Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

Anna ‌Goc ‌GŁUSZA

Wydanie ‌pierwsze, Warszawa ‌2022

Copyright © by Anna Goc, ‌2022

Copyright © for this ‌edition ‌by Fundacja Instytut Reportażu, 2022

Projekt ‌zrealizowany przy wsparciu ‌finansowym Nagrody Krakowa ‌Miasta Literatury ‌UNESCO 2021, realizowanej ‌przez ‌Krakowskie Biuro ‌Festiwalowe ze środków ‌Gminy Miejskiej Kraków

REDAKCJA

Julianna Jonek-Springer

KOREKTA ‌I POPRAWNOŚĆ JĘZYKOWA

Małgorzata ‌Włodarczyk

REDAKCJA ‌MERYTORYCZNA

Paweł Rutkowski

GRAFIKA NA OKŁADCE

Krystyna ‌Kaleniewicz

PROJEKT GRAFICZNY I TYPOGRAFICZNY SERII

Magdalena ‌Wdowicz-Wierzbowska

PROJEKT ‌OKŁADKI

Dominika Jagiełło ‌/OneOnes Creative ‌Studio/

www.behance.net/OneOnes

SKŁAD I ŁAMANIE

Michał Wysocki

ISBN

978-83-65970-11-4

Wydawnictwo Dowody ‌na Istnienie

Imprint ‌Fundacji Instytut Reportażu

Gałczyńskiego ‌7, ‌00-362 Warszawa

www.dowody.com

wydawnictwo@dowody.com, promocja@dowody.com

Konwersja publikacji ‌do wersji ‌elektronicznej

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

SPIS ‌TREŚCI

Obywatel Kotowski

Część ‌1. Cały świat słyszy

Głusi ‌nie ‌słyszą

Historia zdziwienia 1

Język ‌1

Nie ‌myślałem o sobie, że ‌jestem ‌głuchy

Słowa

Historia zdziwienia 2

System

Język głuchych

Język ‌2

Pusto ‌dookoła

Audyzm

Koniec głuchych

Druga połowa życia

Domowy ‌migowy

Część 2. ‌Jak się wam ‌żyje ‌w naszym kraju

Liczymy się ‌dla ‌Polski

Nasz kraj

Tydzień z ‌życia

Historia zdziwienia ‌3

Jak to możliwe?

Listy niewysłane

Protest

Część ‌3. ‌To miasto ‌nigdy nie ‌istniało, są tylko jego ‌mieszkańcy

Laurent

Bali: ‌wioska głuchych

Paryż: pomieszanie języków

Dublin: ‌głucha ‌wioska

Od autorki

Wybrana bibliografia i ‌źródła
===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

Bohaterów ‌tej książki połączyło jedno ‌pragnienie.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

OBYWATEL KOTOWSKI

Stoi ‌boso na łące. Mówi powoli, ‌bardzo ‌się stara:

Jeszcze Porsy ‌nie ‌zdęła,

Lea my żeczamy,

Co tam obca ‌przemoc ‌wziąła,

Szablą odbierzemy.

Marsz, marsz ‌Dąbrows

Z ziemi fłoskie do Borsy.

Zam ‌twog przewodem

Złoczym się ‌z narodem.

Przesziem Wisłę, ‌przesziem Wartę,

Bodziem Polakami.

Nał ‌nam przykłau ‌Bonaparte,

Jak zwyecji mamy.

Marsz, marsz ‌Dąbrowsi

Z ziemi ‌włoskie do Borsy.

Zam ‌twom przewodem

Złoczym ‌się z narodem.

Ja Czarniecki do Poznania

Po swedzi ‌zabrorze,

Dla ‌ojcyzny ratowania

Wrózim się przez ‌morze.

Marsz, marsz ‌Dąbrowsi

Z ziemi włoskie do Borsy.

Zam twom ‌przewodem

Złoczym ‌się narodem.

Już tam ‌ojcie do swej ‌Basi

Mówi zapłakany −

Słaj jeno, ‌pono ‌nasi

Bihau w tarabany.

Marsz, ‌marsz ‌Dąbrowsi

Z ziemi włoskie do Borsy.

Zam twog ‌przewodem

Złoczym ‌się z narodem.

Albo idzie ‌na warszawskie ‌osiedle, między bloki, z megafonem ‌i czyta ‌na głos ‌Konstytucję Rzeczypospolitej ‌Polskiej.

Kotuźdate Czeczybarzytej Parzgieg z nhia ‌drugiego ‌kwiedna

dysionc ‌ćwiedzieset dziewiecdziet ziedem ‌rohu.

Preambuha.

W drozce o pyt i pszyłosć naszeh ‌Oczyzdy,

odzygawszy ‌f dysionc dziewięcnac osiemdziezde ‌dziewięc rohu, ‌możlywosc suwerenego i nepokratyczneg stanowiena ‌o Jeg ‌losie,

mi, Naród Barzy, ‌fcys ‌obywatel Ryparytej,

zarówdo wierzeń ‌w Moga

bedoce córtem ‌prawy, ‌sprawierwosi, dobre i piegda,

jak ‌i nie pozierakoncy tej wiary,

a ‌te ‌utwersante ‌wartosi wywoszący ‌z inych śródeł,

równy w prawach ‌i w powindoscach fobec ‌dobre wspórdego

– Pordzy ‌(...)

Daniel ‌trochę się waha: a nuż ‌podjedzie ‌policja ‌i zarzuci mu, że zakłóca ‌ciszę? Nie będzie przecież ‌obok ‌niego ‌tłumacza. Co wtedy zrobi?

Cisza. ‌Dziwne słowo. Słyszący mówią, ‌że głusi ‌„żyją w świecie ‌ciszy”. Daniel ‌nigdy tak o swoim ‌świecie nie ‌myślał.

Pytał słyszących, czym jest ‌dla ‌nich cisza. Mówili, ‌że jest wtedy, ‌gdy ‌szumi morze, ‌albo że kojarzy się ‌im ze śmiercią.

Kiedy ‌nosił ‌aparaty ‌słuchowe i później, po wszczepieniu implantu ‌ślimakowego, ‌odbierał jakieś dźwięki, których ‌nie ‌rozumiał. Hałas, zbyt ‌dużo odgłosów ‌naraz, których nie potrzebował, ‌które ‌nic mu nie ‌dawały. Przypomniał ‌sobie, że po zdjęciu aparatów albo ‌zewnętrznej części ‌implantu wszystko wracało na swoje ‌miejsce.

A więc ‌to jest ta cisza.

Megafon ‌ma nie ‌byle jaki, bo pielgrzymkowy. Widział ‌takie ‌podczas procesji Bożego ‌Ciała, ‌na które zabierała go mama. ‌Na czele ‌pochodu szedł człowiek z megafonem, a ludzie za nim. Człowiek z megafonem musi mieć władzę – myślał.

Daniel też chciałby mieć władzę, a raczej odzyskać władzę nad własnym ciałem. Przez wiele lat różni ludzie mówili mu, co ma robić z ciałem. Jak język ułożyć, co z ustami, ile powietrza nabrać, jak je wypuścić.

Źle, niedobrze, jeszcze raz.

Daniel, postaraj się, no dalej, próbuj, próbuj.

Patrz na mnie, powtórz, już prawie dobrze.

Nie, nie, źle.

– Kolega zrobił napisy do filmu, w którym czytam hymn Polski. Dzięki nim po raz pierwszy zobaczyłem, jak niezrozumiale wymawiam niektóre słowa. Jeśli się nie używa głosu od dawna, to po chwili mówienia bolą wszystkie mięśnie. Po dwudziestu minutach czytania byłem wykończony. Padłem na ulicę, megafon rzuciłem obok. Ludzie mnie obserwowali. Jedni pukali się w czoło, inni przystawali, odchodzili, ktoś się nawet rozpłakał.

Po co to wszystko? – dziwią się niektórzy.

– Czytam na głos, bo tego oczekuje ode mnie Rzeczpospolita Polska – wyjaśnia Daniel Kotowski, artysta wizualny. – Zgodnie z artykułem dwudziestym siódmym Konstytucji RP „w Rzeczypospolitej Polskiej językiem urzędowym jest język polski”. A więc ja, obywatel głuchy od urodzenia, mam mówić po polsku. Nawet jeśli nie potrafię, mimo że przez kilkanaście lat próbowałem się nauczyć. Nawet jeśli nie słyszę swojego głosu.
===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

Część 1

CAŁY ŚWIAT SŁYSZY

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

GŁUSI NIE SŁYSZĄ

Oddechu (niedosłuch 5–10 dB).

Kiedy rodzi się im dziecko, przykładają do jego ust rękę albo policzek, sprawdzają, czy oddycha. Niektórzy opowiadają, że głuche matki przywiązywały tasiemki, wstążki, delikatne sznureczki do ich rączek i do własnego nadgarstka. Dzięki temu czuły w nocy, że dziecko się porusza.

Szeptu (15–20 dB).

Szkoła dla głuchych w zachodniej Polsce. Zajęcia logopedyczne. Dziewczynka ma osiem lat. Sześć lat temu przeszła operację wszczepienia implantu ślimakowego. Nadal uczy się mówić.

Logopedka wyjaśnia szeptem: – Magda całkiem ładnie mówi, ale gdyby... – ścisza głos jeszcze bardziej – ...gdyby ktoś pracował z nią w domu, efekty byłyby znacznie lepsze.

Odwraca się do dziewczynki, mówi głośniej: – Magda... – i jeszcze głośniej – ...w sze-ro-kiej sza-fie wi-szą wie-sza-ki. Gdzie są wieszaki?

– W siafie – odpowiada dziewczynka.

– Sama pani widzi – logopedka znowu szepcze. – Mogłoby być lepiej.

Rozmowy (45–50 dB).

Takie wspomnienie ma wielu głuchych.

Przy stole spotyka się cała rodzina. Głusi przyglądają się słyszącym. Starają się nadążyć za tym, co widzą. Zwracają uwagę na rzeczy dla innych nieważne: wujek ma wargi schowane pod wąsami, babcia, opowiadając, zakrywa dłonią część twarzy, ciocia odwraca głowę raz w jedną, raz w drugą stronę. Głusi obserwują poruszające się usta. Odgadują, kto komu odpowiada. Spóźniają się na początek zdania, bo orientują się, kto się odezwał, dopiero wtedy, gdy inni patrzą na mówiącego.

Nagle wszyscy zaczynają się śmiać.

– O co chodzi? – pytają głusi.

– Potem, potem – odczytują z ruchu ust dobrze znane słowo.

Niesłyszący mężczyzna: – Wśród głuchych mówi się, że jesteśmy traktowani jak rodzinne psy. Grzecznie siedzimy, nasłuchujemy, choć niewiele rozumiemy. Czasem ktoś zerknie na nas, uśmiechnie się, rzuci coś w naszą stronę.

– Odegrałam się kiedyś na moich słyszących rodzicach – miga głucha kobieta. – W rodzinie tylko ja nie słyszę, a nikt nie nauczył się migać. Zaprosiłam do domu głuchych znajomych, usiedliśmy w moim pokoju. Zostawiliśmy otwarte drzwi. Migaliśmy do siebie. Nagle głośno się roześmialiśmy. Mama zajrzała do nas i zapytała, co się stało. „Potem, potem” – odpowiedziałam jej. I śmialiśmy się dalej.

Krzyku (80–85 dB).

Adam ma głuchych rodziców. Najpierw nauczył się migać, a później – dzięki słyszącym dziadkom – mówić. Od małego pomagał rodzicom, tłumaczył ich rozmowy ze słyszącymi.

– „Dzień dobry, mój ojciec jest głuchy, będę tłumaczył wizytę” – mówiłem już w progu gabinetu lekarskiego. „Głusi czytają z ruchu warg, poradzimy sobie” – upierał się niejeden lekarz. Zwykle próbowałem wyjaśnić, że nie wszyscy głusi to robią. Mój ojciec tego nie potrafi, zwłaszcza gdy mówi ktoś, kogo dopiero co poznał. Rozumie niektóre słowa, ale sens kolejnych zdań zwykle mu umyka. Lekarz nie dał się przekonać, więc wyszedłem i usiadłem za drzwiami. Po chwili usłyszałem, że doktor krzyczy, więc zapukałem, otworzyłem drzwi gabinetu i powiedziałem: „Mój ojciec naprawdę nie słyszy”.

Klaksonu samochodu, sygnału ambulansu, muzyki na koncercie (95–100 dB).

Dla człowieka słyszącego granica bólu to 120–130 dB. Hałas powodujący trwałe uszkodzenie słuchu – 150–155 dB.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

HISTORIA ZDZIWIENIA 1

– Mam temat – powiedziała sześć lat temu Marta Filipiuk-Michniewicz, członkini redakcji „Tygodnika Powszechnego”. – Moja znajoma jest głucha, podobnie jak jej mąż. Mają słyszącego syna, który ostatnio stracił przytomność. Nie mogli wezwać karetki pogotowia. Na szczęście pomogła im słysząca sąsiadka.

– Jak to możliwe? – zdziwiłam się.

– Głusi nie mogą zadzwonić, to jasne. Ale wygląda na to, że w Polsce nie da się wezwać pomocy w inny sposób.

– To niemożliwe.

Przez kolejne tygodnie dziwiliśmy się wszyscy. I ja, i czytelnicy, i każda słysząca osoba, której opowiadałam, jak żyje się głuchym w Polsce. Większość z nas nie poznała dotąd nikogo głuchego.

Reportaż, który miał być interwencyjny, okazał się początkiem dziwnej podróży.

Nie od razu wiedziałam, że będzie to podróż podobna do tej, w którą wyrusza się po obcym kraju.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

JĘZYK 1

„Słyszaki” – mówią czasem głusi o słyszących.

Jedno z pierwszych pytań, jakie zadają słyszący: głusi nie słyszą, ale przecież chyba mogą nauczyć się czytać?

Gdy dowiadują się, że nie – nie wszyscy głusi w Polsce potrafią ze zrozumieniem czytać po polsku – słyszący dziwią się jeszcze bardziej: przecież to Polacy, kończą polskie szkoły, żyją w kraju, w którym wiadomości, pisma urzędowe, diagnozy i wyroki są po polsku. Jak to możliwe, że nie znają polskiego?

Żeby to zrozumieć, trzeba cofnąć się do samego początku. Czyli do momentu narodzin głuchego dziecka.

Małgorzata Talipska urodziła się głucha. Jest jedną z liderek polskiego środowiska głuchych, działaczką społeczną, prezeską Instytutu Spraw Głuchych.

Zadałam jej pytanie: jak to możliwe, że głusi mają tak duży problem z nauczeniem się języka polskiego?

Zawahała się. Ma w zanadrzu wyniki badań naukowych, ale przede wszystkim zna doświadczenia głuchych znajomych i ma też własne.

– Jesteś małą dziewczynką. Wokół ciebie są ludzie, którzy poruszają ustami – miga, a tłumaczka przekłada jej słowa na język polski. – Przyglądasz się im. To otwartym szeroko wargom, to znów zamkniętym. Nie wiesz, co te ruchy ust oznaczają, bo nie znasz słowa „język”, podobnie jak żadnego innego. Idziesz z mamą na spacer. W parku jest dużo ptaków, przeskakują z gałązki na gałązkę. Rozglądasz się, wyciągasz rękę w ich stronę. Twoja mama zatrzymuje się, kuca przy wózku: „Ptaszki? Podobają ci się ptaszki? Zobacz, jakie ładne mają skrzydełka” – mówi głosem ciepłym i niskim. Nie odpowiadasz, bo na razie nie potrafisz mówić. Twoja mama spotyka w parku sąsiadkę, przystaje z nią na chwilę. Może żartują, może rozmawiają o tobie. Słyszysz słowa, całe zdania, chociaż jeszcze ich nie rozumiesz. Po parku biegają dzieci, bawią się w coś, krzyczą. Wieczorem mama do kogoś dzwoni, jest wyraźnie zdenerwowana. Jej głos jest wyższy niż zwykle, drży. Zaczyna mówić ciszej, pewnie dlatego, żebyś nie usłyszała. Ale ty i tak przeczuwasz, że dzieje się coś złego. Zauważasz inny ton, melodię zdania. W tle gra radio albo jest włączony telewizor, docierają do ciebie kolejne dźwięki. Głuche dziecko jest tego wszystkiego pozbawione.

Głuche dziecko nie zawsze wie, że jest głuche. Nie wie też, że są inni głusi.

Nauczycielka ze szkoły dla głuchych opowiada scenę z początku roku szkolnego. Była wychowawczynią w pierwszej klasie, dopiero poznawała swoich uczniów.

Na wuefie dzieci biegały po okręgu, rozgrzewały się. Jedna z głuchych dziewczynek próbowała zawołać biegnącą przed nią koleżankę. Nabrała powietrza, krzyknęła, ale jej głos był piskliwy, słowa niezrozumiałe. Koleżanka nie zareagowała. Dziewczynka przyspieszyła, wyprzedziła koleżankę i złapała ją za ramię. Żadna z nich nie potrafiła ani mówić, ani migać. Obie pochodziły z rodzin słyszących i były głuche od urodzenia.

„Wołałam cię” – próbowała pokazać ta pierwsza, używając dziecięcych gestów.

„Jestem głucha” – przyłożyła palec do ucha jej koleżanka, usiłując dać do zrozumienia, że nie słyszy.

I wtedy ta pierwsza zaczęła płakać.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

NIE MYŚLAŁEM O SOBIE, ŻE JESTEM GŁUCHY

1.

Bartosz Marganiec miał dziesięć miesięcy, gdy jego babcia zaczęła mu się bacznie przyglądać. Babcia wołała: „Bartuś!” – chłopiec się nie odwracał. Upuściła coś, trzasnęła drzwiami – nie reagował.

Diagnoza potwierdziła obawy. Obustronny niedosłuch, głęboki: 100–110 dB.

Pierwsze aparaty słuchowe Bartosz dostał w wieku dziesięciu lat. Słyszał w nich głównie bulgotanie, głośniejsze dźwięki, ale rozmyte, mało precyzyjne: stukania, pukania, niektóre samogłoski. Mama ciągle do niego mówiła, odmieniała słowa, szukała synonimów, zdrabniała: „Bartuś, założymy buty. Weź sandałki. Jeden sandał i drugi. A tu, zobacz tylko, czyje są te wielkie buciory? Taty? Tatuś ma takie buciorki?”. Starała się zawsze stać naprzeciw chłopca, by dobrze widział jej twarz.

Bartosz szybko nauczył się czytać słowa z ruchu warg mamy. Chociaż nie pamięta, jak mu się to udało.

Już jako dorosły dowiedział się, że gdy w dzieciństwie zbuntował się przeciwko ćwiczeniom wymowy głosek, mama zabrała go do szkoły dla głuchych. Musiała być przerwa, bo dzieci siedziały przed budynkiem i migały.

– Chcesz być taki jak one? – zapytała.

Nie chciał.

2.

Wzięli razem z mamą udział w badaniach głuchych dzieci i ich słyszących rodziców. Bartosz miał narysować siebie. Włosy blond, niebieskie oczy, podkoszulek, krótkie spodenki. Zwykły chłopak.

– Niczego nie brakuje? – zapytała badaczka.

Bartosz nie zrozumiał pytania. Wtedy pokazała mu portrety innych dzieci. A tam prawie na każdym aparat słuchowy. Bartosz go nie narysował, bo był dla niego przezroczysty. Nie myślał o sobie: jestem głuchy.

W podstawówce integracyjnej szybko się przekonał, że czytanie z ruchu warg wcale nie jest takie łatwe. Pojawiały się nowe osoby i każda mówiła inaczej. Jedna szybciej, druga wolniej. Uciekały mu kolejne słowa, całe zdania. Bartek coraz częściej musiał się czegoś domyślać. Coraz bardziej się wysilał.

W szkole było tylko dwóch głuchych chłopców. On i o sześć lat starszy kolega, który, nim zdążyli się lepiej poznać, skończył podstawówkę. Bartosz zauważył, że dla dzieci mających problemy z poruszaniem się były specjalne podesty, poręcze, uchwyty, podnośniki zamontowane przy schodach. Dla głuchych – nie było nic. Dowiedział się, że jego mama miała już kłopot ze znalezieniem dla niego przedszkola, bo w wielu placówkach dla słyszących nie chcieli przyjąć głuchego dziecka. Nikt nie wiedział, jak z nim pracować.

Na każdej lekcji starał się zrozumieć, co mówi nauczyciel. Przepisywał kolejne zdania z tablicy, a gdy nauczyciele coś dyktowali, zaglądał do zeszytu kolegi. Coraz częściej mu się nudziło, coraz rzadziej próbował z kimś rozmawiać.

3.

Dostał się pod opiekę fundacji dla głuchych, jednej z lepszych w Polsce. Wiedział, że specjalistom zależy na tym, by jemu i innym niesłyszącym dzieciom pomóc, czyli nauczyć je mówić i odczytywać słowa z ruchu warg.

Specjaliści towarzyszyli mu przez całe dzieciństwo. Bartosz chodził do logopedy, spotykał się z psycholożką. Ćwiczył język polski. Dostawał zdania z brakującymi słowami i miał uzupełnić luki albo szukał synonimów i antonimów wybranych słów. Brał udział w grupowych zajęciach plastycznych, lubił je. Specjaliści koncentrowali się na tym, co tu i teraz, nie rozmawiali z dziećmi o życiu dorosłym. Czy to, że dzieci „pięknie mówią” i czytają z ruchu warg, wystarczy, by mogły żyć wśród słyszących? A jeśli nie, to co wtedy? Bartosz był chwalony, stawiany innym za wzór. Lepszy niż ci głusi, którzy z trudem porozumiewali się ze słyszącymi.

O takich dzieciach jak Bartosz mówi się, że są dobrze „wyrehabilitowane”. Przystosowane do życia w świecie słyszących.

W tamtym czasie Bartosz logował się na fora internetowe, na których próbował przekonać innych głuchych, że rehabilitacja jest najważniejsza. Miał argumenty: skoro on tak dobrze nauczył się języka polskiego, skoro biegle czyta i pięknie mówi, to każdy może. Zwłaszcza ci głusi, którzy mają mniejszy ubytek słuchu od niego.

Głusi odpowiadali: nie, nie każdy.

4.

Wybrał prywatne liceum dla słyszących. Skusiły go małe klasy, kilkunastoosobowe. Wiedział, że w niewielkiej grupie ma większe szanse na nawiązanie kontaktu. Wszyscy nauczyciele byli jednak nowi, koledzy i koleżanki również. Tych z podstawówki znał od siódmego roku życia, zdążył się przyzwyczaić do ich sposobu mówienia. Teraz, w czasie rozmowy z kimś sam na sam, udawało mu się odczytać z ruchu warg niektóre słowa, ale wystarczyło, że doszły kolejne osoby i zaczynały mówić jednocześnie, to nie rozumiał już nic. Próbował włączać się do rozmów, ale po reakcjach orientował się, że mówi nie na temat. Kiedy indziej koledzy dawali mu do zrozumienia, że właśnie powtórzył coś, co już padło. Mylił się coraz częściej, próbował coraz rzadziej. Chodził do szkoły z żołądkiem zawiązanym w supeł. Dwa pierwsze lata przesiedział przerwy sam na korytarzu.

Po liceum dostał się na wydział matematyczny Uniwersytetu Warszawskiego. Na studiach wszystko zaczęło się od nowa. Nie rozumiał, co mówią wykładowcy, o czym rozmawiają między zajęciami koledzy z grupy. Właściwie nie miał znajomych. Siadał zwykle w pierwszym rzędzie, tak blisko katedry, jak to możliwe, jednak nawet jeśli patrzył na prowadzącego i udawało mu się coś odczytać z ruchu jego warg, to i tak nie był w stanie zrozumieć całego wykładu. Nie miał też jak notować. Był nieustannie spięty. Pracę licencjacką obronił po sześciu latach.

Rehabilitacja dała mu jednak coś ważnego: potrafił biegle czytać po polsku. Tylko brakowało mu wokół ludzi, z którymi mógłby swobodnie rozmawiać.

– Grałem twardego i nawet jakoś sobie radziłem, ale gdy patrzę na tamtego Bartka, wiem, że był bardzo samotny – przyznaje.

W 2006 roku Bartosz powtarzał drugi rok studiów, miał dwadzieścia jeden lat. To właśnie wtedy zdecydował się na operację wszczepienia implantu ślimakowego, o którym mówiło się w Polsce coraz więcej. Implant wychwytuje dźwięki z otoczenia, przetwarza je i wysyła do nerwu słuchowego. W opinii ekspertów jest znacznie lepszy od aparatów słuchowych, które jedynie wzmacniają dźwięk.

5.

Po operacji Bartosz zaczął pisać bloga.

Październik 2006

„Gdy rozpoczęto regulowanie procesora, inżynier najpierw sprawdzał, czy słyszę jakieś dźwięki przy minimalnych ustawieniach. Gdy się okazywało, że nie, powoli zwiększał napięcie na elektrodach. W pewnym momencie zdałem sobie sprawę, że coś faktycznie słyszę – chociaż nie mogłem tego nazwać słyszeniem. Było to raczej nieokreślone wrażenie pulsowania, czucia w okolicy prawej skroni, jakby coś mi pukało w czaszkę od środka. Gdy dałem znać, że coś czuję, zmniejszano i zwiększano poziom napięcia. Przez pierwszą minutę nie zauważyłem różnicy, ale po chwili to »pukanie« było raz głośniejsze, a raz cichsze. Następnie zajęto się częstotliwościami. Nie mogłem na początku rozróżnić wysokich tonów i niskich, ale po paru minutach wychwyciłem różnicę. Ustawiono maksymalne i minimalne poziomy napięcia i włączono procesor. Pierwsze wrażenie było zaskakujące. Nagle dobiegła mnie cała masa świstów, szelestów, szmerów i wszystkich wysokich dźwięków, których nigdy przez dwadzieścia lat nie słyszałem. Gdy inżynier się do mnie odezwał, poczułem obce i nieprzyjemne wibracje w okolicy skroni. Nie potrafiłem tego przypisać do znanych mi dźwięków – no bo jak »pukanie« w okolicy skroni może być dźwiękiem?”.

„Przez pierwszy tydzień najtrudniej było mi się przyzwyczaić do wysokich częstotliwości. Początkowo nie wydawały się irytujące, ale słyszałem je na każdym kroku i w końcu zaczęły przyprawiać mnie o ból głowy. Przewracanie kartek, szelest plastikowych papierków po cukierkach, szelest ubrania czy głosy ptaków za oknem – to wszystko słyszałem wciąż i nieustannie”.

„Muszę zaznaczyć, że mimo iż słyszałem dużo więcej i lepiej niż wcześniej, nie przełożyło się to na lepsze rozumienie ludzkiej mowy. Było wręcz odwrotnie. Ciągle prosiłem o powtórzenie, aż się ludzie dziwili, po co się zdecydowałem na implant.

Dlaczego tak było?

Otóż wcześniej, słuchając, co ludzie mówili, opierałem się na tym, co słyszałem przez aparaty, czyli zakresie do 3500 Hz. Przez dwadzieścia lat zdążyłem się nauczyć odpowiednio interpretować dobiegające dźwięki i jakoś rozumiałem, co do mnie mówiono. W momencie założenia procesora zacząłem słyszeć dźwięki, które były wyższe niż wszystko, co kiedykolwiek słyszałem, zacząłem słyszeć dużo dokładniej, więcej i tak dalej. Jednak gdy ktoś coś do mnie mówił, ja dalej opierałem się na swoich wcześniejszych przyzwyczajeniach. Wszystkie te dodatkowe dźwięki, które słyszałem poprzez implant, tylko mi przeszkadzały! Rozpraszały mnie, nie wiedziałem, jak je interpretować, nie wiedziałem, czy one wchodzą w zakres mowy, czy też są dźwiękami otoczenia”.

„A jak słyszę muzykę? Muzyka klasyczna brzmiała nieprzyjemnie. Gdy cichła, przestawałem słyszeć w aparacie słuchowym, ale nadal słyszałem w implancie jako bipy. Znacznie lepiej było słychać wysokie tony, flet, skrzypce i inne, ale na początku była to mało przyjemna muzyka. Dźwięki gitary rockowej też mi się nie spodobały, w piosence również usłyszałem coś, czego wcześniej nie słyszałem. Talerze po raz pierwszy, bębny znacznie dosadniej, wyraziściej i – co najważniejsze – wokal. Przedtem bardzo rzadko zdarzało mi się usłyszeć głos wokalisty, który mieszał mi się z muzyką. Teraz często mogę go rozróżnić i gdy mam tekst utworu, śledzić go”.

„Słyszenie w implancie najlepiej opisać metaforą: wyobraźcie sobie świat dźwięków jako monolit zbudowany z cegieł połączonych zaprawą. Nie ma w tym monolicie dziur, wszystko słychać. Każda cegła to jakiś dźwięk, zaprawa to te drobne odgłosy, które wypełniają przestrzeń między tymi dźwiękami. Słuch osoby z głębokim niedosłuchem i aparatowanej to konstrukcja z cegieł niepołączonych zaprawą, z masą dziur i pustych miejsc. Niekiedy brakuje dużych fragmentów. Nie słychać wielu drobnych dźwięków, takich jak śpiew ptaków, szum wiatru, plusk deszczu czy wody lecącej z kranu, a te głośniejsze są w jakiś sposób ograniczone. W momencie zaimplantowania stopniowo kolejne cegły wskakują na swoje miejsca, wypełniają puste fragmenty. Jest to bardzo długi proces i zdarza się, że cegły wskakują w złe miejsca albo w ogóle nie wskakują. Jednak po długim czasie konstrukcja staje się monolitem, takim, jakim powinna być. Słyszenie jest coraz pełniejsze, coraz więcej do nas dociera. Choć ta konstrukcja nie stanie się nigdy idealna, to jest lepsza od dziurawej i zbudowanej byle jak”.

Kwiecień 2007

„Właśnie mija rok od operacji i pierwszego programowania procesora mowy. Gdy teraz o tym myślę, zaskakuje mnie i zdumiewa, jak wiele nowych rzeczy usłyszałem i jak bardzo zdążyłem się przyzwyczaić do swojego nowego słuchu. Tak bardzo, że nawet tego nie zauważyłem. Czasami tylko się zastanawiam, jak to było wcześniej”.

12 maja 2007

„Implant bardzo zmienił moją percepcję rzeczywistości. Jeśli czegoś nie słychać – to tego nie ma. Jeśli coś słyszę – to coś się dzieje.

I tak właśnie jest – cały czas coś się dzieje. Nie ma chwili, nie ma momentu, kiedy by nic nie było słychać. W aparatach mogłem zamknąć oczy i udawać, że świat nie istnieje. A w implancie? Zamknę oczy – mama ogląda na górze telewizję, brat rozmawia przez telefon w salonie, na zewnątrz jeżdżą samochody albo pada, w mieszkaniu szumi komputer, lodówka, zmywarka i pralka też wydają dźwięki albo ktoś chodzi po klatce schodowej, ktoś piętro niżej rozmawia z kimś innym, albo... Długo by wymieniać”.

24 maja 2007

„Po operacji wszczepienia implantu to, że słyszałem swój głos, zaczęło mieć wpływ na to, jak mówiłem. Mogłem staranniej wymawiać niektóre głoski i słowa, bo je słyszałem. Jeśli je źle wymówiłem, sam mogłem się poprawić. Jeśli teraz zdejmuję zewnętrzną część implantu i znów nic nie słyszę, zaczynam mówić »z automatu«, ale nie wiem, czy mi się udaje.

Czasem zdarza się, że baterie wysiądą w trakcie jakiegoś spotkania, rozmowy albo czegoś podobnego, a ja nie mam zapasowych. Mogę wtedy kontynuować, ale muszę podwoić czy nawet potroić wysiłki, by kogoś zrozumieć. A gdy zaczynam mówić, ludzie mnie szturchają, że mówię za cicho i nie słyszą. I że dziwnie mówię.

Kontrola słuchowa to zadziwiająca rzecz. Człowiek słyszący słyszy, jak mówi, i po prostu mówi tak, by był dobrze słyszany. Człowiek niesłyszący jest edukowany, rehabilitowany i ćwiczony tak, by mógł mówić. Jednym udaje się to lepiej, innym gorzej, jednak często jest to efekt wyuczony, niezależny od używania aparatów słuchowych.

No, może jakaś kontrola jest, ale w moim przypadku była ona poważnie ograniczona możliwościami słuchowymi. Na przykład dopiero teraz umiem szeptać! To, co wcześniej wydawało mi się szeptem, nie było nim.

Na dodatek zaczynają się problemy z czytaniem z ruchu warg. Coraz mniej z tego korzystam i zapominam, jak to się robi. W sumie jestem na takim etapie przejściowym. Jeszcze całkiem nie rozumiem ze słuchu, ale również nie potrzebuję już właściwie czytać z ust.

W każdym razie wychodzi na to, że bez implantu ani rusz. Nie da się ani nic usłyszeć, ani cokolwiek powiedzieć.

Uzależniam się coraz bardziej”.

25 maja 2007

„Właśnie wróciłem z Kajetan z nowym procesorem mowy. Słyszę inaczej, ale nie wiem, czy lepiej, czy gorzej. Po prostu inaczej. I nie wiem, czy jest to spowodowane innym programem, czy innym działaniem procesora.

Już w drodze do domu zauważyłem różnicę. Silnik samochodu nie brzmiał jednostajnie, tylko raz głośniej, raz ciszej, z warkotem. Po powrocie sprawdziłem, jak brzmią różne dźwięki. Niskie i średnie częstotliwości słyszałem dużo lepiej. Są barwniejsze, nie takie płaskie jak wcześniej, bardziej zbliżone do słyszenia w aparacie albo też, jak kto woli, do »naturalnego słyszenia«.

Za to wysokie dźwięki znacznie przycichły. Swojego kota słyszę dość słabo w porównaniu z tym, jak słyszałem przed ustawieniami procesora. Brzęk kluczy także. Czasem jednak wydaje mi się, że wysokie dźwięki są donośniejsze, również barwniejsze.

Każde ustawienie w jakiś sposób zmieniało moją percepcję dźwięków, co sprawiało, że musiałem uczyć się od nowa, co one znaczą”.

„EDIT: Pół godziny później, po wykonaniu kilku rozmów telefonicznych, stwierdzam, że jest chyba jednak lepiej. Głos ojca brzmi zupełnie inaczej, czyściej. On sam stwierdził, że mówię znów (!) wyraźniej. Zdecydowanie niskie dźwięki słychać lepiej niż w tamtym procesorze.

EDIT2: Po dwóch godzinach puściłem sobie muzykę. Szczęka mi dosłownie opadła. Z obu stron słyszałem niemal to samo. Ta sama barwa dźwięku, te same tony, identyczna melodia. Wcześniej to, co słyszałem w uchu implantowanym, znacznie różniło się od tego, co odbierało ucho aparatowane. Ale nie chcę skłamać, może to tylko kwestia nowego programu, choć coraz mniej chce mi się w to wierzyć.

EDIT3: Wieczorem stwierdzam jednak, że nie jest to zbyt dobry program. Kota ledwo słyszę, mamę podobnie. W ogóle ludzi słyszę gorzej”.

29 maja 2007

„Wygląda na to, że pomimo złego programu nowy procesor odwala świetną robotę. Właśnie przeprowadziłem piętnastominutową rozmowę przez telefon z tatą – i ani razu nie prosiłem go o powtórzenie!

Gdy zdecydowałem się na implant, moim głównym celem było właśnie coś takiego. Miałem jednak świadomość, że nie słyszę od urodzenia i być może tego nie osiągnę, bo jest to bardzo trudne. Po roku w starym procesorze zbliżyłem się nieco do swojego celu, mogłem się dogadać z rodziną, ale nie obywało się bez wpadek i potrzeby napisania esemesa z pytaniem, o co chodzi, bo nic nie rozumiałem z rozmowy. I tak mi dawało dużą satysfakcję, że w ogóle rozmawiam.

To, co teraz się dzieje, już zupełnie jest niesamowite. Cztery dni w nowym procesorze i wzrost rozumienia (na wstępnym programie!) przez telefon o sto procent!”.

7 czerwca 2007

„Trochę mi się dźwięki rozsypały z powodu zmiany ustawień. Niektóre wciąż rozpoznaję, z innymi mam problem i trudno jest mi się do nich przyzwyczaić. Tak jakbym wrócił do początku. Muszę ponownie przerobić swoją porcję intensywnych ćwiczeń słuchowych”.

2 sierpnia 2007

„Muszę napisać o wydarzeniu sprzed pięciu minut i przy okazji o jednym nowym spostrzeżeniu. W pewnym momencie usłyszałem dziwny dźwięk, który po chwili się powtórzył – zwróciłem głowę w jego kierunku (tak naprawdę kierunek obrałem na chybił trafił) i zdążyłem zobaczyć odlatującą muchę, która przelatywała koło mnie w odległości mniej więcej pół metra. Nigdy nic podobnego nie słyszałem, ale jestem prawie pewien, że to właśnie mucha. Dlaczego? Bo w tym dźwięku chyba było słychać trzepot skrzydełek! Albo mi się wydaje, albo one właśnie tak brzmią – wysokie, delikatne uderzenia. Może ktoś napisze, jak brzmi mucha, bym mógł to zweryfikować?”.

5 sierpnia 2007

„Po konsultacji z paroma osobami muszę stwierdzić, że chyba jednak nie słyszałem trzepotu skrzydełek. Może to było coś innego – drzwi zaskrzypiały albo procesor inaczej niż wcześniej (kiedy pierwszy raz słyszałem muchę) przetworzył dźwięk i nadinterpretowałem to, co do mnie dotarło. Albo może faktycznie ten trzepot usłyszałem? Tego się chyba już nie dowiem”.

21 sierpnia 2007

„W ciągu ostatnich dwóch tygodni dokonał się swoisty przełom. Może nie aż taki jak wcześniej, ale znów słyszę lepiej. Wyjechałem na rejs morski. W czasie pierwszej nocnej wachty uczyłem się, co oznaczają dane światła statków. Oczywiście było ciemno i nie można było czytać z ust ani korzystać z latarki, by nie oślepić »oka« lub nie zmylić innych statków. Pani kapitan miała bardzo wyrazisty głos i nawet pomimo szumu wiatru i fal nie miałem problemów, by usłyszeć, jak mówi o »izofazowych światłach, które mają tak samo długi okres świecenia i braku świecenia«, albo o tym, że »gdy się wyłącza silnik, trzeba zapalić białe światło masztowe«, czy też wskazówki, które podawała, by rozpoznać, co za statek przed nami płynie:

Bartosz: Ten statek ma tylko zielone światło burtowe, nie ma innych.

Kapitan: Tak właśnie, i co to oznacza?

Bartosz: No... że nie jest na silniku?

Kapitan: Prawie, ale jeszcze coś. Co oznacza to, że nie ma białego światła masztowego?

Bartosz: Że to mała jednostka żaglowa, którą widzimy od strony prawej burty!

Kapitan: Zgadza się.

A wszystko to ze słuchu! W sumie najważniejsze było, że to inna osoba niż moja mama, której głos znam bardzo dobrze, oraz że potrafiłem zrozumieć mowę ze słuchu w hałasie”.

Jestem głuchy

Późna wiosna, pada ciepły deszcz. Bartosz Marganiec przypina rower do stojaka, zdejmuje kask. Rozgląda się po małej warszawskiej kawiarni. Wybieramy stolik na zewnątrz, pod parasolem, z dala od gwaru. Od operacji wszczepienia implantu minęło kilkanaście lat. Bartosz jest teraz programistą, inicjatorem kampanii społecznych i działaczem na rzecz praw osób głuchych.

– Tamten Bartek, który pisał bloga, był skoncentrowany na jednym celu wpajanym od najwcześniejszego dzieciństwa: nauczyć się żyć wśród słyszących. Albo lepiej: być jak słyszący – tłumaczy. – Wtedy myślałem nawet o sobie, że jestem osobą niesłyszącą. „Nie słyszę”, czyli czegoś mi brakuje. Jeśli jednak bardzo się postaram, nadrobię braki, będę „normalny”, czyli słyszący.

– Jak teraz myślisz o sobie?

– Jestem głuchy. Piszę „Głuchy” przez duże G, gdy chcę podkreślić odrębność kultury Głuchych, ich języka i wspólnego doświadczenia. Kiedy mówię o mojej głuchocie w kontekście medycznym, zapisuję słowo „głuchy” małą literą. Dzisiaj jest takie modne słowo „nienormatywni”. Głusi są właśnie nienormatywni. Oni są normalni, ale inni niż reszta – precyzuje Bartosz.

Szacuje się, że około dziewięćdziesięciu pięciu procent głuchych dzieci ma słyszących rodziców. Jeśli ktokolwiek powie rodzicom, że ich dziecko będzie mówiło i słyszało, zrobią wszystko, by tak się stało. Tak jak mama Bartosza.

– Od ludzi głuchych wymaga się, by byli jak olimpijczycy ze złotymi medalami – mówi słysząca kobieta, która pracuje z głuchymi od ponad czterdziestu lat. – Sztab ekspertów, chirurgów, logopedów. Plan treningowy rozpisany na całe dzieciństwo. I wyznaczony nadludzki cel: pięknie mówić i słyszeć. Czyli być jak słyszący. Jedni nazywają to rehabilitacją słuchową, inni – wychowaniem słuchowym. Wymagania najczęściej stawiają głuchym dzieciom słyszący rodzice, a potem słyszący pedagodzy i wszyscy ci słyszący ludzie, których głusi przez całe życie spotykają. Robią to dla ich dobra, chcą, by głusi byli w życiu samodzielni, poszli do ogólnodostępnej szkoły, a później na studia, znaleźli pracę. Wielu głuchym udaje się nauczyć „pięknie mówić”. Ale są również tacy, którzy nigdy tego nie osiągną.

Bartoszowi się udało. Odczytuje słowa z ruchu warg. „Pięknie mówi”. Sprawnie posługuje się językiem polskim, co widać z wpisów na blogu. Dużo czyta. Dzięki implantowi słyszy coraz lepiej.

– Można zapytać: czego chcieć więcej? – zastanawia się. – Jednak przez ten cały czas udawałem kogoś, kim nie byłem. Urodziłem się głuchy, jestem głuchy i głuchy umrę. Próbowałem być jak słyszący, ale z jakiegoś powodu nie miałem przyjaciół. Wśród słyszących czułem się inny. Co jakiś czas musiałem sobie przypominać: nie słyszysz.

Rozgląda się wokół i wyjaśnia:

– Zobacz, siedzimy teraz w ogródku kawiarni, rozmawiamy. Ja mam implant, twoja twarz jest dobrze widoczna, masz wyraźny głos. Rozmawiamy bez tłumacza. Jestem jak słyszący. Jednak wystarczy, że:

wejdziemy do kawiarni, będzie głośna muzyka, szum rozmów,

staniemy w kolejce, będziesz zamawiała kawę, ja stanę za tobą, a ty, nie odwróciwszy się, o coś mnie zapytasz,

potem usiądziesz po mojej lewej stronie, gdzie nie mam implantu,

zadając pytanie, pochylisz głowę nad notesem,

powiesz coś szeptem,

zasłonisz usta dłonią,

a gdy będziemy wychodzili, staniesz za mną i spytasz, jak wracam,

za każdym razem mogę cię nie usłyszeć.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

SŁOWA

Na początku nie było słów – tak zaczynają się historie ludzi głuchych.

Drzewo było wysokie, rosochate. Duże i piękne jak w bajkach. Na jednej gałęzi wisiał dom. Autorem rysunku był ośmioletni Wiktor.

„Domek na drzewie” – pomyślała Maria, wychowawczyni w szkole dla głuchych dzieci. Dopiero po chwili zauważyła linę. A więc dom nie żyje? Unosi się nad ziemią. Niby jest, ale nie można w nim zamieszkać. Spadzisty dach. Okna, z których nikt nie wygląda. Szarobure ściany. Jej wzrok zatrzymał się w miejscu, w którym powinny być podłoga i fundamenty. Tu jednak rysunek domu się urywał.

1.

Pół roku wcześniej stała przed drzwiami chłopięcej sypialni. Wiedziała, co jest po drugiej stronie: siedem tapczaników, obok każdego szafka nocna z szufladką i siedem pojemnych szaf. Zajrzała do środka. Wiktor siedział na szafce skupiony, pilnował swoich rzeczy.

Był tu nowy. Tu, czyli w szkole dla głuchych z internatem, w którym niesłyszące dzieci mieszkały od niedzielnego wieczoru do piątkowego popołudnia. Nowy był też w pobliskim domu dziecka, do którego miał od teraz wracać z internatu na weekendy, święta i wakacje.

Podczas pierwszego spotkania Maria i Wiktor mieli do dyspozycji jedynie mimikę, bo chłopiec nie znał żadnego języka.

Kilka dni wcześniej do Marii zadzwoniła znajoma, która pracowała w domu dziecka. Kobieta poznała historię Wiktora, niepełną i okrojoną: daty, adresy i nazwiska, tylko tyle, ile zapisuje się w dokumentach.

Urodził się głuchy. Podobno ojciec szybko odszedł. Matka zmarła, gdy chłopiec miał pięć lat. Zaopiekował się nim wujek.

Mama Wiktora, jego wujek i babcia, a także ich znajomi i dzieci z podwórka – wszyscy słyszeli i mówili. Chłopiec nie miał więc z nimi żadnego kontaktu.

Przez ostatnie osiem lat był wśród ludzi, których łączyło coś, czego nie rozumiał. Patrzył na ich usta, otwierające się, zamykające, zmieniające kształty. Podejrzewał, że te ruchy coś znaczą. Coś, co jest jasne dla wszystkich, poza nim. Co pozwala innym wokół mieć jakąś tajemnicę.

Po dwóch latach wujek spakował walizki Wiktora po raz pierwszy i zawiózł go do internatu dla głuchych.

Tam chłopiec poznał inne niesłyszące dzieci. Niektóre z nich miały głuchych rodziców i potrafiły migać. Po kilku dniach Maria zorientowała się, że Wiktor zna kilka słów w języku migowym. W tym słowo „mama”. Umiał nim zadać pytanie: „Mama?”, wyrazić smutek: „Mama...”, złość: „Mama!”, a nawet tęsknić: „Mama, mama, mama”.

Ręce migających mogą szeptać. Poruszają się dyskretnie, niezauważalnie, ruchy są ograniczone. Głusi mówią, że miga się wtedy nisko, by inni nie mogli zobaczyć dłoni.

2.

Po powrocie do domu Maria siłowała się z wyobraźnią. Myślała o ostatnich tygodniach w życiu Wiktora. Skoro nie mógł się z nikim porozumieć i tylko obserwował, co dzieje się dookoła niego, to ile z tego rozumiał?

Znów ktoś spakował jego rzeczy. Być może chłopiec myślał, że jak zawsze w niedzielę wieczorem wróci z domu wujka do internatu dla głuchych. Musiał jednak zauważyć, że toreb jest więcej, a z półek zniknęły wszystkie ubrania i zabawki.

Przyjechały po niego dwie obce kobiety. Czy Wiktor się zastanawiał, dokąd go zabierają? I dlaczego podróż trwała tak długo? Nie znał się na zegarku, ale cztery godziny drogi to więcej niż do internatu.

Wysiedli przed domem dziecka. Być może chłopiec próbował odgadnąć, kim są mężczyźni, którzy rozmawiają z kobietami z samochodu. Dlaczego wyjęli jego rzeczy z bagażnika, a kobiety odjechały?

Pierwsza noc. Zasnął? A potem kolejne. Nie potrafił liczyć jak inne dzieci w jego wieku, ale na pewno szybko się zorientował, że w nowym miejscu przespał już więcej nocy niż w internacie.

Nie mógł też usłyszeć, jak wujek mówił obcym kobietom: „Wiktor stał się agresywny”. Ani jak później wyjaśniał, że już sobie z chłopcem nie radzi.

3.

Szkolna psycholożka schowała rysunek Wiktora głęboko w szufladzie. A Maria jeszcze głębiej, w pamięci.

– To był jakiś dziwny impuls – mówi. – Podczas grupowej wycieczki w góry sprzedawczyni ze straganu podarowała Wiktorowi drewniany krzyżyk. „Powiesimy go w twoim pokoju” – pomyślałam. Może już wtedy wiedziałam, że adoptuję Wiktora.

Zamyśla się.

– Co się dzieje z dzieckiem, które tyle przeżyło i nie ma słów, by to wszystko nazwać? I które nie ma nikogo, z kim mogłoby o tym porozmawiać?

