E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Spis treści

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

WSTĘP

PSUJSTWO PIERWSZE okolice roku 1612, Smoleńska i Moskwy

PSUJSTWO DRUGIE w okolicach potopu i roku 1650

CHWILA ODDECHU od psujstw

PSUJSTWO TRZECIE okolice roku 1756 i Sophie

PSUJSTWO CZWARTE krótkotrwałe, ale Wielkie

PSUJSTWO PIĄTE w okolicach 1794 roku i Racławic

PSUJSTWO SZÓSTE w okolicach roku 1812 i Napoleona

PSUJSTWO SIÓDME w okolicach roku 1820 i dziadów

PSUJSTWO ÓSME w okolicach 1830 roku i pożaru

PSUJSTWO DZIEWIĄTE w okolicach paryskiego bruku i polskiej historii

PSUJSTWO DZIESIĄTE w okolicach Turwi

PSUJSTWO JEDENASTE wokół kół i kółek

A TERAZ TROCHĘ GADANIA o Wiśle i o przemyśle

PSUJSTWO DWUNASTE w okolicach roku 1863 i monopoly

PSUJSTWO TRZYNASTE w okolicach 1918 roku i towarzysza „Wiktora”

PSUJSTWO CZTERNASTE w okolicach roku Wersalu i Poznania

PSUJSTWO PIĘTNASTE między Kijowem a 15 sierpnia

PSUJSTWO SZESNASTE w okolicach Gdyni i Kresów

OSTATNIE POLSKIE POWSTANIE

PSUJSTWO SIEDEMNASTE w okolicach dzieciństwa Waszych dziadków i rodziców

Projekt okładki

Michał Pawłowski / kreska i kropka

Ilustracja na pierwszej stronie okładki

Joanna Wójcik

Źródła zdjęć w książce

Zbiory Pedagogicznej Biblioteki Wojewódzkiej w Krakowie
Zbiory Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie
(Shenzhen)‍ – iStockPhoto
domena publiczna

Piktogramy wykorzystane w książce

Daniel Bruce / www.entypo.com

Opieka redakcyjna

Krzysztof Chaba

Weryfikacja merytoryczna

Ewelina Olaszek

Korekta

Aleksandra Ptasznik
Barbara Gąsiorowska

Copyright © by Jan Wróbel 2015

ISBN 978-83-240-3065-1

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział‍ sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com

WSTĘP

Czy to ładnie psuć robotę sąsiadom? Czasem ładnie, czasem nieładnie, a czasem to trudno rozeznać, czy być dumnym, czy się wstydzić z naszych destrukcyjnych dokonań. To po co o tym pisać? A to akurat proste pytanie. Pisać należy wtedy, kiedy historia jest taka, że nie można się od niej oderwać. Tak się składa, że historie naszych psujstw to historie rozpalające krew w żyłach i przysadce mózgowej. Historia wtedy jest ciekawa, kiedy mamy pasję jej opowiadania. Inaczej wychodzi… tak sobie.

Na następnych stronach znajdziesz kilkanaście historii, które – jak mawiają klasycy – kręcą. Mieszają się w nich rzeczy wzniosłe i komiczne, wielkie i całkiem małe (w historii rozmiar nie ma znaczenia), mądrości i głupoty. Jak to w życiu. Zaczniemy od psujstwa w skali XXL – poczynionego, kiedy byliśmy jeszcze potęgą. A skończymy na czymś jeszcze większym, bo w końcu kto, jak nie Polacy, popsuli komunizm i uwolnili z kajdan pół Europy (i całą Polskę)? Ha!

PSUJSTWO PIERWSZE

okolice roku 1612, Smoleńska i Moskwy

Tej historii są dwie wersje, polska i rosyjska.

