła pod bramę szpitala San Matteo w Pawii, była doszczętnie wyczerpana. Młoda kobieta miała piękną twarz, duże, ciemne oczy, ponętne usta i czarne włosy, podtrzymywane przepaską za uszami. Jej ciało było jednak zbyt drobne, aby nosić ciężar dziewięciomiesięcznej ciąży. Ponieważ jej mężowi Enzowi zabrakło pieniędzy na wóz, całą drogę z Gambolò, swojej rodzinnej parafii, do Pawii pokonała pieszo. Poza kilkoma rzeczami, które Enzo niósł w tobołku, Julia miała przy sobie jedynie zaklejony list. Przekazała go siostrze zakonnej przy wejściu. Treść listu brzmiała następująco:

Przysyłam pierwiastkę Covallini, Julię, urodzoną w 1851 roku w Adrii, zamężną z  Enzem Covallinim, suflerem teatru Giudi w Pawii. Na skutek krzywicy przebytej w jedenastym roku życia wielkość otworu jej miednicy wynosi zaledwie kilka centymetrów, co uniemożliwia poród. Covallini przekazuję oddziałowi położniczemu profesora Edoarda Porry z prośbą o jak najlepszą pomoc. Oby Bóg był dla Pana Profesora łaskawy.

Dr R., lekarz gminny, Gambolò (Pawia).

Owego dnia minęło ponad czterdzieści lat od czasu, kiedy to doktor Gustav Adolph Michaelis ze szpitala położniczego w Kilonii wzbudził sensację, przeprowadzając czterokrotne – i skuteczne – cesarskie cięcie u Anny Margarethy Adametz. Mimo to siostra Magdalena popatrzyła na drobną kobietę z Gambolò z wymownym smutkiem. Poprowadziła ją korytarzem ciągnącym się wzdłuż wilgotnych ścian pokrytych odpadającym tynkiem i bazgrołami studentów medycyny do jednej z sal porodowych, w których szerzyła się epidemia zakażenia połogowego i rozgorączkowane kobiety rzucały się bezradnie na łóżkach. Kiedy poszła dalej, aby przekazać profesorowi list, sprawiała wrażenie, jakby niosła w ręce wyrok śmierci.

Rzeczywiście, w 1876 roku wąska miednica i cesarka nadal wydawały się nierozwiązywalnym problemem. Wielu położników próbowało wprawdzie naśladować Michaelisa i ratować pacjentki, wykonując cięcie, ale przez cztery dziesiątki lat nie udało się to prawie żadnemu. Kobiety umierały z powodu nagłego krwotoku wewnętrznego wypełniającego całą jamę brzuszną albo ropnego zapalenia otrzewnej.

Nikt nie potrafił temu zaradzić. Wreszcie przyjęto, że Michaelis miał po prostu szczęście, a Annę Margarethę Adametz cechowała niezwykła wręcz żywotność. Do garstki tych lekarzy, którzy nie tracili nadziei, należał Niemiec Johann Heinrich Wiefel. Zastanawiał się, czy to, co przed trzystu laty napisali słynni anatomowie, jak Rousset i Scipione Mercurio, i co przyjął za pewnik doktor Michaelis, było słuszne: czy prawdą jest, że nie trzeba zszywać rozciętej macicy, gdyż jej mięśnie zacisną ranę, która sama się zaleczy? Czy przypadkiem nie jest tak, że mięśnie ściany macicy kurczą się wprawdzie po zabiegu, ale wiotczeją, gdy rana zewnętrznych powłok brzusznych zostaje zaszyta? Jeśli to prawda, oznaczałoby to, że zakaźne wydzieliny z macicy, które normalnie są wydalane w naturalny sposób jakiś czas po porodzie, tutaj wpływają do jamy brzusznej przez otwartą ranę i wywołują śmiertelne zapalenie otrzewnej. Macica krwawiąca podczas cesarki może również krwawić po operacji, a ta krew dostaje się niepostrzeżenie do jamy brzusznej i zabija pozornie uratowaną matkę. Doktor Wiefel znalazł wreszcie odpowiedź na pytanie, dlaczego Adametz przeżyła cztery cesarki. Był przekonany, że sukces polegał na wielokrotnym powtórzeniu zabiegu: przy pierwszym razie w St. Margarethen kobieta miała zwyczajnie szczęście. Przy drugim, trzecim i czwartym – Michaelis wraz z jego przybranym ojcem Wiedemannem najwidoczniej nie otwierali już brzucha, ponieważ przednia ściana rozciętej macicy zrosła się tak mocno z zewnętrznymi powłokami jamy brzusznej, że cięcie brzucha i macicy przebiegało właściwie w tym samym miejscu. Obie rany zostały zszyte razem i ani krew, ani odchody poporodowe nie mogły dostać się do brzucha.

Edoardo Porro usłyszał po raz pierwszy o Wieflu, kiedy w 1863 roku przybył z rodzinnej Padwy do Pawii, aby studiować medycynę w tym samym średniowiecznym San Matteo, w którym teraz obejmował profesurę. Wtedy też czytał wnioski Wiefla, że w przyszłości trzeba będzie zszywać również ściany macicy. Od tamtej pory jednak każdy operujący, który próbował je zamykać, przeżywał tylko nowe tragedie. Żadnemu nie udało się założyć na tyle mocnych szwów, aby wytrzymały skurcze poporodowe mięśni macicy. Cesarskie cięcie ciągle pozostawało grą va banque.

Także Porro, mający ledwie trzydzieści cztery lata, wkrótce zaprzestał prób wynalezienia metody zakładania szwów. Zamiast tego przestudiował wszystkie raporty Eugène’a Koeberlégo ze Strasburga, który od 1863 roku usuwał całe macice, gdy występowały na nich torbiele. Porro zastanawiał się: skoro zszycie macicy jest niemożliwe, to czy nie należy wyciąć całego narządu, jak robił Koeberlé, ale razem z dzieckiem, aby zapobiec wykrwawieniu się i zakażeniu? Od 1874 roku wykonał zabieg na trzech ciężarnych królicach: wszystkie przeżyły. Był gotowy spróbować tej metody na kobiecie, którą mogło uratować jedynie cesarskie cięcie. Kobietą tą była Julia Covallini. Jej „list przewodni” dostarczyła mu siostra Magdalena, po południu 27 kwietnia 1876 roku.

Nikt dokładnie nie wie, co poruszyło Porrę między 27 kwietnia a 21 maja, kiedy Julia Covallini dostała pierwszych skurczy. Podobno odezwały się w nim skrupuły, gdyż usunięcie zdrowego organu rodnego stało w sprzeczności z państwowo-kościelną nauką o rozmnażaniu. Lecz 21 maja Julia leżała już na drewnianym stole operacyjnym w sali wykładowej San Matteo. Przed podaniem narkozy patrzyła na lekarza z dziecięcą ufnością, jeszcze niczego nie przeczuwając.

O godzinie 4.50 Porro otworzył macicę i wyjął z niej żywą dziewczynkę. Pękło przy tym cięcie na górnym krańcu macicy, a z rany trysnęła krew. Wszystkie próby zatamowania krwotoku okazały się daremne.

Nie było już odwrotu, Porro musiał przeprowadzić „swoją” operację. Wsunął nad macicę narzędzie z drucianą pętlą i opuścił je aż do szyjki macicy. Potem postąpił tak, jak Eugène Koeberlé z mięśniakami. Zaciskał pętlę dotąd, aż ustało krwawienie. Następnie wyciął pustą macicę, wyjął ją, zaszył ranę i za pomocą drucianej pętli przytwierdził kikut szyjki macicy do powłok brzusznych. Po czterdziestu pięciu minutach Julia Covallini została odwieziona na salę porodową. Dla Porry natomiast rozpoczął się czas niespokojnego oczekiwania.

Pętlę mógł usunąć już drugiego dnia, później jednak tygodniami trwożył się o życie swojej pacjentki. Julię Covallini przez trzydzieści trzy dni nękały gorączka, dreszcze, zapalenie miedniczek nerkowych i infekcja opłucnej żebrowej. Mimo że Porro użył do dezynfekcji narzędzi karbolu, rana nie przestawała ropieć. Wreszcie uznał, że wszystkiemu winne jest malaryczne powietrze Pawii, wynajął na własny koszt przedział w pociągu i zawiózł Julię do Mediolanu. Tam odzyskała siły. Pięćdziesiątego dnia po operacji rana nareszcie się zamknęła, w pięćdziesiątym czwartym dniu kobieta po raz pierwszy mogła się ruszać zupełnie bez bólu. Lecz dopiero 28 października 1876 roku, pięć miesięcy po zabiegu, wróciła z Enzem i ich córką Julią do Gambolò.

Międzynarodowe uznanie, jakie wzbudziła ta operacja, było ogromne. Z dnia na dzień został ukuty termin „cesarskie cięcie metodą Porry”. Położnicy, którzy dotychczas przeżywali same rozczarowania, po raz pierwszy zaczęli odnosić sukcesy. Wprawdzie przy pierwszych stu trzydziestu czterech cesarkach metodą Porro zmarła ponad połowa matek, ale dla lekarzy i pań, którym znane były wyłącznie przypadki śmiertelne, pięćdziesiąt procent przeżywalności oznaczało mimo wszystko jakąś nadzieję.

Dziesięć lat później zabieg wykonany na Julii stanowił zaledwie epizod w historii. I kiedy 18 lipca 1902 roku Edoardo Porro zmarł w wyniku powikłań infekcji palca, jakiej nabawił się podczas operacji chorego na kiłę, był świadomy, że sławę zyskał dzięki splotowi okoliczności. Nie można go jednak było już wymazać z annałów ginekologii. Wydarzenie to stanowiło przygotowanie do ostatniego rozdziału historii cesarskiego cięcia, który nastąpił w 1881 roku, pięć lat po uratowaniu Julii Covallini, na strychu w niemieckiej wsi Meckesheim w dolinie Elsenztal. Tym razem chodziło o szew.

To zdumiewające, że żaden ze sławnych chirurgów, których poznaliśmy w trakcie naszej opowieści, nie wynalazł szwu szyjki macicy: ani Spencer Wells, ani Péan, ani Koeberlé czy Hegar. Opracował go dopiero położnik, który nie miał najmniejszych ambicji, żeby uczyć się wielkich operacji ginekologicznych. Dotychczasowe metody stosowane przy trudno rodzących, z metodą Porry włącznie, uważał jednak za tak straszne, że przez dziesięć lat poszukiwał właściwej techniki szycia rany.

Nazywał się Ferdinand Adolf Kehrer. W roku 1881 przejął katedrę położnictwa na uniwersytecie w Heidelbergu. W jego szpitalu nie było ani bieżącej wody, ani światła. W pralni stała beczka, do której łapano deszczówkę z okapu. Czterdziestodwuletni Kehrer musiał poczekać jeszcze kilka lat, zanim dostał lepszą klinikę położniczą. Był jednak cierpliwy – tęgawy mężczyzna w binoklach, z bokobrodami i grubym, złotym łańcuszkiem do zegarka. Mówił przepięknym reńsko-heskim dialektem i pisał wiersze, zwłaszcza z okazji urodzin żony Emmchen:

Upłynęło od tamtego dnia

Już czasu sporo

Dzisiaj pozdrawia Cię Twój mąż

I dzieci czworo.

To wyjaśnia powód, dla którego pacjentki go kochały i dlaczego nie był stworzony do rzemiosła wielkiej chirurgii ginekologicznej. Cięcia pozostawiał Vincenzowi Czernemu, atletycznemu profesorowi chirurgii z Heidelbergu. Z jednym wyjątkiem: cesarskie cięcie pozostawiał dla siebie.

Już w pierwszych latach wykonywania zawodu, jako lekarz ogólny w Gießen, Kehrer zaczął poszukiwać „pewnego szwu macicy”. Uświadomił sobie przy tym, że nie chodziło wyłącznie o szew. Samo cięcie musiało przebiegać w miejscu jak najmniej narażonym na ruchy mięśni macicy. Uzupełnił tradycyjne cięcie z góry na dół cięciem poprzecznym. Przeprowadziwszy wiele eksperymentów na ciałach zmarłych, wynalazł szew z jedwabnej nici nasączonej karbolem, łączący błonę mięśniową macicy z omaciczem. Teraz już tylko czekał na okoliczność, która pozwoliłaby mu wypróbować tę technikę.

Doczekał się jej 25 września 1881 roku – wtedy to otrzymał telegram od lekarza ogólnego, doktora Schütza z Meckesheim. Schütz miał pacjentkę przy Mandelgasse, Emilie Schlusser, która daremnie próbowała wydać na świat czwarte dziecko. Pilnie prosił Kehrera o pomoc.

Emilie miała dwadzieścia sześć lat i była żoną stolarza Friedricha Schlussera. W wieku osiemnastu lat poślubiła swojego pierwszego męża, kominiarza Übelhöra, i w straszliwych bólach powiła troje dzieci. Za trzecim razem zapadła na chorobę nerek, objawiającą się „mętnym moczem”. Ponadto cierpiała na bóle kości, które unieruchomiły ją na długo przed porodem. Wydawszy dziecko na świat, robiła się coraz mniejsza. Nikt jednak nie zwracał na to uwagi. Potem kominiarz zmarł, a ona poślubiła stolarza. Z nim spodziewała się teraz czwartego potomka.

Kiedy doktor Kehrer wszedł do maleńkiej sypialni przy Mandelgasse, okazało się, że Emilie już od dawna zmaga się z osteoporozą. Otwór jej miednicy miał zaledwie cztery centymetry szerokości, poród tradycyjny nie wchodził w rachubę. Pozostało tylko cesarskie cięcie. Kehrer przeniósł wyczerpaną bólem kobietę na jedyny stół w mieszkaniu, a jej stopy położył na krześle. Emilie bardzo się bała i nie mogła zrozumieć, że ma być „cięta” – „wcześniej przecież też się dało”.

Kehrer próbował stosować aseptykę podczas zabiegu, „o ile było to możliwe w tych warunkach”. Podał akuszerce pojemnik, z którego miała rozpylać karbol na pole operacyjne. Schütz uśpił pacjentkę. O godzinie 5.00 rozpoczął zabieg. Kiedy odsłonił macicę, zawahał się przez chwilę. Po raz pierwszy chciał przeprowadzić cięcie poprzeczne na macicy żywej kobiety. Później jednak zebrał się na odwagę. Poszło zdumiewająco lekko, bez większego krwawienia.

Lecz dziewczynka, którą Kehrer wyjął, nie oddychała. Podczas gdy Schütz zaszywał ranę, położnik huśtał dzieckiem, trzymając je za stopy i polewając zimną wodą. Wreszcie, po upływie dziesięciu minut, zaczęło oddychać. Kehrer mógł ponownie zająć się matką. Ta chwila zadecydowała o jego dalszym życiu: powoli i skrupulatnie założył szew na ścianie macicy i otrzewnej. O godzinie 6.00 skończył zabieg.

Musiał wracać do Heidelbergu. Doktor Schütz i akuszerka zostali na Mandelgasse. Kehrer czekał niecierpliwie w domu. (Był na bieżąco informowany o stanie pacjentki). Dnia 23 października rana się zamknęła, a pod koniec miesiąca Emilie po raz pierwszy wstała. Dwudziestosześcioletnia kobieta była jednak już tylko inwalidką z wygiętymi plecami, przesuniętą miednicą i nieuleczalnie chorymi nerkami. Zmarła w 1887 roku, sześć lat po operacji. Jej córka, również ochrzczona imieniem Emilie, „początkowo rosła powoli na rozcieńczonym krowim mleku”. Ale przeżyła matkę. W roku 1901 poślubiła czeladnika stolarskiego Heinricha Schmidta i wydała na świat trzynaścioro dzieci, z których ośmioro przeżyło. Młoda kobieta z Meckesheim skończyła tragicznie, lecz nie z winy doktora Kehrera. Należy mu się raczej wdzięczność, gdyż dzięki swojemu szwowi zdjął wreszcie z cesarki ciążące na niej kilkaset lat odium śmiertelnego strachu i uczynił z niej nowoczesny zabieg medyczny.

Walka Kehrera nie dobiegła jeszcze końca. 13 grudnia 1881 roku, dwa tygodnie po tym, jak Emilie Schlusser po raz pierwszy wstała, odważył się na kolejną podobną operację, tym razem w szpitalu położniczym w Heidelbergu. Pacjentką była trzydziestoletnia żona piekarza Seitza ze wsi Seckenheim. Także ona urodziła już troje dzieci. Podczas drugiej ciąży odczuwała silne bóle kości. Od tego czasu ledwie była w stanie się poruszać. Mimo to w 1881 roku zaszła po raz czwarty w ciążę. Niemal całkowicie sparaliżowaną trzeba było przenieść z łóżka na fotel, a z fotela na łóżko. Była tak wyczerpana, że Kehrer podjął się cesarki w desperacji. Uratował dziecko, chłopca, wykonał też szew. Lecz kobieta nie przeżyła, zmarła dwadzieścia osiem godzin po zabiegu.

Kehrerem wstrząsnęła ta śmierć. Bił się z myślami, czy nie zaniechać swojej metody. Dopiero gdy robił sekcję zwłok, zobaczył, że szwy trzymały, i odzyskał pewność siebie. W roku 1882 poinformował o swojej technice opinię publiczną.

W tym samym roku doktor Max Sänger z Lipska, jeden z młodszych ginekologów, którzy od początku uczyli się rzemiosła operacyjnego, udoskonalił szew i nadał mu ostateczną postać. Inni początkujący chirurdzy, mający ambicje dokonania czegoś ważnego, próbowali – najczęściej niepotrzebnie – rozmaitych cięć: raz wyżej, raz głębiej, raz po łuku czy ukośnie. Jedynie Fritz Frank z Kolonii, dawny uczeń doktora Kehrera, zmodyfikował metodę swojego profesora: przeniósł cięcie w dolną część macicy, gdzie uciążliwe skurcze mięśni prawie nie występują. Technikę tę stosuje się także współcześnie.

W roku 1902 Ferdinand Adolf Kehrer stracił wzrok i bez cienia goryczy, cierpliwy jak zawsze, wycofał się z życia publicznego w domowe zacisze. Wcześniej jednak dokonał wiekopomnego dzieła: w 1897 roku przeciął jajowody brzemiennej kobiecie, której ciąża zagrażała jej życiu. Domagał się sterylizacji kobiet zagrożonych przez ciążę. Nie wiadomo, czy miał świadomość tego, że wkracza na jedno z najgorętszych ginekologicznych pól bitwy nadchodzącego stulecia. Nie wiadomo także, czy głosząc te postulaty, celowo występował przeciw ideologii swojego cechu, zgodnie z którą najwyższym celem kobiety miało być rodzenie dzieci, a najważniejszym zadaniem lekarzy ginekologów utrzymanie jej płodności i zdolności do prokreacji.

Możny by się spodziewać, że Max Sänger, który udoskonalił cięcie Kehrera i poznał przy tym wiele tragicznych losów kobiet, będzie stał na zupełnie innym stanowisku w sprawie zapobiegania poczęciu. Antykoncepcję „w imię zdrowotnego interesu matki” nazywał „postępowaniem radykalnym, przed którym ustawodawstwo karne nie zdążyło się jeszcze zabezpieczyć”. Pisał: „Większość ludzi, którzy je stosują, nie jest do tego uprawniona. Najzdrowsze kobiety to matki z ośmiorgiem i więcej dzieci...”.

Przemawiał (z małymi wyjątkami) w imieniu swojej generacji – i dwóch pokoleń ginekologów, którzy przyszli po nim.

ROZDZIAŁ / 12

ANTYKONCEPCJA
– DR WILHELM MENSINGA WE FLENSBURGU

Jednym z powodów, dla których ginekolog, doktor Wilhelm Mensinga z Flensburga, został wynalazcą pesarium dopochwowego i prekursorem antykoncepcji, było ogłoszenie w gazecie:

Z niezbadanej woli boskiej zmarła dziś w połogu moja droga, ukochana małżonka Theresa, w wieku zaledwie trzydziestu dwóch lat. [...] Nieutuleni w żalu, otaczamy z dziesiątką dzieci jej trumnę. N.N. Petriabauer.

Mensinga zanotował: „Gdy czytałem to ogłoszenie, coś zagotowało się we mnie”. Było 1873 rok. Reprezentowaną przez państwo, Kościół i lekarzy naukę o rozmnażaniu, która zabraniała zapobiegania ciąży, nazywał (początkowo jedynie w czterech ścianach swojego gabinetu przy Norderstrasse 15) „zalegalizowanym morderstwem na tle seksualnym”.

Później pisał – teraz już publicznie: „Jeżeli dotychczas zdrowa kobieta urodzi i wychowa pięcioro dzieci, to zadośćuczyni swoim obowiązkom wobec państwa. [...] Jeżeli z własnej woli postanowi przekroczyć tę liczbę, nikt jej tego nie zabroni. [...] Jeżeli natomiast rozsądnie oświadczy, iż to przekracza jej siły, to musi mieć możliwość żądania pomocy i otrzymania jej”, gdyż: „Gdzie [...] dobrostan matki wydaje się w jakiś sposób zagrożony kolejną ciążą, to obowiązkiem filantropa jest zapobiegać poczęciu”. Następnie dodaje: „Wydaje mi się oczywiste, że lekarz powinien być filantropem za wszelką cenę”. Oświadczenie to okazało się największą pomyłką w jego życiu.

Wilhelm Mensinga miał trzydzieści siedem lat, kiedy wywołał trwającą do dzisiaj wojnę o kontrolę narodzin. Nikt nie mógł stwierdzić, iż jest antychrystem. Jego ojciec, Johannes Mensinga, był pastorem Kościoła ewangelicko-reformowanego w Friedrichstadt. Choć był z pochodzenia Holendrem, mieszkańcy miasta tak często wybierali go na swojego duszpasterza, że osiadł w Niemczech na zawsze. Matka doktora Mensingi w chrześcijańskim posłuszeństwie urodziła (oprócz najstarszego Wilhelma) jeszcze ośmioro dzieci, chociaż pastor nie mógł ich wszystkich wyżywić. Czterech z sześciu braci Wilhelma zmarło młodo.

Decydujące dla życia ginekologa okazało się spotkanie z jego pierwszą żoną Elise. Zobaczył ją w 1851 roku, w szkole katedralnej w Szlezwiku: „bladą, delikatną, uroczą dziewczynę”. Ludzie mówili: „Ona pójdzie [...] drogą matki”. Matka zmarła na gruźlicę w piątym tygodniu połogu, a Elise wychowała niesympatyczna macocha. Wilhelm stracił głowę dla ukochanej. Postanowił zostać lekarzem, aby móc ją wyleczyć. Wiele lat później wspominał w jednym z wierszy:

Gdy wyzdrowieć nie chciała za żadnym razem

Moja decyzja była krótka:

Sam możesz zostać lekarzem

A wtedy zdrowa będzie urocza osóbka.

Podjął studia medyczne w Jenie i Lipsku. W klinice dla ubogich należącej do profesora Webera przy Johannisgasse i w poliklinice położniczej profesora Germanna spotykał rodzące i cierpiące kobiety, którym później poświęcił życie. Były to żony i narzeczone robotników przemysłowych i rolnych, rzemieślników oraz drobnych urzędników, którym się nie powiodło. Widział rodziny ze zbyt liczną gromadką dzieci, doszczętnie zrujnowane. Spotykał kobiety, którym medycy stanowczo odradzali kolejne ciąże, ponieważ groziły im śmiercią, ale z posłuszeństwa wobec Kościoła, państwa i swojego zawodu ci sami lekarze wzbraniali się przed poinformowaniem pacjentek o metodach zapobiegania poczęciu.

W Lipsku zrozpaczony Mensinga próbował przystawiać dzieci, których matki zmarły w połogu, do wymion kozy, ponieważ nigdzie indziej nie było mleka. Zanotował: „Czy matka nie mogłaby przestać rodzić, zanim zabrakłoby jej sił [...]? Czy to wszystko ma być wolą opatrzności?”.

W roku 1863 roku poślubił Elise i otworzył pierwszy gabinet w Trittau. Dwa lata później, mając dwadzieścia dziewięć lat, przeniósł się na Nordstrasse we Flensburgu, która wcześniej nazywała się Ramsharde i leżała w dzielnicy biedoty. Tutaj dopełnił się los jego żony.

Życie boleśnie doświadczyło młodego lekarza. Dopiero teraz zrozumiał, co znaczy nieznajomość metod zapobiegania ciąży. Pojął, że powściągliwość seksualna (także tych z wyższych, przyzwoicie wychowanych sfer) to tylko nieżyciowy wymysł teologów. Kiedy w 1866 roku przyszedł na świat jego syn Jan, Mensinga mimo wszystkich dotychczasowych doświadczeń nie porzucił nadziei, że udało mu się „stłumić” gruźlicę małżonki. Kiedy jednak latem 1870 roku Elise, po przedwczesnym porodzie martwej dziewczynki, powoli dokonała żywota w jego ramionach, nadzieja lekarza rozwiała się jak mgła. W czasach, kiedy nie istniało jeszcze lekarstwo przeciwko suchotom, ciąża oznaczała dla gruźliczki z wyższych sfer wyrok śmierci, tak samo jak dla biedaczek z nizin społecznych.

Niemal do ostatnich chwil życia Elise nie porzuciła wiary, że Wilhelm potrafi jej pomóc. Kiedy wreszcie pojęła, że musi umrzeć, zmusiła go do przysięgi, że po śmierci poślubi jej – zdrową – przybraną siostrę Christine. Nie chciała, aby Jana wychowywała macocha. Dopiero gdy wymusiła na małżonku przyrzeczenie, objęła go po raz ostatni i zmarła.

Mensingi nic nie łączyło z Christine, która była niska, przysadzista i przedsiębiorcza. Ale dotrzymał obietnicy: 12 marca 1871 roku poślubił ją. Christine miała wtedy dwadzieścia sześć lat i wiedziała, że on jej nie kocha. Lecz była dzielną kobietą i opiekowała się małym Janem. Przede wszystkim jednak odwiodła Mensingę od zamiaru porzucenia zawodu. Rozpacz z powodu śmierci Elise podyktowała Wilhelmowi te słowa: „Straszna sztuka, bezsilna sztuka [...]”. Rozważał zostanie pastorem, a zarazem kontynuatorem dzieła swojego ojca. Dopiero później zrozumiał, jak wiele zawdzięcza Christine.

Zaprzątnęła go jedna myśl: ustrzec przepracowane i chore matki przed kolejnymi ciążami. Nie obejmował katedry położniczej, nie miał kliniki ani asystentów. Jego fotel do badań był drewniany. Podczas badania pacjentek narzędzia podawali mu ich mężowie. Był świadkiem, jak później napisał, „parady kobiecych losów, które nigdy nie przedarły się do katedr uniwersyteckich, gdzie zajmowano się chorobami, ale rzadko ludźmi”.

Zanim spotkał Elise, chciał zostać architektem. Opracował plany kilońskiej siedziby korporacji studenckiej „Teutonia”, do której należał. Powóz do wizyt domowych zaprojektował sam. Podobnie jak buty, które nosił. Można je było wkładać szybko, co stanowiło o ich wartości (szczególnie w przypadku nocnych wezwań do chorych). Uzdolniony technicznie doktor Mensinga poszukiwał teraz środka, który zapobiegałby dostaniu się nasienia do macicy. Znając bezwzględność mężczyzn, wiedział, że to kobieta ma dysponować tym środkiem. Nie mógł on przeszkadzać czy wywoływać podrażnień podbrzusza, nie powinien też zakłócać doznań seksualnych ani mężczyzny, ani kobiety.

W notatkach Mensingi o losie rodzin z jego praktyki znalazły się też uwagi dotyczące wszystkich metod, jakie na przekór kościelnym zakazom i lekarskim perswazjom stosowano, aby uniknąć ciąży. Rozpaczliwa beznadzieja zmuszała matki pięciorga, sześciorga czy dziesięciorga dzieci do sięgania po środki, jakie wymyśleć mogą jedynie ludzie prości i niewykształceni. Mensinga odnotowywał używanie często trujących naparów ziołowych, modlitw i zaklęć. Zapisywał daremne próby pozbycia się spermy po stosunku przez gwałtowny kaszel lub podskoki. Niektóre kobiety wsuwały w tylną część pochwy gałganki, wełnę, buraki czy ziemniaki, aby zagrodzić nasieniu drogę. Mimo to i tak zachodziły w ciążę, a w dodatku chorowały.

Jedyna skuteczna technika polegała na tym, że mężczyzna „uważał”. Księża określali ją mianem onanizmu i uważali za najcięższy grzech. Odwoływali się do starotestamentowej przypowieści o Onanie, któremu Juda nakazał współżyć z żoną zmarłego brata, aby zapewnić kolejność dziedziczenia. Onan wolał jednak wyciągać penisa z pochwy szwagierki przed ejakulacją. Biblijny Bóg ukarał go za to śmiercią. W ten sposób Onan stał się symbolem aktu płciowego niesłużącego prokreacji.

Pacjentki Mensingi, które uczestniczyły w owym onanizmie (łac. coitus interruptus), ze strachu „wyznawały ten ciężki «grzech» z wahaniem i po wielu kłamstwach”. Jednak niewielu mężczyzn potrafiło „nie dać się ponieść naturze”, a kobiety nie odczuwały przy tym satysfakcji seksualnej. Niemal wszystkie twierdziły, że chętnie zrezygnowałyby ze swojej przyjemności, gdyby w zamian otrzymały zabezpieczenie przed kolejnymi ciążami. Ale prawie żadna nie wiedziała, jak zachowa się jej małżonek w chwili namiętności. I często zachodziły w ciążę, mimo że mężowie „uważali”.

Częstokroć ostatnim wyjściem było przerwanie ciąży. Całe strony notatników Mensingi wypełniały opisy samoaborcji. Zamężne kobiety, będące u kresu sił, usuwały ciąże jedna za drugą, wiele razy. Próbowały okładać pięściami podbrzusze albo dźgać macicę drutami do robótek ręcznych. Dokładnej liczby tych przypadków nie sposób określić, ponieważ aborcja uchodziła za grzech jeszcze cięższy niż onanizm.

Od 1871 roku paragraf 218 kodeksu karnego Rzeszy Niemieckiej dla każdej kobiety usuwającej ciążę przewidywał więzienie lub ciężkie więzienie. Początkowo Mensinga dowiadywał się o przerwanych ciążach jedynie wtedy, gdy wzywano go do matek leżących na łożu śmierci (w konsekwencji samodzielnego dokonania aborcji). Dopiero stopniowo, kiedy pacjentki zaczęły mu ufać, posypały się wyznania o tym, co rozgrywało się w zaciszu izb, piwnic czy stajni. Były to wstrząsające i okrutne relacje.

W małym Flensburgu zaczął więc dowiadywać się o technikach stosowanych potajemnie w „niemieckich lepszych sferach bądź w krajach poza granicami Niemiec”. Mógłby przestudiować wszystkie podręczniki ginekologii z całego świata, a nie znalazłby ani jednej linijki dotyczącej życia seksualnego kobiety i antykoncepcji. Mimo to z rozproszonych notatek zdobył pewne rozeznanie. Większość tych „lepszych metod” znały już klasy panujące najdawniejszych ludów. Rzymianki próbowały wsuwać w pochwę pęcherze zarzynanych owiec, aby „oddzielić od siebie” penisa i spermę. Żydówki używały gąbek nasączonych octem.

Z chwilą przejęcia władzy Kościół katolicki usunął z istniejących pism wszelkie wskazówki tego rodzaju. Pojawiły się one ponownie dopiero w XVII wieku, jak odkrył Mensinga, na dworach książęcych i w bogatych domach we Francji. Ze sprzedawanych potajemnie pamiętników Casanovy dowiadujemy się o „powłokach na penisa z jelit owcy”, które później otrzymały nazwę kondomów. Fragmenty jelit przechowywano w wodzie tak długo, aż stawały się cieniutkie i „najmniej jak to możliwe przeszkadzały męskiej żądzy”. Były jednak tak drogie, że mogli sobie na nie pozwolić tylko bogaci. Odkąd w 1838 roku ruszyła produkcja gumy, niektórzy aptekarze sporządzali z niej kondomy w większych ilościach, ale i one pozostawały niedostępne dla większości ludzi lub miały wygórowane ceny.

We Francji pojawiły się także żydowskie gąbki. Nasączone octem, były wsuwane głęboko w pochwę przez wytworne damy i metresy, a po stosunku wyciągane za specjalny sznurek. W roku 1690 księżna Portsmouth, kochanka angielskiego króla Karola II, przywiozła gąbki do Anglii. Lecz mimo że ocet posiada właściwości plemnikobójcze, to jego skuteczność budziła wątpliwości. Madame de Sèvigné – znów Francuzka – informowała o płukaniu pochwy ałunem. W 1710 roku wynaleziono natomiast francuski bidet do wypłukiwania pochwy. Jednak nawet te płukanki nie dawały stuprocentowej pewności. Ponadto były naprawdę kłopotliwe i, jak mawiano, „uciążliwe dla stosujących je pań, które powinny odpocząć po wysiłkach aktu płciowego”.

Mimo to Mensinga w trakcie swoich studiów dokonał ciekawych obserwacji. Znalazł notatkę o Węgierkach próbujących zamknąć część pochwową szyjki macicy, zwaną portio, zatyczką z wosku. W roku 1830 mało znany niemiecki lekarz, doktor Wilde, starał się – bezskutecznie – wykonać taki kapturek z surowej gumy. Przede wszystkim jednak Casanova spotykał Włoszki, które przed stosunkiem przepoławiały cytrynę. Wyciskały sok z jednej połówki, zgniatały ją lekko i wsuwały do waginy tak daleko, aż jej tylna część się zamykała.

W roku 1873 Mensinga wciągnął w swoje poszukiwania producenta instrumentów chirurgicznych z Flensburga, Friedrichsena. Wspólnie przygotowali prototyp narzędzia nazwanego przez Mensingę pesarium zamykającym. Miało zamykać nie tylko portio, ale także całe tylne sklepienie pochwy, tak by ani mężczyzna, ani kobieta nie czuli jego obecności. Pesarium było lekkim gumowym kapturkiem ze sprężynującym brzegiem. Podobnie jak połówki cytryn stosowane przez Włoszki Casanovy, kapturek pozwalał się zgniatać i wsuwać do pochwy, gdzie się później rozkładał.

Christine (z czasem Mensinga nauczył ją się kochać) była pierwszą kobietą, na której wypróbował swój wynalazek. Później, kiedy polecał kapturek innym lekarzom i uczulał ich na to, jak ważne jest, aby wypróbować środek we własnym zakresie, zdradzał udział żony w swoich badaniach słowami: „Każdemu żonatemu lekarzowi [...] małżonka powinna ze zrozumieniem [...] pozwolić na te eksperymenty”. Córki Christine Mensingi przyszły na świat w „planowanych odstępach czasu” (jako potwierdzenie skuteczności pesarium): Lilli w 1874 roku i Helma cztery lata później.

Tymczasem Friedrichsen przygotowywał kolejne pesaria. Próby podejmowane przez Mensingę tworzą natomiast kolejny rozdział naszej opowieści, przemilczany w historiach o bohaterach ginekologii. Działał on według reguł, które – jak już wkrótce miał się dowiedzieć – innym ginekologom wydawały się niemoralne: „Kto bez skrępowania [...] każdą kobietę, choćby najpiękniejszą, wypytuje o najintymniejsze stosunki płciowe, ten nigdy [...] nie zdobędzie jej zaufania”. Ginekolog stwierdził, że potrzebuje pięciu różnych rozmiarów kapturków, aby w każdym przypadku zapewnić odpowiednie zamknięcie. Jeśli dobrze pasował, to „śluzówka pochwy nie była wrażliwsza wobec pesarium niż śluzówka jamy ustnej wobec sztucznej szczęki”.

Pierwszą próbę dopasowania pesarium przeprowadzał zawsze sam doktor Mensinga. Kiedy znalazł odpowiedni rozmiar, uczył pacjentkę, jak je zakładać z użyciem piany z mydła. Co tydzień oraz przed rozpoczęciem miesiączki należało je wyjąć, umyć i ponownie włożyć. Można je było stosować od półtora roku do trzech lat, za cenę jedynie 2,50 marki. I zbędne okazały się już uciążliwe przygotowania przed stosunkiem lub po stosunku.

Ginekolog z Flensburga przeżywał teraz najszczęśliwszy okres w życiu, panie składały mu swoje wyrazy wdzięczności. Większość pacjentek „pokrzywdzonych z powodu coitus interruptus” lub „potajemnie się masturbujących” donosiło, że dzięki pesarium „minęły ich wszystkie troski”. Inne, które nigdy nie osiągnęły orgazmu i ledwie znosiły stosunek, gdyż myślały, że brak zaangażowania uchroni je przed poczęciem, „odczuwały po raz pierwszy seksualną rozkosz”.

Mensinga zanotował: „Ich łzy zwilżały moją dłoń przy pożegnaniu”. Uchronił zharowane, wycieńczone, dręczone wypadaniem macicy, chore na nerki i serca żony robotników, woźniców, szewców i księgowych przed czwartą, szóstą czy nawet dziesiątą ciążą. Widział, jak odzyskiwały siły, a ich dzieci znów były zadbane. Przez pięć lat dwanaście pacjentek testowych informowało go „z cnotliwą naturalnością” o swoich doznaniach.

W roku 1881 był pewny, że konstruując pesarium zamykające, wynalazł pierwszy środek antykoncepcyjny. Usiadł więc przy biurku i napisał pracę, w której uwzględnił swój wynalazek i inne koncepcje: Über Facultative Sterilität [O czasowej bezpłodności]. Żywił przekonanie, że świat medyczny przyjmie z uznaniem jego pracę, tak jak kobiety, które leczył. Nie wiedział jeszcze, co go czeka.

ROZDZIAŁ / 13

PRZECIWKO KONTROLI PŁODNOŚCI

Doktor Wilhelm Mensinga nie rozumiał ostrzeżeń swojej żony. Był 1882 rok, tuż przed premierą jego rozprawy o antykoncepcji i opracowanej przez niego wkładki dopochwowej. Okładka z tytułem Über Facultative Sterilität była już przygotowana do druku. Christine jednak prosiła go, aby zamiast nazwiska umieścił na niej tylko pseudonim. Twierdziła, że Kościół nigdy nie pogodzi się z tym, aby zdrowie i zadowolenie kobiety mogło być ważniejsze od nauki chrześcijańskiej, według której akt płciowy jest dozwolony wyłącznie wtedy, gdy służy prokreacji.

Wytykała mu, że również rząd w Berlinie i wszystkie urzędy, aż po najmniejsze biura we Flensburgu, nie wybaczą mu jego wynalazku, gdyż podkopuje on ideologię państwową, zgodnie z którą jedynie nieograniczona dzietność gwarantuje władzę Rzeszy Niemieckiej na świecie. Christine ostrzegała go także przed innymi lekarzami. Wiedziała, że mąż ma rację. Ale zdawała sobie też sprawę, że działał zbyt emocjonalnie, podczas gdy reszta ginekologów kierowała się prawami i naukami Kościoła oraz interesem państwa. Zbyt chętnie wycofywali się na pozycję, którą heidelberski profesor Nägele (1778–1851) skwitował kiedyś krótko: „System produkcji położnika nie obchodzi. Jego sprawą jest wyłącznie spedycja”.

Mensinga nie podzielał jednak obaw swojej żony. Zbyt mocno wierzył, że konstruując pesarium, wynalazł humanitarne i sensowne narzędzie zabezpieczające kobietę przed zajściem w ciążę. Dopiero kiedy Louis Heuser, wydawca, stanął po stronie Christine, ustąpił i kazał podpisać rozprawę pseudonimem C. Hasse.

Łatwo było później śmiać się z łatwowierności Mensingi. Lecz w tym dniu 1882 roku, w którym ukazała się jego kontrowersyjna praca, nie wiedział jeszcze, że on, nikomu nieznany lekarz z Flensburga, jest pierwszym niemieckim medykiem piszącym o kontroli urodzeń – oraz pierwszym lekarzem na świecie, który otwarcie zalecał nowy i w znacznym stopniu skuteczny środek antykoncepcyjny.

Opowiadając historię Mensingi, należy wspomnieć o ludziach niewykształconych i lekarzach spoza Niemiec, którzy od czasu do czasu mieli podobne pomysły i zostali za nie dotkliwie ukarani. Dość krótka jest historia pierwszego z nich, angielskiego ekonomisty Thomasa Roberta Malthusa. Już w 1798 roku przepowiadał, że liczba ludności świata będzie się podwajać mniej więcej co dwadzieścia pięć lat i że w przewidywalnym czasie zacznie brakować pożywienia i wody pitnej. By zapobiec tej katastrofie, duchowny proponował wprowadzenie powszechnego przymusu późnego ożenku. Uważał za oczywiste, że mężczyźni i kobiety będą żyć w czystości aż do zawarcia związku małżeńskiego. Zredukowana w ten sposób zdolność do rozmnażania powinna sprawić, iż będzie się rodzić mniej dzieci. Kiedy w 1834 roku Malthus zmarł na atak serca (dwa lata przed narodzinami Mensingi), był przez wielu – mimo swojej pobożności – nazywany dzieciobójcą.

Jego postulatem zajął się od strony praktycznej inny człowiek, właściciel londyńskiego sklepu krawieckiego – Francis Place. Wychowywał się w dzielnicy biedoty przy Drury Lane, jako syn strażnika więziennego. W latach 1790–1800 wiódł nędzne życie chałupnika. Jego żona zmarła na raka. Wiedział, co robi, kiedy w 1822 roku, otwarłszy własny sklep, napisał rozprawę o ograniczeniu liczby urodzeń. Bronił w niej celów bardzo bliskich ideom Wilhelma Mensingi. Rodziny nie powinny mieć więcej dzieci, niż mogą wyżywić. Życiu miłosnemu nie powinien towarzyszyć ciągły strach przed zajściem w ciążę. Nie mógł jednak zaoferować własnych rozwiązań. Handlarze ubrań z Paryża opowiadali mu o tajnych metodach Francuzek. W roku 1823 drukował ulotki zatytułowane na przykład: „Do małżonków płci obojga z ludu pracującego”, informując bez ogródek o antykoncepcyjnej gąbce dopochwowej, i zalecał „tampony dopochwowe z lnu, wełny, bawełny lub czegokolwiek, co jest pod ręką”.

Ojcowie i policjanci już pierwszego dnia urządzili polowanie na „diabelskie ulotki”. Także socjalistyczni przywódcy robotników widzieli w ich autorze wroga ludu. Przyszłego dobrobytu upatrywali nie w zmniejszaniu, lecz pomnażaniu swojej klasy – i w wytępieniu „kapitalistycznych darmozjadów”.

Tylko kobiety myślały inaczej. W Londynie, Manchesterze i Birminghamie, na ponurych angielskich osiedlach górniczych, czekały całymi nocami na tajną dostawę ulotek. Te niejednokrotnie docierały do ich domów w formie opakowań świec czy chleba. Kobiety jednak nie miały żadnej władzy. Place, wyszydzany jako „Place eunuchów”, zmarł w 1854 roku na udar – w tym samym roku, w którym Mensinga rozpoczął studia medyczne.

O wiele gorszy los spotkał pierwszego Amerykanina, który mówił głośno o ograniczeniu liczby urodzeń: doktora Charlesa Knowltona. Urodzony w 1800 roku syn farmera z Massachusetts między szesnastym a dwudziestym pierwszym rokiem życia omal nie skończył w szpitalu dla obłąkanych. Pewnej nocy zaobserwował u siebie coś, co w dzisiejszych czasach nosi nazwę polucji i jest uważane za zupełnie normalny wytrysk nasienia u mężczyzn zachowujących wstrzemięźliwość seksualną. Jednak lekarze z jego rodzinnej miejscowości Templeton przepowiadali mu śmierć z wyczerpania. W latach 1816–1821 odbył konsultacje u dziesięciu doktorów, którzy leczyli jego mokre sny opium, pryszczelami lekarskimi (znanymi szerzej pod nazwą hiszpańskiej muchy), plastrami gorczycowymi, pijawkami i setki razy upuszczali mu krew.

Dopiero kiedy w 1821 roku, gnany strachem, Knowlton dostrzegł swoją ostatnią szansę w elektrowstrząsach, został uzdrowiony. Jednak nie przez prąd elektryczny, tylko za sprawą siedemnastoletniej córki lekarza. Skusiła go do grzechu, a on ją poślubił, jeszcze zanim rozpoczął studia medyczne. Od tej pory miał własne wyobrażenia o współczesnym traktowaniu seksualności.

Gdy w 1824 roku doktor prowadził praktykę w małej mieścinie o nazwie Adams, doszedł do podobnych wniosków co Mensinga pięćdziesiąt lat później. W roku 1832 opublikował dzieło pod tytułem The Fruits of Philosophy, or the Private Companion of Young Married People [Owoce filozofii, czyli intymny przewodnik dla młodych małżonków]. Miał na myśli: owoce rozważań o seksualności i ciąży. Pisał, że chce swoją książką zapobiec wycieńczeniu organizmu kobiet zbyt dużą liczbą ciąż i aborcji. Podobnie jednak jak Francis Place mógł swoim czytelniczkom polecić tylko jeden potajemny francuski środek – płukankę. Opisywał, że po stosunku należy dwa, trzy razy przepłukać pochwę wodą z dodatkiem ałunu, cukru ołowianego, kory dębowej lub octu (w ilości, jaką będzie w stanie znieść błona śluzowa). Aby zapobiec zamarzaniu roztworu w nieogrzewanych sypialniach, proponował dolanie brandy.

Ta drobnostka wystarczyła, aby w latach 1832–1835 postawić go trzykrotnie przed sądem. Dwa razy donieśli na niego członkowie Towarzystwa Lekarskiego z Massachusetts, koledzy po fachu. Skazany na roboty przymusowe, odsiadywał wyrok – trzy miesiące – w ciężkim więzieniu Cambridge. „Boston Medical Journal” przeklinał jego „nienaturalne metody”. Charles Knowlton zmarł na dławicę piersiową w wieku czterdziestu dziewięciu lat.

W roku 1868, kiedy Wilhelma Mensingę dzieliło jeszcze pięć lat od wynalezienia pesarium zamykającego, w Anglii wybuchł spór dowodzący racji Christine, która tak bardzo ostrzegała męża przed innymi lekarzami. Latem tego roku dwudziestodziewięcioletni Viscount Amberley, ojciec przyszłego filozofa światowej sławy Bertranda Russella, przemawiał na zamkniętym zebraniu klubowym Towarzystwa Dialektycznego w Londynie. Reprezentował przy tym pogląd, że kobiety, gdyby tylko same mogły o tym decydować, byłyby przeciwne dużym rodzinom. I prosił zgromadzonych lekarzy o propozycje najlepszych środków do ograniczenia liczby urodzeń.

Zamiast proponować rozwiązania, medycy zaalarmowali organizację lekarską. Niedługo potem Viscount Amberley został zaszczuty przez środowisko. „British Medical Journal” rozpoczął kampanię słowami: „Jesteśmy pewni, że nasz stan z pogardą odrzuci czynności, które ten człowiek nam sugeruje...”.

„Medical Times and Gazette” uznała za rzecz niewyobrażalną, iż można oczekiwać od lekarzy „poniżania kobiety i robienia z siebie wspólnika nienaturalnego przestępstwa”. Kontynuowała: „Nigdy nie nadejdzie dzień, w którym lekarze przeniosą do porządnych domów tę ideę (antykoncepcję), ciemną i grzeszną”. Trzecie ważne czasopismo medyczne, „Lancet”, oznajmiło w 1869 roku: „Żona, której mąż praktykuje to, co nazywane jest zapobieganiem ciąży, popada siłą rzeczy w stan ducha prostytutki”. Amberley został zmuszony szantażem do wycofania swoich pytań i nigdy więcej do nich nie wrócił.

Jak się można spodziewać, wieści o tym incydencie nie dotarły do Flensburga. Rok później, kiedy Londyn stał się sceną nowej walki, Mensinga był zaabsorbowany pracą nad pesarium i pacjentkami, które szukały u niego pomocy. Siedząc w gabinecie, za szybami ze szkła mlecznego, nie słyszał o Charlesie Bradlaughu i Annie Besant, którzy w latach 1876–1879 wywołali niepokój w londyńskich sądach, wśród duchownych i lekarzy.

Czterdziestotrzyletni Bradlaugh był politykiem walczącym o równouprawnienie pracodawców i pracobiorców oraz o wolność prasy i przekonań. Jego dwudziestodziewięcioletnia przyjaciółka Annie Besant w wieku dwudziestu lat została wydana za pastora Franka Besanta. W ramach „uświadomienia” wciśnięto jej do ręki dzieło Advice to a Wife [Rady dla żony] pióra doktora Chavasse’a, w którym autor unikał udzielania wszelkich wskazówek dotyczących stosunku seksualnego. Noc poślubna okazała się fiaskiem. Chociaż w odstępie osiemnastu miesięcy urodziła dwoje dzieci, to donosiła je w warunkach terroru psychicznego i cielesnego.

W roku 1873 Annie Besant opuściła męża. Próbowała utrzymać siebie oraz córkę Emily z szycia. Poznała Bradlaugha i zaczęła publicznie mówić o większej wolności dla kobiet. W Lancashire obrzucono ją kamieniami. W roku 1876 Bradlaugh i Annie dowiedzieli się, że drukarz Henry Cock z Bristolu opublikował nowe, ilustrowane wydanie Owoców filozofii doktora Charlesa Knowltona i został skazany na dwa lata robót przymusowych za „rozpowszechnianie obscenicznej literatury”.

Nie zwlekając, Bradlaugh wraz ze swoją towarzyszką wydrukowali własne wydanie tego dzieła. Sami powiadomili londyńską policję o rozpoczęciu sprzedaży. Chcieli wymusić proces, który miałby publicznie zadecydować o tym, czy rzeczywiście uświadamianie kobiet o możliwościach zapobiegania ciąży jest obsceniczne. Sprawa wzbudziła tak wielką sensację, że w ciągu dwudziestu minut, jakie minęły od przybycia policji, rozeszło się pięćset egzemplarzy. Do czerwca 1877 roku, kiedy prokurator sir Harding Giffard wniósł oskarżenie, sprzedano spod lady, zarówno kobietom, jak i mężczyznom, 175 tysięcy sztuk.

Prokurator Giffard tłumaczył: „To jest brudna, obleśna książka, której żadna ludzka istota nie może położyć na stole [...]”. W swojej mowie obronnej Annie Besant przytoczyła straszne przykłady niszczenia kobiecego życia, tak że nawet przysięgli stracili pewność. Lecz sędzia Cockburn skazał ją i Bradlaugha na sześć miesięcy więzienia. W postępowaniu apelacyjnym uchylono wyrok na skutek błędu formalnego, jednak Annie musiała ciężko odpokutować. Jej były mąż, Frank Besant, wykorzystał nadarzającą się okazję, aby zmusić ją przed sądem do oddania Emily. Uzasadnienie: kobieta, która wstawia się za obscenicznymi pismami, nie nadaje się do macierzyństwa.

Działo się to w 1881 roku, na rok przed tym, jak Mensinga swoją rozprawą O czasowej bezpłodności uwikłał się w spór, za sprawą którego już do końca życia nie zaznał spokoju. Christine myliła się, myśląc, że pseudonim „Hasse” mógłby uchronić męża przed falą oburzenia. Flensburski lekarz okręgowy, doktor Barnick, jako jeden z pierwszych rozpoznał autora pracy w Mensindze. Poinformował o tym przełożonych ginekologa. W Berlinie początkowo nie potraktowano doniesienia poważnie. Hasse-Mensingę zbyto milczeniem jako ckliwego marzyciela.

Czołowi przedstawiciele berlińskiej śmietanki ginekologicznej, przede wszystkim profesor Adolf Gusserow z Charité i profesor Carl Schroeder z nowo otwartej kliniki położniczej przy Artilleriestrasse, zachowywali się podobnie. Wybuchowemu Gusserowowi przypisuje się słowa: „To ma być lekarz? Co ten głupiec właściwie sobie wyobraża?”.

A przecież Gusserow i Schroeder doskonale orientowali się w temacie. Szczególną zasługą Schroedera było utrzymywanie internatu przyszpitalnego, w którym mieszkało dwunastu starszych studentów ginekologii. Byli dyspozycyjni dwadzieścia cztery godziny na dobę. Jeździli do porodów, z którymi nie radziły sobie akuszerki – do północnych (biedniejszych) – i wschodnich dzielnic Berlina. Schroederowi chodziło głównie o to, by tą drogą zdobyć tani materiał dydaktyczny na zajęcia ginekologii (za każdy zgłoszony przypadek akuszerki otrzymywały premię w wysokości trzech marek). Przy okazji jego studenci i asystenci przez okres kilku tygodni mogli zobaczyć więcej cierpienia niż Mensinga przez całe lata.

Mimo to rozprawa Mensingi w ciągu paru miesięcy rozeszła się w środowisku lekarzy codziennie zmagających się z nieszczęściem kobiet. Nie mogli przejść obojętnie obok tej pozycji. Mensinga notował: „Wychodzę z założenia [...] że, jeśli człowiek jest przekonany do swojej racji [...] to musi z nią wystąpić”. Przedmowę do trzeciego wydania podpisał otwarcie „Dr Mensinga”. Na końcu przedmowy zawarł – przeczuwając swój los – słowa: „Chciałeś uczynić ludzkość szczęśliwą, ale ludzie ukamienują cię lub wyśmieją...”.

Wszystkie czasopisma medyczne, w których wspomniano o książce O czasowej bezpłodności, od „Zentralblatt für Gynäkologie” po „St. Petersburger Medizinische Zeitschrift”, odrzucały jego propozycje i pesarium – z powodów etycznych bądź medycznych. Gazeta „Zeitschrift für Therapie” zarzucała mu „nieprzyzwoite stosunki z kobietami”. W „Memorabilien” tajny radca medyczny i osobisty lekarz wielkiego księcia, doktor C. Mettenheimer ze Schwerina, ujął swoje stanowisko w trzech zdaniach: „Mam nadzieję, że zdołam przyczynić się do tego, aby ta prastara szlachetna sztuka [medycyna] uchowała się przed rolą krzewicielki nieobyczajności [...] i pomniejszania liczby żyjących, zamiast jej powiększania”. Niedługo później Mensingę dosięgnął pierwszy celny atak.

Lekarz naczelny klasztoru Mariaberg pod Akwizgranem, doktor Carl Capellmann, opublikował broszurę Facultative Sterilität ohne Verletzung der Sittengesetze [Czasowa bezpłodność bez naruszania praw obyczajowych]. Capellmann mianował się – czego obawiała się Christine – rzecznikiem Kościoła katolickiego. Obwiniał Mensingę o propagowanie „bezpłodnego stosunku pod płaszczykiem tekstu medycznego”. Pisał:

Czyż każda kobieta nie będzie odczuwać wstrętu wobec narzędzia, jakie stawia ją na jednym poziomie z nieszczęsnymi stworzeniami [prostytutkami], które zarobkowo zezwalają na stosunek ze sobą i zarobkowo próbują uniknąć skutków tego postępowania?