Gdy zamieszkali razem, Maria narysowała drzewo genealogiczne Wiktora. Migała każde z imion jego bliskich, literka po literce. On znał wcześniej tylko twarze, nie wiedział, jak mieli na imię jego mama, tata ani babcia.

Chodzili po domu, chłopiec wskazywał palcem na sufit, podłogę, okna. Przystawali, Maria migała słowo za słowem, on je powtarzał, uczył się ich po raz pierwszy.

– Często pytał, czy jakiś człowiek jest dobry, czy zły. Mówiłam mu, że to są pytania, na które sami musimy poszukać odpowiedzi – opowiada. – Mieliśmy parę chomików, Wiktor bardzo je kochał. Pojawiły się małe, więc postanowiliśmy oddać je do sklepu zoologicznego. Staliśmy już ze sprzedawcą, gdy Wiktor nagle złapał mnie za rękę i zaczął migać: „Jeśli pan zobaczy, że po chomika przyszedł zły człowiek, powiedz mu, że nie wolno chomików sprzedawać. Może je oddać tylko dobrym ludziom”.

4.

Wiktor nie potrafił nauczyć się języka polskiego od swojej matki, bo jej nie słyszał. Ani migowego, bo nikt z jego bliskich nie migał.

O takich dzieciach mówi się, że są bezjęzyczne.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

HISTORIA ZDZIWIENIA 2

Z podróży po Polsce i spotkań z głuchymi, między 2017 a 2021 rokiem, zostały w mojej pamięci obrazy, migawki, kilka zdań z długiej rozmowy, czyjeś wspomnienia. Nie pasowały do niczego, co znałam.

Słyszący znów się dziwili.

Na przykład wtedy, kiedy opowiadałam im, jak ekspertka od edukacji głuchych wspominała kółko czytelnicze, które zorganizowała kilka lat wcześniej dla niesłyszących dorosłych. Wybrali lekturę, tę samą, którą właśnie omawiało w pierwszej klasie podstawówki słyszące dziecko jednej z uczestniczek. Dwadzieścia sześć stron, dużo ilustracji. Spotykali się co dwa tygodnie. Przeczytanie książki zajęło im trzy miesiące.

Albo dziwili się, gdy mówiłam, że dyrektorka szkoły dla głuchych wyznała, że wciąż trafiają do niej uczniowie, którzy nie znają żadnego języka. Najstarsi mają nawet czternaście lat.

– Mój ojciec skończył szkołę dla głuchych – mówi słysząca kobieta, której rodzice są głusi – a nawet nie potrafi się podpisać.

– Pusta głowa – miga kobieta w lokalnym oddziale Polskiego Związku Głuchych, gdy opowiada o tym, co wynosili z lekcji w szkole dla głuchych.

A więc w Polsce żyją głusi, którzy nie znają języka polskiego: nie tylko nie potrafią mówić, ale również nie czytają ze zrozumieniem po polsku, chociaż skończyli szkoły dla głuchych.

1.

Ojciec Charles-Michel de l’Épée miał duże oczy i wąskie, choć wydatne usta. Przedstawiany jest w otoczeniu dzieci, z którymi porozumiewał się za pomocą rąk. W na pozór prostych, umownych znakach dostrzegł coś więcej niż tylko prymitywne imitowanie rzeczywistości. Wiedział, że to język. L’Épée miał jeszcze jedną cechę: inspirował ludzi. Był prekursorem metody migowej w nauczaniu głuchych.

Samuel Heinicke, przedstawiciel tak zwanej szkoły lipskiej, był innego zdania: do głuchych dzieci należy mówić, mówić i jeszcze raz mówić, a także – uczyć je odczytywania mowy z ruchu warg. Stał się prekursorem metody oralnej.

I tak w XVIII wieku zaczął się spór, który trwał przez kolejne dwieście lat: migać czy mówić do głuchych?

Najgorętsze dyskusje toczyły się w szkołach dla głuchych, a te otwierały się jedna po drugiej, między innymi w Edynburgu (1760), Paryżu (1760), Lipsku (1778), Wiedniu (1779), Rzymie (1784), Bordeaux i Pradze (1786), Berlinie (1788), Londynie (1792), Hartfordzie (1817).

23 października 1817 roku pierwsi głusi uczniowie rozpoczęli naukę w warszawskim Instytucie Głuchoniemych. Ksiądz Jakub Falkowski, rektor instytutu, jeszcze przed jego otwarciem wybrał się do Wiednia z kilkoma niesłyszącymi uczniami. Tam podglądał, jak uczy się głuchych, i tak jak l’Épée stawiał na język migowy.

Po jego śmierci głusi mówili, że należy się modlić nie za niego, ale do niego.

Przez kolejne dziesięciolecia języki migowe, których nie dało się utrwalić, były przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Przełom nastąpił wraz ze słynnym w środowisku głuchych kongresem mediolańskim w 1880 roku. Słyszący pedagodzy podjęli wówczas decyzję: głusi żyją wśród słyszących, trzeba więc robić wszystko, by nauczyli się mówić i rozumieli mowę.

Wygrał oralizm. Chociaż nie wszędzie i nie od razu. W Instytucie Głuchoniemych zapanował na dobre dopiero ponad dwadzieścia pięć lat później, a to dlatego, że ówczesny dyrektor placówki Jan Papłoński nie był jego zwolennikiem.

W wielu szkołach miganie zostało zakazane, a języki migowe zeszły do podziemia, czyli do domów, w których mieszkali głusi. Bliscy głuchych wspominają, że jeszcze kilkanaście lat temu ich rodzice albo dziadkowie wstydzili się migać na ulicy.

Głusi zapamiętali tę datę. Po 1880 roku – mówią – nastały wieki ciemne.

2.

– Opowiedzcie mi o waszych szkołach – prosiłam głuchych w różnych częściach Polski.

Niewielka świetlica, w której regularnie spotykają się głusi. Podobnych miejsc jest w kraju więcej, bo zanim pojawił się szybki internet, a w telefonach kamera, musieli się spotkać, żeby porozmawiać.

Wstaje starszy mężczyzna. Miga powoli wpatrzony w tłumaczkę. Co jakiś czas opuszcza ręce, rozgląda się, sprawdza, czy wszyscy go rozumieją.

To były lata sześćdziesiąte XX wieku, szkoła dla głuchych. Lekcje zaczynały się wcześnie, ale dzieci szły nie na zajęcia, lecz w pole, zbierać ziemniaki. Za tę pracę dostawały miskę zupy. Mężczyzna się krzywi, bo to była zupa tylko z nazwy. Raczej woda z marchewką. I tak codziennie, deszcz, nie deszcz. Wracały do internatu, gdy się ściemniało.

Zgłasza się drugi mężczyzna.

– Moi rodzice słyszeli, więc nie mieliśmy żadnego kontaktu – miga. – W szkole nie uczono nas języka, ani polskiego, ani migowego. Lekcje były od razu po polsku, więc nic z nich nie rozumieliśmy. Wymyśliliśmy z kolegami proste gesty i tak się porozumiewaliśmy. Dopiero w szkole zawodowej dla głuchych w innym mieście poznałem chłopaków, którzy mieli niesłyszących rodziców. To oni nauczyli mnie migać.

Kilka osób w sali, także młodszych, przytakuje. One też nauczyły się języka migowego od innych głuchych.

Kobieta z pierwszego rzędu miga, że nienawidzi słowników języka polskiego i dodaje:

– Nauczyciele w szkole mówili do nas, mówili, mówili... Nic nie rozumieliśmy. Potem pisali jakieś słowa na tablicy, a my je przepisywaliśmy. Albo rozdawali nam słowniki języka polskiego i kazali wynotowywać po kolei słówka. Litera A – „agrafka”, dwadzieścia razy. Potem uczyliśmy się tych słów na pamięć, choć nie wiedzieliśmy, co znaczą.

Obok niej siedzi młodsza kobieta, która skończyła szkołę dla głuchych dwadzieścia lat temu. Twierdzi, że w tych placówkach niewiele się zmieniło od jej czasów. Wysuwa język, ciągnie za koniuszek, palce nie ześlizgują się, ma wprawę. Otwiera oczy szerzej, jakby sobie przypominała, jak dwadzieścia lat temu w podstawówce dla głuchych ktoś inny ciągnął ją za język. Puszcza. Po chwili mówi „rrr”. „Rrr” jest wyraźne, ale ona o tym nie wie, nie słyszy go.

Równocześnie zaczyna migać kilka osób. Tłumaczka prosi, żeby zgłaszały się po kolei.

Inna kobieta rozchyla lekko usta i z jej gardła wydobywa się „rrr”. Nauczyła się tego w szkole dzięki wkładanej do gardła metalowej łyżce. Za nią stoi jej brat, także głuchy, patrzy na siostrę, przytakuje. Podobnie jak parę innych osób – im również wkładano łyżki do buzi. Dwie kobiety, nieco starsze, też wysuwają języki. Rozlega się grupowe „rrr”.

Kilka osób opuszcza głowy, ktoś odwraca wzrok. Nie chcą o tym rozmawiać. Starszy mężczyzna zakrywa dłońmi uszy. Wykrzywia twarz.

– Kazali nam nosić aparaty, uczyć się polskiego – miga. – A my słyszeliśmy w nich tylko bulgot. Za nienoszenie aparatów była kara: stanie na baczność. Ty stoisz – reszta patrzy. Za miganie – bicie po rękach.

Zamyśla się.

– Czasami brali kogoś z nas na środek klasy i odpytywali ustnie, jak słyszących. Pytali, choć wiedzieli, że nie słyszymy ich pytań i nie odpowiemy, bo nie potrafimy mówić. Ale wystarczyło wydobyć głos. Oni chcieli tylko naszego głosu. Głos głuchego był ich największym sukcesem. – Mężczyzna uśmiecha się pod nosem. – Mówiłem: „ble, ble, ble”, a nauczycielka kiwała głową: „bardzo dobrze”.

Po spotkaniu podchodzi do mnie jeszcze kilka osób. Młody chłopak pracuje w sklepie. Czasem gdy ktoś go pyta o brakujący produkt, wskazuje palcem ucho, że nie słyszy. Z ruchu warg klienta udaje mu się wtedy odczytać: „Ukrainiec”.

– Myślą, że jestem cudzoziemcem, bo nie mówię po polsku – miga.

Starsza kobieta zatrzymuje mnie już przy drzwiach. Patrzy niepewnie, rozgląda się. Zaokrągla ramiona, pochyla głowę, bierze jedną dłoń w drugą, jakby chciała je zatulić. Gładzi opuszką palca płytkę paznokcia. Ruch jest powolny, monotonny, czuły.

– Tu obcinali. – Pokazuje na paznokieć, mniej więcej w jednej trzeciej długości. – Każdemu, obowiązkowo. Do krwi. Palce nas bolały. Przez kolejne dni nie mogliśmy migać nawet w ukryciu, bo w szkole, na lekcjach i na przerwach, miganie było zakazane. A myśmy potrafili tylko migać.

3.

Głucha kobieta, którą spotykam w małym mieście na zachodzie Polski, siada naprzeciw tłumaczki. Skończyła podstawówkę ponad czterdzieści lat temu. Miga bez zatrzymywania rąk, sprawnie. Dłonie uderzają o siebie, odbijają się od jej klatki piersiowej. Jakby czuły, że to, co złe, trzeba opowiedzieć szybko. Zdania są krótkie, rwane, wyraziste.

Było ich w domu czworo rodzeństwa, wszyscy głusi.

– Matka się nas wstydziła – miga. – Wysłała nas do szkoły dla głuchych z internatem. Bardzo chciała, żebyśmy nauczyli się mówić.

Kobieta nie pamięta imienia ani nazwiska wychowawcy. Zapamiętała jedynie twarz i ręce.

– Za karę musieliśmy klęczeć. Nikt nie próbował usiąść. Kary były za wszystko, także za miganie. Kazał nam też przepraszać: głośno i wyraźnie. Chociaż nie umieliśmy mówić.

Ręce przyspieszają.

– Budził nas wcześnie. Najpierw musieliśmy robić różne rzeczy, na przykład myć ubikację. Jeśli uznał, że coś zrobiliśmy niedokładnie, zabraniał jeść. Nie dawał śniadania ani obiadu, dostawaliśmy dopiero kolację. Gdy znalazł zabłocone buty albo kurz na półkach, brał szmatę, ścierał brud i wcierał nam go w twarz.

Ręce spieszą się za wspomnieniami.

– Jedną dziewczynkę, która najbardziej się buntowała, bił. Dzieci się bały, nie mogły zasnąć. Sikały do łóżek. A on przychodził i sprawdzał majtki. Jeśli były mokre, kazał je zdjąć. Albo brał szmatę, rzucał ją w to mokre miejsce na łóżku, a potem obwiązywał dziecku wokół głowy. Robił apele rano i wieczorem. Wszyscy na baczność. Dwa rzędy: w jednym ci z biednych domów, w drugim ci z bogatych. Wśród nich dzieci z zasikanymi majtkami albo ze szmatą na głowie.

Kobieta obserwuje dłonie tłumaczki, gdy przekłada jej moje pytania, jakby nie była pewna, czy zrozumiałam, o czym miga. Czy ręce tłumaczki dobrze opowiadają jej życie.

– Przychodził, gdy się kąpałyśmy. Musiałyśmy wchodzić pod prysznic razem. Nie było zasłon. Siadał i patrzył. Dzieci próbowały się skarżyć, ale nasza mama nie umiała migać, a my mówić, więc nie potrafiliśmy jej nic powiedzieć. Chciała, żebyśmy mówili. A mówić można się było nauczyć tylko w szkole.

4.

Irena, która mieszka na Śląsku, zaczęła uczyć głuche dzieci mówić w latach siedemdziesiątych. Obowiązywał wtedy zakaz migania.

– Trzeba było sobie jakoś radzić. W tamtych czasach nie każdy miał dostęp do wykwalifikowanych logopedów.

Sama nauczyła się migać od niesłyszących uczniów mieszkających w internacie, którzy mieli głuchych rodziców i wynieśli ten język z domu. Większość dzieci była jednak bezjęzyczna. Irena pamięta szesnastoletnią dziewczynę, którą rodzina trzymała w przydomowej oborze razem ze zwierzętami. Gdy została przywieziona do internatu, bała się ludzi.

Zajęcia nauki mówienia odbywały się pięć razy w tygodniu. Dzieci przychodziły do klasy z lustrem. Zaczynały od ćwiczeń oddechowych, żeby rozluźnić narządy mowy.

– Najpierw uczyliśmy się samogłosek – opowiada Irena.

Prostowała plecy, opuszczała ramiona. Siadała pewnie. Otwierała buzię i mówiła „aaa”. Widać było, że „aaa” ma trwać. Można się było tej samogłosce dokładnie przyjrzeć, zapamiętać kształt ust.

Dziecko patrzyło. Irena brała jego rękę i przykładała do swojej klatki piersiowej, drugą kładła na dziecięcej klatce. I jeszcze raz „aaa”. Dziecko miało powtórzyć. Zrobić coś z oddechem, żeby i jego klatka zadrżała. Ale czy wydało odpowiedni dźwięk, wiedziała tylko Irena, bo dziecko swojego „aaa” nie słyszało. Zdarzało się, że pukała lekko w klatkę piersiową, żeby pomóc wydostać się dźwiękowi.

Spółgłoski były łatwe, jak na przykład „b” – wystarczyło uderzyć dłońmi w napompowane powietrzem policzki. Przy „s” zaczynała się zabawa. W sali pojawiały się miska z wodą i statki z papieru. Dzieci dmuchały. Najpierw z nadętymi policzkami, a potem przez prawie zaciśnięte zęby.

– Robiłam sporo ćwiczeń oddechowych, bo niektóre dzieci miały kłopot z wydobywaniem dźwięku. Jesienią dmuchaliśmy na listki, wiosną na dmuchawce. Puszczaliśmy bańki mydlane.

Głoska „r” jest jedną z trudniejszych, przyznaje Irena. Najlepiej wychodzi, gdy pod język włoży się patyczek od lodów Bambino. Ale Irena obawiała się, że patyczkiem zrobi dzieciom krzywdę, dlatego wolała wkładać pod język palec. Uważała przy tym, by paznokcie mieć króciutkie, nie zadrapać. W klasie przygotowywała też miskę z wodą i garnuszek, żeby przemyć palec po ćwiczeniach z każdym dzieckiem.

– Patyczki od lodów stosuje się do dziś, sama widziałam – mówi.

Kiedy nauczyła się migać od swoich uczniów, słyszące matki prosiły ją, zwykle w piątek po południu, tuż po tym, gdy odebrały swoje dzieci, by Irena coś im przemigała albo o coś je zapytała. Same nie potrafiły się z nimi porozumieć.

– W latach dziewięćdziesiątych wymyśliłyśmy z kilkoma wychowawczyniami, że zorganizujemy kurs języka migowego dla słyszących rodziców. Trochę prowizoryczny, tylko po to, aby się nauczyli podstawowych znaków – opowiada. – Nikt się jednak nie zgłosił. Niektóre matki nie chciały nawet o tym słyszeć, zależało im na jednym: żeby ich głuche dzieci zaczęły mówić.

5.

Rok 2019, niewielka sala, zajęcia z logopedką. Ośmioletnia dziewczynka z implantem uczy się wymawiania nazw warzyw i owoców. Logopedka ją poprawia:

– Nie dziemniaki, tylko ziemniaki.

– Nie sebula, tylko cebula.

– Nie piepruszki, tylko pietruszki.

– Cebula: cyk, cyk, cyk – mówi logopedka.

Dziewczynka próbuje powtórzyć.

– Nie dwie por, tylko dwa pory.

– Nie cykryna, tylko cytryna.

– Nie krustkawka, tylko truskawka.

– A jaka jest dzisiaj pogoda? – pyta logopedka.

– Deszcz, chmuro – odpowiada dziewczynka.

– Ładnie powiedz: pada deszcz, są chmury.

Kończy się lekcja, dziewczynka stoi obok, logopedka ścisza głos.

– Dzięki badaniom przesiewowym słuchu dziecko ma szansę w miarę szybko dostać aparat słuchowy, a później implant i natychmiast powinno zacząć się wychowanie słuchowe.

– A co, jeśli głuche dziecko nie ma aparatów ani implantu albo nie pomogły?

– Wtedy stosujemy gesty i znaki umowne w kodzie między nami a dzieckiem – wyjaśnia. – Taki ruch pokazywania jest ruchem do siadu, dziecko ma usiąść. W czasie ćwiczeń pokazuję, wykonując ruchy dłonią, w jaki sposób dziecko ma ułożyć język. Dłoń równolegle do podłogi – język leży, tak jest przy „a” czy „s”, dłoń w pionie – język spionizowany do „l”, a taki gest ręką do tyłu – język ma być cofnięty, by prawidłowo wymówić głoski „k”, „g”, „h”. Cały czas mówimy do dziecka, podobnie jak jego słysząca matka, czyli stosujemy „metodę matczyną” – mówioną, nazywaną też oralną. Dziecko powinno być wychowywane w tak zwanej kąpieli słownej. Trzeba do niego mówić, mówić, jeszcze raz mówić.

– Dlaczego?

– Bo zawsze jest nadzieja, że ono również zacznie mówić i nauczy się odczytywać słowa z ruchu warg.

– Nawet jeśli wiadomo, że zupełnie nic nie słyszy?

– Tak, zawsze. Czy słyszy, czy nie słyszy, mówimy.

– Jaki jest tego cel?

– Wiem, poprzeczka jest zawieszona wysoko. Ale chcemy wyrównać wszystkie braki rozwojowe. Zależy nam na tym, by głuche dziecko słyszało, mówiło, czytało i pisało, komunikowało się za pomocą mowy z zachowaniem wszystkich struktur gramatycznych i leksykalnych języka polskiego. Czyli żeby funkcjonowało tak samo jak słyszące.

6.

Nie wszyscy głusi ukończyli szkoły.

Katarzyna miga swoją historię z trudem. Zdania układa z najprostszych słów, tylko takie zna.

Urodziła się w czasie wojny, jej rodzice wcześnie zmarli. Zamieszkała ze słyszącą rodziną swojej matki: ciocią i wujkiem oraz ich dwiema córkami.

Wszyscy wychodzili z domu tuż po śniadaniu. Katarzyna zostawała, mimo że powinna iść do pierwszej klasy podstawówki. Im była starsza, tym więcej miała obowiązków: codziennie pomagała przy przygotowywaniu posiłków, zmywała, a potem już sama gotowała. Żyli w jednopokojowym mieszkaniu, w którym było zimno. A najzimniej wtedy, gdy zastanawiała się, czy wujek znów wróci pijany. Czy znów będzie zły. Czy znów będzie czekała z niepokojem, aż on zaśnie.

Kobieta patrzy w kamerę, odgarnia siwe włosy, odsłania bliznę. Zbiła ją ciocia. Katarzyna nie mogła wychodzić z domu, zabraniał jej tego wujek. Patrzyła więc przez okno na dziewczynki, które bawiły się na podwórku. Po powrocie do domu pokazywały kuzynce, czego nie wolno jej robić, na przykład nie mogła dotykać ich zabawek. Kiwanie palcem, odpędzanie ręką – to gesty proste, jednoznaczne. Rozumiała je.

Kiedy skończyła osiemnaście lat, ciocia zaprowadziła ją na dworzec kolejowy, gdzie czekało już troje innych głuchych, i wsadziła do pociągu. O kursie krawiectwa dowiedziała się z lokalnego oddziału PZG. Katarzyna nauczyła się szyć i pierwszych w życiu słów języka migowego.

Na koniec spotkania przypomina sobie jeszcze jedno słowo: Kopciuszek. Miga, że była jak Kopciuszek.

7.

Głusi mówią, że niechętnie opuszczali szkoły – tylko tam byli wśród innych głuchych, tylko tam mogli migać.

Tłumaczka języka migowego opowiedziała mi historię chłopca, który urodził się na wsi i był jedynym głuchym w okolicy. Rodzice najpierw dziwili się, że dziecko nie zaczęło mówić, ale w końcu przestali się dziwić i wymyślali proste gesty lub odgrywali scenki, które pozwalały im się trochę porozumieć. Chłopiec pomagał ojcu w gospodarstwie, wykonywał prace, które nie wymagały zbyt wielu słów. O szkole dla głuchych powiedział jego rodzicom ksiądz. Zawieźli syna do internatu.

W chłopcu zaczęła następować przemiana. Wciąż nie potrafił mówić, pisać ani czytać, ale za każdym razem, gdy wracał do domu na święta albo wakacje, był radośniejszy. Próbował pokazywać rodzicom różne rzeczy rękami, lecz oni go nie rozumieli. Po kilku latach skończył szkołę i wrócił do domu rodziców na stałe. Dalej próbował coś pokazywać rękami, ale zauważył, że to na nic, że nie rozumieją, więc przestał. Rodzice zmarli, a głuchy mężczyzna odziedziczył dom i gospodarstwo.

– Wtedy go ponownie spotkałam – opowiada tłumaczka języka migowego. – Umówiliśmy się u notariusza. Znałam jego historię, wiedziałam, że był w szkole dla głuchych. Zamigałam coś na przywitanie. Patrzył uważnie na moje dłonie, czasem zapalało mu się światło w oczach, jakby sobie coś nagle przypomniał, ale potem gasło. Używałam coraz to prostszych znaków, mężczyzna jednak nie odpowiedział na żadne pytanie. Zrozumiałam, że żyjąc wśród słyszących, zapomniał swojego języka.

8.

– Ludzi można opuścić językowo – wyjaśnia Anna Wiśniewska-Jankowska, psycholożka i psychoterapeutka, która jako jedna z nielicznych w Polsce prowadzi terapię w języku migowym i zajmuje się diagnozowaniem głuchych dzieci.

Opowiada o głuchych, którzy przychodzą do jej gabinetu. Głuchych, dla których dążenie do zdobycia języka stało się główną historią życia.

Głuchych, którym przez lata powtarzano, że cały świat słyszy i mówi, więc jeśli chcą być częścią tego świata, powinni nauczyć się mówić, chociaż nie słyszą.

Głuchych, którzy nigdy nie usłyszeli własnego głosu, a mimo to nauczyli się tak dobrze mówić, że są rozumiani przez słyszących.

Głuchych, których słyszący stawiali za wzór innym głuchym i podkreślali: „Jak pięknie mówi”.

Głuchych, którzy mówią o sobie: „Jestem wyrehabilitowany”.

Głuchych, którzy uzależniali swoją wartość od tego, czy uda im się nauczyć mówić.

Głuchych, którzy robili wszystko, by opanować język mówiony pod przymusem lub szantażem: „Jeśli nie nauczysz się mówić, nigdy nie skończysz żadnej szkoły, nie pójdziesz na studia, nie znajdziesz pracy”.

Głuchych, którym wmawiano, że posługiwanie się jedynym dostępnym dla nich językiem – czyli językiem migowym – jest porażką.

Większość z nich to głusi z rodzin słyszących.

– Rodzice zrobią, co w ich mocy, by dziecko słyszało – mówi Wiśniewska-Jankowska. – Przede wszystkim dlatego, że je kochają. Ale również dlatego, że nie pogodzili się z narodzinami głuchego potomka i nie bardzo wiedzą, czym jest głuchota. Nikt ich nie przygotował do tego, że będą wychowywali głuche dziecko.

Tak zaczyna się etap w życiu głuchych, który trwa nawet kilkanaście lat.

Głusi czasem mówią, że ich życie zależy od tego, na jakich pedagogów trafili. I którą z metod byli rehabilitowani.

– Do mojego gabinetu przychodzą z nagromadzoną przez lata frustracją, gniewem i agresją. Ale nie wszyscy potrafią opowiedzieć, co się działo w ich życiu. Wciąż się zdarza, że głusi nastolatkowie nie znają żadnego języka.

Istnieje cała grupa ludzi poza językiem. Kończą szkołę i wracają do domów, w których zwykle wszyscy słyszą. Bardzo rzadko ktoś z rodziny uczy się języka migowego, więc frustracja narasta. Rodzice nie wiedzą, co robić, nie mają kontaktu ze swoimi dziećmi.

– Zdarza się, że głusi odkrywają jeszcze jedno – dodaje Wiśniewska-Jankowska. – Jako dorośli zdają sobie sprawę, że to oni musieli się dopasować do słyszących. A jeśli ani ich matka, ani ojciec nie nauczyli się dla nich języka migowego, to znaczy, że nie uznali kontaktu z nimi za na tyle cenny, by włożyć w niego wysiłek. Tacy ludzie mogą czuć, że są niekochani. Wewnętrzna pustka, która pojawia się w związku z poczuciem bycia niekochanym, jest nie do zasypania. Głusi uświadamiają sobie, że zostali opuszczeni językowo.

9.

W książkach i poradnikach dla rodziców głuchych dzieci można było znaleźć zalecenia sformułowane w duchu metody oralnej:

„Traktuj swoje dziecko tak, jakby nie było ono głuche.

Ćwiczenia słuchu są najważniejsze.

Nigdy nie podchodź do swojego dziecka, nie zawoławszy go po imieniu.

Mów do dziecka za jego plecami. Mów często do dziecka w ciemności.

Nasze dzieci muszą nauczyć się słyszeć”.

10.

W Polsce wciąż są organizowane kolejne edycje Ogólnopolskiego Konkursu Odczytywania Mowy z Ust: słyszący nagrywają krótkie filmiki, na których czytają fragmenty tekstów, a potem głuche dzieci oglądają je bez dźwięku i mają odgadnąć, co mówią słyszący.

Kinga zajęła drugie miejsce. Jej mama kierowała się intuicją, ucząc swoje dziecko mówić. Miała jedną zasadę, o której opowiadają też inne matki głuchych dzieci świetnie czytających z ruchu warg.

– Od samego początku mówiłam do córki. Kinga jadła zupę, a ja siadałam naprzeciw niej i pytałam: „Jaka jest zupka? Pyszna? Kinga lubi rosołek?”. I tak codziennie przez co najmniej kilka godzin. Każde słowo powtarzałam wiele razy. Starałam się, by moja twarz zawsze była naprzeciw buzi Kingi. Nigdy nie mówiłam do niej, stojąc, tylko kucałam albo siadałam w taki sposób, żeby widziała moje usta.

Badania słuchu wychodziły źle, ale Kinga w gabinecie patrzyła na usta lekarza i odpowiadała na jego pytania, chociaż zwykle mówiła jedynie „tak” lub „nie”. „Przecież ona słyszy, czego pani chce?” – pytali lekarze.

– Wróciłyśmy po jednej z takich wizyt do domu. Zasłoniłam usta i powiedziałam: „Kinga, chodź do mamy”, a ona: „Mamo, weź rękę, bo nie widzę, co mówisz”. Tu cię mam! Poszłyśmy znowu do lekarza, zasłonił usta kartką, zapytał o coś, a Kinga nie odpowiedziała.

Aparaty słuchowe dostała jako sześciolatka, implant pięć lat później.

– Co roku wybierane są inne teksty, na przykład Bazyliszek – opowiada o konkursie Kinga. – Zwykle kilka stron A4. Przygotowujemy się dużo wcześniej. Na konkurs przyjeżdżają dzieci ze szkół dla głuchych z całej Polski. Przy wejściu zostawiamy aparaty słuchowe, a ci, którzy mają implant, zdejmują jego zewnętrzną część. Mamy nic nie słyszeć. Siadamy w ławkach przed dużym ekranem. Pojawia się na nim kobieta, która porusza ustami. Mówi przez kilkanaście sekund, a potem jest przerwa i wtedy trzeba zapisać, co powiedziała. Bez głosu, same usta. Zdania i słowa pochodzą z tych tekstów, których wcześniej się uczyliśmy. To jest bardzo trudne, należy cały czas ćwiczyć.

Ustom trzeba się przyglądać bez przerwy. Najlepiej, jeśli osoba mówiąca stoi naprzeciw, jej usta są dobrze oświetlone i widoczne. Liczy się każda subtelność. Kąciki warg to opuszczone, to znów uniesione. Wargi złączone, otwarte. A jeśli otwarte, to jak? Wąskie, ze schowanymi zębami, albo szerokie, zęby widoczne, wargi naprężone. Dolna warga lekko ukryta pod górnymi zębami. Widać język. Język dotyka podniebienia, język wystaje między zębami. Zostaje albo się chowa. A teraz wszystkie te ruchy na przemian.

Żuchwa ruchoma, krtań lekko drga. Ruchy warg, z których nic nie wynika, albo takie, które pasują do różnych głosek.

Osoba mówiąca nie może stać pod światło ani profilem. Powinna mówić wyraźnie. Wystarczy, że się odwróci. Opuści głowę. Stanie za daleko. Przekręci głowę w bok. Zasłoni usta ręką. Wystarczy, że będzie mówiła za szybko albo za wolno, nie otwierała ust przy mówieniu. Albo używała słów, których nie znamy. I już nie będzie można odczytać mowy z ruchu jej warg.

11.

Z metody oralnej korzystają uczniowie słabosłyszący, którzy również są kierowani do szkół dla głuchych. Słabosłyszących jest w takich placówkach coraz więcej, zdarzają się klasy, w których wśród kilkunastu osób zaledwie dwie lub trzy są głuche. Wielu z nich udaje się nauczyć języka polskiego: mówią, czytają i piszą.

Głusi z największym ubytkiem słuchu nie potrafią mówić o metodzie oralnej ze spokojem. Niektórzy uznają praktyki oralistów za przemoc wobec głuchych, niszczenie ich języka i kultury porównywalne z wynaradawianiem mniejszości rdzennych w Australii czy Kanadzie.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

SYSTEM

Na początku lat sześćdziesiątych XX wieku w środowisku głuchych pojawił się Bogdan Szczepankowski, słabosłyszący matematyk, który w czasie drugiej wojny światowej przeszedł zapalenie opon mózgowych i zaczął tracić słuch.

W szkołach dla głuchych obowiązywał zakaz migania, a Szczepankowski, gdy zaczął pracę nauczyciela w Instytucie Głuchoniemych, zobaczył migające ze sobą dzieci. Najpierw je obserwował, a potem uczył się od nich. Widział też słyszących nauczycieli, którzy mówili do głuchych uczniów. Ćwiczyli z nimi wymowę i odczytywanie słów z ruchu warg, a także pokazywali, jak mają wykonywać przyszłe zawody, głównie oparte na pracy fizycznej. Szczepankowski wiedział, że rehabilitacja przynosi efekty, ale nie u wszystkich. Szybko zauważył, że nauka oparta na języku polskim, którego głuche dzieci nie słyszą, nie wystarcza.

Kilka lat później rozpoczął pracę nad systemem komunikacji, który miał pomóc porozumiewać się słyszącym nauczycielom z ich głuchymi podopiecznymi. Sam z niego korzystał na zajęciach dla głuchych uczniów, których przygotowywał do matury z matematyki.

Tak powstał system językowo-migowy (SJM) nazywany w skrócie systemem.

Odtąd jedni uważali, że Bogdan Szczepankowski zrewolucjonizował edukację głuchych dzieci, a drudzy, że pojawienie się SJM sprawiło, że naturalny język ludzi głuchych, czyli polski język migowy (PJM), został uznany za gorszy sposób migania.

Bogdan Szczepankowski, dziś profesor nauk humanistycznych, specjalista w dziedzinie surdopedagogiki i surdologopedii, nie zgadza się na spotkanie. Odsyła mnie do wywiadu i wykładu, które ukazały się w internecie pod adresem www.swiatgluchych.pl, a także do swoich książek, artykułów i referatów.

„System polega na równoczesnym mówieniu i ilustrowaniu znakami migowymi tego, co się mówi, zgodnie z gramatyką języka fonicznego, języka polskiego. Nie języka migowego” – wyjaśnia w wykładzie.

Przyznaje, że jako twórca SJM najpierw nauczył się języka polskiego, a dopiero potem znaków migowych. Był więc w innej sytuacji niż większość bohaterów tej książki.

Wspomina też o znakach metodycznych, nad którymi pracował ojciec Charles-Michel de l’Épée.

„Język migowy, którym posługiwali się jego głusi uczniowie, był odległy od języka francuskiego. De l’Épée myślał więc nad tym, w jaki sposób zbliżyć go do francuszczyzny. W jaki sposób go zmodernizować, żeby był zgodny z gramatyką języka francuskiego. Wymyślił coś, co można nazwać znakami metodycznymi, czyli takimi dodatkowymi znakami, które uzupełniały wypowiedź w języku migowym i miały tworzyć konstrukcje gramatyczne” – mówi w wywiadzie.

Gdy Bogdan Szczepankowski zaczynał pracę jako nauczyciel głuchych, poziom edukacji w szkołach dla głuchych był bardzo niski. We wstępie do wydanej w 1974 roku książki Nie jesteś sam. Poradnik dla niesłyszącego studenta (pod redakcją Bogdana Szczepankowskiego i Stanisława Jurkiewicza) przytacza dane: „Przeprowadzona przez PZG w latach 1970–1972 ankietyzacja, która objęła blisko 30 000 głuchych i głuchoniemych, wykazała ponad 60 proc. osób nieposiadających nawet pełnego wykształcenia podstawowego (w tym połowa analfabetów)”.

Szans na zmianę sytuacji Szczepankowski upatrywał w SJM. Mieli go poznać nauczyciele, którzy pracowali w szkołach dla głuchych, oraz tłumacze.

W książce Język migowy. Wprowadzenie wydanej w 1974 roku oceniał zarówno SJM, jak i PJM.

O PJM pisał: „Język migowy w swojej naturalnej formie ma raczej ubogie słownictwo, pozbawiony jest odmian gramatycznych, niejednolity nie tylko w różnych regionach Polski, ale i w różnych środowiskach”.

O SJM: „Język migowy, który słuchacze poznają na kursach, jest udoskonaloną formą prymitywnego języka, którym posługują się rzesze głuchych i głuchoniemych, jest językiem zarówno ulepszonym w treści, jak i w formie. Stąd wypływa poważne zadanie dla tłumaczy języka migowego – absolwentów kursów: dalsza popularyzacja w swoim środowisku zawodowym treści i form nowoczesnego języka migowego”.

W 1984 roku SJM został wprowadzony do szkół dla głuchych. Powstały programy nauczania i podręczniki. Nauczyciele poszli na kursy, zwykle kilkudziesięciogodzinne, które polegały głównie na opanowaniu słówek. Migali je tak, jak mówili, odtwarzając gramatykę zdań polskich.

Co ważne, w tamtym czasie nie było jeszcze badań nad PJM, więc opracowany przez Szczepankowskiego SJM wydawał się jedynym ujednoliconym sposobem migania. Podobne systemy powstawały w innych krajach, między innymi w Wielkiej Brytanii i Szwecji, chociaż rozkwit języka migowego tuż po utworzeniu szkół dla głuchych, a także systematyczny opis amerykańskiego języka migowego (American Sign Language, ASL), którego dokonał w latach sześćdziesiątych XX wieku William Stokoe, musiały dawać badaczom do myślenia, że PJM, w przeciwieństwie do SJM, jest językiem. Stokoe przeanalizował strukturę ASL i wykazał, że jest to nie zestaw prostych gestów, jak dotąd utrzymywało wielu pedagogów, którzy właśnie z tego powodu odrzucali wykorzystywanie ASL w edukacji głuchych, tylko język.

Mimo to SJM zaczął być powszechnie nazywany – również w tytułach książek Bogdana Szczepankowskiego – językiem migowym.

Taki był początek zamieszania, które trwa do dziś. Jak rozróżnić SJM i PJM? I po co SJM, skoro głusi już mają swój naturalny język?

Proszę Bartosza Margańca o wyjaśnienie różnicy między systemem a polskim językiem migowym.

Bartosz podsyła przykładowe zdanie: „Moja mama i babcia się spotkały, mama zapytała babcię, czy już była w tamtym sklepie”.

„MÓJ MAMA (wskazanie – prawo) BYŁO SPOTKAĆ BABCIA (wskazanie – lewo, wskazanie – prawo), PYTAĆ (w kierunku lewym) BYŁO SKLEP TAM? (pytająca mimika)” – w PJM takie zdanie można zamigać na wiele różnych sposobów, tak jak różnie można je skonstruować po polsku.

„W SJM to by było, hmm, nie wiem, czy umiem” – pisze Bartosz. I próbuje: „MÓJ MAMA I BABCIA SPOTKANIE SIĘ. MAMA ZAPYTAĆ BABCIA CZY JUŻ BYĆ W TAM SKLEP”.

Głusi, którzy nie znają języka polskiego i jego gramatyki, mogą systemu nie zrozumieć, jedynie wyłapią niektóre znaki, domyślając się sensu wypowiedzi.

„Można narzekać na system językowo-migowy, oczywiście, pewnie, że można. Ale jeśli ktoś uważa, że wprowadzenie ponad trzydzieści lat temu systemu do szkół, kiedy nie można było nic innego wprowadzić, to był błąd – po prostu nie ma racji, bo po prostu nie wie, jak to było naprawdę. Ja wiem. Ten etap trzeba było przejść. I przeszliśmy” – mówi w wywiadzie Szczepankowski.

W 2021 roku zapytałam dyrektorkę jednej ze szkół dla głuchych, czy jej nauczyciele migają. Odpowiedziała, że tak, większość z nich. Dopytałam, czy używają PJM, czyli języka ludzi głuchych. Odpowiedziała wtedy, że nauczyciele posługują się „czystym migowym”. A więc SJM. Na pytanie o polski język migowy stwierdziła, że to język, którego głusi używają w domach.

Profesor Bogdan Szczepankowski z czasem zmienił podejście do PJM. Już nie uważa go za prymitywny język, jak pisał w 1974 roku.

W wydanej w 2001 roku książce Język migowy. Pierwsze kroki. Podręcznik dla rodziców i nauczycieli (Bogdana Szczepankowskiego, Barbary Kossakowskiej oraz Teresy Małgorzaty Wasilewskiej) profesor przytacza fragment raportu końcowego konferencji ONZ na temat alternatywnych podejść do wychowania głuchych (Paryż, 1984): „Języki migowe nie były wcześniej akceptowane przez społeczeństwo. Były uważane za system prymitywnych znaków, a ich użytkownicy byli nakłaniani do tego, aby ich nie używać... Pytanie, stawiane przez wielu nauczycieli, czy język migowy jest prawdziwym językiem, czy też nie, otrzymało twierdzącą odpowiedź od badaczy języka migowego. Konstrukcja i gramatyka języków migowych zostały opisane przez językoznawców... Stara teoria, że stosowanie języka migowego będzie przeszkodą dla rozwoju mowy i języka pisanego, nie jest już aktualna...”.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

JĘZYK GŁUCHYCH

Językoznawcy, którzy od ponad dwudziestu lat badają polski język migowy, dużo by dali, żeby przenieść się w czasie i obserwować jego początki. Z czego powstają takie języki? I jak łączą ludzi? Albo żeby znaleźć się w Instytucie Głuchoniemych (wtedy Królestwo Polskie), a potem w Galicyjskim Zakładzie dla Głuchoniemych we Lwowie (rozpoczął działalność w 1830 roku) czy w Królewskim Zakładzie dla Głuchoniemych w Poznaniu (1832), czyli w miejscach, gdzie migali do siebie pierwsi głusi uczniowie. W międzywojniu na ziemiach polskich działało już kilkanaście szkół dla głuchych.

Narodzinom języka migowego mogli się przyglądać językoznawcy w latach siedemdziesiątych XX wieku, gdy komunistyczny rząd Nikaragui otworzył pierwszą szkołę dla niesłyszących w Managui. Szkoła nie miała profesjonalnej kadry. Uczyły się w niej głuche dzieci z całego kraju. Szybko i spontanicznie zaczął tam powstawać nikaraguański język migowy (Idioma de Señas de Nicaragua, ISN), którym dziś posługują się głusi w tym państwie.

– Szczęśliwie do szkoły w Managui trafiła na zaproszenie rządu Judy Kegl, lingwistka z Massachusetts Institute of Technology – mówi profesor Marek Świdziński, prekursor badań nad PJM. – Pilnowała nauczania, jednak przede wszystkim po raz pierwszy w historii nauki dokonała opisu procesu kształtowania się nowego języka. Można by powiedzieć, że nikaraguański język migowy powstał z niczego, ale to nie jest prawda. Głusi zaczęli wrzucać do jednego worka własne języki – domowe języki migowe, czyli gesty, których używali, by się porozumiewać. Jeśli uczeń pochodził z miejscowości, gdzie głuchych było więcej, przynosił ze sobą rozwinięty sposób komunikacji. Później jeden głuchy naśladował drugiego. Kolejni, którzy to obserwowali, podchwytywali tę czy inną cechę ich języka. Działo się to samorzutnie, bo nikt przecież głuchych Nikaraguańczyków nie mógł uczyć migowego, którego nie było.

Baza Ethnologue. Languages of the World zawiera informacje o stu pięćdziesięciu siedmiu naturalnych językach migowych używanych obecnie na świecie. Z pewnością jest ich więcej, tylko niektóre jeszcze czekają na odkrycie i opisanie.

1.

Od momentu powstania pierwszych szkół głusi żyli wokół nich.

– Poszczególne języki migowe są zróżnicowane, bo przez ponad dwa stulecia występowały wyspowo. Pojawiały się tam, gdzie otwierano szkołę i gdzie tworzyło się nowe środowisko głuchych – mówi profesor Paweł Rutkowski, językoznawca ogólny, twórca Pracowni Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego. – Języki te, w przeciwieństwie do języków fonicznych o długiej tradycji literackiej, takich jak współczesna polszczyzna, funkcjonowały bez wzorca, bez standardu poprawnościowego i bez tradycji gramatycznej, która pomagałaby dostrzec w miganiu złożony system językowy. Ludzie, którzy posługują się polszczyzną, mogą czytać literaturę i inne teksty pisane w tym języku, naśladują wzorce językowe, z którymi stykają się na co dzień w mediach elektronicznych, wiedzą, co jest dobrą polszczyzną, a co nią nie jest. Głusi, dopóki nie pojawiły się nagrania wideo, posługiwali się językiem migowym przede wszystkich w relatywnie wąskich grupach złożonych z osób, które się dobrze znały, a zatem znały też swój sposób migania.

To dlatego wciąż występują różnice w miganiu w poszczególnych częściach Polski. Opowiada mi o nich Magda, która spędziła w szkołach dla głuchych i przyszkolnych internatach ponad szesnaście lat.

– Pierwsza szkoła była w niewielkim mieście w centralnej Polsce – miga, a tłumaczka przekłada jej słowa. – Nauczyciele migali do nas i mówili, niewiele z tego rozumiałam. Potem, w szkole zawodowej w Warszawie, spotkałam głuchych z rodzin dynastycznych, czyli takich, w których głuchota występuje w kilku pokoleniach. Głusi, którzy uczyli się języka migowego od swoich rodziców, migali inaczej. Wyjaśnili mi, że wcześniej uczyłam się SJM, a nowe miganie to jest PJM. Po zawodówce przyjechałam na Śląsk. Tu głusi znów migali trochę inaczej niektóre słowa.

W dyskusji na temat edukacji głuchych, która toczy się od ponad dwustu lat, brali wcześniej udział głównie słyszący surdolodzy. Dwie dekady temu do stołu dosiedli się słyszący językoznawcy oraz sami głusi. Wtedy zaczął się kolejny spór, który trwa do dziś.

Po jednej stronie są ci, którzy uważają, że głuche dziecko trzeba przystosować do słyszącego świata. Nauczyć je mówić i słyszeć. Że powinno ćwiczyć mowę, uczyć się odczytywania słów z ruchu warg. Zdobyć język, którym posługują się jego słyszący rodzice.

Po drugiej − ci, którzy twierdzą, że dziecko musi jak najszybciej dostać możliwość poznania jakiegokolwiek języka, by mieć kontakt z innymi ludźmi. Nawet jeśli będzie to wymagało od rodziców nauki PJM. Dopiero potem może uczyć się języka polskiego – jako drugiego, obcego.

Pierwsi utrzymują, że mówienie do głuchego dziecka jest najlepszą i jedyną metodą przystosowania go do słyszącego świata. Dziecko ma wytężać siły, starać się, próbować dorównywać słyszącym.

Drudzy uważają, że mówienie do głuchego dziecka jest formą dyskryminacji.

Pierwsi alarmują, że język migowy wyklucza głuchego ze społeczności słyszących.

Drudzy tłumaczą, że głusi i tak są wykluczeni, ale dzięki językowi migowemu stają się częścią społeczności głuchych i mają szansę rozwoju i nauczenia się innych języków, w szczególności polskiego.

Pierwsi przypominają: cały świat słyszy i mówi.

Drudzy dodają: osoba głucha zawsze będzie głucha i potrzebuje własnego języka.

Pierwsi nazywają ludzi głuchych głuchoniemymi.

Drudzy mówią, że głuchota jest częścią tożsamości, a głusi nie są niemi, bo mają swój język.

2.

Lata osiemdziesiąte XX wieku. Małgorzata Czajkowska-Kisil, wówczas jeszcze „tylko” Czajkowska, zaczęła studia surdopedagogiczne, których dyplom wciąż jest warunkiem przyjęcia do pracy w szkole dla głuchych. Chodziła na wykłady, ale rzadko coś notowała. Tylko ona była CODA (Child of Deaf Adults), czyli słyszącym dzieckiem głuchych rodziców. Pozostali w jej grupie nie mieli dotąd kontaktu ze środowiskiem głuchych, a wielu nie znało nikogo niesłyszącego.

Wykładowcy przekonywali, że do głuchych dzieci należy mówić, nawet jeśli one nic nie słyszą.

Studenci notowali.

Wykładowcy uprzedzali, że głuche dzieci mogą być zagubione i sfrustrowane, zmęczone i zrezygnowane ciągłymi ćwiczeniami mowy. Wtedy należy je uspokajać i co jakiś czas przypominać, że cały ten wysiłek jest po to, by jako dorośli byli samodzielni i mogli żyć wśród słyszących.

Studenci notowali.

Wykładowcy sugerowali, że języka migowego najlepiej nie używać wcale, bo głusi, którzy nauczą się migać, zwykle już nie chcą ćwiczyć mowy.

Studenci notowali.

Wykładowcy twierdzili, że język migowy, w którym głusi porozumiewają się ze sobą, ma ubogie słownictwo i jest agramatyczny. A ponieważ jest tak ograniczony, głusi nie potrafią myśleć abstrakcyjnie, nie rozmawiają na trudne tematy.

Studenci notowali.