Fakty:

W 1598 roku zmarł car Fiodor – przedstawiciel panującej „od zawsze” dynastii Rurykowiczów. Tak się jakoś przypadkiem stało, że Dymitr, młodszy, przyrodni brat Fiodora, a zatem taki, który mógłby się ubiegać o tron jako czystej krwi Rurykowicz, zginął tragicznie. Podobno podczas zabawy z kolegami – bawili się nożami. Miał 8 lat… Władzę zdobył w bezwzględny sposób przedstawiciel innej ważnej rodziny, Borys Godunow. (Podobno to jego „koledzy” załatwili małego Dymitra, nawiasem mówiąc).

Po władzę udało się sięgnąć Borysowi Godunowowi. W brutalnej walce pokonał rodziny bojarskie (bojar to ruski możnowładca), Szujskich, Romanowów, Mścisławskich, Bielskich... Pokonał ich, ale nie wymordował, co – jak się okazało – było błędem. Historycy usprawiedliwiają go jednak: nie miał tyle wojska, aby wyeliminować rywali, musiał się z nimi układać. Ha, jak mus, to mus.

Układał się, układał, aż znienacka umarł na apopleksję. Może zobaczył ducha Dymitra?

Polacy byli już w drodze na Moskwę. Bo…

Zrobiło się naprawdę nieliche zamieszanie (w Rosji nazywa się ten czas Wielką Smutą).

Dymitr, z pewną polską pomocą (nawet polski król dał mu trochę pieniędzy), zdobył w końcu Moskwę. Jego żoną została córka popierającego go magnata Maryna. Jeden z największych polskich dowódców wojskowych, jakich kiedykolwiek mieliśmy, hetman Stefan Żółkiewski, pisał o polskim udziale w dymitriadzie bez triumfu:

„Jako Onego pierwszego zmyślonego Dymitra ossiędzienie na państwie moskiewskim było formidolosum Rzeczypospolitej naszej, largitiami dotkliwie siła był ludzi omamił, i by beł dożył kłótni przeszłych, bełby beł bez ochyby niemą w tej comedyi personą”.

Gdyby nas kiedyś kusiło udawać kogoś, kim nie jesteśmy, pomyślmy zawsze o końcu biednego Dymitra. Po 11 miesiącach rządów doszło do zamieszek wywołanych przez bojarów. Dymitra uwięziono, zabito, ciało zakopano, ale po chwili refleksji odkopano, zmasakrowano, spalono. Prochy włożono do armaty i wystrzelono w stronę zachodu, aby Samozwaniec „wrócił, skąd przyszedł” (tzn. z Polski).

I na tym historia mogłaby się skończyć, ale…

Pozostaje faktem bezspornym, że zamieszanie w Rosji było ogromne. O władzę biły się bojarskie rody, uciekające się do pomocy Szwedów albo Polaków, przez kraj przetaczały się oddziały powstańców chłopskich i Kozaków, wiele miast i wsi było grabionych przez kolejne watahy wojska albo rozbójników. W takich warunkach nawet nowy Dymitr, powszechnie zwany wówczas złodziejem, mógł zdobyć władzę. I faktycznie zdobyłby, gdyby nie decyzja cara Rosji o podpisaniu sojuszu ze Szwedami.

I się zaczęło na nowo. Tym razem Polska wystąpiła oficjalnie. Sam król Zygmunt III stanął na czele wojsk, z którymi doszedł pod Smoleńsk. Dotarła też do Smoleńska delegacja bojarów. Powstał smaczny dla obu stron układ: będzie przymierze Moskwy z Rzeczpospolitą, syn Zygmunta pojedzie do Moskwy. Tam synka nauczą wiary prawosławnej i koronują na cara.

A potem okazało się, że na Smoleńsk idą wojska niepobitego jeszcze cara oraz jego szwedzkich sprzymierzeńców. Zygmunt wysłał przeciw nim hetmana Żółkiewskiego. Tak, tak, tego samego, który wielkiego sensu w tej wojnie nie widział.