Wkrótce nastąpił zwrot, którego Mensinga długo nie mógł zrozumieć. Stanowił zapowiedź obranej przez Kościół taktyki, która od 1883 roku po dziś dzień nie zniknęła z pola walki przeciwko antykoncepcji. Niespodziewanie (i po raz pierwszy) Capellmann przyznał, że są sytuacje, w których kolejne ciąże mogą uczynić z życia niewiasty ciężar nie do zniesienia. Jeżeli jednak, wyjaśniał, kobieta, rozważywszy wszystkie prawa moralne, chciałaby się uchronić przed zajściem w ciążę, to – oprócz wstrzemięźliwości – istnieje tylko jeden dopuszczalny środek.

Owym środkiem miała być częściowa wstrzemięźliwość – ograniczenie stosunków do dni bezpłodnych u kobiety. Zgodnie z doświadczeniami Capellmanna chodziło o pierwsze czternaście dni po rozpoczęciu menstruacji i o od trzech do czterech dni przed początkiem następnej. Capellmann ogłosił, że czasowa wstrzemięźliwość jest osiągalna dla każdej pary małżeńskiej. Jednak:

Nawet jeśli dla kobiety każda kolejna ciąża wiąże się z dużym zagrożeniem, a mąż nie chce się zgodzić na wyżej wspomnianą czasową abstynencję, to kobiecie i tak nie będzie wolno sięgać po złą metodę (pesarium) zapobiegania ciąży. Oczywiście w wysokim stopniu można jej współczuć, nie pozostaje jej jednak nic innego, jak mężnie stawić czoło smutnym następstwom przyjętych wraz z małżeństwem obowiązków.

Ostatnia uwaga była dla doktora Mensingi tak bezczelna, że jeszcze długo jeździł powozem, aby na łonie natury znaleźć odpowiedź na nieludzkie okrucieństwo Capellmanna. Jego własne doświadczenia nauczyły go, że rzeczywiście mogą istnieć bardziej lub mniej płodne okresy. Jednak uważał je za niepewne. Ponadto żywił przekonanie, że miłość małżeńska według kalendarza jest nie mniej nienaturalna niż wstrzemięźliwość.

Mensinga miał rację. Większość tych dni, które Capellmann nazywał bezpiecznymi, przypadały – jak dziś wiemy – dokładnie w najpłodniejszej fazie cyklu.

ROZDZIAŁ / 14

DR ALETTA JACOBS W HOLANDII

Doktor John Rock, do 1956 roku profesor ginekologii na Uniwersytecie Harvarda, napisał w 1963 roku książkę o tytule Czas nadszedł: o położenie kresu walce o regulację urodzeń – propozycje lekarza katolika[4].

Rock wiedział, co robi. Wraz z innymi lekarzami – Gregorym Pincusem i Minhem Changiem w latach 1951–1959 wynaleźli pigułkę stanowiącą najskuteczniejszy wówczas środek antykoncepcyjny. Rock próbował skłonić Kościół do złagodzenia stanowiska i uznania pigułki za naturalny środek.

Wspominał przy tym także Wilhelma Mensingę, naszego bohatera. I Carla Capellmanna, który w 1883 roku przeprowadził swój wielki atak na Mensingę, po raz pierwszy używając dni bezpłodnych kobiety jako argumentu przeciwko ginekologowi z Flensburga i jego „niemoralnemu” pesarium. Mensindze oszczędzono by dużo niespodzianek, gdyby mógł przeczytać, co profesor Rock napisał osiemdziesiąt lat później o Capellmannie, jego błędnej tezie o dniach bezpłodnych i o kulisach jego walki z pesarium. Skąd jednak Mensinga w swoim małym świecie przy Norderstrasse mógł wiedzieć o tym, co w 1963 roku nie było już tajemnicą?

Nigdy nie słyszał o francuskim teologu o nazwisku Bouvier, który w 1842 roku (kiedy on, Mensinga, miał sześć lat) donosił Stolicy Apostolskiej, iż coraz więcej Francuzek wyznaje w konfesjonałach, że uprawia stosunki przerywane. Francuskie społeczeństwo ogarnęła fala sprzeciwu wobec boskiego „mnóżcie się”. Bouvier chciał się dowiedzieć od Watykanu, jak mają się zachowywać księża wobec zaistniałej sytuacji. Otrzymał radę, aby odczekać. Być może kobiety podejmowały swoje działania z naiwności. Zbyt natrętne wypytywanie mogłoby się przyczynić do rozprzestrzeniania się grzechu.

Dziewięć lat później, w 1851 roku (kiedy Mensinga chodził do szkoły klasztornej w Szlezwiku i poznał Elise), papież Pius IX zareagował bardziej zdecydowanie. Francuscy duchowni otrzymali polecenie, aby z całą stanowczością występować przeciwko każdej próbie zapobiegania ciąży. W 1872 roku kardynał Mermillod zawołał do pokonanych w wojnie Francuzów: „Pogardzaliście Bogiem i Bóg was za to ukarał. Zapełnialiście groby zamiast kołysek, dlatego brakuje wam żołnierzy”.

Lecz rok po tym bezkompromisowym wystąpieniu (kiedy we Flensburgu zmarła Elise, a jej mąż rozpoczął poszukiwania skutecznego środka antykoncepcyjnego mającego zapewnić ochronę zbyt płodnym kobietom), we Francji miało miejsce doniosłe wydarzenie. Auguste Lecomte, teolog, napisał dzieło o niepłodnych dniach kobiety jako drodze do uniknięcia zbyt licznego potomstwa. Opierał się przy tym na relacji zoologa Poucheta. Francuz, robiąc sekcje żywych suk mających cieczkę, odkrył zdolne do zapłodnienia komórki jajowe, które dopiero co opuściły jajniki. Lecomte wywnioskował, że również u kobiet owulacja odbywa się podczas menstruacji i że zapłodnienie jest możliwe wyłącznie w ciągu następnych ośmiu, dziesięciu dni.

Teolog przedłożył swoje dzieło Stolicy Apostolskiej. 16 czerwca 1880 roku (podczas gdy Mensinga rozpoczął właśnie spisywanie swoich doświadczeń z pesarium) w Rzymie podjęto decyzję: „Pary, które w małżeństwie korzystają z wymienionej drogi, czyli stosunku w dni bezpłodne, nie powinny być niczym niepokojone”.

Łatwo dziś sprawdzić, że niektórzy teolodzy w latach 1873–1880 twierdzili, iż nie uda się już pogodzić starej nauki „mnóżcie się” z nowoczesnym światem. Przewidywali, że na dłuższą metę same zakazy staną się bezskuteczne, i poszukiwali takiej metody zapobiegania ciąży, która dałaby się dopasować do nauk kościelnych. Kiedy Lecomte przedstawił im swoje teorie o dniach bezpłodnych, podchwycili je. Ich uzasadnienie było proste: skoro są dni bezpłodne, to Bóg musiał je przewidzieć, dlatego można zezwolić na ich wykorzystanie.

Dwustu lat (1616–1835) potrzebowali katoliccy teolodzy, aby uznać udowodnioną tezę Kopernika o tym, że Ziemia krąży wokół Słońca. Za to nieudowodnionemu twierdzeniu o bezpłodnych dniach kobiety przyklasnęli pośpiesznie, pięćdziesiąt lat wcześniej, zanim się okazało, że dni bezpłodne wprawdzie istnieją, ale znacząco różnią się od tych wskazanych przez Poucheta i Lecomte’a, i że fatalną pomyłką było biologiczne porównanie kobiety z suczką.

Nawet gdyby Mensinga mógł sięgać wzrokiem dalej, niż to było możliwe z Flensburga – to nigdy nie zrozumiałby tej skomplikowanej polityki kościelnej. Teologiczne konstrukcje nigdy nie wpasowałyby się w jego system wartości. W roku 1883, kiedy Capellmann wskazywał kierunek katolikom w Niemczech, aż po pruskie ministerstwo kultury, wiedział tylko jedno: że jest sam.

Jego stronę wziął – jako jedyny lekarz – doktor Otto. W swojej broszurze zawarł słowa, których nawet Mensinga nie odważył się wypowiedzieć – że dla setek tysięcy niezamężnych kobiet antykoncepcja mogłaby okazać się jeszcze ważniejsza niż dla mężatek i że tylko w ten sposób można „powstrzymać zalew nieślubnych dzieci”, na które czekała „społeczna pogarda, a nie wartościowe życie”.

Lecz Ottona nikt nie znał. A jego tekst o nieślubnych dzieciach był tak bezczelny, że raczej zaszkodził Mensindze: zarówno Kościół, państwo, jak i ginekolodzy zdawali sobie sprawę z pozamałżeńskiego pożycia płciowego – niemniej jednak w tym wypadku antykoncepcję obwarowywały jeszcze bardziej rygorystyczne zakazy niż zapobieganie ciąży w małżeństwie.

Latem 1884 roku dodała mu otuchy pewna wiadomość. Nadeszła nie z Niemiec, ale z Holandii, kraju jego ojca. List z Amsterdamu informował, że przed dwoma laty młoda lekarka otworzyła tam szpital, który nazwała kliniką kontroli urodzeń. Doktor miała dwadzieścia osiem lat i nazywała się Aletta Jacobs.

Była pierwszą Holenderką, która na uniwersytecie w Groningen otrzymała pozwolenie na studiowanie medycyny. W roku 1878 zdała egzamin. Mieszkając w Londynie, widziała proces przeciwko Charlesowi Bradlaughowi i Annie Besant. Ze stolicy Anglii wróciła zdecydowana pomagać matkom ze zbyt licznym potomstwem. Zaangażowała się w założenie towarzystwa, które – na cześć pierwszego proroka przepowiadającego przeludnienie – przyjęło nazwę Liga Neomaltuzjańska. Lekarka zalecała pesaria wytwarzane według wzoru Mensingi. A w pomieszczeniu zabiegowym swojej kliniki dopasowywała je matkom, które pilnie potrzebowały odpoczynku od ciąży.

Mensinga z trudem pojmował, że mała Holandia jest bardziej postępowa od wszystkich krajów europejskich. Holenderski minister spraw wewnętrznych van Houten już w 1879 roku zachęcał uczestników międzynarodowego kongresu lekarskiego w Amsterdamie, aby wstawili się za ograniczeniem liczby urodzeń w rodzinach żyjących w trudnych warunkach bytowych: „Wy, moi panowie, macie rację, ba, to wręcz wasz obowiązek, abyście nawet niepytani oświecali ludzi”. Mówił wprawdzie do ściany, a holenderscy medycy uważali doktor Alettę Jacobs za odstępczynię, ale żaden urząd nie rzucał jej kłód pod nogi.

W Anglii natomiast miało miejsce dość przykre zajście: czterdziestoletni doktor Henry Arthur Allbutt z Leeds opublikował groszową broszurę pod tytułem Every Mother’s Handbook [Podręcznik dla matek]. Była to poważna praca o opiece macierzyńskiej i pielęgnacji noworodków. Cztery strony Allbutt poświęcił kwestii: „Jak można zapobiec ciąży, jeśli lekarz uważa to za konieczne?”. Opisał przy tym pesarium Mensingi. Związek Ochrony Młodych Dziewcząt w Leeds zaalarmował najwyższą radę medyczną Anglii. W maju 1887 roku nazwisko Allbutta zostało wykreślone z rejestru lekarzy.

Tymczasem Mensinga już od dawna wiedział, że Christine, jego druga żona, słusznie go przestrzegała. Pacjentki donosiły mu, że policja je wypytuje, czy doktor prowadzi z nimi niemoralne rozmowy. Niektórym paniom żandarmi grozili, że trafią do więzienia, a ich dzieci do sierocińca, jeżeli się nie przyznają, że Mensinga zachęcał je do nieprzyzwoitych rzeczy.

Żonie pewnego wiejskiego lekarza, która po urodzeniu czwartego dziecka nie osiągała już orgazmów, zalecił – w celu rozluźnienia wewnętrznego napięcia – „kieliszek południowego wina przed pójściem spać”. Zalecenie okazało się skuteczne, i żona nauczyciela przekazała je sąsiadce. Teraz żądano od niej przyznania się do tego, że wskazówka Mensingi „wprowadziła w jej małżeństwo nieobyczajność”. Kobieta zapewniała lekarza, że wolałaby pójść do więzienia niż skłamać.

Mensinga otrzymał anonimowy list z informacją, że prokuratura musiała umorzyć postępowanie przeciwko niemu i jego publikacjom, gdyż „niemiecka konstytucja jest zbyt ustępliwa”. Jednak berlińskiego ministerstwa kultury nie zadowolił taki obrót spraw. Jeszcze w 1897 roku wydawcy Mensingi Louisowi Heuserowi, który publikował również skrypty szkolne, groziło wstrzymanie zamówień na podręczniki, jeśli nie zakończy dystrybucji pism lekarza.

W roku 1890 doktor Barnick zaskoczył Mensingę deklaracją: „Jeżeli nie zaprzestanie pan swojej przeklętej pisaniny, którą psuje pan nasz cały lekarski narybek, to wkrótce pan wyleci!”. Pięć lat później następca Barnicka, doktor Deneke, zażądał bojkotu Mensingi, powołując się przy tym na opinie najlepszych ginekologów niemieckich o rzekomej szkodliwości antykoncepcji.

Jednym z nich był Alfred Hegar, dyrektor uniwersyteckiej kliniki położniczej we Fryburgu. Już w 1885 roku wyraził swój pogląd: „Zdecydowanie szkodliwe, szczególnie u młodych kobiet [...] jest stosowanie środków zapobiegawczych [...]”. Słowa te stały w sprzeczności z przekonaniami, jakie w 1894 roku Hegar spisał w rozprawie Popęd płciowy:

Wśród klasy robotniczej, zwłaszcza wśród pracujących w fabrykach, szkody wywołane przez bezwzględne zaspokajanie popędu płciowego są ogromne. Obserwuje się wręcz zagładę rodzin. Dopóki jest nie więcej niż dwoje, troje dzieci, wszystko idzie dobrze. Kiedy ta liczba zostaje przekroczona, niemal zawsze następuje zwrot. Matka prawie nie jest w stanie utrzymać gospodarstwa domowego [...]. Dzieci biegają zaniedbane, mąż traci wszelkie oparcie i wędruje do knajpy.

Hegar uważał, iż „nie myli się, zakładając, że większość kobiet zadowoliłaby się dwojgiem lub trojgiem dzieci”. Zapewne Mensinga powiedziałby to samo, aczkolwiek delikatniej i z większym wyczuciem. Jednak takie poglądy nie skłoniły Hegara do uznania antykoncepcji.

Alfred Hegar stał się autorytetem. Być może tylko jedna okoliczność uchroniła Mensingę przed kompletnym upadkiem w latach 1890–1900, mianowicie wierność robotniczych kas chorych, dla których przez tyle lat pracował w Flensburgu.

Latem 1895 roku mogło się wydawać, że jego przeciwnicy zwyciężyli. Doktor Carl Capellmann stawił się przed izbą karną sądu krajowego w Akwizgranie. Jako lekarz naczelny szpitala klasztoru Marienberg poczuł się obrażony publikacją niemieckiego dziennikarza Mellagego. Bracia aleksjanie, którzy w murach swojego klasztoru utrzymywali szpital dla umysłowo chorych, zostali w niej oskarżeni o przetrzymywanie w latach 1891–1894 zdrowego szkockiego duchownego Forbesa, gdy stał się niewygodny dla swoich przełożonych. Mellagego uniewinniono, zezwolono na dalszą sprzedaż jego broszury, a Capellmann został tak skompromitowany, że po trzydziestu latach działalności ustąpił z urzędu. Dla losu Mensingi miało to jednak niewielkie znaczenie. Rozprawa Capellmanna piętnująca ginekologa ukazywała się nadal – jeszcze dwadzieścia pięć lat później wznowiono nakład.

W tym samym roku annały korporacji studenckiej „Teutonia”, do której należał Mensinga, poinformowały krótko, że „został z niej wykluczony”, a w 1900 roku ostracyzm wobec niego osiągnął punkt kulminacyjny. W dniu 19 lutego profesor Paul Zweifel, dyrektor największej w Niemczech uniwersyteckiej kliniki ginekologicznej w Lipsku, oświadczył na forum Towarzystwa Położniczego:

To przecież jasne, że stosowanie środków antykoncepcyjnych jakiegokolwiek rodzaju ma służyć wyłącznie lubieżności, ale w trosce o społeczne poważanie każdy lekarz musi przeciwstawić się tej tendencji. [...] Ten, kto najwięcej się do tego przyczynił, stracił też szacunek w społeczeństwie [...].

Profesor Zweifel uważał, że Mensinga został słusznie ukarany. Ginekolog miał teraz sześćdziesiąt cztery lata. Jego włosy i długa broda, pod którą nigdy nie nosił krawatu, tylko własnoręcznie zrobioną broszę, posiwiały. Kiedy jechał powozem do chorych, wsuwał już nie najlepiej ukrwione dłonie do zaprojektowanej przez siebie mufy, aby uchronić pacjentki z flensburskiej dzielnicy ubogich przed dotykiem zimnych palców. Kilka razy odwiedził pastora Porta w dawnym kościele swojego ojca we Friedrichstadt. Ogarnięty zwątpieniem, wypowiedział tam kiedyś słowa: „Mam nadzieję, że przynajmniej nie żyłem daremnie”.

Wydaje się, że aby odzyskać wiarę w siebie, najpierw musiał doświadczyć pogardy i poniżenia. Może pomocne okazało się to, że jego idee rozpowszechniały się w Holandii. W budowę nowych klinik kontroli urodzeń – prócz Aletty Jacobs – od 1899 roku zaangażował się także doktor Johannes Rutgers – w Rotterdamie, Groningen i innych miastach. Zgłaszające się do niego pielęgniarki uczył doradztwa i zakładania pesariów. W okolicach Amsterdamu umieralność dzieci i liczba zabiegów aborcji zmniejszyły się do tego stopnia, że holenderska Liga Neomaltuzjańska otrzymała królewskie wyróżnienie.

Być może Mensindze dodał otuchy także fakt, iż niektórzy wysokiej rangi ginekolodzy poddali próbie jego kapturek. Profesorowi Ferdinandowi Kehrerowi z Heidelbergu, który w 1887 roku przeprowadził sterylizację kobiety, aby uchronić ją przed zajściem w kolejną ciążę, zagrażającą jej życiu, słowa uznania przyszły najłatwiej. Profesor Ludwig Blumenreich z Berlina powiedział: „Przy właściwym zastosowaniu pesaria zamykające działają całkiem skutecznie”. Nawet uczeń Paula Zweifla, Bernard Krönig z Fryburga, późniejszy profesor i wynalazca bezbolesnego rodzenia w półśnie, wyznał, że trudno poradzić sobie „bez maltuzjańskich środków zaradczych”. Z kolei doktor Karl Staude, dyrektor placówki edukacyjnej dla akuszerek w Hamburgu, stwierdził, że ginekolog „niekiedy ma obowiązek” udzielenia porady dotyczącej antykoncepcji.

Pozostawali jednak wyjątkami. Mensinga uznał ich słowa za prorocze. W latach 1904 i 1907 ginekolog opublikował dwie rozprawy: O czujności i Moja misja życiowa. Zawarł w nich założenia ideowe z początków swojej działalności.

Najdobitniej jednak wyrażał swoje poglądy tam, gdzie po wielu latach utrudnień mógł wreszcie zabrać głos: na zebraniach. Podczas jednego z nich starł się z wysokiej rangi urzędnikiem, ojcem dziewięciorga dzieci. Mężczyzna, trzęsąc się z gniewu, zawołał do Mensingi:

– Usłuchałem boskiego rozkazu, aby się rozmnażać!

W odpowiedzi usłyszał:

– Ten rozkaz otrzymał Noe po potopie. Ziemia była wyludniona.

Urzędnik odkrzyknął:

– Niszczy pan ludzkość! Johann Sebastian Bach, feldmarszałek Blücher, Albrecht Dürer, Immanuel Kant byli czwartymi, a nawet dziewiątymi dziećmi swoich rodziców. Wszyscy geniusze, wszyscy wielcy Kościoła byli późnymi dziećmi z dużych rodzin.

Mensinga odparł ze spokojem:

– Kto plecie bzdury, musi być w tych bzdurach dokładny. Albrecht Dürer był trzecim dzieckiem swoich rodziców, a piętnaścioro, które przyszły po nim, bynajmniej nie były obdarzone wybitnymi zdolnościami. Naprzeciw sławnym, będącym późnymi dziećmi, stoi dwa razy tyle pierwszych i drugich dzieci, od Kolumba zaczynając.

Znał Biblię lepiej niż większość tych, którzy cytowali ją przeciwko niemu: „Izaak był jedynakiem, prorok Samuel i Jan Chrzciciel też byli jedynymi dziećmi. Zapomnijmy może lepiej o tak banalnych argumentach!”.

Pastor Kötzschke z niemieckiego stowarzyszenia obyczajności wyliczał w jednym z pism: „Dzieci nie kosztują robotnika zbyt wiele. Od 50 do 70 fenigów więcej pensji dziennie jest dla niego ważniejsze od kwestii wychowywania siedmiorga dzieci zamiast tylko czworga”.

W takich sytuacjach Mensinga wybuchał: „A kobieta? Nie wstyd tak po prostu ją pomijać?”. Później zanotował: „Osobiście znałem niewielu mężczyzn, którzy zadawali sobie trud poznania tajemnicy duszy kobiety”.

Swoją wielką chwilę Wilhelm Mensinga przeżył w dniu, w którym pewien lekarz okręgowy oświadczył: „Nigdy nie powierzymy matkom decyzji o przyszłych pokoleniach naszego narodu”. Odpowiedział na to, że literatura obfituje w oświadczenia i wiersze o wrodzonej tęsknocie kobiety za macierzyństwem. Czy one wszystkie są w takim razie kłamstwami i frazesami? Kobiety zawsze będą matkami, niezależnie od woli lekarzy. Później zapisał: „Kobieta wciąż jest jeszcze pod wieloma względami orientalną niewolnicą [...]. Nasze czasy mogą służyć temu, aby z poetyckiego uwielbienia dla kobiet [...] wyciągnąć praktyczne konsekwencje”.

Wola walki Mensingi rosła. W roku 1907 znokautował lekarza, który przechwalał się, iż jego matka urodziła dwadzieścioro ośmioro dzieci, z których połowa jeszcze żyje, komentarzem: „Pańska matka urodziła przynajmniej czternaścioro dzieci za dużo. Nic na to nie poradzi...”.

ROZDZIAŁ / 15

PIGUŁKA ANTYKONCEPCYJNA

W roku 1908 Mensinga po raz ostatni stanął w obronie swojej prawdy. Napisał książkę Sto żywotów kobiecych, w której zawarł historie swoich stu pacjentek. Kończył ją poirytowany:

Kiedy niezachwiany w swojej wierze głupiec twierdzi, iż każdy stosunek, który nie zmierza do zapłodnienia lub nim nie skutkuje, jest niemoralny, to jakąż niewyobrażalną niemoralność musiałbym udowodnić tym pacjentkom...

Razem z Christine zamieszkali na stałe przy Norderstrasse. Jan, ich syn, został ginekologiem w Kilonii. W pierwszych dniach maja 1910 roku Mensinga płynął statkiem parowym do chorego. Było zimno i wietrznie. Jan, który dosiadł się po drodze, zobaczył go stojącego na dziobie statku.

– Ojcze – powiedział. – Jak możesz tak stać bez płaszcza? Przecież jest za zimno.

– Na wodzie nie ma bakterii – odparł Mensinga.

– Nie – zgodził się Jan. – Ale masz je w sobie.

Dwa dni później Mensinga nabawił się przeziębienia, z którego wywiązało się zapalenie płuc. A 10 maja, na krótko przed swoimi siedemdziesiątymi czwartymi urodzinami, zmarł, podczas gdy Christine czuwała przy jego łóżku.

Pięć lat po śmierci Mensingi, w styczniu 1915 roku, trzydziestojednoletnia Amerykanka Margaret Sanger, z domu Higgins, przyjechała do Holandii, aby studiować prace doktor Aletty Jacobs oraz poznać pesarium. Była córką Irlandki, która w przemysłowym miasteczku Corning w stanie Nowy Jork, urodziła jedenaścioro dzieci i zmarła w wieku czterdziestu ośmiu lat na gruźlicę. Jako nauczycielka, później jako żona bujającego w obłokach architekta i matka trojga dzieci, wreszcie (po rozwodzie) jako pielęgniarka w nowojorskich slumsach, Sanger zdobyła cenną wiedzę o życiu kobiet. Była równie przyzwyczajona do ich skarg: „Lekarze nam nie pomagają”, co do widoku długich kolejek, w których stały matki chcące poddać się aborcji za 5 dolarów.

Nabyte doświadczenia skłoniły panią Sanger do podróży do Paryża. Nie miała wiedzy z zakresu ginekologii, próbowała więc wydobyć od Francuzek ich tajemnice. Po powrocie do Nowego Jorku wydała rozprawę Kontrola rodziny. Nie pozostało to bez konsekwencji. Musiała uciekać do Kanady i Anglii przed Anthonym Comstockiem, wszechwładnym pełnomocnikiem amerykańskiego rządu do spraw ścigania obsceniczności. Mężczyzna ten nie znał litości. Potrafił – przebrany – zażądać, aby cały personel burdelu paradował przed nim nago, a później aresztować wszystkich z powodu nagości. Obsceniczne było już dla niego samo słowo „antykoncepcja”.

Będąc w Londynie, Margaret Sanger po raz pierwszy usłyszała o holenderskich klinikach i słynnym krążku dopochwowym. Z kilkoma takimi instrumentami, które, nie wiedząc nic o Mensindze, nazywała holenderskimi pesariami, wróciła w 1916 roku do Ameryki. Comstock zmarł, a ona 16 października otworzyła swoją pierwszą klinikę regulacji urodzeń: skromną poradnię dla kobiet na Brooklynie. Jednak Comstock umarł tylko fizycznie. Sanger już osiem dni później została aresztowana przez policyjnego szpiega – kobietę, która udawała szukającą pomocy matkę. Zrozpaczone kobiety wołały za nią: „Wróć do nas! Wróć do nas!”.

Od tego zaczęła się długa, związana z pesarium Mensingi historia Margaret Sanger i jej amerykańskiego ruchu Planned Parenthood [Planowania Rodzicielstwa]. Przez pięć dziesięcioleci ta nieustraszona wojowniczka walczyła ze skostniałą tradycją. Nie zraziły jej aresztowania i pogróżki czy obławy w klinikach kontroli urodzeń i w założonym w 1923 roku – pierwszym – instytucie badawczym regulacji poczęć. Pozostała niewzruszona nawet wobec zaciętej wrogości nowojorskiego kardynała Hayne’a. (Jego osobisty sekretarz kierował akcjami policyjnymi przeciwko Sanger).

Dopiero w 1965 roku, zanim zmarła, dożywszy osiemdziesięciu dwóch lat, w stanie Connecticut cofnięto jedną z ostatnich ustaw, które stosowanie środków antykoncepcyjnych określały mianem przestępstwa. Potrzeba było wielu lat, aby przełamać upór amerykańskich ginekologów i ich strach, że kontrola urodzeń naruszy finansową podstawę ich zawodu. Pominąwszy nieliczne wyjątki, lekarze ci bronili się, posuwając się wręcz do ostateczności, przed uznaniem antykoncepcji za integralną część swojego rzemiosła.

Lekarze tacy jak doktor Louis Hellmann, dyrektor oddziału ginekologicznego Kings County Hospital na Brooklynie, czy doktor Lee Buxton, profesor ginekologii z Uniwersytetu Yale, byli również po 1950 roku wyjątkami. W roku 1958 Hellmann wymusił na państwowych szpitalach w Nowym Jorku zniesienie zakazu rozdawania pesariów pacjentkom nieposiadającym ubezpieczenia. Buxton zainicjował zniesienie ustawy wymierzonej przeciwko antykoncepcji w Connecticut, otwierając klinikę kontroli urodzeń. Pozwolił się aresztować, czym zmusił Sąd Najwyższy USA do interwencji.

Ostatnim i chyba największym triumfem Margaret Sanger okazała się pigułka. W roku 1950 rozpoczęła prace badawcze w laboratoriach Worcester Foundation należących do jej przyjaciółki, pani Stanleyowej McCormick. Wraz z pigułką dobiegła końca amerykańska era kapturka Mensingi (który jednak nie został całkowicie wyparty).

Gdyby Mensindze dane było współuczestniczyć w historii Margaret Sanger, z pewnością uzyskałby późne zadośćuczynienie. Kiedy w 1921 roku lekarka po raz pierwszy przyjechała do Niemiec, on nie żył już od 11 lat, ona zaś i tak myślała, że sławny ginekolog był Holendrem. Dopiero w 1931 roku, podczas VII Międzynarodowej Konferencji do spraw Kontroli Urodzeń w Zurychu, dowiedziała się od berlińskiego ginekologa doktora Gräfenberga, że Mensinga pochodził z Niemiec. W tym czasie jej drugi mąż, przemysłowiec naftowy Noah Slee, szmuglował – za pośrednictwem swojej kanadyjsko-amerykańskiej firmy Three-in-One Oil – dziesiątki tysięcy zakazanych pesariów do New Jersey i Nowego Jorku.

Musiało upłynąć dwadzieścia lat od śmierci Mensingi, zanim Japończyk Kyusako Ogino wraz z Austriakiem Hermannem Knausem podjęli badania naukowe. W latach 1924–1929 sprawdzali teorię dni bezpłodnych. Odkryli, że takie rzeczywiście występują, ale – inaczej niż dotychczas przypuszczano – obejmują okres od około jedenastu dni przed rozpoczęciem i dziewięciu po rozpoczęciu menstruacji. Także w tym przypadku Mensinga czułby się usatysfakcjonowany, mogąc być świadkiem owych badań. Teraz było pewne, iż doktor Capellmann, tak zawzięcie go zwalczający, lekkomyślnie ogłaszając nienaukowo ustalone dni bezpłodne, przyczynił się do kolejnych ciąż niezliczonych katoliczek, które chciały ograniczyć liczbę potomstwa.

Natomiast dwadzieścia jeden lat po śmierci Mensingi, 5 lutego roku 1931 roku, profesor Walter Stoeckel, dyrektor uniwersyteckiej kliniki położniczej w Berlinie, ogłosił podczas konferencji grupy roboczej do spraw zdrowia publicznego: „Najlepszymi środkami mechanicznymi (antykoncepcyjnymi) są [...] dla kobiety pesaria zamykające (Mensingi)”.

O takich słowach Mensinga marzył przez całe życie, a zwłaszcza o tym, aby padły z ust człowieka, który – jak Stoeckl w owych latach – uchodził za czołowego niemieckiego ginekologa. Pochodzący z Prus Wschodnich Stoeckel był pierwszorzędnym chirurgiem, położnikiem i organizatorem, a swoją klinikę przy berlińskiej Artilleriestrasse określał nieskromnie mianem ginekologicznej korony cesarskiej Niemiec. W najlepszych kręgach Berlina mawiano: „Operacje robi się u Sauerbrucha. Dzieci rodzi się u Stoeckla”.

Kiedy jednak owego 5 lutego 1931 roku Stoeckel stał na mównicy, katastrofa gospodarcza wpędziła Niemcy w nędzę, wobec której zbladły wszystkie kobiece tragedie z czasów Mensingi. Od około dziesięciu lat, odkąd Związek Radziecki – bardziej z konieczności niż ideologicznie – uczynił pierwszy radykalny krok ku ograniczeniu liczby urodzeń za pomocą aborcji, socjalistki, politycy, postępowi naukowcy i młodzi lekarze również w Niemczech żądali zniesienia paragrafu 218[5]. Było już za późno na to, aby środkami antykoncepcyjnymi zapobiec nędzy kobiet i dzieci – liczbę potajemnie wykonanych aborcji szacowano na pięćset tysięcy rocznie. Wobec zaistniałej sytuacji zażądano szybkich i radykalnych rozwiązań w postaci legalnej aborcji.

Ani Mensinga, ani nawet Margaret Sanger nigdy nie myśleli o przerywaniu ciąży. Przeciwnie, ich idea antykoncepcji miała zapobiegać aborcji. Teraz jednak ginekolodzy stanęli w obliczu tego radykalnego żądania. A ponieważ nie było przed nim odwrotu, pięćdziesięciodziewięcioletni Stoeckel wypowiedział 5 lutego 1931 roku znamienne słowa, które zabrzmiały jak spóźnione wyrazy uznania dla Mensingi – ale nimi nie były.

W rzeczywistości chodziło tylko o próbę ustrzeżenia się przed najgorszym, czyli przed ustawowo dozwoloną aborcją, przez ustępstwa na polu zapobiegania ciąży. Podczas gdy coraz bardziej pogłębiała się nędza, „cesarz z Artilleriestrasse” proponował uznanie ograniczonego środka antykoncepcyjnego – jako działania doraźnego. Aby nie dopuścić do nieporozumień, wyjaśnił: „Ograniczenie przyrostu naturalnego jest jedynie złem koniecznym [...] ponieważ nieracjonowane rozmnażanie się narodu jest zarówno z punktu widzenia etycznego, jak i narodowo-ekonomicznego celem wartym starań”. Na antykoncepcję, w opinii Stoeckla, można zezwolić jedynie w dokładnie sprawdzonych przypadkach.

Socjolodzy i młodsi lekarze wytykali mówcy, że żaden hodowca zwierząt nie pozwoli swojemu stadu rozrastać się do granic możliwości wyżywienia go. Lepsza jakość położnictwa i mniejsza umieralność dzieci już dawno odesłały do lamusa wyobrażenia Stoeckla o idealnej prokreacji.

Pretensje, jakie mógłby mieć do niego Wilhelm Mensinga, bynajmniej nie trapiły Stoeckla. Uważał się za człowieka o szerokich horyzontach. Dla większości swoich kolegów był wcieleniem radykalnej postępowości.

W tym samym roku z Berlina rozesłano ankiety do wszystkich trzydziestu trzech dyrektorów uniwersyteckich klinik położniczych w Niemczech. Pytano ich o opinię w kwestii, czy antykoncepcja powinna stać się częścią programu kształcenia lekarzy. Z trzydziestu trzech szefów klinik aż dwudziestu dwóch nie potwierdziło odbioru ankiety. Niebawem, podczas dwudziestego drugiego posiedzenia Niemieckiego Towarzystwa Ginekologicznego, przegłosowali mniejszość, gotową odpowiedzieć twierdząco.

Klinicyści nazwali to posiedzenie pokazem zorganizowanym w celu przekonania opinii publicznej do szczerych intencji. Ale również ono nie doszłoby do skutku, gdyby nie ginekolog, którego sam Stoeckel nazwał kiedyś genialnym. Był nim Hugo Sellheim, pięćdziesięciodziewięcioletni dyrektor ogromnej kliniki położniczej przy uniwersytecie w Lipsku. Studenci nazywali go „Hugonem”. Trudno powiedzieć, żeby szczególnie szybko rozpoznał konieczność stosowania antykoncepcji. Wprawdzie jako jeden z pierwszych nauczał, że ginekologia nie może obejmować wyłącznie położnictwa i operacji chirurgicznych, ale także chore dusze pacjentek. W swojej ginekologicznej nauce o kobietach przez długi czas potępiał aktywność zawodową pań jako „nadużywanie sił kobiecych” i głosił hasła jak „służba gatunkowi przez małżeństwo i macierzyństwo” oraz „opieka nad potomstwem”. Wcześniej, będąc jeszcze profesorem w Tybindze, Sellheim – w specjalnie w tym celu zbudowanej chłopskiej izbie – uczył studentów, wykorzystując najprymitywniejsze narzędzia. W ten sposób pomógł wielu kobietom ze wsi. Lecz za sprawą jego ulubionej frazy: „Naprzód z rodzeniem najlepszych” zbyt często zapominano o ciemniejszych stronach macierzyństwa.

Profesor Sellheim, teraz pięćdziesięciodziewięcioletni, miał odwagę dokonać rewizji swoich poglądów. W roku 1931 wyznał: „Łatwiej jest pozostawać wiernym swoim dotychczasowym zasadom i trzymać się z dala od nieprzyjemnego zadania regulacji urodzeń niż dostosować się do wymogów czasu i z zaangażowaniem współpracować nad rozwiązaniem”, gdyż: „Stosunek z użyciem antykoncepcji jest czynnością nowych czasów i nowego człowieka”. Twierdząc, iż nowa moralność nie jest tym samym co niemoralność, doprowadził do tego, że na frankfurckim Kongresie Ginekologów z 1931 roku rozważano kwestię antykoncepcji. Jeśli wierzył, że także inni prominentni lekarze przyznają się do popełnionych błędów, to musiał się rozczarować.

Swojego oburzenia nie krył August Mayer, profesor ginekologii w Tybindze i bezkompromisowy przeciwnik złagodzenia paragrafu 218. Mimo że był kawalerem, podawał się za znawcę niewieściej duszy. Jednak Joanna, królowa Bułgarii (Mayer spóźnił się na jej pierwszy poród w 1933 roku z powodu katastrofy samolotowej), uważała, że doktor zupełnie nie rozumie kobiet. Przypisuje się mu słowa: „Tylko ten naród ma pewną przyszłość, w którym tuż obok flagi narodowej powiewają na sznurku pieluchy”. We Frankfurcie Mayer oświadczył: „My, położnicy, którym powierzono święte źródła narodowej siły, staniemy się grabarzami przyszłości, jeżeli będziemy bezwzględnie stosować antykoncepcję”. Nagrodzono go burzliwymi oklaskami.

Uczestnicy posiedzenia podjęli decyzję wymierzoną przeciwko skromnym próbom berlińskich kas chorych, aby w poradniach seksualnych uczyć zapobiegania ciąży.

To był koniec. W roku 1931 Hugonowi Sellheimowi pozostało tylko ratowanie honoru. Podczas specjalnego wykładu zawołał do swoich studentów: „Mają państwo pełne prawo do tego, aby pobierać nauki o niezbędnym dla życia rozdziale świadomego kierowania rozmnażaniem. Nikt bowiem bardziej od lekarza nie może się przyczynić do tego, aby środki antykoncepcyjne działały dobroczynnie”. I tym razem nie zapomniał wymienić Wilhelma Mensingi jako pioniera tej idei.

Kiedy Sellheim głosił swoje poglądy, narodowi socjaliści już walczyli w Reichstagu o „ustawę ku pożytkowi narodu”, której fragment brzmiał:

Kto próbuje pohamować naturalną płodność ludu niemieckiego na szkodę narodu lub słowem, pismem, drukiem, obrazem czy w inny sposób wspiera takie starania [...] zostanie ukarany ciężkim więzieniem za zhańbienie rasy.

Niedługo później dokument zaczął obowiązywać. Wprawdzie mężczyźni mogli nadal – mniej lub bardziej dyskretnie – kupować kondomy w aptece, drogerii, u fryzjera czy w automacie. Lecz możliwość nabycia prezerwatyw nie wpisuje się w wielki rozdział antykoncepcji, wskazań lekarskich i środków, dzięki którym mogą się chronić przede wszystkim kobiety, niezależnie od woli mężczyzn.

Rok 1933 i przejęcie władzy przez Hitlera uchroniły niemieckich ginekologów przed koniecznością kontynuowania sporu o antykoncepcję i paragraf 218.

Kwestia regulacji urodzeń została przykryta pozornie społecznym rozwiązaniem, mianowicie tworzeniem nowych miejsc pracy i roztoczeniem opieki nad matkami. W rzeczywistości od początku stał za tym plan Hitlera, aby na terenie Polski i Związku Radzieckiego stworzyć przestrzeń życiową dla stale rosnącej – dzięki sprzyjającej liczbie urodzeń – siły Rzeszy. Liczba ocalałych pokonanych powinna być natomiast planowo ograniczana. Jedynie katastrofalny koniec drugiej wojny światowej uratował niemieckich ginekologów (tak nieprzychylnych regulacji urodzeń) przed urzeczywistnieniem wizji totalnej kontroli dzietności Rosjan, Polaków i innych wschodnioeuropejskich narodów – i przed najbardziej kategoryczną próbą wytrzymałości ich tradycyjnej etyki.

Początkowo także ginekolodzy z innych krajów zostali zwolnieni z rozstrzygania kłopotliwej kwestii planowania urodzeń. Druga wojna światowa jeszcze raz przyczyniła się do pełnego rozkwitu tradycyjnej nauki o maksymalnej liczbie urodzeń jako warunku siły militarnej i polityczno-demograficznego wyrównania poniesionych strat. W rzeczywistości ten okropny czas stanowił dla ginekologów na całym świecie jedynie odroczenie.

Po 1945 roku straty wojenne zostały odrobione szybciej niż kiedykolwiek wcześniej. Tak długo ignorowana groźba przeludnienia zaczęła się urzeczywistniać nie tylko we wschodniej Azji i Ameryce Południowej. Przez długi czas większość ginekologów nie miała świadomości, jak złudne było odsuwanie ważnych kwestii na bok jako tabu. W roku 1958 wyniki ankiety przeprowadzonej wśród niemieckich studentów medycyny, dotyczącej tego, czy chcą się uczyć antykoncepcji w uniwersyteckich klinikach ginekologicznych, dały jednomyślną odpowiedź: nie.

W wydanym w 1962 roku popularnym niemieckim podręczniku ginekologii autorstwa profesora Heinricha Martiusa z Getyngi znalazło się zaledwie dwa i pół zdania na temat zapobiegania ciąży. Pierwsze słowa brzmiały tak, jakby od 1931 roku nic się nie wydarzyło na tym polu: „Do najszlachetniejszych zadań lekarza należy służba zachowaniu zdolności do rozrodu [...]. Tylko wtedy, kiedy życie i zdrowie kobiety znalazłoby się przez ciążę w dużym niebezpieczeństwie, można zalecić środki antykoncepcyjne”. Środki antykoncepcyjne są prostymi środkami zapobiegawczymi, a te słowa opublikowano w czasie, w którym również do Niemiec wkraczała pigułka.

Rozwiązania poważnych kwestii, które nie zostały znalezione na czas, pojawiały się ponownie, tyle że już w radykalnej postaci. I tak właśnie powrócił problem planowania rodziny. Za kontrolą urodzeń stała potrzeba zabezpieczenia przed ciążą, ale i żądanie aborcji. I ten postulat był teraz bardziej nieuchronny niż w 1931 roku. Ginekolodzy nie potrafili się oprzeć jego sile. Musieli odpokutować grzechy i upór, jakim zawinili w swojej mało chwalebnej przeszłości.

II

ROZDZIAŁ / 16

DR GEORGE PAPANICOLAOU
– CZŁOWIEK, KTÓREMU MILIONY KOBIET ZAWDZIĘCZAJĄ ŻYCIE

Jego życie dobiegło końca rankiem 19 lutego 1962 roku, w Miami Beach na Florydzie. Dzień wcześniej – mając siedemdziesiąt osiem lat – przepłynął rundkę w basenie przy swoim domu na Di Lido Island. Nawet swojej żonie Mary, najbardziej zaufanej osobie, nie przyznał się do choroby, z którą borykał się od dawna – dławicy piersiowej. Jego serce przestało bić w karetce wiozącej go do Jackson Memorial Hospital.

W mowie pogrzebowej został okrzyknięty „człowiekiem, który uratował życie kobietom na całym świecie”. Mówcy przypomnieli zgromadzonym, że tylko w zeszłym roku osiem milionów Amerykanek poddało się badaniu cytologicznemu, pozwalającemu na wczesne wykrycie raka szyjki macicy. Dzięki jego odkryciu liczba kobiet, które w Stanach Zjednoczonych – po ponad stuleciu dramatów ludzkich, porażek medycyny i rosnących sukcesów w walce z nowotworem złośliwym – ciągle umierały, w ciągu kilku lat spadła do połowy.

Tego lutowego dnia nikt nie miał wątpliwości, że doktor George N. Papanicolaou, profesor Cornell Medical Center w Nowym Jorku i dyrektor Papanicolaou Cancer Research Institute w Miami, zdołał spełnić w wielkim stopniu stuletnie marzenie i zapoczątkował nową epokę w ginekologii. Jeśli mimo to miliony znały słowo „cytologia”, nie kojarząc jego twórcy, to wcale nie dlatego, że greckie nazwisko trudno się wymawiało. Także nie dlatego, że w jego życiu zabrakło dramatów, romantyzmu czy miłości. Kobiety, które go znały, nazywały go – również gdy miał już siedemdziesiąt lat – przemiłym panem. Wynikało to ze skromności mężczyzny, który przyszedł na świat w 1883 roku jako Jorgos Papanicolaou, w Kymi – porcie wina i oliwy – na greckiej wyspie Eubea. Pewnego mokrego i zimnego dnia w październiku 1913 roku opuścił pokład parowca „Athenea” w Nowym Jorku. Uciekał przed swoim ojcem, który miał wobec niego inne plany. Jego towarzyszką była poślubiona bez pozwolenia Maria. Żadne z nich nie znało angielskiego. Ich majątek wynosił 265 dolarów i 20 centów.

Amerykanie zakładali później, kiedy doszedł do sławy i honorów, że Papanicolaou właśnie w Ameryce wyruszył w drogę do odkrycia swojego powołania Mylili się. Tę drogę rozpoczął jeszcze w Kymi – w pojedynku z apodyktycznym ojcem, Nikolaosem Papanicolaou, prowincjonalnym lekarzem i politykiem, który chciał uczynić z syna spadkobiercę swojej praktyki i męża bogatej Greczynki. Nie rozumiał, dlaczego Jorgos go nie słucha i dlaczego – będąc jeszcze biegającym boso chłopcem – puszcza się na niebezpieczne wody i chce zobaczyć świat – coś więcej ponad ciasne uliczki Kymi. Mając trzynaście lat, próbował – bezskutecznie – uciec przed zaściankowością rodzinnego miasta, zaciągając się do greckiej marynarki. Pojedynek toczył się dalej, kiedy Jorgos w ateńskim liceum poznał niejakiego Stephana Konstantinidesa. Stephan studiował w Niemczech i czytał dzieła niemieckich przyrodników pokroju Ernsta Haeckla. Książka jego autorstwa Zagadki świata była stworzona do tego, aby rozpalić w Jorgosie ciekawość przyrody i wzbudzić w nim ogromną tęsknotę za niemieckimi naukami przyrodniczymi.

Od 1899 roku (w wieku siedemnastu lat) studiował wprawdzie medycynę w Atenach i  cztery lata później chwalebnie zdał egzamin na lekarza, odbył także obowiązkową służbę w greckiej armii, ale kiedy ojciec zażądał, aby został lekarzem wojskowym, a później doktorem w Kymi, wpadł w pasję. Odpowiedź Papanicolaou udzielona ojcu znalazła się w krótkim opisie jego życia autorstwa amerykańskiego ginekologa Carmichaela: „Nie, chcę zostać wolny... Tylko [...] tchórze szukają bezpiecznych portów [...] Wolałbym sczeznąć niż nie dosłyszeć wołania swojej duszy”. Owo „wołanie duszy” brzmiało: studia przyrodnicze w Niemczech.

W roku 1906, w dniu, w którym został zwolniony z wojska, pojechał do Kymi. Prosił ojca o pozwolenie i pieniądze na podróż do Niemiec. Nikolaos odmówił, przegrywając i tę walkę z synem. Najbardziej przekonujące wyjaśnienie tej sytuacji było dość romantyczne. Latem 1906 roku na Eubeę sprowadził się pułkownik Mavrojeni z Aten. Jego córka Maria zachorowała na gorączkę śródziemnomorską (brucelozę), i pułkownik posłał po pomoc do ojca Jorgosa. Nikolaosa akurat nie było, a więc do domu Mavrojeniego udał się syn. Tam znalazł śliczną dziewczynę – po pierwszym spotkaniu opisał ją jako nieśmiałą, ale czujną, mądrą, pełną oddania, sympatyczną. W dość niekonwencjonalny sposób zdradził swoje uczucia wobec niej: pośpieszył do Aten i zażądał od doktora Chrysospathisa, najbardziej renomowanego ortopedy i chirurga, aby wyprostował jego krzywe nogi. Jedyny znany wtedy zabieg chirurgiczny, jaki – przy sporej dawce szczęścia – mógł spełnić oczekiwania Greka, wymagał dużo odwagi. Lecz Jorgos przetrwał operację, gips i kule. Cieszył się ze swoich nowych nóg. Powróciwszy z Aten, nie od razu zaprezentował je Marii – nie tyle z powodu etykiety, która w tamtych czasach zabraniała takich szybkich działań, ile wskutek niechęci Nikolaosa do ewentualnej synowej, a właściwie do jej marnego – oficerskiego – posagu.

A więc jest ziarno prawdy w relacjach, według których Nikolaos niespodziewanie złagodził swoje stanowisko wobec podjęcia studiów w Niemczech przez Jorgosa. Być może chodziło mu o to, by utrzymać syna w jak największej odległości od Marii. Wiosną 1907 roku Jorgos wyruszył na północ.

To, czego w ciągu następnych trzech lat nauczył się od profesorów Haeckla, Augusta Weismanna, Richarda Hertwiga w Jenie, Heidelbergu i Monachium, wydaje się bardzo dalekie od ginekologii, którą znamy dzisiaj. Lekarzy chorób kobiecych zaprzątały konkretne problemy, jak porody, pozycje embrionalne, wypadanie macicy, cesarskie cięcie, torbiele jajników, kleszcze porodowe i inne. Tajemnice życia kobiety, jej praw seksualnych, jej chemii i duszy znajdowały się w ich programie na szarym końcu.

Hertwig, zoolog z Monachium, na uroczystych pokazach prezentował – podczas dni płodnych jeżowców z Morza Śródziemnego – zapłodnienie przez połączenie jąder komórkowych żeńskiego jajeczka i męskiego plemnika. Na przykładzie zwierząt doświadczalnych można było zademonstrować, że jajniki zawierają zapas komórek jajowych, otoczonych mieszkiem (albo pęcherzykiem). W bardziej lub mniej regularnych odstępach czasu jeden z tych pęcherzyków powiększał się, pękał i wypuszczał swoją komórkę jajową – przez jajowody – do macicy. Ta z kolei w tym samym okresie przygotowywała się do przyjęcia zapłodnionej komórki jajowej i przeobrażenia jej w „gnieździe ze śluzówki” w żywą istotę. Jeżeli komórka jajowa nie spotkała się z plemnikiem, a tym samym nie dochodziło do zapłodnienia, macica podczas menstruacji wydalała nadmiar śluzówki przez pochwę. Następnie wszystko zaczynało się od nowa. Odpowiednim określeniem tego zjawiska okazał się „cykl płciowy”. Lecz pojęcie to nie dawało odpowiedzi na pytanie: dlaczego? Hertwig bardzo mocno pragnął się dowiedzieć, czemu podczas zapłodnienia powstaje męskie lub żeńskie potomstwo. Swój zapał przeniósł na przybysza z Eubei. Ta kwestia stała się tematem pracy doktorskiej Jorgosa, a kiedy skończyły się pieniądze i cierpliwość Nikolaosa Papanicolaou, młody człowiek przywiózł niewyjaśnioną tajemnicę do Kymi.

Nikolaos zaskoczył syna wiadomością, że znalazł mu na żonę bogatą córkę kupca. W umowie dotyczącej posagu brakowało tylko przecinków. Jorgos zbiegł do Aten i rozpoczął poszukiwania posady w laboratorium naukowym – oraz Marii. Ukochaną znalazł, pracy nie. W Atenach nie funkcjonowały jeszcze duże laboratoria. Postanowił więc poślubić Marię, nie mając posady, i wraz z nią wyruszyć w świat za pracą. O swojej miłości przekonał Marię na schodach Akropolu. Jej ojca natomiast udało mu się zjednać jedynie uporem i wizją przyszłych sukcesów. Wzięli ślub 25 września, nie pytając Nikolaosa o zgodę. Pułkownik podarował im bilety pierwszej klasy na parowiec „Athenea” do Marsylii. Stamtąd Jorgos wysłał ojcu depeszę z zawiadomieniem o ślubie: „Teraz mogę – wolny – iść drogą, która poprowadzi mnie do odległych miejsc [...] moim ideałem nie jest bogactwo, tylko [...] stworzenie czegoś godnego mężczyzny”.

Na szczęście Jorgosa ówczesny książę Monako Albert I interesował się oceanografią. Wyposażonym w laboratoria jachtem „L’Hirondelle” przemierzał wody Morza Śródziemnego i Atlantyku; jedno stanowisko przy mikroskopach było jeszcze nieobsadzone. Na pokładzie „L’Hirondelle” Jorgos studiował nie tyle tajemnice determinacji płci ssaków, ile treść żołądkową wielorybów, które upolował książę. W Tulonie, gdy podróż dobiegała końca, leżał na koi z gorączką. Aby dostać się na pokład, Maria musiała użyć swojego uroku. Pielęgnowała go, aż wyzdrowiał, i wydawało się, że już nic nie stoi na przeszkodzie nowej próbie wyruszenia w świat. Powstrzymała ich śmierć matki Jorgosa. Ze względu na wybuch wojny grecko-serbsko-bułgarsko-tureckiej powrót na Eubeę trwał długo. Jorgos zaciągnął się do wojska. Maria jechała za nim na wozie wojskowym aż w okolice Salonik, gdzie w 1913 roku skapitulowali Turcy. Spotkali tam Amerykanów greckiego pochodzenia, którzy walczyli za ojczyznę przodków. O Ameryce opowiadali niestworzone historie. Ojciec Marii po raz drugi zafundował im bilety pierwszej klasy na „Atheneę” – tym razem do Nowego Świata. 19 października 1913 roku Jorgos i Maria znaleźli się w Nowym Jorku, w greckim hotelu Athens.

W poszukiwaniu pracy nie dotarli jednak do cudownego laboratorium. Wylądowali w domu towarowym Gimbelsów. Maria, która teraz nazywała się Mary, otrzymała posadę za osiem dolarów jako szwaczka. Jorgos – teraz George – został sprzedawcą w salonie dywanów (ponieważ Grecy uchodzili za urodzonych handlarzy dywanami). Lecz kiedy rozwinął dywan przed bogatą klientką, w której rozpoznał sąsiadkę z jadalni parowca, ze wstydu uciekł od Gimbelsów. Zrezygnował z pracy z handlu. Próbował zarabiać, pisząc zoologiczne artykuły do greckiej gazety dla emigrantów. To zadecydowało o jego losie. Gdy szukał materiałów, natrafił na książkę niejakiego T.H. Morgana o dziedziczności i płci. Dotarł do strony, na której Morgan entuzjastycznie odwoływał się do jego, George’a Papanicolaou, doktoratu. Rozdarty między wstydem a rozpaczą zaczął szukać Morgana. Znalazł go na Uniwersytecie Columbia, gdzie ten obejmował katedrę zoologii. Tydzień później George został asystentem na oddziale patologicznym w nowojorskim szpitalu. Zarabiał 40 dolarów miesięcznie, a w 1914 roku awansował na asystenta anatomii w Cornell Medical School. Kiedy Mary zrezygnowała z szycia u Gimbelsów i otrzymała niewielką posadę jego asystentki technicznej, znajdował się już na drodze do amerykańskiego snu.