– Łapałam się za głowę, co to za bzdury – mówi Małgorzata Czajkowska-Kisil. – Moja głucha mama była wyrehabilitowana. Świetnie mówiła, odczytywała słowa z ruchu warg, czytała i pisała po polsku. Mimo to nie udało jej się zintegrować ze słyszącymi. W domu migaliśmy w PJM. Wiedziałam, że mogę porozmawiać z rodzicami na każdy temat.

Na studiach Czajkowska coraz częściej wtrącała się do wykładów. Prostowała nieprawdziwe informacje. Mówiła, że PJM ma własną gramatykę, choć jeszcze niezbadaną i nieopisaną.

Podczas omawiania na zajęciach badań, w których wzięły udział głuche i słyszące dzieci, Czajkowska dopytywała o szczegóły pracy z każdą z grup. Dzieciom pokazywano na przykład obrazek i proszono, by powiedziały, co na nim widzą.

– Czy głusi uczestnicy badania mogli udzielić odpowiedzi w polskim języku migowym? – zapytała wykładowczynię.

– Nie. Wszyscy odpowiadali po polsku – wyjaśniła profesorka.

– Trudno się więc dziwić, że głuche dzieci potrzebowały więcej czasu na odpowiedź, skoro musiały jej udzielić w obcym języku – ciągnęła Czajkowska.

– Obcym? Co pani sugeruje? – denerwowała się wykładowczyni.

– Jeśli na tej podstawie oceniano ich potencjał, także intelektualny, to wydaje się, że dzieci głuche były w badaniu pokrzywdzone – nie odpuszczała Czajkowska.

Dzieliła się też własnymi doświadczeniami. Mówiła, że słyszący niewiele wiedzą o głuchych, powielają stereotypy i nieprawdziwe wyobrażenia na temat głuchoty. Wydaje im się, że polega na tym, że się po prostu nie słyszy. Wystarczy zasłonić uszy, by wyobrazić sobie, co przeżywają głusi. Rzadko kto zwraca uwagę na bariery językowe.

Czajkowska zauważyła, że niektórzy wykładowcy pracowali ze słabosłyszącymi uczniami i być może sądzili, że skoro dzięki aparatom słuchowym dzieciom tym udaje się rozwinąć mowę, to głuchym, które nic nie słyszą, również się to uda.

– Wmawiano nam, że głuche dzieci powinny iść do szkoły publicznej razem ze słyszącymi. Najlepiej, żeby nie przebywały w swoim gronie, bo wtedy, zamiast uczyć się mówić, będą wolały migać. Pedagogom przyklaskiwali rodzice. Często to właśnie oni domagali się, by ich dzieci traktować jak słyszące – mówi Czajkowska-Kisil.

Sytuacja zmieniła się, gdy studenci poszli na pierwsze praktyki do szkół dla głuchych.

– Moje koleżanki zorientowały się, że bez języka migowego nie są w stanie porozumieć się z uczniami. I że głuche dzieci, także te starsze, wcale nie mówią, jak zapewniali wykładowcy. Ani nie potrafią odczytywać słów z ruchu warg. Raczej „oddomyślają” – jak to wtedy nazwałyśmy – znaczenie. Na podstawie wiedzy o świecie i znajomości niektórych słów próbują odgadnąć sens wypowiedzi – wyjaśnia Czajkowska-Kisil. – Moje koleżanki zobaczyły też, że często głusi są wprowadzani w błąd, mylą się, udzielają nieprawidłowych odpowiedzi tylko dlatego, że nie rozumieją pytania.

Studenci potrzebowali zajęć z języka migowego. Jednym z wykładowców był profesor Włodzimierz Pietrzak, podobnie jak Małgorzata Czajkowska, słyszące dziecko głuchych rodziców. Rozumiał, że bez języka migowego nie ma kontaktu z głuchymi. Dlatego wspierał ją, gdy składała wniosek w sprawie lektoratów z języka migowego do władz uczelni.

Pod koniec lat osiemdziesiątych XX wieku zaczęła pracę w Instytucie Głuchoniemych. Oficjalnie nauczyciele nie migali w PJM, ale nieoficjalnie uczyli się go od głuchych dzieci. Nie istniały podręczniki do nauki PJM, jedyne materiały dydaktyczne były w SJM. Nie zatrudniano też głuchych nauczycieli w szkołach dla głuchych.

Wśród dokumentów, które Czajkowska złożyła w instytucie, starając się o pracę, był certyfikat tłumacza języka migowego Polskiego Związku Głuchych. Dyrektor od razu go zauważył i przyjął z otwartością słyszącego nauczyciela, który biegle miga. Czajkowska objęła wychowawstwo w pierwszej klasie. Jej przełożony zgodził się, by migała do dzieci. Zaczęła uczyć słówek innych pedagogów, którzy zobaczyli, że migając, ma lepszy kontakt z uczniami. W końcu zorganizowała w czasie ferii kurs polskiego języka migowego dla nauczycieli.

– W instytucie było przychylne nastawienie do PJM – opowiada – ale na zewnątrz zarzucano nam, że migając do głuchych dzieci, skazujemy je na getto językowe.

Pierwszy przełom to rok 1991 i wyjazd nauczycieli z instytutu do Szwecji, gdzie stosowany był już model dwujęzyczny w edukacji głuchych dzieci. Metoda dwujęzyczna polega na tym, że uczy się najpierw języka migowego, a dopiero potem fonicznego, jako drugiego, obcego.

Model ten przeanalizowała Magdalena Dunaj, autorka książki W stronę edukacji dwujęzycznej dzieci głuchych w Polsce. Co wiemy? Czego nie wiemy? Co należy zrobić?.

– Szwedzkie badania pokazały, że tamtejszy odpowiednik systemu językowo-migowego nie ułatwia dzieciom nauki, a w percepcji tych dzieci nie jest wcale językiem szwedzkim, tylko jest specjalnym systemem migania – objaśnia Magdalena Dunaj. – Kiedy okazało się, że głusi nie rozumieją systemu, zaczęto badać szwedzki język migowy (svenskt teckenspråk, STS), którym posługują się głusi obywatele, i to on stał się podstawą modelu dwujęzycznego. Na Uniwersytecie w Sztokholmie szwedzki język migowy jest wykładany od 1980 roku.

To właśnie zobaczyli nauczyciele z warszawskiego Instytutu Głuchoniemych.

Małgorzata Czajkowska pół roku przed wyjazdem do Szwecji pojechała na obóz, który organizował Bogdan Szczepankowski i na którym uczył SJM pedagogów, a także tłumaczy. Jego system został już wtedy wprowadzony do szkół, ale nauczyciele wciąż się szkolili.

– Szczepankowski poprosił nas o wrażenia z kursu. Większość uczestników była zadowolona. Tylko ja uznałam, że nauczanie sztucznego kodu zamiast polskiego języka migowego jest nie w porządku, ponieważ głusi nie używają SJM na co dzień. Jeśli ja, słysząca i biegle migająca w PJM, miałam kłopot z SJM, to co dopiero głusi? – mówi Czajkowska-Kisil. – Użyłam nawet argumentu, że wprowadzenie nowego sposobu migania doprowadzi do rozłamów w rodzinach głuchych. Bo jeśli głuche dzieci pójdą do szkół i zobaczą, że nauczyciele migają w SJM, wrócą do domów i powiedzą swoim głuchym rodzicom, że to oni źle migają.

O tym, że SJM nie sprawdza się w nauczaniu głuchych, Czajkowska przekonała się w Szwecji. Dwie badaczki – Brita Bergman i Kristina Svartholm – powiedziały kursantom wprost: systemy migowe mieszają dzieciom w głowach, ponieważ system łączy sztuczny kod z naturalnym językiem migowym. Każdy językoznawca wie, że język jest tworem naturalnym. Jest żywy i nie sposób nad nim zapanować.

– Języka nie da się skodyfikować i ujednolicić, co próbował zrobić Bogdan Szczepankowski – podsumowuje Czajkowska-Kisil i nadmienia: – Warto chyba dodać, że Szczepankowski nie jest językoznawcą.

3.

W 1992 roku na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego spotkały się dwie osoby, od których zaczęła się lingwistyka migowa w Polsce − Małgorzata Czajkowska i profesor Marek Świdziński, gramatyk formalny. Cztery lata później profesor uruchomił na UW konwersatorium „Z problemów komunikacji niesłyszących”, pierwsze zajęcia akademickie, na których w centrum byli użytkownicy PJM i sam język.

– Zaczęliśmy od siedmioosobowej grupki studentów. Dzieliliśmy się lekturami i przemyśleniami. Powstały pierwsze analizy lingwistyczne tekstu PJM. Na początku nie było nawet narzędzi badawczych, bo dotąd zajmowaliśmy się tylko językami fonicznymi – przyznaje profesor Świdziński.

Punktem odniesienia było to, co od lat sześćdziesiątych XX wieku działo się w Stanach Zjednoczonych, gdzie William Stokoe rozpoczął systematyczny opis amerykańskiego języka migowego.

Polscy badacze szukali też użytkowników PJM.

– Wbrew pozorom nie było o nich łatwo – mówi Czajkowska-Kisil. – Pewien głuchy, obserwując, jak migam, powiedział: „Wygląda młodo, a miga jak stara”. Chodziło mu o to, że jako słyszące dziecko głuchych rodziców nabywałam PJM od najwcześniejszego dzieciństwa. Głuche dzieci, które mają słyszących rodziców, uczą się PJM nie od dorosłych, ale od innych dzieci, i to dużo później, bo w wieku siedmiu, ośmiu lat. Co oznacza, że gdy są nastolatkami, mogą wciąż używać dziecięcego migowego, czyli mają uboższe słownictwo i migają mniej precyzyjnie.

W 2003 roku ukazał się pierwszy tom artykułów naukowych Studia nad kompetencją językową i komunikacją niesłyszących pod redakcją Marka Świdzińskiego i Tadeusza Gałkowskiego.

– Można powiedzieć, że był on początkiem PJM jako przedmiotu akademickiego – mówi profesor Świdziński.

Pięć lat później studenci mogli już zapisać się na studia podyplomowe na kierunku polski język migowy – pierwsze studia z lingwistyki migowej na Uniwersytecie Warszawskim i w ogóle w Polsce.

– Zależało nam na tym, by lektorat uzyskał status lektoratu bolońskiego, czyli żeby PJM był traktowany jak każdy inny język obcy – wyjaśnia profesor. – Pojawiło się mnóstwo trudności i pytań, między innymi o to, jak wyobrażamy sobie egzamin pisemny z języka, który nie ma formy pisanej. Wyjaśnialiśmy, że w PJM wszystko jest inaczej niż w językach fonicznych, ale to nie oznacza, że badania nad nim nie są możliwe.

W 2010 roku Paweł Rutkowski – uczeń profesora Świdzińskiego i późniejszy profesor – założył na Uniwersytecie Warszawskim Pracownię Lingwistyki Migowej. Wtedy badania nabrały rozmachu. Zatrudniono kolejnych głuchych wykładowców i badaczy. Zespół ekspertów rozpoczął prace nad budową Korpusu PJM, który jest obecnie jednym z największych zbiorów nagrań migowych na świecie. Od 2014 roku opracowywano multimedialne podręczniki szkolne w wersji migowej dostępne teraz w internecie. W 2019 ruszyły studia stacjonarne drugiego stopnia – filologia PJM, również pierwszy taki kierunek w Polsce. Aby opanować PJM na poziomie pozwalającym na swobodną konwersację, czyli co najmniej B2 według Europejskiego Systemu Opisu Kształcenia Językowego, studenci tego kierunku uczą się migać od głuchych wykładowców po kilka godzin dziennie przez dwa lata. I nawet tak intensywna nauka nie zawsze wystarcza.

4.

Językoznawcy, którzy dowiedli, że PJM jest językiem, a także naukowcy zajmujący się edukacją głuchych mieli już narzędzia do oceny tego, co działo się w edukacji głuchych dzieci przez ostatnie dekady.

Najpierw pochylili się nad oralizmem.

– Oralizm, czyli dziewiętnastowieczna, uznana przez wielu badaczy za nieskuteczną metoda nauczania głuchych języka fonicznego, jest czymś skrajnie nienaturalnym i niezgodnym z potrzebami człowieka – tłumaczy profesor Świdziński. – Idea oralizmu sprowadza się do eliminacji migania. Dziecku nie wolno pod rygorem kary posługiwać się znakami migowymi. Ma ono mówić, a najlepiej jeszcze słyszeć. Oralizm jest metodą wymyśloną dla słyszących, żeby słyszący nauczyciel mógł do głuchego ucznia dotrzeć ze swoim komunikatem. Droga głuchego dziecka z rodziny słyszącej do języka większości, czyli fonicznego, jest drogą przez mękę.

Potem podsumowali SJM.

– To proteza migania, udawany język migowy. Nie ma mowy, by głusi przyjęli system jako swój język – podkreśla profesor. – System to przekład słowo w słowo i słowo po słowie zdania polskiego na sekwencję migów. To tak, jakbyśmy wzięli zdanie po polsku, znaleźli w słowniku angielskie słówka i wstawili je zamiast polskich, zapominając o gramatyce. Za taki przekład lektor postawi dwójkę.

– Jeśli nauczyciel miga w SJM do głuchego ucznia, który nie zna ani polskiego, ani systemu, to tak, jakby go w ogóle nie zauważał – dodaje Magdalena Dunaj. – Przerzuca na niego cały ciężar komunikacji. Głuchy uczeń nie ma szans, by cokolwiek zrozumieć. Może wyłapać pojedyncze słowa, zareagować na jakieś polecenie, ale nie pojmie sensu wypowiedzi nauczyciela. Żeby go wydobyć, musiałby najpierw świetnie znać język polski i PJM.

5.

Językoznawcy odnoszą się również do najczęstszych zarzutów wobec polskiego języka migowego, które wysuwają zwolennicy metody oralnej.

Zarzut pierwszy: PJM nie jest językiem, jest tylko pokazywaniem.

– Każdy językoznawca teoretyk wie, że w jednym języku kształty słów są takie, a w innym – inne. Dobrą analogią są znaki w języku chińskim, które wyjściowo mają – podobnie jak w językach migowych – ikoniczny charakter. To znaczy – kontynuuje profesor Świdziński – że sporo znaków swoim kształtem nawiązuje do kształtu przedmiotu czy czynności, do których się odnoszą. Ale czy ktoś odważyłby się powiedzieć, że język chiński ze swoimi robaczkami nie jest językiem, bo to są inne robaczki niż nasze? Coś takiego językoznawcy teoretykowi w ogóle nie przyjdzie do głowy.

Zarzut drugi: PJM zamyka ludziom głuchym drogę do rozwoju, brakuje w nim słownictwa związanego choćby z filozofią, fizyką czy rachunkiem prawdopodobieństwa.

– Sprawa jest czysto techniczna: do tej pory nie było osób niesłyszących, które zajmowałyby się fizyką kwantową – mówi profesor Świdziński. – A to się wiąże bezpośrednio z tym, na jakim poziomie jest edukacja osób głuchych. Przykład? Gdy zaczynaliśmy na Uniwersytecie Warszawskim badania nad polskim językiem migowym, nie mieliśmy zbyt wielu głuchych współpracowników, którzy mogliby czytać artykuły naukowe dotyczące ich własnego języka. Przez te wszystkie lata została wypracowana terminologia lingwistyczna. Dziś już da się zamigać takie terminy jak: „zdanie”, „fraza”, „przymiotnik”, „akomodacja”, „porządek linearny”. Można wykładać o językach migowych w polskim języku migowym.

Zarzut trzeci: PJM utrudnia naukę języka polskiego, a przecież wszystkie egzaminy w szkołach dla głuchych dzieci są przeprowadzane po polsku.

– Głuche dzieci są gotowe na przyjęcie języka – zauważa profesor Paweł Rutkowski. – Jednak musi on być dostępny zmysłowo. Pedagogom wydaje się czasem, że celem edukacji jest to, żeby głuche dziecko zaczęło mówić, czyli wyćwiczyło umiejętność artykułowania słów w taki sposób, by były one zrozumiałe dla słyszących. Otóż nie – celem edukacji musi być umożliwienie głuchemu dziecku zdobycia jak najszerszej wiedzy, co nie będzie nigdy możliwe bez skutecznej komunikacji. Językiem jest to, co mamy w umyśle, co pozwala nam formułować myśli. Znam osoby głuche, które dzięki aparatom słuchowym lub implantowi sprawnie mówią, czy raczej artykułują dźwięki, ale społecznie, językowo były wycofane, dopóki nie poznały PJM. Głuche dzieci w normie intelektualnej mogą robić wszystko to samo co osoby słyszące, mogą być choćby profesorami uniwersyteckimi, o ile będą miały dostęp do wiedzy. Mam wielu głuchych znajomych, którzy czują się spełnieni w tym, co robią, wykonują zawody z najwyższej półki społecznej. Ci wszyscy ludzie trafiali kiedyś, dwadzieścia lub trzydzieści lat temu, do szkół dla głuchych i rozwijali się komunikacyjnie dzięki językowi migowemu.
===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

JĘZYK 2

Każda głucha osoba ma swój znak migowy, czyli przydomek, który zastępuje imię i nazwisko. Może być związany z nazwiskiem, cechami charakteru, wyglądem, wykonywanym zawodem.

Znaki migowe dostają też słyszący.

Donalda Tuska miga się jak Kaczora Donalda, od dzioba.

Jarosława Kaczyńskiego jak kaczkę, naśladuje się płetwy.

Aleksander Kwaśniewski to kwaśny.

Angela Merkel – dłonią wskazuje się bruzdę na policzku, która pojawia się przy uśmiechu.

Donald Trump – robi się falę nad głową, co ma nawiązywać do jego fryzury.

Świętego Piotra miga się jak klucze, bo katolicy wierzą, że ma klucz do nieba.

Świętego Józefa – jak drzewo, z kontekstu trzeba się domyślić, że mowa o Józefie, a nie o drzewie.

Maryja to falujące dłonie rozchodzące się od czubka głowy.

Niełatwo nauczyć się PJM.

Moja głucha nauczycielka jest cierpliwa, tłumaczy powoli, często powtarza znaki. Lekcje przesyła w formie nagrania, zakłada foldery, w których są skatalogowane nowe znaki, każdy to kilkusekundowy filmik. Słyszący, którzy dopiero zaczynają się uczyć, mają odruch, by znaki opisywać po polsku w zeszycie.

Nie od razu dostrzega się wszystkie szczegóły, tak zwane cechy dystynktywne znaków. Cała uwaga skupia się na tym, by zapamiętać ułożenie rąk. Czy używa się jednej ręki, czy dwóch. 1 lub 2 – zapisuję na pierwszych lekcjach w kółeczku nad znakami, żeby pomóc pamięci: znak migany jedną ręką albo dwiema.

Po kilku tygodniach zauważa się coraz więcej. Dłonie w niektórych znakach spotykają się, dotykają, palce się łączą, ręce wykonują podobne ruchy albo każda inny. Mogą się stykać całą płaszczyzną lub tylko kantami. Wewnętrzną stroną lub zewnętrzną. Połączyć jedynie opuszkami albo zapleść wybrane palce. Mogą być od siebie odsunięte albo bardzo blisko. Odległość między nimi też ma znaczenie. W jakimś znaku prawa dłoń jest wysunięta, a w innym to ta druga powinna być bardziej z przodu. W jednym prawa ręka jest połączona z lewą, leży na niej, w innym obie są w tej samej pozycji, ale prawa unosi się nad lewą na mniej więcej piętnaście centymetrów, a w jeszcze innym znacznie wyżej.

Dłonie, na co można wpaść dość szybko, przybierają w niektórych znakach kształt liter alfabetu, układ palców jak w A, innym razem jak w B, ale kciuk należy trzymać odchylony albo bardziej wyprostowany.

Zwraca się uwagę na kolejne różnice. Dłonie w jednym znaku muszą być pionowo, palcami w górę, innym razem jedna dłoń jest ustawiona poziomo wnętrzem w dół. Grzbiet skierowany do przodu albo do tyłu. Kant do wewnątrz albo na zewnątrz. Ruch: w górę, w dół, w prawo, w lewo, po okręgu – poziomym albo pionowym, ruch tam i z powrotem, pocieranie opuszkami palców, dłonie jak wahadło.

Znaki miga się przy różnych częściach ciała: na czubku głowy, na tle korpusu, z prawej lub lewej strony twarzy, poniżej pasa. Niektóre znaki, jak na przykład „pies”, miga się tuż przy udzie. Żeby to pokazać, moja nauczycielka kieruje na chwilę kamerę w dół i miga „pies”.

To nieprawda, że znaki języka migowego są intuicyjne.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

PUSTO DOOKOŁA

– Obserwował mnie. Czułam to – miga Magda, z którą rozmawiam przez tłumaczkę polskiego języka migowego. Jest z nami również terapeutka.

Dopiero kiedy poznała PJM, Magda mogła opowiedzieć o pewnych wydarzeniach ze swojego życia.

Jej prawa dłoń jest otwarta, z boku głowy. Palce lekko się zginają, a potem cała dłoń zaczyna poruszać się tuż przy włosach. Osacza Magdę. Tak się miga „obserwować”. Kobieta uruchamia twarz. Jej oczy to patrzą w bok, to znów zawracają. W bok, zawracają. Usta są zaciśnięte, skóra na czole napięta.

Mimika jest częścią języka.

Magda opowiada o nieznajomym człowieku, który był dużo starszy od niej. Widziała go wcześniej kilka razy na osiedlu między blokami. To tam ją obserwował.

Mówi o piwnicy w ich bloku, dość dużej, ze schowkiem na rowery.

– Nie wiedziałam, że wchodzi za mną – miga.

W powietrzu, przed twarzą Magdy, pojawiają się kolejne znaki migowe: „spodnie”, „rozpiął”, „panika”.

Każdy, kto zobaczy znak „panika”, wie, co wtedy dzieje się z człowiekiem. Kąciki ust nieruchomieją, oczy są wielkie, ciało sztywnieje. Dłonie wyciągnięte przed siebie, do rozmówcy, bezradne. Ten znak musi trwać, zawisnąć w powietrzu, jak groza.

– Dopiero po chwili udało mi się uciec – miga dalej Magda.

„Uciekać” to znak, w którym widać, że ucieczkę poprzedza wyzwalanie się, wydobywanie spod czegoś. Jedna dłoń jest otwarta, a pod nią przemyka palec wskazujący drugiej dłoni. Ruch jest szybki, dynamiczny. Można by pomyśleć, że palec wskazujący to „ja”, symbolizuje człowieka, otwarta dłoń – niebezpieczną przestrzeń nad nim. Dłoń zabiera słońce, zasłania świat.

„Pedofil” jest znakiem, który wywołuje sporo kontrowersji.

Pytam o niego moją głuchą nauczycielkę języka migowego.

– Przez wiele lat migało się dwa znaki: „gej” i „dzieci”, ale od jakiegoś czasu warszawskie środowisko głuchych robi wszystko, żeby ten straszny znak przestał być używany. I by uświadomić tym, którzy tak migają, że homoseksualizm z pedofilią nie ma nic wspólnego – wyjaśnia.

Pokazuje nowy: najmniejszy palec jednej dłoni jest wystawiony, reszta zaciśnięta w pięść. W drugiej dłoni wystaje tylko palec wskazujący. Pięść z palcem wskazującym uderza w pięść z małym palcem. Jak pedofil, który atakuje dziecko.

Konsultuję to z różnymi tłumaczami języka migowego. Jedna z tłumaczek zwraca uwagę, że ten znak niektórzy migają źle: dziecko uderzające pedofila.

Terapeutka przerywa na chwilę opowieść Magdy, żeby zapytać, jak się teraz czuje.

– Dobrze, już dobrze – miga Magda. – Wtedy byłam mała, nie wiedziałam.

Jej twarz na chwilę się odpręża.

Mówi dalej. O tym, jak pobiegła do domu i próbowała opowiedzieć mamie, co się wydarzyło w piwnicy.

Jej mama słyszy, jak wszyscy w rodzinie. W pobliżu nie było nikogo, kto by potrafił migać. Dlatego Magda nie znała żadnego języka, w którym mogłaby powiedzieć o swojej krzywdzie.

Stała naprzeciw mamy, próbowała wydobyć z siebie głos, ale matka nic nie rozumiała. Magda mogła jedynie pokazać palcem: „Tam, tam na dole, w piwnicy”.

Jak większość głuchych dzieci, które mają słyszących rodziców, Magda chodziła do szkoły publicznej. Szkoła była duża, a ona w niej jedyną głuchą. Nauczyciele mówili, wszystkie dzieci rozmawiały ze sobą po polsku, więc nie miała z nimi żadnego kontaktu.

W pierwszej klasie podczas przerwy poszła do toalety. Rozległ się dzwonek na lekcję, lecz Magda go nie usłyszała. Korytarz opustoszał. Ktoś wszedł do łazienki, ale tego również nie mogła usłyszeć. Gdy otworzyła drzwi kabiny, zobaczyła dwóch chłopców, znacznie starszych. Próbowała zamknąć się w środku, oni jednak byli szybsi. Złapali ją, zaczęli dotykać.

Magda teraz już wie, jak zamigać tamtą scenę.

– Oni – pokazuje palcem wskazującym w bok na dwie niewidzialne osoby.

Patrzy przez chwilę w to miejsce, z powrotem na nas. Przestrzeń się zagęszcza, wyobrażamy sobie, że „oni” są realni, byli tam kiedyś, tuż obok.

– Miejsca intymne – miga.

Jest kilka możliwości zamigania tych słów.

– Można użyć znaku, którym głusi posługują się, gdy chcą powiedzieć „miejsce orgazmu” – tłumaczy mi nauczycielka PJM. – Wtedy koniuszki palców gładzą okolice śródręcza. Ruch jest powolny, powtarzalny. – I od razu dodaje: – Ale ofiary przemocy seksualnej rzadko go używają. On się łączy z czymś przyjemnym i ze zgodą na bliskość. Dlatego osoby skrzywdzone migają inaczej.

Łapie koszulkę nad piersią, na wysokości pachy. Trzyma ją dwoma palcami, kilka razy unosi koszulkę, oddala od ciała. Tak się miga „prywatne”. Miejsca prywatne, czyli rzeczy, które należą tylko do nas.

Jest jeszcze jeden znak.

O tym, że się go powszechnie używa, powiedziała mi nauczycielka, która przez kilkanaście lat pracowała z młodzieżą w szkole dla głuchych.

– Gdy byłam wychowawczynią, zauważyłam, że głuche dziewczyny migają: „boli mnie cipa”. Przyniosłam na lekcję wychowawczą planszę z kobiecymi i męskimi narządami płciowymi. Pokazałam na pochwę i zapytałam, co to jest. „Cipa” – odpowiedziały dziewczyny. Pokazałam na członka. „Chuj” – zamigały. Były w szkole ponadpodstawowej, od dawna miały biologię. Być może nawet poznały te słowa na lekcji, przepisały do zeszytu, nauczyły się ich na pamięć, ale nie rozumiały, co znaczą. Wtedy nauczyciele na lekcjach mówili, rzadko migali.

Znak „cipa” miga się, łącząc ze sobą palce wskazujące i kciuki. Powstaje figura, która przypomina romb. Gdy ktoś chce obrazić kobietę, powiedzieć o niej pogardliwie, jego ręce zbliżają się do siebie, palce stykają, a następnie się oddalają. Zbliżenie i oddalenie, dwukrotnie.

Magda nie używa żadnego z tych znaków. Miga: – Dotykali mnie.

„Dotykać” to czasownik kierunkowy, jeden z wielu takich w języku migowym. Ważne jest to, skąd pochodzi dotyk. Jeśli ja dotykam ciebie, palec środkowy jest skierowany w twoją stronę, jeśli jestem dotykana, palec jest wymierzony we mnie. Palce dłoni są rozłączone, dłoń swobodna. Trzeba wysunąć palec środkowy. Dotyk jest zamierzony, punktowy, precyzyjny.

Twarz Magdy znów się uruchamia, usta wykrzywiają. Palec środkowy jest skierowany w jej stronę, zbliża się do niej. Jak ból, który zadany w jednym miejscu rozchodzi się po całym ciele.

I jeszcze coś: w tym znaku palec wskazujący powinien być skierowany w to miejsce, które było dotykane. Palec Magdy jest przy piersiach, a potem przesuwa się w dół, poniżej linii bioder.

Wtedy, w pierwszej klasie podstawówki, nie znała żadnego z tych znaków. Jedyne, co mogła zrobić, to pobiec do wychowawczyni i pokazać szkolną toaletę. „Tam, tam wydarzyło się coś złego”.

Dzisiaj Magda opowiada ze szczegółami.

Miga o tym, jak się wyrywała. Jej dłonie zaciśnięte w pięści rozpychają się w przestrzeni wokół niej, rysując w powietrzu niewidzialną klatkę. I jak krzyczała. Jednak nie wie, czy ten krzyk było słychać. Czy udało się jej go wydobyć.

Terapeutka przerywa opowieść, pyta, czy w szkole był pedagog albo psycholog, z którym mogłaby porozmawiać o tym, co się wydarzyło w toalecie.

– Byłam sama – miga. – Jedyna głucha.

„Sama” – należy do znaków w języku migowym, które pokazuje się w dużej bliskości ze swoim ciałem. Palec wskazujący jest wystawiony, bardzo wyraźny. Symbolizuje pojedynczą osobę, Magdę. Przykłada się go między piersi w taki sposób, by przylegał do klatki.

Magda opowiada o dwóch nauczycielkach, którym próbowała wyjaśnić, co się stało. Stały naprzeciw niej, otwierały usta, zamykały. Musiały przeczuwać, że coś jest nie tak. Wpatrywały się w Magdę, ale ona nie rozumiała, o co ją pytały.

– Słyszący rozmawiają tylko między sobą – miga.

Po pierwszej klasie w szkole publicznej została przeniesiona do szkoły z internatem dla głuchych. Nadal nie znała ani polskiego, ani migowego, więc nikt jej nie przygotował na to, że odtąd będzie mieszkała poza domem.

Szkół dla dzieci głuchych jest w Polsce ponad trzydzieści. Przy wielu z nich są internaty. Osoby głuche często opowiadają o doświadczeniu mieszkania w takich miejscach. Nie zawsze wiedziały, dokąd jadą. Nie rozumiały, dlaczego rodzice spakowali ich rzeczy. Najczęściej nie chciały zostać z obcymi ludźmi.

O pierwszej nocy spędzonej w internacie opowiadali mi głusi w całej Polsce:

– Zawiózł mnie tam tata. Nie wiedziałem, co się dzieje. Zauważyłem, że tata wychodzi, podbiegłem więc do niego i złapałem za nogę, nie chciałem puścić. Został ze mną do wieczora. Położył się na łóżku obok mnie. Następnego dnia, gdy się obudziłem, jego już nie było.

– Mama najpierw rozmawiała z obcą kobietą. A potem spojrzała na mnie, wstała i wyszła z pokoju. Nigdy wcześniej nie widziałam, by wychodziła tak szybko. Chciałam za nią biec, ale kobieta mnie zatrzymała. Przyłożyła złożone ręce do głowy, z boku, zamknęła oczy, udawała, że śpi. Schowała jeden palec. Znowu udawała, że śpi, i schowała drugi palec. Po pięciu pokazała na drzwi, którymi wyszła mama.

Słysząca matka głuchego chłopca wyznała, że kiedy weszła do internatu wieczorem w pierwszym tygodniu września, krzyk, który wydobywał się z sal, był nie do porównania z żadnym innym, jaki w życiu słyszała.

Równocześnie dla wielu głuchych dzieci internat staje się miejscem, do którego chętnie wracają, a nawet – nie chcą go opuszczać. To tu spotykają po raz pierwszy innych głuchych i to od nich uczą się języka migowego. Co najważniejsze: tylko w internacie mają z kim migać.

Magda mieszkała w takiej placówce przez dziesięć lat. Opowiada o pobudkach o piątej rano, o zupie mlecznej, która była codziennie na śniadanie. Dzieci, także te najmłodsze, miały dyżury. Rozkładały na stołach sztućce, talerze, kubeczki. Nosiły gar z zupą, nalewały każdemu. Magda mówi, że był ciężki i że kilka razy, niosąc go, upadła.

– To było jak niewola – miga.

Zaciska dłonie w pięści, krzyżuje ręce na wysokości nadgarstków. Ruch przypomina pojmanie, nałożenie kajdanek. Magda potrząsa kilkakrotnie dłońmi w powietrzu. Tak się miga „niewola”.

Potem podnosi ręce, trzyma je wysoko, w bezruchu. To kara, którą dostawała najczęściej. Kary były nakładane za wszystko: za bałagan w pokoju, za źle umytą łazienkę, za niespanie w nocy.

Mimika Magdy się zmienia, mięśnie twarzy znów się napinają.

– Byłam sama. Ich było sześciu – miga.

Jedna dłoń trzyma drugą na wysokości nadgarstka, mocno zaciska. Tak się miga: „trzymali mnie”. Potem jej dłonie się otwierają, szeroko rozsunięte palce ustawiają się naprzeciw siebie, jakby obejmowały coś niewidocznego. Poruszają się. To znak migowy na molestowanie.

– Osoby skrzywdzone używają jeszcze jednego znaku – tłumaczy mi głucha nauczycielka języka migowego. – Trzy palce – kciuk, wskazujący i środkowy – jednej dłoni są nieruchomo. Wierzchnia część dłoni przywiera do klatki piersiowej. Te same palce drugiej dłoni uderzają o te nieruchome, jedna ręka atakuje drugą, ruch powtarza się kilka razy. To znaczy „atakować”, a w tym kontekście „napastować”.

– Krzyczałam – miga Magda.

Sześciu chłopców to byli koledzy z jej klasy. Wszystko działo się na szkolnym podwórzu. Trwało kilkanaście minut. Na tyle zniknął nauczyciel.

W nowej szkole niektórzy nauczyciele znali polski język migowy. Magda także potrafiła migać coraz więcej znaków, nauczyła się ich od głuchych dzieci, które miały głuchych rodziców. Po tym, co się wydarzyło na podwórku, poszła do gabinetu dyrektora. Próbowała opowiedzieć.

– Dyrektor był zły – miga.

Nie wie, czy chłopcy dostali kary. Wie tylko, że byli wściekli, bo poskarżyła się dyrektorowi.

– Czy ktoś wezwał psychologa? – pyta terapeutka.

– Nie – mówi Magda. – Mieliśmy w szkole psychologa, który bardzo słabo migał. Co jakiś czas rozdawał nam do rozwiązania testy, z których nic nie rozumieliśmy, bo były po polsku.

Wieczorem po tamtym zdarzeniu nie mogła zasnąć. Bała się, że wrócą.

Jej dłonie zaciskają się w pięści, ręce zbliżają do ciała, łokcie są tuż pod pachami. Ciało lekko dygocze. Tak wygląda znak „bać się”.

Chłopcy i dziewczynki spali osobno.

– Ale przychodzili do nas – opowiada dalej Magda.

Nagle w jej opowieść wtrąca się tłumaczka, która umożliwia nam rozmowę.

– Nie powinnam wychodzić z roli tłumacza – mówi i miga jednocześnie – ale przypomniało mi się, jak mój głuchy tata, który był w jednej szkole ze swoją młodszą głuchą siostrą, opowiadał, że musiał jej pilnować. Zwłaszcza w nocy, bo wtedy chłopcy przychodzili do sypialni dziewczynek i je molestowali.

Magda przytakuje. Tak działo się także w jej szkole, którą skończyła na początku lat dziewięćdziesiątych.

– Głupia byłam – miga nagle. – Podpaliłam internat.

Rozsypała w łazience śmieci i rozpaliła ogień ukradzionymi zapałkami. Najpierw zapaliły się ręczniki. Dym zaczął się roznosić po pokojach. Pożar szybko zauważono, dlatego budynek nie spłonął.

Terapeutka dopytuje, czy na pewno chce opowiadać dalej.

– Tak – miga Magda. – Wszystko dobrze.

Następna historia jest z czasu, gdy kończyła zawodówkę.

– Wokół szkoły był las – opisuje przestrzeń Magda.

„Las” miga się tak: dłonie są ustawione pionowo, poruszają się równolegle, prawie o siebie ocierają. Dłonie Magdy robią rundkę wokół szkoły. Miga, że las otaczał budynek. W języku migowym w ten sposób rysuje się przestrzeń, zaczyna się od umieszczenia bohaterów wydarzeń w odpowiednim miejscu.

Magda wyszła na spacer. Wskazujący palec jednej dłoni oddala się od ciała. Chwilę za nim wyrusza palec wskazujący i środkowy drugiej dłoni. To dwaj chłopcy, uczniowie szkoły. Gdy dłonie są już obok siebie, jedna łapie drugą.

Pojawiają się znaki, które już w jej opowieści były: „złapali mnie”, „krzyczałam”, „wyrywałam się”. Dłoń przylega szczelnie do buzi: „zatkali mi usta”.

Teraz jedna dłoń zaciska się w pięść, jest nieco niżej, nieruchoma. Druga, otwarta, uderza o pięść. Uderza najsilniejszą częścią – śródręczem. Rozlega się odgłos pacnięcia. To znak „gwałt”.

Jeśli do gwałtu doszło raz, uderzenie jest jedno. Jeśli był zbiorowy, uderzeń jest więcej. Sródręcze Magdy uderza w zaciśniętą dłoń kilkakrotnie.

Kiedy udało się jej uciec, pobiegła do autobusu. Dobrze znała trasę, bo im była starsza, tym częściej wymykała się z internatu.

– W domu chodziłam zdenerwowana jak zwierzę – miga.

Mama zabrała ją do ginekologa.

Słownictwo języka migowego związane z ciałem bardzo często imituje czynności. To oznacza, że osoba skrzywdzona, opowiadając o tym, co ją spotkało, musi te wydarzenia pokazać, przeżyć je jeszcze raz. Dotknąć bolesnych miejsc.

Palce jednej dłoni Magdy przecinają wnętrze ręki, od nadgarstka do zgięcia łokcia. To „rany”. I kolejne znaki: „byłam pęknięta”, „krew”.

Magda przykłada palce do szyi, energicznie przesuwa nimi w bok, a potem w górę. Tłumaczka mówi:

– Chciałam popełnić samobójstwo.

Na terapię poszła dopiero kilka lat temu. Wcześniej zapisała się do psychologa, ale szybko zrezygnowała, bo okazało się, że tłumacz, który uczestniczył w spotkaniach, nie zna dobrze polskiego języka migowego.

Magda w szkole nie miała zajęć z polskiego języka migowego, więc żeby opowiedzieć swoją historię, musiała najpierw nauczyć się nowych słów: „pedofil”, „molestować”, „gwałt”.

AUDYZM

Niektórzy mówią, że głuche dziecko, które przychodzi na świat w głuchej rodzinie, ma szczęście. Dostaje coś, do czego dzieci w rodzinach słyszących nie mają początkowo dostępu: język.

– Język głuchych dzieci z głuchych rodzin widać po oczach – mówi nauczycielka ze szkoły dla niesłyszących. – I po tym, jak migają. Bez zawahania, dumnie. To dzieci z rodzin dynastycznych, w których głuchota sięga kilku pokoleń.

Z takiej rodziny pochodzi Justyna Michaliszyn. Ona i jej dwóch synów oraz córka mają niedosłuch około 110 dB. Mąż Łukasz jest osobą słabosłyszącą.

Justyna, tak jak jej rodzice i dzieci, posługuje się PJM od urodzenia. To ich pierwszy język. I jedyny, którego bez trudu mogli się nauczyć.

Wraz z mężem chcieli złożyć pozew o audyzm, czyli o naruszenie dóbr osobistych ich głuchych dzieci. Dotąd nikt w Polsce tego nie zrobił. Zamierzali oskarżyć o audyzm dyrekcję szkoły.

– Audyzm jest trochę jak rasizm, tylko że dotyczy ludzi głuchych – mówią. – Zakłada wyższość ludzi słyszących. Mówienie i słyszenie są uznawane za lepsze od migania. Głusi są „głuchoniemotami”, „niemowami” i „małpami”.

Michaliszynowie wiedzieli, że sporo będzie zależało od tego, czy ktokolwiek zrozumie, co to znaczy „być głuchym”. I na czym polega ta niewidzialna dyskryminacja. Dlatego dobrze się przygotowali.

Przykłady audyzmu

Justyna staje za ramieniem syna i rejestruje kamerą telefonu zdalne zajęcia szkolne, które wprowadzono w czasie pandemii COVID-19. Wybiera te lekcje, których nie rozumie. Czyli prawie wszystkie.

Jej dzieci – Emilia, Eryk i Emanuel – poszły do szkoły, którą ona skończyła prawie dwadzieścia lat temu i w której uczył się jej ojciec oraz przez kilka lat matka.

Chłopiec wybiera okienko „terapia pedagogiczna”. Na ekranie pojawia się pedagożka z Ośrodka Szkolno-Wychowawczego dla Dzieci Niesłyszących w Poznaniu. Mówi i używa systemu językowo-migowego. Osobom niezorientowanym może się wydawać, że miga, chociaż głusi SJM, nazywanego miganą polszczyzną, zwykle nie rozumieją.

Pedagożka mówi, mimo że Eryk i Justyna jej nie słyszą:

– Eryku, dlaczego jesteś taki smutny? Eryku, ty mnie trochę słyszysz czy nie? Nie? No co, będziemy teraz tak na siebie patrzeć, Eryku?

Chłopiec pisze na kartce „PJM” i pokazuje ją do kamery. Chce rozmawiać w jedynym języku, który zna.

– PJM – czyta pedagożka i zaczyna się śmiać. – Dawno temu wiedziałam, jak się miga w PJM, ale teraz już zapomniałam. I nie rozumiem, dlaczego ty nie chcesz migać w systemie. Wiem, że rozumiesz.

Eryk pokazuje kartkę: PROBLEM.

– Rozumiem, że ty nie słyszysz, ale żyjesz razem ze słyszącymi i będziesz musiał trochę z nimi rozmawiać.

Chłopiec próbuje wydobyć głos. Z otwartych ust wychodzą tylko niezrozumiałe dźwięki i ciężki oddech dziecka.

Pedagożka widzi, że Eryk się denerwuje.

– Spokojnie, spokojnie. Zawsze, gdy razem pracowaliśmy, było dobrze.

I wraca do wątku PJM: – Gdy zostaniesz sam, mama albo tata umrze, to kto będzie się tobą opiekował? Będziesz musiał prosić o pomoc słyszące osoby. Lepiej, żebyś trochę mówił i migał. W Polsce jest dużo ludzi, którzy słyszą, i jeśli chcesz żyć w Polsce, to musisz trochę mówić.

Z ekranu komputera Eryka znika twarz pedagożki i pojawia się plansza z pytaniem: „Jak się czujesz?”.

Justyna nagrywa też inne lekcje. Trzeba je obejrzeć tak, jak oglądają je ona i jej syn – z wyłączonym dźwiękiem.

Lekcja biologii. Na ekranie monitora usta nauczycielki i model anatomiczny człowieka. Zbliżenie na tors, sąsiadujące ze sobą przełyk, żołądek i płuca. Nauczycielka mówi. Czasami coś pokazuje. Raczej pojedyncze słowa, często literuje alfabetem migowym. Zielony ołówek, który trzyma w lewej dłoni, jeździ po bladoczerwonych narządach. Raz w górę, zbliża się do ust manekina, to znów w dół, w stronę żołądka.

– P-rz-e-p-o-d – nauczycielka miga głoska po głosce.

Coś mówi, ale usta są rozpikselowane. Znów miga, tym razem używając znaków migowych: „ty”, „oddychać”, „góra”. Jej usta zamykają się, a policzki napełniają powietrzem.

– Dokładnie – miga.

Eryk też nabiera powietrza. Nauczycielka znów pokazuje głoski „p-rz-e-p-o-d”, a potem miga: – Pomagać.

„Przepod” może oznaczać „przepona”. Nauczycielka nie używa jednak znaku migowego. Prawdopodobnie go nie zna, miga po kolei: „p-rz-e-p-o-d”. Robi błędy.

Teraz to samo nagranie, z dźwiękiem.

Nauczycielka: – W górę. Jeśli wpuścicie powietrze, to wasza przepona podnosi się do góry czy w dół? Tu jest przepona. Ona idzie w górę czy w dół? Jak się powiększa, idzie w dół, jak się pomniejsza, to do góry. Dokładnie tak. W czasie wdechu nabieramy powietrza, płuca rosną...

Jeszcze jedna lekcja – muzyka. Nauczycielka opowiada o stylach muzycznych. Próbuje migać, ale kilkakrotnie w ciągu paru minut myli znaki, wprowadzając dzieci w błąd. Eryk jej nie rozumie. Na koniec kobieta puszcza teledysk Madonny do piosenki You’ll See. Eryk siedzi i patrzy w ekran. Widzi ruszającą ustami Madonnę, ale nie wie, jak brzmi jej śpiew.

Tak wygląda większość lekcji w ośrodku.

Po kilku miesiącach nauki zdalnej rodzice głuchych dzieci otrzymują komunikat, że nagrywanie lekcji jest zabronione i że szkoła będzie powiadamiała o tym procederze organy ścigania. Komunikat nie jest przetłumaczony na PJM, jak zresztą większość komunikatów dyrekcji skierowanych do rodziców, więc Justyna go nie rozumie, zwłaszcza sformułowania „organy ścigania”.

Nim zaczęła się pandemia, dzieci wracały ze szkoły i migały, czego nie zrozumiały na lekcji. Otwierały zeszyty, pokazywały mamie trudne słowa. Zdarzało się, że zupełnie nie wiedziały, co mówił nauczyciel. Justyna, jeśli potrafiła, tłumaczyła zadania słowo po słowie, migając je w PJM. Trudniejsze wyrazy konsultowała ze słyszącymi znajomymi. Na koniec odpytywała dzieci w języku migowym i pokazywała, jak zapisać wszystko po polsku. Tych zdań dzieci uczyły się na pamięć.

Jej młodszy syn Emanuel poszedł do grupy przedszkolnej, w której żadna z dwóch nauczycielek nie umiała migać. Jedna ze słabosłyszących matek zauważyła, że kilkuletni chłopcy migali do siebie: „Poderżnę ci gardło”. Zapytała nauczycielkę, dlaczego nie reaguje. „Ja nie migam” – odpowiedziała.

Emanuel był coraz bardziej zniechęcony do przedszkola. Eryk nie chciał już chodzić do szkoły.

Głos zabiorą inni rodzice

Na rozmowę zgadza się sześcioro rodziców, których dzieci uczą się w poznańskiej szkole, ale chcą rozmawiać jedynie anonimowo. Boją się, że ich zaangażowanie w sprawę odbije się na dzieciach. Nie mogą sobie pozwolić na zmianę placówki, bo inne szkoły dla głuchych są daleko, a to wiązałoby się z koniecznością oddania dziecka do internatu.

Ich dzieci są słabosłyszące albo zupełnie głuche. Mają implanty i aparaty słuchowe. Wszystkie posługują się PJM.

– Największym problemem jest to, że większość nauczycieli nie zna PJM. Nasze dzieci nie rozumieją lekcji. To tak, jakby w polskich szkołach uczyli ludzie mówiący po japońsku.

– Odkryliśmy to teraz, w czasie pandemii. Widzimy na ekranach nauczycieli, którzy mówią do naszych dzieci. Pytają je przez kamerkę: „Marek, słyszysz mnie?”.

– Zobaczyłam, że pani mówi do mojego głuchego syna, byłam zdziwiona. Dlaczego ona to robi? Przecież on nic nie słyszy.

– Codziennie siadam na krześle obok biurka syna i tłumaczę mu lekcje. Kiedy okazało się, że jest głuchy, nauczyliśmy się z mężem PJM. Ale nie jesteśmy ekspertami w dziedzinie biologii, chemii czy fizyki. Wielu rzeczy nie potrafimy wyjaśnić. Dobrze jest tylko na lekcji polskiego, bo pani świetnie miga w PJM, i na historii, bo miga całkiem nieźle.

– Dlaczego szkoła nie postara się o tłumacza PJM, skoro większość nauczycieli nie potrafi migać?

– To nas bardzo irytuje, że osoby, które zdecydowały się pracować w szkole dla głuchych, nie zadają sobie trudu, żeby się nauczyć jedynego języka, w którym nasze dzieci potrafią się komunikować. Nauczyciele mówią otwarcie: „Ja nie migam”, bo taka postawa jest promowana przez dyrekcję.