Żółkiewski odniósł podczas tej niemiłej mu wyprawy swój największy sukces, taki z gatunku tych, które w Polsce uwielbiamy. Naszych wojsk – mało; nie naszych – dużo, pięć razy więcej, wzmocnionych doskonałą piechotą zawodowców z zagranicy. Sam Żółkiewski napisał potem: „Wielkie wojsko miał nieprzyjaciel, cudzoziemcy silili się”. Dzielność, mądre dowództwo i bohaterstwo – po naszej stronie. W efekcie wielkie zwycięstwo pod Kłuszynem z walnym udziałem polskiej husarii. Wyobraźnia podsuwa wizje pędzącej husarii, która wymiata wroga. Nic bardziej błędnego. Żółkiewski, ryzykując wiele, rzeczywiście cały czas atakował, pierwsza szarża pierwszego oddziału rozbiła pierwszą linię umocnień wroga, ale na drugiej jednak wytraciła impet i zawróciła w ostatniej chwili, kiedy piechota prawie otoczyła husarię. Jeszcze podczas odwrotu pierwszej szarży hetman uruchomił drugi oddział, ten też gromił, gromił, aż prawie przegrał. Odwrót... Żółkiewski wysłał niemal natychmiast trzeci oddział. Trzecia szarża, trzeci sukces, ale zaraz potem trzeci odwrót. Przydałby się czwarty oddział, ale… Już nie było czwartego oddziału. Zatem hetman wysłał raz jeszcze oddział pierwszy. A potem drugi. I trzeci. I jeszcze raz. Jak pisze drobiazgowo rekonstruujący przebieg bitwy autor: „Mijały minuty i godziny, spienione konie dobywały z siebie resztki sił, zbroczeni krwią i brudni od kurzu, na wpół zemdleni husarze w krótkich chwilach odpoczynku z trudem łapali powietrze. Ale gdy tylko rotmistrz dawał rozkaz do ataku, chorągiew ponownie ruszała na wroga”. Aż wygraliśmy.

Stefan Żółkiewski podpisał z bojarami rosyjskimi wielkie (rozmiarami i znaczeniem) porozumienie. Gwarantowało ono m.in. szacunek dla prawosławia i prawosławnego duchowieństwa. A także współrządzenie króla z bojarami, wspólne działania obronne przeciw obcym wojskom (bo polskie nie były już „obce” ), wycofanie się wojsk polskich spod Smoleńska. Zdaniem bojarów oczywiste było, że car zostanie zabity wraz z całą rodziną, chociaż nie było pewne, w jaki sposób. Usłyszeli, że hetman wstawi się u polskiego króla. Inny polski hetman pisał wtedy do króla protest.

Co z tego wyszło? Żółkiewski został uznany za zbyt ustępliwego. W 1611 roku wrócił do Polski uroczyście witany przez króla.

Król Zygmunt starał się objąć tron rosyjski, nie obiecując bojarom zbyt wiele, za to zapowiadając unię z Rosją i przekształcenie jej w kraj katolicki. Budziło to wśród ludu rosyjskiego mniej więcej taką sympatię jak – dajmy na to – propozycja doszycia każdemu dodatkowej nogi. Po kilku miesiącach niejasnej sytuacji (ani Zygmunt, ani jego syn nie pojawiali się w Moskwie) wybuchło wielkie ludowe powstanie przeciw Polakom i łacinnikom (katolikom). Rok 1612 to po dziś dzień data wyryta w sercu każdego rosyjskiego ucznia – to rok wybuchu walk w Moskwie i wygnania ze stolicy obcych, a zarazem początek budowy nowej Rosji, o wiele silniejszej od Księstwa Moskiewskiego przed Wielką Smutą.

Morał:

Jak psuć, to z sukcesem.