Nie interesował się jeszcze ginekologią. Na oddziale patologii w Cornell badano wprawdzie próbki tkanek pobieranych, gdy podejrzewano raka macicy lub go usuwano (jedna z pierwszych wielkich operacji ginekologicznych, które dotarły za Atlantyk, autorstwa wiedeńczyków Wertheima i Schauty). Obserwowano wówczas pod mikroskopem – nie mając jeszcze pojęcia, w jak dużym stopniu pobranie tkanki przed operacją może pobudzić rozwój nowotworu złośliwego – czy zachodzą zmiany, a jeśli tak, to jakie. Papanicolaou nigdy nie uczestniczył w tych eksperymentach.

Kiedy zobaczył wszystkie zwierzęta doświadczalne, jakimi dysponowała klinika, obudziło się w nim pragnienie rozwiązania zagadki determinacji płci. Wyprosił, by pozwolono mu podjąć jego monachijskie eksperymenty na świnkach morskich. Wkrótce odkrył, że potrzebuje do tego komórek jajowych gryzoni w określonych fazach rozwoju. Ponieważ, zgodnie z ówcześnie panującym poglądem, świnki morskie nie przechodziły menstruacji, nic nie wskazywało na ruję. Podczas poszukiwań odpowiednich komórek rozrodczych niezliczone zwierzęta straciły nadaremnie życie. Wreszcie, w pewną grudniową noc w 1914 roku Papanicolaou obudził się w swoim małym mieszkaniu (którego koszty Mary znacznie obniżyła przez podnajęcie) z myślą, iż świnki morskie być może menstruują, ale tak nieznacznie, że ten proces przeoczono. Następnego dnia w drodze do Cornell kupił możliwie najmniejszy wziernik do nosa i otworzył maleńkie pochwy gryzoni. Następnie pobrał z nich wydzielinę i zbadał pod mikroskopem. Kilka tygodni później wiedział już, że świnki morskie mają menstruację. Była ona, tak jak się spodziewał, niepozorna, trwała tylko jeden dzień i powtarzała się co dwa tygodnie. Ku swojemu zdumieniu w wydzielinie zwierząt znalazł komórki, których kształt z biegiem dni i tygodni zmieniał się według określonych reguł. Czy zachodziła, zastanawiał się, korelacja między tymi zmianami a procesami toczącymi się w jajnikach i macicy? Czy było możliwe, aby na podstawie zmian w śluzie określić przebieg rui? Potrzebował dwóch lat, by znaleźć odpowiedź na to pytanie. W roku 1917 roku była gotowa. W „American Journal of Anatomy” referował, iż – istotnie – z rozmazów zwierzęcej ściany pochwy można „z daleka” prześledzić cieczkę – w jajnikach, pęcherzykach jajnikowych, jajowodach i macicy. Nie zdając sobie sprawy, że dokonał rewolucyjnego odkrycia – dla ogromnej rzeszy kobiet i ginekologów – wynalazł badanie rozmazu z pochwy.

Pięć lat później – w 1922 roku – znał życie komórkowe samic tak gruntownie jak nikt inny po obu stronach Atlantyku. Zapragnął dowiedzieć się, czy również u kobiet możliwe jest zastosowanie takiej samej metody. Nadal niewiele wiedział o dramacie ginekologów – Friedricha Sautera z Konstancji, Wilhelma Alexandra Freunda z Wrocławia i wreszcie Friedricha Schauty i Ernsta Wertheima z Wiednia, którzy toczyli walkę o możliwość badania raka macicy i rozwijanie metod operacyjnych, początkowo niezwykle śmiałych, później coraz lepszych. Jeszcze mniej wiedział o Robercie Abbém z Nowego Jorku, Dominicim z Paryża, Albercie Döderleinie z Monachium czy Howardzie A. Kellym z Baltimore, od 1903 roku uczestniczących w wyścigu – którego przebieg mógłby zapełnić niejedną powieść akcji – o zastosowanie nowo wynalezionego promieniowania rentgenowskiego i radioaktywnego do terapii nowotworowej. Nie wiedział także, że aż siedemdziesiąt procent wszystkich nowotworów złośliwych macicy rozpoczynało się od nierozpoznanych lub zbagatelizowanych, maleńkich zmian na szyjce macicy, i stamtąd rozprzestrzeniało się dalej. Stojąc z boku, obserwował trwającą co najmniej od 1900 roku walkę o przełamanie barier kobiecej nieświadomości, strachu i wstydu oraz zwiększenie możliwości wczesnej diagnostyki. Nie wiedział nic o hamburskim ginekologu Hansie Hinselmannie, który właśnie wynalazł kolposkop – narzędzie optyczne służące do oglądania szyjki macicy w znacznym powiększeniu i jasnym świetle. Papanicolaou nie znał także badań innego młodego ginekologa, Waltera Schillera z Wiednia, który poszukiwał chemicznych znaków ostrzegawczych zdradzających obecność komórek nowotworowych na etapie, w którym nie dostrzegłoby ich nawet najbystrzejsze oko. Metoda Schillera opierała się na odkryciu, że zdrowa tkanka, zetknąwszy się z preparatem jodowym, zabarwia się na ciemny kolor. Tkanka chora natomiast, w szczególności tkanka nowotworowa, pozostawała jasna i wymagała badania mikroskopowego. Papanicolaou (nazywany w skrócie „Pap”) rozpoczął badania kobiet, mając nadzieję, że rozmaz udzieli mu nowych informacji o cyklu miesiączkowym i determinacji płci.

Jako mało znany lekarz patolog nie miał pacjentek, od których mógłby pobrać rozmaz. Swoje eksperymenty przeprowadzał więc na parach małżeńskich. Jedyną kobietą, na której mógł wykonać badania, była jego małżonka. Mary jednak stanowiła okaz zdrowia i regularności. Nigdy nie osiągnąłby swojego celu, gdyby nie mógł pobrać różnorodnego materiału. Dlatego w 1925 roku wysłał skromną prośbę do doktora Graya Warda, dyrektora nowojorskiego szpitala położniczego, o pozwolenie na przebadanie kilku rozmazów od pacjentek placówki. („Otrzymanie rozmazów było wielką łaską”, wyjaśnił później). Ward pomógł mu, umożliwiając wgląd w rozmazy i spotkanie z doktorem Robertem Latou Dickinsonem. Sześćdziesięcioczteroletni Robert Latou był najmłodszym duchem i najbardziej pomysłowym ginekologiem Nowego Jorku. Jako pierwszy, na kilkadziesiąt lat przed Alfredem C. Kinseyem, studiował kobiecą seksualność, nie uważał łechtaczki za grzeszną, a potrzeby zaspokojenia za bezwstydność. Jako założyciel Towarzystwa Zdrowia Matek wspomógł Papa kilkuset dolarami.

Parę miesięcy później Pap, wykonawszy niezliczone testy, dokonał odkrycia, które zadecydowało o jego życiu. Po raz pierwszy zobaczył komórki nowotworowe w rozmazie z pochwy młodej, rzekomo zdrowej kobiety. Jeżeli późniejsze dochodzenie reporterskie było przeprowadzone prawidłowo, to niewiasta ta nazywała się Laury McRoy, miała trzydzieści pięć lat i była rudowłosą, cieszącą się życiem irlandzką pięknością, żoną nauczyciela w Harlemie Zachodnim i matką Timmy’ego oraz Laureen. Poddała się badaniom z powodu zaburzeń menstruacyjnych i uznano ją za zdrową. Papanicolaou poinformował o swoim odkryciu niedowierzających ginekologów, a ci wykonali drugie badanie. Użyli wszystkich znanych im metod: inspekcji szyjki macicy, pobrania próbek podejrzanej tkanki, badań mikroskopowych, badania dotykowego macicy i jajników przez powłoki brzuszne oraz pochwy pod kątem stwardnień, łyżeczkowania tkanki z macicy i obserwacji pod mikroskopem. Ponowne badania kontrolne nie przyniosły żadnego rezultatu.

Papanicolaou był jednak przekonany, że się nie pomylił. Zastanawiał się: czy to możliwe, że nowotwór – zanim stanie się widoczny i wrośnie w zdrową tkankę – może nawet latami złuszczać komórki, zdradzając tym samym, że rozpoczęła się nadprodukcja komórek? Czy możliwe jest, aby takie komórki umykały uwadze lekarza stosującego dotychczasowe metody badania, ale ujawniały się podczas analizy wydzieliny z pochwy?

Pytanie to nurtowało doktora Papanicolaou (i nie tylko jego) przez całe życie. Dopiero rok później podczas rutynowej kontroli stwierdzono u pani McRoy zmiany na szyjce macicy. Badania wykazały rzadki przypadek trudno wykrywalnego i szybko postępującego nowotworu złośliwego. Poddawszy się operacji – zgodnie ze stanem rozwoju medycyny na 1925 rok – Laury wróciła do swoich dzieci w Harlemie Zachodnim. W letni weekend 1927 roku w Jones Beach wydawała się jeszcze zdrową, opaloną pięknością z twarzą pokrytą piegami. Dwa dni później mąż Tim przywiózł ją do kliniki. Zmarła rok później – w styczniu 1928 roku.

ROZDZIAŁ / 17

BADANIE CYTOLOGICZNE SŁUŻĄCE WCZESNEMU WYKRYWANIU RAKA

Śmierć Laury McRoy można by potraktować jako symbol. W tym samym czasie George Papanicolaou (teraz czterdziestojednolatek) pojechał do Battle Creek w Michigan, aby oznajmić przed zgromadzeniem lekarzy, że wraz z Mary przebadali – od czasu przełomowego odkrycia pierwszych komórek nowotworowych – niezliczone wymazy i znaleźli kolejne komórki.

4 stycznia Pap, pełen entuzjazmu, przybył do miasta oddalonego o sto sześćdziesiąt kilometrów od Detroit, którego obywatel, Harvey Kellog, obdarzył świat płatkami kukurydzianymi, za sprawą czego Battle Creek okrzyknięto miastem zdrowia. Manuskrypt Papa powstał we wstrząsanym budową metra apartamencie przy Dziewięćdziesiątej Szóstej Alei.

Swoją wiarę w to, że wymaz z pochwy może się okazać „cenny dla stwierdzenia raka macicy w początkowym stadium rozwoju, kiedy najbezpieczniej go wyleczyć”, referował angielszczyzną z greckim akcentem. Ale już po kilku zdaniach Pap zauważył, że słuchacze nie poświęcają mu uwagi. Wspominając po latach odczyt: „Raport z 1928 roku nie przekonał moich kolegów o słuszności [...] mojej metody”, mówił o tym wydarzeniu chłodno i z dystansem.

Prominentny amerykański ginekolog, którego nazwisko się nie zachowało, podsumował jego pracę aroganckim zdaniem: „Powszechnie wiadomo, jak łatwo można obserwować szyjkę macicy w pochwie i jak łatwo można pobrać próbki do badań, tak że nie ma najmniejszego powodu, aby wprowadzać nową, skomplikowaną procedurę”. Żądnego sensacji reportera „New York World”, który w nagłówku zamieścił słowa: „Znaleziono nową metodę wykrywania nowotworu. Nowojorski lekarz dowodzi, że symptomami raka mogą być uszkodzone komórki”, Papanicolaou ostro zganił przed zebranymi. Ze „wzburzoną grecką krwią”, ale i bardzo przygnębiony pojechał z powrotem do Nowego Jorku.

Podobno tylko jeden człowiek mógł dodać mu otuchy – doktor Robert Latou Dickinson, który pomógł mu w pracy. Robert Latou, szczupły, witalny, o pięknych włosach, natknął się na Papa na nowojorskim dworcu.

– Młody przyjacielu z Eubei – powiedział – musi pan wiedzieć, iż rzemiosło lekarskie jest podobne do ślimaka. I ma to swoje uzasadnienie. Nie wszystko, co nowe, jest właściwe. Najgorsze jednak jest to, że tak wielu z tych ludzi, którzy siedzą w ślimaku, ma wyobraźnię godną nosorożca... To jednak nie jest powód, aby rezygnować ze sprawy. Do diabła, to żaden powód!

Robert Latou Dickinson nie określał kierunku badań w Cornell, a władze szkoły nie widziały powodu, aby trwonić pracę Papanicolaou dla beznadziejnej sprawy. Pap zanotował: „Zniechęcająca atmosfera zmusiła mnie do rezygnacji z badań nad rozmazem z pochwy na dziesięć lat”.

Trzydzieści lat później, w lutym 1962 roku, kiedy żegnano Papanicolaou uroczystą mową pogrzebową, jeden z członków Amerykańskiego Towarzystwa Onkologicznego spytał, ile kobiet zmarło niepotrzebnie na skutek wstrzymania prac nad rozmazem. Pytanie pozostało bez odpowiedzi. Pap jednak nie zapomniał słów Dickinsona.

W osobie doktora Andrew Marchettiego, pochodzącego z Włoch, obdarzonego śródziemnomorską fantazją ginekologa z Cornell, zyskał przyjaciela, który „poza oficjalnym kierunkiem badań” pozwalał mu robić testy na chorych. Także od Marchettiego pochodziły pierwsze w życiu George’a prywatne pacjentki – bezpłodne kobiety. (Marchetti liczył na to, że Pap odkryje nieprawidłowości). Dzięki honorariom państwo Papanicolaou mogli wprowadzić się do spokojnego domu na przedmieściach Douglaston. Urządzili niewielkie laboratorium i wieczorami, po powrocie z Cornell (oraz po krótkiej przerwie przy muzyce Beethovena), kontynuowali do późna w nocy badania nad rakiem. Mieli jednak ograniczone możliwości. Bilans dziesięciu lat pracy był negatywny i jeżeli ich wysiłki nie poszły całkowicie na marne, to tylko dlatego, że Papanicolaou zajął się innym rozdziałem ginekologii i biologii.

W latach 1929, 1930 i 1933 powiodły się pierwsze próby badań nad hormonami jajników. W laboratorium Papa – które niczym plaster miodu znajdowało się teraz w gigantycznym budynku Cornell Medical Center na Manhattanie – przeprowadzał je młody Amerykanin Edward Doisy (niezależnie od niemieckiego noblisty, biochemika zajmującego się hormonami płciowymi, Adolfa Butenandta). Człowiek, który stał u progu rewolucyjnego odkrycia, miał za zadanie przebadać oddziaływanie hormonów na cykl menstruacyjny. Zrezygnowany zanotował: „W obliczu takich okoliczności nasuwa się pytanie, czy wszystkimi naszymi czynnościami... nie kierują siły, które znajdują się poza naszą kontrolą”. Odkrył, że z rozmazu pochwy można wyczytać również zależności hormonalne. Ustalił, ile hormonów jest transportowanych przez krew i jakie są ich prawidłowe wartości dla różnych kategorii wiekowych. Rozmazy kobiet przechodzących menopauzę wykazywały anomalie, co budziło pytanie, czy – i jak – można by im pomóc, podając hormony.

Jednak dziesięć lat zostało straconych. Należy zapytać, czy kiedykolwiek skończyłaby się ta zła passa, gdyby nie Pap i jego „niezwykła moc” – w roku 1929 zesłała śmierć na szefa akademii Cornell, pod rządami którego profesor pracował przez dwadzieścia pięć lat. Na jego miejsce postawiła nowego człowieka – imponującą kombinację fantazji i umiejętności zarządzania. Nazywał się Joseph Hinsey.

Gdy Hinsey objął stanowisko, wkrótce jego gabinet stał się sceną doniosłego spotkania. Niczego nieprzeczuwający Papanicolaou zgłosił się z ofertą amerykańskiej firmy farmaceutycznej, gotowej wydać cztery tysiące dolarów na kontynuowanie badań hormonalnych. Zapytał, czy mógłby przyjąć nowe zlecenie. Zdumiał się, kiedy Hinsey pominął ten temat i wskazał na lekko pożółkłą nadbitkę na jego biurku. Był to wykład Nowe rozpoznanie raka, którym Papanicolaou przed dziesięcioma laty na prózno próbował zainteresować kolegów po fachu w Battle Creek.

– Proponuję – wyjaśnił Hinsey – aby pan od jutra podjął pracę w miejscu, w którym przerwał dziesięć lat temu. Myślę, że będę mógł ustalić z oddziałem ginekologicznym, aby w przyszłości pobierano rozmaz od każdej pacjentki i przekazywano go panu. Jeśli będzie pan mógł przedłożyć ostateczny dowód, że się nie myli, to zadecydujemy, co dalej...

Jeżeli wierzyć współczesnym przekazom, Papanicolaou był tak poruszony, że w swoim laboratorium wyrecytował grecką modlitwę, którą ostatni raz odmawiał w Kymi. Niezależnie od tego, co faktycznie robił – modlił się, cieszył, znów miał nadzieję – w październiku 1939 roku rozpoczął „projekt rozmaz”, a Hinsey udowodnił, że jest słownym człowiekiem.

Po raz pierwszy Papanicolaou miał do dyspozycji własnych – kompetentnych – współpracowników. Z Cornell przeszedł do niego ginekolog patolog norweskiego pochodzenia, doktor Herbert Traut. Hinsey zaangażował też działającego w Narodowym Towarzystwie Geograficznym geniusza w dziedzinie rysowania komórek w kolorze, Japończyka Hashime Murayamę. Już w połowie 1940 roku zespół zbadał setki rozmazów: 1) kobiet i dziewcząt badających się z powodu różnych dolegliwości i bez objawów nowotworowych, 2) kobiet i dziewcząt badanych z powodu ewentualnych objawów nowotworowych. Przyczyny poszczególnych badań i ich rezultaty pozostawały dla Papanicolaou nieznane. Tym większe uznanie wzbudziły jego wyniki. W przypadkach stosunkowo rzadkiego i łatwego do leczenia raka trzonu macicy, w których ginekolodzy zdiagnozowali zmiany umiejscowione wysoko w macicy, Pap znalazł komórki nowotworowe tylko w sześćdziesięciu procentach. Natomiast w przypadku znakomitej większości wszystkich raków macicy – nowotworów szyjki macicy – jego wyniki zgadzały się w dziewięćdziesięciu dziewięciu procentach z orzeczeniami pozostałych ginekologów. To robiło wrażenie. Jednak najważniejsza decyzja musiała zapaść w przypadkach, w których ginekolodzy nie wykryli nowotworu lub nawet nie podejrzewali jego istnienia. Gdyby Pap znalazł komórki rakowe w rozmazie, a kolejne badania by to potwierdziły – to nie można by dłużej zaprzeczać, że jego metoda wyciągała na światło dzienne nieznane stadia nowotworów złośliwych.

I rzeczywiście, w rozmazach pacjentek, które z ginekologicznego punktu widzenia nie budziły podejrzeń, tworzyło się coraz więcej komórek rakowych. Czasami wydłużał się czas postawienia diagnozy (badanie kontrolne, obserwacja i powtórne oględziny). Wybuchł gorący spór o to, czy rację ma Papanicolaou, czy ginekolodzy. Reporter śledczy, weryfikujący losy kilku pacjentek, które znalazły się w samym środku tej walki, pozbawił je anonimowości. Wymienił siedemdziesięciopięcioletnią Annę Berenson, wspaniałą kobietę z Brooklynu. W roku 1890 przybyła z mężem Benjaminem, chorym na płuca robotnikiem tytoniowym, oraz pięciorgiem dzieci i trzema pierzynami z rosyjsko-polskiej Łodzi na nowojorski Lower East End. Dwa lata później straciła Benjamina, przejęła jego miejsce w fabryce papierosów, a później założyła sklep. Dzieci wychowała sama, zgromadziła wokół siebie dwanaścioro wnucząt. Wciąż jeszcze stała za ladą, kiedy przyszła na badania z powodu banalnego zapalenia błony śluzowej pęcherza moczowego. Rozmaz wykazał obecność zrakowaciałych komórek. Pięć kolejnych biopsji pobranych z macicy nie wykazało śladu nowotworu. Pap tymczasem w każdej nowej próbce znajdował oznaki ukrytej złośliwości. Wreszcie, po dziewięciu miesiącach, podczas łyżeczkowania macicy wydobyto cząsteczki tkanki, co do których patolodzy nie mogli się zgodzić, czy były łagodne, czy nie. Postanowiono więc całkowicie wyciąć macicę. W jej ścianie znaleziono jeszcze mały, ukryty gruczolakorak. Anna Berenson szybko doszła do siebie po operacji i jeszcze w wieku osiemdziesięciu jeden lat stała za ladą w swoim sklepie.

W takich przypadkach jak ten, kiedy rozmaz wskazywał na nowotwór, ale badania fizykalne nie dawały żadnych wyników, Papanicolaou wpadał w głębokie przygnębienie. Jego przyjaciel i biograf, Carmichael, przytaczał wypowiedzi w rodzaju: lepiej by było zapomnieć o dorobku całego życia, jeśli „po wszystkich spektakularnych oznakach, które człowiek znalazł, nie dałoby się udowodnić nowotworu”. Ostatecznie jednak to wymaz mówił prawdę.

11 marca 1941 roku Hinsey uznał, że nadszedł już czas, aby Pap i spółka przedstawili swój pierwszy bilans przed nowojorskim Towarzystwem Położniczym. Ale jakkolwiek niewiarygodne mogłoby się to wydawać, większość zgromadzonych odrzuciła bądź podała w wątpliwość przedstawione wyniki. I być może taka sytuacja trwałaby dłużej, gdyby nie podniósł się pewien sześćdziesięciolatek o zaróżowionej twarzy: Isidor Clinton Rubin, profesor ginekologii z Mount Sinai Hospital. Jako dziecko niemiecko-żydowskich rodziców przybył w 1890 roku do Nowego Jorku. W roku 1919 zdobył światową sławę, ponieważ – ku przerażeniu asystentów – odważył się przedmuchać dwutlenkiem węgla chore – i dlatego niedrożne – jajowody. Metoda ta zyskała międzynarodowe uznanie – stosowano ją w celach diagnostycznych chorób jajowodów i leczenia bezpłodności kobiet. Głosu Rubina nie dało się nie dosłyszeć:

Skoro ta metoda jest skuteczna w tak dużej liczbie [...] faz nowotworu szyjki macicy, w jakiej do dziś nie był rozpoznawalny za pomocą żadnego ze znanych środków, włącznie z kolposkopem (i próbą Schillera), to mamy przed sobą postęp o znaczeniu trudnym do przecenienia.

Commonwealth Fund, organizacja wspierająca naukę, jako pierwsza zgłosiła gotowość wsparcia dalszych prac Papanicolaou, początkowo kwotą tysiąca ośmiuset dolarów. Lecz o przełomie nawet teraz nie było mowy, a druga wojna światowa nie oszczędziła laboratoriów Cornell Medical na Manhattanie. Kiedy w grudniu 1941 roku japońskie samoloty zbombardowały Pearl Harbor i ponad sto tysięcy Amerykanów japońskiego pochodzenia wywłaszczono jako potencjalnych wrogów państwa, a następnie zamknięto na lata w kalifornijskich obozach, również Hashime Murayama padł ofiarą zbiorowej antyjapońskiej histerii. Jedynie osobiste poręczenia doktorów Marchettiego i Trauta pomogły mu zachować wolność. Ale także Papanicolaou – Grek, Marchetti – Włoch, oraz Traut – Norweg odczuwali na sobie skutki wojny, dopóki nie postanowili zapomnieć o nacjonalizmie. Dopiero wtedy udało im się – wiosną 1943 roku, kiedy rozgrywała się bitwa o Atlantyk – napisać rewolucyjną książkę Diagnozowanie raka macicy przez rozmaz z pochwy. Kiedy była gotowa, Hinsey wezwał do siebie Papanicolaou.

– George – powiedział – nie ma już żadnych naukowych wątpliwości. Teraz musimy mieć się na baczności, aby nie popełnić błędu. Również ci, którzy są przekonani o ważności testów, uważają, że będzie niemożliwością wykształcić odpowiednio dużo patologów i cytologów, aby oceniać setki tysięcy, a potem miliony rozmazów, które co roku będą rutynowo pobierane przez ginekologów od pacjentek i przekazywane do badania. Jeśli już teraz powiadomimy opinię publiczną o możliwości nowej metody diagnostyki, kobiety mogą ruszyć do szturmu, na który nikt nie jest przygotowany. I sceptycy będą mieli rację. Dlatego nasze następne zadanie polega na udowodnieniu, że do oceny rozmazu nie są potrzebni kształceni przez wiele lat patolodzy, tylko wystarczą technicy, których można wyszkolić w nieograniczonej liczbie. Naszym kolejnym krokiem musi więc być szkolenie techników, a także przyuczenie ginekologów do pobierania rozmazu. Dopiero wtedy będziemy mogli poinformować gazety i radio oraz zachęcić kobiety, aby regularnie poddawały się testom. Choćby najmniejsza pochopność mogłaby wszystko zniweczyć.

Tak też się stało. W roku 1947 Pap i Mary rozpoczęli szkolenia w Cornell Medical Center dla pierwszych siedemdziesięciu patologów z Ameryki. Mieli zostać instruktorami przyszłych techników. W tym samym roku doktor Charles Cameron, prezes nowego Amerykańskiego Towarzystwa Onkologicznego, spotkał się z George’em Papanicolaou w barze nowojorskiego hotelu Plaza, w połowie drogi między swoją kwaterą a Cornell Medical Center. Cameron chciał poznać tego cichego człowieka, mówiącego z greckim akcentem, zanim zdecyduje, czy przeznaczy dwadzieścia pięć procent budżetu organizacji na powszechne badania profilaktyczne za pomocą rozmazu. (Decyzja była pozytywna).

W roku 1948 odbyła się pierwsza Narodowa Konferencja Cytologiczna w Bostonie. George i Mary siedzieli w pierwszym rzędzie i słuchali sprawozdań, m.in.: „Badanie rozmazu z pochwy jest istotnie wyjątkowe; może zapowiedzieć nowotwór macicy, na długo zanim pojawią się jego pierwsze objawy”. Pierwsze badanie dziewięćdziesięciu pięciu tysięcy kobiet wykonano w stanie Tennessee. Wykryto setki nowotworów złośliwych szyjki macicy. Później okazało się, że można je usunąć, nie przeprowadzając całkowitej operacji i całkowitego naświetlania – albo przez zabieg obcięcia końca szyjki macicy, albo przez radioterapię małoinwazyjną, w wyniku czego odnotowywano zaledwie od dwóch do czterech procent nawrotów.

W roku 1910 Pap napisał do swojego ojca: „Moim ideałem nie jest bogactwo, tylko stworzenie czegoś godnego mężczyzny”. Ideał ten – włącznie z życzeniem, aby nie być bogatym – osiągnął. Kiedy w 1957 roku wycofał się z życia zawodowego, jego roczna emerytura wynosiła sześć tysięcy dolarów. Tylko dzięki wsparciu Towarzystwa Onkologicznego on i Mary mogli jeszcze raz zobaczyć swoją ojczyznę. Po czterdziestu czterech latach znów szli przez Kymi do domu, w którym zaczęła się ich miłość. Później wrócili do spokojnego Douglaston. Pap przyjął stanowisko dyrektora instytutu onkologicznego w Miami, będącego jeszcze w budowie, który otrzymał nazwę: Papanicolaou Cancer Reaserch Institute. Wiedział, że wykonał zadanie. Zmarł, zanim otworzono instytut, w słoneczny, niedzielny poranek 19 lutego 1962 roku. Jego spuścizna – badanie cytologiczne – rozpoczęła tournée po całym świecie. Epokowe znaczenie tej metody mógł zrozumieć tylko ten, kto poznał dramat raka, kobiet i ginekologów, który wcześniej rozgrywał się na tej samej scenie.

ROZDZIAŁ / 18

DR JOHANN SAUTER Z KONSTANCJI

Dramat rozpoczął się w 1821 roku, a scenerią jego pierwszego aktu była Konstancja nad Jeziorem Bodeńskim. Bohaterka nazywała się Genoveva Waldraf – czterdziestoośmioletnia żona robotnika w winnicy Conrada Waldrafa, matka sześciorga dzieci. Bohaterskim lekarzem był pięćdziesięciodwuletni doktor Johann Sauter, były cyrulik, położnik, radca medyczny i chirurg w szpitalu – w zubożałym mieście (na skutek politycznej zawieruchy), zamieszkanym teraz tylko przez cztery tysiące osób. Pierwszy rozdział jego historii wydaje się dziś nie do pomyślenia.

Sauter po raz pierwszy zobaczył Genovevę w letni dzień 1821 roku, kiedy jechał do pacjenta brzegiem Jeziora Bodeńskiego. Stała w wodzie z zakasanymi halkami i prała. Była niska, przysadzista. I na tym by się skończyło, gdyby Sauter znów tamtędy nie przejeżdżał 17 października tego samego roku. Kobieta, która mimo chłodu stała z gołymi nogami w wodzie i pracowała, nagle się zatoczyła i zemdlała. Kiedy zeskoczył z konia, praczki przeniosły nieprzytomną na nadbrzeżne kamienie. Sauter próbował ją ocucić – daremnie. Jej oddech był ledwie słyszalny. Praczki wymieniły jej nazwisko i wskazały dwunastoletniego chłopca, który blady i milczący stał obok wózka pełnego bielizny. To był Joseph, najmłodszy syn Genovevy, praczki zaś opowiadały, że w ostatnich tygodniach kobieta często „słabowała”, a Joseph odwoził ją na wózku na starówkę, gdzie mieszkała w domu numer 827, gdyż bardzo cierpiała z powodu przekwitania.

Sauter był silnym mężczyzną, synem pobłogosławionego dwanaściorgiem dzieci wiejskiego nauczyciela na wyspie Reichenau. W roku 1784, po kilku latach nauki w szkole ludowej, rozpoczął karierę jako wędrowny golibroda. Podczas tej pracy wyrobił sobie mięśnie, których nie stracił do końca swoich dni. Przeniósł Genovevę na wózek, jedną ręką trzymał cugle konia, a drugą pomagał chłopcu ciągnąć. Dom numer 827 był wąski i zaniedbany; mieszkały w nim rodziny robotników dniówkowych.

Sauter napatrzył się na biedę w swoim życiu. Kiedy jako cyrulik pracował w Biberach u drukarza Mayera, przeczytał książki medyczne, które go natchnęły. Będąc już „lekarzem od ran” (chirurgiem), przybył do Allensbach i przez dziesięć lat nie miał innych pacjentów, jak tylko z prostego ludu. Wniósł Genovevę po schodach, mijając kuchnię przesiąkniętą zapachem węgla i gotującą chudą dziewczynkę. Doszedł do sypialni, w której znajdowało się łoże małżeńskie. Bez słowa odsunął roztrzęsioną dziewczynkę, zmieszał gorącą wodę z winem i kiedy zemdlona wreszcie otworzyła oczy, rozkazał dziecku zdjąć mokre ubranie matki i przykryć ją, aby – zgodnie z ówcześnie panującymi zasadami – mógł zbadać ją dłońmi pod pierzyną, nie widząc jej nagości.

Johann Sauter zanotował, czego na skutek ciągłych nalegań dowiedział się przez następną godzinę:

Genoveva Waldraf (z domu Weber z Heiligenkreuztal) przez całe życie wykonywała najcięższe prace, podczas i po menstruacji, a także w trakcie ciąży; wystawiona na działanie pogody; nigdy nie zwracała uwagi na choroby; sześcioro dzieci, ostatnie urodzone w 1808 roku...

Troje opuściło już dom. Najmłodsze, Rosina, Conrad i Joseph, mieszkały i spały w kuchni i izbie. Sauter uzupełnił:

W roku 1817 u Genovevy ustała menstruacja. Pojawiła się ponownie wiosną 1819 roku. Od lata 1821 roku cierpiała na nieustające krwawienia. Mimo to robotna kobieta pracowała nadal, stała w jeziorze, prała, zamiatała podłogę, dopóki ból nie pozbawił jej sił [...]. Ta sprawa wydała mi się podejrzana, nalegałem na wewnętrzną inspekcję, na którą po długim oporze zezwoliła [...].

Badał pod pierzyną, ale to, co wyczuwał palcem nieodzianej jeszcze w sterylną rękawiczkę dłoni, potwierdzało jego obawy. „Szyjka macicy i pochwa, zwłaszcza jej tylna partia, były już pokryte [...] bolesnymi naroślami”. Nie miał wątpliwości, że kobieta od dłuższego czasu cierpiała na – jak go wtedy nazywano – matczynego raka, o którym w najlepszym razie wiedziano, że rozprzestrzenia się przez macicę i prowadzi do pewnej śmierci.

Kiedy Sauter przepisał nalewkę z drzewa sandałowego, o którym niesłusznie sądzono, że powstrzymuje krwawienia, obiecał rychły powrót i wsiadł na konia, rozpoczęła się przygoda jego życia.

Nie wiadomo, dlaczego pewni ludzie w określonej chwili porywają się na coś, na co nikt przed nimi się nie odważył. O Sauterze mówiono, że piętnaście lat przed tym brzemiennym w skutki, październikowym dniem 1821 roku widział w Reichenau tragedię pięknej, jeszcze młodej hrabiny, od której czterokrotnie odbierał poród. Wbrew oporowi akademików z Reichenau postarała się o to, aby to byłemu cyrulikowi i chirurgowi przyznano w 1800 roku tytuł lekarza powiatowego. Cztery lata później zapadła na chorobę przydatków, która w jego podręcznikach została opisana jako nieuleczalna. Sauter próbował stosować pięćdziesiąt różnych medykamentów, od szaleju jadowitego po chinowiec i cyjanowodór, ale bezskutecznie. Patrzył bezradnie, jak hrabina marnieje. Opium, jedyny środek przeciwbólowy (stosowano je na setki lat przed wyodrębnieniem z niego morfiny i odkryciem narkozy z eteru i chloroformu po 1845 roku), nie pomagało. Kiedy wezwano go do Reichenau po raz ostatni, w środku nocy stanął w ogrodzie nad martwą hrabiną, leżącą pod oknem swojej sypialni. Gdy zasnęła jej pokojówka, dowlokła się do okna i rzuciła w pewną śmierć.

Być może dlatego Sauter w swoich notatkach zamieścił następujące słowa:

Kobieta musi domagać się od nas szczególnego zainteresowania z powodu ogromnej liczby niebezpiecznych momentów, którym sama musi sprostać. Wśród chorób najgorszą jest rak. Zabija on swoje ofiary w najstraszniejszy i niepowstrzymany sposób.

Sauter nigdy nie zapomniał śmierci hrabiny. Porzucił nadzieję na znalezienie skutecznego leku na raka i zaczął przeczesywać wszelkie dzieła chirurgiczne o Carcinoma uteri, od czasów pierwszych lekarzy w starożytnej Grecji. Jednak te studia nie na wiele się zdały. Od początków historii choroby dotknięte nią kobiety umierały jak trędowate, bez nadziei na pomoc, a odnotowywane próby wypalania raka z pochwy rozgrzanym żelazem wydawały się okrutnym barbarzyństwem.

Dopiero w 1787 roku, kiedy Sauter miał dziewiętnaście lat, doktor August Wisberg napisał raport o akuszerce, która zimą, odebrawszy trudny poród służącej Magdaleny Bruuns, z głupoty odcięła nożem kuchennym macicę. Magdalena omal się nie wykrwawiła, ale przeżyła, gdyż wciśnięto jej w ranę kawałki lodu z rynny. Wisberg stwierdził później, że macica nie tylko wypadła, ale była też zrakowaciała. Magdalena Bruuns natomiast, „po rozstaniu z nieszczęściem”, wiodła długie życie w zdrowiu. To naprowadziło Wisberga na trop, że chore na raka macice, o ile same nie wypadną, należy usuwać chirurgicznie, i na zawsze zażegnać niebezpieczeństwo. On sam jednak nigdy się nie odważył wprowadzić tej myśli w czyn.

Zrządzeniem losu historia Wisberga i Magdaleny Bruuns wpadła Sauterowi w ręce w listopadzie 1817 roku, kiedy został wezwany do trzydziestoletniej matki pięciorga dzieci w Kreuzlingen. Od miesięcy była chora i odczuwała silne boleści „w łonie”. Lecz „wypisujący tylko recepty lekarz akademicki” nigdy nie badał jej palpacyjnie, tylko okładał ciało plastrami i pijawkami. Dłoń Sautera natychmiast wykryła nowotwór na szyjce macicy. I znów przez rok przeżywał powolną śmierć swojej pacjentki. Kiedy pilnująca chorej przywiązała ją do łóżka, aby uchronić ją przed grzechem samobójstwa, on w rozpaczy i bezsilności jeździł przez pół nocy po okolicy. Gdy zmarła, przeprowadził nocą sekcję zwłok w ciemnej, oświetlonej tylko świecami izbie, i zobaczył, że nowotwór zajął nie tylko szyjkę, ale całą macicę. Dopiero stamtąd, przez otaczającą ją tkankę, przedostał się aż do moczowodów, odciął odpływ nerkom i wywołał mocznicę, wreszcie wybawiając kobietę od cierpień. „Sekcja – pisał – zaangażowała moje uczucia i umysł bardziej niż wszystkie poprzednie”. Tej nocy Sauter nauczył się, że jeśli schorzenie na szyjce macicy da się zlokalizować ręką, to macica też jest zaatakowana, i że tylko jedno może uratować chorą: jak najszybsze usunięcie całej macicy, zanim choroba zajmie inne organy. „Uważam – pisał dalej – że gdyby w 1817 roku było możliwe wycięcie całej macicy, to prawdopodobnie uratowałoby to chorą [...]”.

Jeszcze nigdy, o ile wiedział, nie odważono się na otwarcie podbrzusza człowieka przez rozcięcie powłok brzusznych. Sama myśl o bólu i krwawieniu wywoływała przerażenie. Jeżeli na skutek ran doznanych podczas wojny otwierała się jama brzuszna, to ropnica doprowadzała do śmierci. Ale czy według raportu Wisberga nie było możliwe usunięcie chorej macicy przez naturalny otwór, czyli pochwę, przez wywołanie sztucznego wypadnięcia? Przeprowadziwszy wiele prób na ciałach kobiet, Sauter doszedł do wniosku, że jest to możliwe. Musiałby przeciąć dookoła wyciągniętą maksymalnie na zewnątrz szyjkę, tak aby oddzielić macicę od pochwy. Z przodu, tam gdzie macica przylega do pęcherza moczowego, musiałby oddzielić jej ścianę od pęcherza. A w tylnej części w ten sam sposób oddzielić ją od jelita. (Nawet gdyby to się udało, to macica jest jeszcze połączona z jajowodami i jajnikami oraz ścięgnami, które trzymają ją w normalnej pozycji). Sauterowi wydawało się, że po obu stronach, między otrzewną i ścianą macicy, przedostanie się nożyczkami w górę, aż i te połączenia przetnie i wyjmie całą macicę.

Kiedy w październiku 1821 roku opuszczał Genovevę Waldrauf i dom numer 827, czuł się rozdarty między strachem przed własnymi pomysłami a rozpaczliwą myślą wypróbowania ich na kolejnej nieuleczalnie chorej pacjentce. Teraz stał przed tą „kolejną”.

Nikt nie potrafiłby opisać tego lepiej niż on sam:

Odwiedzałem ją każdego dnia. [...] Rak był oczywisty. [...] W grudniu choroba zaczęła wspinać się coraz wyżej [...]. Zwinięta w kłębek pacjentka leżała całe noce na stole lub w łóżku. [...] Przy każdym badaniu coraz bardziej prześladowała mnie myśl o usunięciu tego nieszczęścia.

Mieszkanie zamieniło się w piekło. Conrad Waldraf pił z rozpaczy. Sauter oddał dzieci, oprócz Rosiny, do sierocińca. Domowników ogarnęła obawa, że choroba może być zaraźliwa, i wyprosili Genovevę. W styczniu 1822 roku lekarz kazał ułożyć chorą na słomie w wozie i zawieźć do izby szpitalnej w klasztorze augustianów w Konstancji. „Gdy leżała na wozie – wspominał – wykrztusiła: «Czy na całym świecie nie ma dla mnie pomocy? Jeśli nie ma, to sprawcie, bym umarła. O, śmierci, przybądź i wybaw mnie!». Przejęty tym okrzykiem, odparłem w desperackiej nieroztropności, że jej wybawieniem mogłaby być ciężka operacja. «Och, zróbcie mi ją – błagała – nawet gdybym miała umrzeć». Mimo że już długo biłem się z tą myślą, to przez jej nieoczekiwaną odpowiedź na moją – wypowiedzianą w uniesieniu – propozycję wpadłem w zakłopotanie”.

To, co nastąpiło później, przypominało pojedynek – między niepewnością Sautera a rozpaczliwą determinacją Genovevy Waldraf. 25 stycznia, gdy Sauter wciąż się wahał, oskarżyła go o tchórzostwo. Sądziła, że lekarz boi się wykonać zabieg. Napisał o tym:

Powziąłem decyzję, że spróbuję [...] ponieważ nie chciałem słuchać tej skargi [...] 28 stycznia zadbała o zbawienie swojej duszy i powiedziała: „Jestem przygotowana. Teraz wy się przygotujcie”... O drugiej godzinie z trwogą, ale zdecydowany – zabrałem się do dzieła.

Kolejnych czterdzieści pięć minut Sauter i jego najstarszy syn, który mu asystował, nie zapomnieli do końca życia. Bez narkozy, nie mając wiedzy o bakteriach, infekcjach i antyseptyce, przy użyciu jedynie szczypców, noża i nożyczek, Sauter próbował na siłę wyjąć macicę. Gdy jego próby zakończyły się niepowodzeniem, zaczął na ślepo przecinać dookoła szyjkę macicy. Po dwudziestu minutach i to udało mu się tylko częściowo. „Cierpliwość pacjentki się kończyła. Prosiła o przerwanie [...]”. Sauter jednak nie widział już odwrotu. Dodawał więc kobiecie odwagi, „aby ważyć się na ostateczność”. W ciągu kolejnych dwudziestu minut udało mu się wreszcie rozciąć tkankę między jelitem, pęcherzem a macicą, zatamować krwawienia octem i przedostać się do jamy brzusznej. Przeciął ścięgna nożycami. Chwilę później drżącymi rękoma wyjął chory organ. Czystą, jak sądził, wełną zatkał otwór, który pozostał w miejscu szyjki macicy. Jego ostatnia uwaga brzmiała: „Pacjentka mężnie wytrzymała. Po operacji powiedziała tylko: «Już czas, tracę przytomność»”.

Przez następnych sto jeden dni Sauter wraz z synem walczyli o utrzymanie Genovevy przy życiu – bez środków pobudzających krążenie, antyseptyków, antybiotyków, transfuzji krwi, wzmacniających kroplówek, morfiny, środków rozkurczowych i całego współczesnego zaplecza, sięgając tylko po opium i wino. Dziewiątego dnia lekarz znalazł Genovevę – ku zaskoczeniu i radości – siedzącą w łóżku, tylko „z nieprzyjemnym uczuciem w ciele”. Kiedy odkrył, że podczas zabiegu został zraniony jej pęcherz – i kobieta nie będzie już „trzymać wody” – wydało mu się to najmniejszym złem wobec faktu, że żyje i nie cierpi. 16 marca, po perypetiach z jelitami, gorączką i krążeniem, rany się zagoiły. W pierwszych dniach maja odzyskała siły na tyle, że chodziła po szpitalu i mieście, mogła nawet szyć. Nie skarżyła się na dolegliwości pęcherza, zwłaszcza gdy pomyślała, co już przeszła. Dlatego wszystko, co wydarzyło się kilka dni później, trafiło chirurga z podwójną siłą.

Wczesnym rankiem 11 maja Sauter nie znalazł Genovevy w łóżku. Gadatliwa opiekunka przyznała się, że przekazała jej plotki, jakoby Conrad romansował z kelnerką, która chadza z nim do domu i „dba o dzieci”. Po tym Genoveva opuściła nocą szpital. Kiedy Sauter ruszył za zbiegłą, znalazł ją w kuchni, przy pracach domowych. Wspięła się po schodach na kolanach. Była blada jak kreda, musiała trzymać się ścian. Gdy chirurg chciał ją zabrać z powrotem do szpitala, broniła się z nieznaną mu zawziętością. Sauter przypuszczał, że w ten sposób probowała walczyć z obcą, która chciała zająć jej miejsce. Następnego dnia zobaczył ją siedzącą przy oknie, w najlepszej, teraz luźno zwisającej na wychudzonym ciele sukience, jakby czekała na męża, którego nie było w domu. Nie chciała lub nie mogła pojąć, że wprawdzie wymknęła się śmierci, ale z dawnej Genovevy został tylko pozbawiony wdzięku cień. 13 maja Sauter znalazł ją z płaczącą Rosiną na łóżku: leżała osłabiona, nie była w stanie się podnieść. Zrezygnowana prosiła go, aby mogła wrócić do szpitala. Tam jednak zaczęła się zachowywać jak niezrównoważona: nie przestrzegała zaleconej diety, piła zimne piwo i jadła kiszoną kapustę z boczkiem, które należały do opiekunki. 30 maja dostała torsji. Jej serce biło prawie niewyczuwalnie, a w nocy z 1 na 2 czerwca, ponad cztery miesiące po operacji, wydała ostatnie tchnienie, nie mówiąc ani słowa.

Sauter miał trzech świadków (lekarzy biorących udział w sekcji). Nigdzie nie znalazł śladów dawnego ani nowego nowotworu. Poza brakiem diety i wycieńczeniem nie potrafił określić przyczyny jej nagłego odejścia. Poczuł się zdradzony przez kobietę, która ostatnim, budzącym się instynktem przestała go słuchać. Potrzebował czasu, aby jej wybaczyć. Opis swojego przedsięwzięcia poświęcił nie jej, tylko ogólnie „Kobiecie i jej heroizmowi jako przedmiotowi i powodowi tej operacji”.

Ale na tym stanęło. On i Genoveva Waldraf po raz pierwszy w historii udowodnili światu, że jest możliwe chirurgiczne usunięcie zrakowaciałej macicy. Sauter odkrył drogę do tego, co później otrzymało nazwę metody waginalnej lub przez pochwę. Niestety, wszyscy operatorzy, którzy próbowali go naśladować, ponosili porażkę. Najbardziej błyskotliwy berliński chirurg, Johann Friedrich Dieffenbach, który w 1830 roku widział, jak pod jego dłońmi wykrwawia się żona rzemieślnika, napisał: „Wyjęcie całej macicy z ciała kobiety oznacza wycięcie tej kobiecie duszy, nawet jeśli jest to tylko chora dusza”. Potępiał każdą operację macicy jako nieosiągalne – i barbarzyńskie marzenie. Kiedy w 1840 roku Sauter umierał w swoim majątku Emmishofen, daleko na Śląsku, był już na świecie człowiek, który czterdzieści pięć lat później podjął się tego, na co on nie mógł się zdobyć: wycięcia macicy przez otwór w ścianie brzucha. Nazywał się Wilhelm Alexander Freund. Był prekursorem drugiej metody operowania nowotworu macicy, a jego historia łączy dramat, tragedię i romans.

ROZDZIAŁ / 19

DR WILHELM ALEXANDER FREUND
– NIEPOKORNY Z WROCŁAWIA

Zimą 1879 roku, kiedy wiatr przenikał przez cienkie ściany jego sali wykładowej w Strasburgu, kupił – dla ochrony swojej zupełnie łysej głowy – perukę i wystąpił w niej przed studentami.

– Proszę zauważyć – powiedział – że noszę perukę. Tak wyglądam z przodu, tak z boku, a tak – z tyłu. I odtąd nie będzie nas to już więcej zajmować.

Taki był Wilhelm Alexander Freund, docent i profesor ginekologii we Wrocławiu i Strasburgu oraz autor drugiej – brzusznej metody operowania nowotworu macicy.

Kiedy w 1877 roku wykonał pierwszy, jeszcze dość ryzykowny zabieg na śląskiej chłopce Elfriede Heidemann, miał czterdzieści cztery lata. Był buntownikiem, nowatorem, wolnym duchem – a także człowiekiem o wielkim sercu.

Humanitaryzm odziedziczył po ojcu, synu biednego żydowskiego pończosznika z Krapkowic nad Odrą. Jako lekarz zarabiał – pracując na okrągło – akurat tyle, aby utrzymać żonę i czworo dzieci. Buntowniczy charakter i oddanie chorym kobietom zawdzięczał swojej babce, żonie pończosznika i akuszerce. Nigdy nie przestrzegała reguł obyczajowych, według których kobieca nagość stanowiła dla dzieci zagrożenie. Zabierała dziewięcioletniego Wilhelma Alexandra do rodzących, które odwiedzała w nadodrzańskich wioskach. Kazała mu podawać lniane prześcieradła, wodę – i pozwalała uczestniczyć w cudzie narodzin. Dawało mu to przewagę nad jego rówieśnikami. Już w opolskim liceum, które opłacała mu matka, dając lekcje skrzypiec, sprzeciwiał się codziennej nauce martwych języków, greki i łaciny, oraz rygorowi zarówno w chrześcijańskiej, jak i żydowskiej religii. Czytanie Starego Testamentu po hebrajsku uznawał za relikt przeszłości. Ponieważ koszty studiów architektury były najniższe, ubiegał się o miejsce w berlińskiej Landesbauschule. Kandydaturę Wilhelma Alexandra odrzucono jednak z powodu żydowskiego pochodzenia. To dodało jego buntowniczej naturze nowych sił – nie z powodu wiary, lecz z powodu lekceważenia równości obywatelskiej. Fakt, że w tym samym czasie armia pruska uznała go za zdolnego do służby wojskowej, a potem zwolniła ze steranym, chorym do końca życia sercem, dał mu tak samo mało powodów do wewnętrznego spokoju, co pełne rezygnacji oświadczenie ojca, że Żydzi mogą zostać tylko handlarzami, prawnikami lub lekarzami. W wieku osiemnastu lat ugiął się (tymczasowo) i podjął studia medyczne we Wrocławiu. Tuż przed promocją doktorską zaraził się tyfusem od chorego kolegi, który wyjechał do Rosji jako nauczyciel domowy, aby zarobić na naukę – na przekór innym studentom. Śmiertelnie chorego i okradzionego ze wszystkich pieniędzy przetransportowano z granicy do Wrocławia. Nikt się nie spodziewał, że serce Wilhelma Alexandra poradzi sobie z tyfusem. Lecz jego „pompka”, niezmordowana mimo coraz to nowych ataków palpitacji, wytrzymała. Kiedy po trzech miesiącach obudził się z maligny, rozpoznał przy łóżku dziewczynę ze swojej rodzinnej miejscowości, w której podkochiwał się, będąc młodzieńcem. Miała na imię Luise. Gdy dowiedziała się, że Freund leży śmiertelnie chory we Wrocławiu, zrozumiała, że także ona zawsze pałała do niego miłością. Pobrali się. W tym samym czasie, w wieku dwudziestu czterech lat otrzymał nieodpłatne stanowisko asystenta. Trzy lata później przejął również nieodpłatną posadę prywatnego docenta w Instytucie Położnictwa na uniwersytecie we Wrocławiu. Tak skończył się pierwszy rozdział historii jego życia.

Drugi rozpoczął się wraz z wprowadzeniem do instytutu, którego dyrektor, profesor Julius Wilhelm Betschler, były lekarz pułkowy, bardziej znał się na rzeżączce u żołnierzy niż na chorobach kobiecych. Jednak z niezwykłą świadomością swoich braków uczynił dla siebie i dla wrocławianek to, co mógł najlepszego: scedował na Freunda pracę (i – jako wynagrodzenie za jego usługi – kilka prywatnych pacjentek, aby razem z Luise nie musieli klepać biedy).

Szczególnie chętnie przekazał mu pacjentki kliniki chore na nowotwór. Odkąd pierwsza operacja raka metodą przezpochwową Johanna Sautera została uznana za morderczą, szpitale zadowalały się izolatkami dla skazanych na śmierć kobiet. Freund zauważył:

Kiedy człowiek się do nich zbliża, mimowolnie przypominają mu się słowa Dantego o wejściu do piekieł: „Porzućcie wszelką nadzieję, wy, którzy tu wchodzicie”... Cała terapia polegała na irygacji pochwy i podawaniu coraz większych dawek (już wynalezionej) morfiny...

Piekło Dantego stało się nie tylko zarzewiem nowego, wewnętrznego buntu, tym razem przeciwko umieraniu i bezczynności, ale także drogowskazem przyszłego życia Freunda. Zanim jednak podążył za tym znakiem, miało miejsce kilka wydarzeń, które spotęgowały jego oburzenie na skostniałe poglądy społeczeństwa. W roku 1862 miał dwadzieścia dziewięć lat i wiedział więcej o położnictwie i chorobach kobiecych niż cała lekarska śmietanka Wrocławia. Mógł więc oczekiwać, że jego kandydatura na profesora ginekologii zostanie rozważona i że wreszcie będzie mógł żyć godnie. Kiedy jednak w Halle nad Soławą umierał profesor Anton Hohl, awansowany z koniuszego pruskiego dworu królewskiego na kierownika katedry położnictwa, a Freund ubiegał się o jego miejsce, otrzymał informację, że Halle nie przyjmuje Żydów, a wyłącznie profesorów, którzy operują i pomagają przy porodach w sposób protestancki. Poufnie zaproponowano mu następujące wyjście: przez przyjęcie chrztu nawrócić się na protestantyzm. Odmówił – znów, jak w czasach szkolnych, nie z żarliwości religijnej, lecz z buntu przeciwko naruszeniu równości wobec prawa. Dwa lata później śląska rejencja zaproponowała mu, pod warunkiem przyjęcia chrztu, posadę dyrektora akuszerek we Wrocławiu. Zaprotestował pisemnie: skoro ta propozycja ma oznaczać, że spełnia kryteria pod względem zawodowym, ale odmawia mu się posady z powodów religijnych, to rząd łamie paragraf konstytucji dotyczący równości wszystkich bez względu na wyznanie. To raz na zawsze pozbawiło go wszelkich szans na Śląsku. Gdy w następnym roku zmarł Julius Wilhelm Betschler, Freund piastował jego stanowisko, dopóki nie znaleziono odpowiedniego następcy w osobie profesora położnictwa Ottona Spiegelberga. Lekarz ten (i to przy właściwym wyznaniu) w ciągu zaledwie dwunastu lat maratonu od katedry do katedry zaliczył Getyngę, potem Fryburg, stamtąd przeszedł do Królewca, a z Królewca do Wrocławia.