– Problem jest też w internacie, gdzie mieszkają głuche dzieci. Rozmawiałem z kilkorgiem z nich. Grupa jest mała, paruosobowa. Część dzieci miga, część jest słabosłysząca i mówi. Poprosiłem słabosłyszącą dziewczynkę, żeby podała coś głuchej koleżance. Okazało się, że ona nie wie, jak dziewczynka ma na imię, chociaż mieszkają w jednym internacie. Te dzieci nie mają ze sobą kontaktu, podobnie jak nie mają żadnej relacji z mówiącymi, niemigającymi wychowawcami.

– Czyli są pozbawione opieki. Trzeba jednak podkreślić, że jest w ośrodku kilku pedagogów, którzy angażują się w pracę z głuchymi dziećmi i uczą się PJM.

– Ale są w zdecydowanej mniejszości. Idea szkoły jest taka, że dzieci mają umieć mówić zrozumiale dla słyszących i odbierać informacje dźwiękowe. Nasza córka, choćby nie wiem jak się starała, nie jest w stanie tego osiągnąć.

– I takie dzieci są oceniane w poznańskiej szkole jako leniwe. Tylko dlatego, że migają. Nigdy nie są stawiane za wzór innym.

– Mój syn jest głuchy i ma zespół Downa. Bardzo długo szukałam sposobu, żeby nawiązać z nim kontakt. Jak każde dziecko potrzebuje języka. Specjaliści doradzili nam, że najlepszy będzie PJM. Wybraliśmy placówkę dla głuchych, bo sądziliśmy, że tam nauczą go migać. Pierwszego dnia w przedszkolu wychowawczyni powiedziała wprost: „Mamy zakaz migania”. Zaczęłam ją prosić. Z moim dzieckiem nie da się inaczej skontaktować. Obiecała, że mimo zakazu będzie to robić. Zauważyłam, że gdy tylko pojawiała się jedna z dyrektorek ośrodka, wychowawczyni przestawała migać i zaczynała mówić do dzieci. W kolejnym roku syn trafił do grupy, w której panie biegle migały w PJM. Odetchnęłam. Ale w następnym jego grupę objęły wychowawczynie, które w ogóle nie migały. Miałam poczucie, że mój syn słabo się rozwija, szczególnie jeśli chodzi o komunikację. Zaczęłam dużo pracować z nim sama w domu. Czułam, że to ja uczę moje dziecko.

– Dzieci, które migają, są uznawane za mniej inteligentne. Również uczniów utwierdza się w takim przekonaniu. Jedno z dzieci, głuche od urodzenia, które szybko dostało implant i osiągnęło sukcesy w nauce mowy, powiedziało kiedyś: „Przestań z tym migowym, to jest prymitywny język”.

– Migające dzieci nie mają szans, żeby zyskać w ośrodku akceptację. Szkoła jest nastawiona na naukę mówienia. Ewentualnie czytania słów z ruchu warg.

– Widziałem, jak nauczycielka podeszła do dwóch migających chłopców. Jeden z nich potrafił też dość wyraźnie mówić. Zakazała im migać, bo ten mówiący ma ćwiczyć mówienie. Ale drugi chłopczyk umiał tylko migać...

– Wielokrotnie widziałem dzieci, którym udawało się coś powiedzieć. To one były tymi, które odnosiły sukcesy.

– To był pierwszy dzień szkoły, uroczysta akademia, pasowanie na ucznia. Pierwszoklasiści na scenie, rodzice na widowni. Pani z mikrofonem podchodziła do każdego ucznia. Kazała im wypowiadać formułę ślubowania na głos. Zaczęło pierwsze dziecko, jego głos był wysoki, piskliwy, mowa niewyraźna. Ktoś się skrzywił, ktoś odwrócił wzrok. Mikrofon powędrował dalej, widzieliśmy, że następne dziecko bardzo się denerwuje. I tak po kolei każde było zachęcane do mówienia. Mnie się chciało płakać. W końcu jeden chłopczyk wypowiedział całą formułę, a pani odwróciła się do widowni i poprosiła o brawa dla niego.

– Jasne, że głuche dzieci mogą pracować nad wymową, ale one przecież często nie słyszą swojego głosu. Wstydzą się go. Publiczne wzywanie ich do mówienia jest krzywdzące.

– Podobnie jest ze śpiewaniem. Ktoś w szkole wpadł na pomysł, że głuche dzieci wezmą udział w przeglądzie kolęd. Występowało kilka szkół, jedna po drugiej. Wyszli głusi, ledwo śpiewający uczniowie z keyboardem, a na sali zapadła cisza. Pojawiły się komentarze: „Głusi, a śpiewają”. Czy nie można było przygotować kolęd w języku migowym?

– Nauczycielka muzyki wysłała ostatnio mojemu głuchemu synowi utwór Mozarta z poleceniem, żeby go odsłuchał. Napisałam do niej, pytając, czy to zadanie jest naprawdę dla nas. „Tak się spodziewałam, że będą kłopoty” – odpowiedziała. Czy niewidomemu dziecku ktoś kazałby obejrzeć obraz?

– Podobnie traktuje się głuchych rodziców. Dyrekcja przysyła komunikaty z bardzo skomplikowanym słownictwem, które prawie nigdy nie są tłumaczone na PJM.

– Głusi rodzice od razu włączają kamerkę w telefonie i dzwonią do nas, bo wiedzą, że biegle migamy w PJM. Pytają, o co chodzi, proszą o przetłumaczenie.

– Wywiadówki też nie są tłumaczone, a jeśli ktoś próbuje migać, to tylko tak pobieżnie. Pamiętam jeden przykład: przez kilkanaście minut pani dyrektor wymieniała, co w tym roku zrobiła rada rodziców. Na końcu nauczycielka zamigała: „Rodzice zrobili dużo, dużo...”.

– Rok temu jedna z matek, która zna PJM, wstała w czasie zebrania w szkole i zaczęła tłumaczyć głuchym rodzicom słowa pani dyrektor.

– I to wszystko dzieje się w miejscu, które zostało stworzone z myślą o głuchych dzieciach. Gdzie powinny czuć się bezpiecznie.

Wokół szkoły

O atmosferze strachu w poznańskiej szkole słyszę z kilku źródeł. Jedna z pracujących tam osób nerwowo odmawia rozmowy. Tłumaczy, że obowiązuje ją tajemnica zawodowa.

Inna półtora roku wcześniej odbywała w tej szkole praktykę, której nie zaliczyła z niezrozumiałego dla siebie powodu, prosi o anonimowość i opowiada:

– Przyjmowała mnie szkolna pedagożka. Pochwaliłam się, że ukończyłam trzystopniowy kurs PJM i jestem wykładowczynią tego języka. „PJM to jest prymitywny język, którym głusi posługują się w domach. Nie ma racji bytu” – ucięła pedagożka i dodała, że na praktyce mi się nie przyda, bo w ośrodku skupiają się na mówieniu.

W czasie stu pięćdziesięciu godzin praktykantka widziała nauczycieli, którzy przez całą lekcję mówili, a głuche dzieci siedziały i patrzyły na ich otwierające się i zamykające usta.

Nauczycieli, którzy mówili i tylko czasem, jakby dla zachowania pozorów, dorzucali kilka znaków w języku migowym, z których nic nie wynikało.

Nauczycieli, którzy próbowali migać, ale ich znajomość PJM była na poziomie podstawowym, mylili znaki, wprowadzali dzieci w błąd.

Nauczycieli, którzy złościli się na dzieci próbujące do nich migać.

I niewielu takich, którzy migali bardzo dobrze.

– Głuchy chłopiec chciał odpowiedzieć na pytanie w języku migowym. Nauczyciel go nie rozumiał. Kazał chłopcu usiąść, a sam narysował na tablicy tabelę, podzielił ją na dwie części: po jednej stronie plusy, po drugiej minusy. Przy imieniu chłopca postawił duży minus za bycie niegrzecznym na lekcji.

Praktykantka obserwowała dzieci podczas zajęć w klasie i w trakcie przerw. Na lekcjach były ciche, próbowały nienaturalnie mówić. Część z nich potrafiła wydobyć z siebie tylko niezrozumiałe dźwięki. I potem te same dzieci na przerwach stawały się ożywione, spontaniczne, radosne. Opowiadały sobie historie w PJM.

– Uczniowie szybko zauważyli, że bardzo dobrze migam. Trochę po kryjomu próbowali ze mną rozmawiać, zwłaszcza słabosłysząca dziewczynka, której mowa, z powodu kłopotów z uzębieniem, była zupełnie niezrozumiała. Na lekcjach prawie się nie odzywała. Dlatego bardzo się ucieszyłam, gdy na przerwie chciała mi coś opowiedzieć, migając. „Nie migamy do dzieci!” – krzyknęła do mnie jedna z dyrektorek ośrodka. Kilka dni później dziewczynka spróbowała znowu. Wtedy stanęła między nami opiekunka praktyk i kazała nam natychmiast przestać migać. Mimo że dla tej dziewczynki to jedyna forma komunikacji.

Była praktykantka nie chce, by z naszej rozmowy wyszedł negatywny obraz nauczycieli w szkołach dla głuchych dzieci. Wie, że zostali pozostawieni sami sobie, że są częścią systemu, nad którym nikt nie panuje.

Opowiada o klasach łączonych, do których chodzą dzieci z afazją, a więc słyszące, mające problemy z mową. Dzieci słabosłyszące, z implantami, aparatami. Dzieci, którym nie udaje się zrozumiale mówić. Dzieci głuche z różnymi niepełnosprawnościami. I wreszcie dzieci głuche z rodzin dynastycznych, które posługują się tylko PJM.

– Nauczyciel staje przed zadaniem prawie niemożliwym: jak poprowadzić lekcję, by dotrzeć do każdego z nich?

By „dotrzeć do głuchych dzieci”, w Polsce stosuje się różne metody, najczęściej metodę totalną, czyli używa się wszystkich możliwych sposobów.

Z informacji, które dostałam od dyrektorki ośrodka w Poznaniu Jolanty Ruły, wynika, że w tej szkole wśród stu pięciu nauczycieli biegle PJM posługuje się pięcioro. Języka głuchych nie znają osoby zatrudnione w sekretariacie, w stołówce czy w szatni.

Co to oznacza dla głuchego ucznia?

Jeśli jest z rodziny głuchej i zna PJM, to jest tym dzieckiem, które z lekcji nie rozumie prawie nic, ale za to uczy innych migać. W szkole poznańskiej nie ma w planie lekcji polskiego języka migowego. Wykorzystuje się go jedynie w ramach rewalidacji indywidualnej. Dzieci mają do wyboru godzinę tygodniowo PJM lub SJM. Dopiero od kilku lat są dostępne w internecie podręczniki szkolne w wersji PJM, a i tak nie używa się ich we wszystkich szkołach.

– Osoby głuche, które przez wiele lat nie rozwijają się językowo albo mają ten rozwój utrudniony, mogą być wtórnie niepełnosprawne intelektualnie – mówi psycholożka, która współpracuje ze szkołami i diagnozuje dzieci. – Nawet jeśli potencjał startowy mają wysoki i na badaniach niewerbalnych wypadają w normie intelektualnej, to pozbawione języka nie radzą sobie z adaptacją. Złe decyzje edukacyjne powodują, że potencjał startowy zostaje zaprzepaszczony. Jeśli badam czternastolatka, który nie zna żadnego języka, muszę orzec częściową niepełnosprawność.

Żeby wejść na stronę poznańskiego ośrodka dla głuchych, niesłyszące dzieci muszą wpisać w wyszukiwarce internetowej: www.slysze.edu.pl.

Dyrekcja

– Dlaczego nauczyciele w szkole dla głuchych dzieci nie znają PJM, którym posługują się głusi? – pytam Jolantę Rułę.

– W Polsce nie ma takiego wymogu – mówi wprost. I wyjaśnia: – Na stanowiska nauczycieli w szkołach dla głuchych dzieci przyjmujemy absolwentów surdopedagogiki, którzy na studiach uczą się zwykle SJM i to w niewielkim wymiarze godzin. Bycie absolwentem surdopedagogiki jest jedyną wymaganą kwalifikacją do nauczania głuchych dzieci.

I dalej: – Stosujemy komunikację totalną, staramy się porozumieć z dzieckiem w tym języku, w którym jest nam najłatwiej do niego dotrzeć.

– A nie w tym języku, w którym dziecku jest najłatwiej przyswoić informacje? – dopytuję.

– PJM jest na pewno najlepszy do kontaktu z głuchymi dziećmi. Ale nie jest przydatny do uczenia przedmiotów i przygotowywania do egzaminów, które w Polsce nie są tłumaczone na PJM. Głuche dzieci muszą je zdać w języku polskim. Dlatego normą w naszej szkole jest nauczanie języka polskiego. Głuche dzieci żyją wśród osób słyszących i muszą sobie po skończeniu szkoły jakoś radzić.

– Czy uważa pani, że głuche dzieci zawsze mogą nauczyć się mówić, pisać i czytać po polsku?

– Nie. Oczywiście, że nie.

– Czy nie wydaje się pani, że egzamin ustny dla dziecka, które nie potrafi mówić, jest formą przemocy?

– Tak wygląda sytuacja we wszystkich szkołach w Polsce. Jedynym dostosowaniem egzaminów ósmoklasisty czy maturalnych dla głuchych dzieci jest wydłużenie czasu egzaminu pisemnego o pół godziny i możliwość przetłumaczenia instrukcji wstępnej na język migowy. Ale poleceń już nie możemy tłumaczyć. Jeśli głuche dziecko nie nauczy się języka polskiego w mowie i piśmie, to nigdy nie zda żadnego egzaminu, a my nie będziemy realizować zadań, które mamy jako szkoła.

W studziewięćdziesięcioletniej historii poznańskiej szkoły maturę zdały, jak mówi pani dyrektor Ruła, „dwie, może trzy osoby głuche”.

Dokumenty

Justyna Michaliszyn otwiera foldery z dokumentami.

Są tu Indywidualne Programy Edukacyjno-Terapeutyczne (IPET) przygotowane dla jej dzieci przez szkolnych pedagogów. Wśród celów: „Odbiór sygnałów dźwiękowych: odbiór dźwięków mowy z otoczenia”, „Usprawnienie pracy aparatu artykulacyjnego, wywoływanie głosek, poszerzenie zasobu słownictwa i umiejętności komunikacji z otoczeniem. Odczytywanie mowy z ust”. Wśród uwag: „Nie odbiera języka drogą słuchową”, „Mowa chłopca jest niezrozumiała”. W rubryczce „funkcjonowanie emocjonalne”: „Zdarza się, że chłopiec nie słucha poleceń nauczyciela”. Jest też informacja, że ucząc głuche dzieci gry na flecie, należy „pozwolić uczniowi skupić się na pamięci układów palców do poszczególnych dźwięków – oceniać za to, nie natomiast za jakość wydobywania dźwięków”. I zachęta do „cierpliwego poszukiwania drogi komunikacji ze wszystkimi rówieśnikami i dorosłymi”.

Wśród dokumentów zebranych przez Justynę jest też jej korespondencja z dyrekcją ośrodka.

Pierwsza prośba o nauczyciela znającego PJM z dnia 14 kwietnia 2018 roku. Kolejna, bardziej oficjalna – z 27 listopada 2019.

Na początku 2020 roku doszło do spotkania Michaliszynów z dyrekcją szkoły i przedstawicielami Wydziału Oświaty Urzędu Miasta w Poznaniu. Justynę i Łukasza wspierało Towarzystwo Tłumaczy i Wykładowców Języka Migowego „Gest”. Przedstawili swoje postulaty, w tym najważniejszy – dostęp do edukacji głuchych dzieci państwa Michaliszynów w PJM, co oznaczałoby konieczność zatrudnienia migających biegle nauczycieli lub tłumacza polskiego języka migowego.

Mimo że sprawa ciągnęła się od prawie dwóch lat, dyrekcji nie udało się znaleźć tłumacza. Dyrektorka Ruła zapewnia, że skontaktowała się z dwudziestoma jeden osobami. W czasie pandemii lekcje tłumaczyła wychowawczyni z zamkniętego chwilowo internatu, która dopiero uczyła się PJM.

Ostatni folder Justyny. Konstytucja RP, a w niej artykuł 70, punkt 1. „Każdy ma prawo do nauki”. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 roku: „Każdy człowiek ma prawo do oświaty”. Konwencja o prawach dziecka ratyfikowana przez Polskę w 1991 roku: każdy ma prawo do nauki „bezpłatnej i obowiązkowej w zakresie szkoły podstawowej”. I konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, ratyfikowana przez Polskę w 2012 roku, artykuł 24: „Państwa Strony uznają prawo osób niepełnosprawnych do edukacji”, i dalej: jej celem ma być „rozwijanie przez osoby niepełnosprawne ich osobowości, talentów i kreatywności, a także zdolności umysłowych i fizycznych, przy pełnym wykorzystaniu ich możliwości”. Państwa zadeklarowały także, że podejmą działania, by ułatwić „naukę języka migowego i popieranie tożsamości językowej społeczności osób głuchych”. Na końcu informacja o tym, że państwa starają się zatrudnić nauczycieli, „w tym niepełnosprawnych, którzy mają kwalifikacje w zakresie używania języka migowego (...)”.

Z raportu powstałego w ramach prac Komisji Ekspertów ds. Osób z Niepełnosprawnością przy Rzeczniku Praw Obywatelskich opublikowanego w 2014 roku: „W ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich prawo osób głuchych do edukacji w najdogodniejszym dla nich języku – polskim języku migowym – nie jest w Polsce realizowane”.

I tak jest do dziś.

Głusi nagrywają vlogi

Po moim reportażu o poznańskiej szkole, który ukazał się w „Tygodniku Powszechnym” w maju 2021 roku i został przetłumaczony na PJM, głusi absolwenci zaczęli nagrywać vlogi, w których dzielili się swoimi szkolnymi doświadczeniami.

Damian Cholewo miga na nagraniu, że był uczniem tej szkoły przez dziesięć lat i skończył ją w 2015 roku.

– Kiedy zatrudniano nowego wychowawcę, z automatu była to osoba słysząca. Super, gratuluję decyzji, młodzi nauczyciele, fajnie, tylko dlaczego nie umieją migać? Czy my, jako uczniowie, powinniśmy uczyć nauczyciela języka migowego? Ja się na to nie zgadzam! Nie mamy z takim nauczycielem żadnego kontaktu. Przyznam szczerze, czułem się w Poznaniu jak w więzieniu. Czułem, że wstyd być głuchym.

Agata Potrzebowska, która uczyła się w Poznaniu sześć lat, wyznała, że głusi uczniowie byli zniechęcani do przystąpienia do matury.

– Nie macie żadnej szansy na maturze, oceny macie słabe i jeszcze chcecie pójść na maturę. Dajcie mi spokój – miga słowa jednej z nauczycielek.

Adrian Kuźmiuk opowiedział, że był uczniem poznańskiej szkoły przez dwa lata. Do matury przystąpił w 2016 roku.

– Moja klasa składała się z osób słabosłyszących, tylko dwie były głuche. Na egzaminie ustnym w komisji zasiadały trzy osoby, z których jedną znałem. Wszystkie były słyszące – miga na filmie. – Ta jedna, którą znałem, zupełnie nie potrafiła migać w PJM, jedynie w SJM. Wylosowałem pytanie. Szczęśliwie na ulubiony temat. Napisałem sobie odpowiedź i odpowiedziałem w języku migowym. Dwie osoby z komisji egzaminacyjnej patrzyły na koleżankę, która umiała język migowy. Ona mówiła do mnie: „Nie rozumiem”, „Migaj wolniej”. Byłem w szoku! Przecież to matura, egzaminator powinien znać język migowy albo powinni zatrudnić profesjonalnego tłumacza. Nie mogłem się z nikim porozumieć. Powinienem gdzieś to zgłosić, żeby taka osoba została usunięta z komisji. Ale było już za późno, przecież właśnie odbywał się egzamin! Zmieniłem więc sposób migania na powolny, ale wciąż dostawałem odpowiedzi: „Nie rozumiem”. Zmieniłem komunikację na pokazywanie, czyli pantomimę, nawet literowałem swoje wypowiedzi. „Nie rozumiem”. Literowałem jeszcze wolniej. Migałem już bardzo powoli. Po egzaminie byłem wściekły i załamany, czułem się wypalony! Miałem najgorsze wyniki, byłem na szarym końcu. Słabosłyszący uczniowie z mojej klasy mieli po siedemdziesiąt–osiemdziesiąt procent, ja − trzydzieści. Nauczycielka powiedziała mi, że to i tak szczęście, bo gdybym dostał dwadzieścia dziewięć procent, tobym nie zdał.

Kilka osób przysłało mi prywatne wiadomości.

Głucha kobieta w krótkim filmie opowiada, że skończyła inną szkołę dla głuchych w 1990 roku. Za miganie dzieci były bite grubym badylem. Rodzice próbowali ją przenieść do szkoły dla słyszących, bo zauważyli, że zamiast uczyć się mówić, coraz więcej miga, ale ona wolała zostać, ponieważ w szkole były inne dzieci, z którymi mogła rozmawiać w PJM.

– Rodzice wspomnieli o szkole dla słyszących, a ja zaraz miałam myśli samobójcze, zamierzałam wyskoczyć przez okno, zrobić sobie krzywdę – miga. – Dziś sama pracuję z głuchymi dziećmi. Chciałabym powiedzieć ministrowi edukacji, że język migowy musi być na studiach surdopedagogicznych obowiązkowy dla nauczycieli, którzy chcą pracować z głuchymi dziećmi.

Słabosłysząca absolwentka szkoły dla głuchych wyznaje, że w jej szkole nauczyciele wybierali słabosłyszących uczniów, którzy dość dobrze znali oba języki – polski i PJM – a potem wykorzystywali ich jako tłumaczy na lekcjach.

– Wychowawczyni zostawiała mi swój zeszyt i notatki ze scenariuszem lekcji i prosiła, żebym przemigała to wszystko kolegom i koleżankom z klasy, czyli poprowadziła za nią lekcję – wspomina.

Odezwała się też nauczycielka, która pracuje w jednej z mniejszych szkół dla głuchych. Prosiła o anonimowość i przyznała, że w jej placówce jedynie dwie osoby znają PJM, reszta miga słabo w SJM albo wcale nie miga.

– Niektórzy w naszej szkole mają od wielu lat pewną praktykę: podpowiadają głuchym uczniom na egzaminach kończących szkołę, by nie wyszło, jak duże braki w wiedzy mają – mówi.

Sprawa poznańskiej szkoły była omawiana na posiedzeniu Komisji Oświaty i Wychowania Rady Miasta Poznania.

– Spośród tysiąca ośmiuset dziewięćdziesięciu minut zajęć, które są w tygodniowym planie lekcji Eryka Michaliszyna, zaledwie czterysta pięćdziesiąt minut jest w polskim języku migowym. Pozostałe tysiąc czterysta czterdzieści minut nie jest tłumaczone na PJM. Co oznacza, że Eryk ich nie rozumie – mówił we wprowadzającej prezentacji Olgierd Kosiba, prezes Towarzystwa Tłumaczy i Wykładowców Języka Migowego „Gest”, które reprezentowało rodzinę Michaliszynów w sporze ze szkołą.

Kosiba zaznaczył, że sytuacja w poznańskiej szkole, jednej z najstarszych w Polsce, jest wyjątkowo zła. W kilku innych tego typu ośrodkach – zwłaszcza w Warszawie i we Wrocławiu – większość kadry miga biegle w PJM.

Głos zabrała nauczycielka szkoły w Poznaniu, która − jak podkreśliła − pracuje z głuchymi dziećmi od czternastu lat, miga tylko w SJM i nigdy nie miała problemu w komunikacji ani z dziećmi, ani z ich głuchymi rodzicami.

– Dwudziestu siedmiu nauczycieli z naszego ośrodka zapisało się na kurs PJM – poinformowała na posiedzeniu komisji Jolanta Ruła.

– Czy przez trzydzieści lat, odkąd jest pani dyrektorką szkoły, nie zauważyła pani, że głuche dzieci wymagają kogoś, kto będzie w stanie się z nimi porozumiewać? – zapytała jedna z poznańskich radnych.

– Nasi nauczyciele porozumiewają się w języku fonicznym, wspomaganym SJM, którego uczą się na studiach z zakresu surdopedagogiki – wyjaśniła dyrektor Ruła. I dodała: – Nie jest naszą winą... ani naszą, ani żadnej innej szkoły w Polsce, że dotąd prawo oświatowe jest tak skonstruowane, że tak naprawdę nie ma edukacji szkolnej dla głuchych dzieci, notabene bardzo zdolnych, głuchych rodziców.

Szkoły warszawskie

Justyna i Łukasz Michaliszynowie nie złożyli pozwu o audyzm, przenieśli jednak synów z poznańskiej szkoły do Instytutu Głuchoniemych im. Jakuba Falkowskiego w Warszawie. Najstarsza córka po skończeniu gimnazjum w Poznaniu wybrała Ośrodek Szkolno-Wychowawczy dla Głuchych im. Jana Siestrzyńskiego w Warszawie, który mieści się przy ulicy Łuckiej. Szkoła ta, podobnie jak instytut, ma opinię jednej z najlepszych w Polsce. Nauczyciele, którzy w niej pracują, posługują się biegle PJM lub uczą się tego języka. Są wśród nich także głusi nauczyciele oraz słyszący, będący tłumaczami PJM.

– Na piątym roku studiów surdopedagogicznych miałam praktykę w szkole na Łuckiej. Uczyłam się już migać, ale nagle się okazało, że głusi migają inaczej, ponieważ na studiach uczono nas SJM, a PJM mieliśmy w niewielkim wymiarze godzin – wyznaje Anna Stopińska, dyrektorka szkoły przy Łuckiej. – Teraz sytuacja jest trochę lepsza, ale niestety nie każdy absolwent surdopedagogiki tuż po studiach zna PJM na tyle, by biegle porozumiewać się z głuchymi uczniami. W nauczaniu głuchych w naszej szkole staramy się stosować metodę dwujęzyczną. Wychodzimy z założenia, że każdy surdopedagog powinien być dwujęzyczny, dotyczy to zarówno nauczycieli słyszących, jak i głuchych – dodaje Stopińska. – Tacy pedagodzy, mający kompetencje komunikacyjne i merytoryczne, są na wagę złota.

Jak to wygląda w praktyce?

– Na moich lekcjach pracujemy w dwóch językach: polskim i PJM. Staram się pokazywać wartość obu języków. Jeśli zdarzy się klasa wyłącznie migająca, całą lekcję prowadzę w PJM, ale przygotowuję uczniów i uczennice do matury, którą będą zdawać w języku polskim. Przed sprawdzianem wszystkie pytania tłumaczę na PJM i nagrywam. Mamy w klasie tablet, więc każdy może podejść i sprawdzić, czy dobrze zrozumiał polecenie, a potem spróbować na nie odpowiedzieć po polsku – wyjaśnia Anna Hummel, nauczycielka języka polskiego w liceum i w technikum, tłumaczka PJM. – Być może będzie to zaskakujące, ale przez pierwszy rok nie podkreślam błędów w wypracowaniach szkolnych. Zależmy mi na tym, by jak najwięcej się nauczyli, a nie koncentrowali na tym, czy prawidłowo piszą po polsku. Pamiętam uczennicę, która zawsze dopisywała na końcu wypracowania: „Wiem, że nie umiem, że jest źle” albo „Wstydzę się tego, jak piszę”, a potem dobrze zdała maturę. Jeśli jesteśmy do przodu z materiałem, migam im książki. Jedna z uczennic powiedziała mi, że dzięki temu po raz pierwszy miała przyjemność z lektury. Dotąd książki kojarzyły się jej z nauką języka polskiego.

– Jako były uczeń szkół dla głuchych, wiem, że dla głuchego dziecka ważne jest, by nie koncentrować się tylko na tym, czy dobrze posługuje się językiem polskim. Trzeba w nie uwierzyć i pokazywać możliwości. Głuche dziecko musi po prostu dostać pierwszy język – język migowy. Dopiero kolejnym krokiem jest nauczanie języka drugiego – języka polskiego, a drogą do polszczyzny jest polski pisany – mówi Marek Krzysztof Lasecki, malarz, grafik, nauczyciel w szkole przy Łuckiej oraz inicjator i współzałożyciel Grupy Artystów Głuchych, głuchy od urodzenia.

Dyrektorka Stopińska zapytana o to, jakie są efekty nauczania w języku polskim i w PJM, przyznaje, że każdego roku kilkoro głuchych uczniów zdaje maturę. Absolwenci ośrodka kończą studia, zakładają firmy, znajdują pracę.

O edukację dwujęzyczną apelował także Krzysztof Kotyniewicz, prezes PZG. W czasie posiedzenia Parlamentarnego Zespołu ds. Osób z Niepełnosprawnościami, powołując się na reportaż o poznańskiej szkole, przypomniał, że eksperci Światowej Organizacji Zdrowia twierdzą, że osobom głuchym nie można odmawiać wysokiej jakości edukacji w języku migowym.

Obok niego siedział Bartosz Marganiec, który chwilę później opowiedział swoją historię: głuchego, który mimo że „pięknie mówi” i biegle posługuje się językiem polskim, nadal potrzebuje PJM.

Ministerstwo

Marek Kazubski, prezydent Polskiej Federacji Głuchych, napisał do Ministerstwa Edukacji i Nauki w połowie listopada 2021. „Zwracamy się do Państwa z prośbą o wprowadzenie polskiego języka migowego we wszystkich ośrodkach publicznych, szkołach i instytucjach. Polski język migowy jest to język, którym posługują się głusi w Polsce, jest ich naturalnym językiem komunikacji” – zaczął.

Przypomniał, że wciąż w wielu szkołach dla głuchych w kraju stosuje się system językowo-migowy, który jest „językiem sztucznym, niezrozumiałym przez dzieci i młodzież głuchą w Polsce, jest dla nich tzw. chińszczyzną”. Zaznaczył, że „głusi kończą szkoły ponadpodstawowe bez znajomości języka urzędowego”, czyli polskiego. Jako przykład złej sytuacji głuchych w Polsce podał historię rodziny Michaliszynów z Poznania.

Odpowiedź z ministerstwa przyszła 27 grudnia 2021 roku. Czytamy w niej: „Wczesne wykrywanie uszkodzeń (badania przesiewowe noworodków), protezowanie, wspomaganie wczesnego rozwoju i wychowanie językowe oraz terapia logopedyczna w okresie niemowlęcym, poniemowlęcym i przedszkolnym sprawiły, że do szkół trafiają w większości dzieci, które mimo uszkodzenia słuchu są funkcjonalnie słyszące lub słabosłyszące i mogą – przy odpowiednim wsparciu – uczyć się razem ze słyszącymi (w integracji lub indywidualnej inkluzji).

Ta grupa uczniów potrzebuje odpowiednich metod wsparcia: dobrego dostępu do dźwięków, trafnie dobranych metod wychowania językowego, ustawicznej opieki logopedycznej, wsparcia nauczycieli rozumiejących ich specjalne potrzeby, specjalistycznych podręczników, urządzeń informatyczno-komunikacyjnych i powszechności napisów, zwłaszcza speech to text.

Uczniowie z tej grupy nie odczuwają potrzeby poznawania języka migowego, ale raczej dążą do opanowania na wysokim poziomie kolejnych języków dźwiękowych i z powodzeniem uczą się języka angielskiego (polscy pedagodzy mają w tej dziedzinie wybitne osiągnięcia).

Trzeba też brać pod uwagę fakt, że dziewięćdziesiąt pięć procent dzieci z uszkodzeniami słuchu ma rodziców słyszących, którzy nie znają języka migowego i rozmawiają z dziećmi po polsku”.

W dalszej części ministerstwo zwróciło uwagę na dzieci, które posługują się polskim językiem migowym: „Istnieją grupy uczniów z uszkodzeniami słuchu, które potrzebują korzystania z języka migowego, są to: niesłyszące dzieci niesłyszących rodziców, których pierwszym językiem jest język migowy, dzieci z najgłębszymi i specyficznymi uszkodzeniami słuchu, u których zastosowanie aparatów słuchowych i/lub implantów nie przynosi pożądanych efektów”.

I dodało: „Liczba uczniów, którzy potrzebują stosowania języka migowego w nauczaniu, zmniejsza się z roku na rok. Niesłyszące dzieci rodziców niesłyszących stanowią około pięciu procent populacji dzieci z uszkodzeniami słuchu, ale większość z nich ma umiarkowane uszkodzenie i z zastosowaniem aparatów słuchowych może z powodzeniem uczyć się języka dźwiękowego w mowie i w piśmie. Natomiast zjawisko nieskuteczności aparatów i implantów słuchowych dotyczy około trzydziestu procent dzieci z najgłębszymi uszkodzeniami słuchu, co oznacza nieliczne przypadki w skali kraju (kilkoro dzieci w skali roku)”.

Dzieci te mogą uczyć się polskiego języka migowego w ramach rewalidacji indywidualnej, a także poza obowiązkowymi zajęciami edukacyjnymi. W czasie egzaminów przeprowadzanych przez Centralną Komisję Egzaminacyjną oraz komisje okręgowe mają prawo do korzystania z pomocy tłumacza polskiego języka migowego. Z myślą o nich ministerstwo zleciło Pracowni Lingwistyki Migowej UW opracowanie pomocy dydaktycznych: multimedialnego kursu języka migowego „Migaj razem z nami” i przekładu podręczników szkolnych na polski język migowy, które można pobrać bezpłatnie, oraz lektur dostępnych w PJM. Wśród nich są Mazurek Dąbrowskiego Józefa Wybickiego, fraszki Jana Kochanowskiego, nowele Bolesława Prusa czy utwory braci Grimm i Jana Christiana Andersena – czytamy w odpowiedzi.

Odnosząc się do sprawy rodziny Michaliszynów, ministerstwo poinformowało, że „wszyscy pracownicy pedagogiczni [z poznańskiego ośrodka] są wykwalifikowanymi surdopedagogami, zatrudnionymi zgodnie z przepisami prawa oświatowego, oraz stosują w swojej pracy dydaktyczno-wychowawczej metody surdodydaktyki i surdopedagogiki”.

Ministerstwo zapewniło także, że wielkopolski kurator oświaty, który sprawuje nadzór nad poznańską szkołą, zbadał sprawę i poinformował, że „wszyscy pracownicy pedagogiczni zatrudnieni w Ośrodku posługują się systemem językowo-migowym (SJM) w stopniu komunikatywnym”.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

KONIEC GŁUCHYCH

1.

– Do piątych urodzin syna nie mieliśmy z nim żadnego kontaktu – mówi Olga, matka głuchego Marcina.

– Nauczyliśmy go tylko prostych gestów: „jeść”, „pić”, „spać” – przyznaje Adam, ojciec.

Mijała druga doba po porodzie. Marcin leżał z małą słuchawką w uchu podpiętą do urządzenia przypominającego pilota do telewizora. Tak wygląda badanie przesiewowe słuchu. Jedna z pielęgniarek powiedziała coś o mazi płodowej, która może zalegać w przewodzie słuchowym dziecka, i zasugerowała, by badanie powtórzyć za miesiąc.

Kolejne wykonał lekarz.

– Spojrzał na wyniki i powiedział: „Wasz syn jest głuchy” – mówi Adam.

– Nie, on powiedział, że Marcin „jest głuchy jak pień” – dopowiada Olga. – I poradził, żebyśmy poczytali o głuchocie w internecie.

Wpisali w wyszukiwarkę: „Moje dziecko jest głuche”.

Przeczytali, że to, co teraz przyjdzie im przeżywać, może przypominać żałobę po stracie kogoś bliskiego, czyli zdrowego dziecka. Na innej stronie znaleźli informację, że nie mogą zwlekać ani dnia, bo głuche dziecko powinno dostać od razu wszystko, co najlepsze, by mogło rozwijać się językowo.

W tekstach, które przeglądali, pojawiały się sformułowania, terminy, wskazówki, z których niewiele rozumieli. Słowa i wyrażenia, które widzieli po raz pierwszy: „metoda audytywno-werbalna”, „komunikacja totalna”, „kąpiele słowne”, „oralizm”.

Spojrzeli na zaświadczenie ze szpitala: „Mamo i Tato! Żółta naklejka oznacza, że wynik badania przesiewowego jest nieprawidłowy lub nie wykonano badania, lub stwierdzono czynniki ryzyka uszkodzenia słuchu”. Poza zaświadczeniem z naklejką nie dostali nic. Żadnej porady, dokąd powinni się udać. Żadnych zaleceń. Przez kolejne tygodnie nie odezwali się do nich specjaliści z żadnej przychodni.

Ich syn był pierwszą głuchą osobą, którą w życiu spotkali.

2.

Cztery miesiące później siedzieli już w siedzibie stowarzyszenia, którego eksperci pracują z głuchymi od ponad dwudziestu lat. Z informacji na stronie internetowej wynikało, że ponad dziewięćdziesiąt procent głuchych dzieci rehabilitowanych w tym miejscu poszło do szkół ze słyszącymi.

Terapeutka mowy ze stowarzyszenia opowiadała dużo, z przekonaniem i zapałem.

Że wyjdą z jej gabinetu z planem na najbliższe lata. Że to plan bardzo rozbudowany, obejmujący wszystkie obszary życia dziecka, a przy okazji również ich życia. Że rehabilitacja powinna być intensywna: na początku krew, pot i łzy, ale potem już z każdym rokiem będzie tylko lepiej. Że najważniejsze to mieć dobrych doradców i dużo chęci do pracy z dzieckiem. I że dziecka nie powinno się umieszczać w internacie dla głuchych, bo takie dzieci tracą kontakt z rodzicami.

Dalej mówiła o metodzie i programie, które stosują w ośrodku.

Dwustuletnia metoda polega na tym, że do głuchego dziecka trzeba mówić, mówić, mówić. Być cierpliwym, nie poddawać się. Wymagać. Nie odpuszczać ani dnia. Codziennie rehabilitować dziecko w domu, bo najlepszą rehabilitantką jest matka, a najlepszym rehabilitantem − ojciec. Nie ma żadnej terapii przez zabawę. Tylko powódź, pożar i śmierć własna zwalniają rodziców z codziennych ćwiczeń. Bo głuche dziecko, żeby miało szanse w masowej szkole, musi umieć sto pięćdziesiąt procent tego co słyszące.

Mówiła o celach.

Dziecko musi iść do przedszkola, a potem do szkoły razem ze słyszącymi. Powinno się dostać na studia i znaleźć pracę. Musi być samodzielne, niezależne. Normalne. Biegle czytać i pisać, a także mówić. Przecież głuche ma taką samą normę intelektualną jak słyszące, dlatego nie można obniżać mu wymagań. Koniec terapii nastąpi wtedy, kiedy ktoś powie: „Gdzie dwóch się bije, tam trzeci korzysta”, a dziecko będzie wiedziało, co to znaczy.

Co dalej?

Plan był precyzyjny, a kolejne etapy szczegółowo omówione.

Najpierw należy założyć aparaty słuchowe, natychmiast. Dziecko ma się w aparatach budzić i w aparatach zasypiać. Jeśli są jakieś wątpliwości co do diagnozy, a także tego, jak głęboki jest ubytek słuchu, trzeba powtórzyć badania. Dziecko powinno być zdiagnozowane najpóźniej do szóstego miesiąca życia, a potem mieć na uszach najlepsze aparaty. Jeśli nie, szansa na ćwiczenia akcentu, rytmu, melodii zniknie bezpowrotnie.

Później, jeśli wszystko pójdzie dobrze, implant. I znowu cała lista rekomendacji. Jaki model jest najlepszy i dlaczego. Gdzie umawiać się na operację, dlaczego tam, a do których klinik nawet się nie zbliżać.

Na koniec dodała, że zdarzają się porażki. Jeśli się okaże, że dziecko mimo całego wysiłku nie zaczyna mówić i nie rozpoznaje dźwięków mowy, trzeba odpuścić.

– Co wtedy? – dopytywali Olga i Adam.

Terapeutka mowy odpowiedziała, że jest też język migowy. I że życzyłaby sobie, aby po drugiej stronie ulicy było stowarzyszenie oferujące słyszącym rodzicom wsparcie w wychowaniu ich głuchego dziecka w języku migowym. A także by rodzice mogli uczyć się języka migowego razem z dzieckiem, za darmo.

Rodzice Marcina wyszli z gabinetu i przeszli się korytarzami budynku stowarzyszenia. W jednej z sal zaczynał się trening słuchowy. Głuche dzieci z implantami rozmawiały ze swoimi rodzicami.

3.

Dostali listę zadań.

Starali się robić wszystko zgodnie z zaleceniami.

Najpierw odwiedzili sklep muzyczny. Muzyczny, nie z zabawkami. Kupili pudełka akustyczne, kołatki, flety, trójkąty, dzwonki. Instrumenty, których dźwięki mieszczą się w częstotliwościach dźwięków mowy.

Wyrzucili butelki ze smoczkami. Zaczęli karmić i poić Marcina łyżeczką. Wszystko po to, by usprawnić jego aparat mowy.

Przygotowali rozpiskę dnia: pobudka, stymulacja dźwiękami, drzemka, ćwiczenia, stymulacja. Do tego harmonogramu dopasowała się cała rodzina.

Rozłożyli instrumenty na dywanie. Wyłączyli telewizor. Zamknęli drzwi pokoju, żeby nikt im nie przeszkadzał. W centralnym miejscu ustawili zegar. Terapeutka mówiła, że ćwiczenia należy powtarzać po osiem minut, nie dłużej i nie krócej, bo przez taki czas jest w stanie się koncentrować mózg małego dziecka. Jedno z nich trzymało Marcina, drugie grało na instrumentach: „pam, pam, pam”. Przerwa. „Pam, pam, pam”. Raz, dwa, trzy, cztery – sygnał, cisza. Raz, dwa, trzy, cztery – sygnał, cisza. Chłopiec miał złapać melodię, by potem, gdy nauczycielka będzie coś dyktowała, nie wahał się, gdzie postawić znak zapytania, a gdzie wykrzyknik.

Wieczorem brali syna na ręce i tak spacerowali po pokoju. Mieli go lekko kołysać i szeptać mu do uszka: „Wlazł kotek na płotek i mruga, ładna to piosenka, niedługa”. Potem robili przerwę w śpiewaniu – i zatrzymywali się. Starali się mówić prosto do ucha Marcina, bo najlepszym aparatem słuchowym jest małżowina uszna. Nawet wtedy, gdy dziecko nie słyszy.

Zakazane były „kąpiele słowne”, „zanurzanie w potoku słów” i „bombardowanie mową”. Wszystko to, o czym mówili i do czego zachęcali niektórzy specjaliści. Matka, powtarzała terapeutka ze stowarzyszenia, ma zadawać dziecku pytania. „Co widzisz za oknem?”, „Gdzie jest tatuś?”. Ma mówić spokojnie, nie podnosić głosu.

W pokoju głuchego dziecka zawsze powinno być włączone cichusieńko radio. Radio i tylko radio, bo tam na zmianę są audycje i utwory muzyczne, co dobrze wpływa na stymulację mózgu.

Dwa razy w miesiącu jeździli na indywidualne zajęcia do stowarzyszenia i na treningi słuchowe. Śledzili postępy innych dzieci. Widzieli takie, które dzięki implantom po miesiącach ćwiczeń zaczynały mówić, szły do publicznych przedszkoli i szkół. Osiągały cele, o których mówiła terapeutka.

Czuli, że u nich coś idzie nie tak.

Przeglądali fora ze zwierzeniami rodziców, którzy zgłosili swoje dzieci do tego samego stowarzyszenia.

Ktoś napisał, że jego dziecko „pięknie mówi” i dziękuje wszystkim terapeutom, których poznał w stowarzyszeniu.

Ktoś inny − że dzięki stowarzyszeniu jego dziecko właśnie skończyło gimnazjum dla słyszących.

Ktoś przyznał, że „było ciężko”, ale to „wszystko dla dobra dziecka”.

Ktoś był wdzięczny za całościowy plan wychodzenia z głuchoty.

Ktoś napisał, że wytrzymał tylko na jednych zajęciach, bo to, co tam się działo, przypominało tresurę.

Ktoś użył słowa „dyscyplina”, ktoś inny wspomniał o „ciężkiej pracy dziecka”.

Jedna z matek cieszyła się, że znalazła to miejsce, choć jej dziecko zwymiotowało w czasie zajęć na terapeutę, ale za to ona widzi pozytywne efekty.

Ktoś dziękował, bo przestał być bezradny.

Któraś z matek pisała, że już od lekarza w szpitalu dowiedziała się, że „głuche dzieci są jak zwierzątka i można je wytresować”.

Ktoś zapytał: „Jeśli wam tak źle na rehabilitacji mowy, to czy nie wolelibyście oddać swoje głuche dziecko do szkoły dla głuchych z internatem?”.

4.

Marcin miał niecałe dwa lata, gdy został zakwalifikowany do operacji wszczepienia implantu. Do tej pory miał tylko aparaty słuchowe. Zaczął w nich reagować na dźwięki, ale mowa się nie rozwijała. Gaworzył przez kilka tygodni, potem przestał.

Dlatego zdecydowali się na operację.

Adam i Olga do teraz nie rozumieją wielu rzeczy.

– Miesiąc po zabiegu powiedziano nam, że nie ma odpowiedzi zwrotnej z nerwu słuchowego – mówi Adam. – Zrozumieliśmy, że implant nie zadziałał.

W szpitalu zaproponowano im przeniesienie urządzenia na drugie ucho. Kolejna operacja odbyła się cztery miesiące po pierwszej.

– Jeden z lekarzy, który wypisywał nas do domu, powiedział: „Mają państwo głuchego syna. Jeśli kiedykolwiek przyprowadzi głuchą narzeczoną, trzeba ją natychmiast przegonić” – powtarza Olga.

Po drugiej operacji Marcin zaczął wymawiać sylaby, rodzice jednak zauważyli, że gdy do niego mówią, mruga. Wrócili do szpitala, zrobili kolejne badania.

Okazało się, że implant podrażnia nerw twarzowy i trzeba go wyjąć.

5.

Minął kolejny rok. Adam i Olga codziennie ćwiczyli z synem, jeździli na treningi i konsultacje do stowarzyszenia. Wstawali przed piątą, szli na pociąg, na miejsce dojeżdżali przed ósmą, najpierw zgłaszali się na trening, a po nim na indywidualną wizytę.

– Czekaliśmy na moment, kiedy Marcin zacznie mówić – wspomina Olga.

Mimo nieudanej operacji wszczepienia implantu zostali w stowarzyszeniu przez kolejne dwa i pół roku z nadzieją, że ich dziecko coś powie.

– O dzieciach, którym się nie udało, mówi się, że są rehabilitacyjną porażką – przyznaje Adam.

Marcin miał prawie pięć lat i ciągle nie słyszał ani nie mówił. Wtedy terapeutka mowy się poddała.

– Dobrze pamiętam tamten dzień – opowiada Adam. – Zapisałem nas na zajęcia grupowe jak co miesiąc. Jeździłem już z dość dużym synem. Po treningu terapeutka wzięła mnie do siebie na rozmowę i powiedziała, że już chyba nie mamy co przyjeżdżać na trening słuchowy.

Wrócili do punktu wyjścia.

W międzyczasie przeglądali fora internetowe, gdzie toczyły się dyskusje rodziców. Znaleźli informacje o szkołach dla głuchych dzieci i o polskim języku migowym. To był już czas, kiedy coraz więcej głuchych zaczynało opisywać swoje doświadczenia.

W stowarzyszeniu dowiedzieli się, że dziecko powinno iść do przedszkola publicznego razem ze słyszącymi dziećmi. Dzięki byciu w otoczeniu słyszących dzieci Marcin być może zacznie się rozwijać słuchowo. Tak bardzo będzie chciał mówić, że w końcu zacznie.

Jednak Marcin wracał z przedszkola coraz smutniejszy.

– Po pierwszym roku, tuż przed wakacjami, wychowawczyni opowiedziała nam, jak pracowała z naszym synem – mówi Adam. – Najpierw wyjaśniała zadania dwudziestoosobowej grupie słyszących dzieci, potem trójce słyszących z różnymi niepełnosprawnościami. Na końcu naszemu Marcinowi, bo z nim najtrudniej było jej się porozumiewać, nie mieli wspólnego języka. Zwykle gdy kończyła tłumaczyć mu zadanie, cała grupa czekała już na kolejne.

Zapisali Marcina na zajęcia wczesnego wspomagania. Prowadziła je pedagożka, której rodzice byli głusi. To ona zaczęła uczyć Marcina polskiego języka migowego.

Po siódmych urodzinach poszedł do szkoły dla głuchych. W jego klasie było dziecko z głuchej rodziny, które biegle posługiwało się polskim językiem migowym, ale nie znało języka polskiego. Marcin uczył się od niego migać.