PSUJSTWO DRUGIE

w okolicach potopu i roku 1650

Powiedzieć‍ dziś o Szwedach, że są naszymi sąsiadami, tzn. dowieść kiepskiej znajomości mapy. Ale w XVII wieku sprawy miały się inaczej. Rosja, Szwecja i Polska biły się w Inflantach (dzisiaj Estonia i Łotwa), na dodatek Szwecja rozpychała się na Morzu Bałtyckim. Bo Bałtyk nie był dla Szwedów po prostu morzem, był autostradą do nieba. Duszę szwedzką opisał pewien angielski historyk: „Dzieje Szwecji to historia sprzecznego wpływu lasu i wody. Lasy dzieliły i izolowały, wody łączyły: ogromna linia brzegowa umożliwiała komunikację przybrzeżną, zamarznięte jeziora otwierały zimową komunikację śródlądową”. Bałtyk łączył też… z Polską.

Bałtycką‍ „autostradą” przybyły w roku 1655 wojska Królestwa Szwecji z samym królem Karolem Gustawem X jako dowódcą. Jakoś tak się działo w tej Szwecji, że kolejni królowie mieli niepospolite umiejętności dowódcze, a jej mieszkańcy tworzyli, uwaga, najlepsze wówczas wojsko w Europie.

Ale jak to było możliwe, że ten nieprzesadnie bogaty kraj mógł sobie pozwolić na prowadzenie kosztownych wojen? I że ten nieprzesadnie ludny kraj wystawiał armie większe od austriackiej czy francuskiej? Pogadajmy nareszcie o pieniądzach!

? Z cyklu Wielkie Zagadnienia Ludzkości
Jak wysłać na Polskę wojsko, mało za nie płacąc?

1. Na kredyt! Wbrew pozorom niektóre ważne miasta pełne pieniędzy – Amsterdam, Genua, Lyon, Londyn – potrafiły pożyczać wielkie sumy dowódcom i królom, kiedy szykowała się jakaś wojna, która mogła osłabić państwa zagrażające swobodzie handlowania tych miast. Na przykład Szwedom udawało się pożyczać pieniądze na walkę z Duńczykami, bo Dania blokowała drogę na Bałtyk (co oczywiście widać na mapie, jeżeli wiesz, co to jest). Niestety, na atak na Rzeczpospolitą nie udało zdobyć kredytu – miasta bały się (słusznie), że Szwedzi zapanują nad Bałtykiem i położą łapkę na handlu m.in. z Gdańskiem i z Elblągiem.

2. Za satysfakcję! Nie, nie chodzi o to, by bić się dla własnej satysfakcji – tym słowem obejmowano sumy, które Szwedzi otrzymali jako odszkodowanie za wycofanie się z wojny 30-letniej (1618–1648). Była to wielka i straszna wojna, ale też sumy przyznane Szwecji były bardzo duże – można ich było użyć, przygotowując kolejną akcję, tym razem przeciw Rzeczypospolitej.

3. Za to, co się znajdzie! To było naprawdę okropne – dowódcy szwedzcy sami uzbrajali swoje oddziały, na ogół za pożyczone pieniądze, a potem, czyli podczas wojny, wymuszali wysokie opłaty na podbijanych miastach i wsiach. W ten sposób odbijali sobie poniesione koszty. Ale nie płacili żołdu (albo płacili mało, z ociąganiem, licząc na to, że ci, którzy zginą, nie będą upominać się o swoje pieniądze).

Zwykli żołnierze dokonywali zatem często ponownego złupienia miasta albo wsi, rabując ile się da. Jak mawiano: „Wojna sama się wyżywi”.

Ohyda. Aliści, ohyda skuteczna.

No dobra, ale czego właściwie szukali Szwedzi w Polsce? Żołnierze – chwały i łupów. Król Karol Gustaw X – korony. Jeden z jego polskich doradców opowiedział mu, że polska szlachta nie będzie ginąć za swojego króla. Kraj prawie nie ma armii, a szlachcice mają swoje folwarki, gospodarstwa, sprawy, nie tworzą zawodowego wojska. Jeżeli dodać jeszcze do tego, że polski król Jan Kazimierz Waza był kuzynem Karola Gustawa Wazy, układanka zostaje ułożona. Czy to taka wielka różnica, który Waza jest na tronie?

A tak.