Wilhelm Alexander wrócił na posadę docenta bez wynagrodzenia. Tego dnia, w którym Spiegelberg ściągnął do Wrocławia, oświadczył Luise, że od tej chwili ma już tylko jedno życzenie: dokonać czegoś, co będzie ponad wszystkimi wyznaniami – i to we Wrocławiu, gdzie został upokorzony.

Luise stworzyła mu dom zasługujący na miano wyspy szczęśliwości. Często była u kresu sił, próbując wiązać koniec z końcem. Ponieważ kochała dzieci, urodziła mu czworo, a teraz spodziewała się piątego. Odpowiedziała mu: „Gdzie ty, tam i ja”.

Jeśli wciąż brakowało iskry zapalnej, to takowa się pojawiła, kiedy Freund – badając zrakowaciałą szyjkę macicy pacjentki – skaleczył się w palec i dostał zakażenia krwi. Infekcja objęła całą rękę i, bardziej niż tyfus, zagrażała jego łomoczącemu sercu. Bliskie spotkanie z jadem raka i śmiercią nadało jednak nowy wymiar jego buntowi przeciw obojętności wobec chorych na nowotwory. Poczuł, co mogą przeżywać kobiety wydane na pastwę tajemniczej trucizny, która bezlitośnie rozprzestrzeniała się w ich ciałach.

Leżąc w szpitalnym łóżku, wiedział już, jaką drogą powinien pójść. Tak jak kiedyś Sauter w Konstancji, tak teraz on, gdy nabrał sił, zaczął czytać wszystko, co zostało napisane o nowotworze macicy. Natknął się na teksty zapomnianego doktora Maxa Gulberleta. Pięćdziesiąt lat wcześniej lekarz ten zastanawiał się nad usunięciem zajętej przez nowotwór macicy i zdecydował się na duże cięcie od góry przez brzuch. Inaczej niż w przypadku wykonywanej na ślepo operacji waginalnej, rozcięcie miało uwidocznić chory organ wraz z jego otoczeniem, ścięgnami i jajnikami. Wyobrażenia Gulberleta odbiegały jednak od rzeczywistości – w jego czasach każde cięcie brzucha wiązało się z bólem nie do zniesienia, wykrwawieniem, zapaleniem otrzewnej, a w rezultacie ze śmiercią. Nigdy nie zdobył się na przeprowadzenie takiego zabiegu.

Teraz, kiedy Freund czytał jego fantazje, chirurgia była już inna. Od 1846 roku narkoza umożliwiała wykonywanie bezbolesnych i długich zabiegów. Od 1869 roku rozpowszechniło się stosowanie karbolu. Z Londynu napływały wieści, że Spencer Wells z powodzeniem uwalnia kobiety od niezłośliwych, acz groźnych – ze względu na rozmiar – torbieli na jajnikach, wycinając je przez brzuch. W porównaniu z otworem w jamie brzusznej – niezbędnym w celu urzeczywistnienia marzenia Gulberleta – zabiegi wykonywane przez Wellsa nie były skomplikowane. Ponieważ torbiele łączyły się z jajnikiem jedynie trzonkiem, chirurg wyjmował je z jamy brzusznej, robiąc niewielkie rozcięcie, przecinał trzonek, a ściany brzucha zaszywał. Nie było w tym już nic strasznego czy niezwykłego. Wręcz przeciwnie – Wells udowodnił, że cięcie brzucha jest możliwe. Czy cena za podjęcie się rzeczy dotychczas niewyobrażalnych była zbyt wysoka, mimo że dawała możliwość zobaczenia na własne oczy rozrostu nowotworu, pobrania próbek tkanki do badań mikroskopowych i wycięcie raka bez konieczności przeciskania się przez ciasną pochwę?

Od lata 1872 roku Freund zabiegał o sekcje zwłok kobiet umierających w szpitalach. Przez wiele lat wykonywał rysunki przedstawiające nowotwór w różnych stadiach rozwoju, i drogi, jakimi wydawał się rozprzestrzeniać. Wyniki, które osiągnął, były jeszcze odległe od późniejszych zdobyczy medycyny. Lecz ze zdumiewającą dalekowzrocznością przewidział to, co w bliskiej przyszłości będzie stanowiło regułę w zastosowaniu metody waginalnej lub brzusznej – zabieg wykonywany przez pochwę daje rezultaty tylko na bardzo wczesnym etapie rozwoju raka. Każde późniejsze stadium wymaga szerokiego pola operacyjnego przez cięcie brzuszne.

W roku 1877, kiedy Freund zaczął już opanowywać swoją technikę operacyjną, ćwicząc na ciałach pacjentek, spadły na niego nieszczęścia, które stanęły na przeszkodzie jego dotychczasowym osiągnięciom. Luise zachorowała na tajemniczą chorobę i zmarła, zostawiając go samego z siedmiorgiem dzieci. „Diabelskie” serce Freunda biło teraz tak dziko i nieobliczalnie, że jego dygot było widać przez kamizelkę i palto. W swoich zapiskach zanotował: „Co mnie jeszcze podtrzymuje?”, a odpowiedź, której sobie udzielił, brzmiała: „[...] zaangażowanie w pracę nad próbami kompletnego wyplenienia raka macicy”.

Sześć miesięcy po śmierci Luise, w styczniu 1878 roku, zaprzyjaźniony lekarz, doktor Martini, poprosił go o wizytę u chłopki Elfriede Heidemann. Urodziła troje żywych i wiele martwych dzieci, a teraz leżała obok kuchni swojego małego gospodarstwa, w ciemnej, dusznej izdebce. Martini, gdy wezwano go do Heidemann po raz pierwszy, stwierdził bardzo dużą, zbyt długo lekceważoną zmianę na szyjce macicy. Ponieważ matka Elfriede zmarła z tej samej przyczyny, ta już przeczuwała, co ją czeka. Ze strachu przed poznaniem prawdy nie wzywała lekarza – dopóki nie zabrakło jej sił i z bólu mogła już tylko sunąć na kolanach. Kiedy jej mąż posłał wreszcie po Martiniego, kobieta, „z siłą dolnośląskiej chłopki”, nie pozwoliła mu na żadne eufemizmy. Powiedziała: „Żaden chłop nie daje zwierzęciu niepotrzebnie cierpieć, tylko bierze broń... A co pan zrobi?”.

Martini poczuł się przyparty do muru, o Freundzie myślał jak o wybawcy. Powiedział Elfriede, że być może istnieje ratunek – nowa, jeszcze nigdy niezastosowana metoda chirurgiczna. Lecz kobieta zażądała „operacji Freunda”.

W połowie stycznia 1878 roku Freund zebrał Martiniego, swojego brata i dwóch innych pomocników w kostnicy Szpitala Ducha Świętego, by przećwiczyć operację. Jeszcze raz uświadomił sobie, jak trudne jest stojące przed nim zadanie i jakie niebezpieczeństwa czyhają na niego podczas zabiegu, który będzie musiał trwać znacznie ponad godzinę: ostra niewydolność serca, szok i śmierć w wyniku podania narkozy, uszkodzenie arterii i wykrwawienie, obrażenia moczowodów i zniszczenie nerek. Zwlekał do końca stycznia. Raz po raz odwiedzał jedyne miejsce, w którym mógł przeprowadzić operację: kuchnię Heidemannów. Wprawdzie profesor Spiegelberg miał do dyspozycji tylko mały pokój, w którym musiał przyjmować porody, badać chore i operować, ale ta kuchnia była jeszcze mniejsza, brudna i ciemna. 30 stycznia Freund postąpił zgodnie z postanowieniem, że dokona czegoś niezwykłego. Nocą spadł śnieg. On i pozostali z trudem dotarli do domu Heidemannów. Serce Freunda zachowywało się tak, jakby w każdej chwili mogło się zatrzymać.

Około godziny 10, gdy ułożyli kobietę na stole kuchennym, ogarnął go nieznany spokój. Jego brat zajął się narkozą.

Niedługo później lekarz przepłukał karbolem pochwę i macicę pacjentki. O 10.25 otworzył brzuch od pępka w dół; o 10.30 odsłonił stwardniałą macicę. Chwilę potem sprawdził tkankę w najbliższym sąsiedztwie pod kątem zmian nowotworowych i ostrożnie usunął ją, uważając na moczowody. O 11.00 wiązadła macicy, jajniki i naczynia krwionośne podwiązał długimi nićmi karbolowymi. Następnie oddzielił pęcherz i odbytnicę, chorą część pochwową macicy przeciął od góry, oddzielił wiązadła oraz jajniki i wyjął z brzucha macicę z częścią pochwową. Około godziny 11.40 zdezynfekował jamę brzuszną roztworem karbolu, a nici pozostawionych wiązadeł wyprowadził na zewnątrz przez pochwę. Przykrył otwór fragmentami otrzewnej i zaszył ranę. Około 13.00 Martini zaniósł usunięte narządy do wydziału patologii na uniwersytecie. Badanie szyjki i ściany macicy wykazało zwyrodnienia nowotworowe. Próby z tkanki wokół macicy wydawały się niezaatakowane.

Wyczerpany, ale wciąż jeszcze z „kuriozalnie spokojnym” sercem Freund czekał wiele godzin, siedząc na stołku obok piecyka. Kiedy pacjentka spokojnie spała, zostawił Martiniego i służącą, a sam ruszył chwiejnym krokiem do domu. Tam zastał go Martini, gdy przybiegł wieczorem z informacją, że pani Heidemann gorączkuje. Profesorowie uniwersyteccy, relacjonował, potępiają to przedsięwzięcie i grożą konsekwencjami. Freund jednak nadal znajdował się w stanie całkowitego wyciszenia, jaki ogarnął go na samym początku operacji.

Później tłumaczył go jako stan człowieka, który ma za sobą „przedsięwzięcie przygotowane z najwyższym ludzkim opanowaniem” i oczekuje ostatecznego rozstrzygnięcia „nie przez publiczność czy kolegów”. Całe grono profesorskie spodziewało się katastrofy i sądu nad odstępcą. Czekali jednak na próżno.

Pomijając trwającą trzydzieści sześć godzin gorączkę, Elfriede Heidemann odzyskiwała siły. Czwartego dnia Martini donosił: „Snu nie zakłóca już ból, pokrzepiająca przyjemność, której operowana nie przestaje chwalić...”. Freund nie znał jeszcze wtedy antybiotyków, środków pobudzających krążenie czy przeciw krzepliwości krwi, kroplówek ani transfuzji. Lecz: „Dziewiętnastego dnia Elfriede Heidemann, oprócz małego ropiejącego miejsca, nie miała dolegliwości i wracała do zdrowia”.

Wynik operacji Freunda stał się sensacją. Zarówno magazyny medyczne, jak i gazety codzienne informowały – aż po Nowy Jork – o wydarzeniu we Wrocławiu. Wiadomość ta odbiła się tak szerokim echem, że słynny nowelista niemiecki Theodor Storm uczynił z młodego ginekologa doktora Franza Jebego bohatera swojej najnowszej noweli Ein Bekenntnis [Wyznanie]. Opisał w niej, jak piękna żona Jebego, Elsi, zapada w 1878 roku na raka macicy. Beznadziejnie cierpiąca żąda od swojego męża litościwej śmierci:

Nie możesz pozwolić umierać stokrotną śmiercią. Pocałuj mnie raz jeszcze, ukochany mężu. A potem uczyń, o co cię prosiłam. Masz czarodziejskie napoje, po których ciało zaśnie na zawsze...

Bohater Storma spowiadał się:

Żona miała rację. W mojej szafie była zamknięta szuflada... a w niej ukryty podmuch śmierci... Czułem, że mam buteleczkę w dłoni. W swojej ostatniej godzinie będę jeszcze słyszał słowa, które wypowiedziała Elsi: „Dziękuję, Franz!”, i wtedy jej młode członki wyciągnęły się po raz ostatni.

Prawdziwa tragedia Jebego rozpoczęła się jednak dopiero po śmierci Elsi, gdy przeglądał czasopisma medyczne, na które wcześniej nie zwracał uwagi. Kiedyś studiował u Freunda. A teraz z przerażeniem czytał relację profesora o jego – zakończonej sukcesem – operacji. „To ja – wyznawał – popchnąłem kosę śmierci. A teraz mój nauczyciel mi pokazał, że kosy śmierci jeszcze nie było”.

Jego rozpacz sięgnęła zenitu, gdy jedna z pacjentek zapadła na tę samą chorobę. Uratował jej życie, operując ją metodą Freunda. Następnie porzucił praktykę i wyjechał do Afryki, aby odpokutować swój czyn walką z epidemiami. Na końcu ostatniego listu wyrażał nadzieję, że czyjaś ręka uchyli dla niego bramy niebios: „Och, moja Elsi, oby to była Twoja dłoń”.

Jednak wzbierająca fala entuzjazmu budziła raczej strach Freunda, niż go uszczęśliwiała. Wprawdzie odkrył nową technikę operacyjną i udowodnił jej przydatność, lecz o wyniku miała zadecydować dopiero przyszłość. Kiedy władze nowo utworzonego uniwersytetu w Strasburgu zaproponowały sławnemu Freundowi katedrę ginekologii, ten przyjął ofertę. 31 marca 1879 roku przeprowadził się z siedmiorgiem dzieci do miasta nad Renem. Kiedy cztery lata później Wrocław próbował go odzyskać, Freund odmówił, uzasadniając swoją decyzję tym, że zbyt wiele doświadczył na Śląsku.

Także Strasburg nie oferował mu kokosów. Jego poprzednik, profesor Gusserow, zorganizował w przepięknej, starej willi przy Blauwolkengasse sale dla kobiet w połogu, nazywając je szumnie kliniką położniczą. Jedyną atrakcję stanowiły w niej lustrzane ściany, przed którymi poprzednia właścicielka, kochanka Napoleona, miała pozować nago. Po jednej stronie kliniki znajdował się dom czynszowy, z którego ścieki przepływały przez dziedziniec kliniki. Sala wykładowa wyglądała jak barak – studenci mdleli od upału albo trzęśli się z zimna.

Jednak te drobnostki były dla Freunda niczym wobec poczucia wolności i równości, których doświadczył w Strasburgu po raz pierwszy. A potrzebował jednego i drugiego, ponieważ po pierwszej fali entuzjazmu, tak jak się spodziewał, nadeszły porażki. Skuszeni sukcesem Freunda położnicy – ledwie umiejący operować – zaczęli naśladować jego skrupulatnie przygotowywane przedsięwzięcie. Pewien chirurg z Osterloh w ciągu roku podjął trzydzieści dziewięć prób – połowę pacjentek stracił już na stole operacyjnym. Nawet wybitny chirurg Vincenz Czerny z Heidelbergu pozostawił na stole operacyjnym tyle zmarłych, że w 1879 roku, w mieszaninie zachwytu, rozpaczy i rozczarowania, wykrzyknął:

– Jakkolwiek wielka i spektakularna jest ta operacja, dając tak dokładny ogląd pola operacyjnego, [...] to nie ma przed sobą przyszłości!

Studenci Freunda bili brawo, gdy skwitował:

– Tak powstaje za każdym razem droga, która wiedzie ku nowoczesności...

Jednak „tysiąckrotnie umęczone serce” zmusiło go do zrezygnowania z kontynuacji ogromnie wyczerpujących zabiegów brzusznych. Wiedział, że Elfriede Heidemann przeżyła po operacji wiele lat, po czym umarła na inną chorobę, charakterystyczną dla jej podeszłego wieku. W roku 1901 przedwcześnie ustąpił ze stanowiska, aby otworzyć drogę młodym, i zawołał do nich:

– Dopiero zbliżamy się do czasów, w których zapadnie sprawiedliwy wyrok o długotrwałym sukcesie operacji. To zadanie młodego pokolenia, któremu życzę zdobycia ziemi obiecanej w leczeniu nowotworu macicy. Byłbym szczęśliwy jak Mojżesz, gdybym ujrzał jeszcze tę ziemię.

Jego schorowane serce dopomogło mu częściowo w tym szczęściu. Biło jeszcze siedemnaście lat, pozwalając mu szydzić ze wszystkich wrogów postępu, którzy „Homera rozumieli lepiej niż «Berliner Vossische Zeitung»”.

Kiedy w 1917 roku „diabelska pompka” w jego piersi wreszcie zakończyła swój trwający osiemdziesiąt cztery lata maraton, działał już nowator następnej generacji, który walkę o operację Freunda przeniósł poza granice Europy. Nazywał się Ernst Wertheim. Miał trzydzieści cztery lata i był typem „ginekologicznego wodza”, który zoperował sto, potem dwieście, trzysta, czterysta, pięćset, wreszcie tysiąc kobiet. Areną jego kampanii stał się Wiedeń.

ROZDZIAŁ / 20

DR FRIEDRICH SCHAUTA I DR ERNST WERTHEIM
– DWAJ RYWALE

Była to walka dwóch rywali.

Pierwszy nazywał się Friedrich Schauta, był urodzonym w 1849 roku w Wiedniu katolikiem, od 1891 roku profesorem i dyrektorem wiedeńskiej I Uniwersyteckiej Kliniki Położniczej. Drugim był Ernst Wertheim, urodzony w 1864 roku w Grazu, żydowskiego pochodzenia i katolickiego wyznania, dawniej asystent Schauty, a od 1910 roku profesor i dyrektor II Uniwersyteckiej Kliniki Położniczej w Wiedniu.

Różnili się od siebie jak ogień i woda. Konflikt, rozgorzały w 1900 roku i trwający do ich śmierci dwadzieścia lat później, dotyczył dwóch technik operacyjnych, znanych dziś jako metoda Wertheima oraz metoda Schauty-Amreicha. Pytanie brzmiało, do której z nich będzie należała przyszłość: czy do – zdaniem Schauty – operacji raka macicy przez pochwę, czy też – w opinii Wertheima – do operacji przez brzuch.

Kiedy Schauta i Wertheim spotkali się po raz pierwszy w 1890 roku, oba zabiegi wykreślono z podręczników ginekologii. Zabieg Freunda był tak rewolucyjny, że wszyscy jego naśladowcy ponieśli klęskę. Ze strachu przed zgonem pacjentek i zszarganiem swojego dobrego imienia poddali się już na stole operacyjnym. O Sauterze już nikt nie rozmawiał, dopóki w 1879 roku heidelberski chirurg Vincenz Czerny, gdy nie udała mu się ani jedna operacja Freunda, wrócił do metody przezpochwowej – pod narkozą i z zastosowaniem antyseptyki. Wprawdzie dwie trzecie jego pacjentek opuściły klinikę żywe (gdyż operator nie otwierał ich powłok brzusznych, zabieg przebiegał szybciej – a pacjentki były mniej narażone na zakażenie), ale żadna z nich nie żyła długo. Najwyraźniej – jak przepowiedział Freund – „od dołu” nie dało się usunąć nowotworu w wystarczającym stopniu. Większość ginekologów powróciła do starej techniki łyżeczkowania widocznych zmian nowotworowych z szyjki macicy – oraz morfiny.

W roku 1890 Schauta miał czterdzieści jeden lat i pełnił funkcję dyrektora prymitywnej niemieckiej kliniki położniczej w Pradze. Nosił brodę – tak bujną, że przesłaniała mu twarz – i był dość niskiej postury. Kiedy ważący dobrze ponad sto kilogramów, lubiący biesiadować ginekolog z Berlina August Martin przybył do Schauty i odwoził go do hotelu, jeden student zauważył: „Nadjeżdża Martin ze swoim płodem”. Jednak Schauta zawsze był wojownikiem. Jako początkujący położnik w innsbruckim szpitalu naraził się dyrekcji, wywołując wojnę – zakończoną zwycięstwem – przeciwko śmierdzącym latrynom i pluskwom za malowidłami ściennymi. Lecz nawet bez prowadzenia sporów nie miał zbyt wielu przyjaciół. Był wrażliwy niczym mimoza, wybuchowy, gdy coś nie szło po jego myśli, nieufny i zazdrosny o swoich studentów, „gdy się usamodzielniali”.

O operacjach nowotworów w Pradze mówiło się tylko przy okazji. Jak większość lekarzy, którzy robili specjalizację z ginekologii przed upowszechnieniem się antyseptyki, Schauta uczył się tylko położnictwa. W Pradze całkowicie zaprzątnęło go doskonalenie umiejętności operowania. Wprawdzie bił na głowę swojego poprzednika, Augusta Breiskiego, który pewnego razu cesarskie cięcie, zajmujące innym dwadzieścia minut, wykonał w ciągu trzech godzin, lecz jeden z najsłynniejszych amerykańskich chirurgów, Dudley, zauważył po wizycie u Schauty, iż jest on tak nudnym operatorem, że w trakcie zabiegu można by pójść na spacer. Być może Dudley chciał się zemścić, ponieważ wściekły Schauta odprawił z kwitkiem przybysza z Dzikiego Zachodu. Roztropność nie musiała iść w parze z kiepską chirurgią. W Pradze Schauta preferował zabiegi na chorych jajnikach. Do 1890 roku próbował czterokrotnie usunąć zrakowaciałą macicę, używając techniki Sautera i Czernego. Jednak żadna z operowanych pacjentek nie żyła długo.

W takich okolicznościach było rzeczą zdumiewającą, że Schauta nie powiedział „Proszę wracać do domu”, gdy piętnaście lat od niego młodszy Wertheim zgłosił się do niego – z rekomendacją z Wiednia – chcąc zostać jego asystentem. Liczył sobie dwadzieścia sześć lat, był szczupły i pełen elegancji. Niebieskie oczy, raz delikatne, innym razem błyszczące, pozwalały się domyślać, że również on ma wybuchowy temperament. Miał krótko przycięte włosy koloru rudoblond, a twarz, dopóki nie zapuścił wąsów, gładko ogoloną. Jako kawaler nosił przydomek „Salonowiec”, jeszcze zanim na niego zapracował, kupując mieszkanie przy Rathausstrasse, wypełnione obrazami i książkami (i brzmieniem muzyki). Ponadto pływał, jeździł konno, grał w tenisa, był kierowcą, który później jeździł po Wiedniu pierwszym pojazdem silnikowym. (Doznał wtedy złamania czaszki i stracił częściowo słuch, ale nadal wspinał się po tyrolskich górach). Gdy przyjechał do Pragi, daleko mu jeszcze było do zuchwałości, dla której jego studenci mieli go później nazywać „żonglerem macicami”. Lecz już teraz przewyższał Schautę wyobraźnią i przekonaniem o potrzebie nowości. Można było przewidzieć, iż kiedyś zostanie najbardziej samodzielnym spośród młodych mężczyzn, którzy wzbudzili nieufność Schauty.

Jeśli cokolwiek ich łączyło, to być może splot okoliczności. Wertheim – młody mistrz mikroskopu – już w pierwszym roku pracy w Pradze znalazł odpowiedź na pytanie, dlaczego jajniki operowane przez Schautę ropiały. Obalił pogląd, jakoby bakterie rzeżączki czuły się dobrze wyłącznie na męskiej błonie śluzowej, a dla kobiet były całkowicie niegroźne. Co więcej, udowodnił, że niezliczeni mężowie przenosili dwoinki rzeżączki z domów publicznych – na swoje żony. Bakterie zagnieżdżały się w jajnikach, kalecząc narządy rodne tysięcy kobiet i czyniąc z nich stałe bywalczynie sanatoriów.

Wertheim nie zdążył się jeszcze zadomowić w Pradze (i podobno wśród swoich dziewczyn), kiedy Schauta w 1891 roku zajął stanowisko dyrektora I Wiedeńskiej Kliniki Położniczej. Zabrał ze sobą asystenta. Rok później Wertheim został docentem nieetatowym i zrobił już pierwszy krok ku profesurze. W Wiedniu wytrzymali ze sobą sześć lat. Schauta w swojej starej klinice, pod naporem chorych, co roku zwiększał liczbę operacji raka metodą „od dołu”, a Wertheim z zapałem mu asystował. Czuł wstręt do gumowych rękawiczek, które w 1889 roku wynalazł były kokainista, młody amerykański chirurg William Halsted z Baltimore, aby chroniły przed antyseptykami zbyt delikatne dłonie jego instrumentariuszki, kochanki, a później żony Caroline. Rękawice, jakie Schauta powoli wciągał na dłonie, zaburzały jego zmysł dotyku i ruchliwość starannie umytych palców. Operował więc bez rękawic – i to do końca życia.

Schauta wyznawał teorie profesora nadzwyczajnego I Berlińskiej Kliniki Położniczej przy Artilleriestrasse, Georga Wintera. Twierdził on, że rak nacieka na macicę i otaczającą ją tkankę w miednicy dopiero po upływie bardzo długiego czasu. Jeżeli, mimo wykonania zabiegu, nadal znajduje się tam nowotwór, to oznacza, że został przeniesiony przez chirurga z nowotworu pierwotnego i „wszczepiony”. Żądał, aby dokładnie „szorować” zrakowaciałą tkankę, od której brała początek większość wszystkich nowotworów macicy, czyli rak szyjki macicy (łac. collum i cervix), w celu usunięcia wolnych komórek. Zatem na stole operacyjnym Schauty szorowano. Nie dawało to jednak wyników.

Wertheim nie trwonił czasu na rzeczy, zdawałoby się, beznadziejne. Już w 1896 roku wśród wiedeńskich dam, włączając arystokratki z rodów Esterházych, Waldsteinów i Rothschildów, zdobył sławę jako specjalista od wypadających macic i łagodnych mięśniaków. Jeśli wierzyć źródłom, które nie znalazły się w oficjalnej historii wielkich ginekologów – nad jego relacjami z Schautą zaczęły gromadzić się ciemne chmury. Jednak niewiele go to obeszło, ponieważ w 1897 roku w 15. dzielnicy Wiednia otwarto szpital, który potrzebował takich ginekologów jak on. Fundatorem budowy był Albert von Rothschild, wnuk Salomona Meyera Rothschilda, założyciela banku w Wiedniu. Dopiero w 1887 roku uzyskał – wraz ze swoją dwudziestodziewięcioletnią żoną Bettiną – prawo do bywania na dworze. Bettina mogła tańczyć w Hofburgu. (Kilka lat później zmarła na nowotwór piersi). Warunki, na jakich Albert dokonywał darowizny, brzmiały: szpital ma otrzymać imię Bettiny i ma służyć przede wszystkim kobietom chorym na raka.

Kiedy 2 września Pawilon Bettiny otworzył swe podwoje, Ernst Wertheim – wtedy trzydziestodwulatek – był już jego ordynatorem. Przy wejściu stały dwa pomniki – popiersie Bettiny (które w 1938 roku, po aneksji Austrii, zostało usunięte i obrastało kurzem w piwnicy) oraz dzieło Pielęgniarka z cierpiącą kobietą. Wśród pacjentek szpitala znajdowało się dwanaście pań, które w ciągu paru miesięcy zmarły na raka. Kiedy w 1898 roku odeszła ostatnia, a śmierć czekała już na kolejne, Wertheim odsunął na dalszy plan wypadające macice i torbiele.

Osiem lat później w jednym z wykładów wyjawił powody:

Gnębiło mnie to, że tak wielu kobiet nie można było wyleczyć... Motywem mojego działania stała się perspektywa podarowania nadziei na zdrowie kobietom, które zostały wykluczone z życia.

Lecz to nie była jedyna pobudka, nawet jeśli mogła wzruszać do łez. Powodowała nim również ambicja, nieznosząca beznadziei w jego królestwie Bettiny. Najtrafniejsze wyjaśnienie postępowania Wertheima pochodzi podobno od jednego z jego uczniów, późniejszego profesora ginekologii w Atenach, Lourosa:

Wertheim przyszedł w odpowiednim momencie. Jako pierwszy sporządził kompletny bilans tej rozpaczliwej sytuacji. Następnie wybrał spomiędzy istniejących możliwości tę, która najprędzej obiecywała sukces. Zdecydował się wrócić do metody Freunda, z której wszyscy zrezygnowali, i zrealizował swój plan, nie zważając na bojaźliwych, tchórzy, krytyków, oszczerców i konkurentów. Został mistrzowskim operatorem, organizatorem i statystykiem w jednej osobie. Każdy przypadek rejestrował i badał pod mikroskopem. Żadnej pacjentki, na której przeprowadzał zabieg, nie stracił, co wówczas zdarzało się nagminnie. Śledził losy operowanych rok po roku, co wtedy uchodziło jeszcze za „niegodne stanu”. Odważnie propagował swoje idee, podróżując w tym celu aż do Ameryki.

Na bilans istniejącej sytuacji w terapii raka macicy Wertheim czekał nie dłużej niż pół roku. Nikt do tej pory nie prowadził dokładnej ewidencji wyników Sautera, Czernego czy Freunda. Jednak już samo przejrzenie dokumentów z I i II Wiedeńskiej Kliniki Położniczej zdradzało, że ze stu kobiet, które w ciągu roku zgłosiły się na badania, osiemdziesiąt pięć odesłano do domu jako przypadki nieoperacyjne – oprócz rozległych zmian na szyjce lub we wnętrzu macicy dawały się już wyczuć stwardnienia w otaczającej ją tkance, często sięgające do odbytnicy i pęcherza. Jedynie piętnaście zoperowano techniką waginalną. Tylko pięć żyło jeszcze w następnym roku.

Wertheim nie musiał się długo namyślać, aby wybrać metodę Freunda. Bodziec nadszedł z Ameryki, od wynalazcy znienawidzonych rękawic gumowych, Williama Halsteda. Kiedy Wertheim dowiedział się, że Halsted w 1890 roku zaczął operować raka piersi i jako pierwszy wycinał całą chorą tkankę z sutka, pach i węzłów chłonnych, zaangażował nauczyciela angielskiego do czytania sprawozdań Halsteda w oryginale. W ciągu pięciu lat u pięćdziesięciu kobiet zdarzyły się tylko trzy ponowne zachorowania. Po upływie tego okresu rzadko występowały nawroty. Wertheim postanowił przenieść doświadczenia Halsteda na raka macicy. W tkance i węzłach limfatycznych pachwinowych widział drogi rozprzestrzeniania się także tych nowotworów, które powstają na szyjce lub we wnętrzu macicy.

Wertheim nie znał dobrze angielskiego, lecz na tyle, aby odkryć, że młody ginekolog, James C. Clark z Baltimore, już w 1895 roku potraktował słowa Halsteda poważnie. Drogę waginalną odłożył ad acta jako niewystarczającą. Posłużył się operacją przez brzuch, aby w taki sposób odsłonić tkankę i gruczoły limfatyczne, żeby nie spowodować nieodwracalnych obrażeń moczowodów lub sąsiadujących narządów. Najwyraźniej jednak nie wyszedł poza fazę eksperymentalną.

Także inny Amerykanin, Emil Ries, który kilka lat wcześniej studiował u Wilhelma Alexandra Freunda w Strasburgu, w tym samym 1895 roku usuwał wraz z macicą tkankę i węzły chłonne. Widocznie także on zaprzestał tych działań.

Tak samo było z innym niemieckim uczniem Freunda o nazwisku Rumpf. Bez rozgłosu wykonywał – znów w 1895 roku – zabiegi zgodnie z zasadami Halsteda. W październiku Wertheim był „gotowy podjąć się tego, czego oni się podjęli”, ale „nie rezygnować przedwcześnie”. Spodziewał się „zażartej walki”. Nie miał pojęcia, jak bardzo będzie zaciekła, kiedy 16 listopada operował w Pawilonie Bettiny Metę Rudolf, trzydziestodziewięcioletnią matkę pięciorga dzieci. Po trwającym trzy godziny zabiegu i pomyślnym usunięciu stwardniałej tkanki oraz węzłów chłonnych stracił ją w wyniku ostrej niewydolności serca.

Dokładnie siedemdziesiąt lat później, w 1968 roku, II Uniwersytecka Klinika Położnictwa w Wiedniu opublikowała badania dotyczące nowoczesnej operacji Wertheima, zestawiając je z dramatem jej autora, który rozpoczął się w listopadzie 1898 roku. Zarejestrowano 530 kobiet poddanych zabiegowi w latach 1953–1967. Tylko 3,6 procent zmarło na skutek samej operacji. Z 249, które zoperowano do 1962 roku i których los szpital śledził co najmniej przez pięć lat, a przeważnie dłużej, 72 procent wyzdrowiało, później było ich od 80 do 90 procent. Środki techniczne, za pomocą których osiągnięto ten wynik, i te, którymi Wertheim dysponował w 1898 roku i później, dzieliła przepaść. W roku 1968 każdy zabieg poprzedzała skrupulatnie przeprowadzona diagnostyka, od zdjęć rentgenowskich po biochemię krwi. Do przygotowania narkozy służyły atropina i tiopental, do zatamowania krwawienia chlorek suksametonium. Przeciwko infekcjom podawano antybiotyki, ubretid na brak kurczliwości jelit, narkozę z intubacją, stosowano automatyczną kontrolę oddechu czy tubokurarynę na rozluźnienie mięśni. Normą był także duży wybór środków przeciwbólowych i pobudzających krążenie. W trakcie operacji wstrzykiwano dożylnie roztwór soli i cukru, prokainę do stabilizacji ciśnienia. Przygotowywano porcje krwi konserwowanej. W leczeniu uzupełniającym stosowano kortyzon, witaminy, trankwilizatory, przeciwzakrzepowy macoumar, trenimon zapobiegający rozprzestrzenianiu się komórek rakowych z obszaru operacyjnego, mannit na stabilizację pracy nerek, nowe antybiotyki i tak dalej.

Wertheim natomiast mógł zaproponować tylko barbital, morfinę i prostą narkozę z chloroformu i eteru. Na niewydolność serca miał jedynie kofeinę lub kamforę. Nie było jeszcze aparatu rentgenowskiego, elektrokardiogramu, biochemii krwi, infuzji, transfuzji krwi, a o kurarze czy antybiotykach nikomu się nawet nie śniło. Aby zapobiec śmierci Mety Rudolf, wystarczyłoby kilka lekarstw wynalezionych w 1968 roku.

Mimo to następna pacjentka Wertheima, Katharina Lademann, dwudziestodziewięcioletnia szwaczka, której przypadek w II Klinice Ginekologicznej uznano za nieoperacyjny, i straciła przytomność przy swojej maszynie do szycia, przetrwała dwuipółgodzinny zabieg. Wertheim nie spodziewał się nawet, że sześć lat później kobieta będzie zupełnie zdrowa. Przekonał się, że nie ma lepszej metody operacji raka macicy. Z kolejnych osiemnastu pacjentek, które zoperował do stycznia 1900 roku, dziewięć zmarło mimo udanego zabiegu – na serce i infekcje brzucha. Wertheim zanotował: „Nasze przygnębienie łagodzi jedynie fakt, że mieliśmy do czynienia z kobietami, które zostały bezlitośnie skazane na śmierć i dziękowały za każdą próbę utrzymania ich przy życiu”. Nie zmienił jednak swoich przekonań. Niebezpiecznej dla życia narkozie „kradł dwadzieścia minut”, prawie bezboleśnie ścierając chorą tkankę z szyjki macicy; od tego rozpoczynał zabieg. Na trzydzieści kolejnych operacji zmarło dziewięć pacjentek, a później tylko dziesięć na sto zoperowanych.

Zanim osiągnął taki wynik, na przełomie lutego i marca 1900 roku, stanął przed Towarzystwem Położniczo-Ginekologicznym w Wiedniu. Z odwagą nieustraszonego pioniera złożył sprawozdanie. Nie przemilczał ani jednego przypadku śmiertelnego. Na samym przodzie siedział Friedrich Schauta, podobno z powściągliwym i wyczekującym wyrazem twarzy, a wśród słuchaczy jego słowa budziły coraz gwałtowniejszy sprzeciw. Lecz było to tylko preludium do tego, co miało nastąpić. Osiem miesięcy później Wertheim wypuścił do domu swoją trzydziestą drugą pacjentkę, Elsę Krenacher. Znów się nie spodziewał, że również ona sześć lat później będzie się cieszyć dobrym zdrowiem. Z dwunastu kobiet, które zoperował od wiosny, osiem wróciło już do pracy.

W tym czasie zorientował się, że idealnie byłoby usunąć wszystkie gruczoły limfatyczne w miednicy mniejszej, w praktyce jednak zajmowało to zbyt wiele cennego czasu. Względnie proste węzły limfatyczne, jakie Halsted wycinał podczas operacji raka piersi, znacznie się różniły od grup węzłów chłonnych w miednicy. Z tysięcy mikroskopowych przekrojów węzłów wywnioskował, że były atakowane dopiero w zaawansowanym stadium raka i że w pierwszym rzędzie należy całkowicie usunąć tkankę jako obszar najszybszego rozwoju nowotworu. W przypadku węzłów chłonnych ograniczał się do usuwania tych, do których był łatwy i bezpieczny dostęp lub które – w badaniu palpacyjnym – wydawały się zmienione.

16 listopada stawił się przed wiedeńskimi ginekologami z drugim sprawozdaniem – i przekonał się, że Schauta stanął na czele jego przeciwników. Najgłośniejsze oskarżenie, że Wertheim składa setki kobiet w ofierze swojej bezużytecznej ambicji, nie pochodziło wprawdzie od niego, ale to on był głównym oponentem. Nie wiadomo, co skłoniło do zajęcia owego stanowiska właśnie jego, który nie dał się dobrze poznać jako chirurg onkologiczny. Nie wiadomo także, czy decyzja Schauty wynikała z konserwatywnych poglądów, strachu i wrogości wobec młodszych i zapalczywości Wertheima, ani ile kobiet z tych, które przeżyły jego operację, zostało odprawionych z kliniki Schauty jako pacjentki nieoperacyjne. Schauta potępiał „szukanie węzłów” jako zbyteczne i mordercze, nie zważając na to, że Wertheim już dawno zepchnął je na drugi plan. Co do wycinania tkanki – ogłosił, że można to robić równie skutecznie metodą waginalną jak podczas inwazyjnego zabiegu Wertheima. Kiedy ten odparł, że ani myśli rezygnować ze swoich celów, rozpoczęła się bitwa.

Nierówni rywale wyszli na arenę.

ROZDZIAŁ / 21

WSPÓŁZAWODNICTWO DWÓCH METOD OPERACYJNYCH RAKA
– PRZEZ POCHWĘ I PRZEZ BRZUCH

Friedrich Schauta był już po pięćdziesiątce, gdy w 1901 roku podjął walkę z Ernstem Wertheimem o wyższość metody waginalnej nad operacją drogą brzuszną. Zaawansowany wiek uczynił go jeszcze wrażliwszym i wzmocnił w nim pragnienie, aby młodym nie pokazać po sobie starości. Znalazł się w gorszym położeniu niż Wertheim, ponieważ zaczął operować nowotwory dwa i pół roku po nim. Z drugiej strony jednak – w porównaniu z niewielkim Pawilonem Bettiny Wertheima, miał tę przewagę, że zajmował stanowisko dyrektora I Wiedeńskiej Kliniki Położniczej. Dawało mu to uprzywilejowaną pozycję, mimo że klinika była tak przestarzała, że jakiekolwiek porządki aktywizowały miliardy bakterii bytujące w warstwie wapna na ścianach i paraliżowały operacje, dopóki znów nie zostały zagnane do swoich kryjówek.

Aby uchronić metodę waginalną przed klęską, jaką mógłby jej zadać Wertheim, oraz udowodnić jej wyższość, a przynajmniej równorzędność, Schauta próbował ją udoskonalić. Kiedy 1 czerwca 1901 roku operował pierwszą pacjentkę, żonę służącego Linę Oberhauser, wykorzystał wynalazek prowincjonalnego chirurga ze szpitala miejskiego w Szczecinie, Karla Schuchardta (który kilka miesięcy później zmarł w wyniku ukłucia się w palec podczas operacji ropiejącego jajnika). Schuchardt wymyślił cięcie, które otwierało pochwę szerzej, niż dotychczas było to możliwe. Owym cięciem Schauta miał nadzieję przewyższyć korzyści, jakie Wertheim osiągał przez rozcięcie brzucha i wgląd w miednicę. Uważał też, że od dołu będzie w stanie usunąć dokładnie tyle samo tkanki wokół macicy, co jego rywal czynił z taką pewnością siebie od góry. Nie uległ iluzji, że przez pochwę uda mu się także dotrzeć do węzłów chłonnych, które Wertheim wycinał, o ile było to możliwe bez przedłużenia operacji. Szukał mikroskopowego dowodu na twierdzenie, które rzucił w gorączce pierwszego starcia z rywalem: że usunięcie węzłów chłonnych nie ma sensu. Wertheim wykonywał zabieg za zabiegiem, co nie przeszkadzało mu w propagowaniu swoich poglądów. Jeździł z jednego zebrania na drugie, wygłaszając prelekcje od Rzymu po Kilonię i od Paryża po Ateny. Asystenci Schauty przygotowali natomiast tysiąc sto osiemdziesiąt dwa preparaty mikroskopowe węzłów chłonnych od kobiet, które zmarły na raka. Kiedy stwierdzili, że zaledwie w trzynastu procentach przypadków węzły zostały zaatakowane przez komórki nowotworowe, Schauta uznał to za dowód.

Do 1904 roku w jego klinice wykonano – pod presją coraz to nowych sukcesów Wertheima – sto trzydzieści trzy operacje metodą Schuchardta-Schauty. Przeprowadzali je głównie asystenci profesora. Schauta natomiast przyjmował coraz liczniejszych ginekologów z Austrii, Węgier i Niemiec, którzy chcieli zobaczyć rywalizację z bliska. Wertheim prześcigał go także w liczbie odwiedzających. Jego listę gości otwierał profesor ginekologii z Tybingi, a wkrótce potem monachijczyk Albert Döderlein, zaznajomiony z techniką przezbrzuszną Wertheima. Żaden z nich nie przypuszczał, że w przyszłości staną się zajadłymi wrogami. Paul Zweifel, rodowity Szwajcar i wynalazca zraszania sali operacyjnej roztworem karbolowym oraz dyrektor największej niemieckiej kliniki ginekologicznej w Lipsku, metodę operowania przez brzuch przejął, mając sześćdziesiąt cztery lata. W jego ślad poszli niemal wszyscy wielcy ginekolodzy: od Ernsta Bumma z Charité, znanego ze swojej fantazji i wybuchowego temperamentu, późniejszego króla I Berlińskiej Kliniki Ginekologicznej przy Artilleriestrasse; po Maxa Hofmeiera, dyrektora kliniki ginekologicznej w Würzburgu. Ten ostatni – urodzony na Rugii, nazywany „zimnym Maxem” z powodu niewzruszonej postawy – ogłosił bankructwo metody waginalnej.

Do roku 1904 Wertheim przeprowadził sto trzydzieści operacji. Liczba zgonów spadła do siedemnastu procent; liczba pacjentek, u których mógł podjąć się operacji – dzięki nowym osiągnięciom techniki – tak wzrosła, że ratował co drugą pacjentkę spośród beznadziejnych przypadków. Tak bezlitośnie ćwiczył asystentów w ewidencji statystycznej swoich pacjentek, że miał głębszy wgląd w rozwój nowotworów niż ktokolwiek inny. Dzielił chore na cztery grupy, które obowiązują do dziś. Nie znał jeszcze grupy 0, która powstała dopiero wtedy, gdy cytologia George’a Papanicolaou stworzyła możliwości rozpoznania raka szyjki macicy w stadium, które nie daje jeszcze żadnych symptomów. W najlepszym razie mógł o tym jedynie pomarzyć. Rozpoczął od grupy I, obejmującej przypadki, w których a) komórki rakowe nie rozprzestrzeniły się poza obszar szyjki; b) komórki rzadko występującego nowotworu trzonu macicy zajęły wnętrze macicy. Grupę II nazywał „grupą przypadków granicznych”. Oznaczała, że nowotwór oprócz szyjki i ściany macicy zajął już fragmenty pochwy lub tkanki łącznej. Do grupy III i IV należały przypadki, w których choroba dotarła do miednicy lub poza jej obręb. Były to przypadki nieoperacyjne lub bardzo ciężkie.

Ze wszystkich pacjentek operowanych ponad pięć lat wcześniej żyło ponad czterdzieści procent, i to bez nawrotów. 14 października 1904 roku Wertheim złożył sprawozdanie – tym razem przed Cesarsko-Królewskim Towarzystwem Lekarskim w Wiedniu. Metodę przezbrzuszną opisał jako bezpieczną. Pozostały jeszcze tylko dwie kwestie. Pierwsza to zdecydowany sprzeciw wobec porażającego faktu, że pięćdziesiąt procent chorych, ze wstydu bądź niewiedzy, zgłaszało się do lekarza zbyt późno, to jest w czasie od kwartału do roku po wystąpieniu najwcześniejszych symptomów, takich jak krwawienie. Drugą była walka z równie porażającą ignorancją ginekologów, którzy stosowali próby mikroskopowe jedynie u ośmiu na sto pacjentek, a wszystkie przypadki, w których „macica nie pozwalała się lekko pociągnąć w dół”, uznawali za beznadziejne.

Schauta przysłuchiwał się zdenerwowany. Żadna z jego „rozszerzonych operacji waginalnych” nie odbyła się ani przed pięcioma, ani nawet przed czterema laty. Jego statystyki były jeszcze tak niedoskonałe, że nie mogły mu dostarczyć amunicji w wojnie z Wertheimem. Jako argumentu użył zatem swoich tysiąca stu osiemdziesięciu dwóch preparatów węzłów chłonnych, aby dowieść „zbędności szukania gruczołów limfatycznych” praktykowanego przez przeciwnika. Podobnie jak w roku 1901 nie zauważył, że w centrum operacji Wertheima nie stało już całkowite usunięcie węzłów chłonnych, tylko radykalne wycięcie tkanki. Na tym polu, mimo że atakował z zapałem, był wystawiony na statystyczne salwy Wertheima. Spór wydawał się nierozwiązywalny; nie dało się go przerwać. Choć Wertheim nie wyszedł z niego jeszcze jako jednoznaczny zwycięzca, to jego argumentacja była tak przekonująca, że dotarła aż do Anglii i Ameryki.

Trzy miesiące później, pewnego styczniowego dnia w 1905 roku, Wertheim – spędzając czas z rudowłosą wielbicielką Theresą (siostrą szczęśliwie zoperowanej pacjentki) – wywijał eleganckie piruety na lodowisku, kiedy przyniesiono mu list z Londynu. Brytyjskie Towarzystwo Medyczne zapraszało go jako prelegenta na kongres. Nie kazał im czekać. We wrześniu 1905 roku znalazł się w Londynie. Tam o mały włos nie spowodował katastrofy. Podczas powitalnego lunchu przewodniczący Towarzystwa Herbert Spencer poprosił Wertheima – walczącego z twardą jak podeszwa solą – o przeprowadzenie zabiegu w St. Mary Hospital jeszcze przed rozpoczęciem kongresu. Pośpieszyli do szpitala powozem Spencera, zaprzężonym w rasowego siwka. Po drodze Spencer zebrał sześciu najlepszych londyńskich ginekologów. Pacjentką była Marion Jackson, silna sześćdziesięciolatka. Spencer był przekonany, że łatwo zniesie operację. Asystował Gutberth Lockyer, młody Szkot, który później zdobędzie sławę. Ze zdumieniem przyglądał się, jak Wertheim z uderzającą pewnością, ale jak zwykle bez rękawiczek, zabiera się do pracy. Kiedy otworzył jamę brzuszną, Lockyer zaproponował mu nowoczesne narzędzie do jej rozszerzenia. Wertheim jednak odmówił i zawołał do studenta, który przypadkowo znalazł się na sali operacyjnej i trzymał ręce pod kranem: Come here! Kazał mu rozewrzeć ranę dłońmi, tak jak był do tego przyzwyczajony. Na oczach podziwiających mistrza świadków operacja dobiegła końca. Dwa dni później Marion Jackson zmarła.

Okazało się, że ów student wcześniej opatrywał na sali chorych ropiejące rany, a profesor tak go onieśmielił, że nie zdołał wykrztusić ani słowa. Wertheim popadł w głębokie przygnębienie. Ginekologowi, który zaproponował mu wykonanie drugiej operacji, odpowiedział łamaną angielszczyzną:

– Nie, przyjacielu. Nie zrobię tego. Nie chcę zostawiać za sobą krwawego śladu.

Dopiero trzy dni później, gdy rozpoczął się kongres, doszedł do siebie i wygłosił płomienną mowę, którą Spencer nazwał „najlepszym wykładem, jaki kiedykolwiek odczytano”. Nigdy wcześniej londyńscy lekarze nie mieli do czynienia z tak dokładną statystyką. Dowód na to, że ponad czterdzieści procent pacjentek Wertheima żyło po operacji jeszcze pięć lat, był niezachwiany.

Kilka groteskowych postaci z przeszłości wystąpiło przeciwko niemu: na przykład chirurg Herbert Snow ze szpitala onkologicznego w Londynie nie uznawał mikroskopu. To ból – dzisiaj oznaka zaawansowanego nowotworu – stanowił według niego jedyny pewny symptom. Albo F.J. McLann z Samaritan Hospital, który za przyczynę raka podawał stres, i wykrzykiwał, że uświadomienie kobiet rozprzestrzeniłoby tę chorobę jak epidemię. Ale były to jedynie przypadki marginalne. Najbardziej szanowany ginekolog z Middlesex Hospital, Comyas Berkeley, zapowiedział, że operacja Wertheima będzie kiedyś standardem.

Największego sprzymierzeńca znalazł Wertheim w cieszącym się ogromnym powodzeniem gościu z Ameryki: Howardzie A. Kellym z Johns Hopkins University w Baltimore. Miał czterdzieści sześć lat (wyglądał na trzydzieści), pochodził z Nowej Anglii i był metodystą – Biblię wyssał z mlekiem matki. Uważał, że rak to kara boska za brak przyzwoitości. Z jego fraka zawsze wystawał Nowy Testament. Kilka razy dziennie czytał Biblię, modlił się przed każdą operacją i po każdej operacji. Nigdy nie zapominał obiecać taksówkarzom ruszającym na zielonym świetle, że po cnotliwym życiu zapali się dla nich także zielone światło do nieba. Był za to najsprawniejszym chirurgiem ginekologicznym w Ameryce, a jego rekomendacje oznaczały, że po drugiej stronie Atlantyku przed Wertheimem drzwi stoją otworem.

Na pierwszy skok przez Atlantyk Wertheim odważył się już w następnym roku. Wziął ze sobą statystyki z ponad stu osiemdziesięciu operacji; w przypadku połowy w ciągu pięciu lat nie odnotowano nawrotów. Przybył do Chicago 10 października 1906 roku. Rozstrzygającą chwilę przeżył przed Towarzystwem Ginekologicznym. Nie było tu nikogo, kto by prowadził „debaty światopoglądowe” na temat metody waginalnej lub brzusznej. Dlatego Wertheim tym bardziej poczuł się dotknięty atakiem ze strony amerykańskiego pioniera, którego pierwsza brzuszna operacja raka stała się dla niego bodźcem do obrania tej drogi: Emila Riesa. Nie poprzestał on, jak sądził Wertheim, na próbach radykalnego usunięcia macicy wraz z tkanką łączną i węzłami chłonnymi w 1895 roku. Lecz jego późniejsze przedsięwzięcia pozostały niedoskonałe. Przyczynę zdradził sam. W kwestii gruczołów limfatycznych nie uznawał kompromisów i wolał ryzykować śmierć pacjentek lub ciężkie uszkodzenia jelit i pęcherza niż zrezygnować z przekonania o węzłach jako filtrze i miejscu rozwoju raka macicy. Być może jego niezachwiana postawa była możliwa tylko w Chicago, gdzie brutalność czasów Dzikiego Zachodu mieszała się z surowością nowoczesnych rzeźni.

Ries oskarżył Wertheima o zdradę idei całkowitego usuwania węzłów chłonnych. Uważał, że nie należy z niej rezygnować ze względu na większe ryzyko operacji. „Rak zabija zawsze. Operacja tylko może zabić. Ale może dać szansę chorym na zdrowe życie. Nie uznaję tego za większą katastrofę, kiedy pacjentka umiera podczas operacji, niż kiedy po zaniechaniu wycięcia węzłów bez żadnej nadziei marnieje z powodu nawrotu choroby”.

Ani Ries, ani Wertheim nie mieli wiedzy i władzy, aby udowodnić, kto ma rację. Dopiero pięćdziesiąt lat później niemieckie i amerykańskie badania wykazały słuszność po stronie Riesa: już w grupie I – w od 10 do 30 procent przypadków raka szyjki macicy węzły chłonne były zaatakowane. W grupie II – od 30 do 50 procent. Zarazem jednak to Wertheim miał rację, twierdząc, że przy ówczesnych możliwościach technicznych brakowało czasu na kompletne wycięcie węzłów. W przyszłości będą usuwane coraz skuteczniej i całkowicie (trzy z czterech grup węzłów chłonnych, które okażą się najważniejszymi filtrami nowotworów macicy i jej szyjki). Ale i ta metoda, poza kilkoma superoperacjami amerykańskich potomków Emila Riesa, forsujących całkowite usunięcie za cenę kalectwa i plastikowych protez, natknie się na granice techniki, życia – lub tego, co jeszcze można nazwać życiem.

Atak Riesa rozdrażnił gotowego do skoku lwa. Łamaną angielszczyzną, acz ostro Wertheim odparł: „Tu nie chodzi o zasady, tylko o drogę pośrednią między ideałem a tym, co faktycznie możliwe. Jeśli ktoś jest niezadowolony z tego, że moja operacja przynosi pięćdziesiąt procent trwałych wyzdrowień, to niech zrobi to lepiej!”.

Mieszkańcy Chicago byli odporni. Mimo to wybuch Wertheima wywołał szok w społeczeństwie. Jednak stopniowo zyskiwał sprzymierzeńca za sprzymierzeńcem. Jednym z głównych był kongresowy reprezentant Howarda Kelly’ego z Baltimore: Thomas S. Cullen, trzydziestoośmioletni były gazeciarz z Kanady. Dzięki darowiznom Kelly’ego odwiedził europejskie kliniki. Niemieckiego nauczył się, wynajmując mieszkanie u wdowy Hummel w Getyndze. Od 1898 roku nie udało mu się osiągnąć więcej niż dwadzieścia procent pięcioletniego okresu przeżycia bez nawrotu choroby. Stał się najbardziej przekonującym mówcą, opowiadającym się za Wertheimem i jego akceptacją realnych możliwości chirurgicznych. Przyłączył się do jego postulatu, aby uświadamiać kobiety, i zażądał położenia kresu purytańskim bredniom, czyniącym tabu ze słowa „rak” (zamieszczanego w gazetach tylko drobnym drukiem). Sam dał tego przykład, kiedy na przekór wszystkim lekarskim regułom związał się z największym czasopismem kobiecym „Ladies Home Journal” i podpisał się pod budzącym niepokój artykułem Co możecie zrobić przeciwko rakowi?