W czwartej klasie zaczęły się przedmioty tematyczne, a wraz z nimi pojawili się nowi nauczyciele. Wielu z nich nie znało języka migowego. Część migała w SJM, ale Marcin nie znał polskiego, więc nie rozumiał systemu.

– Dla nas język migowy okazał się jedyną opcją. Jednak ponieważ trafiliśmy do miejsca, w którym nie uczono głuchego dziecka migać, cała energia była skierowana na mówienie i słuchanie, pozbawiliśmy Marcina kontaktu z nami przez kilka lat – wyznaje Adam.

Właśnie się okazało, że jego kolega, jedyny głuchy w klasie i posługujący się PJM, przenosi się do warszawskiej szkoły dla głuchych.

To oznacza, że Marcin zostanie w grupie, w której dzieci nie znają PJM, z wychowawczynią, która nie potrafi migać. Sam w swoim świecie.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

DRUGA POŁOWA ŻYCIA

Któregoś dnia, dwa lata po operacji, przed wyjściem do pracy Bartosz Marganiec zdjął zewnętrzną część implantu. Znajomym tłumaczył, że zapomniał baterii, dlatego jego implant nie działa. Po dwóch tygodniach wezwał go szef, zapytał o problemy z komunikacją, które zgłaszają współpracownicy.

Dopóki nosił aparaty słuchowe, ludzie starali się mówić do niego wyraźnie. Ale kiedy widzieli implant, uznawali, że teraz już słyszy jak każdy słyszący, i przestawali się starać, więc znów było mu trudniej ich zrozumieć.

– Jeśli ktoś się urodzi głuchy, to głuchy zostanie – mówi Bartosz. – Chciałbym, żeby słyszący to wiedzieli. Rehabilitacja, aparaty słuchowe, implanty – to wszytko pomaga, ale nie każdemu, a wielu osobom tylko do pewnego stopnia. Ludzie czasem do mnie mówią: „Słyszę cię. Rozumiem. Więc w czym problem?”. Problem polega na tym, że jeśli chcę uczestniczyć w rozmowie, to muszę wysilać się bardziej niż słyszący, ciągle się starać. Poświęcać dużo energii, żeby funkcjonować jako osoba słysząca, za jaką mnie inni uważają.

1.

W fundacji, w której pracował z różnymi ekspertami nad swoim głosem, znalazł ulotkę z alfabetem migowym. Nauczył się go od razu. Chociaż dotąd język migowy był mu przedstawiany jako symbol porażki. Ostateczność, na którą można się zdecydować, gdy już wszystko inne zawiedzie.

– Jak się tak nad tym zastanowić, to twierdzenie, że dzieciom głuchym należy zabraniać migać, bo szybko się okaże, że one wolą migać i nie chcą się uczyć mówić, jest przerażające – zauważa Bartosz. – Zapomina się o tym, że głusi dzięki językowi migowemu mogą nawiązać kontakt z rówieśnikami. Czyli rozwijać się emocjonalnie i społecznie. I o tym, że kiedyś przestaną być dziećmi.

W 2008 roku zapisał się na kurs języka migowego. Nauka polegała na opanowywaniu słówek, czyli znaków migowych. Migało się tak, jak się mówi po polsku.

Wspólnie ze znajomymi z kursu wyjechał na obóz żeglarski. Tam spotkał kilka osób z rodzin głuchych. Próbował z nimi rozmawiać, ale okazało się, że one migają inaczej. Wówczas się dowiedział, że na kursie uczył się nie PJM, tylko SJM.

Poznał też dziewczynę, która opowiedziała mu o swoich głuchych rodzicach i o tym, że widziała, jak oni migają przez sen.

– Wtedy chyba zrozumiałem, że PJM jest językiem jak każdy inny. Podobno ja też teraz migam przez sen.

2.

Zaczął spotykać się z głuchymi, powoli wchodzić do ich środowiska. Nie jest to łatwe, jemu zajęło pięć lat. Barierą był język, jednak za językiem szło znacznie więcej: wspólne doświadczenia głuchych zdobywania języka, ale również wykluczenia w świecie słyszących.

Bartosz uczył się PJM od innych głuchych oraz na konwersatorium na Uniwersytecie Warszawskim.

– W końcu mogłem przestać się starać. Mogłem być sobą. Nie głuchym czy słyszącym, tylko po prostu sobą. Znikła pewna trudność, która mnie oddzielała od innych ludzi. Jako głuchy wśród słyszących byłem trochę za szkłem, niby można się ze wszystkimi komunikować, ale to nie jest swobodna, naturalna komunikacja. Energię, którą dotąd wkładałem w zrozumienie, co ktoś mówi, mogłem wykorzystać na ekspresję siebie.

Miał szczęście: trafił do środowiska głuchych dwujęzycznych. Na co dzień posługiwali się PJM, jednak dobrze znali też język polski. Bartosz odkrył, że PJM jest logiczny. Zaskoczyło go, jak wykorzystuje się w tym języku przestrzeń.

Zaczął rozumieć żarty w PJM. Przełożone na język polski właściwie są nie do uchwycenia, bo większość z nich to gry językowe.

– Opowiem ci dowcip. Najpierw po polsku: byliśmy na imprezie i Adam tak się upił, że trzeba go było ciągnąć do domu, aż mu się buty zapaliły. Prawda, że mało zabawne? A teraz spójrz, jak to będzie w migowym...

3.

Duża cykliczna konferencja „Głusi mają głos”, kilka lat temu. W sali pedagodzy, logopedzi, językoznawcy, założyciele stowarzyszeń i fundacji dla głuchych.

Bartosz wyszedł na środek. Zaczął migać. Wtedy dostrzegł na widowni matkę głuchego chłopca, którą znał od małego. Poczuł dziwne ukłucie. Patrzyli na siebie przez chwilę, Bartosz migał dalej.

– Wiedziałem, że w używaniu języka migowego, który jest dla nas głuchych najbardziej dostępny i pozwala porozumiewać się bez dużego wysiłku, nie ma niczego złego. Jednak gdy zobaczyłem tę kobietę, usłyszałem głos z najgłębszego wnętrza: „Masz ładnie mówić”.

W przerwie Bartosz podszedł się przywitać. Znowu stał się na chwilę tamtym Bartkiem sprzed lat.

– Dzień dobry – powiedział.

Uśmiechnęła się do niego, ale jakoś tak dziwnie. Jakby z politowaniem, a może nawet drwiną.

– Nosisz implant? – zapytała.

– Tak, mam go nawet teraz.

– Głos ci się pogorszył – zauważyła.

– Czułem się upokorzony – opowiada Bartosz. – Oceniła jakąś moją cechę, na którą nie mam tak do końca wpływu. Jakby powiedziała komuś poruszającemu się na wózku: o, a ty dalej na wózku? Straciłem rezon. Chyba coś bąknąłem. Ale później dużo o tym myślałem. Obserwowała mnie od małego: jak się rozwijam, jak zaczynam mówić. Zapytała o implant z taką pretensją, jakby mój głos należał do niej. Nie była ciekawa, jak żyję, co robię. Jako głuchy zostałem zredukowany do głosu.

Zastanawia się przez chwilę i dodaje: – To tak, jakby najważniejszym celem głuchego było nauczyć się być jak słyszący. I tak, wielu z nas się to udaje. Można spotkać głuchych, którzy „pięknie mówią”. Bezbłędnie gramatycznie. Znają wiele słów, ich głos nie drży, jest czysty. Jak głos słyszących. Jak mój. Wystarczy jednak, że coś pójdzie nie tak: zabraknie baterii w implancie, wokół będzie za głośno, ktoś powie coś za cicho, i czar pryśnie. Głuchy znów poczuje, że jest głuchy. I że nie sprostał.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

DOMOWY MIGOWY

Halina i Antoni. Ona ma osiemdziesiąt lat, on − osiemdziesiąt pięć. Głusi od urodzenia, nie znają prawie wcale języka polskiego ani polskiego języka migowego. Używają „domowego migowego”, który rozumieją tylko oni. Obok siedzą ich słysząca córka i sąsiadka, która jest tłumaczką polskiego języka migowego i przyjaźni się z rodziną od dawna. Córka rozumie jedynie niektóre słowa języka matki i ojca.

Sąsiadka pyta córkę: – Wiesz, gdzie się poznali?

Córka: – Chyba w szpitalu.

Sąsiadka miga do Haliny: – Gdy byliście młodzi...

Antoni się rozgląda, sąsiadka macha mu ręką przed oczami: – Gdy byliście młodzi, gdzie się poznaliście?

Antoni rysuje krzyż na ramieniu.

Córka: – Tacie chodzi o szpital.

Sąsiadka miga do Haliny: – Ile miałaś lat, gdy był ślub? Stara byłaś?

Halina kręci zaciśniętymi dłońmi w powietrzu, nogą dodaje gazu. Antoni się śmieje.

Sąsiadka miga do Haliny: – Na motorze? Kto jeździł na motorze?

Córka: – Tata zawsze wypomina mamie narzeczonego na motorze.

Halina macha ręką, odwraca głowę. Nieważne.

Córka: – Mamę w pracy nazywali Buba. Bo ona cały czas powtarzała, że ma „bubę”.

Sąsiadka: – W naszym klubie dla głuchych Halina o każdym mówi „lala”. Ty jesteś „lala”, twoje dzieci są „lala”, Antoni jest „lala”.

Sąsiadka miga do Haliny: – Gdzie mieszkałaś jako mała dziewczynka?

Halina nie reaguje.

Córka: – No właśnie, ja też wielu rzeczy o mamie nie wiem.

Po chwili Halina robi z dłoni daszek.

Sąsiadka: – W migowym to znak „dom”. Być może Halina nie zrozumiała pytania. Chociaż w klubie niektórzy głusi tak migają „wieś”.

Córka: – Mama zauważyła, że w bloku obok zwolniło się mieszkanie. Chodziła za mną, że musimy się tam przeprowadzić, bo na pewno tamto mieszkanie jest większe. Mama nawet nie wie, czy to, w którym teraz mieszkamy, jest nasze.

Halina wstaje, rysuje dłonią coś od podłogi do sufitu.

Sąsiadka miga do Haliny: – Las? Chodziłaś do lasu? Ale co tam było?

Córka: – Mama mówi, że drzewo zasadziła.

Sąsiadka, patrząc na Halinę: – O, a to był znak miesiąca. Też nauczyłam się tak migać „miesiąc” od głuchych z klubu i na egzaminie w Polskim Związku Głuchych obniżyli mi za to stopień, bo uznali, że źle migam.

Halina znów wstaje. Robi z dłoni daszek nad czołem, rozgląda się na boki, mruży oczy. Pokazuje palcem coś w oddali.

Sąsiadka tłumaczy: – Tam, het po horyzont, daleko.

Halina zaciska pięści, lekko się trzęsie.

Sąsiadka: – Bała się tego miejsca.

Córka: – Mama ciągle powtarza, że komuś ukradli dziecko w lesie. Że pies je wziął.

Sąsiadka: – Pies?

Córka: – Może wilk?

Sąsiadka: – Ale skąd to dziecko zabrano?

Córka: – Nie wiem, chyba z koszyka.

Sąsiadka miga do Haliny: – Komu wilk wziął dziecko? Tobie?

Halina pochyla się, pokazuje, że trzyma łopatę, kopie w ziemi. Łączy dłonie w koszyczek, nachyla się nad nimi, udaje, że coś do nich mówi. A potem kręci pięściami wokół oczu, jakby płakała.

Córka: – Musieli za tym dzieckiem płakać.

Sąsiadka miga do Haliny: – A ty chodziłaś do szkoły?

Córka: – Mama poszła do podstawówki ze słyszącymi dziećmi, ale jej nie skończyła.

Sąsiadka miga do Haliny: – Gdzie była szkoła? Blisko domu?

Córka: – Mama nie odpowie, bo nie zna alfabetu migowego. Nie pokaże też, gdzie się urodziła. Prędzej tata.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Ty gdzie się urodziłeś? W górach?

Córka: – Tata chyba w Lesku się urodził. Nie chodził do szkoły. Potem zapisał się na trzyletni kurs stolarski we Wrocławiu. Tam nauczył się od innych głuchych alfabetu migowego i kilku znaków. Umie więcej niż mama.

Halina macha ręką, próbuje ściągnąć na siebie uwagę.

Sąsiadka miga do Haliny: – Wojna? Ty wiedziałaś, że jest wojna?

Halina nie reaguje.

Sąsiadka pyta córkę: – W którym roku mama się urodziła?

Córka: – W czterdziestym. Mama pokazuje, że na głowę upadła.

Sąsiadka: – Miała wypadek?

Córka: – Tak, była malutka, wypadła z kołyski, wtedy straciła słuch.

Sąsiadka miga do Haliny: – Ile miałaś lat, gdy był wypadek? Jak przestałaś słyszeć?

Halina nie reaguje.

Córka: – Ja też nie mogę się pewnych rzeczy od mamy dowiedzieć.

Sąsiadka mówi do córki: – Musiała mieć mniej niż trzy lata, bo gdyby straciła słuch później, potrafiłaby trochę mówić.

Antoni łapie się za uszy, a potem dotyka palcem gardła.

Córka: – Tata stracił słuch po zapaleniu opon mózgowych. Albo po śwince. Sama już nie wiem.

Antoni dotyka szyi, a potem wykręca sobie ucho.

Sąsiadka: – Trzyma się za gardło... Może to była jednak świnka?

Antoni poklepuje sąsiadkę po ramieniu, zaczyna gestykulować. Wyciąga rękę w pozdrowieniu heil Hitler.

Sąsiadka: – „Niemcy”? Niemców miga się inaczej. Nie wiem, co to znaczy.

Antoni składa dłonie, jakby miał w nich długą broń, udaje, że strzela.

Sąsiadka: – Mówi, że był w szkole, a obok strzelali. Ktoś leżał martwy?

Miga do Antoniego: – I ty to widziałeś? Ale kto strzelał?

Córka: – Tata może coś zmyśla.

Sąsiadka: – W którym roku tata się urodził?

Córka: – W trzydziestym piątym.

Antoni wyciąga sześć palców.

Sąsiadka: – Miał sześć lat. Cukierki dostawał od tych, którzy strzelali. Takie zawijane w papierki. I papierosy.

Antoni udaje, że pali. Potem uderza się w klatkę piersiową.

Sąsiadka, patrząc na Antoniego: – Co to za znak? „Polska”? „Warszawa”? Najpierw mówił coś o Polsce, a teraz ten znak... Podobnie miga się „Warszawa”.

Antoni chwyta za niewidzialny pasek przewieszony przez tułów.

Sąsiadka: – Pokazuje znak wojska. W języku migowym „wojsko” jest tak: najpierw palce wskazujący i środkowy do czoła, jakby salut, i druga część znaku – trzymamy się za pasek od karabinu, który jest zarzucony na plecy. Wiele znaków ma jednak warianty używane regionalnie lub środowiskowo. Antoni pokazuje tylko część znaku – zarzuca karabin.

Córka: – Tacie chyba chodzi o naboje, ale naprawdę nie wiem...

Sąsiadka miga: – Naboje? Ale co? Czyściłeś naboje?

Halina: – Pu, pu, pu.

Pokazuje znak „tata” w języku migowym.

Antoni zaczyna gestykulować.

Sąsiadka do córki: – Wiesz, co twój tata pokazuje? Że się bał. Uciekli z mamą i tatą, schowali się w jakimś budynku. Tam spali. Tylko „bać się” było z migowego – dłonie zaciśnięte w pięści poruszające się równolegle, reszty się domyślam.

Halina udaje, że ktoś strzela. A potem kręci jedną ręką w powietrzu, drugą coś przytrzymuje.

Sąsiadka: – Co to może być?

Córka: – Może „bimber”?

Sąsiadka: – A... że bimber dali żołnierzom. A teraz Halina próbuje powiedzieć, że ktoś chciał ją zabić – rozłożona dłoń przecina z boku szyję, ruch z tyłu do przodu, odcina głowę. Może to groziło za nieoddanie bimbru?

Córka: – Mama czasami mówi, że w skrzyni spała.

Halina: – Muuuuu....

Sąsiadka: – Halina palcami pokazuje rogi. Chyba im krowy zabrali.

Córka: – Mama mieszkała w Krywem, w Bieszczadach.

Sąsiadka do córki: – A ten znak, który teraz tata pokazuje?

Córka: – Nie wiem, o co tacie chodzi.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Że Niemcy szli? Wojna była? Uciekaliście z mamą?

Córka: – Dziadka wtedy chyba Niemcy zabili, ale nie wiem na pewno. Tata cały czas to samo opowiada, że zabili, że wojsko szło, że oni po tych górach uciekali i że dużo trupów widział po drodze. Tylko tyle wiem co od taty.

Antoni robi z dłoni samolot.

Córka: – Ja w ogóle nie wiem, gdzie jest grób dziadka.

Sąsiadka: – A to co? „Samolot” jest tak...

Unosi jedną dłoń, zaciska ją w pięść, a potem wysuniętymi z niej palcami – wskazującym i małym – przecina powietrze.

Córka: – Tata zawsze pokazuje ten samolot.

Sąsiadka: – Antoni znów mówi, że się bali.

Córka: – Chyba zasłaniali czymś okna. Nie wiem. Albo się chowali w piwnicy?

Sąsiadka miga do Antoniego: – W piwnicy się chowaliście? Ale co w piwnicy? Chowaliście się?

Antoni wstaje, robi zamaszyste ruchy, na podłodze rysuje okrąg.

Córka: – Nie, tacie chodzi chyba o taką dziurę w ziemi.

Sąsiadka: – A! Ziemianka. Piwnica, tylko w ziemi wykopana.

Antoni łapie powietrze, udaje, że coś rozciąga – z góry do dołu. Odsłania, patrzy, potem zasłania, kryje się. I jeszcze raz.

Córka: – Tata tak „zasłony” pokazuje. I że wszyscy... tam byli.

Sąsiadka: – Musieli wyglądać żołnierzy w oknach i się chować.

Antoni dalej gestykuluje.

Sąsiadka tłumaczy: – Było dużo dzieci, wszystkie zabrali. Jego zostawili, bo głuchy. Kolegów długo nie było. Wrócili, pokazywali heil Hitler.

Córka: – Kilka miesięcy temu przyszło do nas dwóch mężczyzn. Byłam w pracy, więc poszli do sąsiadki, bo się z rodzicami nie mogli dogadać. Sąsiadka mówiła, że tata podobno był w czasie wojny świadkiem jakichś ważnych wydarzeń. Tak powiedzieli jej ci mężczyźni. Do tej pory nie wiem, o co chodzi.

Antoni coś pokazuje. Sąsiadka próbuje tłumaczyć: – Kolega budzi mnie, szarpie, ubrałem się, brudne ubranie, wojsko, dużo ludzi... Dziewczyny. Wszyscy pijani.

Sąsiadka do córki: – Ale o co tam chodziło?

Córka: – Pamiętam, że kiedy byłam mała i jeździliśmy na wesela, to zawsze się taty wstydziłam. Bo gdy sobie wypił, to wydawał takie dziwne odgłosy. Takie wycie „eooo, eooo”. Nie chciałam, żeby on tak śpiewał.

Sąsiadka: – Nie słyszał sam siebie, więc nie wiedział, że to jest dziwne.

Córka: – Właściwie nie mamy kontaktu z resztą rodziny. Kiedy jeździliśmy do rodziny taty, zawsze im zazdrościłam, że u nich było normalniej.

Sąsiadka: – Ze mną i z moimi głuchymi rodzicami mieszkała babcia. Mówiła po ukraińsku, ale mówiła. A kto ciebie nauczył mówić?

Córka: – Też babcia.

Sąsiadka: – I ona ci nie opowiadała, jak uciekała przez góry z twoim tatą?

Córka: – Coś opowiadała, ale nie pamiętam. Mała byłam. Babcia w tamtym pokoju umarła...

I po chwili: – Ja na babcię mówiłam „mama”.

Sąsiadka: – Co twój tata teraz pokazuje, wiesz?

Córka: – To jest „emerytura”.

Antoni udaje, że ciągnie pług. Halina trzyma coś w powietrzu, jakby trzymała lejce, przypomina to poganianie konia.

Córka: – Mamie chodzi o to, że dziadkowie uprawiali rolę. Ona pasła krowy.

Sąsiadka miga do Haliny: – A ty jedna głucha byłaś w domu?

Halina nie reaguje.

Córka: – Tak, tylko mama była głucha.

Halina ściska coś dłońmi i ciągnie do dołu, rytmicznie.

Sąsiadka: – Doi krowę.

Córka: – Gdyby ktoś mamę zapytał, gdzie ona teraz mieszka, na jakiej ulicy, to nie powie. Ani nie napisze, bo nie potrafi.

Dzwoni telefon.

Córka: – To mój brat.

Do brata: – Pani jest, zadzwoń później.

Córka: – Mama z tatą przyjechali tutaj w czasie akcji „Wisła”. Czytałam o niej w internecie.

Antoni wykonuje dynamiczne ruchy dłońmi wokół piersi, jakby coś obcinał, wyrzucał, łapie się za język, znowu wyrzuca. Trzyma się za głowę.

Sąsiadka: – Obcinali piersi, języki, oczy wydłubywali, włosy wyrywali albo... całą głowę.

Córka: – To chyba Ukraińcy, nie?

Sąsiadka miga do Antoniego: – I ty to widziałeś? Ale kto komu obcinał?

Sąsiadka mówi do nas: – Próbuje chyba powiedzieć, że się schowali. Wszyscy próbowali się ukryć – tata, mama i dzieci. Żeby im tego samego nie zrobili... Pokazuje: byłem mały, ktoś zapukał do drzwi.

Antoni mruży jedno oko, przyjmuje pozycję strzelecką.

Sąsiadka: – A to? Co to ma znaczyć? Że Rosjanie i Polacy strzelali?

Sąsiadka miga do Antoniego: – Ale kto strzelał? Gdy ty spałeś w nocy, to kto przyszedł?

Antoni gestykuluje żywo.

Sąsiadka do córki: – Ukrainiec?

Córka: – Ja też chciałabym wiedzieć.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Strzelali? Zabijali? Kto? Ukraińcy?

Sąsiadka: – Antoni najpierw użył znaku podobnego do Rosji, ale dodał do niego „uk” z alfabetu migowego, więc chyba chodzi o Ukraińców.

Córka robi znak krzyża: – Tata tak miga „Ukrainiec”.

Antoni miga, sąsiadka próbuje tłumaczyć: – Przyszli do domu, spałem, mama i tata się schowali...

Sąsiadka pyta Antoniego: – A ty?

Tłumaczy dalej: – Sam byłem, nie słyszałem, gdy pukali... Pokazywałem, że nie słyszę. Mama, tata w piwnicy. Brudno było.

Sąsiadka: – Teraz Antoni pokazuje, że domy były spalone.

Córka: – Tata w czterdziestym piątym roku miał już dziesięć lat, więc coś chyba pamięta.

Sąsiadka miga do Antoniego: – W którym roku palili domy?

Córka: – Tata pokazuje siódemkę, chyba w czterdziestym siódmym.

Antoni zaciska ręce w pięści, porusza nimi po małych okręgach.

Sąsiadka: – Pociąg.

Halina wstaje i zaczyna się chwiać.

Sąsiadka, patrząc na Halinę: – Słaniała się. Była mała, nie miała butów, brudne nogi, pociąg. Chciało jej się pić, ale nic nie było do picia. A teraz Halina coś obiera. Jakby zdejmowała skórkę, lewa ręka zaciśnięta w pięść. Pokazuje, że oczy jej łzawią.

Córka: – Mamie chyba chodzi o cebulę.

Antoni gestykuluje.

Sąsiadka mówi do córki: – A to? Co to znaczy?

Córka: – Studnia.

Sąsiadka: – „Studnia” w migowym jest inaczej.

Sąsiadka przykłada palec wskazujący i środkowy do brody, potem nurkuje nimi poniżej brody, druga ręka obok otwarta, kantem w dół.

Córka: – Może to znaczy „chleb”? Rodzice często tak migają „chleb”.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Ale czy tobie ludzie to dawali? Do jedzenia?

Tłumaczy: – Tak, głodni byli, ktoś im dał chleb.

Znowu miga do Antoniego: – Dom był spalony cały?

Córka: – Z tego, co słyszałam, spalili dom rodzicom mojej mamy. Cały.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Wy w piwnicy? Wyszliście do góry i zobaczyliście, że nie ma domu? A sąsiedzi obok? Wyjechali?

Sąsiadka mówi do nas: – Nic z tego nie rozumiem. Niemiec? Ukrainiec? Antoni pokazuje „posypywanie popiołem czoła”? A do tego jeszcze to „uk” z migowego. Domyślam się, że chodzi o Ukrainę.

Tłumaczy dalej: – Strzelali, strzelali.

Córka: – Tata może troszkę wyolbrzymiać.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Ty widziałeś, kto strzelał? Ale wy się ukryliście, tak? I widzieliście, że Ukraińcy strzelali? Do kogo strzelali?

Córka: – Do Ukraińców.

Sąsiadka miga: – Ser... co? Co to jest?

Sąsiadka mówi do córki: – Antoni pokazał „ser”, ale chyba nie chodzi mu o ser. J-u-g...

Córka: – Jugosławia.

Sąsiadka: – Jugosławię miga się inaczej.

Córka: – Ja nie wiem... Tata ostatnio oglądał film, w którym oczy wydłubywali i języki obcinali. Wołyń. Może o tym opowiada... Chociaż nie, tata opowiadał też o tym wszystkim wcześniej.

Sąsiadka: – Trudno nawet ustalić, gdzie to wszystko się działo.

Miga do Antoniego: – Dobrze, ale gdzie? Gdzie na mapie?

Córka: – Chyba w Lesku.

Przynosi mapę. Antoni wskazuje na niej Bieszczady.

Sąsiadka: – Ja nie widzę, żeby Lesko pokazywał. Trzeba twojego tatę poprosić, żeby napisał. Może uda mu się napisać nazwę miejscowości, w której się urodził.

Córka: – No nie wiem, tata nie umie pisać.

Przynosi notes i długopis. Antoni coś rysuje.

Sąsiadka: – Zobaczcie... To by była Polska według mnie i na samym krańcu Antoni napisał „Lesko”. Ale moment, pisze dalej.

Sąsiadka: – Ho... Zaczyna się na „ho”. I na końcu jest „w”.

Córka: – Może Hoczew?

Sąsiadka miga do Antoniego: – To jest twoja wieś? Tak się nazywa?

Antoni kiwa głową zadowolony.

Sąsiadka do nas: – Czyli miejscowość Hoczew, gmina Lesko.

Szukamy w internecie: „W latach 1945–1947 oddziały UPA dokonały trzykrotnie napadu na wieś Hoczew”.

Sąsiadka: – Właśnie o tym twój tata opowiada. Zgadza się...

Antoni przynosi dowód osobisty, miejsce urodzenia: Hoczew.

Sąsiadka: – Ach, to może Antoni pokazywał „UPA”, a nie „Ukraińcy”?

Sąsiadka miga do Antoniego: – Trzy razy spalili? Pamiętasz to? Widziałeś?

Antoni miga, sąsiadka tłumaczy: – Ja Ukrainiec, ty Ukrainiec, strzelali, walczyli.

Halina przynosi swój dowód, miejsce urodzenia: Krywe.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Twoi mama, tata byli Ukraińcami?

Córka: – Ukraińcami.

Antoni po chwili zaczyna gestykulować.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Czy ty widziałeś, jak przyszli Ukraińcy i zabijali?

Córka: – Tata nie wie, o co pytasz.

Sąsiadka próbuje jeszcze raz: – Ty mały, daleko, w domu, w górach, wojna, widziałeś?

Antoni pokazuje wydłubywanie oka, a potem ruch ręką, jakby układał coś, jedno obok drugiego.

Sąsiadka tłumaczy: – Chodzi chyba o trupy. Kładli je jeden obok drugiego, dużo ich było.

Sąsiadka mówi do córki: – Teraz ty spróbuj spytać.

Córka: – Twój tata? Wojna?

Antoni uderza się w twarz pięściami.

Sąsiadka: – To by znaczyło, że mieli poranione twarze. Ale można się tylko domyślać. Halina i Antoni nie używają prawie żadnych znaków języka migowego.

Halina wstaje, jedna jej ręka ześlizguje się po drugiej. Zamyka oczy i nerwowo przykrywa je dłońmi. Udaje, że pływa.

Córka: – Mama opowiada, że poślizgnęła się na kamieniu i zaczęła topić. Tę historię znam z rodzinnych opowieści.

Halina usiłuje coś powiedzieć. Jej głos jest niewyraźny.

Córka: – Mama mówi „Tryciu”, tak nazywa stryjka. On ją uratował, gdy wpadła do wody.

Antoni rysuje w powietrzu różne kształty, a potem je zagarnia.

Sąsiadka: – Ktoś coś zabrał? Ukradł? Zabrali? Co zabrali?

Antoni nie reaguje.

Sąsiadka miga do Antoniego: – Czemu tu przyjechaliście? Czemu tak daleko?

Córka: – Podobno tu dużo ludzi z akcji „Wisła” przyjechało.

Antoni pokazuje palcem na rysunek na kubku.

Sąsiadka: – Antoni nie potrafi zamigać słowa „zielony”, więc znalazł kolor zielony na kubku, z którego pije kawę. Nie wiem, o co chodzi. Gdzieś ich chyba próbowali przegonić.

Córka: – Wygnać.

Sąsiadka dalej tłumaczy: – Sąsiedzi, dużo osób jechało...

Córka: – Dużo, dużo.

Antoni gestykuluje, sąsiadka tłumaczy: – Młodzi, starzy, wszyscy won.

Halina zaczyna nerwowo gestykulować. Pokazuje na kolor czerwony na kubku.

Sąsiadka: – Nie wiem, co Halina chce powiedzieć. Ubranie im zdejmowali i kazali włożyć coś czerwonego? A może bili do krwi?

Córka: – Ciężko się czegoś od rodziców dowiedzieć... Może i ci dwaj mężczyźni nie przyszliby do nas pytać o wydarzenia z gór, gdyby wiedzieli, że tata jest głuchy. Mama musi się zastanowić, jak napisać literkę „a” w swoim imieniu.

Po chwili.

Córka: – Nawet nie mogli mi pomóc w lekcjach. Brat się mną opiekował. Szybko wyszłam za mąż... Może dlatego, żeby mieć bliską osobę, z którą można porozmawiać. Bo taka cisza, cisza, cisza...
===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

Część 2

JAK SIĘ WAM ŻYJE W NASZYM KRAJU

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

LICZYMY SIĘ DLA POLSKI

Nie wiadomo nawet, ilu ich jest.

Z szacunkowych danych Polskiego Związku Głuchych wynika, że w Polsce żyje nawet pół miliona osób z większym lub mniejszym ubytkiem słuchu. Około stu tysięcy może posługiwać się polskim językiem migowym.

Ostatni Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań pod hasłem „Liczymy się dla Polski” to dla Bartosza Margańca było nowe pole do działania.

– Jeśli nie ma podstawowych danych o użytkownikach PJM, czyli ich liczby, to trochę tak, jakbyśmy w ogóle nie istnieli – mówi.

„Jakim językiem(ami) zazwyczaj posługuje się Pan(i) w domu?” – brzmiało jedno z pytań spisu. Marganiec dopytywał więc listownie, czy wśród języków będzie do wyboru PJM. „Zgodnie z ustawą o języku migowym z 2011 r. jest on uznany za język komunikowania się osób głuchych” – dodał w piśmie.

Informację, ilu głuchych w Polsce posługuje się polskim językiem migowym na co dzień, głusi mogliby wykorzystać przy okazji dyskusji o PJM w szkołach dla głuchych. I tak pokazać, że problem nie dotyczy zaledwie garstki ludzi.

Odpowiedź przyszła 22 grudnia 2020 roku.

– Pracowniczka GUS zapewniła mnie, że pytanie w ankiecie dotyczy języka mówionego i migowego. Napisała, że migowy to wersja narodowa polskiego, co oznacza, że GUS traktuje migowy i mówiony jako jeden język różniący się tylko sposobem komunikacji – mówi Bartosz.

Znów napisał do GUS: „Chciałbym jednak podkreślić, że PJM i język polski to dwa różne języki. PJM ma inną gramatykę i słownik, co potwierdzają m.in. badania prowadzone przez Pracownię Lingwistyki Migowej Uniwersytetu Warszawskiego”.

Jako dziennikarka, która od pięciu lat pisze o osobach głuchych, też wysłałam do GUS prośbę o wyjaśnienie, ale innej kwestii. Interesowało mnie, czy pytania ze spisu będą tłumaczone na PJM. Po ponad stu wywiadach z osobami głuchymi wiem, że dłuższe teksty ze skomplikowanym słownictwem mogą być dla nich niezrozumiałe.

8 lutego 2021 roku pracownik urzędu odpisał: „Realizacja obowiązku spisowego polega przede wszystkim na samospisie internetowym – czyli zdalnym wypełnieniu formularza spisowego. W związku z powyższym nie planujemy tłumaczenia kwestionariusza na język migowy”.

Okazuje się zatem, że pracownicy GUS nie wiedzą, że głusi, którzy na co dzień posługują się PJM, mogą nie zrozumieć pytań i że język polski to dla nich język obcy.

A przecież spis powszechny jest obowiązkowy.

„(...) przedstawiony projekt w żaden sposób nie zapewnia osobom głuchym udziału w niniejszym spisie” – napisał Krzysztof Kotyniewicz, prezes Polskiego Związku Głuchych, w liście do przewodniczącego sejmowej Komisji Finansów Publicznych, na posiedzeniu której miały być dyskutowane poprawki.

Kotyniewicz odniósł się do jeszcze jednej informacji GUS. Otóż dla osób, które nie mogą wypełnić formularza spisowego online (na przykład nie mają dostępu do internetu albo nie potrafią z niego korzystać), przewidziano wsparcie: wywiad bezpośredni lub telefoniczny przeprowadzony przez rachmistrza.

A co z osobami głuchymi, które – z oczywistych powodów – nie mogą porozmawiać przez telefon, a z nieznającym PJM rachmistrzem się nie porozumieją?

Na tym etapie nikt o tym nie pomyślał.

24 lutego 2021 roku na posiedzeniu sejmowej Komisji Finansów Publicznych posłowie, prawdopodobnie zaalarmowani przez społeczność głuchych, zaczęli dopytywać o dostępność spisu dla tej grupy obywateli.

Prezes GUS zabrał głos zaledwie dwa tygodnie po tym, gdy jego pracownicy odpisali, że nie zamierzają tłumaczyć spisu na PJM. Przyznał, że GUS ma obowiązek zapewnić tłumaczenie i że jest to w planach.

– Przygotowaliśmy się do tego dużo wcześniej i chcieliśmy to zrobić – powiedział i dodał: – Powiem szczerze, jest to gdzieś tam w naszym DNA statystycznym, bo my wewnętrznie prowadzimy szereg różnego rodzaju działań w zakresie tak zwanego CSR.

A co ma CSR – czyli społeczna odpowiedzialność biznesu – do praw osób głuchych w ich własnym kraju? Takiego pytania nikt nie zadał.

Historia ciągle się powtarza: trudności komunikacyjne ludzi głuchych trzeba uświadamiać od nowa. Głusi czasem żartują, że urzędnikom i politykom zajmuje średnio cztery lata zorientowanie się, na czym polega bycie głuchym.

Jeśli po czterech latach przychodzą nowi, wszystko trzeba zaczynać od początku.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

NASZ KRAJ

– Jak wam się żyje w naszym kraju? – pytałam.

Głusi i tłumacze PJM opowiadali mi przez ostatnie kilka lat między innymi o tym, co się dzieje w gabinetach lekarskich.

Najpierw rejestracja. Wciąż z wieloma przychodniami i szpitalami można się kontaktować tylko telefonicznie. Trudno znaleźć adres mailowy, numer telefonu, na który można wysłać esemesa. Jeśli jest, głusi piszą. Niegramatyczne wiadomości bywają lekceważone. Zdarza się, że ktoś oddzwania. Głusi wysyłają więc kolejną wiadomość: „Proszę o esemesa, jestem głuchy”.

Kiedy idą do przychodni, zabierają ze sobą kogoś słyszącego, zwykle członka rodziny, który zna PJM, lub próbują się umówić z kimś ze znajomych tłumaczy, wtedy nierzadko czekają kilka dni, albo płacą za tłumaczenie po wcześniejszym ustaleniu terminu.

Zdarza się jednak, że idą sami.

Historię Olgi sprzed kilku lat opowiada tłumaczka, ponieważ kobieta nie zgodziła się na spotkanie. Olga jest głucha, bardzo słabo zna język polski. Dostała skierowanie na obowiązkowe badania prenatalne między jedenastym a trzynastym tygodniem ciąży. Ani w czasie wizyty lekarskiej, ani w rejestracji nie było tłumacza, nikt więc nie wyjaśnił Oldze, co to są badania prenatalne. Ponieważ brakowało wolnych terminów, zapisano ją na wizytę dopiero po dwudziestym tygodniu ciąży.

W trakcie badania nie było tłumacza. Jednak kiedy Olga doczytała na wyniku adnotację, że wskazana jest konsultacja z lekarzem genetykiem, zadzwoniła do tłumaczki, bo zorientowała się, że coś może być nie tak, ale nie rozumiała co.

– Powtórzyłyśmy badania – opowiada tłumaczka. – Wyniki wyszły tak złe, że kobieta chciała usunąć ciążę, ale to już był dwudziesty czwarty tydzień i żaden lekarz nie zgodził się wykonać zabiegu. Nie mogę mówić o szczegółach. Jedyne, co się udało, to znaleźć tej kobiecie opiekę psychologiczną.

Głuche kobiety zabierają na sale porodowe swoje słyszące matki, dzieci, a nierzadko także wychowawczynie szkolne albo tłumaczy. Tyle że to trudne zlecenie, bo trzeba być cały czas w gotowości, w końcu nigdy nie wiadomo, kiedy zacznie się poród, który może trwać kilkanaście godzin.

Położnych znających polski język migowy jest w Polsce niewiele.

– Przy porodzie niesłyszącej obowiązuje kilka zasad – objaśnia jedna z nich. – Umawiamy się: jeśli kiwam głową w przód i w tył, ty przesz. Jeśli na boki, przestajesz. I jeszcze jedno: miej oczy szeroko otwarte, nawet gdy boli. Jeśli je zamkniesz, stracimy kontakt.

Monika zaczyna migać, jest zdenerwowana. Kiedy rodziła, nie było przy niej tłumaczki ani nikogo z bliskich, kto mógłby jej przekazać w języku migowym polecenia lekarskie, a ona słabo zna polski.

– Jak to wyglądało? Odczytywałam z ust: „przyj”, „oddychaj”. Próbowałam się zorientować w sytuacji, obserwując, co się dzieje. Nawet gdy bardzo bolało, starałam się nie przymykać oczu, bo bałam się, że stracę kontakt z położną i lekarzem. Osoba, która mówiła: „przyj”, stała daleko, nie widziałam jej ust, nie słyszałam, co mówi. Druga stała obok mojego łóżka, patrzyłam na jej usta, a ona powtarzała za tą pierwszą: „przyj”, wtedy parłam. Podobno zawsze za późno, więc w końcu próbowałam sama wyczuć ten moment.

Miasto, w którym mieszka Monika, oferuje bezpłatne zajęcia w szkole rodzenia, ale nie zapewnia tłumacza PJM. Tłumaczenie to koszt około stu, a nawet dwustu złotych za godzinę. Monika zrezygnowała z zajęć, bo za tłumaczenie musiałaby zapłacić sama. „Jak mam się przygotować do porodu?” – pytała głuche koleżanki.

Najtrudniejsza była ankieta przed porodem, nie rozumiała większości słów. Sprawdzała poszczególne wyrazy w wyszukiwarce internetowej i próbowała się domyślić z kontekstu, o co chodzi.

– Bardzo słabo znam język polski, na co dzień używam PJM – wyjaśnia, migając. – Z ust potrafię odczytać tylko proste komunikaty, na przykład, gdy lekarz pyta, jak się czuję. Wtedy wyjmuję kartkę, na której mam zapisane przez kogoś, co mi dolega.

Marta poszła do szpitala ze swoją słyszącą mamą, bo z nią nikt nie rozmawiał, nikt jej nic nie objaśniał. Czy dziecko jest zdrowe? Czy wyniki badań są dobre? Co się teraz będzie działo? Wszystkie informacje lekarze przekazywali matce.

– Kiedy mama wychodziła, choćby na dwie godziny, czułam się tak, jakbym nagle stawała się niewidzialna dla lekarzy i pielęgniarek – miga Marta.

W środowisku związanym z osobami głuchymi na takie traktowanie pacjentów mówi się „weterynaria”.

W czasie porodu rodzina uprzedziła anestezjologa, by mówił powoli i wyraźnie, bo Marta czyta z ust. Starał się: nachylał nad kobietą, mówił wolno i wyraźnie. Dopiero po kilku minutach zorientował się, że przeszkadza maska na jego twarzy.

Katarzyna jest głucha, jednak dobrze zna język polski, więc udaje nam się porozmawiać, pisząc na mesendżerze.

„To był mój pierwszy poród, cesarskie cięcie. Zero informacji. Co, jak, dlaczego. (...) Przyjechałam z mężem, ciśnienie podskoczyło do ponad dwustu (...). Szybka decyzja: zostaję w szpitalu.

Przy przyjęciu było OK. Młoda pielęgniarka nie robiła problemów, żeby pisać na kartce. (...) Dostałam leki, domyśliłam się, że na ciśnienie. (...) Jeśli coś do mnie mówili, to nie rozumiałam. Kartka i długopis przestały obowiązywać. Nagle [lekarz] podchodzi i mówi, żebym się szykowała. Ja czasami odczytuję z ust, ale nie od każdego. Pytam: »Na co?«. »Za trzydzieści minut pani rodzi«. (...) Pielęgniarka powiedziała, że cesarskie cięcie. (...)

Coś podpisywałam na pewno, ale nie wiem co. (...) Niewiele rozumiałam. Po porodzie było jeszcze gorzej. Żadnych informacji. Na obchodzie było kilka osób, nic nie rozumiałam.

Mój mąż jest głuchy, moi rodzice są głusi, rodzice męża też, nie miał mi kto pomóc. (...) Lekarze wchodzili, coś mówili, wychodzili. Próbowałam pytać pielęgniarki, ale rozumiałam dwadzieścia procent (...).

Jedna sytuacja była najgorsza. Lekarz przyszedł i dał mi do podpisania zgodę na transfuzję. Wystraszyłam się i poprosiłam o pisemną informację, dlaczego mam ją mieć. Jakie jest ryzyko odmowy. Nie dostałam informacji. (...) Udało mi się odczytać z ruchu ust lekarza, że za dwie godziny przyjdzie po decyzję. W ciągu tych dwóch godzin szukałam informacji w internecie. (...) Pielęgniarka powiedziała, że to przez żelazo. Nie wiedziałam, jaką mam wartość żelaza. (...) Zdecydowałam się nie zgodzić.

Lekarz pokazał znak krzyża. Narysował go palcem [nade mną]. Spanikowałam. A on podniósł dwie ręce do góry, taki znak »to nie ja«, że nie bierze odpowiedzialności. Wyszedł i już więcej się nie pokazał”.

– Nieraz widziałam, jak lekarz mówi do kogoś głuchego głośno, powoli i wyraźnie... – opowiada Bożena, tłumaczka języka migowego z Warszawy – ...czy pa-ni mia-ła kie-dyś za-wał ser-ca? Osoba głucha kiwa głową. Ale prawdopodobnie nie rozumie pytania.

Gdy głuchym kończą się leki, niektórzy z nich zgłaszają się do tłumaczy, proszą o napisanie na karteczce, że potrzebują nowej recepty. Z tą kartką idą do lekarza. Od lekarza wracają do tłumacza z kolejną karteczką.

– Pomagałam starszemu głuchemu mężczyźnie – Bożena opowiada kolejną historię. – Migał, że potrzebuje jeszcze jednego opakowania tabletek, bo na razie mu nie pomogły. Patrzę: lek na zapalenie pęcherza, dawka uderzeniowa. Pytam, czy był u lekarza. Tak. I lekarz tak długo kazał brać ten lek? Głuchy mężczyzna przytaknął. Podejrzane. Dopytuję więc, jak kazał go brać. A on wyjmuje karteczkę z zanotowanym „1 x 7”. I miga, że zażywał jedną tabletkę co tydzień. Sprawdzam ulotkę: brać codziennie przez siedem–osiem dni.

– Kiedy idę do lekarza bez tłumacza, nie rozmawiamy. Żadnych pytań, żadnych pouczeń. Dostaję skierowanie na tomografię i nie wiem, czy to dobrze, czy źle. Lekarz czasem coś pisze, ale nie da się tego odczytać – miga Marek z Elbląga, głuchy.

W czasie wizyt padają słowa, których głusi mogą nie znać ani w języku polskim, ani w polskim języku migowym.

– Jedną wizytę zapamiętałam szczególnie – wspomina Aleksandra Szalek-Palmowska, tłumaczka z Wrocławia. – Lekarz powiedział od razu: „Ma pan raka płuc”. „Rak płuc” – przemigałam. Na twarzy głuchego mężczyzny nie drgnął żaden mięsień. Jego mina się nie zmieniła. Próbowaliśmy potem z lekarzem wyjaśnić mu, co to znaczy „rak płuc”, ale nie wiem, czy nam się udało.

Elżbieta, tłumaczka z Wrocławia: – Ze szpitala często dzwonią z prośbą o tłumaczenie dopiero wtedy, gdy już jest bardzo źle.

Wiedza o problemach ludzi głuchych nie jest powszechna. Wciąż się zdarza, że tłumacze są wypraszani z gabinetów, uznawani za zbędnych.

– Ja się tak łatwo wyrzucić nie daję – twierdzi Ewa Tomczyk, tłumaczka ze Szczecinka. – Przyszła raz do mnie głucha matka. Jej dziecko miało problemy skórne, a maści, które przepisał lekarz, nie pomagały. Wzięłam wolne i razem poszłyśmy do lekarza, a on od wejścia: „Po co pani przyszła, my się świetnie dogadujemy”. Odpowiedziałam, że jestem tu na prośbę matki. To jedno z tych zdań, które zwykle działają. No to się zgodził i zapytał, co się dzieje. Przetłumaczyłam to, co migała matka: „Smarowaliśmy trzy razy dziennie, nie pomaga”. A dermatolog: „Jak to trzy razy dziennie? Przecież mogła pani dziecku skórę spalić!”.

– Wiele razy lekarz nie chciał mnie wpuścić jako tłumacza, zasłaniając się tajemnicą lekarską – mówi Karol Miernowski, tłumacz z Wrocławia. – Ja informowałem go o ustawach, on dzwonił do ordynatora. Gorzej jest tylko wtedy, gdy łączymy się z osobą głuchą na kamerze. „Proszę mnie nie nagrywać” – to częste reakcje lekarzy.

– Przez ostatnie lata o tłumacza starali się sami głusi. Przychodzili do nas, migali, na co potrzebują pieniędzy, wypełnialiśmy wniosek, głusi zanosili go do pomocy społecznej, zaznaczali liczbę godzin, choć nigdy nie było wiadomo, ile godzin tłumaczenia będzie koniecznych – mówi Marta Krynicka, tłumaczka z Łodzi. – Jeśli słyszący czekali na terminy u lekarzy, to głusi czekali podwójnie: na terminy u lekarzy, na dofinansowanie tłumacza, a potem jeszcze musieli zgrać termin lekarza z tłumaczem. Chorującym przewlekle radziliśmy, by składali wnioski o dofinansowanie tłumacza tuż po Nowym Roku.

I dodaje: – Teraz sytuacja się zmieniła, bo w czasie pandemii pojawiło się więcej możliwości korzystania z tłumaczeń online. W dwa tysiące dziewiętnastym roku weszła też w życie ustawa o dostępności, która nałożyła na instytucje publiczne obowiązek zapewnienia tłumacza. Jeśli się z tego nie wywiążą, głusi mogą złożyć skargę.

– Gdy idę jako tłumacz z osobą głuchą do lekarza na wizytę prywatną, do tego pilną, i nie udało się znaleźć szybko dofinansowania, głuchy płaci i za lekarza, i za tłumaczenie – wyjaśnia Marcin z Łodzi.