Kącik‍ poetycki

Przyjaciółka
Niech mi się nazbyt cnotliwą nie czyni,
Niech nie na długą namowę uczyni,
Niech będzie gładka, żartem się nie brzydzi,
Dać się obłapić przy ludziach nie wstydzi;
Bo jeśli będzie czysta, bojaźliwa,
Dbała na sławę, zazdrosna, cnotliwa,
Do tej się serce moje nie przysiędzie
(Brzydko i wspomnieć) — już to żona będzie.

Jan Andrzej Morsztyn był naprawdę wybitnym poetą, ale jako dyplomata okazał się niewybitny. Został wysłany do Sztokholmu, aby jakoś udobruchać Szwedów, co było dla Rzeczpospolitej bardzo ważne – toczyła ona wtedy dwie trudne wojny: z Rosją i ze zbuntowanymi Kozakami. Jednak zamiast uspokoić Szwedów, Morsztyn umocnił ich chęć napadu. Między innymi poszło o użyty przez niego zwrot „Regnorum” – „Korony” (a nie „Korona”) – liczba mnoga oznaczała, że Jan Kazimierz uważa się m.in. za króla szwedzkiego (tak uważał przecież jego ojciec Zygmunt III, wyrzucony przez Szwedów; który na pocieszenie został polskim królem).

I się zaczęło.

I się skończyło.

No i Polska miała nowego króla. Litwa odłączyła się od Polski i uznała zwierzchność Karola Gustawa X.

Co by się stało, gdyby takie połączenie zostało już nam na zawsze? Czy powstałaby Szwepolska?

Oczywiście zastanawianie się, co by było, gdyby było coś zupełnie innego, niż było, nie ma wielkiego sensu. Za to bawi.

Szwecja uchodzi od wielu dziesięcioleci za kraj o bardzo rozbudowanym systemie opieki społecznej. Ktoś, kto stracił pracę albo osiąga bardzo niskie dochody, może liczyć na znalezienie taniego mieszkania i finansowe wsparcie, nie mówiąc o nieodpłatnych przedszkolach, szkołach dla dzieci, dopłacie do wakacji itd. Aby przeprowadzić remont we własnym mieszkaniu, trzeba mieć zgodę samorządu lokalnego – podobnie, aby własne mieszkanie wynająć. Czy tak samo byłoby w Szwepolsce?

Szwepolska ani Polwecja nie powstały. Bo Polacy zrobili powstanie. Sygnał dał Stefan Czarnecki. Wśród wielu bezdyskusyjnych zalet miał jedną niecodzienną – kawałek podniebienia zrobiono mu z metalu. Oryginał podniebienia został bowiem przestrzelony kulą. Nie jest zatem jasne, czy wszystkie komendy Czarneckiego były zrozumiałe, ale w pewnych chwilach nie trzeba słów. Tylko czynów.

Historycy od lat próbują nam wytłumaczyć, dlaczego Rzeczpospolita, która była tak słaba, że uległa Szwedom prawie bez walki, potem Szwedów wygoniła. Problem z tym tłumaczeniem polega na tym, że trudno odróżnić przyczyny klęski od przyczyn zwycięstwa.

Przyczyny klęski Polaków:

1. Szwedzi byli straszni.

2. Państwo polskie było słabe, król nie miał zbyt wiele prawdziwej władzy, bo władza króla zależała od poparcia szlachty.

3. Armia królewska (tzw. wojsko koronne) nie była bardzo liczna, ponieważ obronność Rzeczypospolitej opierała się na pospolitym ruszeniu – w wypadku wojny szlachta miała ruszać do boju jak w średniowieczu rycerstwo.

Przyczyny zwycięstwa Polaków:

1. Szwedzi byli straszni.

2. Państwo polskie było słabe, król nie miał zbyt wiele prawdziwej władzy, bo władza króla zależała od poparcia szlachty.

3. Obronność Rzeczypospolitej opierała się na pospolitym ruszeniu – w wypadku wojny szlachta miała ruszać do boju jak w średniowieczu rycerstwo.