Pod koniec 1906 roku Wertheim, niesiony na fali sukcesu, wrócił do Wiednia. W roku 1908 Schauta zapowiadał raport generalny o rozszerzonej waginalnej operacji całkowitej z dwustu pięćdziesięcioma ośmioma opisami przypadków. Wertheim natomiast zarejestrował swój czterechsetny dwudziesty zabieg. Występował kolejno na kongresach we Wrocławiu, w Berlinie, Brukseli, Genui. Kiedy wrócił do Wiednia, liczący sto osiemdziesiąt dziewięć stron raport Schauty był już wydrukowany. Schauta nie nadrobił przewagi swojego przeciwnika. Mógł się pochwalić jedynie czterdziestoma siedmioma pacjentkami, które przeżyły piąty rok po operacji. Wyliczył, że sukces jego terapii wynosi trzydzieści dziewięć procent. Umieralność w trakcie zabiegów wykonywanych przez Wertheima spadła tak gwałtownie, że metoda waginalna ledwie ją przebijała. Być może Schautę rozproszyła zacięta walka biurokratyczna o odbudowę jego kliniki. Kłótnie o każdy metr kwadratowy sterylnych ścian w salach szpitalnych na pewno mu nie pomagały. Nie głosił już, że usuwanie tkanki łącznej przez pochwę jest równoważne z techniką brzuszną. Mówił natomiast, że metoda „mogłaby być równoważna”, i powtarzał z rezygnacją: „Nie jestem przekonany, iż moje wywody będą w stanie [...] zmienić zwycięski pochód operacji drogą brzuszną”. Przystał na zawieszenie broni: „Metody te nie powinny występować w walce jako przeciwnicy, tylko jako [...] sprzymierzeńcy”.

Tymczasem Wertheim nie zwykł zawierać przedwczesnych rozejmów. Zaostrzył broń, kiedy w sierpniu 1909 roku dyrektor II Uniwersyteckiej Kliniki Położniczej w Wiedniu Alfons von Rosthorn, zmarł podczas polowania w górach na zawał. Gdy chowano Rosthorna u stóp gór, Wertheim rozpoczął walkę o schedę po nim. Prowadził ją przeciwko nieprzyjaciołom z kolegium wiedeńskich profesorów, którzy czuli się obrażeni wybuchami jego gwałtownego temperamentu. Wygrał i spadł na klinikę Rosthorna jak burza. Jego sala wykładowa stała się publicznym teatrem chirurgii. Dopiero co wynaleziony film służył mu za środek dydaktyczny. Nic jednak nie było w stanie odciągnąć go od głównego celu. Teraz, tak samo jak Schauta, dostał to, czego brakowało mu w pawilonie: oddział patologiczny, więcej pomocników i chorych. Gdy był już po pięćdziesiątce, razem z asystentami uczył się jazdy na nartach. Nie przeszkadzała mu opinia społeczeństwa, jakoby jego asystent Weibel był lepszym operatorem. Nie bał się młodych. W roku 1911 opublikował raport generalny Rozszerzona operacja drogą brzuszną. Z tysiąca dziewięćdziesięciu sześciu kobiet, które przyszły do jego kliniki, zoperował pięćset dwadzieścia dwie. Liczba przypadków nieoperacyjnych spadła do czterdziestu procent. Pięcioletni okres przeżycia przekraczał pięćdziesiąt pięć procent.

Statystyczna precyzja Schauty nie mogła się równać z Wertheimowską. Skonstatował, że nawet w przypadku rozszerzonej operacji waginalnej wyżej położone części tkanki łącznej pozostają nadal poza zasięgiem wzroku chirurga. Od następców Schauty, Heinricha von Pehama i Isidora Amreicha, wiadomo, iż udawało mu się usunąć jedynie boczną, a nie przednią i tylną tkankę. Dopiero dwadzieścia lat później, w styczniu 1919 roku, kiedy Schauta zmarł w osamotnieniu w wyniku zaawansowanej miażdżycy, w domu przy Alserstrasse 45, nie życząc sobie mowy pogrzebowej, Amreich poinformuje o stosownych ulepszeniach i będzie dążył do wycinania węzłów chłonnych.

Kiedy rok 1911 dobiegł końca, Wertheim mógł już uznać się za zwycięzcę. W roku 1913 ukończył kolejny raport dotyczący wyników operacji wykonanych na tysiącu kobiet. 13 maja pojechał do Halle, aby wystąpić przed XV Kongresem Niemieckich Ginekologów. Nie uszło jego uwadze, że w 1895 roku Wilhelm Conrad Roentgen odkrył w Würzburgu nowy typ promieniowania, a małżeństwo Maria i Pierre Curie cztery lata później w Paryżu – promieniotwórczość radu. Nie umknęło mu także to, że Albert Döderlein czy Ernst Bumm, którzy uczyli się od niego metody brzusznej, od pewnego czasu próbowali leczyć raka promieniami elektromagnetycznymi. Nie przypisywał temu jednak zbyt dużego znaczenia. Jednak 16 maja, trzeciego dnia kongresu w Halle, został nagle skonfrontowany z sensacyjnie brzmiącymi tezami. Poza bezbarwnym, oficjalnym protokołem Döderlein ogłosił, że nowotwór szyjki macicy roztapia się pod promieniami radu niczym śnieg pod podmuchem bawarskiego fenu. A prywatnie dołączył przyrzeczenie, że lecząc raka, już nigdy nie weźmie do ręki skalpela.

Wertheim oddalił się bez słowa. Ernst Bumm znalazł go nad Soławą, pogrążonego w głębokiej depresji. Zastanawiał się, czy nie wrzucić swojego manuskryptu do rzeki, mamrocząc: „Będę musiał pogodzić się, że praca mojego życia straci sens w momencie, w którym z tak wielkim wysiłkiem i tyloma stratami osiągnęła wreszcie szczyt swojego rozwoju”.

Zwątpienie we własne osiągnięcia wkrótce minęło. Wertheim uczynił dla ginekologii zbyt wiele, aby mogło to pójść na marne. Teraz – z dystansem – przyglądał się nowym sporom.

Wielki operator zmarł na katar, który rozwinął się w ropne zapalenie płuc. Bez możliwości zastosowania antybiotykoterapii bakterie rozprzestrzeniły się na mózg i nerki. 15 lutego 1920 roku Wertheim wydał ostatnie tchnienie. Jeden z kolegów po fachu opłakiwał go nad grobem jako „zbyt szybko ścięty dąb z lasu niemieckiej nauki”.

ROZDZIAŁ / 22

PROF. ALBERT DÖDERLEIN I RAD

Gdy profesor Albert Döderlein, dyrektor Uniwersyteckiej Kliniki Ginekologicznej w Monachium, opowiadał przed zgromadzeniem XV Kongresu Niemieckich Ginekologów w Halle nad Soławą o raku, który topi się jak śnieg pod podmuchem bawarskiego fenu, to mówiąc fen, miał na myśli promienie radu.

Do tego dnia, 16 maja, wypróbował promienie dopiero na sześciu kobietach. Jego „gabinet promieni” był drewnianą szopą, pod podłogą trybuny dla studentów, mieszczącą się w staroświeckiej sali wykładowej przy Sonnenstrasse w Monachium. Profesor dysponował jedynie pięcioma szklanymi rurkami ze stu miligramami niemieckiego, podobnego do radu produktu o nazwie mezotor. U wszystkich sześciu pacjentek jednak choroba była tak zaawansowana, że nawet Ernst Wertheim nie odważyłby się już ich zoperować. Ale spostrzeżenie, że nowotwory na szyjce macicy rozpuszczają się pod wpływem promieni (a w wycinkach próbnych nie pozostało już śladu po zrakowaciałych komórkach), napełniło Döderleina optymizmem.

W jednym przypadku stan chorej tak się poprawił, że lekarz mógł przeprowadzić – wcześniej niemożliwą – operację metodą Wertheima. Odkrył przy tym w nieco głębiej umiejscowionej tkance przetopione stwardnienia. Kiedy znalazł je jeszcze głębiej, uznał, że najwyraźniej promienie nie były dość mocne, lecz przyszłość z pewnością poradzi sobie z tą wadą techniczną. Jego nadzieja „przekształciła się w młodzieńczy zapał”.

Miał pięćdziesiąt trzy lata, był stateczny, lubił ciężkostrawną kuchnię, dobre wino i wytrawną muzykę – od Wagnera po Straussa. Wielu monachijczyków wolało widzieć w nim syna bawarskiego lekarza pułkowego, odzianego w skórzane spodnie na polowaniu na kozice pod Kufsteinem niż w profesorskim fraku czy w stroju jeździeckim, w którym kłusował po Englischer Garten. Przy stole w jadalni służbowej willi obok jego czterdziestodziewięcioletniej żony Anny (zagrożonej przedwczesną śmiercią) i dwóch córek siedział jeszcze dwudziestoletni syn Gustav, który już obrał zawód ginekologa.

Jako profesor już dawno spełnił swoją powinność, wartą marmurowego lub gipsowego popiersia w galerii sław ginekologii. Wachlarz innowacji, które wniósł do tej dziedziny medycyny, jest szeroki: od opracowania techniki badania flory bakteryjnej pochwy po metodę bezbolesnego porodu pod wpływem gazu rozweselającego, który wypróbowywał na samym sobie. Jego slogan, że nad rodzącą słońce nie może zachodzić dwa razy (1. dzień – wyczekiwanie, 2. dzień – troski, 3. dzień – SOS), stał się mottem położników. Jego szybkie palce, określane przez pruskich rywali mianem „białych kiełbasek”, wykonywały największą operację Wertheima tak pewnie jak sam jej autor.

Skoro człowiek z taką pozycją pokusił się o przygodę z nikomu nieznanym promieniowaniem, to musiał jeszcze czuć w sobie ogień. Inny ginekolog, Hermann Wintz z Erlangen, który później odegra ważną rolę w opracowaniu jednostek pomiarowych promieniowania rentgenowskiego i ich zastosowania w ginekologii, mówił o „nieuleczalnym entuzjazmie dla wszystkiego co nowe pod grubą bawarską skórą”.

„Nieuleczalny entuzjazm” już w 1896 roku pozbawił Döderleina stanowiska profesora w Bazylei. Po latach nauki w Monachium, będąc młodym studentem ginekologii w Lipsku, podczas wycinania cysty na jajniku natknął się na raka śledziony, którego do tej pory nikt nie ważył się operować, i usunął cały organ. Jego sprawozdanie z zabiegu było jeszcze w druku, kiedy przybył do Lipska delegat z Bazylei. Pierwszy egzemplarz zszedł z maszyny drukarskiej, gdy wysłannik wsiadł do pociągu powrotnego do Bazylei. Döderlein, z jeszcze ciepłym sprawozdaniem, biegł za nim zdyszany aż do przedziału, nie pojmując, dlaczego Bazylea okazała mu wzgardę. Dopiero później, gdy został profesorem w Tybindze, dowiedział się o opinii, jaką wydali o nim bazylejczycy: „Nie zaangażujemy ginekologa, który zamiast jajników operuje śledzionę”.

Wypowiedź o nieuleczalnym entuzjazmie była odzwierciedleniem prawdy. Kiedy Döderlein schodził z mównicy w Halle i otoczyli go spłoszeni ginekolodzy, dołączył do słów o nowotworze i promieniach jak fen coś w rodzaju przyrzeczenia, że już nigdy nie zoperuje raka macicy – zamiast tego będzie go naświetlać: „Nigdy więcej nie dotknę skalpela”.

Gdy przyjechał z powrotem do Monachium i ruszył w miasto mercedesem prowadzonym przez szofera, rozpoczął nowy pojedynek. Spór Wertheima z Schautą, metody brzusznej z waginalną, nie dobiegł jeszcze końca. Nową walkę można określić jako naświetlanie przeciwko operacji lub promień przeciw stali.

Akurat minęło osiemnaście lat, odkąd w 1895 roku profesor fizyki z Würzburga Wilhelm Conrad Roentgen przez szklaną rurkę próżniową z aluminiowymi płytkami i platynowymi drutami poprowadził prąd, wytwarzając przy tym niewidoczne promienie, przenikające ciało człowieka. Na płytach fotograficznych uwidocznił kości dłoni.

Minęło również osiemnaście lat, odkąd polska studentka Maria Skłodowska poślubiła w Paryżu francuskiego fizyka Pierre’a Curie. Trzy lata później w szopie przy rue Chomond oboje odkryli, że uraninit zawiera pierwiastek, który emituje niewidoczne promienie. Nadali mu nazwę rad.

Niedługo później stwierdzono, że promienie rentgenowskie oddziałują w tajemniczy sposób na skórę i narządy: zdrową skórę palą, ale zwalczają choroby skórne. Wiedeński lekarz Joseph Freund wyleczył nimi raka skóry. W latach 1900–1904 monachijczycy Deutsch i Eltze wpadli na pomysł, aby naświetlać falami elektromagnetycznymi nieoperacyjne nowotwory szyjki macicy. Nie mając jeszcze pojęcia o skutkach ubocznych promieniowania, przypinali chore do drewnianych foteli ginekologicznych, aby uchronić je przed porażeniem prądem. Następnie za pomocą celuloidowych rurek próbowali skierować fale na szyjkę macicy. Naświetlali je przez sześćdziesiąt dni po sześć minut dziennie. Beznadziejnie chore na raka poczuły się lepiej. Krwawienia ustały, ból zelżał. Sukces jednak nie był długotrwały.

W tym samym czasie w Paryżu przyjaciel małżeństwa Curie, Henri Becquerel, zwrócił uwagę na to, że również promienie radu oddziałują na skórę. Szklana fiolka z zawartością kilku miligramów soli radu, którą nosił w kieszeni kamizelki, wywołała zaczerwienienia skóry. Usłyszawszy to, Curie zostawili u znajomego, doktora Danlosa z St. Louis Hospital, kilka ampułek z radem. W wyniku eksperymentu stwierdził on, że raka skóry można wyleczyć przez naświetlanie tym pierwiastkiem.

Ledwie poinformował o tym opinię publiczną, a już inni paryscy lekarze – doktorowie Louis Wickham, Degrais i Dominici – spróbowali w małym Laboratoire Biologique powtórzyć eksperyment monachijczyków z naświetlaniem szyjki macicy, tym razem radem. Nowojorski chirurg i ginekolog francuskiego pochodzenia Robert Abbe okazał się szybszy. Przeczytawszy notatkę w gazecie o Danlosie, wiosną 1903 roku wsiadł na statek do Hawru, a stamtąd przyjechał do Paryża. Miał czterdzieści trzy lata i jeszcze nigdy nie przepuścił medycznej szansy. W roku 1898 po raz pierwszy operował kobiety, które urodziły się bez pochwy, a mimo to były mężatkami. Z błony śluzowej warg sromowych i skóry uda formował sztuczne waginy, które (co było wówczas najważniejsze) „całkowicie zadowalały mężczyznę” i ocalały rodzinę. Nie zdołał się oprzeć radowej pokusie. Nie zniechęciła go wiadomość, że radu jest w najlepszym razie od stu do dwustu miligramów i ma zawrotną cenę. Był wnukiem Bowlesa Colgate’a, najzamożniejszego fabrykanta pasty do zębów na świecie. Wśród jego pacjentek znalazły się żony Morganów i Astorów.

Małżonków Curie zastał w szopie. Maria – „bardzo blada, o błękitnych oczach i w czarnej sukni” – starała się „pracą własnych rąk” pozyskać z uraninitu, odpadu z kopalni Joachimsthal, który podarował jej austriacki cesarz Franciszek Józef, więcej radu. Jednak przedsiębiorczy umysł dziedzica Colgate’a przekonał go, że żaden właściciel kopalni nie zlekceważyłby szansy zbytu, jaką rad obiecywał na przyszłość, i jak najszybciej sam zacząłby pozyskiwać ten pierwiastek. Pojechał więc do Joachimsthala i Wiednia, przekonał managera Stephana Meyera o swojej wypłacalności i wrócił ze stu pięćdziesięcioma miligramami radu (według późniejszych badań w niezabezpieczonej, drewnianej skrzyneczce – ze zbyt małą zawartością ołowiu) do Nowego Jorku. Zachwycony Abbe nadał parze łabędzi ze swojej wiejskiej posiadłości Brookend imiona Pierre’a i Marii, a następnie w nowojorskim domu przy Zachdoniej Pięćdziesiątej ulicy pod numerem 13 – wciąż nie mając ołowiu – zabrał się do powtórzenia sukcesu doktora Danlosa z chorobami skórnymi. A wtedy pewien znajomy, doktor Zowers, pokazał mu list od wynalazcy telefonu, Alexandra Grahama Bella.

Bell, który oprócz telefonii interesował się absolutnie wszystkim, zastanawiał się, dlaczego nikt do tej pory nie pomyślał o tym, aby włożyć fiolkę z solą radu w zrakowaciałą pochwę czy macicę lub „wszyć” w nowotwór i pozwolić jej promieniować. Abbe potraktował słowa Bella dosłownie. Wiosną 1905 roku umieścił fiolkę z radem w chorej na raka szyjce macicy żony farmera z New Hampshire, która leżała w sali dla nieuleczalnie chorych nowojorskiego St. Luke’s Hospital. Zdrowe ścianki pochwy zabezpieczył przed parzącym działaniem promieni nadmuchiwanym gumowym woreczkiem. Nie miał pojęcia o dozowaniu promieniowania. Szklana fiolka z 60 miligramami soli radu pozostała na swoim miejscu przez dwanaście godzin. Abbe obawiał się później, że pacjentka umrze w wyniku gorączki, osłabienia i poparzeń chemicznych. Tymczasem ona wytrzymała. Nowotwór przestał krwawić i boleć, a po kolejnych aplikacjach trwających „ponad pięćdziesiąt godzin” nie znalazł już śladu chorej tkanki. Farmerka wróciła do New Hampshire (gdzie osiem lat później jeszcze pracowała, ciesząc się zdrowiem). Zdumiony zanotował: „Właściwa dawka prowadzi do tego, że następuje degeneracja [...] komórek złośliwego nowotworu”. Wtedy jeszcze nie przypuszczał, że przez swoje eksperymenty sam skazał się na śmierć w wyniku choroby popromiennej. Co więcej, podjął kolejne próby. Nie udało mu się jednak ponownie znaleźć takiej dawki, która niszczyłaby chore komórki, a zdrowe nie. Niepowodzenia wpędziły go w pesymistyczny nastrój; nie umiał się pozbyć go nawet wtedy, gdy w 1907 roku lekarze z paryskiego Laboratoire Biologique du Radium, których uprzedził, zyskali uznanie za raport ze swojej pracy.

Najmłodszemu z nich, Dominiciemu, spokojnemu Korsykaninowi, udało się rozdzielić promieniowanie radu na miękkie promieniowanie alfa i beta oraz twarde gamma. Promienie alfa i beta były sprawcami poparzeń skóry. Promienie gamma natomiast wywierały tajemniczy wpływ na komórki rakowe. Jeszcze bardziej decydujące okazało się kolejne odkrycie: cienka folia ze srebra lub platyny, w którą owijano ampułki z radem, filtrowała fale. W dużym stopniu zatrzymywała miękkie, a przepuszczała twarde. Także Dominici nie wiedział, że podczas swoich eksperymentów nabawił się już początków niedokrwistości popromiennej, na którą, podobnie jak Abbe, umrze dwadzieścia lat później. Otworzył jednak promieniom radu drogę do ginekologii.

Chociaż w 1907 roku Dominici nie wzbudził zainteresowania Roberta Abbe’a, to zaciekawił – przypadkiem lub zrządzeniem losu – Alberta Döderleina. Raporty doktora Dominiciego trafiły do jego rąk w Tybindze akurat wtedy, kiedy z całą rodziną, włącznie z wierzchowcem Romeem, fortepianem i skrzypcami koncertowymi, przygotowywał się do przeprowadzki na Sonnenstrasse w Monachium i objęcia posady swojego nauczyciela, siedemdziesięcioletniego Franza Karla von Winckla. Miał przy sobie oryginalne dokumenty Dominiciego, gdy wprowadzał się do starych murów kliniki (później monachijski Urząd Czeków Pocztowych) i do służbowej rezydencji Winckla, który niegdyś podczas egzaminu końcowego skwitował go słowami: „Pańska wiedza w zakresie położnictwa jest tak mierna, że... niestety powinienem pana oblać”.

W sali operacyjnej Winckla, z drewnianą podłogą, bez światła elektrycznego i z piecem, z którego pył węglowy przenosił się na lekarzy i pacjentów, Döderlein przeprowadził pierwsze w Monachium operacje metodą Wertheima, którą poznał kilka lat wcześniej w Wiedniu. Jednak marzenie, aby pacjentkom nieoperacyjnym pomagać promieniami, ba, może nawet całkowicie zrezygnować z wielkich operacji na rzecz radiacji, nie opuszczało go od 1907 roku – mimo że nie dysponował odpowiednią ilością radu i nie miał jak go zdobyć. Budżet kliniki nie przewidywał zakupu tego metalu. Od wizyty Abbe’a w Europie sto miligramów radu szacowano na pięćdziesiąt tysięcy, a dwieście miligramów na co najmniej sto tysięcy marek niemieckich – co wtedy było majątkiem. Marzenie Döderleina pozostałoby nierealne, gdyby pewnego popołudnia w 1908 roku, gdy zakończył konsultacje, nie przeczytał informacji w gazecie. Chciał podyktować swojej sekretarce, siostrze Reparacie z zakonu lazarystek, historie chorób. Później był umówiony z przyjacielem, profesorem patologii Borstem, i pacjentką – węgierską skrzypaczką Studeny, na wykonanie tria Brahmsa. Parę minut później zapomniał o triu i muzyce poważnej.

Notka informowała, że podczas pozyskiwania toru z brazylijskiego piasku monacytowego Niemiec Otto Hahn uzyskał mezotor, którego promieniowanie odpowiadało promieniowaniu radu. Notka podawała dalej, że mezotor będzie produkować spółka Deutsche Gasglühgesellschaft-Aktiengesellschaft w Berlinie. W tym samym czasie Döderlein znalazł na swoim biurku list od Bernharda Kröniga, przyjaciela z czasów asystentury w Lipsku. Krönig, od 1904 roku profesor ginekologii we Fryburgu, w byłym pokoju asystenckim natknął się na nieużywany aparat rentgenowski i postanowił wykorzystać fale elektromagnetyczne do leczenia torbieli. Z radem natomiast miał niewiele wspólnego. Lecz także w nim odkrycie Domiciniego wzbudziło zainteresowanie – i nie tylko w nim.

W liście informował, że Howard Kelly, profesor ginekologii z Johns Hopkins University, który tak bardzo pomógł Wertheimowi podczas jego wizyty w 1906 roku w Ameryce i którego on sam znał od 1902 roku, odwiedził go, będąc w Europie ze swoją urodzoną w Gdańsku żoną Laetizią i czworgiem (z dziewięciorga) dzieci. Kelly kupował Biblie, wygłaszał prelekcje potępiające alkohol i prostytucję oraz poszukiwał niemieckich węży jadowitych do nowej kolekcji gadów. W ostatnim czasie wypełniała ona jego prywatną bibliotekę w Baltimore, budząc strach wśród gości. Nie to jednak było powodem jego wycieczki do Niemiec. Kelly pokładał wielkie nadzieje w radzie i zabierał się do sprawy w iście amerykański sposób. Dla swojej prywatnej kliniki, którą prowadził, chciał zakupić cały dostępny rad. Doktor Curtis Burnham, współwłaściciel szpitala, nabył ten metal za dziesięć tysięcy dolarów w paryskim Banque du Radium. Prywatne dochody z ginekologii Kelly’ego oszacowano w ciągu minionych dziesięciu lat na dwa miliony dolarów. Doktor Burnham dysponował kolejnymi pięćdziesięcioma tysiącami dolarów na nowe zakupy w Joachimsthalu.

Döderlein, przeczytawszy notkę prasową i list, polecił siostrze Reparacie, by odwołała wieczorny koncert i zamówiła bilety do Berlina na następny dzień. Nazajutrz był w Berlinie, kolejnego dnia u dyrektorów Gasglühgesellschaft, a dwa dni później z powrotem w Monachium – wyczerpany, ale z poczuciem, że zbliżył się do realizacji swojego marzenia. Przekonał szefów spółki, że – jeśli nie rad – to przynajmniej mezotor powinien być przeznaczony dla niemieckiej medycyny. Otrzymał obietnicę, że po wznowieniu produkcji firma przekaże mu sto miligramów mezotoru na cele naukowe.

Owe sto miligramów zużył, przeprowadzając pierwsze sześć terapii. Dodały mu one otuchy, dzięki czemu miał wystąpić 16 maja 1913 roku przed niemieckimi ginekologami w Halle i powrócić do Monachium, złożywszy ślubowanie, które zadecydowało o jego dalszym życiu.

ROZDZIAŁ / 23

RADEM W RAKA MACICY

Pozostaje otwartą kwestią, kto był największym i najbardziej wyrazistym ginekologiem spośród tych, którzy zadali sobie trud zdobywania promieni rentgenowskich i radu w Monachium, Fryburgu, Berlinie, Heidelbergu, Erlangen, Paryżu, Sztokholmie, Nowym Jorku i Baltimore. W Niemczech na pierwszy plan wysuwały się dwie postaci: Albert Döderlein w Monachium i Bernhard Krönig we Fryburgu Bryzgowijskim. Razem ze swoimi pacjentkami wkraczali w niezbadaną przyszłość.

Kiedy w maju 1913 roku, po kongresie ginekologów w Halle i po ogłoszeniu, że nowotwór macicy znika w słońcu promieni radu, Döderlein wrócił do Monachium, nie było dla niego innej drogi jak tylko marsz w nieznane. Cenzura prasowa nie zdołała zapobiec temu, aby wiadomość o leczniczych falach nie wydostała się z audytorium uniwersyteckiego w Halle do miasta, a stamtąd do Berlina i Monachium. Nikt inny nie poświęcił się nowemu pierwiastkowi w takim stopniu co Döderlein.

Bernhard Krönig, jego przyjaciel z czasów studiów w Lipsku, osiągnął największe postępy w pracach nad promieniowaniem rentgenowskim, natomiast radem zajmował się od niedawna. Profesor Ernst Bumm z Berlina pozwolił swojemu wrażliwemu i zamkniętemu asystentowi Kurtowi Warnekrosowi na przeprowadzenie eksperymentów z radem w przedpotopowych katakumbach należących do kliniki uniwersyteckiej przy Artilleriestrasse, między pomieszczeniami dla zwierząt doświadczalnych a toaletami. Jednak mimo paryskich wpływów był za bardzo oddany chirurgii, aby poświęcić się całkowicie promieniom, które, niczym przybysz z innego świata, pukały do drzwi ginekologii.

Drugi przyjaciel Döderleina z czasów Lipska, Karl Menge, teraz profesor w Heidelbergu, zlecił swojemu korpulentnemu asystentowi Heinrichowi Eymerowi, którego wciąż brano za duchownego (wyglądał jak pastor) „przyswojenie sobie tematu promieni mezotoru i radu”. Jednak także on nie zapałał miłością do fal elektromagnetycznych. Zaangażował się tylko Döderlein i teraz otrzymywał listy od lekarzy z całej Bawarii. Prosili go o leczenie pacjentek, które zbyt późno trafiły do nich na stół chirurgiczny. W ten sposób Döderlein rozpoczął marsz ku wielkiej przygodzie.

Wiodło mu się tak samo jak Ernstowi Wertheimowi w Wiedniu. Podobnie jak wiedeńczyk nie wynalazł wielkiej operacji drogą brzuszną, tak i Döderlein nie odkrył ani promieniowania rentgenowskiego i radu, ani możliwości umieszczenia soli radu w opatrzonej filtrami szklanej fiolce we wnętrzu zaatakowanego nowotworem narządu. Stał się natomiast badaczem i propagatorem nowej metody – tak samo jak Wertheim metody brzusznej.

Latem 1913 roku wykuł swoją broń. W piwnicach kliniki otworzył oddział, który od tej pory miał się zajmować tylko promieniami. Do tego odziału „promiennych asystentów” lub pierwszych „fizycznych ginekologów” oddelegował bez namysłu jednego z najmłodszych lekarzy, doktora Ernsta Rittera von Seufferta. Nakazał mu nauczyć się fizyki od podstaw. Trzydziestojednoletni syn słynnego profesora prawa uchodził za ekscentryka. Może dlatego wydawał się odpowiedni na to stanowisko. Na szczęście jego ekscentryczność nie ograniczała się wyłącznie do arystokratycznego zachowania i noszenia skarpet z osobnym zakończeniem na każdy palec – tak jak zwykli zjadacze chleba noszą rękawiczki. Był wybitnym intelektualistą i tak sumiennie odrobił zadanie domowe z promieniowania, że doznał popromiennego uszkodzenia palców. Siedem lat później nie mógł wykonywać żadnych prac fizycznych. Przez resztę życia nieustannie doskwierały mu bóle dłoni.

Drugi punkt programu Döderleina dotyczył zakupu mezotoru i radu na wielką skalę. Jego optymizm w Halle przyczynił się do podbicia ceny mezotoru. Wynosiła teraz zawrotne sto pięćdziesiąt tysięcy marek niemieckich za jeden gram. Döderlein jednak opanował sytuację z właściwą sobie gracją i zdecydowaniem. Wymyślił koncert charytatywny, z którego dochód miał wesprzeć „promienny” budżet. Podczas wieczoru autorskiego, który ginekolog zorganizował w swoim salonie, przy fortepianie ze słynnej fabryki Blütchnera, pozyskał do współpracy monachijską śpiewaczkę – pacjentkę Bertę Morenę. Ona z kolei przekonała do udziału w koncercie inne wielkie postaci, na przykład wiedeńczyka Leona Slezaka, oraz – jako skuteczną reklamę – „protekcję Jego Królewskiej Mości, księcia regenta Ludwika Bawarskiego”.

W ostatnim tygodniu sierpnia na monachijskich słupach ogłoszeniowych zawisły plakaty z napisem „Koncert mezotorowy”. Ceny biletów wstępu sięgały aż stu marek. 29 sierpnia obecność króla Ludwika i królowej Marii Teresy na sali Odeonu zapewniła dochód, dzięki któremu Döderlein mógł nabyć mezotor. Natarcie dziennikarzy oczekujących natychmiastowych sukcesów naświetlania lekarz skwitował lekceważącym „Bez komentarza”. Kiedy redaktor „Münchener Post” zrewanżował się artykułem Milczący mistrz, promienny asystent von Seuffert zaoferował się wyzwać pismaka na pojedynek. Döderlein jednak powstrzymał go: „Z dziennikarzami się nie pojedynkuję”, i wziął się do pracy – a jej wyniki zmieniły oblicze ginekologii.

Wszyscy ginekolodzy radiolodzy, pracujący później z falami elektromagnetycznymi i promieniowaniem radu oraz nad dalszym rozwojem radiologii w wyposażonych w sygnały świetlne i zabezpieczonych przed uszkodzeniami popromiennymi klinikach, załamywali ręce, gdy dowiadywali się, jak wyglądały pierwsze próby użycia promieni. Trudno je sobie dzisiaj wyobrazić. Wszyscy wiedzieli także, że bez tych trwających całe dziesięciolecia eksperymentów nie zdobyto by doświadczenia i perfekcji w leczeniu, na których opierały się późniejsze sukcesy.

Odkąd George Papanicolaou nauczył się rozpoznawać najbardziej rozpowszechniony rak szyjki macicy, stanowiący siedemdziesiąt procent wszystkich nowotworów tego narządu, na długo przed pojawieniem się pierwszych symptomów, praca lekarzy przebiegała według następującego systemu:

1) Przypadki w stadium 0 nie były zaliczane do tej grupy. Tu wystarczyła operacja, nazywana konizacją szyjki macicy, polegająca na usunięciu fragmentu tkanki w kształcie stożka. Szanse na wyleczenie sięgały 100 procent.

2) Przypadki, w których nowotwór został odkryty dopiero w stadium widocznym i wrósł zaledwie kilka milimetrów w głąb tkanki, kwalifikowano do grupy Ia. Leczenie polegające na użyciu kombinacji promieni rentgenowskich i radu prowadziło w tym stadium do tych samych wyników co metoda Wertheima lub (od czasu modernizacji) radykalna operacja Schauty. Dobór metody zależał od wieku i stanu ogólnego pacjentki. Trwałe wyleczenie osiągało 90 procent chorych.

3) Przypadki, w których nowotwór macicy rozwinął się dalej, ale nie przekroczył obszaru szyjki macicy, należały do grupy Ib. Terapia promieniami rentgenowskimi i radu przynosiła ten sam efekt co operacja Wertheima. Operacja metodą Schauty odpadała w tych przypadkach jako niewystarczająca. Perspektywy na trwałe wyleczenie wynosiły 80 procent.

4) Przypadki, w których nowotwór zajął już części otaczającej szyjkę tkanki łącznej lub pochwy, były przyporządkowane do grupy II. Terapia promieniami radu i rentgenowskimi przewyższała metodę Wertheima i mimo późnego stadium choroby gwarantowała wyleczenie w 50 procentach.

5) Przypadki ekstremalne, w których nowotwór objął ścianę miednicy i wyszedł poza nią, przypisywane były do grupy III i IV. Naświetlania dawały szansę od 10 do 20 procent wyleczenia. Niwelowały symptomy, które jeszcze za czasów Wilhelma Alexandra Freunda czy Ernsta Wertheima zamieniały pokoje ciężko chorych w dantejskie piekło.

Ginekolodzy radiolodzy wiedzieli później, że stosowane przez nich metody leczenia rzadkich grup nowotworów trzonu macicy, atakującego starsze kobiety, który stanowił dwadzieścia procent wszystkich chorób nowotworowych, opierają się na podwalinach stworzonych przez Döderleina. Przypadki, w których choroba ograniczała się do wewnętrznej strony, zostały oznaczone I. Operacyjne usunięcie macicy i jajników dawało pozytywne wyniki w osiemdziesięciu procentach. U osób, które nie kwalifikowały się do zabiegu – ze względu na wiek, stan ogólny i inne choroby, stosowano naświetlania radem lub kobaltem.

Zaawansowane przypadki, w których choroba przekroczyła już wnętrze macicy, zdarzały się rzadko, odkąd coraz więcej kobiet – idąc z duchem czasu – przy każdym nietypowym krwawieniu żądało badania; tutaj z pomocą przychodziła także cytologia Papanicolaou. Leczenie polegało albo na operacji, po której następowało naświetlanie promieniami rentgenowskimi, albo na naświetlaniu promieniami radu i rentgenowskimi. Wyleczenie osiągało sześćdziesiąt procent pacjentek.

Nie dziwi zatem to, że późniejsi ginekolodzy mieli ogromny dług wobec pionierów. Lecz trudno im było wyobrazić sobie Alberta Döderleina, jak w 1913 roku w swoim „gabinecie promieni” pod podłogą sali wykładowej zamyka w sejfie, którego metalowe ścianki dawały dalece niewystarczającą ochronę przed promieniowaniem, ogromną ilość mezotoru. Albo jak pod białym fartuchem, bez specjalnej ochrony, nosi fiolki z mezotorem w kieszeniach tradycyjnej bawarskiej kurtki.

Przed wykładami, między godziną 8.00 a 9.00, sam badał chore. Po badaniu demonstrował je studentom. Cienkie, osłonięte filtrami z mosiądzu lub srebra fiolki umieszczał w szyjce macicy. W przypadku raka trzonu macicy stosował szczególnie długie nośniki promieni, sięgające aż do wnętrza organu. Okres pozostawiania fiolek w organizmie był dostosowywany do indywidualnych potrzeb. Kobiety leżały na salach z innymi pacjentkami, na które także częściowo oddziaływało promieniowanie.

Gdy Döderlein, podawszy pierwszą dawkę radu, stwierdzał, że działanie jest zbyt słabe, powtarzano aplikację. Niektórym wydawało się cudem, że on sam w trakcie ciągłego obcowania z mezotorem nie zapadł na chroniczną chorobę popromienną i uniknął losu innych ginekologów, którzy poszli jego śladem.

Wszystko wskazuje na to, że profesor Karl Franz, czterdziestotrzyletni dyrektor kliniki położniczej w berlińskiej Charité, nabawił się śmiertelnego raka jąder na skutek noszenia w kieszeni fiolek z radem. Był prekursorem sportowego stylu życia, jednym ciągiem pokonywał kabrioletem trasę z Berlina do swojego domu w Tyrolu, a po wspinaczce górskiej pędził z powrotem. Kiedy samobójczo położył kres swojemu życiu – po tym jak obejrzał zmienione chorobowo tkanki pod mikroskopem – Döderlein przez wiele dni miał silną depresję. Cokolwiek jednak utrzymywało jego końskie zdrowie, z pewnością nie wystarczyłoby na przeżycie pierwszych dwudziestu popromiennych lat. Potrzebował też wiary, niezłomnego ducha i odwagi.

Gdy jeszcze operował, dzielił chore, podobnie jak Wertheim, na trzy grupy: I – operacyjne, II – przypadki graniczne i III – nieoperacyjne. Po złożeniu ślubowania, w ciągu pięciu lat spędzonych w Monachium leczył dwieście pięćdziesiąt chorych na raka kobiet. Wśród nich było sto pięćdziesiąt przypadków operacyjnych i granicznych i tylko sto nieoperacyjnych. Wieści o cudotwórczych promieniach w ciągu pięciu lat przyciągnęły do jego kliniki sześćset pięćdziesiąt pacjentek. Jednak czterysta trzydzieści z nich – na przekór wszystkim próbom uświadamiania, z niewiedzy czy strachu przed lekarzem – nie nadawało się już do operacji. Mniej wytrzymały człowiek załamałby się w obliczu takiego tłumu. W Halle Döderlein miał nadzieję, że właśnie te nieoperacyjne przypadki zdoła uzdrowić radem. Teraz zobaczył, że jego terapia może pomóc tylko części chorych. Zdał sobie sprawę, że istnieją nowotwory zbyt zaawansowane, niereagujące na rad, i że promienie docierają tylko kilka centymetrów w głąb tkanki – niszczą wyjściowe komórki rakowe, nie sięgając głębiej. Dlatego skupił się na przypadkach operacyjnych i granicznych. Chciał udowodnić, że naświetlanie może u nich dać tyle samo co chirurgia Wertheima – i to bez ryzyka wpisanego w operację.

Nawet teraz zdarzały mu się niespodzianki. Czasami nowotwory, zdawałoby się wyleczone, rozwijały się ze wzmożoną siłą gdzieś głębiej. Wtedy intuicja mu podpowiadała, że zasięg działania radu może być ograniczony. W tym samym czasie pacjentki, które po jednym naświetlaniu uznały się za całkiem zdrowe, znikały w odległych bawarskich miejscowościach i nie wracały na kontrolę. Döderlein wysyłał swojego mercedesa aż po Garmisch, Lindau, Kufstein, Augsburg i Ingolstadt, aby przywieźć z powrotem do Monachium „nie do końca wyleczone” panie. Wyżywał się na niekryjącym swojego niezadowolenia szoferze oraz szarytce, siostrze Ozilli, której zlecił prowadzenie kartoteki, a ta bardzo powoli nabywała precyzji Wertheima. W roku 1916 popadł w głębokie przygnębienie, gdy zmarła jego żona Anna. Na duchu mogła go podnieść tylko przeprowadzka do nowoczesnej kliniki przy Maistrasse, z pracowniami radiologicznymi na trzecim piętrze. Po sześciu latach pracy osiągnął taki wynik, że ze stu operacyjnych pacjentek, które przeszły pełną serię naświetlań, ponad połowa żyła w zdrowiu, nie narzekając na żadne dolegliwości. Były one pierwszymi świadkami jego sukcesów i dowodami na to, że u pacjentek operacyjnych bądź granicznych promienie radu istotnie mogą przynieść taki sam efekt co operacja radykalna. Próby wyleczenia przypadków granicznych kończyły się wprawdzie częstymi nawrotami choroby, co potwierdziło przypuszczenia, że promienie radu i mezotoru mają ograniczone działanie.

Pewność co do tego Döderlein zyskał, gdy w 1917 roku został wezwany do monachijskiego pałacu na badanie Marii Teresy, ostatniej królowej Bawarii, przygnębionej nadciągającą klęską Niemiec w I wojnie światowej. Maria Teresa była w ciąży trzynaście razy. Podczas koncertu na rzecz mezotoru w 1913 roku przewodniczyła loży dworskiej, jeszcze niczego nie przeczuwając. Teraz Döderlein zdiagnozował u niej nowotwór jajnika. Ponieważ zachodziło niebezpieczeństwo ropienia, musiała zostać zoperowana. Królowa cierpiała również na dolegliwości sercowe oraz wole i nie przeżyłaby narkozy. Nie spełniły się oczekiwania Döderleina, że nowotwór się cofnie. Przeciwnie, rósł, a badania palpacyjne wykazały, że jest złośliwy. Pozostała mu nadzieja, że będzie mógł zademonstrować na królowej, co może zdziałać naświetlanie. Przywieziono ją do kliniki. Ginekolog zaczął jej podawać mezotor i kompresy z radu. Nie przynosiło to jednak rezultatów. W roku 1918 chorą – wraz z opiekującą się nią damą dworu von Zwehl – przeniesiono do wytwornego zamku Wildenwarth nad jeziorem Chiemsee. Tam zmarła na jego rękach – i w upiornym otoczeniu – bez kranów z bieżącą wodą i elektryczności.

To smutne wydarzenie wniosło jednak promyk słońca w prywatne życie Döderleina. Ożenił się z damą dworu. Ale nigdy go nie opuściła gorycz porażki. Ograniczając się do terapii radem i mezotorem, nie docenił lub wręcz zlekceważył inne wielkie odkrycie w dziedzinie promieniowania, dokonane przez Roentgena. Przekonanie, że promienie rentgenowskie dotrą do zmian nowotworowych znajdujących się poza zasięgiem radu, nie było nowe. Aż prosiło się o połączenie obu metod w jedną. W niektórych miejscach, między innymi we Fryburgu, było to już kontrowersyjną, ale i dramatyczną w skutkach rzeczywistością.

ROZDZIAŁ / 24

PROF. BERNHARD I PROMIENIOWANIE RENTGENOWSKIE

W roku 1904 czterdziestojednoletni profesor ginekologii Bernhard Krönig został nowym dyrektorem kliniki ginekologicznej we Fryburgu. W pomieszczeniu, nazywanym przez pracowników „psią norą”, znalazł szwajcarski aparat rentgenowski marki Klingelfuss. Wyczyszczony, wyglądał jak kosztowne cacko. Ale jeszcze nigdy z niego nie korzystano. Tak rozpoczęła się niezwykła przygoda Bernharda Kröniga z rentgenem, drugim – oprócz promieni radu – filarem radioterapii ginekologicznej.

Siedemdziesięcioczteroletni poprzednik Kröniga, oryginał Alfred Hegar, mówiący dialektem i zwracający się do wszystkich per „ty”, spełnił swój ginekologiczny obowiązek, wynajdując narzędzie do rozszerzania szyjki macicy, nazywane rozszerzadłem Hegara, oraz kilka operacji, w tym wypadających macic. Pierwsze pacjentki z przesuniętymi macicami pozyskiwał, jeżdżąc powozem do polowań po szwarcwaldzkich wsiach i wołając do kobiet przy baliach z praniem: „Hej, której z was wszystko wisi u dołu?”. Operacji metodą Schauty nauczył się od swojego asystenta Buliusa. Lecz promienie radu i rentgenowskie nie należały do jego świata.

Spierano się o to, czy rentgen w „psiej norze” wywarał na Kröniga jakiś szczególny wpływ, ponieważ właściwie chciał zostać fizykiem. Od tego zamiaru odwiódł go ojciec, handlowiec z Bielefeldu, który uważał, że fizyka jest bezużyteczną nauką, natomiast medycyna to rzemiosło przynoszące zyski. Konflikt ten okazał się niepotrzebny. Nowy dyrektor we Fryburgu był w gorącej wodzie kąpany, jeśli chodziło o nowości. Miał jasne, krótko ostrzyżone włosy, niebieskie oczy, kokieteryjne wąsy, a głos – o ile nie dostał ataku duszności – wysoki i donośny. Będąc studentem, któremu ojciec nie pozwalał biedować, położył się kiedyś do łóżka z ropnym zapaleniem migdałów po kilku zakrapianych piwem nocach na Schwabingu. Wstał ze szmerami w sercu. Od tamtej pory przypuszczał, że jego zegar życia nie będzie bił zbyt długo i że ma ograniczony czas, by dokonać czegoś wielkiego. Zaordynował swojemu osłabionemu sercu morderczy – jak niektórzy twierdzili – trening wzmacniający. Widywano go na trudno dostępnym szczycie Monte Cevedale, na stokach narciarskich Davos czy polowaniu na foki u wybrzeży wyspy Rømø na Morzu Północnym.

Podczas pierwszej podróży do Ameryki w 1902 roku spotkał Howarda Kelly’ego, słynnego ginekologa z Johns Hopkins University. Krążyły plotki, jakoby rozegrał z Kellym zwycięski wyścig. (Kelly po porannych operacjach w swojej prywatnej klinice miał zwyczaj jeździć rowerem na uczelnię). We Fryburgu został pierwszym narciarzem na Feldbergu, a zdobywszy Schlossberg, oświadczył, że wysiłki i ból rodzącej kobiety odpowiadają wspinaczce na tę górę, ale z licznymi ostrymi gwoździami wbijającymi się w stopy.

Po burzliwych latach spędzonych na katedrze profesora nadzwyczajnego ginekologii w Lipsku i profesora zwyczajnego w Jenie, nowy cel jego szaleńczemu pościgowi za życiem nadał aparat rentgenowski z „psiej nory”.

W Lipsku Krönig o promieniowaniu nie dowiedział się niczego więcej niż jego kolega, profesor Albert Döderlein. Podczas sprawowania funkcji profesora w Jenie w latach 1903–1904 zajmował się przede wszystkim spuścizną swojego półgłuchego poprzednika Sigismunda Schultzego. W jego pokoju operacyjnym wisiał jeszcze wielokrążek, za pomocą którego mistrz „wyciągał” z kobiet niezłośliwe – acz pozostawione do ostatniej chwili – ogromne torbiele jajników. Operował je w niedziele, przy rzekomo świątecznie czystym powietrzu. Krönig ustawił wynaleziony przez siebie podgrzewany stół operacyjny i tyle „rodził” i operował, że połączył siły z wykładającym w tym czasie w Tybindze Döderleinem. W ciągu kilku tygodni urlopu na wyspie Norderney pracowali nad dziełem Operative Gynäkologie [Ginekologia operacyjna]. O promieniach rentgenowskich – nie licząc marginalnych wzmianek o nieudanych próbach leczenia raka szyjki macicy rentgenem w wykonaniu monachijczyka Eltzego – wciąż jeszcze nie było mowy. Czekały na późniejsze czasy: na Fryburg, odkrycie w „psiej norze”, a także na spotkanie z młodym Carlem Josephem Gaussem, który asystował Krönigowi od października 1904 roku.

Gauss urodził się w posiadłości pod Lüneburgiem. Do Fryburga przeniósł się z Berlina, gdzie pracował w I Uniwersyteckiej Klinice Położniczej. Miał dwadzieścia dziewięć lat, był szczupłym pięknisiem i wzorem elegancji. Zachował północnoniemiecką sztywność. Nie trwonił swoich życiowych sił, dlatego dożył osiemdziesięciu dwóch lat. Jeszcze w 1954 roku, mając siedemdziesiąt dziewięć lat, wykonał w Kissingen trzy cesarskie cięcia (w Wigilię). W głębi serca jednak był przygotowany na promienie rentgenowskie. W berlińskiej klinice zwrócił uwagę na aparat rentgenowski, który od 1900 roku stał w zakurzonym kącie. Dyrektor kliniki, siedemdziesięcioletni profesor Robert von Olshausen, prominentny położnik i chirurg, nigdy go nie używał.

Wszystko więc było gotowe do inauguracji fryburskiego dramatu. Gauss wspominał później ambitne plany, jakie obudziło w Krönigu urządzenie. I przypominał sobie, że aparat okazał się kompletnym niewypałem. Krönig jednak nie należał do ludzi, którzy najpierw robią sobie nadzieje, a później „nie podążają za nimi susami charta”. Fryburski fizyk Himstedt, którego wypytywał o technikę rentgenowską, nie udzielił mu wystarczających informacji. Dlatego wysłał asystenta do Hamburga, gdzie doktor Heinrich Albers-Schönberg, syn handlowca i były lekarz ogólny, otworzył nieopodal słynnej alei Jungfernstieg pierwsze w Niemczech prywatne studio rentgenowskie. Asystentem tym był Carl Joseph Gauss. Pozostali odmówili, uzasadniając swoją decyzję tym, że chcą uczyć się ginekologii, a nie oglądać „rentgenowskie kino”. Krönig opłacił podróż i pokój w hamburskim pensjonacie.

Albers-Schönberg miał trzydzieści dziewięć lat i pracował w wytwornej dzielnicy Esplanade oraz w pomieszczeniu rentgenowskim w szpitalu St. Georg. Wśród głośnych transformatorów, kolorowych jarzeniówek i gazów wydobywających się z nieszczelnych lamp rentgenowskich uwidaczniał na płytach fotograficznych kamienie nerkowe lub gruźlicę. Jego dłonie pokrywały niegojące się rany. Nocą wciągał nasmarowane wazeliną rękawice kolarskie. Uszkodzenia skóry nabawił się, sprawdzając przed każdym badaniem pacjenta moc fali. (Trzymając nieosłoniętą rękę pod lampą, obserwował ostrość linii jej kości). Dzięki doświadczeniom przeprowadzonym na zwierzętach stwierdził, że stałe obcowanie z promieniami uszkadza męskie gruczoły płciowe. Znalazł przy tym odpowiedź na pytanie, dlaczego jego żona urodziła mu tylko jedno dziecko. Wynalazł ochronne fartuchy ołowiane i osłony ze szkła ołowiowego, nie spodziewając się jeszcze, że dla niego było już za późno. W ciągu pięciu lat jego zniszczone promieniowaniem ramię zostanie amputowane, a on sam będzie w 1921 roku umierał w bólach, które oprą się nawet największym dawkom morfiny.

Albers-Schönberg nauczył Gaussa więcej niż tylko obchodzenia się z lampami rentgenowskimi i robienia przydatnych zdjęć diagnostycznych. Studiował w lipskiej klinice położniczej. Od jakiegoś czasu próbował naświetlać przez skórę łagodne mięśniaki macicy i leczyć je bezoperacyjnie. Chora tkanka wykazywała szczególną wrażliwość na promieniowanie. Zmiany chorobowe stapiały się lub ulegały degradacji. Zdrowa tkanka natomiast była mniej wrażliwa. Chodziło o to, aby operować takimi dawkami promieni, które będą wystarczająco silne, aby zniszczyć chorą tkankę, ale nie na tyle, żeby uszkodzić zdrową. W każdym razie naświetlanie lecznicze wymagało nieporównywalnie silniejszego promieniowania niż zwykłe prześwietlenie. Dlatego Albers-Schönberg skonstruował „cylinder kompresyjny”, aby skoncentrować promienie i skierować je na chore części ciała. W miejscu zetknięcia cylindra ze skórą podkładał kawałek koźlej skórki, by przefiltrować miękkie (parzące) promienie i – na ile to możliwe – przepuścić tylko twarde, które docierają w głąb tkanki. Przez pojęcie „kompresji” rozumiał wciskanie cylindra w miękkie części ciała, aby – zwłaszcza u korpulentnych pacjentów – zminimalizować odległość do chorych narządów i zwiększyć koncentrację promieni. Dzięki maksymalnie wydłużonemu czasowi serii naświetlań zakończył erę niebezpiecznych krwawień mięśniaków. Nie było jeszcze wiadomo, w jakim stopniu naświetlania wyłączały jajniki – podobnie jak męskie gruczoły płciowe – i wywoływały sztuczną menopauzę. Dziesiątki lat później, kiedy ryzyko związane z chirurgicznym leczeniem mięśniaków znacznie zmaleje, a progestagen zatamuje krwawienia, naświetlanie będzie już miało tylko marginalne znaczenie. Teraz jednak napawało optymizmem.

Gauss wrócił do Fryburga zachwycony. Tymczasem Krönig rozpoczął realizację nowych przedsięwzięć. Myślał o metodzie bezbolesnych porodów, która w przyszłości stanie się rewolucyjnym odkryciem. Przed rozpoczęciem porodu wprawiano pacjentki – za pomocą skopolaminy – w stan półsnu, który odbierał im świadomość bólu i wspomnienie o nim. Kiedy Gauss złożył sprawozdanie, inne przedsięwzięcia trafiły na dalszy plan, a na pierwszy wysunęła się kusząca wizja leczenia mięśniaków promieniami rentgenowskimi. Skoro działały na mięśniaki, to czy mogły – lub musiały – być także skuteczne w przypadku nowotworów?

Krönig wysłał Gaussa w nową podróż, tym razem do Aschaffenburga. Tam młody fizyk Friedrich Dessauer produkował fabrycznie silniejsze lampy i cylindry rentgenowskie o napięciu około stu woltów. Krönig z naiwnym entuzjazmem przekonywał władze i bogatych przyjaciół, że w takich aparatach kryje się przyszłość medycyny.

Wszystko, co się potem wydarzyło, Gauss określił pod koniec swojego życia mianem wielkiej przygody. Powiedział to w 1957 roku, kiedy na horyzoncie pojawiła się nowa technika naświetlania – za pomocą wysokiego napięcia rzędu milionów elektronowoltów. Z aparatów, które kierowały promienie na tkankę, przez dokładnie wyliczone pole skóry docierały one do głębszych warstw. Celowały w komórki nowotworowe, tkankę łączną i grupy gruczołów, które dla promieni radu były niedostępne (niektóre odmiany nowotworów nie reagowały na nie). Specjalne urządzenia mierzyły wrażliwość tkanek – zarówno zdrowych, jak i chorych – na promienie, która u każdego człowieka była inna. Inne regulowały liczbę naświetlań. W porównaniu z nimi lampy rentgenowskie o napięciu stu woltów, jakie zakupił Krönig, były słabe jak zabawki.

Kiedy w 1906 roku okazało się, że niezbędny czas naświetlań w metodzie Albers-Schönberga wynosił trzy czwarte roku, Krönig stracił cierpliwość. Zaczął odważnie otwierać powłoki brzuszne chorych za pomocą cięcia przyprostnego. Następnie pozostawiał ranę otwartą możliwie jak najdłużej i codziennie kierował promienie rentgenowskie na odsłoniętą macicę. Ponieważ nikt nie wiedział, jaka moc promieniowania będzie odpowiednia, Gauss stosował dodatkowe dawki, nazywając je dawkami pocieszenia – bez rezultatów.