– Moja głucha mama chodzi od lat do tych samych lekarzy – opowiada Bożena z Warszawy. – Oni wiedzą: jeśli coś się dzieje, dzwonią do mnie. Gorzej, gdy mama trafia nagle do szpitala. Scenariusz bywa podobny. Zabiera ją z przychodni karetka i wiezie na SOR. Ja wybiegam z pracy i pędzę za nią samochodem, ale oczywiście nie wpuszczają mnie do gabinetu. Mama czeka na badania, ja dobijam się w rejestracji i wyjaśniam, że jest głucha, że muszę pomóc w rozmowie. „Lekarz da sobie radę” – zawsze to słyszę. Mama nie wie nawet, jak powiedzieć, że potrzebuje do toalety... Dopytuję w rejestracji, czy lekarz ustalił, na jakie leki moja mama jest uczulona. Kobieta trochę się wycofuje, gdzieś dzwoni i po chwili mówi, że lekarz zaprasza. On od razu pyta mnie o leki. A ja odpowiadam, że chwileczkę, sprawdzę, co z mamą, czy nie chce pić, czy nie potrzebuje do toalety, a potem mówię: „Mama nie jest uczulona na żadne leki, panie doktorze, ale panu nie udało się tego ustalić przez trzy godziny”.

– Rodzina zgłosiła nam zaginięcie starszej głuchej kobiety – opowiada Dominik, tłumacz z Łodzi. – Po kilku dniach odnaleźliśmy ją w jednym ze szpitali. Nie wiem, jaki był jej stan wcześniej, ale gdy na miejsce dotarła rodzina, kobieta już nie żyła. Szpital nie wezwał tłumacza. Jak się porozumieli? Nie mam pojęcia. Jakoś musieli, bo wiedzieli, jak się nazywa, choć nie miała ze sobą dokumentów. Może pisali do siebie na kartce?

– Jako mały chłopiec chodziłem z mamą do lekarza, ale zostawałem na korytarzu – mówi Marcin z Łodzi. – Lekarz wołał mnie dopiero wtedy, gdy chciał mamę o coś spytać. Potem miałem wysłuchać, co mówi, i przekazać mamie przed gabinetem. Jeśli miała pytania, czekałem, aż wyjdzie kolejny pacjent, i próbowałem wślizgnąć się przed następnym. Zadawałem szybko pytanie i znów na korytarzu tłumaczyłem mamie, co powiedział lekarz. Tylko raz było inaczej. Musiałem powiedzieć mamie, że ma raka. Lekarz pozwolił mi to zrobić w gabinecie.

Anna Wiejek, prawniczka z Olsztyna i tłumaczka-asystentka, która poza tłumaczeniem rozmowy pomaga osobom głuchym także w załatwianiu różnych spraw, nie ma wątpliwości, że każda z tych sytuacji to przynajmniej kilka złamanych praw pacjenta, które ustawowo przysługują wszystkim obywatelom. Wymienia je:

– Prawo do informacji o swoim stanie zdrowia, prawo do tajemnicy informacji, prawo do wyrażenia zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub odmowy takiej zgody po uzyskaniu pełnej informacji, prawo do dostępu do dokumentacji medycznej i tak dalej. Nieliczenie się z tymi prawami godzi w prawidłowość udzielania świadczeń zdrowotnych. Ale żeby złożyć skargę, głusi posługujący się PJM i słabo znający język polski musieliby znowu zapłacić za tłumacza.

Sytuacja jednak powoli się zmienia.

– Przykładem może być Wojewódzki Specjalistyczny Szpital Dziecięcy w Olsztynie, w którym zakończyła się druga edycja bezpłatnego kursu PJM dla pracowników medycznych i niemedycznych – dodaje Wiejek.

Wciąż poważnym problemem jest wezwanie pomocy. Jeśli ktoś ulegnie wypadkowi, dzwoni na pogotowie. Osoba głucha musi wysłać esemesa, a potem odpowiedzieć na wiele pytań, zwykle ich nie rozumiejąc. To tak, jakby musiała wezwać pomoc do nagłego wypadku w obcym języku, i to pisząc wiadomości tekstowe.

Gdy zaczynałam pracę nad książką, głusi skarżyli się na to, że w nagłej sytuacji nie mają jak wezwać pomocy. Aplikacje pozwalające zawiadomić pogotowie przez esemesa były rzadkością. Działały tylko w niektórych województwach, a do tego nie były kompatybilne. Głusi nie mieli do nich powszechnego dostępu. Dlatego nadal funkcjonowała tak zwana pomoc sąsiedzka. Dzieje się coś nagłego, głuchy biegnie do sąsiada. O ile może. Teraz aplikacja działa na terenie całego kraju.

– Każda osoba, która ją instaluje, zostaje zweryfikowana i zapisana w systemie. Komunikacja następuje poprzez obrazki i krótkie informacje z gramatyką języka migowego – mówi Ewa Żarczyńska, tłumaczka z Ostródy. – W aplikacji są dwie ikonki: dom, poza domem. Potem kolejne etapy: czy chodzi o osobę głuchą, czy o kogoś innego. Dalej: co się dzieje – wypadek, źle się czuję, leci krew, rodzę, noga złamana. Osoba głucha wybiera, wtedy karetka czy straż pożarna jest kierowana prosto pod wskazany adres.

W wielu miastach Polski nie ma pomocy psychologicznej ani terapeutycznej, w tym terapii uzależnień, z tłumaczeniem na PJM. Jeśli głuchy zapisuje się do grupy wsparcia Anonimowych Alkoholików i uczestniczy w spotkaniach bez tłumacza, zupełnie nie rozumie, co się dzieje. Zdarza się, że w rolę tłumacza wcielają się członkowie rodzin, bo tłumaczy jest za mało.

Z raportu „Osoby głuche w Polsce 2020”, który powstał w komisji działającej przy Rzeczniku Praw Obywatelskich: „Jak jest? Placówki ochrony zdrowia nie są przygotowane do kontaktu z głuchym pacjentem nieznającym języka polskiego. Personel nie zna problemów i potrzeb głuchych. Wiele osób jest przekonanych, że wszyscy głusi czytają z ruchu warg i że mogą pisać lub czytać po polsku. Występuje dotkliwy brak wiedzy o kulturze Głuchych i odmienności pewnych form ich bycia czy zachowania (inne sposoby nawiązywania i kończenia dialogu, zmniejszony dystans fizyczny), co prowadzi do nieporozumień i sprawia, że głusi są odbierani jako osoby przekraczające granice, a często także agresywne. Na głuchych zrzuca się obowiązek zapewnienia tłumacza PJM w czasie wizyty. Zdarzają się przypadki występowania dzieci osób głuchych w roli tłumaczy. Nie ma standardów komunikowania się z głuchym pacjentem. Niektórzy domagają się od głuchego, który nie pisze – komunikacji na piśmie. Inni odmawiają prośbie głuchego, który chce komunikować się na piśmie, uznając to za fanaberię i stratę czasu. (...) Złe posługiwanie się pismem w języku polskim bywa przez lekarzy diagnozowane jako niepełnosprawność intelektualna lub zaburzenie neurologiczne. Brak przygotowania służb ratunkowych do kontaktów z głuchymi może prowadzić do postępowania, które szkodzi głuchemu i naraża go na dodatkową traumę”.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

TYDZIEŃ Z ŻYCIA

Eunika Lech, założycielka i prezeska Fundacji Pomocy Osobom Niesłyszącym TON, raportowała przez tydzień, co się działo na początku pandemii COVID-19.

Dzień pierwszy

Od tamtej nocy nie wyciszam dźwięków w telefonie. Najpierw przyszedł esemes od głuchego chłopaka, że idzie się powiesić. Potem napisała jego dziewczyna: „Ratunku”. Dziś o ósmej rano zadzwoniła na kamerkę głucha kobieta. Wyszła ze szpitala z noworodkiem. Urzędy działają zdalnie. Przychodnie – tylko na telefon. Pytała, jak ma zgłosić urodzenie dziecka. I czy przetłumaczę przez kamerkę jej rozmowę w sprawie szczepień.

O trzynastej zadzwonił z urzędu miasta pracownik zajmujący się multimediami. Zastanawiał się, jak to zrobić, żeby było mnie lepiej widać, gdy tłumaczę na migowy codzienne wystąpienia prezydenta miasta w sprawie koronawirusa. Nie znalazł sposobu, choć bardzo się starał. Kamery też nie. Powiedział tylko, że za chwilę będą się ze mną łączyć.

Usiadłam przed telefonem. Ustawiłam się precyzyjnie. Starałam się za bardzo nie machać rękami, żeby się zmieścić w kółku wielkości złotówki, w którym wyświetlam się w dolnym rogu. Przypomniała mi się zabawa głuchych w mierzenie postaci na ekranie: nos prezentera ma sześć centymetrów, tłumacz migowy od czubka głowy do pasa – cztery i pół.

Konferencja trwała pół godziny. Po niej była gorąca linia. Głusi pytali o przychodnie: jak coś w nich załatwić, skoro można tylko dzwonić? Nawet esemes nie zawsze ratuje sytuację. Jeśli dostanie go osoba słysząca, która nie zna gramatyki polskiego języka migowego, może nie zrozumieć wiadomości.

A co z L4?

Na kamerce dobijała się do mnie głucha kobieta, której skończyły się leki na nadciśnienie, z pytaniem, czy załatwię receptę.

Na vlogu migałam: „Piszcie, łączcie się przez kamerkę”. Obdzwoniłam przychodnie, żeby zapytać w imieniu głuchych o sprawy, z którymi sami nie mogli zadzwonić. W jednej powiedziano mi, że jestem setna w kolejce.

Po południu zaczęli dzwonić głusi na kwarantannie.

Cztery osoby – dwie wróciły z Niemiec, dwie z Anglii. Policja nie ma jak sprawdzić, czy głusi są w domach. To już rytuał: policjant dzwoni do osób głuchych. Głusi do mnie – na kamerkę. Ja na policję. „Siedzicie w domu?” – migam do kamerki. „Siedzą” – mówię policjantowi.

Chwila przerwy. Wychodzę z psem na spacer. Obwiązuję smycz wokół pasa, zapętlam, żeby mieć wolne ręce do migania. Gdy głusi dzwonią na kamerkę, zatrzymuję się, telefon ustawiam przed sobą. Pies spokojny jak anioł, o dziwo.

Jedna z pań na kwarantannie pyta, czy może wyjść do sklepu po chleb. Znowu nagrywam vloga, jak się zachowywać podczas kwarantanny. Migam: „Nie wolno nigdzie wychodzić”, „Jeśli macie kontakt z kimś w domu, ta osoba też nie może wychodzić”.

„Kwarantanna” – nowe słowo dla głuchych. Od razu widać, którzy tłumacze mają stały kontakt z głuchymi. Jeśli literują nowy termin, oznacza to, że nie mają. Jeśli migają dwa krzesełka, nad nimi daszek – mają. Taka jest zasada: nowe słowa na początku się literuje, ale głusi szybko wymyślają na nie znak, trzeba tylko wiedzieć jaki.

Z koronawirusem było inaczej, znak przyszedł ze świata. Jedna dłoń zaciśnięta w pięść, druga pięść nad nią, powoli się otwiera, palec za palcem. Ale ja wolę migać „korona” i „wirus”, bo wtedy wiem, że głusi, którzy mają ubogie słownictwo, też mnie zrozumieją.

Dzień drugi

Od rana odpowiadam na pytania. Czy można otwierać okna? Co zrobić, gdy przyjdzie paczka albo list? Czy słońce może zabić koronawirusa? A solarium? Czy picie wody z solą chroni przed wirusem? I kim jest pacjent zero? Czy to pacjent wyleczony?

Vlogi, w których tłumaczę, co mówi rząd o koronawirusie w Polsce, i które zamieszczam na Facebooku, szybko się rozchodzą. Codziennie mam średnio sto zaproszeń do grona znajomych od ludzi głuchych, których nie znam. Przyjmuję wszystkie. I love you tender – pisze głuchy mężczyzna z zagranicy. Jedna wiadomość za drugą. Blokuję go. Inny, z Polski, pyta, czy jestem głucha i czy wyjdę za niego za mąż, bo ma dom na wsi, daleko od koronawirusa.

W tle cały czas telewizor. Muszę wiedzieć, co się dzieje, żeby głusi byli na bieżąco.

Nagrywam kolejne vlogi: jak ostrożnie robić zakupy i co, jeśli ktoś pracuje w sklepie; o koniecznej kwarantannie dla tych, którzy wracają z zagranicy. Tłumaczę wystąpienia rządowe.

Po południu dzwonili dziennikarze z prośbą o komentarz, bo Polski Związek Głuchych wysłał petycję do premiera i ministra zdrowia, w której głusi domagają się dostępu do informacji. Jeśli na konferencji nie ma tłumacza, to słowa rządzących nie docierają do kilkuset tysięcy ludzi w naszym kraju.

Przez ostatnie trzydzieści lat wyjaśniałam: głusi nie potrafią czytać ze zrozumieniem po polsku. Przynajmniej większość z nich. Dlatego nie doczytają informacji w internecie, nie zgooglują. Język polski jest dla nich trudny, obcy. Bez tłumacza nie zrozumieją, co się dzieje.

Do dzisiaj pamiętam Wigilię sprzed kilku lat. Tuż przed kolacją dostałam filmik, że głuchy mężczyzna z naszego stowarzyszenia chce się pilnie spotkać. Przyszedł do niego jakiś list z ZUS. Bał się, że zawiesili mu rentę. Wyjaśniłam, że są trzy dni wolnego, więc i tak nic nie załatwi. Zamigał, że przyjdzie do mnie w tej sprawie. Musi porozmawiać osobiście, nie chce robić zdjęcia dokumentu.

Pokazał mi pismo, a tam: „Z dniem pierwszego stycznia renta zostanie zdewaluowana o siedemdziesiąt osiem groszy”.

Dzień trzeci

Budzą mnie esemesy. Dzisiaj przychodzi ponad trzysta.

„Jesteś. Hallo. Ty mówił wczoraj jutro kamera”.

„Ja podróż granic to musi kwarantanna”.

„Masz racje twój vlog jak tak zgadzam się”.

„Chcę kamere”.

„Czy w okresie epidemii nie warto pić kawy?”.

„Witam pytam maska PP3 numer gdzie kupić”.

„Można tam na tarasie siedzimy powietrze?”.

„Mieszkam ze Słupska. Chcę kamere”.

„Czy np. buty po podwórko czy trzeba umyć buty oraz podłogi”.

„Czy przeszkodzi bo chce trochę krótki kamera?”.

Głusi opanowali mesendżera. Z osiemdziesięcioletnią głuchą kobietą łączę się na kamerce raz na tydzień. Wczoraj migała: „Gdy tłumaczysz, to ja wszystko rozumiem”. To nie jest oczywiste, bo niektóre znaki ze Szczecina nie są jasne dla głuchych z Katowic, a używający polskiego języka migowego nie wiedzą, co migają ci, których uczono systemu językowo-migowego. W jednym z mniejszych miast jest tłumacz, który miga średnio pięć znaków na dwieście słów. Pewnie skończył tylko kurs na poziomie podstawowym. Środowisko głuchych jest oburzone.

Konsekwencji pandemii najbardziej boją się głusi, którzy chodzą do pracy. Jedna osoba jest po przeszczepie płuc, inna ma zaawansowaną cukrzycę, ktoś nadciśnienie. Mój głuchy znajomy nagrał filmik, że był w przychodni, ale został z niej wyrzucony, a on pilnie potrzebuje recepty. Ma głuchą żonę, głuchych rodziców i głuche dzieci – znikąd pomocy.

Kontaktuje się ze mną już sześć osób na kwarantannie i dwie kobiety w ciąży. Do tego kilkudziesięciu starszych głuchych.

Do przychodni dzwonię prawie codziennie.

Dzień czwarty

Temat dnia: maseczki.

Pierwszy esemes o drugiej w nocy. Głuchy mężczyzna mieszkający w Anglii: „Dlaczego nasz rząd mówi, że nie potrzebujemy maseczek, skoro w Chinach wszyscy noszą?”.

Przeniosłam sprzęt do rozmów z głuchymi do sypialni. Wzięłam uchwyt do telefonu, żeby mieć wolne ręce do migania, i tablet, żeby widzieć, kto pisze, laptop, żeby cały czas śledzić, co mówią w telewizji.

Z maskami sprawa prosta: głusi widzą obraz, rzadziej dociera do nich tekst. Jeśli w telewizji są ludzie w maskach, to znaczy, że maski są najważniejsze. Mobilizują się: szyją maseczki. Wiele szkół dla głuchych kształci krawcowe, bo to jeden z tych zawodów, które nie wymagają wielu słów. Nagrywają własne vlogi: „Jeśli nie masz maski z filtrem, uszyj z materiału i włóż do środka chusteczkę antybakteryjną”.

Po południu dzwoni głucha kobieta. Miga, że bardzo źle się czuje. Wróciła z Anglii. Zdążyła wejść do domu, przywitać się z rodziną, teraz dzwoni do mnie. Wyjaśniam jej, że konieczna jest kwarantanna. Dzwonię też do znajomego lekarza z pytaniem, co jej doradzić. Potem do każdej z głuchych osób z jej rodziny na kamerce: „Ty też musisz zostać w domu”.

Gdy nie wiem, co robić, szukam informacji na stronach rządowych albo dzwonię do osoby, która jest w sztabie kryzysowym przy wojewodzie. Czasami się zastanawiam, czy ona też pracuje za darmo jak ja. W Polsce wciąż niektórzy uważają, że za tłumacza mają płacić głusi.

Wieczorem ostatnia runda pytań. „Sklep jest zamknięty, kiedy będzie otwarty?”, „Odwołali mi wizytę u dentysty, umów kolejną”.

Na kamerkę dzwoniła też głucho-niewidoma kobieta z naszego stowarzyszenia. Do niej nie docierają teraz żadne informacje. Migałyśmy do siebie. Kobieta, patrząc na ekran monitora, korzystała z lupy. Pytała, czy rachunki za wodę będą obniżać, skoro trzeba wszystko myć. Ma niewielką rentę. Jak wielu głuchych, którzy często pracują jako sprzątający albo w sklepach. Zarabiają mało, a teraz wcale.

Dzień piąty

Zaczął się nowy temat: oszustwa. Esemesy od kurierów, że paczka będzie przed blokiem. Zawiadomienia z banku o nowych kredytach. Od operatorów sieci komórkowych o darmowych pakietach. Głusi nie wiedzą, o co chodzi.

Jeśli dostają esemes, w którym widzą słowa: „zadzwoń”, „twoja paczka”, „gratis”, a reszty nie rozumieją, dzwonią, żeby się dopytać o sens wiadomości.

O trzynastej kolejna konferencja prezydenta miasta. Była mowa o testach na wirusa, więc dostałam kilkadziesiąt wiadomości z pytaniem, gdzie można taki test zrobić.

Późnym popołudniem zadzwoniła pani ze szpitala, próbowała znaleźć migających psychologów. „W Polsce jest może kilku” – odpowiedziałam. Była zdziwiona, jak ja kiedyś.

Pojawiła się informacja o tłumaczu migowym z NFZ, z którym można porozmawiać na czacie. Doskwiera mi samotność na pokładzie, pomyślałam: zadzwonię, zapytam, jak sytuacja u niego. Okazało się, że pracuje tylko w dni robocze od ósmej do szesnastej.

Dzień szósty

„Co to znaczy, że zamykają granice?”, „Będzie jak za komuny?” – zaczęli pisać w nocy głusi. Najwięcej wątpliwości miała głucha kobieta z podwójnym, polsko-niemieckim obywatelstwem, która jest teraz w Polsce, ale musi wrócić do końca marca do Niemiec, bo tam ma umówione wizyty u lekarza. Czy ma załatwiać wizę? Ile kosztuje taka wiza? Czy wychodzimy z Unii Europejskiej? Czy zadzwonię w jej imieniu do ambasady?

Zajmowałyśmy się tym cały dzień.

Dzień siódmy

Dziś było najwięcej pracy. Od rana trzydzieści rozmów na kamerkach. Główny temat: leki. Ludzie głusi zaczęli odstawiać tabletki, które biorą na serce albo na cukrzycę, bo gdzieś w telewizji zobaczyli, że lepiej podczas infekcji koronawirusowej leków nie przyjmować.

Od razu nagrałam vloga: „Ci, którzy chorują przewlekle i biorą leki od dawna, nie mogą ich odstawiać”. Zadzwoniłam do szpitala: „Jeśli trafi do was głucha osoba, weźcie mnie jako tłumacza”.

Czuję się jak jednoosobowy sztab kryzysowy.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

HISTORIA ZDZIWIENIA 3

Zabrakło jednego słowa

Był kwadrans do przerwy, głusi uczniowie przepisywali zdania z tablicy.

– Baran Bóg – zamigał ksiądz katecheta.

– To znaczy „Baranek Boży”. Wiem, że marne to tłumaczenie, ale innego nie znam – powiedział.

Msze i nabożeństwa katolickie dla głuchych tłumaczą najczęściej księża albo słyszące dzieci głuchych rodziców.

– Chodziłam z rodzicami do kościoła na msze dla głuchych. Migał ksiądz, który przez ponad pół wieku był duszpasterzem głuchych w naszym mieście. Obserwował migających głuchych, uczył się od nich języka – opowiada Bożena, której rodzice byli głusi. – Kiedy migam „ode złego”, prawą ręką lekko macham w powietrzu nad lewą, jakbym uderzała człowieka, który próbuje coś komuś zabrać.

I Bożenę, i księdza katechetę proszę, by przetłumaczyli na język migowy Litanię loretańską do Najświętszej Marii Panny. Wahają się, to trudny tekst.

Święta Panno nad pannami...

– Użyłabym trzech znaków: „święta”, „panna” i „zwierzchnik” – mówi Bożena.

Matko dziewicza...

– Zamigałabym: „matka”, „kobieta”, „czysta” – miga i mówi równocześnie.

Matko nienaruszona...

– Gdyby nie to, że jesteśmy w kościele, zamigałabym: „matka”, „seks”, „nie było” – wyjaśnia Bożena. – Na mszy nie wypada jednak używać wulgarnych słów, dlatego przemigam tak samo jak „Matko dziewicza”. Problem jest też z Marią Magdaleną, cudzołożnicą, którą najlepiej przemigać „seks sprzedaje”. W czasie nabożeństwa nie bardzo wiem, co zrobić, więc zwykle literuję jej imię, używając alfabetu migowego, a potem dodaję słowo „prostytutka” – ciągnie Bożena.

– „Matka”, „czysta”, „prawdziwy” – ksiądz ma inny pomysł na wezwanie Matko nienaruszona.

Wieżo z kości słoniowej...

– Trzy znaki: „wieża”, „kość”, „słoń” – miga ksiądz i dodaje, że głusi mogą jednak nie zrozumieć, o co chodzi.

– Używam czterech znaków – mówi Bożena. – „Wieża”, „materiał”, „kość”, „słoń”. Co oznacza, że jest to wieża zbudowana z kości słoniowej. Znak „materiał” ma tu więcej znaczeń, podobnie jak w języku polskim.

Arko przymierza...

– Pojawił się ten zwrot na jednym z ostatnich kazań. Wymyśliłam, że zamigam „skrzynia” i „w tym przepisy” – opowiada tłumaczka. – Znak „skrzynia” może oznaczać także „karton”, „pudełko”, dlatego migając, wymawiam równocześnie słowo „arka”, co dla niektórych głuchych może być pomocne w odczytaniu znaczenia z ruchu warg. Jeśli mam duże wątpliwości co do tłumaczenia, sięgam do Effathy!, czyli podręcznika liturgicznego SJM.

– A ja zamigałbym „dom” i „złoto” – mówi ksiądz.

Uzdrowienie chorych...

– Migam: „chory”, „zdrowy” i „już”. Dodanie znaku „już” na końcu zdania oznacza, że coś się dokonało, w tym przypadku chorzy ozdrowieli – mówi tłumaczka.

– Można też zamigać literkę „u”, a potem „zdrowy”, czyli „uzdrowić” – twierdzi ksiądz, który był na kursie SJM i tam poznał takie rozwiązania.

Ucieczko grzesznych...

– Tłumaczenie nabożeństw jest bardzo trudne. Myślę, że rzadko zastanawiamy się nad znaczeniem słów, odmawiając modlitwę, często ją „klepiemy” – nie wytrzymuje Bożena. – Gdy zaczynamy ją tłumaczyć, okazuje się, że sporo tu pustych zdań. Bywa, że największym wyzwaniem są kazania. „Umiłowani w Chrystusie” – jak to przetłumaczyć? Migam: „Moi mili”. „Ucieczko grzesznych” − trzeba zamigać „grzech” i „uciekać”.

– Tak, „grzech” i „uciekać” – ksiądz rozkłada bezradnie ręce.

Królowo patriarchów...

– Najpierw zamigałabym dwa słowa: „kobieta” i „król”, co oznacza „królowa”. A potem znak „nasz” i „ojciec”, co znaczy „naszych ojców”. Głusi muszą domyślić się sensu wypowiedzi z kontekstu.

Amen.

– Ręce złożone – zgadzają się i tłumaczka, i ksiądz.

Ksiądz Tomasz Filinowicz, krajowy duszpasterz głuchych, zaprosił mnie do Wrocławia, do kaplicy, w której spotykają się głusi. Niewielka, nieco ponad sto metrów kwadratowych. Ołtarz na podwyższeniu, dodatkowy podest dla księdza, specjalne oświetlenie prezbiterium. Wszystko po to, by zapewnić głuchym jak najlepszą widoczność. W rogu rzutnik, żeby poza tłumaczeniem głusi widzieli też tekst kazania i modlitw.

– W tłumaczeniach liturgii polskiego języka migowego raczej nie znajdziemy. Księża, którzy równocześnie mówią i migają, muszą używać SJM – wyjaśnia. – W naszym kościelnym miganiu dużo jest starych znaków, zabytków języka, które głusi przekazywali sobie z pokolenia na pokolenie. Jednym z nich jest słowo „grzech”. Dawniej głusi migali je tak, jakby zdzierali szatę z piersi.

Opowiada o tym, że wspólnie z głuchymi pracują nad tłumaczeniem tekstów nabożeństw. Spotykają się w gronie wolontariuszy związanych z duszpasterstwem i omawiają najtrudniejsze sprawy. Jest też Słownik liturgiczny języka migowego i książka Effatha! Bogdana Szczepankowskiego. Ciągle coś udoskonalają.

– „Baranek Boży” – weźmy ten przykład – mówi ksiądz Filinowicz – został zmodyfikowany z myślą o liturgicznym użyciu. „Baran” miga się dwiema rękami, kręcąc rogi po bokach głowy. „Baranek” – podobnie, ale tylko jedną ręką, prawą, i troszeczkę inny jest układ dłoni.

Zabrakło wielu słów

Do naszego eksperymentu wybraliśmy z Bartoszem Margańcem wystąpienie Szymona Hołowni z 8 grudnia 2019 roku. Hołownia ogłosił wtedy w Gdańskim Teatrze Szekspirowskim, że będzie kandydował na urząd Prezydenta RP. Zdecydowaliśmy się na to przemówienie nieprzypadkowo. W prawym dolnym rogu ekranu pojawił się mężczyzna, który tłumaczył słowa byłego dziennikarza. Słyszący, którzy nie znają PJM, mogliby uznać, że sztab Hołowni zadbał o dostępność wystąpienia dla głuchych. Wśród głuchych jednak zawrzało. Już w czasie wystąpienia dostałam wiadomość z pytaniem, czy wiem, kim jest ten tłumacz. I jak to możliwe, że ktoś taki tłumaczy oficjalne wystąpienie?

Umówiliśmy się z Bartoszem na jednym z komunikatorów online. Oglądaliśmy wystąpienie równocześnie. Bartosz zapisywał to, co miga tłumacz. Ja notowałam, co mówi Hołownia. Porównywaliśmy nasze wersje na bieżąco.

Bartosz: GODZINA DOBRZE WIECZÓR BĘDZIE DOBRY WIECZÓR. TAK WŁAŚNIE ZACZYNAĆ KONIEC POTEM DOBRY DZIEŃ DOBRE LATO. DLACZEGO TO CIEPŁO. TEATR SZEKSPIR TU DOM BUDUJE JEST WSPANIAŁE MIEJSCE. KONIEC JEST ALBO NIE JEST. JUTRO NIE JUTRO.

Ja: „Mam nadzieję, że to będzie dobra godzina. Że to będzie dobry czas, że to będzie dobry wieczór dla nas wszystkich, a później dobra noc, no bo tak to się w naszym języku zaczyna i kończy. A potem będą dobre dni i dobre lata. Moi drodzy, dlaczego Teatr Szekspirowski? Pierwsze »dlaczego?«, na które trzeba odpowiedzieć”.

„Tłumacz nie miga ani systemem językowo-migowym, ani polskim językiem migowym – napisał Bartosz. – To jest jakaś hybryda, której ja nie rozumiem”.

Bartosz: DLATEGO NAJPIERW JEST NAJPIERW JEST MIASTO KTÓRE START NOWE NOWE FAKT/TRASA.

„Tu nie mam pewności, co to za znak. Poza tym widzę, że tłumacz Szymona Hołowni inaczej niż my w Warszawie pokazuje znak »kandydować«. Może to jest jakiś regionalizm?”.

I dalej: WŁAŚNIE TO MIEJSCE TU POLSKA WYGRAĆ ALBO WYBRAĆ. DOBRE WSPOMNIENIE ROK TEMU BYŁO MILIONY POLAK 1 PROCENT.

„Albo sto procent – dodał w wiadomości Bartosz. – Nie widać dokładnie”.

Ja: „Teatr Szekspirowski jest znakomitym miejscem, żeby zakończyć hamletyzowanie. To »być albo nie być«, kandyduję czy nie kandyduję. Dlaczego Gdańsk? Gdańsk generalnie jest miastem, w którym bardzo dobrze zaczynać nową rzeczywistość. Ale ja myślę, że to właśnie w tym miejscu zacząć ją trzeba. Dobrze pamiętam, co działo się tutaj rok temu, prawie rok temu, kiedy we mnie, ale też w tysiącach Polaków, coś pękło”.

Bartosz: WIDZI JAK OBSZAR KTÓRY BYŁO ZABIĆ JEDEN CZŁOWIEK (tu pokazuje PRZESTRZEŃ) POLAK ZABIŁ OBAJ. WIDAĆ WYBUCHŁO MÓJ KOCHANY KRAJ JUŻ MINĄŁ SMOLEŃSK. 30 LAT BYŁO BUDOWAĆ POLSKA. WIDAĆ ŻE WEWNĄTRZ NIEBIESKIE CAŁY (klasyfikator czegoś poziomego, może chodzi o BLOK?) PODOBNIE JAK WYBUCH WYBUCH WYBUCH (pantomimicznie) CIĘŻKO BUDOWLA MUSI FUNDAMENT STOI WSPÓLNOT.

Ja: „Kiedy widzieliśmy, jak na scenie, największej fabryki dobra w tym kraju, Polak zabija Polaka, to coś, co wtedy pękło, zaczęło pękać we mnie wcześniej. Bo widziałem to przecież w Polsce, w moim ukochanym kraju, już po Smoleńsku. Już wtedy coś zaczęło się z nami dziać, po tej strasznej katastrofie. W budowanym przez 30 lat wieżowcu dobrobytu jakby okazało się, że ktoś wewnątrz nieustannie wyburzał konstrukcję, wyburzał kręgosłup. To, na czym ten budynek powinien stać i bez czego stać nie będzie – wspólnota”.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

JAK TO MOŻLIWE?

– mogliby zapytać słyszący.

Jeśli jest tłumacz, wystąpienie powinno być dostępne dla głuchych.

1.

Na stronach internetowych urzędów wojewódzkich można znaleźć „Rejestr tłumaczy polskiego języka migowego, systemu językowo-migowego i sposobu komunikowania się osób głuchoniewidomych SKOGN”. W rubrykach: imię i nazwisko tłumacza, jego numer telefonu, adres mailowy oraz deklarowany poziom znajomości wybranego języka lub sposobu komunikowania się.

Żeby wpisać się na listę tłumaczy, wystarczy złożyć wniosek i określić swój poziom zaawansowania, można też dołączyć dokument potwierdzający kwalifikacje, jeśli się go ma. Zadzwoniłam do ponad pięćdziesięciu osób z różnych województw, które podały zaawansowany SJM lub PJM. Pytałam, gdzie i kiedy nauczyli się migać, czy podjęliby się tłumaczenia od zaraz oraz czy mają kontakt z głuchymi w swoich województwach.

Usłyszałam między innymi, że:

zapisali się na listę, bo kiedyś uczyli się migać, ale już od dawna nie tłumaczą,

skończyli sześćdziesięciogodzinny kurs SJM, więc pomyśleli, że mogą się do czegoś przydać, komuś pomóc,

mają w rodzinie głuchą osobę, dlatego nauczyli się migać,

zapomnieli o tym, że są na liście.

Wojewódzkie listy powstały po to, by mogły z nich korzystać instytucje publiczne, w tym także szpitale.

Na listach figurują również najlepsi tłumacze w kraju. Trzeba tylko wiedzieć, którzy to.

– Głucha czy słysząca?

Wystarczy, że słyszący zaczyna migać, głusi od razu wiedzą, że nie jest głuchy. „Migasz jak głuchy” – to największy komplement dla tłumacza. Dłonie mogą osiągnąć w miganiu perfekcję. Trudniej jest z twarzą. „Zamurowana mimika”, „płaska twarz”, „miga z akcentem” – mówią głusi o słyszących.

2.

Aleksandra Kalata-Zawłocka zaczęła interesować się polskim językiem migowym w połowie lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Była wtedy studentką w Instytucie Lingwistyki Stosowanej Uniwersytetu Warszawskiego.

Obejrzała film o głuchym mężczyźnie. Był świadkiem przestępstwa. W dochodzeniu brała udział słysząca policjantka, która miała głuchych rodziców. Potrafiła przełamywać bariery komunikacyjne, o których jej słyszący koledzy nie mieli pojęcia. Aleksandra, zainspirowana filmem, zaczęła szukać informacji o językach migowych. Znalazła między innymi amerykańskie badania nad przekładem języków migowych, które rozpoczęły się w latach siedemdziesiątych XX wieku, tuż po tym, gdy William Stokoe zaczął opisywać amerykański język migowy z perspektywy lingwistycznej.

W Polsce dopiero przymierzano się do badań nad PJM, o tłumaczeniu języków migowych jako dziedzinie nauki nikt jeszcze nie myślał.

– Chciałam nauczyć się polskiego języka migowego. Jedyny kurs, który znalazłam w Warszawie, organizował Polski Związek Głuchych. Okazało się, że akurat w tamtym czasie nie można było się zapisać. Byli za to chętni. Udało się zorganizować kameralny kurs dla kilku osób, wśród których znalazła się matka głuchego dziecka, położna pracująca z głuchymi i ja – opowiada Kalata-Zawłocka.

Kurs polegał na opanowaniu słówek. Prowadząca migała je, a grupa powtarzała. Wielu tłumaczy przyznaje, że najpierw nauczyli się SJM i nie zawsze o tym wiedzieli. Zapisali się na kurs „języka migowego” i dopóki nie mieli kontaktu z głuchymi, nie mogli zweryfikować, jak miga wykładowca.

PJM zaczęła się uczyć kilka lat później, na lektoratach UW, od głuchych i słyszących dzieci głuchych rodziców. Zbierając materiał do pracy doktorskiej, przeprowadzała wywiady z ówczesnymi tłumaczami telewizyjnymi.

– Przekonywali, że tylko SJM jest poprawną formą migania. Tak w tamtym czasie uważano. Dwoje z nich było dziećmi głuchych rodziców, zapytałam więc, jakiego języka używają w domu. Odpowiedzieli: polskiego języka migowego. Od razu jednak dodali, że publiczne używanie PJM to wstyd – mówi Kalata-Zawłocka.

Przed drugą wojną światową – jak zauważa historyk Tomasz Adam Świderski, głuchy od urodzenia – tłumaczenia dla niesłyszących podejmowali się najczęściej księża, bo poza szkołami to właśnie kościoły były miejscami, w których spotykali się głusi. Duszpasterze przychodzili albo z podstawami języka migowego, którego uczyli się na kursach – tak było między innymi we Lwowie, gdzie kursy organizował tamtejszy Zakład dla Głuchoniemych – albo uczyli się migać właśnie od głuchych. „Prawdopodobnie zawsze duszpasterze znali język migowy lepiej niż nauczyciele szkół dla głuchych czy rodziny niesłyszących – pisze Świderski w „Surdus Historicus. Kwartalniku o historii Głuchych”, wydawanym w latach 2016–2020, którego był redaktorem naczelnym. – Zanim jednak nastał oralizm, niektórzy nauczyciele mogli znać PJM dość dobrze” – precyzuje i dodaje, że księża wciąż są proszeni o tłumaczenie, zwłaszcza w mniejszych miejscowościach, gdzie bywają jedynymi słyszącymi znającymi PJM lub SJM.

W dostępie do tłumaczy do tej pory widać różnice między dużymi a mniejszymi miastami. W Warszawie wielu głuchych chce mieć możliwość wyboru tłumacza. Gdy umawiamy się na spotkanie, wysyłają listę z tymi preferowanymi. Na innych się nie zgadzają. Są też uważni na błędy w przekładzie. Wymagają między innymi tego, by tłumacz nie wychodził ze swojej roli. Jeżeli jest konferencja, a po niej dyskusja, głuchy chce mieć pewność, że gdy spróbuje dołączyć do rozmowy, tłumacz nie będzie czekał, aż pozostali słyszący skończą mówić.

W mniejszych miastach czasem trudno znaleźć jakiegokolwiek tłumacza. Tę funkcję wciąż pełnią tam księża, wychowawcy szkolni, którzy chodzą z absolwentami nawet na rozmowę o pracę, a także członkowie rodzin głuchych. Głusi obawiają się takich tłumaczeń. Nie chcą, by szczegóły ich życia były przekazywane dalej. Wiedzą też, że nie są w stanie zweryfikować tego, co w ich imieniu mówi tłumacz.

– Brak tłumaczy powoduje, że wielu głuchych nie może zabierać głosu w sprawach dla nich ważnych. Do tej pory mówili w naszym imieniu słyszący – podkreśla Małgorzata Talipska, prezeska Instytutu Spraw Głuchych. – I decydowali o nas.

O to, kim ma być tłumacz, ciągle trwa spór. „Tłumacz maszyna” – mówią niektórzy o tłumaczach ograniczających się do przekładu. „Tłumacz-asystent” – nazywają tych, którzy nie tylko tłumaczą, ale również pomagają: załatwić coś, dowiedzieć się czegoś, a nawet – podjąć decyzję.

Zdarzało się, że głusi, którzy przez lata nie mieli dostępu do usług tłumaczy, godzili się na to, by tłumaczył ktokolwiek, byle tylko był w stanie przekazać im podstawowe informacje.

W 2009 roku rozpoczęło działalność Stowarzyszenie Tłumaczy Polskiego Języka Migowego. Do zrobienia było dużo.

– Gdy zaczynaliśmy pracę w stowarzyszeniu, tłumaczami byli ludzie, którzy zdawali egzaminy z systemu językowo-migowego w PZG ze znajomości kilku tysięcy słów. Z takimi kompetencjami pracowali na salach sądowych czy w szpitalach. Szczęśliwie część tych osób to były słyszące dzieci głuchych rodziców, więc migały biegle w PJM, ale nie miały uprawnień tłumaczy – mówi Kalata-Zawłocka, pierwsza prezeska STPJM. – Ludzie, którzy dotąd tłumaczyli, nagle orientowali się, że nie robią tego zgodnie z zasadami. Bo przecież nie może być tak, że tłumaczem jest każdy, kto potrafi w jakimkolwiek stopniu posługiwać się językiem.

– Na początku, podobnie jak część osób głuchych, sam niechętnie podchodziłem do rezygnacji z nauczania SJM. Obawiałem się, że wpłynie to negatywnie na znajomość języka polskiego wśród osób głuchych. Wiedziałem, że PJM jest naturalnym językiem głuchych, ale uważałem, że SJM pozwoli im na lepsze funkcjonowanie w słyszącym społeczeństwie – opowiada Krzysztof Kotyniewicz, obecny prezes PZG. – Dziś już wiem, że moje założenia były błędne, bo tylko dzięki PJM głusi mogą w pełni uczestniczyć w życiu społecznym.

Od 2012 roku, kiedy to Zarząd Główny PZG podjął uchwałę o zakazie organizowania kursów SJM w ramach związku, w oddziałach prowadzone są wyłącznie kursy PJM. Wśród lektorów są także głusi.

Brakuje wciąż najważniejszego: powszechnej wiedzy, że tłumacz PJM jest potrzebny.

Głusi i tłumacze opowiadają, że nadal dostają propozycje tłumaczenia za darmo, a niektóre stawki są tak niskie, że aż nie do przyjęcia.

– Jedna z uczelni wyższych zaproponowała sześć złotych za godzinę tłumaczenia zajęć dla głuchych studentów. Tłumacze nie mogą się na takie warunki zgodzić – mówi Karol Miernowski, tłumacz z Wrocławia. – Chociaż wiem, że z powodu braku tłumacza niektórzy głusi rezygnują ze studiowania.

Zdarza się, że tłumacz jest wzywany tylko wtedy, gdy wypowiada się osoba głucha, a potem – odsyłany. Słyszący mogą zrozumieć, co głuchy ma do powiedzenia, ale odwrotnie już nie.

– Uczestniczyłam w rozprawie, w której stroną była osoba głucha. Sąd zapewnił tłumacza pierwszego dnia, gdy ją przesłuchiwano. Na kolejnych rozprawach, gdy zeznania składali świadkowie, tłumacza jednak nie było. Zapytałam o to sędziego. Odpowiedział, że strona miała prawo się wypowiedzieć, ale później już nie zeznawała, dlatego nie wezwał tłumacza. Mimo że to, co się działo na sali sądowej, dotyczyło osoby głuchej. To jest zaprzeczenie równości stron wobec prawa – mówi Anna Wiejek, tłumaczka-asystentka i prawniczka.

„(...) Marzy mi się Polska bez barier,

żebym nie musiała stać nie wiadomo jak długo i czekać na pomoc bez kontaktu w zablokowanej ciemnej windzie, gdzie nie ma zasięgu telefonii komórkowej.

Żebym miała dostęp do informacji z różnych źródeł i mogła sama wyrobić sobie zdanie na dany temat.

Żebym mogła bez problemu zapisać się do lekarza, co ostatnio się bardzo pogorszyło nawet w prywatnej opiece medycznej.

Żebym mogła pójść na spotkanie, gdzie będzie wykwalifikowany tłumacz, który nie ucieknie ze spotkania i będzie tłumaczył na wysokim poziomie, a jego zaangażowanie/znalezienie nie będzie problematyczne.

Żeby następne pokolenia Głuchych mogły być kształcone także przez Głuchych nauczycieli w polskim języku migowym na wysokim poziomie i żeby autorytet Głuchego nauczyciela przetrwał!

Żebym mogła się doszkalać bez problemów komunikacyjnych!

Żebym mogła zgłosić niezwłocznie awarię ubezpieczycielowi nawet w weekend w nocy.

Żeby w trakcie różnych spotkań dotyczących g/Głuchych oraz w mediach wypowiadali się migający głusi.

Żeby Głusi mieli głos.

Żeby prawo do tłumaczenia było egzekwowane, a nie było jedynie martwym zapisem.

Żebym nie była skazywana przez sąd z powodu braku tłumacza.

Żeby mnie nie zbywano w urzędzie.

Żebym mogła pójść na policję i dokonać zgłoszenia bezproblemowo.

Żebym mogła wykonywać swoją działalność bez barier.

Żebym na starość miała profesjonalną opiekę zapewnioną przez innych głuchych posługujących się polskim językiem migowym,

żebym... żebym... żebym... − mogłabym tak wymieniać jeszcze wiele razy. Te wszystkie sytuacje (z wyjątkiem starości) dotknęły mnie w jakimś stopniu osobiście, a to tylko kilka z nich (...)” – napisała na Facebooku Małgorzata Talipska przy okazji swoich trzydziestych urodzin.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

LISTY NIEWYSŁANE

Artur

Pewnego dnia nie poszedłem do szkoły. Nie pierwszy raz.

Czasem uciekałem sprzed drzwi klasy, częściej byłem potrzebny rodzicom.

Tamtego ranka mama chciała, żebym poszedł z nią do lekarza. Poprzedniego wieczora widziałem, jak niesie wiadro z wrzątkiem do łazienki. Ale nie zapytałem, po co to robi. Miałem jedno zadanie: powiedzieć lekarzowi, że mamę boli brzuch.

W przychodni od razu wezwano pogotowie. Podjechał fiat kombi. Radość, bo mogłem się przejechać karetką. I to na nielegalu, siedząc na złożonym tylnym siedzeniu.

Mamę wzięli na salę operacyjną, mnie za rękę za nią. Miałem osiem lat. Duża sala, kilka łóżek ustawionych jedno obok drugiego, zasłoniętych parawanami. Wszystkie zajęte.

Tłumaczyłem mamie, że dostanie kroplówkę. Pamiętam krew, było jej dużo, spływała po białych kaflach. Czyjś krzyk. Stałem tyłem, widziałem jedynie twarz mamy. Kiedy nie tłumaczyłem, mogłem ją złapać za rękę.

Z pytań, poleceń i informacji lekarskich, których nie było za dużo, pamiętam: „Dziecka nie udało się uratować”, a potem: „Już nigdy nie będziesz miał brata ani siostry”. I jeszcze: „Mama będzie żyła”.

Chyba nie pomyślałem wtedy, że mogłaby umrzeć.

Po wszystkim mama dostała szpitalną koszulę, a ja jej złożone w kostkę ubranie i buty. Przenieśli ją na blok pooperacyjny, a do mnie pielęgniarka powiedziała: „Idź do domu”, ale ja poszedłem prosto do zakładu ojca. Przez park to pięć kilometrów. Pracował jako mechanik w zakładzie mięsnym. Trzysta osób i tylko on jeden głuchy. To, że miał pracę, było sukcesem babci. Skończyła szkołę we Lwowie, potrafiła czytać i pisać. I uparła się, żeby tata też się nauczył.

W zakładzie ojca już mnie znali. Przychodziłem jako tłumacz, gdy tata chciał wziąć urlop, dostarczyć zwolnienie lekarskie albo odebrać kartki na mięso. Portier bez problemu dał mi przepustkę. Tata był na końcu hali, ale zauważył mnie od razu. Podobnie jak ubrania mamy, które trzymałem w ramionach. Wziął je ode mnie, mogłem więc migać i opowiedzieć mu, co się stało.

O tamtym dniu nie rozmawiałem ani z mamą, ani z tatą. Zresztą chyba nigdy nie rozmawialiśmy na tematy intymne. Nie mówiliśmy sobie o tym, co czujemy, przeżywamy.

Opowiedziałem o nim wiele lat później psychologowi. I żonie, jeszcze przed ślubem. Podobnie jak o kolejnych wizytach u lekarza z mamą. Może łatwiejszych, bo byłem już w siódmej klasie, miałem biologię, domyślałem się, że jak pierś jest obrzęknięta i boli, to trzeba iść do lekarza.

Wychowawczyni w szkole nie pytała o mój dom.

Gdyby to zrobiła, opowiedziałbym jej o pudle, które – odkąd pamiętam – stało przy moim łóżku. Było wysokie na dwadzieścia centymetrów, z czerwoną szufladką na wierzchu. To dzięki dwóm podpiętym do pudła kablom, mikrofonowi w moim pokoju i lampkom w kuchni rodzice wiedzieli, kiedy płaczę. Lampek w naszym domu było więcej, konstruował je i montował tata. Część z nich zapalała się, gdy ktoś dzwonił do drzwi, inne były podpięte do alarmu. Ojciec miał hopla na punkcie włamania, bał się, że nie usłyszy, jak ktoś spróbuje wejść do domu.

Opowiedziałbym też o tym, jak kupowaliśmy nasze mieszkanie. Miałem wtedy cztery lata i chyba nie wszystko dobrze przetłumaczyłem, bo był jakiś kłopot z odbiorem kluczy. Wyratował nas dopiero ksiądz z osiedla.

Mama starała się mnie nie zabierać na tłumaczenia wszędzie. Tylko za karę tłumaczyłem seriale telewizyjne, siedząc obok telewizora, a nie codziennie, jak córka głuchej przyjaciółki mojej mamy.