Innymi słowy:

Karol Gustaw X nie był krwawym tyranem i chyba naprawdę chciał trwałego połączenia Szwecji, Polski i Litwy, a następnie być może również Rosji, ale jego żołnierze mało przejmowali się subtelną polityką władcy. Chętnie grabili, nie gardząc brutalnymi pobiciami i gwałtami. Jak to na wojnie – jest czas bitwy i czas wyzysku podbitych. Ze szczególną ochotą żołnierze grabili kościoły i klasztory katolickie. Sami byli protestantami wychowanymi we wrogości do katolickiego przepychu. Ich zdaniem kościół powinien być skromny – i na pewno po splądrowaniu go przez Szwedów stawał się skromny, a czasem wręcz spalony. Grabież uchodziła w oczach wojskowych za normalną aktywność wojenną.

Już pod koniec 1655 roku powstały w Polsce pierwsze oddziały prowadzące ze Szwedami wojnę szarpaną (partyzancką). Z okupantem walczyło, co zrozumiałe, również wielu chłopów ogarniętych furią zemsty. Być może w „normalnym państwie” obalenie króla i przejęcie władzy administracyjnej oraz zwierzchności nad wojskiem przez nowego króla sparaliżowałoby opór. Jednak w Rzeczypospolitej administracja była w rękach szlachty, a nie króla. Panowało przekonanie, że państwo należy do szlachty, a nie do króla. Ucieczka Jana Kazimierza nie zmieniała wiele. Skoro narodził się duch walki, ci sami szlachcice, którzy przedtem haniebnie kapitulowali, teraz zawiązywali konfederacje i bili się o swój kraj. Kraj, w którym żadne królewskie wojsko, nawet szwedzkie, nie będzie dławiło obywateli, grabiło majątków, ośmieszało religii i nie będzie zapewniać królom pełni władzy nad szlachtą.

Jan Kazimierz powrócił w Nowy Rok (1656 roku), stał się symbolem powstania. Walki trwały cztery lata. W tym czasie krótkotrwałej pomocy Szwedom udzielili Kozacy, Rosjanie i Siedmiogrodzianie; Rzeczpospolitą wspomogli Dania i Tatarzy. W szczytowym momencie pod bronią mieliśmy 75 tys. żołnierzy, najwięcej ze wszystkich państw XVII wieku. Ostatecznie Polacy wyparli Szwedów, na zawsze już krzyżując plany wspólnego polsko-szwedzkiego związku.

Bigos nie stał się narodowym szwedzkim daniem.

CHWILA ODDECHU

od psujstw

Chcecie wiedzieć, jak zmieniały się Prusy w XVIII wieku? No, jasne, każdy by chciał:

Podobnie jak w wypadku armii pruskiej, armia rosyjska puchła jak na drożdżach. Z Austrią (naszym trzecim sąsiadem) było podobnie. A jak było z Rzeczpospolitą?

Inaczej.

Większość polskiej szlachty naprawdę była przekonana, że „Polska nie-rządem stoi”. Przemian zachodzących w sąsiednich krajach nie zauważano, a jeżeli zauważano, to gardzono nimi. Pruski czy austriacki szlachcic uchodził w oczach Polaków za szlachcica na smyczy. Polski szlachcic – przeciwnie. Był wolny, a podatków płacił 9 razy mniej niż pruski. Większość szlachty, skupiona wokół rodów magnackich, traktowała swoje województwo jako swoją ojczyznę – i trzeba tylko pilnować, aby z Warszawy nie wychyliła się łapa jakiegoś potwora centralnego rządu. Towarzyszył temu spadający poziom edukacji szlachty i nowy rys polskiej obyczajowości politycznej – akceptacja korupcji, przyjmowania prezentów i łapówek od ambasadorów obcych mocarstw.