Niczym uśmiech od losu nadeszła wiadomość, że niemiecki chirurg Porthes wynalazł lepszy filtr wytwarzający twarde promienie rentgenowskie. Składał się on z metali (aluminium) i był skuteczniejszy od koźlej skóry. Krönig i Gauss zastąpili więc skórkę glinem i ponownie rozpoczęli naświetlania przez zabezpieczoną filtrem skórę. Jednak nawet nowe promienie wydawały się nie dość silne, by zadziałać na głębsze warstwy tkanki. I wtedy wpadli na pomysł zwiększenia skuteczności promieni w głębiej położonych tkankach mięśniaka przez nakierowanie na macicę większej liczby cylindrów rentgenowskich z różnych stron, tak aby fale spotykały się wewnątrz. Tym samym przetarli drogę nowej metodzie rentgenowskiej terapii nowotworów. To była wielka chwila. Wynaleźli krzyżowy ogień promieni. Niedługo później wiedzieli już, że do leczenia mięśniaków wystarczy tylko kilka krótkich sesji. Nie tylko ustały krwawienia. Jeżeli badania palpacyjne nie myliły, to mięśniaki zmniejszały się lub znikały.

Krönig nie byłby sobą, gdyby nie połączył promieni rentgenowskich i leczenia mięśniaków z terapią nowotworów (która zajmowała go już tego dnia, gdy Gauss wrócił z Hamburga). Dlaczego nie podjąć się na nowo tego, co nie udało się Eltzemu przy jego skromnych środkach?! Zaczął od pacjentek czekających na operację radykalną. Spróbował jak Eltze bezpośredniego naświetlania szyjki macicy – ale tylko przefiltrowanymi twardymi promieniami. Z radością stwierdził, że większość widocznych zmian nowotworowych zniknęła. Następnie, dla pewności, przeprowadził operację radykalną. Kazał zbadać pod mikroskopem wszystkie wycięte narządy, tkankę łączną i gruczoły. Na szyjce macicy i w jej otoczeniu nie było już śladów rakowacenia. Jednak w przypadkach granicznych, w których zaatakowane zostały tkanki łączne i gruczoły, promienie nie pomogły.

Od następnych chorych zaczął naświetlanie łączone: waginalne oraz możliwie najsilniejszy ogień krzyżowy, skierowany na miednicę małą. Kolejne preparaty mikroskopowe dowodziły, że fale dosięgały teraz tkanek umiejscowionych z drugiej strony szyjki i wnętrza macicy. Jednak działanie było niepełne. Najwyraźniej moc promieni niszczyła mięśniaki – ale nie położone głębiej nowotwory.

Gauss otrzymał polecenie przefiltrowania twardych promieni. Dostał wsparcie w postaci kolejnych asystentów. Zbudowali metalowe skrzynki z innych materiałów, które przypuszczalnie nadawały się do filtrowania. Grubość ich ścian wynosiła od ułamków milimetrów do kilku centymetrów. Działanie promieni, którymi Gauss bombardował skrzynki, testował na zwierzętach.

Był 1907 rok – ten sam, w którym dostał depeszę z Paryża o fiolce z radem doktora Dominiciego. Ampułkę umieszczało się w szyjce macicy lub w samej macicy, a rad uwalniał swoje promienie – bez lamp i cylindrów rentgenowskich, elektryczności i skomplikowanej aparatury. Wiadomość ta uczyniła z przyjaciela Kröniga – Alberta Döderleina – fanatycznego zwolennika radu, a jego kolegę po fachu, Howarda Kelly’ego, zelektryzowała do tego stopnia, że na poszukiwania radu wysłał do Europy doktora Burnhama (z dziesięcioma tysiącami dolarów), a sam – w tym samym celu – wyruszył do Francji, Austro-Węgier i Niemiec.

Gdy Kelly, jak później opowiadano, zatrzymał się we Fryburgu, Krönig nie krył rozczarowania – wszystkie jego starania związane z promieniami rentgenowskimi wydawały się daremne i znacznie słabsze od efektów radu. O ile Krönig potrzebował czasu, by pogodzić się z fenomenem francuskiego radu, o tyle Kelly nie miał z tym problemu. Podobno, jako urodzony „ginekologiczny showman”, lubił prezentować swoją fantastyczną szybkość podczas operacji drogą brzuszną, a czas trwania zabiegu kazał mierzyć złotym zegarkiem kieszonkowym. Zaglądał też do sali „półsnu”, mimo że położnictwo było dla niego tak nudne i uciążliwe, że żądał honorariów w wysokości pięciuset dolarów, aby zrazić pacjentki. Najważniejsze były dla niego rad i nowotwory. Wysłał Gaussa – z ostatnim postanowieniem, że nie zaprzestanie eksperymentów z promieniami rentgenowskimi – w kolejną misję zwiadowczą, tym razem do Paryża. Stamtąd Gauss wrócił zachwycony radem. Producent narzędzi chirurgicznych z Fryburga Fischer wykonał pierwszą fiolkę ze złota i platyny. W ilości radu i mezotoru, jaką nabył Krönig, przebił – jako syn handlarza – nawet Döderleina. Podczas gdy monachijczyk zakupił kilkaset miligramów, Krönig dysponował już ich wielokrotnością. Wpadł na pomysł, aby nie kupować mezotoru, tylko wypożyczać go od producentów, uiszczając opłatę miesięczną, zadowalającą sponsorów.

Mając zapasy, wypróbowywał wszystkie metody zastosowania radu opracowane w Paryżu. Inne techniki pochodziły ze Sztokholmu – szwedzki chirurg założył w prywatnym domu z szesnastoma łóżkami radium-hommet, czyli „dom radu”. Gdy Krönig poznał granice oddziaływania tego metalu, podjął próby głębszej penetracji. Najpierw naświetlał radem czubki igieł platynowych, aby później nakłuć nimi głębsze obszary chorobowe. Maleńkie zbiorniczki z radem, „nasiona radu”, były wszczepiane operacyjnie w tkankę. W roku 1912 Krönig starał się wstrzelić skoncentrowane promienie mezotoru za pomocą armaty radowej, a już samo to określenie było zapowiedzią przyszłej bomby kobaltowej. Wysiłki te okazały się nieskuteczne. Wraz z uświadomieniem sobie istnienia barier nie do pokonania ginekolog utwierdzał się w przekonaniu o wybitności sukcesów pierwszych prześwietleń rentgenowskich tkanki łącznej i gruczołów w miednicy.

Niespokojny duch Kröniga sprawił, że znów zaczął sobie wytyczać nowy kierunek działania. Pamiętając o możliwościach krzyżowego ognia promieni, podjął zdwojone starania o ulepszenie aparatów rentgenowskich. Ich symbolem stał się „nowy młody człowiek”, dla którego Krönig, idąc na wojnę z biurokratami, stworzył posadę w swojej klinice.

Nazywał się Walter Friedrich. Będąc asystentem Roentgena, uczył się od samego mistrza. Ucieleśniał pragnienie Kröniga, aby mieć swój udział w stworzeniu ulepszonych aparatów rentgenowskich.

W roku 1913 Krönig po raz kolejny przepłynął Atlantyk, aby przestudiować postępy Amerykanów. Howard Kelly reklamował rad w iście teatralny sposób. W środowisku lekarskim uchodził za szalbierza. To go jednak nie obchodziło. W dawnej stajni przy swojej willi na Eutaw Place w Baltimore urządził dziwaczne studio, gdzie wśród czaszek zwierząt, figurek Azteków, węży w spirytusie i żywych oraz zbiorów Biblii założył własne towarzystwo do produkcji radu. Wniósł kapitał w wysokości czterystu tysięcy dolarów, a jego zadaniem było zaopatrywanie kliniki Kelly’ego i Memorial-Hospital w Nowym Jorku. Pod wodzą inżyniera kopalni Douglasa towarzystwo osiągało takie wyniki, że niedługo klinika Kelly’ego dysponowała na tyle dużymi rezerwami, że – przez nieuwagę – rad wart dziesięć tysięcy dolarów wylądował w pojemniku na śmieci – znaleziono go dopiero na wysypisku.

Jednak dla Kelly’ego, podobnie jak dla innych Amerykanów, promienie rentgenowskie przynosiły korzyści wyłącznie w przypadku prześwietleń. Natomiast jako środek leczniczy budziły zainteresowanie dermatologów i podejrzanych kosmetologów, którzy leczyli nimi wszystko, od piegów po uciążliwe owłosienie na ciele.

Mimo to Krönig wrócił z nowymi pokładami optymizmu. Widział nowe lampy rentgenowskie Coolidge’a o nieznanej dotąd mocy. Przyjeżdżając do Fryburga, nie wiedział jeszcze, że już wkrótce spełni się jego przeczucie własnej rychłej śmierci. Zanim to nastąpiło, znów rzucił się w wir pracy. Sprowadził nowe lampy katodowe. Friedrich i Gauss przepuszczali promienie przez filtr katodowy metodą ognia krzyżowego do macicy i miednicy – tam, gdzie rad wykazywał słabe działanie. Udowodniono, że te miejsca były istotnie domeną promieniowania rentgenowskiego, a działanie było tym skuteczniejsze, im większa moc promieni i zdolność koncentrowania ich na chorej tkance. Krönig, Gauss i Friedrich nazwali swój system metodą fryburską. I pod tą nazwą została zapamiętana.

Wybuch I wojny światowej w sierpniu 1914 roku przerwał prace Kröniga. Będąc aktywistą i patriotą, zgodnie z duchem czasów kierował niemieckim lazaretem polowym w Lille. Lecz w 1915 roku wrócił zarażony septycznym zapaleniem płuc. Przeżył, ale kompletnie osiwiał. Jego serce jednak już nigdy nie odzyskało sił. Tylko skopolamina, którą podawał rodzącym, pomagała mu w atakach duszności.

Być może jedną z ostatnich radości w jego życiu, kiedy umierał w listopadzie 1917 roku, było to, że Döderlein, mający obsesję na punkcie radu, zdetronizował rad na rzecz promieni rentgenowskich – nawet jeśli dokonał tego nie metodą fryburską, a metodą erlangeńską. Położył tym samym kamień węgielny pod wszystkie terapie radiologiczne: współdziałanie promieni radu i rentgena. Nierozstrzygnięta pozostawała tylko ranga, jaką promienie zdobędą i utrzymają w pojedynku ze stalą.

ROZDZIAŁ / 25

PROF. WALTER STOECKEL
– „STAL CZY PROMIEŃ”

Ernst Wertheim miał inne życie niż Friedrich Schauta. Inaczej też umarł.

W lutym 1920 roku, rok po tym, jak jego prawie siedemdziesięcioletni rywal, otępiały na skutek miażdżycy, pożegnał się z tym światem, on wybrał się na weekend na narty. Miał pięćdziesiąt sześć lat, był w świetnej formie i przez dwa dni nie schodził z desek. Wrócił do Wiednia z banalnym katarem. Nie przejął się nim. Z kataru zrobiła się grypa. Na nią również nie zwrócił uwagi. Grypa przerodziła się w zapalenie płuc i ropień płuca. Majacząc w gorączce, kazał znaleźć ropień i otworzyć go. Bez rezultatu. Choroba zaatakowała nerki i mózg. Nie miał szans na kurację antybiotykową i 15 lutego 1920 roku, w niedzielę, o 9.00 wydał ostatnie tchnienie. Najtwardszy i najodważniejszy pionier leczenia raka macicy zszedł z ginekologicznej sceny.

Człowiek, który dziesięć lat wcześniej przejął po nim stanowisko dyrektora Pawilonu Bettiny, gdzie Wertheim przed dwudziestu laty rozwinął metodę operacji drogą brzuszną, profesor Wilhelm Latzko wygłosił 24 lutego przed wiedeńskimi ginekologami mowę żałobną. Nazwał Wertheima ściętym „dębem z lasu niemieckiej nauki”.

Pozostało po nim pole bitwy, na którym stanęli naprzeciw siebie – bardziej i mniej wybitni – zwolennicy operacji i entuzjaści leczenia promieniami. Fala zachwytu nad promieniami z 1913 roku tylko raz zasiała w jego sercu wątpliwości. Inaczej niż Schauta, który – jakby nie chciał zaniedbać najnowszego trendu – eksperymentował z radem, raz po raz przeżywając niepowodzenia, Wertheim nie poszedł na przedwczesny kompromis. Wiedział, że tylko długoletnie doświadczenie decyduje o możliwościach i ograniczeniach nowych metod. Albertowi Döderleinowi i Bernhardowi Krönigowi pozostawił udowodnienie, czy, po pierwsze, potrafią pomóc pacjentkom, dla których jest za późno na operację, i po drugie, czy dla kobiet, które można skutecznie zoperować, naświetlanie okaże się pewniejsze i bezpieczniejsze niż zabieg. Do tej chwili jednak, w której ropnica pozbawiła go świadomości, nie dostrzegł po przeciwnej stronie przekonującego i wyrazistego frontu, tylko narastający konflikt.

Albert Döderlein, będąc w Monachium, doszedł do wniosku, że mógłby wyleczyć ledwie niewielki odsetek pacjentek, dla których jest już za późno na operację. Tym głębszą żywił nadzieję, że promienie – łatwiej i mniej ryzykownie niż skalpel – mogą uzdrowić wszystkie przypadki operowalne.

Carl Joseph Gauss, asystent zmarłego Bernharda Kröniga, który objął profesurę w Würzburgu, nadal walczył o połączenie promieni rentgenowskich i radu. Z kolei Heinrich Eymer, docent nieetatowy w klinice ginekologicznej w Heidelbergu, wynalazł zbiorniczki z radem, którymi wyścielano wnętrze całej macicy. Wierzył, że czyniąc z macicy ośrodek radu, osiągnie pełną skuteczność, i opracował model heidelberski.

Tymczasem zaledwie trzydziestoczteroletni profesor Hermann Witz z Erlangen zajął się promieniami rentgenowskimi. Całe życie poświęcił ustaleniu jednostek pomiarowych, aby móc dozować promienie rentgenowskie i udowodnić ich przewagę nad radem. Ferdinand Sauerbruch, wschodząca gwiazda niemieckiej chirurgii, jeszcze w Monachium określił działalność obu lekarzy mianem „szarlatanerii z Erlangen”.

Ernst Brumm, obecnie sześćdziesięciodwuletni dyrektor I Kliniki Położniczej w Berlinie, który tak wcześnie zainteresował się promieniami, powrócił do leczenia chirurgicznego. Był człowiekiem ze słomianym zapałem. W roku 1906, kiedy podczas narodzin księcia Wilhelma uratował przed wykrwawieniem następczynię tronu, księżniczkę Cecylię, złożył urząd i chciał przenieść się do Monachium, by zostać tam malarzem, tylko dlatego że udowodnił angielskiej mamce, iż oduczyła księcia uciążliwych krzyków za pomocą opium, a sprzyjający Anglii cesarski dwór odwrócił się od niego. Jego wahania w kwestii promieni były jednak oznaką niezgody panującej w środowisku lekarskim.

Wilhelmowi Latzko, autorowi mowy pogrzebowej ku czci Ernsta Wertheima, oraz drugiemu najlepszemu ginekologowi z Wiednia, Josefowi Halbanowi, przypisywane są słowa, które padły po zakończeniu uroczystości żałobnej i które wyrażały konieczność współpracy. Obaj umieli pogodzić barwne życie towarzyskie z naukowym. Z późniejszej perspektywy mogło wydawać się niezwykłe, że Latzko przez jakiś czas kierował „Sonn- und Montagszeitung”, gazetą należącą do jego teścia, oraz fabryką żarówek. Jego nazwisko jednak na zawsze połączyło się z zabiegiem cesarskiego cięcia, zapobiegającym zakażeniu i omijającym otrzewną.

Josef Halban, profesor wiedeńskiego szpitala w dzielnicy Wieden, uwielbiał życie towarzyskie. Takąż samą miłością pałał do swojej żony, niezwykle popularnej śpiewaczki operowej – Selmy Kurz. O nim i innym ginekologu o nazwisku Schick krążyła anegdota: „Jeśli kobieta idzie do Halbana, ubiera się szykownie. A jeśli do Schicka, ubiera się do połowy”[6]. Praca Halbana w zakresie relacji hormonalnych między jajnikami a menstruacją miała się okazać prorocza. W kwestii walki z nowotworem wiedział, co mówi. Chociaż był uczniem Schauty, rok w rok operował naprzemiennie technikami Schauty i Wertheima, aby zyskać pewność co do tego, która z nich jest lepsza.

Jeżeli wierzyć wspomnieniom i przekazom, Latzko miał kiedyś powiedzieć, nawiązując do Wertheima: „Aby znaleźć jasną drogę, potrzeba twardego człowieka, jakim on był – ale z odrobiną Metternicha”. Halban uzupełnił:

Potrzeba jeszcze więcej. Patrząc wstecz na terapię nowotworów, na początku goniliśmy z nożem raka macicy. Dzisiaj zaszliśmy już tak daleko, że niekiedy go wyprzedzamy. U niektórych pacjentek idziemy łeb w łeb. A u innych jeszcze dziś się spóźniamy. Jeżeli zostanie zawarty sojusz między operacją a naświetlaniem, będziemy coraz szybsi. Ale ten cel osiągniemy dopiero wtedy, kiedy zjawi się ktoś, kto wcześniej da nam sygnał do startu. Jestem pewny: nowotwór rodzi się potajemnie na szyjce macicy. Kiedy kobiety zauważają, że coś się dzieje, a my to widzimy, to wyścig już się zaczął. Musimy go uprzedzić. Musimy nauczyć się widzieć to, czego dzisiaj jeszcze nie umiemy dostrzec.

Żaden z nich nie poznał kolejnego rozdziału ginekologicznego dramatu o nowotworze. Ale go przeczuwali. Główni aktorzy zeszli już natomiast ze sceny. Nowy Wertheim z odrobiną Metternicha, o którym wspominał Latzko, nazywał się Walter Stoeckel. Inni, którzy nie będą walczyć o wyższość promieni lub skalpela, tylko odkryją pierwsze drogi do wykrycia wczesnych sygnałów alarmowych, byli jeszcze nieznani. A jeśli nawet byli znani z nazwiska, to nikt nie wiedział, że w przyszłości zostaną odkrywcami Ale oni już pracowali.

Jeden z prekursorów z dużym prawdopodobieństwem brał udział w uroczystości żałobnej 24 lutego. Był profesorem ginekologii w wiedeńskim szpitalu Kronprinz-Rudolf-Spital. Nazywał się Fritz Kermauner i był ulubionym uczniem poprzednika Wertheima, Alfonsa von Rosthorna, w II klinice uniwersyteckiej. Był jednak nieśmiały i stronił od ludzi. W roku 1910 Wertheim zwichnął jego karierę, zdobywając klinikę dla siebie. Cztery razy nie został uwzględniony w konkursie o profesurę. Także teraz będzie musiał upłynąć rok, zanim – być może jako zadośćuczynienie – otrzyma nominację na kontynuatora dzieła Wertheima. Nie był ani mistrzem chirurgii, ani specjalistą radiologiem, ale w zaciszu swojego laboratorium odkrył, że na pozornie zdrowej śluzówce szyjki macicy znajdują się naloty, które obecnie uznaje się za wczesną formę nowotworów.

W Wiedniu przebywał także drugi aktor przyszłości. Był rodowitym wiedeńczykiem, miał czterdzieści trzy lata, nosił okulary i nazywał się Walter Schiller. Był patologiem. Pierwszą wojnę światową spędził jako patolog wojskowy w Rosji i Palestynie. Jeszcze dwa lata dzieliły go od przejęcia laboratoriów II kliniki uniwersyteckiej pod kierownictwem Kermaunera i sześć kolejnych od odkrycia próby jodowej (nazywanej też próbą Schillera) na szyjce macicy, która od 1928 roku otwierała możliwość wcześniejszego niż kiedykolwiek do tej pory wykrycia nowotworu.

Na tym nie koniec: kilkaset kilometrów dalej, w klinice ginekologicznej w Bonn, dwaj mężczyźni wpadli na trop pierwszych sygnałów nowotworu. Otto von Franqué z Würzburga, syn niedoszłego profesora ginekologii (choroba krtani uniemożliwiała mu prowadzenie wykładów), urzeczywistnił życiowy cel ojca. Eksperymentował wprawdzie ze stalą i promieniami, ale potrafił połączyć aktualne zainteresowania z wizjami przyszłości. Swoim studentom wpajał, że ginekologiem nie może być ten, kto nie jest gotów „żyć na co dzień z mikroskopem”. Już w czasach asystentury w Würzburgu opisał sześć przypadków nowotworów szyjki macicy, które wysyłały znaki ostrzegawcze w postaci niezauważalnych zmian na śluzówce. Teraz zlecił jednemu ze swoich asystentów, Hansowi Hinselmannowi z Holsztynu, zbadanie, które zmiany na błonie śluzowej szyjki macicy przeobrażają się w nowotwór, a które nie. To zlecenie dało początek wynalezieniu nowego instrumentu ginekologicznego – kolposkopu – który już w niedalekiej przyszłości umożliwi przeprowadzanie z nieznaną dotychczas precyzją inspekcji szyjki macicy i jej fotografowanie.

W lutym 1920 roku doktor George Papanicolaou miał już za sobą siedem lat spędzonych w Nowym Jorku od czasu imigracji z Grecji. Już w Cornell Medical School oraz swoim małym mieszkaniu rozpoczął prace nad badaniem rozmazów z pochwy swojej żony Mary i innych kobiet, kładąc podwaliny pod badanie cytologiczne, które po 1960 roku umożliwiło rozpoznanie wczesnych sygnałów nowotworów.

Mimo że aktorów naszego dramatu dzieliły duże odległości, to, nie znając się, pracowali nad wspólną sprawą. Pracował też nowy, inny Wertheim Wilhelma Latzko: Walter Stoeckel. Latzko doczekał się go, zanim sam w 1938 roku, jako Austriak żydowskiego pochodzenia, w siedemdziesiątym czwartym roku życia musiał opuścić Wiedeń i szukać nowej ojczyzny w Buenos Aires i Nowym Jorku, gdzie zmarł w 1945 roku.

Człowiek z Kilonii posiadał wszystkie cechy konieczne do tego, aby jako niemiecki praeceptor gynaecologicae zjednoczyć orędowników stali lub promieni. Nie był ani nowatorem, ani rewolucjonistą. Urodził się w roku proklamowania Cesarstwa Niemieckiego (1871), w najbardziej pruskiej części Prus: w majątku rycerskim Adlig Klein Stobingen. Ucieleśniał „oświecony pruski absolutyzm” i mieszczańską mentalność. Ginekologia oznaczała dla niego służbę na rzecz rozmnażania narodu. Myśl, że w wyniku tarapatów, w jakich znalazło się niemieckie społeczeństwo, kobiety mogą otrzymać prawo do zabezpieczania się przed ciążą, już nie mówiąc o jej przerywaniu, nie mieściła się mu w głowie. Taki był.

I pozostał takim przez dziewięćdziesiąt lat swojego życia, które dobiegło końca dopiero w 1961 roku. Lecz przy tych wszystkich ograniczeniach był imponującą postacią. Już w 1920 roku dowiódł swoich umiejętności chirurgicznych, organizatorskich i dyplomatycznych, zdobywając prestiż i władzę. W roku 1897, odbywszy podróże w charakterze lekarza pokładowego do Nowego Jorku i Kolombo, został asystentem u poprzednika Ottona von Franquégo w Bonn, profesora Heinricha Fritscha. Nie tracąc czasu na mozolne robienie kariery, poślubił córkę Fritscha, Annę-Marię (Aenne). W roku 1901 był najmłodszym ordynatorem ginekologii w Niemczech. W roku 1904 został docentem nieetatowym w Erlangen u dobrego położnika, ale godnego pożałowania chirurga, profesora Johanna Veita. We wspomnieniach opisywał pot, jaki podczas operacji skapywał z nosa i dorożkarskich wąsów Veita wprost w otwarte rany pacjentek.

Jeszcze w tym samym roku dotarł do Berlina. Przejął poliklinikę Ernsta Bumma. W pamiętnikach nazwał ją „największym chlewem”, a Bumma znakomitym chirurgiem, ale słabeuszem w walce o modernizację i pieniądze. W roku 1905 skończył trzydzieści pięć lat i był profesorem. Lecz cel swojego życia upatrywał w I i II Berlińskiej Klinice Położniczej: na cesarskim tronie. Jednak na to był jeszcze za młody. Kiedy Rostock i Kolonia zaoferowały mu posadę profesora, odmówił. W roku 1907 zaprosił go Greifswald (małe, acz prestiżowe miasteczko). Przyjął więc propozycję, ale ledwie dojechał na miejsce, a już upomniał się o niego Marburg. Zrezygnował z Greifswaldu, przeniósł się do Marburga. Pisał: „Marburg to medyczne średniowiecze”. Zmodernizował średniowiecze. Gdy w 1910 roku Kilonia zaoferowała mu lepszy szpital, przeniósł się nad Bałtyk. Ale już w 1921 roku zapragnął go Lipsk. Stoeckel rozegrał swoje karty po mistrzowsku. Dał do zrozumienia, że wybierze to miasto – Kilonię lub Lipsk – które zbuduje mu nowocześniejszą klinikę. Wygrał Lipsk, gdzie obiecano mu budowę nowej kliniki. Objął ginekologiczne panowanie w Lipsku. Ze swoją żoną, która godziła się na patriarchalny model rodziny, spłodził siódme dziecko, młodsze od jego pierwszej wnuczki.

Jednak już trzy lata później, w 1925 roku, otrzymał wiadomość, że w jednym z monachijskich hoteli, całkiem niedaleko kliniki Ferdinanda Sauerbrucha, zmarł na ropne zapalenie pęcherzyka żółciowego Ernst Bumm, zaniedbany pacjent kasy chorych. Nadeszła chwila na największą pokerową rozgrywkę. Stoeckel znowu odniósł zwycięstwo i jako dyrektor wprowadził się do I kliniki położniczej przy berlińskiej Artilleriestrasse.

W swoich wspomnieniach napisał: „Po raz kolejny czekał na mnie chlew”, ale także: „Byłem cesarzem!”. Miał teraz pięćdziesiąt pięć lat. Cesarski tron, dzięki któremu był bardziej wpływowy niż kiedykolwiek wcześniej, zachował przez ćwierć wieku. Berliński bon mot głosił: „Dzieci rodzi się u Stoeckla”. Renoma i umiejętności dyplomatyczne pomogły mu przetrwać wszystkie polityczne przemiany. W epoce republikańskiej Niemiec leczył i przyjmował porody żon berlińskich założycieli domów towarowych, Franza i Georga Wertheimów, a w okresie narodowego socjalizmu żonę ministra propagandy Goebbelsa.

Kiedy w 1936 roku osiągnął wiek emerytalny, Hitler przedłużył jego kadencję do 1945 roku. Po klęsce Niemiec i podziale na dwa państwa przedłużyły ją radzieckie władze wojskowe w Berlinie Wschodnim. Nowo utworzona Niemiecka Republika Demokratyczna przyznała mu tytuł „Wybitnego Naukowca Narodu”. Republika Federalna skontrowała to medalem Paracelsusa. Pracował jeszcze rankiem 31 sierpnia 1950 roku, na kilka godzin przed przejściem na emeryturę, trwającą dziesięć lat.

Taki był człowiek, który od 1920 roku bardziej niż ktokolwiek inny wzburzył fronty opowiadających się za stalą lub promieniami. Jego argumenty brzmiały następująco: „Uparcie bronione zasady nie wnoszą życia, tylko śmierć”. „Nie chodzi o to, aby mieć rację, ale by pomóc kobietom, a będziemy mogli nieść im pomoc jedynie stosując wszystkie środki, do jakich mamy dostęp. Nazywam to terapią wybiórczą”.

Stoeckel skończył czterdzieści dwa lata, kiedy Albert Döderlein oświadczył w Halle, że rak szyjki macicy roztapia się w promieniach radu niczym śnieg w słońcu. „Ostrzegałem [...] – wspominał później – musiałem dać się nazwać przeciwnikiem postępu [...]”. Rozumiał znaczenie nowo odkrytego promieniowania, ale był przeciwny jednostronności – zarówno na nowym, jak i na starym froncie.

Możliwości wiążące się z metodą Wertheima dostrzegł natychmiast, gdy została opracowana. Mimo że był „czarodziejem operacji waginalnych”, to na operowalnych chorych, które przychodziły do niego w czasach kilońskich, przeprowadzał zabieg metodą Wertheima, czasem przewyższając wyniki jej autora. Terapię radem rozpoczął u pacjentek, u których było za późno na zabieg. Bardzo szybko odkrył, że promienie mogą na tyle polepszyć stan chorych, iż po kilku tygodniach nadają się do operacji. W Lipsku ku swojemu przerażeniu przekonał się, że Saksonki trudniej znoszą zabiegi wykonywane metodą Wertheima niż silne Holsztynki, które wydały mu się najwspanialszymi kobietami na świecie. Praca w fabrykach i powojenna nędza podkopały odporność Saksonek. Ze względu na mniejsze obciążenie, jakim była dla organizmu operacja przez pochwę, wrócił do ulepszonej metody Schauty. Próbował jednak pokonać jej ograniczenia (usuwanie tkanki i gruczołów), zlecając po każdym zabiegu naświetlania rentgenem.

Był jeszcze bardzo daleki od możliwości technicznych i kontroli terapii wybiórczej. Lecz przekonał się, że tylko odważne połączenie stali i promienia otwiera drogę do przyszłości, i z pełną stanowczością i właściwą sobie dyplomacją dążył do swojego celu. Także spór z niezłomnymi przeciwnikami prowadził bez zaciekłości.

Albert Döderlein pozostał orędownikiem promieni. Kiedy w 1934 roku, będąc krzepkim siedemdziesięcioczterolatkiem, przeniósł się do wiejskiego domu w Grainau (Górna Bawaria), przekazał monachijską klinikę w ręce zaufanego człowieka: Heinricha Eymera, piastującego urząd dyrektora kliniki położniczej w Heidelbergu. Dla Eymera Monachium z jego surowym klimatem leżało na „niezamieszkałym płaskowyżu”. Będąc protestantem, wyznawał niewłaściwą – mimo wyglądu kapłana – religię. Lecz w opinii Döderleina nadawał się na to stanowisko, to on w końcu stworzył heidelberską metodę naświetlania. Kiedy stary autokrata z Grainau zachorował na przerost prostaty, pozostał, również jako pacjent, wierny promieniom. Nie poddał się operacji. Zamiast tego jeździł do kliniki położniczej w Erlangen – do Hermanna Wintza, który nadal wykorzystywał promieniowanie rentgenowskie w swojej pracy. Kiedy dawka uderzeniowa pomogła, utwierdził się w swoim przekonaniu. Jednak w 1941 roku, po drugiej silnej dawce promieniowania, jego stan się pogorszył i Döderlein zmarł.

Nie dożył czasów, kiedy jego klinika została miarodajnym południowoniemieckim centrum radiologicznym. Pod kierownictwem następców otwarła się na terapię wybiórczą. Lekarze nie ograniczali się tylko do operacji metodą Wertheima. Choroby trzonu macicy leczyli z coraz lepszymi wynikami.

Stoeckel pokonał drogę do nowoczesnej terapii wybiórczej. Co więcej, przeżył jeszcze dwa pierwsze etapy procesu realizacji marzenia Josefa Halbana o wczesnych sygnałach chorobowych. W roku 1928 rozpowszechniła się próba Schillera. Polegała na zwilżeniu roztworem jodu pozornie zdrowej szyjki macicy, co umożliwiało wywołanie reakcji barwnych, które wskazywały na ewentualność i miejsce występowania raka w początkowej fazie. Po 1933 roku doczekał się pierwszej prezentacji kolposkopu Hansa Hinselmanna i identyfikacji wstępnych etapów raka szyjki macicy, które trzy i pół roku później utworzyły nową grupę 0. Wiedział, że to dopiero początki. Próba Schillera i badanie kolposkopem okazały się właściwymi drogowskazami. Stawiały jednak zbyt wiele warunków i – by badać setki tysięcy, ba, miliony kobiet – wymagały wysokospecjalistycznej wiedzy.

W roku 1937 napisał w Lehrbuch für Gynäkologie [Podręcznik ginekologii]:

Starania [...], aby rozpoznać przypadki w stadium przednowotworowym, dały wyniki. [...] Pozostaje nadzieja, że powiedzie się wczesna diagnoza i że wystarczy drobny zabieg jak amputacja części pochwowej szyjki macicy [...] do trwałego wyzdrowienia.

Zmarł 12 lutego 1961 roku. Nie doczekał się testów George’a Papanicolaou i możliwości – jak pisał – uzdrawiającej amputacji części pochwowej szyjki macicy, nazywanej teraz konizacją.

Lecz jego nadzieje po raz pierwszy nie okazały się płonne.

ROZDZIAŁ / 26

DR. ALECK BOURNE I PRZYPADEK MILLY BROWN

Wieczorem 27 kwietnia 1938 roku w Londynie popełniono przestępstwo – gwałt ze szczególnym okrucieństwem.

Ofiara nazywała się Milly Brown. Miała czternaście lat i pochodziła z robotniczej rodziny z południowego brzegu Tamizy. Odbywała praktykę w firmie eksportowej. Według raportu policyjnego lekarza, doktora Jacoba Gorskiego, była „wcześnie rozwinięta, już menstruująca, ale do chwili popełnienia przestępstwa jeszcze dziecinno-naiwnego usposobienia”. Sprawcami gwałtu okazali się żołnierze słynnej konnej warty Horse Guards przed pałacem Whitehall, a miejscem zbrodni pałacowe stajnie. Pierwsze doniesienia prasowe opublikowano pod nagłówkiem: „Przypadek konia z zielonym ogonem”.

Ani Milly, ani sprawcy, ani śledczy ze Scotland Yardu pod kierownictwem sir Normana Kendala nie przeczuwali jeszcze, że zostaną odtwórcami głównych ról w dramacie, który zyska szczególne znaczenie. Przestępstwo to wykraczało poza kryminologię i stało się kamieniem milowym w rozwoju społeczeństwa i ginekologii za sprawą człowieka, który wmieszał się w te wydarzenia. Nazywał się Aleck Bourne, miał pięćdziesiąt jeden lat i był ginekologiem w londyńskim St. Mary’s Hospital.

Znaczenie tej sprawy i doktora Bourne’a doceniono dopiero dwadzieścia dziewięć lat później, 27 października 1967 roku. Tego dnia brytyjski parlament zniósł ustawę wydaną przed ponad stu laty, w 1861 roku. Zgodnie z jej zapisami przerwanie ciąży nawet u najciężej chorych, wyczerpanych porodami i zgwałconych kobiet – obojętnie w którym jej trymestrze – było przestępstwem. Kobietom oraz osobom udzielającym im niefachowej bądź fachowej pomocy groziło za to więzienie o zaostrzonym rygorze, z dożywociem włącznie.

Ustawa nie była brytyjskim wymysłem. Podobne przepisy obowiązywały we wszystkich krajach, w rozwoju których uczestniczyły Kościół katolicki i inne: grecko-prawosławny, anglikański czy protestancki, i zachowały tam swoje wpływy. Anglia sądziła według paragrafów 58–59, Niemcy 218, Francja 317, z kolei Włochy od 545 do 578. Brazylia skazywała z paragrafów od 124 do 129, a Meksyk z 331. Każdy stan USA postępował zgodnie ze swoim prawem. W Nowym Jorku obowiązywały paragrafy 294 i 381, a w południowej Luizjanie 78 i 88.

W październiku 1967 roku ten świat paragrafów przewrócił się do góry nogami, kiedy brytyjski parlament wyraził zgodę na ordynację w sprawie liberalizacji aborcji. Zapoczątkowała ona międzynarodowy prąd, który nie chciał się już zatrzymać. Sześć miesięcy później, 27 kwietnia 1968 roku, akt uzyskał moc prawną. Działo się to trzydzieści lat po sprawie konia z zielonym ogonem.

Wszystko zaczęło się późnym popołudniem. Bramy na dziedziniec Whitehall, które pozwalały londyńczykom przyglądać się konnej gwardii aż do zmroku, były jeszcze otwarte, kiedy Milly Brown wraz ze starszymi koleżankami, Alexandrą i Joyce, wybrały się na wieczorny spacer po Westminster Bridge. Alexandra znała jednego z gwardzistów. Zabrała ze sobą Joyce i Milly do wartowni na pogaduszki. Po chwili jeden z żołnierzy powiedział, że mają nowego konia, któremu urósł zielony ogon. Alexandra i Joyce wyśmiały go, ale Milly, z naiwności, ruszyła za nim długimi korytarzami do boksu. Boks był pusty. Kiedy dziewczynka zrozumiała, że cudowny koń nie istnieje, było już za późno. Chłopak rzucił ją na ściółkę ze słomy i ukląkł na jej udach. Udało jej się wyswobodzić, ale wpadła wprost w ramiona reszty gwardzistów. Pozostali niewzruszeni na jej płacz i dziecinne ubranie. Przyglądali się, kiedy ich towarzysz zaspokajał żądze. Mężczyźni z otwartymi rozporkami czekali już w kolejce, aby zająć jego miejsce, kiedy Milly wyrwała się ponownie. Uciekła na dziedziniec. Brama była zamknięta, Alexandra i Joyce już poszły. Wartownik, którego błagała, by otworzył, potraktował ją jak prostytutkę i odgonił od bramy. I tak po raz drugi dostała się w ręce gwardzistów. Trzech z nich trzymało ją „na orła” za ramiona i rozłożone nogi. (Nigdy nie ustalono z całą pewnością, ilu żołnierzy ją zgwałciło). W pewnym momencie jednego z nich obleciał strach. Oddał Milly ubranie i puścił ją wolno.

Patrolujący policjant, któremu „histerycznie” chciała wszystko opowiedzieć, wziął ją za bezdomną. Niezainteresowany losem dziewczynki, skierował ją do komisariatu Cannon Row. Stamtąd sprawę zgłoszono do Scotland Yardu. Cała procedura zakończyła się dopiero rano. Do Cannon Row wysłano inspektor Lilian Wyles. Jako jedna z pierwszych londyńskich policjantek miała dość doświadczeń z prostytutkami, aby odróżnić włóczęgę od dziewczyny „jakby rażonej po ciężkim ostrzale artyleryjskim”. Zawiozła Milly do St. Thomas’ Hospital, do doktora Gorskiego, który stwierdził obrażenia pochwy i duże ilości spermy.

Dopiero teraz przeszukano Whitehall. Gwardziści zdążyli już zatrzeć ślady. Gdy Milly doszła do siebie na tyle, że można ją było – trzęsącą się ze strachu – skonfrontować z oprawcami, jeden z nich przyznał się do gwałtu. Tymczasem sprawa zyskała nowe oblicze. Milly przestała miesiączkować i 14 maja doktor Gorsky stwierdził, że jest w ciąży.

Do tego czasu Aleck Bourne ani w St. Mary’s Hospital, ani w swojej rezydencji lekarskiej przy Wimpole Street, gdzie mieszkał z żoną i dwiema córkami, nie wiedział o Milly Brown nic więcej ponad to, co można było przeczytać w gazetach. Wiadomość uderzyła w jego czułą strunę. Nie bez powodu. Urodził się w 1886 roku w Hertfordshire jako syn pastora. Purytański ojciec zabierał mu w niedziele wszystkie zabawki i Aleck wcześnie poczuł niechęć do religijnych obsesji, połączoną ze współczuciem dla matki, cieszącej się życiem, acz zakutej w kajdany purytańskiej obyczajowości.

Uniwersytet Cambridge, gdzie w 1911 roku złożył egzaminy lekarskie, w ramach ćwiczeń obowiązkowych zalecał studentom lekturę Dowodu istnienia Chrystusa. Książka podważała całą naukową wiedzę, na której uniwersytet zdobył swoją renomę. Ten fakt oraz dalsza edukacja ginekologiczna w St. Mary’s Hospital zachwiały zaufaniem Bourne’a do władzy zwierzchniej. W biedniejszych dzielnicach Paddington, gdzie odbierał porody, czasami do podścielenia służyły tylko gazety. Przy niekończących się porodach i oficjalnym przyzwoleniu na nieznajomość metod zapobiegania ciąży coraz więcej brzemiennych przeżywało tragedie. Większość ginekologów pozostawała niewzruszona wobec tego faktu. Lecz Bourne był inny. Wydarzenia społeczne uczyniły z niego sympatyka partii robotniczej. Nie budziły w nim awersji związki zawodowe i pierwsze bojowniczki o prawa kobiet. W swoim pierwszym skromnym gabinecie przy New Cavendish Street stał się człowiekiem, którym był w maju 1938 roku – ginekologiem reformatorem, nazywanym Czerwonym Bourne’em.

Wraz z wejściem w życie ustawy z 1861 roku, jeszcze przed wynalezieniem aseptyki, niektórym parlamentarzystom przyświecała idea, że nie tylko potajemna aborcja, lecz również rutynowe zabiegi lekarskie mogą prowadzić do śmiertelnych infekcji. Jednak zaskakuje podtrzymywanie tego brutalnego i beznadziejnego prawa jeszcze po ponad pięćdziesięciu latach od wprowadzenia aseptyki. Stało za nim nauczanie Kościoła katolickiego, głoszone oficjalnie od czasu, kiedy tysiąc pięćset lat wcześniej, w IV wieku po Chrystusie został religijno-polityczną potęgą. W przeciwieństwie do swojego ojca Bourne nie wierzył w Boga i boskie przykazania, które w jego opinii stanowiły wyłącznie wytwory ludzkiej fantazji. Żywił szacunek do wielkich postaci tworzących historię świata, także dla twórców religii, którzy byli zdolni zaszczepić swoje idee całym narodom. Jednak spekulacje chrześcijan wokół rozmnażania się, ciąży i porodu traktował jako owoce chorych umysłów.

Cywilizacje Greków i Rzymian, istniejące zanim pojawiły się pierwsze idee chrześcijańskie, nigdy nie potępiały antykoncepcji czy przerywania ciąży. Wręcz przeciwnie, greccy filozofowie, jak Arystoteles, zalecali aborcję kobietom, które rodziły wielokrotnie. Taka tolerancja nie stanęła na przeszkodzie Grekom w zbudowaniu trwałych fundamentów przyszłego świata.

Także państwo rzymskie – założone około 800 roku p.n.e. – przetrwało przez okrągłe tysiąc lat. Upadek cesarstwa był związany z seksualnym rozpasaniem i spadkiem liczby urodzeń, ale nie one były jego przyczyną. Stanowiły, jak i sam kres cesarstwa, skutki wielowiekowej rozrzutności w gospodarowaniu jego siłami.

Po Grekach, a jeszcze przed Rzymianami to Żydzi od 1000 roku p.n.e. po raz pierwszy przeciwstawiali grecko-rzymskiemu politeizmowi jednego i niewidzialnego Boga z jego moralnymi przykazaniami. Do tych przykazań należało również idealistyczne „Nie zabijaj”. Zarazem jednak nie faszerowali religijną ideologią zjawisk biologicznych, jak seksualność, ciąża i poród. W wyniku poczęcia powstawała istota ludzka, chroniona piątym przykazaniem, jeżeli mogła się poruszać, dając oznaki życia, lub jeśli większa część ciała noworodka opuściła łono matki. To, w jaki sposób odnoszono się do niej wcześniej, było kwestią matczynego uczucia i świadomości wspólnotowej. Ideową zmianę zaprowadzili dopiero założyciele religii chrześcijańskiej (mającej swoje korzenie w żydowskiej sekcie). Twórcą chrześcijaństwa był wędrowny kaznodzieja żydowskiego pochodzenia – Jezus Chrystus – którego wyniesiono do rangi pośrednika między człowiekiem a Bogiem. Apostoł Paweł (w stuleciu po narodzinach Chrystusa) oraz Ojcowie Kościoła – Orygenes (sto pięćdziesiąt lat później) i Augustyn (dwieście lat później) – stworzyli naukę o seksie, płodzeniu i ciąży, która teraz, po upływie ponad półtora tysiąca lat, nadal obowiązuje w ustawodawstwie, przed którym stanął Aleck Bourne.

Niewątpliwie tak wrażliwy człowiek jak Bourne rozumiał ekstatyczne uniesienie, w jakim Paweł uczynił z Jezusa zbawiciela dla zmęczonych obywateli cesarstwa rzymskiego. Dla Żydów Jezus był tylko jednym z wielu religijno-społecznych proroków, z kolei dla rzymskiego gubernatora w Jerozolimie jednym z wielu wichrzycieli. Chrystus, mając nieco ponad trzydzieści lat, oddał życie na krzyżu. Był fascynującą postacią.

Ta sama ekstaza doprowadziła Pawła do przeciwstawienia seksualnej swobodzie Rzymu bezgraniczną nienawiść do seksu i kobiet. Pożądanie uczynił synonimem grzechu. Na stosunki małżeńskie zezwolił tylko dlatego, że – bądź co bądź – wydawały się lepsze niż nieposkromiona żądza.

Jego następca Orygenes ukuł pojęcie „duszy”. Podczas ciąży miała zamieszkiwać ciała nienarodzonych. Przez ich chrzest po urodzeniu zamieszkująca je dusza stawała się nowym chrześcijaninem. Śmierć już ochrzczonej matki stanowiła mniejszą stratę.

Augustyn z kolei głosił, że pożądanie seksualne znajduje usprawiedliwienie tylko wtedy, gdy służy wyłącznie prokreacji. Później za grzech śmiertelny uznano zapobieganie poczęciu lub przerywanie ciąży. Walka z tym grzechem stała się integralną częścią kodeksu kanonicznego. Z prawa kościelnego rozwinęło się prawo narodów, które zastąpiły cesarstwo Rzymian i przyjęły chrześcijaństwo. Jako pierwsi aborcję karali Wizygoci – przez oślepienie rozżarzonym żelazem.

Kiedy ponad tysiąc lat później przesiąknięte ideologią kościelną wielkie królestwa ustępowały miejsca państwom narodowym, jak Francja czy Prusy, w ich świeckich kodeksach prawa znalazło się miejsce dla pojęcia świętej prokreacji. Służyła nie tylko moralności, ale także wzrostowi liczby ludności, a tym samym władzy.

Aleck Bourne nie był rewolucjonistą, ale po trzydziestu latach doświadczenia w pracy ginekologa nie mógł się zgodzić na ideologie i prawa, które skłaniałyby kobiety do aborcji za pomocą trucizny, drutu do robótek ręcznych czy na wątpliwej jakości fotelach lekarskich, tylko dlatego że zabraniały im zakończenia ciąży także w przypadku prawdziwego cierpienia i rozpaczy. Nie mógł zaakceptować, że ich prawo do zdrowia i szczęścia podporządkowano prawu embrionów i płodów, z duszą czy bez.

Od 1920 roku śledził, jak Związek Radziecki znosił ustawę aborcyjną poprzedniej władzy. Obserwował próbę przełamania skostniałego światopoglądu chrześcijańskiej burżuazji. Śledził eksperyment uczenia kobiet regulacji urodzeń i – pod warunkiem że wszystkie zabiegi chirurgiczne odbywały się w klinikach – pozostawienia im decyzji o donoszeniu ciąży. Konserwatyści wykorzystali wszystkie mankamenty drogi obranej w Związku Radzieckim, by usprawiedliwić samych siebie. Lecz Bourne nie spodziewał się po – bądź co bądź – zacofanym kraju idealnych i szybkich rozwiązań. Sytuacja unormowała się sama: okazało się, że instynkt macierzyński i zmysł rodzinny nie giną wraz z możliwością decydowania przez kobietę o własnym życiu i macierzyństwie. Kiedy w 1936 roku Związek Radziecki zmienił swoje liberalne prawodawstwo w tym względzie, rozpowszechniło się złośliwe i fałszywe przekonanie, że było to konsekwencją niepowodzenia, jakie miałby ponieść na tym polu[7]. Prawdziwą przyczyną zmiany było niewątpliwie zagrożenie narastające w Niemczech, odkąd rząd Hitlera z zamiarem skolonizowania Europy Wschodniej zaczął prowadzić intensywną politykę na rzecz wzrostu liczby urodzeń. Radzieckie ustawodawstwo po 1936 roku dopuszczało również aborcję w przypadku choroby (w tym psychicznej).

Mimo to rozwój sytuacji w Związku Radzieckim z pewnością nie stanowił dla Bourne’a wzoru, który mógłby przenieść do realiów Anglii z 1938 roku. Jako jeden z niewielu mieszkańców Wimpole Street zauważył, że od 1932 roku dwa małe, niekomunistyczne kraje zerwały z tradycją. Od tego roku bowiem Litwa zezwalała na regulację poczęć oraz dopuszczała aborcję w pierwszym trymestrze ciąży w przypadku choroby matki, gwałtu i złej sytuacji materialnej. Islandia zaś przyznała lekarzom prawo przerywania ciąży w ciągu pierwszych ośmiu tygodni, pod warunkiem że kobieta była chora, wyczerpana licznymi porodami lub przytłoczona biedą. Litwa i Islandia były bliskie temu, o czym Bourne marzył dla Anglii. Nie o rewolucji, tylko humanizacji prawa.

Istnieją różne wersje tego, w jaki sposób Aleck Bourne dowiedział się 26 maja o losie Milly Brown. Informacji dostarczyła mu w każdym razie doktor Joan Malleson. Od 1921 roku walczyła w sojuszu z Dorą Russell (żoną światowej sławy lewicowego filozofa Bertranda Russella) i innymi kobietami o uświadomienie społeczeństwa w kwestii regulacji poczęć. Do swojej sprawy przekonała człowieka z samego szczytu lekarskiej hierarchii: sir Thomasa Hordera. Być może nie bez powodu został osobistym lekarzem księcia Walii i króla Edwarda VIII, który ustąpił w 1936 roku, ponieważ nie chciał zrozumieć, że dwór królewski pozostawał zamknięty dla jego mieszczańskiej kochanki Wally Simpson. Kiedy w 1931 roku przyjaciółka Joan Malleson, Janet Chance, opublikowała rewolucyjną książkę Koszty brytyjskiej moralności, Horder opatrzył ją wstępem. Prorokował: „Jeżeli nie upowszechni się na czas kontroli poczęć, to trzeba będzie wesprzeć się aborcją, aby uznać kobiece życie za wartościowe”. Dodał, że parlamenty tworzą nowe ustawy tylko wtedy, kiedy zmusza je do tego opinia publiczna.

Joan Malleson potraktowała jego słowa poważnie. Od 1936 roku kierowała Towarzystwem na rzecz Reform Ustawy Aborcyjnej. Podczas spotkań lekarskich poznała Bourne’a i utwierdziła go w przekonaniu, że zajmują ich te same problemy. W dniu 26 maja przedstawiła mu sprawę Milly Brown. A to, co powiedziała, nikogo nie pozostawiłoby obojętnym.

Scotland Yard i sąd kryminalny Old Bailey próbowały wprawdzie utrzymać nazwisko Milly w tajemnicy, ale jej tożsamość wyszła na jaw. Kiedy ponownie podjęła pracę w firmie, starsze dziewczyny tak długo i złośliwie wypytywały o „zielone ogony”[8] gwardzistów, że Milly zemdlała, a lekarz zaniósł ją na noszach do domu.

Gdy stwierdził ciążę, ruszyła lawina. Milly przez dłuższy czas ukrywała się w swoim pokoju. Jej rodzice już w samym słowie „aborcja” dopatrywali się czegoś nieczystego. Teraz jednak myśl o przerwaniu ciąży stała się ostatnią deską ratunku. Lilian Wyles ze Scotland Yardu, którą poprosili o pomoc, dobrze ich rozumiała. Ale była przedstawicielką prawa. Zaproponowała, aby Milly udała się do organizacji dobroczynnych, które opiekowały się dziewczętami w jej sytuacji i ich dziećmi.

Lekarz zaprowadził Milly i jej rodziców do ginekologów i psychiatrów. Psychiatrzy orzekli, że poddanie się aborcji będzie kosztowało dziewczynkę uszczerbek na zdrowiu psychicznym. Ginekolog stwierdził natomiast, że Milly ma jeszcze nieukształtowaną miednicę, co będzie stwarzało problemy podczas porodu. Nie odważył się jednak nawet wspomnieć o przerwaniu ciąży. Inny doradził matce Milly, aby pomyślała, że jej córka nosi pod sercem przyszłego premiera, którego nie można odebrać Anglii. Na koniec swojej odysei rodzice brzemiennej dowiedzieli się o doktor Malleson i złożyli jej wizytę, traktując ją jako ostatnią szansę na wybawienie.

Lekarka zwróciła się do Bourne’a. Nakreśliła mu sprawę mniej więcej tak:

Wiem, że Horder ma rację. Tylko nacisk społeczeństwa wymusi powolną zmianę sytuacji. Nie znam innego przypadku, który tak zajmowałby opinię publiczną jak sprawa Milly Brown, i żadnego przypadku, w którym opinia publiczna tak bardzo popierałaby kogoś, kto ma uwolnić dziecko od wymuszonej ciąży. Sama mogłabym to zrobić. Dla przyszłości jednak byłoby to bezowocne. Pomoc musi nadejść ze strony wielkiego ginekologa, w którego werdykt i honorowość nikt nie wątpi – od mężczyzny jak pan.

ROZDZIAŁ / 27

USTAWY ANTYABORCYJNE NA CAŁYM ŚWIECIE

Kiedy Joan Malleson opuszczała dom Alecka Bourne’a, nie wiedziała jeszcze, czy lekarz spełni jej żądanie i usunie ciążę bestialsko zgwałconej Milly Brown. O ile wiadomo, wysłuchał jej w zamyśleniu i poprosił, aby streściła historię Milly w liście. W pierwszej chwili kobieta nie zrozumiała dlaczego. Bourne dodał więc: „Aby wszystko miało swój porządek”. Lekarka domyślała się, że za tymi słowami kryje się coś więcej niż tylko pusty frazes.

W domu dowiedziała się, że rodzice Milly, gorączkowo szukając wyjścia, poprosili też o pomoc działacza oświatowego. Ten oskarżył ich o zaniedbanie wychowania córki. Żadnemu z gwardzistów nie udałoby się zgwałcić dziewczyny o niezachwianej moralności. Zamiast myśleć o dzieciobójstwie, powinni z pokorą odpokutować błędy. Owo stwierdzenie dodało lekarce nowej siły do działania. W liście adresowanym do Bourne’a zawarła wszystko, co ją poruszało.

Jeszcze raz przekonywała Bourne’a, że przypadek Milly Brown jest zesłaną przez los okazją, aby przedstawić opinii publicznej nieludzkość obowiązującego prawa: „Jest tylko jedna droga, aby zmienić prawo, mianowicie zdobywać w takich przypadkach przestrzeń dla [...] uzasadnionej aborcji dotąd, dopóki prawo [...] nie okaże się puste i przestarzałe”.