Może nawet opowiedziałbym o zasadach, które panowały w naszym domu. Nie było ich dużo. Pierwsza: nikomu nie ufamy. Druga: trzymamy swoje rzeczy w ukryciu. Czasami zastanawiałem się, skąd się wzięły te ograniczenia. Dlaczego babcia wszystko przed nami chowała? Może to przez wojnę? A rodzice? Tata nawet szafę zamykał na klucz, a raz widziałem, jak zmieniał w niej zamek. Mama włożyła banany do szafki i znalazła je później, w czasie porządków, całe czarne. Może pilnowali swoich rzeczy, bo wcześniej robili to samo w internacie dla głuchych, w którym mieszkali tyle lat? A może przez to, że czasami najchętniej sami gdzieś by się ukryli?

Głusi wydają różne dźwięki, piski, jęki. Dla słyszących te dźwięki brzmią groźnie albo śmiesznie, są im nieznane. A to jedyne, co ja słyszałem. Rodzice nie uczyli mnie nowych słów, nie czytali książek. Gdyby w mojej szkole ktoś o tym wiedział, być może wtedy uniknąłbym tamtego zdarzenia z nocy na zielonej szkole.

Były dwie sale: w jednej spali chłopcy, w drugiej − dziewczynki.

– Czy mogę iść zrobić kupę? – spytałem.

– Kupę? – powtórzyła wychowawczyni.

Szmer, ktoś zaczął się śmiać.

– Tak, kupę.

W naszym domu, a było to mieszkanie w starej kamienicy, pokój z kuchnią, wspólna łazienka na półpiętrze, używało się najprostszych słów. I dawało się znać, co się robi i gdzie. Bo ani mama, ani tata, ani babcia, która z nami mieszkała, nie mogli zawołać, nie mogli usłyszeć wołania.

Zanim wychowawczyni użyła nowego dla mnie słowa „ubikacja”, minęło piętnaście minut, a śmiech chłopców zmienił się w ryk. „Ubikacja” – mądre słowo. Tylko nie wiem, kto miałby mnie tego słowa nauczyć. Może siostra babci, jedyna słysząca w naszej rodzinie.

Kiedy urodziła się moja córka, od razu kupiłem jej książkę z serii Poczytaj mi, mamo. Żona mówiła, że pamięta ją z dzieciństwa. U nas w domu książek nie było. Nikt nie czytał na głos. Wyjść na środek klasy i wydobyć z siebie głos... Jeszcze na studiach miałem z tym problem.

Teraz – pierwszy raz na głos, pierwszy raz bez stresu – czytam córce o daktylach i orangutanach. Tak, moja córka zna już trudne słowa. A gdy wjedzie na rowerku w kałużę, nie krzyczę na nią: „Zachowujesz się jak dziecko!”. My, czterolatkowie meldujący swoich rodziców w nowym mieszkaniu, ośmiolatkowie będący tłumaczami na porodówkach, szybko przestajemy być traktowani jak dzieci. Może nawet przestajemy nimi być?

Gdyby ktoś o tym wszystkim wiedział, to być może czasem zapytałby mnie, nie tyle z ciekawością, co z troską: „Arturze, w domu wszystko dobrze?”.

Ela

Są sprawy, o których nigdy nie rozmawiałam z moją mamą.

Pytała, czy się ich wstydzę – jej i taty. Kłamałam, że nie.

Mama przecież nie słyszała, kiedy szydzili: „Ty, zobacz, małpy idą”. Nie wiedziała, że sąsiad z dołu regularnie składał na nas skargi w administracji, bo podobno byliśmy za głośni: za głośno przesuwaliśmy krzesła, za głośno zamykaliśmy drzwi. Za głośno żyliśmy. „Te głupie małpy” – mówił o nas. Jedyne, co mogłam wtedy zrobić, to podrzucić mu na wycieraczkę psie gówno.

Mama nie słyszała także odgłosów, które wydawał kolega taty, gdy próbował mówić i migać. Nazywałam je „szczekaniem”. Kiedy spotykaliśmy go na ulicy, stawałam z boku i udawałam, że nie znam ani jego, ani ojca. I jeszcze ci ludzie z przystanku: „O Jezu, jakie biedne dziecko”. Chyba myśleli, że też jestem głucha. Wtedy podchodziłam do nich i pytałam, która jest godzina, a oni rozdziawiali paszcze. Kto by pomyślał: głuchy ojciec, a córka mówi!

Kiedy urodziło się moje dziecko, pierwsze, co zrobił mój tata, to klasnął mu obok ucha. Jego radość, gdy wnuk zareagował... I ten bezradny ruch rękami, gdy pokazywał nam – który to zresztą raz? – że jest głuchy. Chyba nigdy się z tym nie pogodził. Ale niby jak miał to zrobić? Cała wieś się z niego śmiała, a ojczym traktował go jak głupka, który nadaje się jedynie do wypasania krów.

„Głuchy” i „głupi” – takie dwa podobne słowa. Nie wiem, co by było, gdyby nie siostra babci – nazywam ją babcią, choć jest taką przyszywaną – która zabrała tatę do siebie i posłała do szkoły dla głuchych. Był dumny z tego, że ją skończył i został stolarzem. W nowym domu sam zrobił wszystkie meble. Kiedy widział któregoś z sąsiadów, od razu ciągnął go do nas, pokazywał każdą szafkę i półkę, cieszył się z pochwał.

Nie zastanawiałam się, jak to jest mieszkać w internacie. Chociaż czasem czułam się dzieckiem z internatu, na przykład wtedy, gdy moja mama stwierdziła: „Skoro masz zabawki w przedszkolu, to w domu już nie są ci potrzebne”. Powiedziała, że prezenty pod choinkę mają być praktyczne. Najlepiej czapka i szalik. Tak samo na urodziny, tylko to, co się może przydać, na przykład co jest potrzebne do szkoły.

Każdą decyzję musiałam podejmować sama. Jechać, nie jechać... Kupić, nie kupić... Przeprosić, nie przeprosić... Jaką wybrać szkołę? Liceum? „O nie – sprzeciwiali się rodzice – lepiej, żebyś od razu miała zawód, mogła zarabiać, była samodzielna”. Przyszły mąż? Najlepiej taki, który już zarabia i może się mną zająć. Nieważne, czy dobry, czy nie.

Kiedyś mama zapytała mnie, czy bardziej kocham moją przyszywaną babcię, czy ją. Powiedziałam prawdę.

Ale najgorsze było to, że ciągle musiałam coś komuś tłumaczyć.

Pytano mnie: „Dziewczynko, a kto cię nauczył mówić?”. Mama mojego chłopaka zastanawiała się: „Twoje dzieci też będą głuche?”. Rodzice koleżanek zwracali uwagę: „A dlaczego ty tak głośno jesz? Nie wiesz, że nie wypada? No jak świnka”. Przecież u nas w domu tak się jadło i nikomu to nie przeszkadzało. „Do starszych trzeba się zwracać, używając słów »pan« i »pani«!” – mówili słyszący. „Kto to widział, żeby takie pytania zadawać!” – ktoś zaraz komentował, kiedy w autobusie spytałam nieznajomą osobę, dlaczego jest na wózku.

Nasza sąsiadka z góry zaprosiła raz moją mamę na kawę, a mama zaczęła do niej chodzić codziennie, upominać się nie tylko o kawę, ale również o coś do kawy i o papierosy. W końcu sąsiadka powiedziała: „Czy możesz zabrać swoją mamę do domu? Ileż można...”. Ale skąd mama miała wiedzieć? W internacie tego nie uczyli.

Obwiniałam się, że nie udało mi się ustalić szczegółów śmierci dziadka w Auschwitz. Tacie bardzo na tym zależało. Dopytywał o to przed śmiercią. Ostatni raz widział swojego ojca w pociągu odjeżdżającym w nieznane. Już jako dorosły próbował go znaleźć na zdjęciach wiszących w obozowym muzeum. Może coś źle zrozumiałam, źle przetłumaczyłam, pod zły adres wysłałam nasze pytania o dziadka?

Obwiniałam się też za każdym razem, gdy uciekałam z domu, by nie musieć tłumaczyć rodzicom tego, co było w telewizji. Uciekałam, żeby oglądać domy, w których są książki. Podglądać słyszące mamy koleżanek. Uczyć się od nich, co i jak się mówi w czasie wizyty gości.

Uwielbiałam zajęcia praktyczno-techniczne w szkole. Inne dziewczyny się nudziły, a ja łapałam wszystko: jak zszyć dziurę w sukience, jak podawać do stołu, jak się zachowywać w kawiarni.

Obwiniałam się, że uciekłam z domu na dobre.

Tylko że od pewnych rzeczy nie da się uciec. Głuchota we mnie została. Ktoś mi ostatnio nawet powiedział, że jestem mentalnie głucha. „W pani się czyta jak w otwartej księdze” – usłyszałam w pracy po tym, gdy nie poszło mi w negocjacjach z klientem.

Dla głuchych wpatrywanie się w kogoś jest normalne i dla mnie też było, bo głusi nie potrafią rozmawiać, nie patrząc na siebie. Ale słyszący nazywają to gapieniem się. Głusi pytają wprost, słyszący uważają, że to wścibstwo albo nietakt. Głusi poklepują się po plecach, by zwrócić czyjąś uwagę, słyszący nie lubią przekraczania tej granicy.

Praca w handlu nauczyła mnie, jak zachować kamienny wyraz twarzy, jak nie machać rękami. Jedynie czasem, gdy staję przed kimś twarzą w twarz, czuję swoją głuchotę. Siadam wtedy bokiem, unieruchamiam wzrok, intensywnie wpatruję się w jedno miejsce. Pomaga. Jestem wtedy bardziej słysząca.

Kilka dni temu rozmawiałam z głuchą kobietą: „Mój syn się mnie wstydzi. Chyba mnie nie kocha” – powiedziała. A ja od razu przypomniałam sobie siebie sprzed lat.

Marta

Mam dwadzieścia sześć lat. Od kiedy skończyłam dziesięć, wzywano mnie do sądu w nie mojej sprawie. O moje życie nikt nie pytał. A ono zaczynało się kilka razy.

Po raz pierwszy, kiedy głuchemu małżeństwu mieszkającemu z głuchymi rodzicami urodziło się słyszące dziecko, czyli ja. Uczyłam się najpierw migać, potem mówić – dzięki słyszącym dziadkom ze strony mamy, z którymi widywaliśmy się dwa razy w miesiącu.

Po raz drugi, kiedy miałam cztery lata. Nie zapamiętałam tamtego spotkania, opowiedziała mi je mama, jako ciekawostkę: „Zabrałam cię na rozmowę o pracę. Kobieta, która ją prowadziła, zadawała pytania. Zapisywała każde na kartce, odczytywała je głośno i powoli. Musiałaś zauważyć, że nie rozumiem, bo puknęłaś mnie w ramię i zaczęłaś tłumaczyć”.

Od tamtej chwili tłumaczyłam już zawsze, bez pukania w ramię.

Jako ośmiolatka próbowałam wezwać karetkę. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że tłumacz powinien rozumieć rozmowę, w której bierze udział. „Rodzice są głusi, babcia i dziadek też. Dziadek zasłabł” – mówiłam do słuchawki. Kobieta, która odebrała, nie uwierzyła mi. Powiedziała coś o żartach.

Potem byłam w szpitalu z dziadkiem. W czasie obchodu ustawiałam się obok jego łóżka. Lekarze mówili, ja migałam do dziadka, następnie przekazywałam im jego odpowiedzi.

Kolejnego wieczoru zadzwonili, że dziadek umarł. I żebym powiedziała o tym mamie i tacie. Pojechaliśmy do szpitala spakować jego rzeczy. Pani doktor potrafiła równocześnie mówić i głaskać mnie po ramieniu, gdy tłumaczyłam.

Należało zorganizować pogrzeb. Byłam przy każdej rozmowie, każdej formalności, którą załatwiali rodzice.

Jako dziesięciolatka zrozumiałam, że moi rodzice się rozwodzą. Znowu zostałam tłumaczką. Tata się spakował i wyszedł, a kolejnego dnia przyszedł z policją. Musiałam przekazać mamie, że mieszkanie jest własnością taty i jeśli on tego chce, powinnyśmy się wyprowadzić.

Kilka dni później byłam tłumaczką w komisariacie. To było po tym, gdy mama już zabrała nasze rzeczy, ale chciała po coś wrócić i zastała nowe zamki w drzwiach. Starałam się wszystko dokładnie przekazywać, może poza sprośnymi komentarzami policjanta.

Tłumaczyłam w komisariacie nawet kilka razy w tygodniu, zwykle przed południem. Gdy przychodziło mnie samej wytłumaczyć się w szkole z nieobecności, nie było to już takie łatwe. „Boże, Marta, jak ty wyglądasz? Co się z tobą dzieje?” – pytała wychowawczyni, kiedy zjawiałam się spóźniona, z nieumytymi włosami. „Mój tata uderzył moją mamę, muszę z nią jechać na policję” – odpowiadałam.

W kolejnych tygodniach starałam się nie spóźniać na lekcje. Mieszkałyśmy z mamą u jej koleżanki, skąd odjeżdżał tylko jeden autobus. Wychodziłam z domu o czwartej, jechałam półtorej godziny, potem kawał drogi pieszo, godzina spania u pań woźnych i wchodziłam do klasy punktualnie o ósmej.

Zaczęła się sprawa o podział majątku. Znów był potrzebny tłumacz. Miałam już szesnaście lat, więc starałam się podejść do zadania profesjonalnie.

Zdarzało się, że na niektóre rozprawy sąd wzywał innego tłumacza. Jeden z nich okazał się kolegą taty. Mama migała, że odwiedzała ją „koleżanka”, a on mówił, że to był „kolega”. Dlatego wolałam tłumaczyć sama.

Zawsze mi się wydawało, że podczas rozwodu rodzice walczą o dzieci. Tak się działo, gdy rozstawali się rodzice mojej koleżanki z klasy. Dla mojego taty najważniejsze było jednak to, żeby nie stracić mnie jako tłumaczki. Takiej wyjątkowej, bo świetnie migającej, znającej sprawę, bezpłatnej. Tylko raz zaprosił mnie na kolację wigilijną. Babcia wręczyła prezent ojcu, ojciec − babci, dla mnie nie mieli nic.

Moje życie zaczęło się po raz trzeci po narodzinach przyrodniej siostry. Rodzice byli po rozwodzie, mama poznała kogoś nowego.

Siostra poszła do przedszkola, a ja z nią. Pamiętałam dość dobrze własne doświadczenia przedszkolne, dlatego chciałam jej oszczędzić kilku trudnych sytuacji. Wymyśliłam warsztaty z języka migowego dla jej grupy. Dzieci na widok naszej mamy migały „dzień dobry”. Próbowałam to powtórzyć w podstawówce, ale jedna z matek od razu zabroniła swojej córce zadawać się z dzieckiem niemowów. Inne uznały, że ma rację. Dzieci zaczęły udawać małpy na widok mojej siostry, wtedy przeniosłam ją do innej szkoły, a potem do następnej. W czwartej przestały.

Po raz kolejny moje życie zaczęło się po wyprowadzce z domu. Miałam wtedy dwadzieścia jeden lat. Czuję, że mama tego nie zrozumiała.

I teraz zastanawiam się, jak to jest możliwe, że nikt przez tych kilkanaście lat się nie zdziwił. Żaden policjant, adwokat, sędzia, lekarz, nauczyciel, nikt nie zadał pytania: czy dziecko może być tłumaczem w sprawach dorosłych? Czy to jest zgodne z prawem?

Wojciech

Wiedziałem, że szanse są pół na pół. Ojciec przeżyje albo nie.

„Powiesz prawdę, to będzie koniec” – powtarzałem sobie. Stałem przed salą, w której leżał. W końcu się odważyłem. Ojciec ucieszył się na mój widok. Podsunąłem mu do podpisania zgodę na operację, a on zapytał, czy wychodzi do domu.

„Nie mogłeś mu powiedzieć prawdy”– wmawiałem sobie.

Musiałem stać przy łóżku ojca kilka minut. „Podpisz” – zamigałem.

Ojciec stracił słuch, nim skończył rok. Nie zna języka polskiego, nie potrafi czytać. Ale podpisać się umie.

Zaczął dopytywać, o co chodzi. „Będziesz miał zabieg. Jeśli się wszystko uda, pójdziemy do domu” – migałem.

Chwilę wcześniej rozmawiałem z lekarzem. Byliśmy w jego gabinecie z mamą. Spojrzałem na nią i już wiedziałem, że ona nie ma siły powiedzieć ojcu prawdy. Ani go okłamać. Poprosiła, żebym nie mówił mu o zagrożeniach. Bez operacji tętniak mógł pęknąć. W trakcie operacji ojciec mógł umrzeć.

„Śmierć” – wiedziałem, jak ją zamigać.

„Pójdziesz do domu, jak się wszystko uda” – zamigałem jeszcze raz. Podpisał.

Żyliśmy we trójkę. Dziadek zmarł, gdy miałem trzy lata. Od babci wyprowadziliśmy się kilka lat później. O rodzinie ze strony mamy nie ma co mówić. Dla nich nie istnieliśmy.

Po szkole siadałem w kuchni i przyglądałem się rodzicom. Lubiłem patrzeć, jak ze sobą rozmawiają. Obserwowałem ruchy rąk, poruszające się usta, uniesione brwi.

Jak to z nami jest, słyszącymi dziećmi głuchych rodziców, że zwykle wybieramy pracę z ludźmi głuchymi? W zakładzie, w którym się zatrudniłem, na sto osób siedemdziesiąt było głuchych.

Maria

Codziennie zajmowałam się głównie tłumaczeniem.

Gdy ciocia Janka miała zawał w łazience, wezwałam karetkę, a potem kilka razy w tygodniu, po lekcjach, odwiedzałam ją w szpitalu. Jeździłam busem, w każdą stronę dwadzieścia minut plus dojście z przystanku. Na same odwiedziny miałam około godziny, wystarczało, by szybko przekazać polecenia lekarzy i wyniki badań, a lekarzom pytania cioci.

W urzędzie, o istnieniu którego dotąd nie miałam pojęcia, odbierałam akt zgonu dziadka.

Przez całą podstawówkę chodziłam z babcią do kardiologa.

Z ciocią do okulisty.

Z mamą do reumatologa i ginekologa. Przygotowania do wizyt były do siebie podobne. Mama migała w domu, co jej dolega. Zapisywałam wszystko, a potem czytałam pani doktor. Podczas badania odwracałam się i tłumaczyłam mamie pytania lekarza. Na przykład: „Jak często dochodzi do współżycia?”. Później dbałam o to, żeby brała leki zgodnie z zaleceniami.

Gdy zaginęła córka sąsiadki, obdzwaniałam wszystkie szpitale i posterunki policji. Udało się ją znaleźć.

Kilka razy w tygodniu wysyłałam pocztę i czytałam listy, które do nas przyszły.

Kupowałam bilety: kolejowe, na mecze i inne wydarzenia. Rozmawiałam z hydraulikami, kominiarzami i wszystkimi innymi ludźmi, którzy czegoś od nas chcieli albo od których my czegoś chcieliśmy.

Co miesiąc byłam odpowiedzialna za opłaty: prąd, gaz, woda.

Dzwoniłam w imieniu rodziców do krewnych i znajomych, kiedy zbliżały się święta, urodziny i imieniny albo ktoś zmarł.

Tłumaczyłam rodzicom zapisane na kartkach uwagi mojej wychowawczyni i odpisywałam jej w ich imieniu.

Zajęłam się organizacją pogrzebu cioci. Miałam z tym mały kłopot, bo ciocia chciała być pochowana z wujkiem, ale to nie było możliwe ze względu na rosnące obok jego grobu drzewo. Dyrekcja cmentarza zlitowała się i znalazła miejsce w pobliżu.

Zawsze sama chodziłam do pediatry, a potem do innych lekarzy. Przed badaniem echo serca siedziałam na korytarzu cała mokra ze stresu. „Dlaczego mam takich rodziców, którzy nawet ze mną nie przyszli?” – myślałam.

Pomagałam córce głuchej sąsiadki w odrabianiu lekcji od pierwszej klasy podstawówki.

Za każdym razem, gdy mama skończyła okrawać nożem zakrętki, dzwoniłam do jej szefa, że zamówienie jest gotowe do odbioru.

Prawie codziennie przyjmowałam głuchych, którzy nie rozumieli, jak zażywać leki, co jest napisane w liście, który dostali, co na kartce, która wisi na drzwiach ich bloku, do którego urzędu iść, żeby się zameldować, gdzie załatwić..., co zrobić..., co to znaczy... Prostowałam, anulowałam zamówione, odkręcałam dograne.

Dlatego teraz chciałabym przez chwilę zająć się sobą.

Anna

Zapisuję moją rozmowę z mamą tak, jak się porozumiewałyśmy: mama starała się do mnie mówić i odczytywać z ruchu warg to, co ja mówiłam. Czasem żartowałyśmy, że rozmawiamy „po głuchemu”. Dziś, kiedy przypomniałam sobie tę rozmowę, znów zaczęłam ruszać ustami wyraźniej niż zwykle i nie wydawałam żadnych dźwięków. A potem, używając głosu, przechodziłam na język polski.

Mama: – Ty szkoła dzisiaj było? [Byłaś dzisiaj w szkole?]

Ja: – Tak, już. [Byłam.]

Mama: – Szkoła dziś było trudno? [Czy w szkole miałaś jakieś problemy?]

Ja: – Ja kłopot czytać. [Miałam kłopot z czytaniem na głos.]

Mama: – Ja pomagać nie umie. Marian pomagać. [Nie potrafię ci pomóc, może wujek Marian by mógł.]

Jednak wujek nie pomagał, chociaż mieszkaliśmy we wspólnym domu zbudowanym jeszcze przez dziadka. W jednej części mieszkała babcia, w drugiej ja i moi głusi rodzice, w trzeciej wujek z żoną i dziećmi, wszyscy słyszący, i jeszcze drugi głuchy brat mamy.

Dla kilkuletniej dziewczynki napisanie kartki dla lekarza, z którą mama mogłaby iść sama na wizytę, jest bardzo trudne. Mama migała do mnie tak: „Boli tu, kaszleć dużo, katar twardy”, a ja pisałam: „Bolą mnie stawy, kaszlę, mam gęsty katar”. A przecież biologia jest dopiero od czwartej klasy.

Zresztą ani mama, ani tata nie powiedzieli mi, co to znaczy „uczyć się”.

Mam takie wspomnienie z lekcji geografii.

Pani od geografii: – Co wiesz o Tatrach?

Ja: – Nic.

Dwója.

Tydzień później pani od geografii: – Co wiesz o Tatrach?

Ja: – Nic.

Dwója.

Dwa tygodnie później pani od geografii: – Co wiesz o Tatrach?

Ja: – Nic.

Dwója.

Trzy tygodnie później to samo plus bicie linijką po palcach. To chyba wtedy wpadłam na to, że trzeba otworzyć książkę, coś przeczytać, starać się zapamiętać, a potem, jak pani w szkole spyta, próbować opowiedzieć po swojemu. Rodzice mi tego nie powiedzieli. Wychodzili z założenia: słyszysz, wiesz więcej, jesteś od nas mądrzejsza, poradzisz sobie.

Mama była kreślarzem, tata krawcem. Jedyne, co mogli ze mną ćwiczyć, to pisanie liter, dodawanie, odejmowanie. Ale w pierwszej klasie ważne jest też czytanie, i to na głos. Najpierw dostawałam za nie dwóje, potem dwóje i uwagi w dzienniczku, w końcu, gdy przychodziła moja kolej, nauczycielka machała tylko ręką i mnie pomijała. Podobnie jak mamę, z którą nie mogła się porozumieć na zebraniach rodziców.

Kiedyś całą rodzinę zaproszono na wesele, ale mnie i moich głuchych rodziców pominięto. Myślałam, że to przez ten żart, który usłyszałam w szkole: „Co to za zabawka – dwie kulki i armatka?”. Opowiedziałam go mojemu kuzynowi, a później ciocia mówiła swojej koleżance, pokazując na mnie: „Co za niewychowane dziecko, ale wiesz, wszystko przez to, że ona ma głuchych rodziców”.

Tęskniłam wtedy za babcią. Wyobrażałam sobie, że leżę w łóżku, a ona siedzi obok i czyta bajki. Po narodzinach mojej słyszącej siostry kupiłam za pieniądze z komunii pierwszą własną książkę. I mogłam jej czytać sama i już nie liczyć na innych słyszących.

Małgorzata

W czasie leżakowania zapytałam wychowawczynię z przedszkola, czy mogę wyjść do łazienki.

Nie zgodziła się.

Prosiłam dalej, bo wiedziałam, że zsikać się w wieku pięciu lat to jednak wstyd. Zezłościła się, wytarmosiła mnie, uderzyła w twarz i zaciągnęła do łazienki. Nie pozwoliła mi się zamknąć i szydziła ze mnie, kiedy siedziałam na sedesie.

Moja niesłysząca mama przyszła kolejnego dnia do dyrektorki przedszkola. Widziałam, że wychowaczyni płakała, a później ją zwolnili.

Po wielu latach zapytałam mamę, dlaczego pani przedszkolanka tak mnie wtedy potraktowała. „Bo uważała, że tacy ludzie jak ja i twój tata nie powinni mieć dzieci” – odpowiedziała.

Paweł

To był dziwny czas. Warszawa, tuż przed wprowadzeniem stanu wojennego. Ilu nas tam wtedy żyło? Kilkudziesięciu trzymających się razem? Kilkuset znających się z widzenia? Od lat spotykaliśmy się w tych samych miejscach, o tej samej porze, w tym samym towarzystwie. Nieistniejąca już kawiarnia Szwajcarska przy Szpitalnej, restauracja Gong przy Rotundzie, Szampańska w Domach Towarowych Centrum.

Byliśmy pewni siebie, jednogłośni, jak to my, głusi. I właśnie wtedy pojawiła się wiadomość: będzie wojna. O stanie wojennym nikt wśród głuchych nie mówił. Jeden drugiemu przekazywał informację: do Polski wejdą Rosjanie, będzie bieda. Trzeba uciekać.

Wielu głuchych zdecydowało się wyjechać.

W obozie pod Wiedniem spotkaliśmy z mamą ponad trzydziestu głuchych z Polski.

Obóz jak obóz. Dawne koszary. Jeden wielki budynek dla mężczyzn, drugi dla kobiet. Kilkanaście drewnianych baraków. I jeszcze dawny biurowiec, przeznaczony dla rodzin z dziećmi. Duża stołówka. Wszystko ogrodzone.

Nie nudziłem się. Na początku pomagałem głuchym, którzy chcieli wyjechać do Stanów Zjednoczonych, Kanady lub Australii. Potem pojawiło się ogłoszenie, że Norwegia przyjmie dwudziestu głuchych z Polski. Przedstawiciel organizacji norweskiej był na miejscu. Zaproponował mi bycie tłumaczem. Nie przeszkadzało mu, że miałem dwanaście lat.

Przez kolejne dwa tygodnie wypełniałem formularz za formularzem. Podchodziła głucha osoba, ja migałem pytania, ona odpowiadała, ja tłumaczyłem jej odpowiedzi i wpisywałem w rubryki. Później jeszcze rozmowy kwalifikacyjne – każdy z osobna, pytania bardziej szczegółowe. Wszyscy szczęśliwie wyjechali do Norwegii.

Zabrałem się do naszych dokumentów.

W Nowym Jorku, do którego trafiliśmy z mamą, musiałem się nauczyć języka angielskiego i amerykańskiego języka migowego. Tutejsza Polonia głuchych jest dość duża. I okazało się, że głusi lepiej piszą po angielsku niż po polsku, bo angielski jest dla nich łatwiejszy.

Najpierw zająłem się dokumentami potrzebnymi mamie w jej nowej pracy. Następnie pomagałem innym głuchym w znalezieniu zatrudnienia.

Tutaj, podobnie jak w Polsce, głusi trzymali się razem. Przed świętami przychodzili do nas, czasem nawet kilkadziesiąt osób. Mama się złościła, że nie angażuję się w przygotowanie wigilii. A ja ciągle siedziałem przy telefonie. Głusi podchodzili kolejno. Każdy miał w Polsce co najmniej kilka osób, do których chciał zadzwonić z życzeniami. Jednego razu to nasze wspólne dzwonienie trwało osiem godzin. Jak miałem jeszcze pomagać w szykowaniu kolacji?

Kasia

W naszym nowym domu były nowe meble, a ja miałam nowe przedszkole. Ale najbardziej nowi byli mama i tata.

Zanim do nich wróciłam, mieszkałam z ciocią, siostrą mojego dziadka, i jej mężem, jedynym bezdzietnym małżeństwem w rodzinie. Byli takimi moimi przyszywanymi babcią i dziadkiem. Ona – położna, dziadek – listonosz. Umówiłyśmy się, że będę do babci mówiła „mamo” albo „babciu”, choć nie była ani moją mamą, ani babcią. Potem przyjechał mój trzymiesięczny brat i on też został. Koleżanki babci z wioski gadały: „Starzy, a dzieci biorą na wychowanie”, „Własnych nie mają, to cudze wzięli”, „No nie takie cudze, bo z rodziny”.

Byliśmy atrakcją. Gdy mama z tatą przyjeżdżali nas odwiedzić, schodziło się pół wsi. Wszyscy chcieli zobaczyć, jak wyglądają niemowy. I my – dzieci niemowów. Jakby pierwszy raz takich ludzi widzieli. Jakby się przyzwyczaili, że ten chłopak z tartaku, z ich wioski, nie mówi, i już. A ja od początku wiedziałam, że tylko on nie przychodził do nas jedynie z ciekawości. Wyglądał jak ktoś, kto czeka, żeby dostać znak: nie ty jeden. Nie ty jeden jesteś odmienny. Nie ty jeden masz inny język. Tyle że tylko on w całej wsi nie mówił w żadnym. Nie czytał, nie pisał, nie znał migowego. Miał pracę w tartaku i rower, na którym codziennie dojeżdżał do roboty. Robił swoje, a co ma robić, wiedział dobrze, nikogo nie musiał o nic pytać. Od kiedy na wieś zaczął przyjeżdżać nasz tata, głuchy z tartaku go wyglądał. Widział w nim swojego. Dopiero potem, w miejscowości obok, ludzie znaleźli głuchą dziewczynę i uznali, że głuchy z tartaku i głucha dziewczyna pasują do siebie, więc nie był już taki sam.

Głuchych na wsi łatwiej nie zauważyć. Są tam zajęcia, do których nie potrzeba słów. Tak było z córkami brata babci. Wystarczyło pokazać palcem na gęsi, a one od razu wiedziały, co mają robić. Ich zajęcia: zajmowanie się dziećmi, wypasanie krów, gotowanie, sprzątanie. Nie miały praw, żadnych wizyt lekarskich, żadnych pieniędzy. Nikt ich nie pytał o marzenia.

Po trzech latach przyjechało dwoje ludzi z torbami, do których mieliśmy z bratem spakować wszystkie swoje rzeczy, nawet rowerek.

Mama i tata. Dla mnie i brata właściwie obcy. Trzymali się razem. Może tak im było łatwiej? Mama dzięki tacie nauczyła się migać, tata dzięki mamie − pisać.

Nam nauczenie się ich języka zajęło kilka lat. Nikt nas nie ostrzegł, że wracamy do rodziców, z którymi nie będziemy mieli żadnego kontaktu.

W nowym przedszkolu przy drzwiach wejściowych był domofon, przez który rodzice wywoływali swoje dzieci. Po mnie i brata przychodziła mama. Mówiła inaczej, zniekształconym głosem. Ja słyszałam głos mamy, dzieci – ochrypły brzęk. Niektórym udawało się go naśladować, inne tylko się śmiały. Przez cały rok żadna z nauczycielek nie zareagowała na ten śmiech. W końcu nauczyłam się, o której godzinie trzeba wybiec z sali i szybko zabrać brata, żeby mama nie musiała nas wzywać przez domofon.

I to ciągłe napięcie... Zapytaj, załatw, dowiedz się, zadzwoń. Zostałam ich tłumaczką. Innych w okolicy nie było.

Miałam sześć lat, kiedy tata zachorował na serce, nie dosięgałam do kontuaru w szpitalnej rejestracji. Jak to możliwe, że kobiety w okienku zawsze przekręcały nasze nazwisko? Reszta się wtedy śmiała. Głuchy mężczyzna i mała dziewczynka, która zapisuje go na wizytę, a potem wchodzi z nim do lekarza... Niezła zabawa.

Elżbieta

Mama zabraniała mi migać na ulicy. Przychodząc po mnie do szkoły, tylko się uśmiechała. Na wywiadówki chodziła słysząca babcia. Ale koledzy z klasy musieli kiedyś usłyszeć głos mamy, bo już mi potem nie odpuścili.

„Moi rodzice są z innego kraju” – powiedziałam, żeby się odczepili.

Uwierzyli.

Dzieci

To opowieści CODA (Children of Deaf Adults), słyszących dzieci głuchych rodziców. Tego określenia po raz pierwszy użyła w 1984 roku Millie Brothers, założycielka CODA International.

Później pojawiły się kolejne nazwy. KODA (Kid/Kids of Deaf Adults) – nieletnie słyszące dzieci głuchych rodziców. OCODA (Only Child of Deaf Adults) – słyszące dzieci głuchych, które są jedynakami, oraz OHCODA (Only Hearing Child of Deaf Adults) – słyszące dzieci, które mają głuchych rodziców i głuche rodzeństwo.

Większość z nich staje się tłumaczami swoich rodziców w wieku czterech lat. Ich pierwszym językiem jest migowy, którego uczą się od mamy i taty. Drugim – język narodowy, który poznają dzięki słyszącym członkom rodziny, a także radiu, telewizji i internetowi.

Mówi się o nich „głusi z pochodzenia”.

CODA nazywani są też łącznikami między głuchymi i słyszącymi.

Ich też dotyczy problem głuchoty.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

PROTEST

Niektórzy nieśli emaliowane pokrywki, inni gwizdki i wuwuzele. Dzięki nim byli głośni. Na dłoniach mieli białe, gumowe rękawiczki. Dzięki nim byli widoczni.

Przygotowali transparenty:

„Dyskryminowani przez rząd RP i PZG”,

„Domagamy się swojego ministra głuchych”,

„Prawo Głuchych do normalnego życia”,

„Prawo PJM i kultury Głuchych”,

„Deaf power”.

Na ulice Warszawy wyszli dwa razy. 1 lipca 2013 roku i 28 lutego 2014 roku.

– Przed wyjazdem do Stanów Zjednoczonych nie wiedziałem, jak powinno wyglądać życie głuchych – miga Marek Kazubski, głuchy od urodzenia.

Od niego zaczęły się protesty.

1.

Kazubski był w Stanach po raz pierwszy w 1990 roku.

– Głusi w Ameryce opowiadali, że ich język to ASL, czyli American Sign Language. Nie bardzo wiedziałem, co mają na myśli. W Polsce nikt o żadnym Polish Sign Language wtedy nie mówił. My po prostu migaliśmy. Próbowałem o tym rozmawiać z głuchymi w Warszawie. Mamy swój język, cieszyłem się. W naszym środowisku dominował jednak inny nastrój. Byliśmy absolwentami szkół dla głuchych, w których obowiązywał zakaz migania, a za jego łamanie karano.

W 2003 roku Kazubski znów wyjechał do Nowego Jorku. Pracował w firmie kamieniarskiej. Spotykał się z głuchymi Polakami, między innymi z głuchym operatorem koparki, który uczestniczył w odgruzowywaniu miasta po zawaleniu się wież World Trade Center, ale coraz częściej również z głuchymi Amerykanami. Odwiedzał ich w domach, obserwował na ulicach, w sklepach i urzędach. Dziwił się coraz bardziej.

Zauważył, że głusi Amerykanie mają dostęp do tłumacza ASL online. Mogli połączyć się z nim, kiedy chcieli. Dowiedział się też, że głusi nie mogą wykorzystywać swoich słyszących dzieci jako tłumaczy, bo to nieetyczne i ma negatywny wpływ na nie.

W amerykańskiej telewizji zobaczył napisy dla głuchych. Rozmawiał z głuchymi, którzy interesowali się sprawami gospodarczo-politycznymi kraju, bo mieli dostęp do informacji z wielu źródeł. Poszedł do teatru, a tam głusi aktorzy migali na scenie.

W Stanach Zjednoczonych wciąż żywa była pamięć o wydarzeniach z marca 1988 roku, czyli trwającym kilka dni proteście na Uniwersytecie Gallaudeta w Waszyngtonie. To jedyny na świecie uniwersytet, na którym wszystkie wykłady są prowadzone w języku migowym. Protest, nazywany także rewolucją Gallaudeta, odmienił bieg historii głuchych. Zdarzenia te opisują w książce Deaf President Now! John B. Christiansen oraz Sharon N. Barnartt.

Dzięki protestowi głusi studenci wywalczyli głuchego rektora. Pierwszy raz w studwudziestoczteroletniej historii Uniwersytetu Gallaudeta rektorem został głuchy i posługujący się ASL – I. King Jordan.

Deaf power, hasło odwołujące się do dumy Głuchych z ich języka i kultury, nieśli wtedy na transparentach głusi studenci Uniwersytetu Gallaudeta. Dwadzieścia pięć lat później wyszli z nim na ulice głusi w Warszawie.

Zanim jednak do tego doszło, polscy głusi pokłócili się ze sobą.

2.

Tuż przed wybuchem pierwszego protestu Marek Kazubski zamieścił na YouTubie filmy, w których obwiniał kilka osób ze środowiska o złą sytuację głuchych w Polsce.

Wśród wskazanych byli prezesi Polskiego Związku Głuchych, największej tego typu organizacji w kraju.

W 2013 roku powstała na Facebooku grupa Przeciwko Polskiemu Związkowi Głuchych. Zapisało się do niej siedem tysięcy głuchych. Dzięki temu głusi mieli forum, na którym mogli się dzielić doświadczeniami i wspierać, a także zgłaszać zastrzeżenia do działalności PZG. To w tej grupie zrodził się pomysł ogólnopolskiej manifestacji.

W czasie protestów głusi nieśli zdjęcia prezesów związku, również lokalnych oddziałów. „Zarządzający PZG nie dbają o dobro i prawa głuchych” – głosił jeden z transparentów. W mediach mówili o tym, że pora skończyć z monopolem PZG na reprezentowanie głuchych.

W PZG – przekonywali – pracują słyszący i słabosłyszący, których z głuchymi nie łączy wspólnota doświadczeń. Nie rozumieją barier językowych, nie kończyli szkół dla głuchych, nie mieszkali w internatach, nie byli rozdzielani z rodzicami, nie znają problemów głuchych na rynku pracy. I przede wszystkim − na co dzień posługują się innym językiem. Urodzili się jako słyszący albo słabosłyszący, a więc potrafią komunikować się w języku polskim, a polskiego języka migowego lub systemu językowo-migowego nauczyli się, gdy już byli dorośli, i nie posługują się nimi w życiu codziennym.

– Chcieliśmy, by reprezentowali nas ludzie, którzy używają tego samego języka. Tylko tyle – mówi dziś trzydziestoletnia uczestniczka tamtych protestów. – Słyszący ze słyszącymi zawsze się dogadają, a interesy głuchych schodzą na drugi plan.

PZG był wówczas w kryzysie. Stanowisko prezeski zarządu głównego objęła w 2010 roku Kajetana Maciejska-Roczan.

– Tuż po tym, gdy na jaw wyszły nieprawidłowości finansowe, których dopuścili się poprzedni kierujący PZG – podkreśla.

Protestujący wręczyli pracownikom PZG wiązanki pogrzebowe. W internecie pojawiło się mnóstwo komentarzy pod adresem władz związkowych, w tym wiele wulgarnych.

Wśród zdjęć, które nieśli protestujący, był także portret nowej prezeski.

– Dostawałam wiadomości, że utopią mnie w Wiśle – wyznaje Maciejska-Roczan. – Jak tylko widziałam migających ludzi, przechodziłam na drugą stronę ulicy. Bałam się ich. Zupełnie nie rozumieliśmy, dlaczego protestujący głusi uznali nas, ludzi z PZG, za głównych winowajców ich złej sytuacji. Cała ta sprawa bardzo mnie zabolała, dlatego że jestem osobą całkowicie głuchą, tylko dobrze wyrehabilitowaną.

Maciejska-Roczan urodziła się w słyszącej rodzinie, jej ojciec był lekarzem. Kiedy dowiedział się, że córka nie słyszy, robił wszystko, by nauczyła się języka polskiego. Skończyła szkołę podstawową dla słyszących, równolegle chodziła na zajęcia z ćwiczenia mowy. Uzyskała dyplom biolożki na Uniwersytecie Warszawskim, pracowała w Państwowym Zakładzie Higieny jako mikrobiolożka żywności. W Ośrodku Szkolno-Wychowawczym dla Głuchych przy ulicy Łuckiej w Warszawie uczyła biologii, chemii i przystosowania do życia w rodzinie, a także pomagała głuchym przygotować się do matury z biologii. Migać nauczyła się po skończeniu studiów.

Jednym z pacjentów jej ojca był ówczesny prezes Polskiego Związku Głuchych. Tak Maciejska-Roczan trafiła do organizacji.

– Dotąd nie miałam kontaktu z głuchymi i byłam zaskoczona, jak dużo osób jest w podobnej sytuacji do mojej. Wtedy też zaczęłam się uczyć języka migowego – mówi.

W PZG pełniła kolejno funkcje sekretarza, prezeski oddziału, w końcu prezeski zarządu głównego.

– Uważałam się za osobę, która uczciwie pracowała, dawała z siebie maksimum możliwości. Czy moją winą jest to, że potrafię mówić, chociaż jestem głucha?

Innym bohaterem obraźliwych filmów był Bartosz Marganiec.

– Nie chcę wracać do tamtych wydarzeń. To był straszny czas – zastrzega Bartosz. – Jestem głuchym, który angażuje się na rzecz praw głuchych, więc być może zostałem uznany za kogoś, kto wtrąca się w nie swoje sprawy. Nie byłem w końcu od zawsze w środowisku, nie skończyłem szkół dla głuchych. Obrażano mnie na różne sposoby. Tamte wydarzenia sprawiły, że na kilka lat wycofałem się z działalności publicznej.

Środowisko się podzieliło. Zaczęły powstawać nowe organizacje zrzeszające głuchych i stowarzyszenia, między innymi Ruch Społeczny Głuchych i Ich Przyjaciół oraz Polska Federacja Głuchych. Wielu głuchych zrezygnowało z członkostwa w PZG.

„Głusi są w Polsce traktowani jak obywatele drugiej kategorii. W szkołach jest słaby poziom nauczania, wprowadzanie w życie ustawy o języku migowym i innych sposobach komunikowania idzie bardzo powoli, a nadawcy publiczni i prywatni nie kwapią się do zwiększenia liczby godzin z napisami i tłumaczami języka migowego. (...) Tylko że wszystkie wymienione wyżej problemy nie zostały zawinione przez PZG” – napisali przedstawiciele związku w oświadczeniu z 26 lutego 2014 roku.

– Protestujący, którzy zarzucali takim osobom jak ja, że nie jesteśmy głusi, ponieważ słyszymy i posługujemy się mową, nie wzięli pod uwagę, że bez wsparcia aparatów słuchowych również jesteśmy osobami głuchymi – mówi Krzysztof Kotyniewicz, obecny prezes PZG. – Wiem, że głuchym zależy, by osoby, które ich reprezentują, biegle migały w PJM. Sam spotykam się z zarzutami, że w czasie wystąpień publicznych nie migam, tylko mówię. Jednak jeśli na sali jest większość słyszących, a moje słowa miga tłumacz, wolę mówić. Czy to oznacza, że nie mogę wypowiadać się w imieniu głuchych, czyli też własnym?

Drugim winnym ich trudnej sytuacji był, według głuchych, polski rząd.

Delegacja głuchych przekazała politykom swoje postulaty zmian.

– Wśród nich było między innymi powołanie rzecznika rządu ds. Głuchych w kancelarii premiera, wprowadzenie dwujęzycznej edukacji opartej na polskim języku migowym w szkołach dla głuchych, a także uznanie PJM za język mniejszości – miga Stanisław Porowski, jeden z liderów protestu, ówczesny III wiceprezydent Ruchu Społecznego Głuchych i Ich Przyjaciół.

– Opowiedzieliśmy urzędnikom o naszych barierach językowych, a oni przyznali, że niewiele o tym wszystkim wiedzieli – miga Kazubski.

Pod koniec września 2019 roku głusi świętowali Narodowy Tydzień Głuchych. Do Wrocławia zjechali z całej Polski przedstawiciele organizacji, którzy byli liderami protestów w 2013 i 2014 roku.

Impreza była zamknięta. Przy małych, nakrytych białymi obrusami stolikach usiadło ponad pięćdziesiąt osób. Wszyscy migali.

– Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych przyjęło Konwencję ONZ o prawach osób niepełnosprawnych pod koniec 2006 roku, polski rząd podpisał ją kilka miesięcy później, a we wrześniu 2012 roku Polska ratyfikowała konwencję. Ale od tego czasu niewiele się zmieniło. Wciąż brakuje tłumaczy, także w urzędach – miga Porowski. – W naszym kraju głuchych traktuje się paternalistycznie. Jako osoby niepełnosprawne, którym trzeba pomóc, zaopiekować się nimi. Które nigdy nie będą samodzielne. Taka narracja panowała też przez wiele lat w PZG i w szkołach dla głuchych. A jedyne, czego nam brakuje, to uznanie naszego języka i zapewnienie tłumaczy. Prezydent Andrzej Duda obiecał nam, że wprowadzi do konstytucji zapis, że PJM jest językiem urzędowym w Polsce.

Głusi ciągle czekają na spełnienie tej obietnicy.
===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

Część 3

TO MIASTO NIGDY NIE ISTNIAŁO, SĄ TYLKO JEGO MIESZKAŃCY

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

LAURENT

Ciało Marvina T. Millera przeszły dreszcze. Odkręcił kurek z ciepłą wodą, wszedł do wanny. Myślał o pracownikach na Wall Street i niewidzialnej ręce, która popycha ich z mostu. Poczuł to dziwne coś, co ma początek w brzuchu, a potem wędruje do głowy, by podszepnąć najczarniejszy scenariusz.

Chwilę później rozglądał się po pokoju. Wraz z żoną Jennifer pakowali rzeczy z domowego biura, próbując zdecydować, co zabrać ze sobą, co oddać, a co na razie schować w magazynie.

Jeszcze wczoraj wierzył, że jego marzenie się spełni.

Wszystko zaplanował. W lutym 2005 roku przeniósł się z rodziną do miasteczka Salem w Dakocie Południowej. Cztery przecznice dalej wprowadziła się do nowego domu M.E. Barwacz, jego słabosłysząca teściowa i partnerka biznesowa. Założyli firmę The Laurent Company.

Miesiąc później Marvin T. Miller stał z dziennikarką „New York Timesa” na pustym polu i mówił, że to tutaj będzie Laurent. Miasto, które wybuduje od zera. Pierwsze takie na świecie.

Opowiadał o przestrzeni przed domami, dzięki której głusi będą mogli stale obserwować, co się dzieje na zewnątrz. O sygnalizacji świetlnej, która będzie zamiast dzwonków do drzwi. I o tym, że oni – głusi, posługujący się na co dzień ASL – już nie będą w mniejszości. Będą u siebie.

Marvin T. Miller jest głuchy. Głusi są jego rodzice, żona i czworo ich dzieci. Pochodzi z dynastycznej rodziny głuchych.

Głusi, jak twierdzą badacze, są jedną z najbardziej endogamicznych społeczności. Prawie zawsze mają głuchych partnerów i głuchych przyjaciół.

Rzadko – głuche dzieci.

1.

Miał już prawie wszystko.

Miał miejsce. Dakota Południowa to jeden z najsłabiej zaludnionych stanów. Wciśnięta między Kanadę, Minnesotę, Dakotę Północną a Montanę, przyciąga turystów. Bywa, że więcej tu co roku przyjezdnych oglądających wykute w skałach Mount Rushmore głowy czterech prezydentów Stanów Zjednoczonych niż tutejszych. Do jednego z największych stanowych miast, Sioux Falls, mieszkańcy Laurent mieliby czterdzieści minut, do drugiego – Mitchell – pół godziny drogi samochodem. Położone blisko autostrady, która łączy Kanadę z Meksykiem, nowe miasto miało przyciągać restauracjami i hotelami, a także zaciekawiać tym, że wszyscy jego mieszkańcy posługują się ASL, czyli amerykańskim językiem migowym.