Klientelizm, czyli popieranie „swojego” magnata na sejmikach i przy każdej innej okazji w zamian za stałą służbę, wikt lub okazjonalny zarobek, aprobowano bez zastrzeżeń. Znaczniejsi magnaci utrzymywali w swych siedzibach tłumek szlachty niemającej nic konkretnego do roboty. Dworskich szambelanów, marszałków, podstolich, koniuszych, krajczych liczono w Polsce na setki.

Chcieliśmy‍ żyć u siebie i dobrze się bawić. Pamięć narodu najlepiej przechowała najbardziej ekstrawaganckie epizody z czasów saskich („Za króla Sasa jedz, pij i popuszczaj pasa”). Przegrane w karty wsie, wielodniowe obżarstwa i pijatyki, drogocenne puchary rozbijane na głowach dla podkreślenia nastroju entuzjastycznej zabawy. Do księgi tych rekordów zapisały się czyny Janusza Radziwiłła „Panie Kochanku” (zmarł w 1790 roku). Pragnąc olśnić swoich gości kuligiem w środku lata, wysypał drogę cukrem (kosztownym, importowanym!), po którym sunęły sanie…

PSUJSTWO TRZECIE

okolice roku 1756 i Sophie

Profil, początek roku 1756

Nie brzmi imponująco. Trudno uwierzyć, że ten 23-latek – niewątpliwie inteligentny, ale wywodzący się z niezbyt ważnej rodziny, umiarkowanie zamożny i na dodatek wrażliwy – zostanie za kilka lat… polskim królem (w roku 1764).

Właściwie,‍ z punktu widzenia przeciętnego polskiego szlachcica, Poniatowski miał same wady. A jak wiemy, to właśnie polska szlachta dokonywała wyboru króla w drodze tzw. wolnej elekcji.

Wady Poniatowskiego, tak jak je widział normalny szlachcic w XVIII wieku:

Wykształcenie:
Bardzo dobre. Przyszły król interesował się nowinkami, tzn. eksperymentami z dziedziny chemii i fizyki i ich zastosowaniami w praktyce, lubił rozwiązywać zadania matematyczne (ha!), interesował się też historią starożytną. Niestety, w XVIII-wiecznej Polsce (inaczej było np. w wieku XVI) ogólny poziom edukacji bardzo podupadł. Zainteresowania naukowe traktowano jako cudzoziemskie dziwactwo.

Pochodzenie:
Z rodziny bez sławnej historii. Szlachta w XVIII wieku chętnie krytykowała cudzoziemszczyznę, ale na tronie wolałaby jakiegoś przedstawiciela ważnej europejskiej dynastii, a nie rodaka herbu Ciołek (muuuu!).

Picie i palenie:
Poniatowski nie lubił alkoholu, nudziły go zwłaszcza długie popijawy przeplatane gadaniem o polowaniach, sejmikach, sąsiedzkich zatargach, imprezach i tym podobnych nudziarstwach. Palił rzadko. A szlachcice w tamtych czasach uwielbiali suto zakrapiane pogawędki. Przerażenie budziło, że Poniatowski poprzestawał na jednym kielichu wina!

Jedzenie:
Niezbyt dużo, z mięs głównie baraninę. W XVIII wieku standardem było obżarstwo.

Strój:
Elegancki, oparty na wzorach francuskich i angielskich. Brać szlachecka uznawała to za obrazę – dobrym strojem był tradycyjny kontusz, czapka i inne polskie akcesoria.

Polowania:
Nie lubił!

Religijność:
Bez entuzjazmu… (A polska szlachta w XVIII wieku, co prawda, nie miała zwyczaju słuchać księży, ale przywiązywała wielką wagę do okazywania pobożności, pełnej łez i westchnień…)

Książki:
Dużo‍ czytał, w różnych językach. Nie była to wówczas popularna rozrywka szlachty.

Reformy:
Chciał umocnienia władzy centralnej i rozbudowy bardzo szczupłego wojska. Szlachta powtarzała, że to okropne zamysły, bo państwo mamy idealne, a „Polska nie-rządem stoi” (czyli że nienaruszalną cechą naszego ustroju jest słaba władza rządu i sejmu – nikt się wtedy Rzeczypospolitej nie czepia).