27 maja otrzymała odpowiedź Bourne’a. Otwierała jego list z niepokojem kogoś, kto – odkąd umie myśleć – wstawia się za uznaniem antykoncepcji i humanizacją ustawy aborcyjnej, a teraz decyduje się jej los. Uspokoiła się, gdy przeczytała pozornie chłodny wstęp: „Zaprząta mnie przypadek gwałtu, który Pani opisała [...] Chętnie przyjmę (dziewczynkę) do St. Mary’s i wykonam łyżeczkowanie”. Niepokój zniknął całkowicie, kiedy Bourne wyznał, że już dawno podjął decyzję, aby wystawić na próbę obowiązujące prawo. Czekał tylko na odpowiednią okazję. Później chciał zażądać od prokuratury wszczęcia postępowania przeciwko sobie. Okazja właśnie się nadarzała.

Joan Malleson nie widziała przeszkód, aby spełnić jedyny warunek Bourne’a: chciał poobserwować Milly w St. Mary’s Hospital, aby przed wydaniem decyzji wyrobić sobie zdanie o następstwach zabiegu. Późnym wieczorem 6 czerwca dziewczynkę potajemnie przewieziono na oddział Bourne’a.

Milly wzruszyła go od pierwszego wejrzenia. Była zawsze pogodna. Jeszcze kilka godzin przed tragiczną w skutkach wizytą w stajniach Whitehall śmiała się z komiksów dla dzieci. Bourne nie kierował się jednak wyłącznie sentymentem. Zabronił odwiedzin, badań i testów. Po tym wszystkim, co doświadczyło to dziecko, chciał je umieścić w przyjaznym otoczeniu.

Wiele lat później jeden z pracowników St. Mary’s Hospital wspominał ten czas. Bourne niespodziewanie zaprosił kilku swoich studentów do Gosport, gdzie cumował w porcie jego mały prywatny jacht. Miał zwyczaj zabierania studentów w rejsy i dyskutowania z nimi, także o centralnym temacie ich pracy: kobiecie. Do jego ulubionych sentencji należały słowa Szekspira:

[...] obrazki z was za progiem domu,

Dzwony w pokojach, dzikie koty w kuchni

Święte, jeżeli same co zbroicie,

Diablice, gdy kto wam w czym nie dogodzi.[9]

Sam natomiast był autorem złotej myśli: „Dotknąłem żywiołu tajemnicy w kobietach. W stworzeniu osiągnięta została głębia tej tajemnicy”.

Wiedział i bez frazesów, co oznacza macierzyństwo. Jego uczniowie i współpracownicy mieli okazję widzieć zrozpaczonych rodziców, którzy – daremnie – pragnęli dziecka, oraz Bourne’a, który z bezgraniczną cierpliwością starał się im pomóc. Znali jego staromodną, czasochłonną dokładność przy odbieraniu porodów. Niektórym dał się poznać z nieco innej strony: ostrożności przy ferowaniu wyroków co do stosowania antykoncepcji czy aborcji u kobiet, które w wyniku ciąży mogły stracić życie lub z powodów zdrowotnych nie chciały mieć więcej dzieci. Znali jego negatywny stosunek do teologów i prawników, którzy intelektualnymi spekulacjami o poczęciu i prawach do stawania się człowiekiem skazali na udrękę niejedno kobiece życie.

Jeden z młodych towarzyszy Bourne’a podczas tego niespodziewanego rejsu po kanale słyszał, że Milly Brown znajduje się w St. Mary’s. Możliwe, że domyślał się, czym zajmuje się Bourne, ale nie miał pewności. Dopiero później zrozumiał, z czego wynikało zasępienie doktora. Po jakimś czasie Bourne dał im do przeczytania informacje naukowe, które niedawno nadeszły z Ameryki.

Ginekolog, embriolog i badacz progesteronu, profesor George Washington Corner z University of Rochester, w 1928 roku odkrył nowe zjawisko dotyczące rozmnażania. Odkąd w 1864 roku poznano, jak dochodzi do zapłodnienia i powstania zwierzęcego albo ludzkiego embriona, poprzednie wyobrażenia poszły w zapomnienie. Wcześniej wierzono, że z komórek jajowych lub spermatozoidów powstają żywe organizmy żeńskie lub męskie i że podczas stworzenia świata w jądrach lub jajnikach pierwszego mężczyzny i pierwszej kobiety powstało źródło mikroskopijnych istot, będących odbiciem każdego człowieka w przyszłości. Od czasów nowego odkrycia biolodzy zdali sobie sprawę, że każda kobieta ma w swoich w jajnikach dziesiątki tysięcy komórek jajowych, a każdy mężczyzna nosi w swoich spermatozoidach biliony plemników, z których w najlepszym razie podczas jednego życia kilka spotka się ze sobą i dojdzie do zapłodnienia. Ich przypadkowe spotkanie jest skutkiem gigantycznej gry w ruletkę, w wyniku której giną dziesiątki tysięcy komórek jajowych i biliony plemników.

George Washington Corner jako pierwszy zaobserwował, że natura uprawia nie tylko rozrzutną ruletkę z komórkami jajowymi i plemnikami: ponad jedna trzecia zapłodnionych jajeczek ginęła, bez udziału człowieka, podczas niezauważanych, pozornie przypadkowych krwawień, gdy rozwój embriona już się rozpoczął.

Bourne zapytał studentów, który z nich mógłby przytoczyć biologiczno-moralne argumenty przeciw jego przekonaniu, że zabicie jednego, gotowego do życia dziecka przed urodzeniem jest morderstwem w pełnym znaczeniu tego słowa, zgadzając się jednak z nim, że nazywanie morderstwem aborcji od pierwszego dnia poczęcia jest biologicznym absurdem. Nikt nie znalazł odpowiedzi, a Bourne spędził wiele godzin w milczeniu przy sterze.

Ostateczną decyzję podjął 13 czerwca, nękany wątpliwościami. Kiedy następnego dnia pielęgniarki powiedziały mu, że Milly po raz pierwszy przejawiała beztroskę, pomyślał, że być może psychiatrzy albo doktor Malleson przecenili skutki psychiczne gwałtu. Nazajutrz podjął pierwszą próbę badania dziewczyny – trwające kilka sekund, bezbolesne pobranie materiału do rozmazu z pochwy – i jego wątpliwości się rozwiały. Gdy tylko ją dotknął, Milly ogarnęły gwałtowne, niekontrolowane spazmy. Zanotował: „Dało mi to pewność, że należy uwolnić ją od ciąży”. Zabieg wyznaczył na 14 czerwca o godzinie 10.00.

Joan Malleson wspominała później, zanim zmarła podczas pobytu na wyspie Fidżi, nagłe uczucie strachu, jakie ogarnęło ją w chwili, w której dowiedziała się o decyzji Bourne’a. Zdała sobie sprawę, jak bardzo przyczyniła się do tego, aby skłonić doktora do podjęcia tego kroku, na który nie odważyłby się żaden poważany ginekolog na całym świecie. Może Bourne sam nie był tego świadomy. Ona jednak wiedziała o tym z doświadczenia. Bourne nie miał poprzednika w Anglii, Holandii, Belgii, Hiszpanii, we Włoszech. We Francji też nie.

Od zakończenia I wojny światowej w 1918 roku Paryż jeszcze bardziej zaostrzył prawo karne z lat 1810–1864, aby wymusić więcej urodzeń i przebić Niemcy liczbą stu milionów Francuzów. Od 1923 roku postępowanie karne nie odbywało się już przed ławą przysięgłych, ponieważ ławnicy zbyt często uznawali kobiety za niewinne. W roku 1939 oczekiwano kolejnego zaostrzenia ustawy, zgodnie z którą kontroli miały podlegać nawet laboratoria wykonujące testy ciążowe. Liczbę nielegalnych aborcji szacowano na milion rocznie. Lecz żaden wybitny lekarz nie przeciwstawił się temu drogą oficjalną.

Także w Niemczech nie działał żaden buntownik. Paragraf 218 kodeksu karnego (uzupełniony paragrafami 219 i 220), obowiązujący od utworzenia Cesarstwa Niemieckiego w 1871 roku, od 1933 roku i przejęcia władzy przez Hitlera egzekwowano bezwzględniej niż kiedykolwiek wcześniej. W uwadze do paragrafu 219, wymierzonego przeciwko przekazywaniu środków, które mogą zostać użyte do aborcji, wymieniono wprawdzie „środki” służące „przerwaniu ciąży ze wskazania lekarskiego”, niemniej jednak nigdzie w dokumencie nie uściślono, co należało rozumieć pod tym pojęciem.

W roku 1919 zadania tego podjął się ginekolog, profesor Georg Winter. Odtąd nawet całkowity blok serca (o innych chorobach serca nie wspominając) nie był powodem do „zasadniczego przerwania ciąży”. Choroby oczu nie miały żadnego znaczenia, jeżeli ciąża groziła utratą widzenia tylko w jednym oku. Podobnie rzecz się miała z gruźlicą kości, białaczką, anemią złośliwą, epilepsją czy nowotworami. Zaburzenia psychiczne były tak samo nieważne jak gwałt czy życie w nędzy. („Nawet jeśli [...] nie uda się poprawić trudnej sytuacji dla oczekiwanych dzieci [...] lekarz [...] musi, tłumiąc wszelkie współczucie, odmówić kategorycznie sztucznej aborcji”).

Joan Malleson znała historie chorób pacjentek Wintera. Nie brakowało w nich przypadków ciężko chorych kobiet, które zmarły, ponieważ za długo czekał. Późniejszy dyrektor uniwersyteckiej kliniki położniczej w Innsbrucku, profesor Paul Mathes, kilka lat wcześniej uznał względy socjalne za powód do aborcji. W jego opinii jednak ta kwestia wykraczała poza ginekologię. Uważał ponadto, że takie zadania powinny przejąć specjalne instytucje państwowe „na wzór instytucji kata”.

Paragraf 218 przetrwał upadek cesarstwa niemieckiego w 1918 roku, podobnie jak konserwatywna tradycja. Podczas wizyt w Republice Weimarskiej w latach 1919–1933 doktor Malleson była świadkiem ataku politycznego liberałów, socjalistów, komunistów i młodych organizacji kobiet na ideologię nacjonalistyczną i kościelną. Partia komunistyczna uczyniła z siebie pioniera postępu, a z radzieckiej liberalizacji kontroli urodzeń – wzór radykalnych postulatów. Podczas kryzysu gospodarczego, który po 1928 roku dotknął Niemcy (pięć milionów bezrobotnych), liczba potajemnych aborcji wzrosła niepomiernie. Lecz konserwatyści przeciwstawiali się – skutecznie – nawet najłagodniejszym reformom. W roku 1931 na dorocznym kongresie ginekologów we Frankfurcie Joan Malleson odniosła wrażenie, że większość uczestników podzielała wręcz groteskowe poglądy dyrektora uniwersyteckiej kliniki położniczej w Tybindze, profesora Augusta Mayera. Twierdził on, że szczęśliwy poród u dwunasto- i trzynastoletnich dziewcząt jest pomyślnym wydarzeniem (a później zauważył: „Fizycznie radziły sobie bardzo dobrze... Psychicznie oczywiście nie były w stanie sprostać macierzyństwu”).

W gronie wybitnych położników i ginekologów kwestii paragrafu 218 w ogóle nie dyskutowano. Jakiś czas później Mayer podsumował wynik radzieckiej liberalizacji: „Wykonując sto czterdzieści tysięcy aborcji rocznie, czyniono ze stu czterdziestu tysięcy kobiet inwalidki”. Także tutaj nie znalazło się miejsca dla buntowników, a kilku z nich, jak stuttgarcki lekarz ogólny, doktor Friedrich Wolf, i doktor Else Jacobowitz-Kienle pozostawali w 1931 roku autsajderami, których komunistyczne przekonania czyniły z nich śmiertelnych wrogów tradycjonalistów w dużo większym stopniu niż kwestia regulacji urodzeń.

Wolf pochodził z mieszczańskiej rodziny z Neuwied, był chłopcem okrętowym, śpiewakiem w Armii Zbawienia, studentem medycyny i lekarzem frontowym w latach 1914–1918. Przyjmując robotnice, praktykował zgodnie ze swoimi przekonaniami. Kilkaset kobiet przekazał doktor Jacobowitz-Kienle, która miała doświadczenie jako chirurg. Swoich sił próbował także jako dramaturg agitacyjno-propagandowy, a jego sztuka Cyjankali (przeciwko paragrafowi 218) miała w 1929 roku sensacyjną prapremierę w Berlinie. Jej bezrobotna bohaterka Hete, odprawiona przez lekarzy, umiera na skutek aborcji, której dokonała cyjankiem, i żali się: „Czy nikt nam nie pomoże?”.

Kiedy 19 lutego 1931 roku aresztowano go w Stuttgarcie razem z doktor Else Jacobowitz-Kienle, problem regulacji urodzeń zniknął w politycznej zawierusze i pod nagłówkami komunistycznej gazety „Die Rote Fahne”: „Akcja ludowa przeciwko morderczemu paragrafowi 218. Za naszą wolność od systemu kapitalistycznego”. Masowe demonstracje wymusiły zwolnienie aresztowanych. Mimo to ani Wolfowi, ani jego partii nie był pisany sukces.

Od 1933 roku narodowa tradycja niemiecka była partnerem nacjonalistyczno-szowinistycznego ruchu Adolfa Hitlera. Partia komunistyczna została rozbita, Wolf musiał uciekać z powodów politycznych, a Hitler – wschodzący kanclerz-dyktator – urzeczywistnił to, co zapowiadał w programie wyborczym: „Kto będzie próbował pohamować naturalną płodność narodu niemieckiego, zostanie ukarany ciężkim więzieniem...”. Nad Austrią od kilku tygodni powiewała niemiecka flaga, a w sercu Europy wszystkie inicjatywy na rzecz humanitarnej idei regulacji urodzeń zostały zmiecione ze sceny politycznej.

Także po drugiej stronie Atlantyku Joan Malleson nie poznała żadnego lekarza buntownika. W dwudziestu czterech stanach USA prawo zagrażało nawet najniewinniejszej „wiedzy o możliwości antykoncepcji”. Amerykańskie władze pocztowe karały wysyłanie informacji o antykoncepcji ciężkim więzieniem (do pięciu lat). O aborcji nie było mowy. Profesor Whitridge Williams, prominentny ginekolog z Johns Hopkins University, nazywany również „bykiem”, nie oceniał jej w kategoriach pomocy oferowanej matkom. Przerwanie ciąży nazywał samowolną operacją na ratunek ojcu.

Jeżeli w ogóle rodził się gdzieś ruch proaborcyjny i podnosił się bunt przeciwko restrykcyjnemu prawodawstwu, to w Danii. Lecz także tutaj nie kierował nim żaden szanowany medyk, tylko reformator – J.H. Leunbach z Kopenhagi. Mężczyzna ten od dziesięciu lat przekazywał swoją wiedzę o antykoncepcji kobietom pochodzącym z ubogich dzielnic. W roku 1929 utworzył delegację, która przed duńskim parlamentem postulowała zniesienie surowego ustawodawstwa z 1866 roku. Od 1932 roku komisja parlamentarna badała regulację urodzeń przez aborcję. W roku 1935 roku Leunbach ponownie skierował uwagę opinii publicznej na tę kwestię. Konserwatywny oskarżyciel zarzucił mu przekazanie ciężarnych chirurgowi, który – z powodu wykonywania zabiegów aborcyjnych – został aresztowany. Leunbach udowodnił, że nigdy nie działał dla własnej korzyści i że wszystkie jego pacjentki znajdowały się w sytuacjach wyjątkowych. Było to wprawdzie wbrew ustawie z 1866 roku, ale ława przysięgłych, składająca się z robotników, uniewinniła go.

Zaledwie rok później komisja parlamentarna zaproponowała, aby w nowej ustawie w szerokim zakresie uwzględnić choroby cielesne i psychiczne oraz materialną sytuację ciężarnych. Dopuszczała aborcję w przypadku gwałtu i nieuleczalnych chorób dziedzicznych. Od maja 1937 roku kwestia uchwalenia nowej ustawy była przesądzona. „Sytuacja materialna” miała w niej uzyskać sankcję medyczną dzięki zastosowaniu pojęć takich jak „wycieńczenie” czy „depresja”. Od 1939 roku o przerwaniu ciąży miały decydować komisje złożone z lekarza, psychiatry i przedstawicielki organizacji pomocy matkom Mutterhilfe.

Leunbacha zniszczono doszczętnie. Pewna reformatorska lekarka, doktor Käthe Reinhardt, przybyła z Niemiec bez środków do życia i wbrew swoim społecznym przekonaniom znalazła zatrudnienie u kopenhaskiego ginekologa z wyższych sfer, w którego gabinecie dokonywano wiele potajemnych aborcji. W roku 1936 ściągnęła zgubę na siebie i Leunbacha. Kiedy próbowała wyrwać się ze złotej klatki i nawiązała z nim kontakt, oboje zostali aresztowani. Tym razem kontrowersyjna komisja uznała go za winnego dokonywania zabiegów aborcji. Ginekologa skazano na trzy miesiące więzienia i na pięć lat odebrano mu prawo do wykonywania zawodu.

Takie było międzynarodowe tło problemu, kiedy Bourne 13 czerwca 1938 roku postanowił działać. Decyzja ta wzbudziła niepokój Joan Malleson – obawę o kogoś, kto chce przedsięwziąć coś, czego jeszcze nikt się nie podjął albo podjął się i słono za to zapłacił. Teraz jednak list Bourne’a był już w drodze do inspektor Scotland Yardu Lilian Wyles, która zajmowała się sprawą Milly Brown. Lekarz informował ją, iż 14 czerwca zakończy ciążę dziewczynki z powodów humanitarnych. Następnego ranka o godzinie 10.00 wykonał łyżeczkowanie. Zanotował: „Zabieg przebiegał bez jakichkolwiek problemów, później nie było komplikacji żadnego rodzaju”.

Niedługo potem, podczas poważnej operacji, pielęgniarka szepnęła do niego:

– Na zewnątrz czeka nadinspektor Bridge ze Scotland Yardu.

Ku jej zaskoczeniu lekarz zachował pełen spokój. Rzucił tylko:

– Proszę zaprowadzić inspektora do mojego gabinetu. – I kontynuował pracę.

Po zakończeniu zabiegu udał się spokojnie do gabinetu i wyjaśnił urzędnikowi, że operacja Milly Brown przebiegła bez przeszkód:

– Jeżeli chce mnie pan teraz aresztować, to jestem do dyspozycji.

Bridge zawahał się. Następnie – zgodnie z przepisami – wypowiedział ostrzeżenie, że każde wypowiedziane przez Bourne’a słowo może być wykorzystane przeciwko niemu.

Rozpoczął się trzeci i decydujący akt dramatu.

ROZDZIAŁ / 28

UNIEWINNIENIE DRA BOURNE’A

Aresztowanie doktora Alecka Bourne’a 14 czerwca 1938 roku i jego stawiennictwo przed sędzią śledczym londyńskiego magistratu było jedynie początkiem kłopotów. Dla sędziego mającego zadanie ustalić, które sprawy kryminalne należało rozpatrzyć przed londyńskim Centralnym Sądem Kryminalnym Old Bailey, przypadek Bourne’a był jednoznaczny. Przerwanie ciąży zgwałconej czternastoletniej dziewczynki stanowiło przestępstwo w myśl ustawy Offense against the Person z 1861 roku (paragraf 58). Wymagało postępowania przed sądem głównym. Doktor Bourne został zwolniony za kaucją wynoszącą dwieście funtów.

Te wydarzenia wystarczyły, aby reporterzy przypuścili szturm na jego dom i oddział w St. Mary’s. W tym czasie inni lekarze zaczęli schodzić mu z drogi, obawiając się, że przez bliższy kontakt zostaną wciągnięci w sprawę kryminalną.

Z drugiej strony Bourne otrzymywał z całego świata niezliczone ilości listów i telegramów. (Wystarczyło zaadresować na doktora Bourne’a w Londynie). Sławiono go jako innowatora i bohatera – w którego wielu ludzi samych chętnie by się wcieliło, gdyby mieli po temu okazję i odwagę. Najmniej ważna korespondencja napływała od fanatyków i przeciwników aborcji. Największe wrażenie robiły niegramatyczne listy od anonimowych kobiet, które modliły się za niego. Tylko w Niemczech, Rzymie i Hiszpanii już nikt nie miał odwagi, aby choćby korespondencyjnie wyrazić swoją aprobatę dla ginekologa.

Bourne zanotował: „Nie odczuwałem ani trochę strachu, bo wypełniało mnie przekonanie, że postąpiłem słusznie, i... po swojej stronie miałem sympatię ludzi”.

Były to jednak odczucia człowieka znającego się na medycynie i kobietach, lecz niemającego pojęcia o chłodnej machinie sądowniczej. Pełni obaw natomiast byli Joan Malleson i osobisty obrońca Bourne’a Gerald Thesinger, towarzyszący mu w sądzie magistrackim.

Kiedy poznali nazwiska trzech oskarżycieli Bourne’a, wiedzieli już, że wszystkie ich obawy miały uzasadnienie. Sir Donald Somervell, Laurence Byrne i Henry Elam byli wybitnymi prokuratorami kryminalnymi, słynącymi ze swoich konserwatywnych poglądów. Byrne uczestniczył w 1934 roku w procesie o morderstwo przeciw farmerowi Thomasowi Davidowi, którego ośmioletni syn John zaginął bez śladu. Chociaż nigdy nie znaleziono zwłok, Davida skazano za morderstwo.

Jakkolwiek wiele procesów przeżyli i oni, i Old Bailey, w budynku stojącym od 1901 r. w miejscu, gdzie w minionym wieku wieszano jeszcze głodujące dzieci za kradzież, panowała atmosfera wielkich spraw o morderstwa, które w jego murach i przed jego prokuratorami, sędziami i przysięgłymi znajdowały swój najczęściej ponury koniec. Skoro Bourne miał wyjść z niego nie jako męczennik, a jako człowiek, który postąpił słusznie, potrzebował wybitnego obrońcy.

Nie wiadomo, jak Malleson i Thesinger w tak krótkim czasie znaleźli Rolanda Olivera. Przyszłość pokazała, że dokonali trafnego wyboru. Oliver miał pięćdziesiąt sześć lat i budził strach – ale i ogromny szacunek – u swoich przeciwników. Prawdopodobnie był najlepszym adwokatem, jakiego mogli znaleźć. Przed dwudziestu siedmiu laty, broniąc młodej Edith Thompson w monstrualnym procesie o morderstwo, nauczył się nowoczesnego, humanitarnego myślenia. Edith, niekochana żona starszego maklera, oddała swoje serce marynarzowi Bywaterowi i pisała do niego romantyczne listy. Funkcjonariusze Scotland Yardu znaleźli je w kubryku Bywatera, kiedy pewnej nocy w 1921 roku zabił nożem męża Edith. Ślady znalezione na miejscu zbrodni nie wskazywały na współudział pani Thompson. Bywater do końca zapewniał, że działał bez jej wiedzy, gnany zazdrością o kochankę. Jednak prokuratorom, sędziom i przysięgłym wystarczyło to, by uczynić z niej godną potępienia Messalinę. Purytańscy moraliści dosłownie „zaciągnęli ją nieprzytomną na szubienicę”.

Oliver nigdy tego nie zapomniał. Później uczył się wirtuozerii w kontaktach z oskarżycielami, sędziami i przysięgłymi od największego obrońcy w Anglii, sir Edwarda Marshalla Halla, a w 1931 roku „pokazał pazury”, kiedy w sprawie nagiego mordercy w Liverpoolu uchronił agenta ubezpieczeniowego Williama Herberta Wallace’a przed szubienicą.

Wallace’a oskarżono o zabicie swojej żony Julii. Miał tego dokonać wieczorem 20 stycznia 1931 roku przed kominkiem w ich domu, w „napadzie dzikiej wściekłości”. Dzień wcześniej, będąc w klubie szachowym, otrzymał wiadomość, że nieznany mu Mr Quatrough ma do niego pytanie o ubezpieczenia i oczekuje go następnego wieczoru w domu na Menlove Gardens. Wallace ruszył w drogę. O godzinie 18.50 widział go motorniczy, gdy szukał wskazanego adresu. O godzinie 18.30 Julia była widziana żywa w drzwiach swojego domu. Kiedy Wallace, po bezskutecznych poszukiwaniach Quatrougha wrócił około 21.00 do domu, zdołał otworzyć drzwi jedynie dzięki pomocy sąsiadów. Julia leżała na podłodze w kałuży krwi.

Ponieważ nie znaleziono nikogo innego, aresztowano Wallace’a. Fakt, że ani w domu, ani na oskarżonym nie znaleziono śladów krwi, prokurator tłumaczył tym, że Wallace zabił Julię nago, wykąpał się, zmywając z siebie wszystkie ślady, a następnie udał się na poszukiwanie tajemniczego Quatrougha, którego wymyślił sobie jako alibi.

W klasycznym przesłuchaniu krzyżowym Oliver rozsadził całą konstrukcję oskarżenia, obnażając jej absurdalność. W najlepszym razie Wallace miałby dwadzieścia minut na zabicie Julii, wykąpanie się, usunięcie wszystkich śladów, ubranie się i marsz do tramwaju. Kiedy ława przysięgłych na przekór londyńskiemu mądrali uznała Wallace’a za winnego, Oliver zmusił sąd apelacyjny, aby po raz pierwszy w historii wyszedł poza sprawdzanie jedynie poprawności proceduralnej i nieodwołalnie uchylił wyrok.

Taki był Roland Oliver. W ciągu kilku dni poznał wszystkie szczegóły sprawy Bourne’a i stwierdził – jak relacjonowano – z szokującą wręcz lapidarnością: „Los doktora Bourne’a i jego sprawy sprowadza się do siedmiu słów”. I od razu wyjaśnił:

– Pierwsze słowo brzmi „bezprawnie” i występuje pięciokrotnie w ustawie antyaborcyjnej z 1861 roku, na której oprze się oskarżenie. Zaraz na początku czytamy: „Jeżeli ciężarna kobieta bezprawnie...” albo „jeżeli inne osoby bezprawnie...”. Skoro w jakiejś ustawie pewne działania z takim naciskiem określane są jako „bezprawne”, to powinna ona z drugiej strony opisywać działania „prawne”. Nasi ustawodawcy często bywają nieco powierzchowni. Można przyjąć, że zapomnieli o dokładnym opisie tego, co jest „prawne”. Myślę jednak, iż znalazłem coś, co z mocą wsteczną musi zostać zrozumiane jako „prawne”. Dziewięć lat temu, w 1929 roku, wydano pierwszą brytyjską ustawę o ochronie dzieci. Stworzono ją po to, aby chronić żywe dzieci. Jednak obejmuje dzieci od ósmego miesiąca ciąży, po których można się spodziewać, że przyjdą na świat żywe. Ingerencja w ciążę w tym okresie, podobnie jak każdy atak na życie narodzonego dziecka, uznawana jest za dzieciobójstwo, i ustawa z 1929 roku przewiduje za to surowsze kary, niż ustalono je w starej, niezwiązanej z żadnym okresem ciąży ustawie antyaborcyjnej. Ale, i to jest decydujący punkt, nowa ordynacja wyraźnie zezwala lekarzom na interwencje również wobec zdolnych do życia nienarodzonych dzieci, jeśli ich dalszy rozwój stanowiłby zagrożenie dla życia matki. Jeżeli więc ten akt prawny w tych okolicznościach zezwala lekarzom wykonywać zabiegi na zdolnych do życia nienarodzonych, to to samo prawo wyjątku powinno obowiązywać wobec niezdolnych do życia embrionów i płodów, które są głównym przedmiotem ustawy z 1861 roku. Musi odpowiadać temu, co tu nie zostało jasno ustalone jako działanie „prawne”.

Kiedy Oliver doszedł do tego miejsca, zwrócił uwagę Bourne’a na akt oskarżenia. I wyjaśnił:

– Mam wrażenie, że sir Sommervell tak samo zauważył, jakie znaczenie przypisywane jest słowu „bezprawne”. Wspaniałomyślnie zapomniał o tym we wszystkich odwołaniach do ustawy, a my mu o tym przypomnimy. Przejdźmy jednak do sześciu pozostałych słów. Przytoczyłem je właśnie z ustawy z 1929 roku, a brzmią: „zagrożenie dla życia matki”. Ustawodawcy z 1929 roku w tradycyjny sposób myśleli tylko o bezpośrednim zagrożeniu śmiercią. Wynik procesu zależy więc od tego, aby w Old Bailey wywalczyć nowy humanitarny sens dla słów „życie matki”, którym się pan kierował, operując Milly Brown. To jest cel.

Kiedy skończył, na jego twarzy malowała się powaga.

– Nikt nie może przewidzieć, czy jest osiągalny. Somervell jest twardym człowiekiem, a co się tyczy sędziego, byłbym większym optymistą, gdyby pan sędzia McCardie jeszcze żył.

Jego nawiązanie do Alfreda McCardiego miało głębszy sens. W roku 1916, wcześnie osierocony przez ojca Irlandczyk McCardie, mając czterdzieści siedem lat, został wybrany do ławy sędziowskiej. To jemu przypisuje się autorstwo sentencji: „Obowiązkiem sędziego jest pokazywanie, gdzie prawo pozostaje w tyle za rozwojem życia” czy „Zapomina się, że to prawa są tworzone dla ludzi, a nie ludzie dla prawa”. Mało kto wiedział, że w 1931 roku prowadził postępowanie przeciwko kobiecie oskarżonej o samoaborcję i przed wydaniem wyroku udzielił przysięgłym pouczenia: „Mamy tu uczciwą kobietę. [...] W biedzie urodziła siedmioro dzieci i dzielnie je wychowała. [...] Była wyczerpana rodzeniem dzieci mężowi, który ich nie żywił. Nie sądzę, aby słusznym było zmuszanie jej do urodzenia dziecka wbrew jej woli. Powinniśmy zaakceptować to, że żyjemy w 1931 roku, a nie w średniowieczu. Ustawa aborcyjna wymaga gruntownych poprawek”.

Oliver nie znał drugiego sędziego, który miałby odwagę bronić tak kontrowersyjnej sprawy. Swoją szczerość McCardie przypłacił wrogością społeczeństwa. W roku 1931, przygnębiony po ciężkiej grypie, zakończył życie, strzelając sobie w głowę we własnym domu.

Pozostali sędziowie, którzy wchodzili w rachubę w przypadku Bourne’a, byli innego formatu. Siedemdziesięciodwuletni Travers Humphreys, który przed nominacją na sędziego w 1928 roku wyróżnił się jako oskarżyciel w sensacyjnych procesach – jak ten przeciwko mordercy kobiet doktorowi Harveyowi Crippenowi. Uważał, że nowoczesne wychowanie dziewcząt produkuje prostytutki. Na pytanie, czy jest za karą śmierci dla kobiet, odpowiedział: „Ależ tak, mój drogi”. Oliver ustalił natomiast, że Humphreys wyjaśniał niedawno, iż określenie „bezprawnie” z ustawy antyaborcyjnej z 1861 roku jest tylko zwyczajowym frazesem prawodawców i nikt nie powinien wyciągać z niego fałszywych wniosków.

Jeżeli którykolwiek z tych mężczyzn w białych perukach zasiadających na ławie sędziowskiej budził nadzieję na wyrozumiałość, to był nim sir Malcolm MacNaghten. Urodził się wprawdzie, jak Humphreys, w czasach królowej Wiktorii i wydał w swojej karierze niezliczone wyroki śmierci, ale niekiedy na jego pokerowej twarzy pojawiał się wyraz nieśmiałości zdającej się przeczyć jego skostniałemu formalizmowi. W minionym roku przewodniczył procesowi przeciwko młodemu studentowi Sidneyowi Smithowi, oskarżonemu o zamordowanie ojca.

Sidney już jako dziecko patrzył ze swojego łóżeczka, jak uzależniony od alkoholu ojciec bije do krwi jego matkę, i poprzysiągł sobie, że go zabije. Przysięgi dotrzymał w 1937 roku, a MacNaghten pouczył przysięgłych:

– Jeżeli jesteście przekonani, że chłopak zabił, ponieważ życie jego matki znalazło się w niebezpieczeństwie, to powinniście uznać go za niewinnego.

Ławnicy poszli za jego radą. Bourne byłby nadczłowiekiem, gdyby znając machinę sądowniczą, nie bał się procesu. Słynny angielski filozof Bertrand Russell pocieszał go, na wypadek skazania, własnymi doświadczeniami z więzienia. W roku 1918 znalazł się za kratami na pół roku – został oskarżony przez amerykańskie oddziały w Anglii, jakoby strzelał do strajkujących brytyjskich robotników. Jedyne, co miało mu przeszkadzać, to zakaz palenia. Russell jednak zapomniał, że po wyjściu z zakładu karnego mógł nadal filozofować, podczas gdy lekarska przyszłość Bourne’a stała pod znakiem zapytania. Bardziej niż słowa pociechy filozofa podziałała na niego wiadomość o rosnącej liczbie londyńskich ginekologów, psychologów i lekarzy innych specjalizacji, którzy deklarowali, że są gotowi wystąpić w roli jego świadków, i wreszcie – że sędzią przewodniczącym będzie MacNaghten. Rozprawę wyznaczono na 18–19 lipca.

W drodze do Old Bailey Bourne’owi towarzyszyli studenci. Kiedy w ostatniej chwili doręczono mu telegram ze Scotland Yardu, jego treść wydała mu się dowodem na przepaść, jaka dzieliła starą ustawę i współczesną mentalność. W depeszy składano mu życzenia wszystkiego dobrego.

Zajął miejsce na ławie oskarżonych. Jego wzrok zatrzymał się na jeszcze pustych krzesłach przysięgłych, odpychającej twarzy sir Donalda Somervella i MacNaghtena – w todze i peruce. Jego nieprzeniknione spojrzenie wyrażało coś w rodzaju uprzejmej otwartości. Na pytanie, czy Bourne przyznaje się do winy, odparł: „Jestem niewinny”. Później, nauczony działać samodzielnie, wciągnięty w procedurę sądową musiał zdać się na Olivera. I nie rozczarował się.

Ledwie zaczęto wywoływać przysięgłych, Oliver zerwał się na równe nogi. Zażądał zastępstwa za każdego członka ławy przysięgłych, który na pytanie, czy z powodów religijnych jest przeciwny każdej formie aborcji, nie potrafił odpowiedzieć jednoznacznie. I dopiął swego. Celem jego kolejnego ataku stała się treść samego oskarżenia. Zażądał przywrócenia słowa „bezprawny”. Somervell odparł zakłopotany, że słowo to jest jedynie pustym frazesem. Oliver jednak upierał się przy swoim, i MacNaghten, który nagle się ożywił, nakazał je wstawić. Dopiero wtedy Oliver pozwolił prokuratorowi odczytać akt oskarżenia.

Nie wiadomo, czy Somervell wiedział, do czego zmierza Oliver. W każdym razie zadowolił się opisem znamion czynu zabronionego: przestępstwo przerwania ciąży zgodnie z ustawą Offense against the Person, paragraf 58, popełnione przez doktora Alecka Bourne’a 14 czerwca 1938 roku na Milly Brown. Zrezygnował z przesłuchania świadków, ponieważ Bourne przyznał się do popełnionego przestępstwa z prowokacyjną wręcz otwartością.

Ledwie Somervell skończył, a już Oliver prosił MacNaghtena, aby przed przesłuchaniem świadków obrony zadecydować o znaczeniu słowa „bezprawny”. Sędzia, z jeszcze większym wyczekiwaniem w oczach, zgodził się. Oliver wyłożył wszystkie argumenty. Zaczął od ustawy o ochronie dzieci z 1929 roku dopuszczającej zabieg w przypadku zagrożenia życia matki. Następnie nawiązał do ustawy antyaborcyjnej, broniąc tezy, że również ta ordynacja powinna uznać za „prawne” wykonanie zabiegu, gdy życie matki jest zagrożone.

Somervell jeszcze raz wyjaśnił, iż słowo „bezprawny” jest jedynie wyświechtanym sloganem. Nigdy nie oznaczało ono, że ustawa przewiduje „prawne” aborcje. MacNaghten zgłosił zastrzeżenie, że akty prawne nie tworzy się dla nic nieznaczących komunałów. Zaskoczony Somervell ustąpił o krok – ale nie więcej. Wykrzyknął, że nawet gdyby ustawa z 1861 roku zezwalała na wyjątki w przypadku zagrożenia życia matki, to i tak nie ma to znaczenia w kontekście czynu, którego dopuścił się oskarżony. Życie Milly Brown nie było zagrożone.

Nadeszła rozstrzygająca chwila. Bourne wiedział, że Oliver, z jego pomocą lub nie, będzie musiał zachwiać tradycyjnym wyobrażeniem o kobiecie, w taki sposób, aby jego sprawa nie doznała uszczerbku. Wiele wysiłku kosztowało go trzymanie się reguł, scedowanie działania na Olivera i powstrzymanie się, aby nie wziąć sprawy w swoje ręce.

Oliver zaś podniósł się z okrzykiem:

– Aby wyjaśnić to twierdzenie, należy odpowiedzieć na pytanie: „Czym jest życie?”. Oskarżony uwolnił zdrowie Milly Brown od niebezpieczeństwa. Gdzie jednak przebiega granica między zdrowiem a życiem? Czy nie każde życie zależy od zdrowia? Czy zagrożenie zdrowia fizycznego lub psychicznego dziewczynki lub kobiety nie oznacza więc także ciężkiego zagrożenia jej życia?

Popatrzył na przysięgłych. Jaki akt prawny i jaki wrażliwy człowiek mogą zakładać, że dziewczynka mogłaby nosić w sobie przez dziewięć miesięcy wspomnienie okrutnego przestępstwa i przeżywać męki porodowe, nie ponosząc trwałego uszczerbku na zdrowiu?

Następnie wezwał świadków: doktora Gorskiego, lekarza policyjnego, który opatrzył Milly Brown po gwałcie, oraz doktora Williama Gilliatta, ginekologa z King’s College Hospital.

Gilliatt opowiedział o czterdziestu pięciu dziewczętach w wieku poniżej szesnastu lat, od których odbierał porody, zmuszony przez ustawę. Połowa z nich doznała komplikacji.

Miejsce Gilliatta zajął później wybitny psychiatra, doktor John Rawling Rees. Ze swojego doświadczenia wiedział, że u zgwałconych kobiet rozwijają się zmiany psychiczne, ze schizofrenią włącznie, nie radzą sobie później w małżeństwie i pożyciu. Przed całkowitą dewastacją ich psychiki uchroniłaby je aborcja. Lord Thomas Horder, lekarz księcia Walii, oświadczył, że na miejscu Bourne’a postąpiłby tak samo.

Wreszcie Oliver dał Bourne’owi okazję do zabrania głosu w charakterze świadka. Teraz miał okazję pokazać swoje prawdziwe oblicze. Z całą pewnością nie był jednym z potajemnych aborterów, których stworzyła ustawa. Nie, był jednym z najbardziej cenionych ginekologów i położników w Londynie, który odebrał niezliczone porody. Nie był barbarzyńskim niszczycielem tradycji i prawa, tylko humanistą wzywającym do zmodernizowania przestarzałej ustawy w czasach, kiedy nie wieszano już dzieci i kiedy również kobietom należałoby okazać więcej zrozumienia i uznać ich prawo do zdrowego życia. Działał z potrzeby serca i nieprzymuszonej woli. Dobrowolnie oddał się w ręce policji, aby skostniałej przeszłości wytyczyć nową drogę.

Ledwie Bourne odpowiedział na ostatnie pytanie Olivera, gdy oskarżyciel zwrócił się do przysięgłych. Wezwał ich, aby – wydając opinię – nie dali się zwieść przedstawieniu, które właśnie zobaczyli. Ustawa kreśli między zagrożeniem życia a zagrożeniem zdrowia nieprzekraczalną linię, której nie pokona żaden potok słów. Zniszczenie tego, co nienarodzone, jest równoznaczne z dewastacją przyszłego życia. Ordynacja nie dopuszcza takiego unicestwienia istnień ludzkich z powodu lepszego bądź gorszego zdrowia kobiety. Zażądał uznania Bourne’a za winnego.

Oliver poczuł, że dogmatyzm Somervella nie może już zaszkodzić jego apelowi o humanitaryzm i rozsądek, tylko raczej pomóc. Dlatego mówił krótko, a wszystkie oczy zwróciły się na sędziego. Mimo że ostatnia decyzja zawsze leżała w gestii ławników, wszyscy wiedzieli, jaką wagę będzie miało pouczenie sędziego MacNaghtena. Już pierwsze wypowiedziane przez niego słowa wprawiły w zdumienie tych, którzy dotąd uważali go za konserwatystę.

„Muszę wyznać – wyjaśnił – że zadaję sobie sporo trudu, aby zrozumieć, co oznacza ta debata o różnicy między zdrowiem a życiem kobiety. [...] Oskarżenie twierdzi [...] że pomiędzy zagrożeniem życia i zagrożeniem zdrowa istnieje granica. Ale czy to prawda? Ustawa dopuszcza przerwanie ciąży jedynie gdy zagraża życiu matki. Myślę jednak, że trzeba to zinterpretować w rozsądny sposób [...] Życie polega na zdrowiu, a zdrowie może być tak nadszarpnięte, że wkrótce nastąpi śmierć. Jeżeli lekarz szczerze wierzy, iż kontynuacja ciąży może uczynić z kobiety wrak fizyczny lub psychiczny, to działa w przekonaniu, że ratuje życie. Ordynacja nie żąda, aby czekał, aż nieszczęsna niewiasta znajdzie się w śmiertelnym niebezpieczeństwie, by w ostatniej chwili wyrwać ją ze szponów śmierci. Jego obowiązkiem jest przeprowadzenie zabiegu celem ratowania życia. Są osoby, które twierdzą, że kobieta sama powinna decydować, czy przerwać ciążę. Takiego prawa nie ma. Ale nie ma też prawa zabraniającego jakiejkolwiek aborcji ze względów religijnych. Takie osoby nie powinny być lekarzami. Jeżeli można uratować życie kobiety przez aborcję, a lekarz nie dokonuje jej z powodu przekonań religijnych, mogłoby go czekać oskarżenie o umyślne zabójstwo. [...] Kwestia, jaką musicie rozstrzygnąć, brzmi: czy oskarżenie was przekonało, że doktor Bourne nie działał z dobrej woli, aby uchronić życie nieszczęsnej dziewczynki. Jeżeli oskarżenie was o tym nie przekonało, to doktora należy uznać za niewinnego...”.

Przysięgli udali się na czterdziestominutową naradę. Ich wyrok brzmiał: „Niewinny”.

Być może Aleck Bourne przesadzał, pisząc później: „Nie przypominam sobie, abym odczuł ulgę, słysząc uniewinnienie. Nigdy się nie obawiałem, że zostanę skazany, a jeśli, to [...] więzienie oznaczałoby dla mnie tylko nowe doświadczenie...”.

Lilian Wyles ze Scotland Yardu wspominała w 1951 roku: „Czterdziestominutowe oczekiwanie na decyzję przysięgłych musiało być szczególną formą tortury dla tak wrażliwego człowieka jak Bourne... Gdy opuszczał ławę oskarżonych, sprawiał wrażenie o kilka lat starszego, niż był w dniu, gdy spotkałam go po raz pierwszy...”.

Studenci czekający na Bourne’a osłonili go przed dziennikarzami, fotografami i rzeszą kobiet. Następnie towarzyszyli mu w drodze do Gosport i na pokład jego łodzi „Idris” (na której przeżył wiele przygód). Pewnej sztormowej nocy omal nie osiadł na mieliźnie u holenderskich wybrzeży pod Ijmuiden. Pierwszego wieczoru był zbyt zmęczony, aby samemu – jak miał w zwyczaju – objąć wachtę za sterem. Lecz kiedy rankiem otworzył oczy, ujrzał skąpane w słońcu francuskie wybrzeże i zrozumiał, że decydujący rozdział swojego życia ma już za sobą. Gdy cztery tygodnie później wrócił do Londynu, czekały na niego setki (później tysiące) listów i telefonów. Składali mu wizyty lekarze i kobiety z całego świata, pragnący zalegalizowania aborcji. W odruchu ludzkiej solidarności chcieli pomóc innym ludziom w ich niedolach i granicznych sytuacjach bez wyjścia.

W tym zalewie korespondencji i nawale gości wyrażała się prawdziwa skala problemu zbyt długo lekceważonego, wypieranego lub tłumionego, w który Bourne – w jednym przypadku – zaingerował. Podjął się interwencji w zgodzie ze swoimi humanitarnymi i wyważonymi przekonaniami oraz wskazówkami MacNaghtena. Zazwyczaj jednak tłumaczył, że jako człowiek i lekarz mógł zaryzykować działanie, które być może stanie się impulsem do zmiany bądź całkowitego zniesienia anachronicznej ustawy. Podzielał zdanie konserwatywnego „British Medical Journal” na temat swojego procesu. Gazeta nazwała go „wspólnym wysiłkiem lekarza, sędziego, obrońcy, świadków i przysięgłych”, aby „z fałszywych emocji stworzyć nową ustawę”. Nie mógł się jedynie zgodzić z określeniem „fałszywe emocje”. Odniósł się do tego, pisząc: „Stworzony został precedens, który w historii prawa zachowa swoje miejsce” – kolejne trzy dekady przyznały mu rację. Jego los zszedł natomiast na dalszy plan.

Kiedy wybuchła II wojna światowa, niemieckie bombardowania wypędziły go z Wimpole Street. Przeżył wojnę, a przy okazji dowiedział się – jak opowiadał później jeden z jego współpracowników – o dalszych losach Milly Brown. Teraz – pogodzona z traumatycznymi przeżyciami z przeszłości – miała prowadzić spokojne życie jako żona i matka.

Kiedy w 1951 roku jako sześćdziesięciopięciolatek zakończył pracę w szpitalu w St. Mary’s, był na tyle sprawny, aby prowadzić prywatną praktykę. Gdy w 1962 roku w wieku siedemdziesięciu sześciu lat odszedł na emeryturę i zajmował się swoim ogrodem kwiatowo-warzywnym w Survey, został uhonorowany przez St. Mary’s Hospital. Dwóm nowo wybudowanym piętrom oddziału położniczego nadano nazwę „Aleck Bourne I i II”. W tym samym roku walce o zasadniczą poprawkę w brytyjskiej ustawie antyaborcyjnej brakowało jeszcze tylko pięciu lat do osiągnięcia celu.

W roku 1939 brytyjski rządowy komitet do spraw badań kwestii aborcji odrzucił zmianę. Ale już wtedy jego przewodniczący, lord Norman Birkett, jeden z najbardziej poważanych londyńskich prawników, który siedem lat później zostanie sędzią w procesie norymberskim, solidaryzował się z mniejszością komitetu, opowiadającą się za radykalnymi zmianami. Napisał wstęp do książki Dorothy Thurtle (liderki tej mniejszości) pod tytułem Abortion – Right or Wrong? [Aborcja – słuszna czy niesłuszna]. Wojna przerwała spór. Lecz go nie anulowała.

Już w październiku 1945 roku brytyjskie Stowarzyszenie na rzecz Reformy Ustawy Aborcyjnej spotkało się ponownie. W maju 1948 roku odniosło swoje drugie znaczące zwycięstwo prawne. Konserwatywny organ sądowy, reprezentowany przez prokuratora Anthony’ego Hawka, w tym samym sądzie kryminalnym Old Bailey, w którym uniewinniono doktora Bourne’a, zgodnie z ustawą z 1861 roku oskarżył sześćdziesięcioletnią neurolog, doktor Mary Bell Ferguson, i czterdziestoletnią ginekolog, doktor Eleonore Bergmann, o popełnienie przestępstwa aborcji. Obie kobiety miały posunąć się dalej niż Bourne. Jeszcze szerzej potraktowały pojęcie zagrożenia życia niż sędzia MacNaghten, przerywając u czterech kobiet i dziewcząt ciąże, które z powodu krytycznej sytuacji społecznej, w jakiej się znalazły, były narażone na ogromny stres. Surowe przesłuchania policyjne i sensacyjno-reakcyjne relacje prasowe doprowadziły do tego, że 17 kwietnia doktor Eleonore Bergmann targnęła się na swoje życie, wstrzykując sobie tiopental. Próba nie doszła do skutku tylko dlatego, że drobinka gumy zatkała igłę strzykawki i do krwiobiegu nie dostała się cała dawka trucizny. Lekarkę znaleziono jeszcze żywą, a obok niej kartkę, na której widniały słowa: „Niech moja śmierć nikogo nie skłoni do błędnego mniemania, że w jakikolwiek sposób czuję się winna”.

Kiedy obie siedziały na ławie oskarżonych Old Bailey, sędzia przewodniczący Morris powołał się na proces przeciwko Aleckowi Bourne’owi. Odczytał ławie przysięgłych pouczenie MacNaghtena z 1938 roku w dosłownym brzmieniu i wyjaśnił, że również on przyznaje się do tych słów.

To, czego bronił Aleck Bourne, stało się powszechnie obowiązującym prawem. Dokładnie trzydzieści lat po tym, jak Milly Brown została zaatakowana przez gwardzistów, w Anglii zalegalizowano aborcję we wszystkich przypadkach, w których życie, zdrowie ciężarnej, jej rodziny i już narodzonych dzieci byłyby zagrożone przez nową ciążę. W wielu krajach nowa ordynacja stała się bodźcem dla wszystkich międzynarodowych ustaw aborcyjnych.

Kiedy Aleck Bourne zmarł w 1975 roku w wieku osiemdziesięciu ośmiu lat, brytyjskie czasopismo medyczne „Lancet” napisało: „Był [...] wielkim lekarzem, nauczycielem i filantropem”.

ROZDZIAŁ / 29

MA NIE BOLEĆ
– „BEZBOLESNY PORÓD”

Nazywała się Eufame MacAlyane. Była Szkotką, mieszkała w Edynburgu i miała dwadzieścia sześć lat. Kiedy w 1591 roku wydała na świat drugie dziecko, popełniła grzech śmiertelny, za który została pogrzebana żywcem.

Jej przewinienie polegało na tym, że poprosiła akuszerkę Agnes Sampson o przygotowanie napoju z kaczych jaj i mleka, aby złagodzić nim bóle porodowe. Tym samym wykroczyła przeciwko Słowu Bożemu, skierowanemu do Ewy w biblijnej historii stworzenia świata. Król Szkocji Jakub wydał wyrok śmierci. Biegli w Biblii Szkoci wykopali grób. Kiedy ziemia zakryła już usta Eufame, a ona wciąż jeszcze błagała o litość, wdeptali jej głowę pod ziemię, i kobieta się udusiła.

Trzysta szesnaście lat później, na początku 1907 roku, na farmie w Norfolk pewien angielski chłopiec znalazł w starej książce informację o losie Eufame. Młodzieniec ów miał szesnaście lat i nazywał się Grantly Dick-Read. Historia Eufame głęboko go poruszyła Trzydzieści pięć lat później napisał – będąc już ginekologiem – książkę Revelation of Childbirth, która w Niemczech ukazała się w 1950 roku pod tytułem Rodzić bez strachu. Całe życie poświęcił filozofii rodzenia bez strachu i bólu. Swoimi przekonaniami wzbudzał kontrowersje na całym świecie. Przeżywał tragedie, porażki, sukcesy i zmarł w 1959 roku z rozczarowania lub wyczerpania. Lecz nie żył nadaremnie.

Grantly był szóstym dzieckiem Roberta Johna i Fanny Marii Read. Oboje wychowywali syna w atmosferze religijnej, czytali Biblię i wysyłali ma msze. Fanny Maria bardzo szanowała swój – niezmieniony od 1662 roku – modlitewnik. Jeden z jego rozdziałów nosił tytuł Uczęszczanie do kościoła kobiety w połogu i dotyczył tortur, jakie nakładał Bóg na rodzące kobiety. Zawierał teksty modlitw błagalnych do Wszechmogącego, aby przeprowadził rodzącą przez piekło bólu i niebezpieczeństw („Panie, wszechmogący Boże, zlituj się nade mną. Amen”), oraz podziękowania – na wypadek, gdyby Bóg wysłuchał modlitw i pozostawił kobietę przy życiu.

Później w bibliotece Grantly’ego Dick-Reada stało trzydzieści siedem oprawionych w skórę tomów ze złotym napisem „Listy matki 1905–1942”. Przez trzydzieści siedem lat, aż do śmierci, Fanny Maria Read dzieliła się z synem radami i poglądami, nie przestając przypominać, że musi „złożyć swoją dłoń w dłoni Boga”, aby w nim znaleźć pomoc. Ta rada padła na żyzny grunt i przepełniła Grantly’ego misjonarskim zapałem. Odtąd świat – łącznie z prokreacją – jawił mu się jako cudowne dzieło Boga. Nie akceptował jednak jednej części tego cudownego i pięknego świata, reguły: „W bólu będziesz rodziła”. Jego bunt rozpoczął się w Norfolk, na farmie rodziców, których pracownice dniówkowe (lub niecnotliwe dziewczęta) zachodziły w ciążę niemal z roczną regularnością. Każdy zbliżający się poród niósł ze sobą zagrożenie. Zza okien słychać było krzyki. Nadjeżdżał lekarz. Fanny Maria Read znikała w chatach i izbach rodzących. Gdy wracała, opowiadała o okropieństwach, które zostały pokonane z bożą pomocą. W tym samym czasie Grantly Dick-Read obserwował kotki i suczki albo królice na polach, które rodziły młode i (jak błędnie myślał) nie odczuwały bólu.

W tym samym 1907 roku, w którym przeczytał o losie Eufame MacAlyane, wydarzyło się coś, co nazywał później „najważniejszym drogowskazem swojego życia”. Matka wróciła od porodu Robiny, żony dzierżawcy, i wspomniała o jej problemach. Grantly zerwał się na równe nogi i powiedział:

– Matko, to nieprawda. Bóg, który stworzył przyrodę, nie popełnia takich błędów. Tylko ludzie je popełnili.

Fanny Maria szybko ostudziła jego entuzjazm:

– To sprawy, o których nie powinieneś mówić. Jesteś na to za młody. Później zrozumiesz, jak trudne jest dla kobiety wydanie dziecka na świat.

Grantly Dick-Read zrozumiał to, kiedy rok później wstąpił na uniwersytet w Cambridge, aby studiować medycynę, i w 1912 roku dostał stanowisko asystenta w London Hospital. Porody i nauka położnictwa były określone ścisłymi regułami. Wśród nich były strach, ból, jęki, krzyki, panika, stan nieprzytomności i ponownie strach. Dotyczyło to nie tylko tych przypadków, w których rozwarcie okazywało się za wąskie dla dziecka albo gdy dziecko było ułożone w poprzek lub miednicą w dół. Dotyczyło to również przeważającej, ponad dziewięćdziesięcioprocentowej większości porodów odbywających się bez komplikacji. W pierwszym okresie porodu z godziny na godzinę rosło zdenerwowanie, niepokój i bolesne skurcze, które wypierają dziecko w stronę wąskiego wyjścia macicy, aż to otworzy się na tyle, że będzie mogła przejść przez nie główka. Bóle porodowe zmieniają się od tępych do przeszywających, od kłujących do tnących. W drugim okresie, przy wypchnięciu dziecka przez kanał rodny, skurcze przechodzą w tępy ucisk, bóle rozciągające lub pieczenie.