Miał nazwę. Laurent od Laurenta Clerca, głuchego pedagoga, który rozpoczął edukację głuchych w Stanach Zjednoczonych.

Głusi dobrze znają tę historię.

Był początek XIX wieku. Słyszący Thomas Gallaudet obserwował przez okno bawiące się w sąsiedztwie dzieci, a wśród nich Alice Cogswell. Zauważył, że tylko ona nie potrafi nawiązać kontaktu z pozostałymi, bo jest głucha. Dla takich dzieci jak Alice nie przewidziano w Stanach Zjednoczonych szkół. Gallaudet wyjechał więc do Europy, żeby przywieźć stamtąd głuchych nauczycieli. We Francji spotkał człowieka, który stracił słuch w pożarze. Był to Laurent Clerc, głuchy nauczyciel. Gallaudet namówił Clerca na wyjazd do Stanów, a w czasie trwającej pięćdziesiąt dwa dni podróży podobno sam zaczął się uczyć języka migowego. W 1816 roku powstała pierwsza amerykańska szkoła dla głuchych. Założyli ją Laurent Clerc i Thomas Gallaudet.

Miał wstępną listę mieszkańców, a na niej ponad sto pięćdziesiąt rodzin, które publicznie zadeklarowały chęć zamieszkania w Laurent.

W lipcu 2005 roku dziennikarz „Washington Post” skontaktował się z parą głuchych pedagogów, Carolyn i Larrym Brickami, którzy przyznali, że nie ma większej samotności niż życie w tłumie ludzi, z którymi nie można się porozumieć. A w Laurent będzie można swobodnie pójść do sąsiada. Zamówić dla kogoś kwiaty. Poprosić o mniejszy rozmiar koszuli w sklepie.

W Laurent będzie mógł zamieszkać lub pracować każdy, czy głuchy, czy słyszący, byle tylko znał ASL lub chciał się go nauczyć.

Miał wizję i plan zabudowy. Plan można znaleźć w broszurze, której autorem jest Miller. Duże skwery, szerokie ulice, szkoła z wykładowym językiem ASL i pisanym angielskim.

„Musimy przestać wynajmować przestrzeń” – napisał Miller.

„Wynajmowanie przestrzeni” odnosi się do rzeczywistości, w której głusi są rozsianą po świecie mniejszością, żyją wśród słyszących i muszą przyjmować ich prawa, a także posługiwać się ich językiem.

Miller znał miejsca, gdzie ludzie głusi stanowili większość. To na przykład położona na wschodnim wybrzeżu Stanów Zjednoczonych, między Nowym Jorkiem a Bostonem, wyspa Martha’s Vineyard, którą w swojej pracy doktorskiej – Everyone Here Spoke Sign Language – opisała Nora Groce, antropolożka, dyrektorka Centrum Badań nad Niepełnosprawnością na University College London. Na wyspie mieszkały pokolenia ludzi głuchych, więc wielu słyszących mieszkańców nauczyło się ich języka. Miller przywołał w broszurze jedną ze scen z pracy Groce. Badaczka zapytała starszą kobietę, mieszkankę wyspy, o pewnego głuchego człowieka, określając go jako niepełnosprawnego. Kobieta zdziwiła się i odpowiedziała, że on nie jest niepełnosprawny, tylko jest głuchy.

Miał stronę internetową (dziś już nieistniejącą), na której umieszczał kolejne wiadomości o mieście. Relacje z obrad, w których brali udział także głusi architekci. Informacje o nowych inspiracjach urbanistycznych, które przywozili z różnych miast. Zapowiedzi: „Mamy nadzieję, że pierwsze rodziny będą mogły przeprowadzić się wiosną 2008 roku”.

Wspólnie z M.E. Barwacz rozwiewali też plotki. Tłumaczyli, że pomysł budowy Laurent nie jest związany z grupą religijną, do której należy Marvin T. Miller, czyli z mormonami. I próbowali uspokoić lokalnych farmerów, którzy w budowie dużego miasta w tak bliskim sąsiedztwie widzieli zagrożenie dla swoich zwierząt, a przecież to agrokultura napędza gospodarkę stanu.

O tym, skąd The Laurent Company weźmie pieniądze na rozpoczęcie budowy, Miller mówił najmniej. Dziennikarzom wspominał o środkach rodzinnych i inwestorach aniołach, czyli takich, którzy zachowują anonimowość.

– Budujesz miasto głuchych? – pytali ludzie.

– Nie, buduję miasto dla ludzi, którzy używają ASL – odpowiadał Miller.

Pojawiły się też inne pytania. Głusi chcą się izolować? Czego im brakuje w naszym świecie? Budują getto? Co będzie z ich słyszącymi dziećmi? Czy i one mają żyć odcięte od słyszących?

2.

Marvin T. Miller nie udziela już wywiadów, nie zgadza się na spotkanie. Przesyła mi ponaddwudziestopięciominutowego vloga, ale prosi, by go nie udostępniać. Nagranie jest w ASL, nie ma angielskich napisów.

W Polsce trudno o tłumacza, który przełożyłby wypowiedzi w ASL na język angielski lub polski. Film ogląda kilka osób, wśród nich takie, które mieszkały w Stanach Zjednoczonych i posługują się amerykańskim migowym, ale odmawiają tłumaczenia, bo nie wszystko rozumieją. Przekładu podejmuje się jedna osoba, jednak i ona ma problem z niektórymi sformułowaniami i nazwami własnymi.

– Czy wiesz, jaka jest różnica między głuchymi dziećmi, które chodzą do szkół dla głuchych z internatem, wracają do domu tylko na weekendy, święta i wakacje, a głuchymi dziećmi, które są w szkołach integracyjnych, czasami z tłumaczem? – miga na filmie Miller. – Te pierwsze mają dostęp do języka migowego. Od rana do wieczora kwitnie ich życie towarzyskie. Ale są z dala od swojej rodziny. Te drugie mieszkają z rodziną, czasami głuchą, jednak w szkole nie mają przyjaciół, a wieczorami brakuje im kontaktów z rówieśnikami. Co jest gorsze?

3.

Na rozmowę zgadza się M.E. Barwacz, teściowa Millera. Ma siedemdziesiąt dwa lata, jest osobą słabosłyszącą.

– Głuchota odcina od ludzi, bo słyszący nie używają języka migowego – mówi. – Tu, w Fishers w stanie Indiana, gdzie teraz mieszkam, jest czymś normalnym, że sąsiedzi mówią w innym języku. Pięcioletni syn moich sąsiadów zna dwa języki: angielski i hindi. Może rozmawiać ze swoimi dziadkami w hindi na wideoczacie, może przyjść do mojego domu i zapytać mnie o coś po angielsku.

Opowiada najpierw o Marvinie, mężu swojej głuchej córki Jennifer. Wychował się w mieście Flint w stanie Michigan. Jego rodzice są głusi, tak jak większość rodziny. Pracowali w fabryce Forda, mama jako elektryk, ojciec był kierownikiem.

– Kiedy mój zięć miał pięć lat, wprowadzili się obok nich nowi sąsiedzi. Marvin przybiegł do rodziców i powiedział, że coś jest z nimi nie tak, bo nie potrafią migać. Dorastał wśród głuchych i dopiero później zrozumiał, że większość świata mówi, a nie miga.

M.E. Barwacz i Marvinowi Millerowi zależało jeszcze na jednym: chcieli mieć wpływ na to, co dzieje się w ich kraju.

– Jeśli zbudowalibyśmy w Dakocie Południowej własne miasto z kilkoma tysiącami mieszkańców, stalibyśmy się liczącą się siłą w regionie – mówi M.E. Barwacz. – Moglibyśmy mieć reprezentację głuchych na każdym szczeblu, od lokalnego po federalny.

Dlaczego więc Laurent nie powstało?

– Kiedy budujesz miasto, możesz starać się o środki na różne sposoby, jednym z nich są „aniołowie biznesu”. Naszym projektem zainteresował się zamożny adwokat, którego córka straciła w dzieciństwie słuch. Podpisaliśmy dokumenty z nim i jego partnerem, w których był zapis, że mamy zaprzestać szukania innego finansowania. Przez kolejne osiemnaście miesięcy słyszeliśmy od naszego inwestora: powinniśmy być gotowi i mieć pieniądze już niedługo. Finansowanie jednak nigdy się nie zmaterializowało. A nasze własne fundusze się skończyły. Dlatego musieliśmy porzucić pomysł budowy Laurent.

4.

Tamtego dnia, podczas nalewania wody do wanny, Miller już wiedział, że musi wyprowadzić się z Salem. Gdy opuszczali miasteczko, jego ośmioletni syn zapytał, dlaczego nie przeprowadzą się do innego głuchego miasta, skoro nie mogą zamieszkać w Laurent. Miller opowiedział mu, że wybiorą taką miejscowość, w której jest szkoła dla głuchych.

– Nie, tato, dlaczego nie przeprowadzimy się do innego Miasta Głuchych?

– Bo nasze miało być pierwsze – odpowiedział Miller.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

BALI: WIOSKA GŁUCHYCH

Miasta głuchych istnieją.

Są miejsca na świecie, w których zarówno głusi, jak i słyszący posługują się językiem migowym. To wioski głuchych, między innymi w Ghanie, na pustyni Negew, w meksykańskim stanie Jukatan, w Indiach, Meksyku czy w Surinamie. Tamtejsze języki migowe są nazywane przez badaczy rdzennymi językami migowymi (indigenous sign languages) albo wiejskimi językami migowymi (rural sign languages).

Jednym z takich miejsc jest wioska Bengkala na wyspie Bali. Balijczycy mówią na nią desa kolok, czyli wioska głuchych. Żyją tu klany niesłyszących nazywanych dadya, a głuchota często jest przekazywana z pokolenia na pokolenie.

Według badań genealogicznych przeprowadzonych w Bengkali na początku lat dziewięćdziesiątych XX wieku pierwszy głuchy mieszkaniec wsi urodził się siedem pokoleń wcześniej.

Zaczęło się od małżeństwa osoby głuchej ze słyszącą. Wszystkie dzieci tego małżeństwa urodziły się słyszące, jednak już w następnych pokoleniach zaczęli przychodzić na świat głusi.

Jak to możliwe, skoro z szacunkowych danych wynika, że dziewięćdziesiąt pięć procent głuchych dzieci ma słyszących rodziców?

Gen DFNB3 powodujący głuchotę mieszkańców Bengkali jest dziedziczony w sposób recesywny. Żeby urodziło się głuche dziecko, musi odziedziczyć dwa zmutowane geny, po jednym od każdego z rodziców. W małych społecznościach, na ograniczonym terytorium takim jak wyspa, częściej dochodzi do małżeństw między dalekimi krewnymi, którzy są nosicielami genu.

Jest też legenda.

Bezdzietna para modliła się o potomstwo. Modlitw wysłuchał bóg głuchych, Dewa Kolok. Obdarzył ich dziećmi, ale jedno z nich urodziło się głuche.

W istnienie boga głuchych, a także w to, że mieszka na lokalnym cmentarzu, wierzą i głusi, i słyszący mieszkańcy wioski.

1.

Najchętniej złapałby mnie za rękę i nie puścił, dopóki nie dojdziemy na miejsce. Dwunastoletni Ariana biegnie przodem i tylko co jakiś czas odwraca głowę, by sprawdzić, czy wciąż za nim idę i czy widzę, że pali.

Dym słodkich, tanich papierosów unosi się w wilgotnym powietrzu. Miesza się z zapachem tlących się w każdym zakamarku wyspy kadzideł.

Mieszczące się w dłoni pudełka obsypane płatkami kwiatów stoją wszędzie. Są w nich kadzidła, woreczki z ryżem, prażone orzechy, a czasem coca-cola i papierosy. „Jedzenie dla bogów” – tak nazywają te bambusowe puzderka turyści i omijają je na poboczach ulic. Przed domem Ariany bambusowe pudełka są skromniejsze. Tu, w północnej części wyspy, nieturystycznej, biednej, bogowie też mają się gorzej. Większość mieszkańców zajmuje się rolnictwem, należą do czwartej kasty Sudr.

Ariana ma wielkie brązowe oczy. Dotąd nie wyjeżdżał poza rodzinną wioskę, Bengkalę. Chętnie oprowadza mnie po swoim świecie. Idzie z nami jego nauczyciel Ketut.

Zaczynamy od małego ryneczku, na którym kilkunastu mężczyzn siedzi na schodach, bez koszul. Zsunęli ze stóp klapki, palą, obserwują przyjezdnych, uśmiechają się.

– They are normal – powtarza Ketut.

I tłumaczy, że takich jak oni – głuchych od urodzenia – w liczącej nieco ponad dwa tysiące mieszkańców wiosce Bengkala jest blisko pięćdziesięcioro. Podaje też nazwę genu odpowiedzialnego za ich głuchotę – DFNB3. I nazwę języka migowego – kata kolok, który tu, z dala od świata, stworzyli sami głusi, a którego nauczyła się niemal cała wioska.

Język kata kolok badała między innymi Connie de Vos, lingwistka pracująca na Uniwersytecie w Tilburgu.

De Vos spędziła na Bali wiele miesięcy. Dokumentowała i opisywała język głuchych mieszkańców wioski. Była inicjatorką wprowadzenia integracyjnej edukacji głuchych w lokalnej szkole i używania tego języka na lekcjach.

Językiem kata kolok – jak pisze Connie de Vos w swojej pracy doktorskiej – posługuje się około dwóch trzecich tamtejszych słyszących, choć nie wszyscy z taką biegłością jak głusi. Język ten jest używany w pracy i podczas ceremonii religijnych. Także wtedy, „gdy pandetta, czyli hinduski kapłan, w czasie transu jest opętany przez głuchego boga”.

Jeśli na ulicy spotykają się głuchy ze słyszącym, w naturalny sposób przechodzą na język migowy. Nie wydaje się też – jak pisze de Vos – by głuchota była tu uznawana za coś złego. Nie jest traktowana jak ułomność. Słyszący mieszkańcy wioski, gdy mówią o kimś głuchym, dodają tylko słowo kolok przed jego imieniem, by określić, że jest głuchy.

Głusi w Bengkali mają specjalne zadania, zajmują się między innymi grzebaniem umarłych. Są również rytuały, w których biorą udział głusi mężczyźni, a czasem dołączają także głuche kobiety. Wtedy wykonywany jest „taniec głuchych, zwany jager kolok” – opisuje de Vos. Głusi mężczyźni siedzą w półkolu, jeden z nich może uderzać w bęben, a dłonie innych falują. Niektórzy mogą wydawać okrzyki. Jeden z mężczyzn wychodzi na środek i tam tańczy, „naśladując sztuki walki”.

– Gdy do wioski przyjeżdżają turyści, głusi mieszkańcy prezentują swój taniec – wyjaśnia Ketut.

Mają cennik: za występ każdej osoby trzeba zapłacić dwieście pięćdziesiąt tysięcy rupii.

2.

Zaglądamy do jednego z domów. „Pindu” – siedząca pod brudną, odrapaną ścianą kobieta zapisuje w notesie swoje imię. Dopisuję: „matka, 42 lata”. „Astarizz” – notes wędruje dalej, „córka, 21 lat, za trzy miesiące i ona będzie matką”. „Nodi” – „2,5 roku, najmłodsza” − zapisuje Pindu. Wszystkie głuche. W ich rodzinie głuchota jest dziedziczona z pokolenia na pokolenie.

Między nami bambusowy kosz, a w nim równo ułożone cukierki przygotowane na jedną z kilkuset obchodzonych co roku na Bali ceremonii. Tym razem będzie to Galungan – czas, gdy duchy wracają na ziemię. Przepis na słodycze jest prosty: mleko kokosowe, cukier, szczypta soli, wrzątek. Zastygła różowa masa owijana jest w niewielkie papierki. Kobiety częstują nimi, pytają, czy dobre. Dobre.

Pindu opowiada o domu, do którego wprosiliśmy się bez zapowiedzi. Należy do jej męża. Gdy się poznali, miała piętnaście lat, on – siedemnaście. Zjawił się po śmierci jej ojca i zaopiekował nią.

Jej najmłodsza córka ukrywa się za ścianą. Niezauważana przez dłuższą chwilę zaczyna płakać. Ale ani Pindu, ani jej najstarsza córka nie odwracają głowy w kierunku kwilenia. Płacz dziecka słyszymy tylko ja i Ketut.

Do domu Pindu schodzą się kolejni mieszkańcy wsi. Siadają na podłodze po turecku, opierają się o ściany. Uważnie śledzą każdy ruch rąk gospodyni, rozumieją jej opowieść. Zadaję kolejne pytania po angielsku, nagle ktoś mi odpowiada, nie czekając na tłumacza. A więc słyszy.

3.

Kiedy proszę Arianę, by pokazał mi swoje ulubione miejsce na wyspie, nie waha się, które wybrać.

Zaglądamy do jego szkoły. Chłopiec od razu siada w pierwszej ławce. Uważnie obserwuje nauczyciela, który tłumaczy mu moje pytania. Swoją opowieść zaczyna od słów: „Dawno, dawno temu...”. A ja myślę, że musi lubić legendy i baśnie.

Być może nawet tę o legendarnym bogu głuchych, Dewa Kolok.

Mijamy boisko: dwie bramki, betonowa nawierzchnia, napis „Olala Sport Centre”. Niewielkie drewniane ławki przed domami. Plastikowe, stare, pastelowe krzesła. Betonowe posągi bóstw, zwykle kilkumetrowe, im wyższe, tym lepsze. Bramy wejściowe nie tak ozdobne, blaszane dachy.

Idziemy szybko, rwanym dziecięcym tempem.

Pod stopami sypka, wulkaniczna żyzna ziemia. Są gaje palmowe, paprocie drzewiaste rosnące nawet do dwudziestu metrów wysokości, figowce. Ścieżka robi się coraz węższa. Zwalniamy, idziemy pod górę. A tam trzy betonowe ławki i widok na gęstą, wilgotną i głośną nocą dżunglę.

Kiedy zbliżamy się do celu, Ariana wyrzuca papierosa, odwraca się częściej, ale teraz tylko po to, by sprawdzić, czy wciąż za nim idę. Za chwilę będziemy tam, gdzie chłopiec chodzi codziennie po szkole.

Podchodzimy do krawędzi przepaści i patrzymy na wierzchołki kilkudziesięciometrowych drzew.

Ariana wspina się na jedno z nich, zwinnie, bez cienia strachu. Jest u siebie.

Siedzimy w ciszy. Dochodzi siedemnasta. Za półtorej godziny zapadnie zmrok, a dżungla pod naszymi stopami da o sobie znać. Już słychać pierwsze odgłosy zwierząt.

Ariana pokazuje swoją bliznę nad łukiem brwiowym, pamiątkę po nauce jazdy na skuterze. A ja zastanawiam się, czy kiedykolwiek założy kask z napisem deaf, bo i o tym tu pomyślano.

Chłopiec miga do Ketuta, a on tłumaczy:

– Ariana też ma do ciebie jedno pytanie. Czy pójdziesz z nim przez dżunglę na dół, do rzeki?

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

PARYŻ: POMIESZANIE JĘZYKÓW

Są miasta, które powstają spontanicznie, na kilka dni.

Lipiec, 2019 rok. Stacja meteorologiczna Paris-Montsouris odnotowuje rekordowe dla Paryża 42,6 stopnia Celsjusza. Ludzie unikają wychodzenia z domu, inni w drodze do metra omijają kraty wentylacyjne, bo dmucha z nich gorące, piekące łydki powietrze.

Chłodne sale Palais des Congrès de Paris zapełniają się leniwie. Głusi stoją przed wejściem, nie mogą przestać rozmawiać. Paryż dumnie przyjmuje uczestników XVIII Światowego Kongresu Światowej Federacji Głuchych. W końcu to w stolicy Francji rozpoczęła się ich historia.

Gdyby głusi mieli wybrać człowieka, od którego wszystko się zaczęło, byłby nim ksiądz Charles-Michel de l’Épée nazywany ojcem głuchych. Gdyby mieli ustalić najważniejszy moment w ich historii, być może byłby nim dzień otwarcia Narodowego Instytutu Głuchoniemych (L’Institut National de Jeunes Sourds de Paris) – pierwszej szkoły dla głuchych we Francji, którą kierował właśnie de l’Épée.

Przez trzy dekady szkoła mieściła się przy ulicy des Moulins i była finansowana głównie przez księdza. Dopiero w 1790 roku powstał Narodowy Instytut Głuchoniemych, niedaleko Bastylii. Siedem lat później w instytucie pojawił się Laurent Clerc. Dwieście pięćdziesiąt dziewięć lat później do Paryża znów zjeżdżają głusi. Dla nich de l’Épée był człowiekiem, który jako jeden z pierwszych powiedział: macie prawo do własnego języka.

1.

Przygotowania do kongresu Światowej Federacji Głuchych trwały od kilkunastu miesięcy. Ponad trzystu prelegentów z całego świata i co najmniej drugie tyle uczestników. Ceny też imponują. Jeśli ktoś nie zapisał się z kilkumiesięcznym wyprzedzeniem, to wejście na jeden z kilku dni obrad kosztuje go teraz trzysta czterdzieści dziewięć euro.

Sala pierwsza. Jasne światło, najważniejszy element tej rzeczywistości. Bocznymi drzwiami wchodzi mężczyzna, na widok którego podrywa się parę osób z pierwszych rzędów. Paddy Ladd. Tak, to chyba on.

Ladd jest współczesnym wizjonerem głuchych. Autorem słowa, które rozeszło się po całym świecie, scalając ludzi głuchych. Deafhood – od nationhood, czyli narodowość – nawiązuje do wspólnych doświadczeń głuchych.

Nie jest ważne, na którym kontynencie się urodziłeś. Nie jest istotne, jak wyglądała twoja droga do języka. Ważne, czy odkryłeś język migowy i czy odnalazłeś się wśród głuchych. A więc czy poczułeś swoją głuchą tożsamość.

Głuchota nie jest nieszczęściem ani chorobą czy niepełnosprawnością. Głuchota nie zabiera, głuchota dodaje. Bycie głuchym to bycie członkiem wspólnoty, którą połączyły język i zbudowana na nim kultura. To dlatego Głusi proszą, by zapisywać słowo, które określa ich społeczność, przez duże G.

Jestem Głuchy.

Jesteśmy Głusi.

My, Głusi.

Profesor Marek Świdziński porównuje społeczność Głuchych do diaspory. Jej członkowie przychodzą na świat w różnych częściach kraju, zwykle w rodzinach słyszących. Na początku nie łączy ich ani historia, ani język. Są głusi – tylko tyle i aż tyle. Po raz pierwszy odnajdują się w szkołach dla głuchych i zaczynają tworzyć wspólnotę, której członkami nierzadko pozostają do śmierci.

Jednak zanim do tego dojdzie, żyją wśród słyszących. Jednoczy ich więc nie tylko głuchota, lecz także doświadczenia bycia w mniejszości i bycia nierozumianym.

2.

Na scenie autor pierwszego referatu. Obserwuję, jak miga, ale nie potrafię odgadnąć, czy to język migowy z jego kraju, czy IS (International Sign).

Jednym z najpopularniejszych wyobrażeń o głuchych wśród słyszących jest to, że wszyscy głusi na świecie posługują się tym samym językiem migowym. Tymczasem IS został wymyślony jako sztuczny kod, którego głusi używają, gdy spotykają się na międzynarodowych konferencjach.

Nawet amerykański język migowy nie dominuje.

Nie ma odpowiednika ponadnarodowego angielskiego fonicznego. Wśród języków migowych są: brytyjski migowy (British Sign Language, BSL), irlandzki (Irish Sign Language, ISL), australijski (Australian Sign Language, Auslan) czy nowozelandzki język migowy (New Zealand Sign Language, NZSL). Każdy z nich ma swoje odmiany i dialekty, które powstały wokół różnych ośrodków dla głuchych, najczęściej szkół.

Przykładem jest to, co wydarzyło się w Stanach Zjednoczonych. Zanim zniesiono segregację rasową w szkołach, ASL głuchej młodzieży czarnej różnił się od ASL, którym posługiwali się uczniowie biali.

Na głównej scenie miga prelegent. Jego słowa najpierw są przekładane na język mówiony, zwykle angielski albo francuski. W sali jest też kilkudziesięciu tłumaczy narodowych języków migowych. Stoją wśród publiczności, tak by głusi z wybranych krajów mogli zająć miejsce tuż obok nich. Migają równocześnie.

Jeszcze kilka lat temu napisałabym: „niezwykły spektakl”, ale teraz wiem, że głusi protestują przeciw takim opisom. „Tłumaczka skradła show”, „widzowie pokochali migającą tłumaczkę” – gdy słyszący piszą o tłumaczeniach debat prezydenckich czy koncertów, głusi reagują sprzeciwem. Dla nich to, co się dzieje, nie jest żadnym spektaklem, jest zwykłym użyciem języka. Języka, który był przez blisko trzy stulecia uznawany przez słyszących pedagogów za gorszy od mówionego.

Po referacie, którego autorzy zwrócili uwagę na problem znany wszystkim głuchym – jak zachować się w sytuacji zagrożenia życia – zaczyna się dyskusja. Wichury, nadlatującego samolotu czy alarmowego nawoływania głusi nie słyszą. Nie zawsze zrozumieją komunikaty ostrzegawcze. Żeby móc się przestraszyć, muszą zobaczyć niebezpieczeństwo, ale bywa, że wtedy jest już za późno na ratunek.

Z przeprowadzonych w kilku miejscach na świecie ankiet wynika, że większość głuchych zdaje sobie sprawę z niebezpieczeństw, które nawiedzają ich region regularnie. Mają jednak nikłą wiedzę na przykład o zmianach klimatu i ich następstwach.

W sali rozlega się płacz dziecka. Kilka osób odwraca głowy, sprawdzają, co się stało. To słyszący. Są tu w mniejszości.

3.

Na korytarzu i w holu rozstawili stoiska przedstawiciele różnych firm, które specjalizują się w tym, by głuchym żyło się lepiej. Można przetestować i kupić inteligentne systemy sygnalizacji świetlnej. Zastępują one w domach głuchych wszystko to, co w domach słyszących opiera się na dźwięku. Są więc świetlne i wibrujące budziki, przenośne czujniki, które montuje się przy drzwiach na wypadek włamania, są alarmy świetlne, które stawia się przy łóżku starszych lub chorujących, a także urządzenia wykrywające płacz dziecka. Jedno z najdroższych – ponad sześćset euro – to wibrująca podkładka pod poduszkę, którą można połączyć z innymi czujnikami rozmieszczonymi w różnych częściach domu.

Dalej ciągną się stoiska, gdzie prezentowane są coraz to nowsze aplikacje, które mają usprawniać kontakt między głuchymi a słyszącymi. Jedna z reklamujących się firm zapewnia, że odkąd jej aplikacja umożliwiająca zgłoszenie stanu zagrożenia przez osobę niesłyszącą została wprowadzona w Holandii, liczba zawiadomień od głuchych wzrosła z jednego miesięcznie do blisko pięćdziesięciu.

Obok mnie zatrzymują się dwie kobiety. Jedna z nich zaczyna migać. Staram się powiedzieć w polskim języku migowym, jak mam na imię i skąd jestem. Druga kobieta orientuje się, że nie jestem głucha. Odwraca się do znajomej, pokazuje palcem na ucho i odchodzą.

Kwadrans później przy wejściu do sali zaczepia mnie młody mężczyzna.

„Poland” – chwytam za plakietkę konferencyjną, którą mam zawieszoną na szyi. Uśmiecha się szeroko. Wyjmuję telefon, otwieram mapę. Pomniejszam kontur Europy. To tu. Mężczyzna bierze mój telefon, przesuwa palec w dół, na Afrykę, szuka Kenii.

Nasza krótka rozmowa.

4.

W drugiej auli trwa referat panelistki z Nowej Zelandii.

– Dla głuchego dziecka najważniejsze są pierwsze lata życia – miga. – Jeśli nie dostanie języka od razu, będzie mu ciężko.

Wywołuje dyskusję, która przetoczyła się w wielu krajach: czy głusi, którzy nie słyszą języka mówionego, powinni mieć od urodzenia dostęp do naturalnego języka migowego? Po to, by nie okazało się, że przez pierwsze lata życia nie znają żadnego języka.

Panelistka opowiada o nowozelandzkim programie wsparcia, który polega na tym, że jego głusi uczestnicy szukają rodzin, w których przyszło na świat głuche dziecko, i wprowadzają całą rodzinę w społeczność głuchych.

– Języki migowe są piękne – miga dalej. – Ale czasami jesteśmy zajęci walką o nie i zapominamy, że życie bez języka nie jest możliwe. Dlatego musimy dotrzeć do wszystkich rodzin, w których są głuche dzieci.

Pojawiają się kolejne głosy.

Ktoś miga: – Powinniśmy krytycznie pomyśleć o argumentach, które dotąd wysuwaliśmy na rzecz prawa do języka w naszych krajach.

Ktoś inny dodaje: – Języki migowe są kluczowe dla przyszłości ludzi głuchych na całym świecie.

Jeden z kolejnych prelegentów opowiada o Saamach, mniejszości językowo-kulturowej zamieszkującej między innymi północną Finlandię.

– Saamowie mają prawo do swojego języka, nawet jeśli biegle posługują się fińskim – miga i pyta: – Dlaczego my nie możemy mieć takiego prawa do języków migowych, gdziekolwiek byśmy żyli?

Ten temat uruchamia lawinę.

Przedstawiciel Kolumbii podkreśla, że w jego kraju brakowało współpracy między głuchymi a słyszącymi badaczami.

– Jestem z Nigerii – miga następna osoba. – Sytuacja w naszym kraju jest dość trudna. Mamy bardzo dużo języków mówionych i stąd także kłopoty z tym, żeby znormalizować nigeryjski język migowy. Potrzebujemy językoznawców, by zaczęli prowadzić u nas badania. Chciałem studiować językoznawstwo, ale nasz uniwersytet mi nie pozwala, bo jestem głuchy. Czy to prawda, że głusi nie mogą być lingwistami?

– Dzień dobry, pochodzę z Boliwii – wtrąca inna osoba. – Chciałabym zwrócić uwagę na to, że dużo zależy od słyszących nauczycieli w szkołach dla głuchych. Jako głusi dysponujemy materiałami, których słyszący nauczyciele mogliby używać w czasie lekcji, ale oni tego nie robią. Potrzebujemy wsparcia.

Głusi żyją przez tych kilka dni w Paryżu tak, jak my, słyszący, żyjemy na co dzień: bez barier, swobodnie się komunikując, choć przecież migają w swoich narodowych językach migowych. Powstaje miasteczko: spontaniczne i nietrwałe. Ale jest, właśnie się manifestuje. Pozwala głuchym czerpać energię ze wspólnych spotkań i wymiany doświadczeń. To dlatego część referatów zmienia się w dyskusję: jak jest u nas, a jak jest u was. I: „Co możemy dla was zrobić?”.

5.

W kolejnej sali uczestnik z Chin miga o planach wybudowania uniwersytetu dla głuchych w Państwie Środka.

– Mamy zaledwie kilka osób z doktoratami, potrzebujemy więcej głuchych nauczycieli akademickich w naszym kraju – słyszę głos tłumaczki.

(O tym pomyśle – stworzenia w Azji drugiego na świecie uniwersytetu dla osób głuchych – opowiadała mi w Warszawie kilka lat wcześniej Urlike Zeshan, jedna z najważniejszych badaczek języków migowych na świecie, zajmująca się między innymi indo-pakistańskim językiem migowym.

– Kiedy pracowałam w Bombaju, pomyślałam, że byłoby dobrze, gdyby powstał w tej części świata silny ośrodek badawczy. Tamtejszych głuchych często nie stać na wyjazd do Waszyngtonu – tłumaczyła).

Niesłyszący z Zambii mówi o tym, jak ważne jest, by głusi dzielili się doświadczeniami, bo to daje im siłę.

– Wszyscy wiemy, że języki migowe są uznawane przez kolejne państwa dzięki naszemu lobbingowi – miga.

Przedstawiciele Albanii podkreślają, że w ich kraju wciąż jest wielu głuchych analfabetów.

Jeden z badaczy z Chile opowiada o momencie, w którym zdał sobie sprawę z tego, że do tej pory ludzi głuchych diagnozowali słyszący, którzy nie znali języka migowego.

Ktoś mówi o dyskryminacji wewnątrz środowiska.

– Nie możemy wartościować, kto jest bardziej głuchy. Nie możemy odrzucać głuchych, którym udało się nauczyć mówić.

6.

Do mojego stolika w czasie przerwy podchodzi grupa głuchych. Próbuję pytać po angielsku, skąd są, zapisuję na kartce: Where are you from? Nie odpisują, uśmiechają się.

Uśmiech.

Ludzie głusi – opowiadali mi o tym często ich bliscy z Polski – są wrażliwi na znaki, które na co dzień odbierają. Znaki, które mówią niewiele więcej poza jakimś ogólnym „jest OK”. Kciuk do góry, machnięcie ręką. Wielkie zdziwione oczy, odwrócenie głowy.

Restauracja jest pełna, wszyscy migają.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

DUBLIN: GŁUCHA WIOSKA

Stołówka powoli się zapełniała. Pomruki i mlaskanie siedzących pod oknami mężczyzn zagłuszał hałas przesuwanych krzeseł, na który nikt nie zwracał uwagi.

Lało, ale przez grube, zastępujące ściany szyby deszcz był ledwo widoczny. Pogoda zdawała się nie psuć nastroju kobiecie, która od kilku minut energicznie ustawiała krzesła. Przy każdym ruchu przyszyte do jej opaski królicze uszy na sprężynach uginały się, by po chwili wrócić na swoje miejsce. Na stołach leżały plecaki i zapakowane w błyszczący papier prezenty. Święta Wielkanocne wypadały dopiero za dwa tygodnie, ale tu obchodzono je już dziś.

– Espresso or cappuccino? – zapytał głośno mężczyzna, nie spuszczając oczu z moich ust.

– Double espresso – odpowiedziałam głośniej niż zwykle.

Mężczyzna uśmiechnął się, puknął dłonią w ucho i za kilka minut przyniósł cappuccino. Głusi mają tak na co dzień: proszą o jedno, lecz nie rozumieją się ze słyszącymi, więc dostają co innego.

W drzwiach stołówki stanął mężczyzna w garniturze. Przez chwilę mi się przyglądał, a potem podniósł kciuk do góry i się uśmiechnął.

Usiadł przy stoliku obok. Po nim zaczęły przychodzić kolejne osoby.

Rozejrzałam się. Białe ściany, oświetlona i otwarta przestrzeń, idealna do migania. Żadnych wąskich korytarzy, bo głusi, kiedy idą razem, muszą się widzieć, żeby móc rozmawiać.

Kolejni ludzie dosiadali się coraz bliżej. Wyjmowali pudełka z jedzeniem, o czymś rozmawiali. Kilka razy ktoś próbował do mnie migać, ale widząc, że nie odpowiadam, odwracał się z powrotem do znajomych.

Byłam tu nowa, oni się znali.

Minęło prawie pół godziny od chwili, kiedy Amanda zostawiła mnie tu, w stołówce w Deaf Village Ireland, gdzie można dojechać autobusem z centrum Dublina w ciągu zaledwie trzydziestu minut.

Umówiłyśmy się, że pokaże mi wioskę głuchych, która została zbudowana w 2012 roku. Amanda oprowadziła mnie po salach sportowych, siłowni, biurach kilkunastu mieszczących się tu organizacji działających na rzecz ludzi głuchych. I wskazała, jak dojść do szkoły, która jest tuż za budynkiem Deaf Village.

Amanda jest słysząca, ale ma głuchych rodziców.

– Głuchota nie jest niepełnosprawnością – powiedziała, gdy witała mnie w wiosce. – Przynajmniej tutaj tak na nią nie patrzymy. Jedyny problem z głuchotą to bariery komunikacyjne. Jeśli głusi są razem, bariery znikają. Kłopot mają wtedy słyszący. W domach głusi żyją często ze swoimi słyszącymi rodzinami, dlatego tak ważne jest, żeby mogli przyjść w takie miejsce jak to i ze sobą porozmawiać. Dzięki temu czują, że nie są sami.

Nagle niektórzy w stołówce zaczęli patrzeć w jedną stronę. Też spojrzałam, ale nie wiedziałam, o co może chodzić, bo nie rozumiałam, o czym migają. Gdy ręce człowieka z końca stołu zatrzymały się, kilka osób migało szybciej niż zwykle.

Siedzący najbliżej mnie mężczyzna popatrzył znów w stronę migającego, a za nim inni. Wskazał palcem na mnie, a potem poruszał powoli rękami. Być może chciał o coś zapytać, ale nie zrozumiałam go. Przestał i patrzył. Po chwili powtórzył gesty. Kątem oka zobaczyłam, że siedząca obok niego kobieta zaczęła migać do tamtego mężczyzny i znów wszyscy odwrócili głowy.

Po wyjściu ze stołówki zatrzymałam się przed tablicą informacyjną. Zrobiłam zdjęcia ogłoszeniom: informacja o pikniku, o wspólnym świętowaniu Dnia Matki z dopiskiem, żeby przynieść zdjęcia zmarłych rodziców. Mnóstwo porad: jak zorganizować wizytę lekarską, jak wezwać pomoc, jeśli jest się ofiarą przemocy domowej, do których sekcji sportowych można się zapisywać (w nawiasie: „tylko wiadomości tekstowe”), gdzie prosić o wykonanie połączeń telefonicznych w czyimś imieniu, jak złożyć skargę, z którym tłumaczem wypełnić wniosek. Gdzieniegdzie hasła: „Jesteśmy gotowi słuchać, nawet jeśli ty nie jesteś gotowy/gotowa mówić”.

Minęłam kaplicę. Niewielka ambona, krzesła ustawione w półokręgach. Tutaj też wisiała tablica ogłoszeń: zespół kapelanów może przygotować do chrztu, komunii, bierzmowania, ślubu i pogrzebu. Wszystko z tłumaczeniem na irlandzki język migowy.

Na stole rozłożono ulotki: jak zachowywać się, gdy rozmawiamy z głuchymi. Zalecenia: staraj się zapytać, w jaki sposób głusi chcą rozmawiać, utrzymuj kontakt wzrokowy, nie spuszczaj głowy, nie żuj gumy, nie zasłaniaj ust. Zanim zaczniesz mówić, upewnij się, że osoba głucha na ciebie patrzy, nie zapominaj o emocjach i ciele, używaj go, nie krzycz, to zwykle nic nie daje, staraj się jedynie mówić, nie poruszając za bardzo głową, mów normalnie. Jeśli osoba głucha chce pisać na kartce, pisz, nie pospieszaj komunikacji, powtarzaj informacje, jeśli o to prosi, jeśli informacje są zbyt skomplikowane, zaproponuj tłumacza ISL, a najlepiej – ucz się irlandzkiego języka migowego.

W innej broszurze aktualne sprawy, o które walczy środowisko: więcej praw dla użytkowników ISL, lepszy dostęp do usług publicznych, lepsza edukacja dla głuchych dzieci, lepszy dostęp do uczelni wyższych oraz wykwalifikowanych tłumaczy.

Usiadłam na jednej z ławek przed wejściem. Zostały ustawione w okrąg, drzewa posadzono tak, żeby nie zasłaniały widoku na to, co dzieje się wokół budynku.

– Kiedy jesteśmy sami ze sobą, głusi z głuchymi, możemy do siebie migać, nie czujemy się inni – powiedział mi jeden z głuchych rozmówców. – Jesteśmy niepełnosprawni tylko wtedy, gdy jesteśmy między wami, słyszącymi.

Być może Amanda zostawiła mnie na chwilę w stołówce, bo uznała, że najlepiej poznam to miejsce, jeśli zostanę sama wśród głuchych.

I gdy poczuję przez chwilę to, co oni – samotność wśród ludzi.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

OD AUTORKI

Książka powstała dzięki wsparciu Stypendium im. Ryszarda Kapuścińskiego, a także Nagrodzie Krakowa Miasta Literatury UNESCO 2021.

Kilka fragmentów reportaży ukazało się wcześniej w „Tygodniku Powszechnym”.

Korektę merytoryczną fragmentów o historii polskich Głuchych wykonał Tomasz Świderski, a korektę użycia znaków polskiego języka migowego zrobiły Edyta Kozub i Magdalena Sipowicz.

Imiona niektórych bohaterów zostały na ich prośbę zmienione.

Tytuł książki nawiązuje do mojego pierwszego reportażu o głuchych z 2016 roku. Głusza – to miejsce z dala od ludzi. Po naradach z głuchymi bohaterami tej książki zdecydowaliśmy, że słowo „głusza” przetłumaczymy na PJM, używając określenia „pusto dookoła”.

To właśnie ten znak miga postać na okładce.

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

WYBRANA BIBLIOGRAFIA I ŹRÓDŁA

PUBLIKACJE KSIĄŻKOWE I ARTYKUŁY

1. Christiansen John B., Barnartt Sharon N., „Deaf President Now!”: The 1988 Revolution At Gallaudet University, Washington 1995.

2. Czajkowska-Kisil Małgorzata, Opis gramatyczny Polskiego Języka Migowego. Rozprawa doktorska, Uniwersytet Warszawski, 2012.

3. Hollak Józef, Jagodziński Teofil, Słownik mimiczny dla głuchoniemych i osób z nimi styczność mających, Łódź 2011.

4. https://www.nytimes.com/2005/03/21/us/as-town-for-deaf-takes-shape-debate-on-isolation-reemerges.html?_r=0 [dostęp: 20 stycznia 2020].

5. https://www.washingtonpost.com/archive/lifestyle/2005/07/31/a-vision-for-the-deaf/8ef7f320-bc4a-466e-8c84-0b9f980ad771/ [dostęp: 20 stycznia 2020].

6. Deaf Studies w Polsce, Anna Wiśniewska, Egzaminy zewnętrzne a uczniowie z wadą słuchu – studium przypadku, t. 2, Łódź 2016.

7. De Vos Conny Leonie Gabriella, Sign-Spatiality in Kata Kolok, How a village sing language of Bali inscribes its singing space, rozprawa doktorska, 2012.

8. Dunaj Magdalena, Głuchy-Świat. Głuchota w perspektywie antropologii zaangażowanej, rozprawa doktorska, Łódź 2015.

9. Dunaj Magdalena, W stronę edukacji dwujęzycznej dzieci głuchych w Polsce. Co wiemy? Czego nie wiemy? Co należy zrobić?, Łódź 2016.

10. Edukacja głuchych, red. Mariusz Sak, Warszawa 2014.

11. Groce Nora Ellen, Everyone Here Spoke Sign Language: Hereditary deafness on Martha’s Vineyard, Cambridge 1985.

12. Ikoniczność w gramatyce i leksyce polskiego języka migowego (PJM), red. Paweł Rutkowski, Warszawa 2017.

13. Język migowy. Pierwsze kroki. Podręcznik dla rodziców i nauczycieli, red. Bogdan Szczepankowski, Barbara Kossakowska, Teresa Małgorzata Wasilewska, Warszawa 2001.

14. Korpusowy słownik polskiego języka migowego, red. Joanna Łacheta, Małgorzata Czajkowska-Kisil, Jadwiga Linde-Usiekniewicz, Paweł Rutkowski, Warszawa: Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, [publikacja online: http://www.slownikpjm.uw.edu.pl].

15. Leszka Joanna, Trudne wybory rodziców wychowujących dzieci niesłyszące, [w:] Rodzina: źródło życia i szkoła miłości, red. D. Kornas-Biela, Lublin 2000, s. 484.

16. Lingwistyka przestrzeni i ruchu. Komunikacja migowa a metody korpusowe, red. Paweł Rutkowski i Sylwia Łozińska, Warszawa 2014.

17. Nie jesteś sam. Poradnik dla niesłyszącego studenta, red. Bogdan Szczepankowski i Stanisław Jurkiewicz, Warszawa 1974.

18. Nowicki Władysław, Ksiądz Jakób Falkowski. Założyciel Instytutu Warszawskiego Głuchoniemych. Przyczynek do dziejów dobroczynności, Warszawa 1876.

19. Padden Carol, Humphries Tom, Deaf in America. Voices from a Culture, USA 1988.

20. Rutkowski Paweł, Łozińska Sylwia, Filipczak Joanna, Łacheta Joanna, Mostowski Piotr, Jak powstaje korpus polskiego języka migowego (PJM)?, „Polonica” nr 33, 2013, s. 297–308.

21. Sacks Oliver, Zobaczyć głos. Podróż do świata ciszy, tłum. A. Małaczyński. Poznań 2011.

22. Sign Languages, red. Diane Brentari, Cambridge 2010.

23. Sign Languages in Village Communities, red. Ulrike Zeshan, Connie de Vos, Berlin 2012.

24. Stan badań nad Polskim Językiem Migowym, red. Ewa Twardowska, Łódź 2008.

25. Studia nad kompetencją językową i komunikacją niesłyszących, red. Marek Świdziński, Tadeusz Gałkowski, Warszawa 2003.

26. Szczepankowski Bogdan, Effatha!: język migowy, Warszawa 2005.

27. Szczepankowski Bogdan, Język migowy. Wprowadzenie, Warszawa 1974.

28. The Oxford Handbook of Deaf Studies in Language, red. Marc Marschark, Patricia Elizabeth Spencer, Oxford/New York 2016.

29. Tłumacz języka migowego: kim był? kim jest? kim będzie?, red. Aleksandra Kalata-Zawłocka, Warszawa 2021.

30. Włodarczak Aleksandra, Głuchy pacjent. Wyzwania i potrzeby, Konin 2018.

WYDAWNICTWA CIĄGŁE

„Surdus Historicus. Kwartalnik o historii Głuchych”, Warszawa 2016–2020.

DOKUMENTY I OPRACOWANIA

1. Apel STPJM do głuchych rodziców słyszących dzieci: http://www.codapolska.org/apel-coda/ [dostęp: 10 sierpnia 2022].

2. Consultation on alternative approaches for the education of the deaf. Final report, http://unesdoc.unesco.org/images/0006/000632/063211eo.pdf [dostęp: 12 września 2022].

3. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.: https://www.sejm.gov.pl/prawo/konst/polski/kon1.htm [dostęp: 12 września 2022].

4. Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych przyjęta została przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 13 grudnia 2006 roku, rząd RP podpisał ją 20 marca 2007 r.: https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/konwencja-onz-o-prawach-osob-niepelnosprawnych [dostęp: 15 maja 2021].

5. Konwencja o prawach dziecka przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r.: https://brpd.gov.pl/konwencja-o-prawach-dziecka/ [dostęp: 15 maja 2021].

6. Osoby głuche w Polsce 2020, wyzwania i rekomendacje. Praca zbiorowa Komisji Ekspertów ds. Osób Głuchych, Biuro Rzecznika Praw Obywatelskich, Warszawa 2020.

7. Powszechna Deklaracja Praw Człowieka z 1948 roku: http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/onz/1948.html [dostęp: 12 września 2022].

8. Sytuacja osób głuchych w Polsce. Raport zespołu ds. g/Głuchych przy Rzeczniku Praw Obywatelskich, Warszawa 2014: https://bip.brpo.gov.pl/pl/content/osoby-gluche-w-polsce-2020-wyzwania-i-rekomendacje [dostęp: 12 września 2022].

9. Ustawa z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20190001696 [dostęp: 12 września 2022].

10. Ustawa z dnia 19 sierpnia 2011 r. o języku migowym i innych środkach komunikowania się: https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/download.xsp/WDU20112091243/U/D20111243Lj.pdf [dostęp: 12 września 2022].

STRONY INTERNETOWE

1. Co to jest System Językowo-Migowy? – wykład prof. dr. hab. Bogdana Szczepankowskiego: https://www.youtube.com/watch?v=9pxDjpu1ffA [dostęp: 23 listopada 2019].

2. Dlaczego i po co? Spotkanie z Szymonem Hołownią: https://www.youtube.com/watch?v=CdQF6tjDYno [dostęp: 8 grudnia 2019].

3. https://www.ethnologue.com [dostęp: 12 września 2022].

4. https://www.slownikpjm.uw.edu.pl [dostęp: 12 września 2022].

5. Rozmowa z prof. Bogdanem Szczepankowskim o języku migowym: https://swiatgluchych.pl/video/system-jezykowo-migowy-a-polski-jezyk-migowy-rozmowa-z-prof-bogdanem-szczepankowskim-czesc-1/ [dostęp: 12 września 2022].
===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=

===LxciECQWZVdhVGdQYgg+CzwKOwk9BTJQaAw9BT1YO19vDG9Yb10=