Ani Cambridge, ani Londyn nie posiadały jeszcze klinik czy choćby oddziałów porodowych. Te wszystkie kobiety – przepełnione strachem, zlane potem, cichnące z wyczerpania jedynie między skurczami, ale nawet wtedy przerażone perspektywą kolejnych, stękające i często jęczące boleśnie – Grantly widywał w prywatnych domach, gdzie asystował profesorom. Najczęściej jednak porody odbywały się w skromnych lub nawet nędznych warunkach, których mieszkańcy mogli wzywać na pomoc studentów ze szpitala. U ludzi zamożnych z kolei po raz pierwszy spotkał się z próbami zlikwidowania lub uśmierzenia bólu.

Już w 1763 roku angielski położnik William Smellie próbował uporać się z bólami porodowymi, podając duże dawki kropli opiumowych. I to mu się udało. Lecz te mniej lub bardziej odurzone kobiety wydawały na świat martwe dzieci. Dopiero później ginekolog zdał sobie sprawę, że odurzał także dzieci w macicy, które nie były w stanie sprostać paraliżującemu działaniu opium.

Odkąd amerykański dentysta Morton odkrył w październiku 1846 roku, że można usuwać zęby bezboleśnie, jeśli wcześniej zaaplikuje się pacjentom eter, amerykańscy ginekolodzy zaczęli podawać rodzącym eter przed każdym skurczem. Jednak szkocki ginekolog James Young Simpson, który naśladował ich w Edynburgu w 1847 roku, udowodnił szkodliwość stosowania eteru. Substancja działała wyłącznie podawana w większych ilościach, a to pobudzało kaszel i wymioty. Na dodatek działała powoli, należało więc być mistrzem synchronizacji, aby podać eter tuż przed kolejnym skurczem. W listopadzie 1847 roku, po kolacji w towarzystwie przyjaciół i rodziny, Simpson zaczął wypróbowywać inne wziewne chemikalia. Kiedy goście „zaciągnęli się” chwilę wcześniej spreparowanym chloroformem, wszyscy usnęli i pospadali z krzeseł. Simpson odkrył środek anestetyczny dla swoich pacjentek.

Wściekłe protesty słynnego londyńskiego rywala, Tylera Smitha, według którego chloroform wywoływał u kobiet doznania erotyczne, zaobserwowane dotychczas wyłącznie u najprymitywniejszych zwierząt podczas ich porodów, przysporzyły mu nie lada kłopotów. Ale w 1853 i 1857 roku przyszła mu z pomocą brytyjska królowa Wiktoria. Pełna obaw i doświadczona siedmioma porodami, gdy rodziła kolejne dzieci, Leopolda i Beatrice, zgodziła się na znieczulenie chloroformem i odczuła „nadzwyczajną ulgę”.

Gdy Grantly Dick-Read był na studiach i uczył się chloroformować, środek ten był już w użyciu, lecz nikt wówczas nie prowadził statystyk, ile kobiet i dzieci zmarło na skutek jego stosowania. Gdy podano zbyt dużą dawkę, mogło dojść do zatrzymania akcji serca rodzącej bądź paraliżu skurczy macicy, a tym samym do wstrzymania akcji porodowej. Ponadto opary chloroformu, dostając się do krwiobiegu kobiety, oddziaływały na dziecko. Mniej lub bardziej ospałe, sinawo zabarwione noworodki budziły w Grantlym, wierzącym w doskonałą naturę stworzoną przez Boga, wątpliwości, czy chloroform jest właściwym środkiem do korekty błędów, jakie wkradły się w tę doskonałość.

Jeszcze większe wątpliwości ogarnęły go, gdy przybył do Londynu i poznał najnowszy środek przeciwbólowy stosowany przy porodach. Sposób ten dotarł tu z Niemiec w 1910 roku przez kanał La Manche i nazywano go „stanem półświadomości”. Opracowali go dyrektor uniwersyteckiej kliniki położniczej z Fryburga Bernhard Krönig oraz jego ordynator Carl Joseph Gauss.

Krönig w 1906 roku wyjaśnił w przemowie wygłoszonej w Berlinie:

Nie sądzę, by ktoś, kto obserwuje poród u kobiet od początku do końca, mógł potwierdzić szeroko rozpowszechniony pogląd, że ból porodowy ma wyłącznie zalety... Jeśli pewien ginekolog jakiś czas temu wyraził swoje zdanie, że nigdy nie odczuwał potrzeby uśmierzenia bólu rodzącej, to należy wyjaśnić to tylko w ten sposób, iż nie ma w nim współczucia dla kobiet.

Dla Kröniga i Gaussa dotychczasowe uśmierzanie bólów porodowych było niewystarczające. Obaj dążyli do całkowicie bezbolesnego porodu, i osiągnęli swój cel – dzięki technice i chemii – ku złości amerykańskich położników coraz więcej zamożnych Amerykanek płynęło przez Atlantyk, aby rodzić w małym Fryburgu.

Nowa substancja chemiczna, skopolamina, wstrzykiwana wielokrotnie podczas porodu, wywoływała coś w rodzaju półsnu – właśnie „stan półświadomości”. Pod wpływem tego środka rodzące nie były świadome bólu. Dawka morfiny potęgowała działanie. Cały poród odbywał się jakby w transie. Kiedy Krönig i Gauss budzili pacjentki po kilku godzinach, te niczego nie pamiętały, ani przebiegu porodu, ani bólu. Z niedowierzaniem przyglądały się noworodkom, które kładziono im w ramiona.

Zastosowanie skopolaminy wymagało jednak ogromnego doświadczenia i nieustannej kontroli rodzącej – w pogrążonej w półmroku, wyciszonej, ba, dźwiękoszczelnej sali. Mogło się to odbywać jedynie w szpitalach. Wiele kobiet, nie wiedząc o tym, wpadało w stan podniecenia, i musiały być przytrzymywane siłą lub przywiązywane do łóżek. Wychowane w wiktoriańskiej surowości, pozornie trzymane z dala od „trywialnej seksualności”, w półśnie wymawiały „najsprośniejsze” i „seksualnie wyuzdane” słowa. Wsuwały palce lub całe dłonie do pochwy, ingerując tym samym w zastosowane środki aseptyczne.

W wielu przypadkach skopolamina i morfina osłabiały mięśnie dróg rodnych, dzieci musiały być więc wyciągane kleszczami porodowymi – na skutek czego w pracy ich płuc występowały zaburzenia, które należało sztucznie usuwać. Niewiele matek zdawało sobie sprawę, jak dużego wysiłku wymagał od położników stan półświadomości, w jakim stopniu odsłaniał skryte myśli i uczucia oraz że dzieci, które teraz leżały w ich ramionach, przyszły na świat, ledwie oddychając.

Lekarzom hołdującym wszelkim nowościom w stosowaniu tej metody przeszkadzała jedynie jej pracochłonność. Grantly’emu Dick-Readowi nie podobało się jednak coś jeszcze. Obscenicznie fantazjujące kobiety oraz noworodki, które tuż po porodzie nie krzyczały z całych sił, obrażały jego wyobrażenie o doskonałej naturze Boga znacznie bardziej niż krzyki rodzących czy chloroform.

Tak minął jego drugi rok pracy w London Hospital. Pewnej nocy jechał rowerem, w błocie i deszczu, do rodzącej w slumsach East Endu, w Whitechapel. Znalazł kobietę w domu przy linii tramwajowej, w izbie z wybitymi szybami w oknach. Na podłogę lał się deszcz. Za oświetlenie służyła migocząca świeca w butelce po piwie. Rodząca leżała na pustych skrzyniach po cukrze, przykryta starym workiem. Tylko jedna sąsiadka przyszła z gorącą wodą do pomocy. Mimo to w izbie panowała cisza – nie było udręczonych twarzy ani strachu, który przeżywał setki razy. Kobieta miała już skurcze. Nasilały się. Ona jednak się nie skarżyła. Kiedy o świcie w szyjce macicy widać już było głowę dziecka, Grantly Dick-Read z przyzwyczajenia sięgnął po chloroform. Kobieta jednak nie przyjęła maski. Jedyny niepokój na jej twarzy wynikał prawdopodobnie z obawy, że mogłaby go urazić swoją odmową.

Gdy było już po wszystkim, a sąsiadka owinęła zdrowe dziecko w starą koszulę, zapytał rodzącą, dlaczego nie przyjęła chloroformu. Jej odpowiedź brzmiała: „Nie bolało”. Następnie dodała: „Przecież nie powinno boleć! A może powinno, doktorze?”. Nieustannie widywał rodzące ogarnięte strachem lub paniką, a tutaj usłyszał: „Przecież nie powinno boleć!”. Napisał później: „Ten obraz pozostał we mnie na zawsze, chociaż wtedy jeszcze nie wiedziałem, że zawierał w sobie coś, co miało zmienić całe moje życie”.

Może rzeczywiście nie wiedział. Z pewnością jednak tej nocy w Whitechapel zakiełkowało w nim przeczucie, że przyczyny strachu i bólu podczas porodu mogą tkwić nie w drogach rodnych, lecz gdzieś w duszy. Naiwne słowa: „Przecież nie powinno boleć...”, obudziły w nim początki wiary w to, że przez tysiące lat cywilizacji pogłębiała się obsesja, przekazywana przez pokolenia matek, akuszerek, lekarzy i kaznodziejów.

Już młode dziewczęta spodziewały się bólu, jakiego pierwotne dzieło boskie nie przewidywało. Tylko niewiele kobiet zdołało się uchronić przed tą paranoją. Dlatego nie doświadczały jej efektów. Czy strach nie wywoływał skurczów? Czy nie mógł – wbrew wszelkim zamiarom natury – wywoływać takiego skurczu macicy, że naturalne przejście sztywniało, to zaś wzmagało wysiłek, który przekładał się na równie silne bóle? Czy kobiety cierpiałyby mniej – lub wcale, gdyby uwolnić je od strachu i obsesji?

Takie myśli zaprzątały jego głowę. Miał dwadzieścia pięć lat, gdy I wojna światowa – w 1915 roku – zmusiła go do służby wojskowej, wbrew jego woli. Do Fanny Marii Read, swojej niezastąpionej matki i powierniczki, napisał: „Miałem nadzieję, że moje życie posłuży rozmnażaniu rasy ludzkiej, i nie mam najmniejszej ochoty oglądać poranionego wojną umierania”. Podczas morderczej bitwy o półwysep Gallipoli był lekarzem wojskowym, później brał udział w wielu bitwach na terenie Francji i Belgii. Mimo że tak bardzo wzbraniał się przed zostaniem żołnierzem, to pośród krwi i umierania doświadczył takich rzeczy, dzięki którym mógł dalej snuć fantazje o przyczynie i sposobie uniknięcia bólów porodowych.

Z bitwy o Gallipoli wrócił sparaliżowany od pasa w dół, stracił wzrok w jednym oku, a drugim widział tylko kontury. Kiedy zaczął znów chodzić i widzieć, w niczym nie przypominał już tego młodego, ważącego około stu kilogramów mężczyzny, jakim był wcześniej. Przed oknami lazaretu na Malcie, gdzie dochodził do siebie, kapela zagrała marsz Wejście gladiatorów. Już od pierwszych dźwięków poczuł przeszywający strach, a chwilę później skurcze i gwałtowny ból w ranach, dla którego istniało tylko jedno wytłumaczenie.

Kiedy był jeszcze dzieckiem, jedna z sióstr grała mu ten utwór na pianinie, podczas gdy na dworze, w ciemnościach, jego niania Ellen została zamordowana przez kochanka. Grantly’ego zaczęły wtedy dręczyć nocne koszmary. Ponad dwadzieścia lat później wystarczyły pierwsze akordy marsza, aby przywołać przeżycia sprzed lat i zamienić go w zwijającego się z bólu człowieka. Kiedy odzyskał siły, zdał sobie sprawę, iż raz obudzone lęki kumulują się w duszy człowieka, a już z pewnością w duszy kobiet, przeradzając się niekiedy w nieznośny ból.

Nową falę entuzjazmu poczuł podczas pobytu we Flandrii – w schronach i wioskach na linii frontu, gdzie wzywano go do pomocy przy porodach. Wprawdzie i tam cierpiał, ale powtórzyło się także jego doświadczenie z Whitechapel. Raz w wilgotnym schronie pod Ypres, gdzie przywieziono do niego ciężarną z pierwszymi skurczami porodowymi, która bez trudu i słowa skargi wydała na świat dziecko. I ponownie w przydrożnym rowie, na nasypie: flandryjska dziewczyna oparta o płot w pozycji półsiedzącej – nie żaląc się, jedynie z wyrazem oczekiwania na twarzy i z widocznym wysiłkiem – urodziła dziecko, które, leżąc w trawie, wydało swój pierwszy dźwięczny krzyk. Bez pomocy Reada kobieta oderwała pępowinę paznokciami. Kiedy Grantly wracał z sąsiedniej wsi, w której bezskutecznie próbował załatwić jej transport, wyszła mu naprzeciw uśmiechnięta, z dzieckiem na ręku.

Skrzydeł dodało mu także wydarzenie z 1917 roku. Będąc lekarzem brytyjsko-indyjskiego korpusu kawaleryjskiego, załamał się z wyczerpania. Odezwały się rany odniesione pod Gallipoli. Czarnobrody indyjski oficer pokazał mu wtedy, jak jego rodacy radzą sobie w takich sytuacjach za pomocą treningów relaksacyjnych i oddechowych. Za każdym razem, gdy podczas ćwiczeń odczuwał, jak jego kręgosłup, miednica i nogi rozluźniają się, a ból ustępuje, przenosił te doświadczenia na kobiety. Dostrzegł możliwość pokonania skurczy porodowych i strachu.

W roku 1919 wrócił jako asystent do London Hospital. Miał teraz dwadzieścia dziewięć lat. Przywiózł ze sobą sześć słów, które opisywały jego przeczucia i pomysły lepiej niż długie zdania. Brzmiały: „rozluźniona dusza, rozluźniona kobieta, rozluźniona macica”. Do matki napisał – przypominając jej o swoim religijno-medycznym mesjanizmie, który później przysporzy mu wielu niepotrzebnych wrogów:

Nie jestem stworzony do bycia lekarzem ogólnym. [...] Dla lekarza takiego jak ja byłoby stratą osiedlenie się gdzieś na stałe [...] przed kilkoma miesiącami [...] przeczytałem w Nowym Testamencie, w Ewangelii św. Jana: „Kto zaś umie dobrze czynić, a nie czyni, grzeszy”.

Był zdecydowany pójść za głosem Jana i nie grzeszyć, lecz wypróbować i obwieścić swoje pomysły.

Nie tracił czasu. Spędzał go przy łóżkach kobiet rodzących i w połogu – miesiąc za miesiącem, godzina po godzinie. Jego wiecznie powracające pytania dotyczyły strachu przed porodem, jaki odczuwały, i tego, skąd się wziął. Zapełniał setki stron notatkami. Coraz bardziej utwierdzał się w przekonaniu, że główną winę za przedporodowe lęki ponosiły obsesje, obawy oraz unikanie wszelkich prób nauczania młodych dziewcząt o naturalności porodu. Ale dotychczas jeszcze nikt nie próbował stawić temu czoła. Ba, jeszcze nikt – a tego był pewien – w ogóle o tym nie pomyślał.

W roku 1921 zgłosił się ze swoimi notatkami do dyrekcji oddziału porodowego. Poniósł tam pierwszą klęskę. Odpowiedź, jaką otrzymał, brzmiała: „Jesteśmy zdania, że powinien pan najpierw opanować trochę lepiej sztukę położnictwa, zanim pozwoli pan sobie wydawać na jej temat sądy i je spisywać...”. Rozgoryczony godzinami krążył po ulicach slumsów, mijając dom, w którym siedem lat temu usłyszał słowa: „Przecież nie powinno boleć”. Papiery zamknął w starej walizce podarowanej mu przez ojca i ukrył klucz. To jednak nie wystarczyło.

Dyrekcja nie doceniła proroka, który w wieku trzydziestu lat miał już własne pomysły. W roku 1922 zdecydowała o tym, kto z rocznika Reada znajdzie zatrudnienie w London Hospital, a później zostanie wykładowcą ginekologii. Grantly’ego pominięto. Jedynym spośród profesorów, który go rozumiał, był sir Henry Head. Jednak jego specjalizacją była neurologia, a nie ginekologia i położnictwo. (W przyszłości będzie zaliczany do pionierów nowego podejścia w medycynie – psychosomatyki, przyznającej rację bytu zależnościom między psychiką a chorobami somatycznymi). Kiedy w 1923 roku Grantly Dick-Read pakował walizki (z tą starą, zawierającą odrzucone notatki włącznie), Head na pożegnanie powiedział:

– Proszę się nie poddawać. Kobiety mają nie tylko macicę, ale także duszę, która przysparza więcej chorób i bólu, niż mogłoby się przyśnić naszym ginekologom.

Na wsi, w miejscowości Woking, Grantly Dick-Read otworzył gabinet lekarski. Poślubił kobietę o imieniu Dorothea i został tym, kim – stosując się do ewangelicznego zalecenia św. Jana – nie chciał być. Odfajkowywał codzienne obowiązki lekarza ogólnego. Urodziło mu się dwóch synów i dwie córki. Jak ironię losu potraktował, że sam, zgodnie z zasadami etyki lekarskiej, nie podjął ani jednej próby, aby przynajmniej Dorotheę nauczyć relaksu i odwagi w okresie okołoporodowym. Żony położników trafiały w ręce innych medyków, a on czekał w poczekalni szpitala – bezradny, wzburzony i tak niespokojny, że za każdym razem trzymał do góry nogami gazetę, którą niby czytał. W roku 1926 zwątpił nawet w słuszność matczynej rady złożenia swojego losu w rękach Boga. Aby pracować wyłącznie w charakterze położnika, przekonał dwóch innych lekarzy ogólnych do otwarcia wspólnej praktyki – on miałby przyjmować wszystkie porody. Obaj medycy nie mieli nic przeciwko pracoholikowi, który uwalniał ich od najuciążliwszych, najbardziej czasochłonnych zadań, a przy tym potrafił głosić tak romantyczno-mesjanistyczne sentencje jak na przykład: „Poród to zwieńczenie kobiecości, a ulżenie przyszłej matce najwyższą nagrodą, nie tylko dla samej matki, ale także jej rodziny, każdej parafii i narodu”. Albo kiedy filozofował na temat pierwszego krzyku dziecka, iż jest najbardziej niezatartym wspomnieniem w duszy matki. Jest pieśnią, która na swoich skrzydłach unosi ją ku niewyobrażalnej ekstazie. Grantly Dick-Read zanotował: „Teraz – nareszcie – mogę się [...] skoncentrować na tym, aby przenosić swoje pomysły na pacjentki...”.

ROZDZIAŁ / 30

DR DICK-READ
– TRIUMF, KTÓRY PRZYSZEDŁ ZA PÓŹNO

Rozpoczął latem 1926 roku. Wyjął notatki, które cztery lata wcześniej w Londynie schował do walizki. Teraz również nie miał do dyspozycji całego oddziału, ledwie kilka szpitalnych łóżek. Większość eksperymentów musiał przeprowadzać w prywatnych sypialniach pacjentek, w obecności rodziny i często wbrew woli akuszerek oraz lekarzy rodzinnych, którym ani się śniło rezygnować z tradycyjnych metod lub chloroformu, skopolaminy i morfiny. Jego starania, aby za pomocą obrazków i modeli po raz pierwszy pokazać kobietom, jak naturalnym rytmem będzie się odbywać czekający je poród, pochłaniały niezliczoną ilość (nieopłaconego) czasu.

Po raz pierwszy zaczęto go podejrzewać, że o sprawach seksu mówi niepotrzebnie i wyłącznie dla własnej przyjemności. Ćwiczenia relaksacyjne spełzały na niczym, gdyż matki, siostry i akuszerki faszerowały ciężarne swoimi wspomnieniami o porodach. Podjęte przez Reada próby odchodzenia od chloroformu prowadziły do oskarżeń, że jest sadystycznym dręczycielem.

Nigdy nie poznano liczby pacjentek, które zrezygnowały z jego usług jeszcze przed porodem. On jednak był głęboko przekonany o swojej misji i niezachwianie wierzył w Boga, ale miał także upór Norfolczyka.

W roku 1929 – na przekór wszystkiemu – odnotował kilkadziesiąt przypadków, które potwierdzały jego przekonanie o możliwości bezbolesnego lub mało bolesnego porodu. Opracował system, dzięki któremu – po pierwsze – zapoznawał ciężarne ze wszystkimi etapami porodu i odzierał ten akt ze wszystkich budzących strach tajemnic. Po drugie – uczył je wszystkich istotnych pozycji i ruchów. Po trzecie – zachęcał do regularnego treningu relaksacyjnego narządów, przez które przechodzi dziecko. I wreszcie po czwarte – uczył technik oddychania głębokiego, lekkiego lub dyszącego, tłumiącego doznania podczas skurczów, co pozwalało rodzącej w przerwach między skurczami uspokoić się i ułatwiało wyparcie dziecka. W zasięgu ręki miał zawsze maskę z chloroformem. Lecz w ponad połowie przypadków rodzące nie prosiły o nią, a pozostałym wystarczyła niewielka ilość środka znieczulającego, duża mniejsza od zazwyczaj stosowanych. Kiedy zestawił swoje przypadki w polemicznym artykule pod tytułem Natural Childbirth [Naturalny poród], napisał do swojej matki, że jego stara przyjaciółka, czyli „zazdrość kolegów po fachu”, wprawdzie nadal działa, on jednak przeciwstawił jej swoją odpowiedź: „Nie. To za duże przedsięwzięcie, aby się poddać”. I zakończył: „A więc podążam naprzód... Może na koniec zmieni się modlitewnik... i zachowa się w nim jedynie modlitwa dziękczynna, że kobieta, przez łaskę boską, obdarowana została radością macierzyństwa i cudem narodzin...”.

Było to w 1936 roku. Grantly Dick-Read miał czterdzieści lat i przekazał swój manuskrypt jedynemu brytyjskiemu ginekologowi, cieszącemu się renomą, który w 1924 roku miał odwagę napisać: „Zawsze należy mieć na względzie duszę kobiety...” i „Zawsze należy podjąć próbę zrozumienia i uspokojenia jej lęków, i pokazania, co rzeczywiście przyda się jej oraz dziecku”.

Lekarz ów nazywał się doktor John S. Fairbairn. Kiedy przeczytał manuskrypt Grantly’ego, jego autora potraktował tyle pobłażliwie, co z powątpiewaniem, a Dick-Read przytoczył później dokładnie ich rozmowę.

„Mój chłopcze”, powiedział Fairbairn. „Naprawdę chce pan to opublikować?” Kiedy Dick-Read potwierdził, Fairbairn kontynuował: „To zrujnuje pańską praktykę... W książce jest prawda, mój chłopcze... Ale jest to prawda, której nasz cech nie przyjmie. Jeśli zdoła pan wytrzymać walkę, to dobrze! Jeśli jednak nie, to proszę posłuchać mojej rady: niech pan zrezygnuje...”.

To była najlepsza rada, jakiej mógł udzielić. Lecz czterdziestoletni mesjasz napisał już do swojej matki: „To zbyt duże przedsięwzięcie, aby się poddać...”. Latami szukał wydawcy – daremnie. Kiedy wreszcie w 1933 roku znalazł go w londyńczyku Williamie Heinemannie, ten był gotów wydrukować tylko tysiąc egzemplarzy, pod warunkiem że Grantly poniesie wszystkie koszty wydania. Minęło jeszcze dziewięć miesięcy, zanim Naturalny poród ukazał się drukiem i okazało się, że doktor John S. Fairbairn miał rację.

Jako pierwsi wymówili Readowi spółkę jego wspólnicy. Zarzucili mu uprawianie autoreklamy, czyli wykroczenie niegodne stanu lekarskiego. Minął rok, zanim sąd uniewinnił go i zezwolił na ponowne otwarcie własnej praktyki. W tym czasie musiał stawić czoło innym oskarżeniom – o okrucieństwa wobec kobiet. Mężowie zabraniali żonom chodzić do niego na konsultacje. Opowiadano, że zaspokaja nieczyste żądze, obserwując kobiety wijące się w udręce. Medycy, mężowie i kobiety domagali się wykreślenia jego nazwiska z rejestru lekarzy.

Jedynym ginekologiem, który okazał Readowi sympatię, był profesor Francis James Browne. Zaproponował mu napisanie w nowym podręczniku rozdziału pod tytułem Kompleks strachu, napięcia i bólu. Jedyne wsparcie nadeszło z Chicago i pochodziło od najsłynniejszego położnika w Stanach Zjednoczonych, Josepha DeLee. Sześćdziesięciopięcioletni samotnik, jedno z dziesięciorga dzieci biednych żydowskich imigrantów z Rosji, w całej swojej egzystencji nie przeżył ani jednego dnia w zdrowiu, ale z tym większym zrozumieniem asystował sześciu tysiącom kobiet podczas porodu. Był założycielem chicagowskiego Centrum Matki. Odkrył stetoskop służący kontroli rytmu serca dziecka w łonie matki i podczas porodu. Nazywano go krzyżowcem położnictwa. Posłał do Woking wiadomość: „W dużym stopniu zgadzam się z panem”. Później jednak, w podręczniku, uściślił: „Potrzeba będzie kilku tysięcy pokoleń, abyśmy umożliwili kobietom przeżycie tego, co Grantly Dick-Read nazywa naturalnym porodem”.

Read walczył o przetrwanie swojej idei, a także o własną egzystencję. Znów odezwały się jego rany odniesione pod Gallipoli. Schody do pokojów tych rodzących, które pozostały mu wierne, pokonywał na czworakach. Ale się nie poddawał. Przy londyńskiej Harley Street wynajął drugi gabinet i znalazł nowe pacjentki, niezrażone plotkami krążącymi po mieście.

Nie zdając sobie z tego sprawy, obrał drogę, którą kroczyli przed nim inni medyczni nowatorzy – z większymi lub mniejszymi sukcesami – ale zawsze tocząc zawzięte boje i znosząc zniewagi. Wykluczenie ze stanu ginekologów skłoniło go do zawarcia niepisanego porozumienia z pacjentkami, skrzywdzonymi przez formalizm i bezduszność położników. Kobiety te były jego pierwszymi prorokiniami. Żądały od lekarzy tego, czego oni z własnej woli lub z powodu przekonań dać im nie chcieli.

Była wśród nich Beatrice Hunter, dziennikarka, która po swoim pierwszym porodzie w klinice zachorowała na serce z przedawkowania chloroformu. Gdy zgodnie z systemem Reada bez użycia chloroformu i narkozy urodziła dwoje zdrowych dzieci, zaczęła o nim pisać. Zachęcała swoje koleżanki z branży w Paryżu, Berlinie i Nowym Jorku, aby go odwiedzały, zapoznawały się z jego pracą i opowiadały o nim. Wszystkie namawiały go do napisania nowej książki, tym razem adresowanej do kobiet – czytelnej i zrozumiałej.

Grantly Dick-Read zapomniał już, co znaczy urlop. Ciężar pracy pogrzebał jego życie rodzinne. Mimo to pisał książkę – często po nocach. W roku 1939 ukończył swoje dzieło i pozwolił sobie na krótkie wakacje nad morzem. We wrześniową niedzielę podczas wizyty w kościele dowiedział się o wybuchu drugiej wojny światowej.

Nigdy nie wyjaśniło się do końca, dlaczego ta wiadomość tak bardzo nim wstrząsnęła. Miał blisko pięćdziesiąt lat i na jego oczach rozpoczynała się druga wojna w jego życiu. Nie załamał się niepochlebnymi recenzjami Naturalnego porodu. Wszystko przeżył. Wiedział, że w jego pracę wierzyły teraz tysiące, może dziesiątki tysięcy kobiet. Lecz swojego głównego celu – zdobycia uznania wśród ginekologów – nie osiągnął.

Kiedy Niemcy zajęli Europę, doszli do kanału La Manche i zaczęli bombardować Anglię, jego cel zdawał się oddalać coraz bardziej. Zrezygnował z gabinetu w Londynie. Po raz pierwszy myślał o tym, aby zniszczyć manuskrypt, i rzucił go w kąt swojej biblioteki. Gdy w 1941 roku niemiecka armia stanęła pod Moskwą, a wojna podwodna na Atlantyku siała coraz większe spustoszenie wśród angielskiej floty, popadł w depresję. Zapewne było jego przeznaczeniem, że to właśnie kobieta powstrzymała go podczas jednego z ataków depresji przed zniszczeniem książki.

Nazywała się Jessica Miller. Miała dwóch synów z pierwszego małżeństwa oraz imponującą odwagę, inteligencję i zaradność. Była wręcz stworzona do bycia towarzyszką Dick-Reada i drugą żoną w decydującym okresie jego życia. Podczas odwiedzin w bibliotece natknęła się na manuskrypt. Przeczytała go i parę dni później położyła na jego biurku.

– A więc to chce pan zniszczyć? – upewniła się. – Tego, co tu powstaje, kobiety nigdy jeszcze nie czytały. A czekają na to od wieków.

To Jessica (w skrócie nazywana Jess) wzięła później w swoje ręce los Reada.

Rok później, w 1942 roku, przekonała wydawnictwo William Heinnemann Ltd o naglącej konieczności publikacji tej książki dla dobra wszystkich kobiet na świecie (i bez pokrycia kosztów przez autora). Nastąpiło to dwa lata później w jednym z najlepszych wydawnictw, Harper & Brothers. Także za sprawą Jessiki Dick-Read zgodził się wreszcie na zmianę pierwotnego tytułu dzieła z Revelation of Childbirth [Objawienie narodzin] na Childbirth without Fear [Rodzić bez strachu]. Dzięki tej książce w jego życiu nastąpił przełom.

„British Medical Journal” obwieścił: „Dzieło to wysuwa oskarżenia pod adresem stanu lekarskiego ogólnie, a położników w szczególności, o poważne uchybienia przy wszystkich normalnych ciążach i porodach”. Natomiast „Lancet”, drugie ważne czasopismo medyczne w Anglii, pisał o fantazyjnych ideach i planach. Jednak żadna z gazet nie mogła przemilczeć tego, że chodzi o „książkę na gorący temat, przypominającą o zapomnianej kobiecej duszy, z której biorą się bóle i choroby”. To jednak była istota rzeczy.

Kiedy w 1945 roku zamilkły wystrzały, do spokojnego domu Dick-Readów spłynął strumień setek, a wkrótce tysięcy listów z Anglii, Ameryki, Australii, Nowej Zelandii i Afryki. W Boże Narodzenie 1946 roku na jego biurku leżało pierwsze zaproszenie na prelekcję przed nowojorskim Towarzystwem Macierzyństwa, obiecujące mu kilka tysięcy słuchaczek. Grantly zaczął podbijać serca kobiet na całym świecie (lecz nie lekarzy).

Nowojorskie gazety donosiły: „Doktor Grantly Dick-Read z Londynu przybywa do Ameryki, aby po raz pierwszy po tej stronie Atlantyku wyjaśniać swoją metodę naturalnego porodu”.

Blisko trzy tysiące osób, głównie działaczek, ale także zaciekawionych, acz sceptycznie nastawionych lekarzy i pielęgniarek, oczekiwało go w University School of Medicine w Nowym Jorku. Ich zainteresowanie oraz aplauz, z jakim przyjęli Brytyjczyka, skłoniły najlepszych nowojorskich ginekologów do zaproszenia go na odbywający się kilka dni później kongres.

Opór medyków był tu jeszcze silniejszy niż w jego ojczyźnie. Raz po raz dobiegały go okrzyki i komentarze w rodzaju: „Cóż to za bzdury?” lub „Czy doktor Read chce nam wmówić, iż, aby posłużyć się porównywalnym przykładem, również mięsień odbytu może dzięki odpowiednim ćwiczeniom relaksacyjnym uelastycznić się do tego stopnia, że bez bólu przepuści melon wielkości dziecięcej główki, ponieważ nie będzie już strachu przed melonem?”, albo „To nowoczesny kraj, który problemy porodowe i boleści swoich kobiet rozwiązuje w równie nowoczesny, szybki i skuteczny sposób. Powinniśmy najpierw zaprosić doktora Reada do zwiedzenia naszych klinik i jeśli później nadal będzie obstawał przy swojej idei, to niech ją referuje”.

Sukces Dick-Reada wśród kobiet, które zaprosiły go do Ameryki, i ich zapowiedź, że będą zawiązywały nowe stowarzyszenia, aby rozpropagować jego metodę, pozwoliły mu nie brać słów opozycji dosłownie. Kiedy jednak zwiedzał kliniki położnicze w Nowym Jorku i Bostonie, wcale nie doznał oświecenia. Wszystko, co zobaczył, stanowiło prawdziwe wyzwanie dla jego ideałów. Wkraczał do lśniących czystością, świetnie zorganizowanych placówek, które tak szeroko rozpowszechnioną w Anglii tradycję porodów domowych definitywnie odesłały do lamusa. Teraz porody odbierano wyłącznie w klinikach.

Oglądał przygotowalnie, w których wszystkie ciężarne od chwili przybycia otrzymywały zastrzyk – będącego w użyciu zaledwie od kilku lat – demerolu. Ten środek rozluźniający i przeciwbólowy działał podobnie jak morfina (lecz był określany jako nieszkodliwy) i całkowicie wyparł maski chloroformowe. Ciężarne, których skurcze nie nadchodziły we właściwym czasie, otrzymywały lekarstwa typu oksytocyna na wywołanie porodu. Obserwował anestezjologów, którzy – gdy zaczynały się silne skurcze – na wysokości bioder wkłuwali kobietom igły w kręgosłup, łączyli je plastikowymi rurkami i blokowali nerwy macicy, szyjki macicy i pochwy przez regularny dopływ prokainy, miejscowego środka znieczulającego. Nie wpływało to na wyżej położone nerwy, odpowiadające za skurcze i wypchnięcie dziecka. Taka metoda, pozwalająca rodzącej zachować świadomość, wywodziła się z początków surowego europejskiego położnictwa z okresu sprzed I wojny światowej i nosiła nazwę znieczulenia zewnątrzoponowego.

W innych klinikach to samo uśmierzające ból działanie osiągano zastrzykami z prokainy w odcinek od kości ogonowej po dolną część kręgosłupa, przez który przebiegają nerwy macicy, szyjki macicy i pochwy. Tę metodę nazywano znieczuleniem ogonowym.

Na właściwych salach porodowych lśniące, chromowane stoły czekały na pacjentki, u których rzeczywiście nadszedł czas rozwiązania. Ich rozchylone nogi mocowane były w specjalnych uchwytach, a ręce przytwierdzane do boków stołu. Głowę i miednicę trzymały tak płasko, że wszystko, co Read wiedział o naturalnej pozycji i ruchach pomocniczych i czego nauczał, tutaj było niewykonalne. Miał palące poczucie, że dokonuje na kobietach gwałtu. Dowiedział się jednak, że pacjentki nie czuły się poniżone – chciały mieć już za sobą – szybko i bezboleśnie – ostatni akt porodu, i że pozycje, ruchy, ćwiczenia oddechowe czy relaksacyjne mają zaledwie poboczne znaczenie przy tak zaawansowanej technice.

Aby przyśpieszyć ostatni okres porodu, dwie trzecie dzieci od chwili, gdy zaczynała być widoczna ich główka, wyciągano za pomocą kleszczy porodowych i niemal we wszystkich przypadkach przezornie ułatwiano im wyjście przez nacięcie krocza, które zszywano po rozwiązaniu. Jeżeli działanie podanych środków przeciwbólowych i rozluźniających nie wystarczało, kilka zastrzyków prokainy po obu stronach pochwy (blokada nerwów sromowych) zapewniało miejscowe znieczulenie. Ogromna, ale najwyraźniej nikogo nieprzygnębiająca liczba porodów kleszczowych oraz rutyna nacinania krocza przestraszyły i wzburzyły Dick-Reada. Nawet jego najbardziej zaciekli przeciwnicy z Anglii potraktowaliby z nieufnością i nie tolerowaliby żadnego lekarza i żadnej kliniki, gdzie za pomocą kleszczy odbierano by od sześciu do ośmiu procent porodów lub rutynowo wykonywano cięcie krocza.

Jego oburzenie wzrosło, gdy zauważył, że noworodków nie powierzano „naturalnemu ciepłu matczynych ramion” ani nie wystawiano na działanie naturalnego powietrza, tylko przetrzymywano przez godzinę w namiotach tlenowych, a karmienie każdego z nich przejmowały banki mleka, zupełnie jakby ich matki nie miały piersi. Poczuł, że kobiety są wydawane na pastwę trudno pojmowalnego, w jego oczach niszczącego naturę i ludzkie dusze, zmechanizowanego świata.

Odczuwał przepaść, jaka dzieliła go od tego świata. Tym większe nadzieje pokładał w Amerykankach – wierząc, że nie podporządkują wszystkich naturalnych instynktów zimnemu systemowi. Cały czas, jaki pozostał mu jeszcze w Ameryce, wykorzystał na prelekcje, wykłady i prezentacje przed klubami, stowarzyszeniami, dziennikarzami i lekarzami, którzy chcieli go słuchać.

Ledwie wrócił do Anglii w marcu 1947 roku – wyczerpany, acz pełen nadziei – pojechał dalej do Paryża, gdzie nadarzyła mu się okazja wystąpienia przed medykami ze słynnej, bogatej w tradycje kliniki położniczej Tarnier, a następnie odbycia podróży prelekcyjnej po Francji. Do jesieni 1947 roku referował bądź prezentował swoją metodykę prawie sto pięćdziesiąt razy.

Pierwszym amerykańskim położnikiem, który na swoich pacjentkach wypróbował techniki Reada, był Blackwell Sawyer z New Jersey. Nie przeczył, że są skuteczne, jeżeli poddadzą się im zarówno kobiety, jak i lekarze. Do Anglii docierało coraz więcej listów, w których nie tylko kobiety, ale także lekarze z Chin czy Japonii pytali, w jakiej brytyjskiej klinice mogliby nauczyć się metody Dick-Reada.

Teraz nadeszła chwila – jak sądzili oboje z Jessicą – aby ponownie zaapelować do angielskich ginekologów, ba, do rządu, który właśnie zaczął przekształcać system zdrowotny w państwowy National Health Service. Naczelnym brytyjskim ginekologiem i położnikiem był teraz sir William Gilliat, opiekujący się następczynią tronu Elżbietą. Dick-Read zgłosił się do niego. Próbował go przekonać, że Wielka Brytania zyskałaby na prestiżu, gdyby powierzono mu szpital i możliwość przekazywania wiedzy. Gilliat odprawił go grzecznie, lecz stanowczo. Dick-Read wybuchnął. Posłannictwo, jakim się kierował, znalazło wyraz w apelach, w których wyznawał: „Nie chodzi mi już o samą pracę położniczą, tylko o misję. [...] Żyję tylko po to, aby głosić nowinę bezpiecznego i szczęśliwego porodu...”.

W styczniu 1948 roku wydawało się, że osiągnął cel. Royal College of Obstetricians and Gynecologists zaoferował mu oddział położniczy w Isleworth. Podekscytowany pojechał go obejrzeć. Wrócił bliski załamania. Był to mały, uszkodzony na skutek bombardowania budynek z osiemnastoma starymi łóżkami, jedną działającą toaletą, obtłuczoną umywalką dla dzieci i dziurawą drewnianą podłogą. Narzędzia sterylizowano na kuchence, a dach przeciekał podczas deszczu.

Jego apel, aby oddział przynajmniej zmodernizować i doprowadzić do stanu używalności, został odrzucony. Read zrozumiał, że zaproponowano mu te placówkę wyłącznie po to, żeby się go pozbyć. We wspomnieniach zanotował:

Miałem prawie sześćdziesiąt lat. Moje zdrowie załamało się pod presją wrogości. Mój cały świat legł w gruzach. Dokąd mógłbym pójść... I wtedy przypomniałem sobie o matce, opadłem na kolana i zacząłem się modlić.

Wydawało się, że modlitwa odniosła skutek. Kobiety ze Związku Południowej Afryki (później RPA) oraz kilku zainteresowanych medycyną (lub interesami czy południowoafrykańskim nacjonalizmem) finansistów z Johannesburga zaskoczyło go planem budowy nowoczesnej kliniki na przedmieściach, w której miałby uczyć i odbierać naturalne porody.

Jednak już wtedy, kiedy po raz pierwszy – przepełniony nadzieją – wybrał się do Johannesburga i zaprezentował tamtejszym medykom swoją metodę, dosięgła go klątwa, która przed nim zdążyła zniszczyć wielu obrońców odmiennych idei. Organizacje kobiece i dziennikarze, którzy stali się jego najwierniejszymi sprzymierzeńcami, pogrążyli południowoafrykańskie plany. Zamierzając mu pomóc i jeszcze bardziej rozsławić go w Związku Południowej Afryki, wpadli w tryby prasy bulwarowej.

Szukający sensacji londyński „Daily Mirror” zaczął od plotkarskich doniesień o ciężarnej następczyni tronu Elżbiecie, która rzekomo czytała książkę Dick-Reada o porodzie bez strachu i bólu. Podobno wbrew woli sir Williama Gilliata zdecydowała się ściągnąć do porodu Reada, czym zachęciła do tego samego miliony kobiet. Sytuacja przypominała królową Wiktorię, która okrągłe sto lat wcześniej urodziła dwoje dzieci pod narkozą chloroformową, torując tym samym drogę nowemu środkowi przeciwbólowemu wbrew woli większości lekarzy. Nieprawdziwe doniesienie dotarło do Afryki Południowej.

Tamtejsza prasa podchwyciła temat. „Sunday Times” z Johannesburga wzbogacił go informacjami o planowanej budowie szpitala i ogłosił: „Związek Południowej Afryki stanie się światowym centrum nowego bezbolesnego porodu”. Kiedy w grudniu 1948 roku Grantly Dick-Read, Jessica i ich dwoje dzieci opuszczali Anglię, zmierzając do Johannesburga, ciągnął się za nimi nagłówek: „Lekarz wzgardził Anglią”. W południowoafrykańskiej radzie lekarzy tekst „Sunday Times” wzbudził taką samą wrogość medyków wobec Dick-Reada, jakiej doświadczał conajmniej od 1933 roku w Anglii. W marcu 1949 roku rada zarzuciła mu uprawianie autoreklamy niegodnej jego zawodu i cofnęła mu licencję. Przy pomocy miejscowego adwokata Israela walczył o uchylenie zakazu wykonywania zawodu. Żył jedynie z dochodów ze sprzedaży jego przetłumaczonych na dziesięć języków książek.

Lecz nawet to, że za Readem ujął się wreszcie wybitny ginekolog amerykański, profesor Thoms z renomowanego Uniwersytetu Yale, nie zdołało niczego zmienić: osiemnastu (z dziewiętnastu) członków rady ponownie opowiedziało się przeciwko Brytyjczykowi. Dopiero za sprawą apelacji w  Sądzie Najwyższym dostał latem 1949 roku pozwolenie na pracę. Jednak w tych okolicznościach sponsorzy budowy kliniki wycofali się, a plany pozostały tylko na papierze.

Jedynym schronieniem dla Reada pozostał mały szpital Marymount, należący do zakonu dominikanek, które aprobowały ideę naturalnego porodu jako zgodną z ich wiarą. Jessica prowadziła zajęcia dla ciężarnych w ostatnim trymestrze ciąży. Zbudowała niewielką szkołę modelową, w której urzeczywistniła ideę nauki grupowej. Dick-Read w latach 1949–1953 przyjął na świat sześćset dzieci – od matek burskiego, angielskiego, belgijskiego, czeskiego, rosyjskiego, hiszpańskiego, niemieckiego, żydowskiego i francuskiego pochodzenia. Porody odbywały się jak dotychczas, lecz nawet bez jednego incydentu i z niewielkim wsparciem maski tlenowej z podtlenkiem azotu (gaz rozweselający, wynaleziony przez Anglika Minnita w celu uśmierzenia bólów porodowych), która okazała się tak bezpieczna, że Royal College of Obstetricians and Gynecologists zezwoliła na jej używanie położnym bez konieczności nadzoru lekarskiego.

Marymount było oazą spokoju, ale nie dla niestrudzonego człowieka, który mógł wprawdzie śledzić rosnące słupki sprzedaży swoich książek i powiększające się grono zwolenników metody Dick-Reada, ale nadal czuł się na marginesie ginekologii. Oddalenie od ośrodków, w których podejmowano ważne decyzje naukowe, stało się dla niego nie do zniesienia, gdy przekroczył sześćdziesiątkę.

W roku 1952 otrzymał wiadomość, że radzieccy położnicy i neurolodzy Welwowski, Płatonow, Nikołajew i Łuria w państwowych instytucjach w Moskwie, Leningradzie i Kijowie przygotowywali ciężarne do naturalnego porodu bez lęku, który do złudzenia przypominał jego metodę. Nazwali swój system psychoprofilaktyką porodu i jako jego pomysłodawcy powoływali się na popularne prace radzieckiego fizjologa Pawłowa, który w 1928 roku opisał możliwość sterowania – z zastosowaniem treningu – odruchami mózgowymi i nerwowymi ludzi oraz zwierząt.

Metoda radziecka polegała na tym, aby odruch bólu, jaki wywoływała u rodzącej myśl o czekającym ją porodzie, zastąpić odczuciem bezbolesności. Rosjanie posługiwali się przy tym niemal identycznymi technikami jak Grantly Dick-Read.

Read napisał listy do radzieckich naukowców. Jednak nie otrzymał od nich odpowiedzi. Kiedy doszły go słuchy, że jeden z najsławniejszych francuskich ginekologów, doktor Lamaze z kliniki dla francuskich metalowców, wybrał się w 1953 roku do Rosji, a po powrocie propagował psychoprofilaktykę Rosjan, nie wytrzymał dłużej w Marymount.

Pod presją męża Jessica sprzedała wszystko, co mieli. Nagle Readowi przyszła do głowy myśl, aby przejechać przez Afrykę i w życiu afrykańskich kobiet, jeszcze nieskażonych cywilizacją, znaleźć dowód na to, że się nie myli i że człowiek w stanie pierwotnym rodzi się bez strachu i bólu. Jessica zleciła zabudowę używanego, nadającego się do jazdy terenowej podwozia i w tak przygotowanym wozie kempingowym przetrwali safari po afrykańskiej dziczy od Transwalu przez Rodezję, Kongo, Nigerię, następnie Algierię, Tunezję, aż po Maroko.

Plemiona żyjące jeszcze w stanie pierwotnym nie dopuszczały nikogo do swoich rodzących kobiet. Jako źródło wiadomości pozostawały tylko misje i ich pracownicy lub lekarze. Odprawiany w wielu plemionach rytuał zabijania jednego z bliźniąt (dwójka przeszkadzała matkom w noszeniu i pracy) był mało przydatny do pozyskania nowych zwolenników naturalnego porodu. To samo odnosiło się do innego zwyczaju: rodzącej zapowiadano niepomyślne zakończenie rozwiązania, jeżeli w trakcie skurczów nie wykrzyknęła imienia tego, z którym uprawiała seks pozamałżeński. Nie inaczej rzecz się miała z podejmowanymi przez miejscowe akuszerki próbami brutalnego wypędzania dzieci z macicy – przez ugniatanie, wyciskanie i kopanie brzucha na długo przed rozwarciem szyjki macicy.

Gdy w 1954 roku Read wrócił do Anglii i wprowadził się do domu w Wroxham w Norfolk, być może zdawał sobie już sprawę, że jego życiowe osiągnięcie wcale nie służyło naturalnemu porodowi. Może zamiast tego opracował dobrze skonstruowany system, którym przełamywał istniejące od początków ludzkości bariery pogańskich, chrześcijańskich, wiktoriańskich i lekarskich tabu, dotyczące wiedzy seksualnej, kobiecych narządów płciowych i porodu. Być może jako pierwszy – w miejsce strachu przed czymś nieznanym – wprowadził kojącą nerwy wiedzę i poczucie bezpieczeństwa płynące z przygotowania do porodu. Może przeniesienie tej wiedzy z egoistycznego i zarozumiałego hermetycznego świata lekarzy na kobiety było jego najważniejszą, jeszcze nierozpoznaną zasługą w położnictwie nowych czasów.

Może jego wkład w złagodzenie napięcia i bólu był tylko wkładem w osiągnięcie bezbolesnego porodu, do którego od czasu wejścia na rynek medyczny nowoczesnych środków przeciwbólowych (jakie Read z tak silnym wewnętrznym oporem obserwował w Ameryce) można było dojść także w inny sposób i bez ryzyka związanego z podaniem chloroformu czy skopolaminy. Może ten wkład polegał na tym, że ograniczał zastosowanie środków chemicznych, skłaniając kobiety (a później być może lekarzy) do refleksji, co jest konieczne, a co nie.

Nikt nie wie, co skłoniło Reada do tego, że po powrocie zrezygnował z praktyki lekarskiej i rzucił się jak szaleniec do pracy nad artykułami, listami, wystąpieniami. Mimo widocznego wycieńczenia wyruszył w podróż z wykładami po całej Europie.

W roku 1955 dostał pierwszego zawału. Rok później drugiego. To jednak nie powstrzymało go przed wyjazdem do Ameryki, a później do Kanady. Amerykańskie położnictwo zastał na drodze do technicznej i chemicznej doskonałości. Pomnożono środki znieczulające bóle porodowe. Zapowiadano wprowadzenie nowego znieczulenia miejscowego – blokadę okołoszyjkową. Kilka zastrzyków prokainy w nerwy sromowe wystarczyło, aby złagodzić napięcie i ból, które kobiety odczuwały w trakcie rozszerzania wyjścia macicy i które on próbował złagodzić za pomocą ćwiczeń.

W stosunku do Ameryki odczuwał bezsilność. Ale przeżywał także szczęśliwe i napawające optymizmem chwile, gdy w niektórych szpitalach Nowego Jorku, Cleveland, Milwaukee, Denver, Santa Fe czy Buffalo spotykał lekarzy i pielęgniarki z determinacją praktykujących jego metodę. Najszczęśliwszą chwilę jednak przeżył, kiedy wjechał pociągiem do Seattle, a na peronie oczekiwała go grupa dzieci z matkami. Dwie dziewczynki machały chorągiewkami z napisem „Witamy w Seattle, doktorze Dick-Read!”, a reszta zawołała chórem: „Jesteśmy dziećmi Dick-Reada!”. Wszystkie urodziły się dzięki jego metodzie. Niedługo później, prowadząc wykład w Toronto, doznał trzeciego zawału. Gdy doszedł do siebie, jeszcze raz wrócił do Norfolk. W roku 1959 przeżył dwa wylewy, jeden po drugim. Przewieziono go do London Hospital w Whitechapel, dzielnicy, w której usłyszał kiedyś: „To przecież nie powinno boleć”. Jego stan nie pozostawiał nadziei. Zanim stracił mowę, wyszeptał jeszcze, jak twierdziła później jego żona: „Zawieź mnie do domu, kochanie!”.

Zmarł w Norfolk, gdzie się urodził – w wieku sześćdziesięciu dziewięciu lat, nie wiedząc, jakie dziedzictwo pozostawi po sobie. Spełniły się jednak słowa, które wygłosił w ostatnich latach. Brzmiały mniej więcej tak: „Pionierzy umierają niewysłuchani i nieopłakiwani, dopóki ścieżka, którą podążali jako pierwsi, nie zostanie przetarta dla wszystkich – przez nielicznych, którzy w nią wierzyli”.

Trwało to jeszcze kilka lat. Ale około 1965 roku jego spuścizna w powolny, tajemniczy sposób, w jaki zdobywa sobie uznanie wszystko to, co naprawdę cenne, przyjęła się już w tak długo nieprzychylnej dla niej metodyce oficjalnego świata ginekologów.

Niektórzy na pierwszym miejscu stawiali żądania kobiet, a dopiero później własne poglądy. Czasem na początku skłaniało ich do tego pragnienie związania się z ideą, która wydawała się modą. Życiowe przesłanie Dick-Reada niosło się z kraju do kraju, z kontynentu na kontynent. Najsłabiej oddziaływało tam, gdzie amerykańska technologia medyczna była najsilniejsza.

Po 1970 roku trudno było zliczyć kliniki położnicze i podręczniki ginekologii, które podkreślały znaczenie informowania ciężarnych o metodzie Dick-Reada, zapobieganiu strachu i przedporodowego treningu. Idee Dick-Reada połączyły się z  techniczno-farmakologicznymi procedurami mającymi uwolnić poród od bólu. Wniosły świeży powiew do klinik położniczych, stanowiąc przeciwwagę wobec stale rosnącej technicyzacji medycyny.

PRZYPISY

[1] Cyt. za: Biblia Jerozolimska, Poznań 2006.

[2] Bardziej czytelna jest niemiecka nazwa gąsiorka: Neuntöter – w wolnym przekładzie: dziewięciokrotny zabójca (przyp. tłum.).

[3] W latach 1850–1910 w samych Prusach na zakażenie połogowe zmarło 365 tysięcy kobiet.

[4] Wyd. polskie przeł. Tadeusz Rożniatowski, Warszawa 1966 (przyp. red.).

[5] Paragraf 218 zaczął obowiązywać 15 maja 1871 roku (na podstawie kodeksu karnego Związku Północnoniemieckiego) i całkowicie zabraniał aborcji: „Ciężarna, która z rozmysłem spędza swój płód lub zabija w łonie, podlega karze do pięciu lat ciężkiego więzienia. O ile zachodzą okoliczności łagodzące, kara nie może być niższa niż sześć miesięcy. Te same przepisy karne odnoszą się także do osób, które za zgodą ciężarnej stosowały u niej bądź dostarczały jej środków do aborcji lub zabójstwa”.

[6] Gra słów: nazwisko pierwszego z nich – Schick – w języku niemieckim oznacza „szykowny, elegancki”; druga część żartu wykorzystuje nazwisko Halban – halb to połowa, natomiast an w połączeniu z czasownikiem ziehen oznacza „ubierać się” (przyp. tłum.).

[7] Po II wojnie światowej, w 1955 roku Związek Radziecki powrócił do liberalnego prawodawstwa z 1920 roku.

[8] Gra słów: niemieckie słowo Schwanz – „ogon”, ma również inne znaczenie: „penis” (przyp. tłum.).

[9] William Szekspir, Dzieła dramatyczne, t. V, Tragedie: Otello, przeł. Józef Paszkowski, Warszawa 1980, s. 409.