Kiedy Poniatowski został już królem, wielu wspominało w łezką w oku jego poprzednika Augusta III Sasa (króla Saksonii, który został jednocześnie królem Rzeczypospolitej). Wśród historyków ma on nie najlepszą opinię, jako król patrzący spokojnie na słabość państwa, ale współcześni…

Jak to się stało, że młody Poniatowski został naszym królem, skoro… e… trudno mu było o zdobycie popularności? No cóż, to strasznie proste. Krajem rządzili faktycznie Rosjanie, a nie Polacy. Tylko cicho sza! Trzeba było zachowywać pozory.

Jak się rządzi słabym krajem przekonanym o swojej wielkości i przywiązanym do złotej wolności?

Primo, trzeba kłamać, że Rosji zależy tylko i wyłącznie na wolności Polaków, wolności, której zagrażać może silny sejm i silny król.

Secundo, trzeba smarować. Bardzo wielu polskich magnatów więcej wydawało, niż miało. W trudnych chwilach z pomocą nadchodził ambasador rosyjski i udzielał pożyczki albo pożyczki bezzwrotnej. W zamian miał prawo oczekiwać, że wdzięczny magnat nie będzie podskakiwał.

Tertio, trzeba mieć szczęście. Na przykład w przypadku Rzeczypospolitej bardzo pomogła tradycja pozwalająca na zerwanie obrad sejmu głosem pojedynczego posła (liberum veto).

Czasami Rosji nie chciało się tak do końca zachowywać pozorów. Tak właśnie było podczas elekcji Stanisława w 1764 roku. Był tylko jeden popierany przez Katarzynę kandydat (chyba rozumiecie, kto?). I było parę tysięcy szlachty, wśród której uwijały się setki ludzi wynajętych przez Czartoryskich – wpływowych wujów młodego krewnego, Poniatowskiego. Na wszelki wypadek wokół głosujących pojawiły się spore wojska rosyjskie. I wiecie co? Królem został Poniatowski.

No, to już wiemy jak. Wróćmy do pytania: dlaczego on?

Nie‌ miał poparcia w kraju. Czuwali nad nim Czartoryscy – zwolennicy carycy Katarzyny. Wierzył w sens podporządkowania państwa Rosji. Tak, to wszystko ważne. Dlaczego jednak nie wspomnieć o okolicznościach, w których Poniatowski wyrobił sobie u Katarzyny opinię lojalnego Polaka? Otóż, kiedy był całkiem jeszcze młody, pojechał do Petersburga jako sekretarz posła angielskiego i…

Profil,‌ rok 1756, nieco później

Tak,‌ tak!

Z‌ pamiętnika młodego dyplomaty
(fragment autentycznych wspomnień Stanisława Poniatowskiego opisujący początki… Zresztą sami się domyślicie).

„Wieczór‍ był i wielki książę mógł tamtędy za chwilę przechodzić, nic zatem innego jej nie pozostało, jak mnie ukryć, pokój swój przede mną otwierając… Dwadzieścia pięć lat liczyła sobie, była w pełnym piękności rozkwicie. Przy włosachczarnych cerę miała olśniewającej białości, rumieńce żywe, oczy wielkie, niebieskie, wypukłe i wyrazu pełne, rzęsy czarne i długie, nos grecki i usta, co zdawały się o pocałunek wołać. (…) Opresja, w jakiej od zamążpójścia się znalazła oraz zupełny brak towarzystwa, które umysłowości jej by odpowiadało, sprawiły, że się za księgi zabrała – a wiedziała wiele. Ujmująca, u każdego utrafić umiała w słabą jego stronę. (…) szczególniejszym zrządzeniem losu, mogłem jej złożyć w ofierze to, czego żadnej przedtem nie dałem. Najpierw surowe wychowanie, potem ambicja, (…) w końcu zbieg rozmaitych drobnych okoliczności w romansach, którem nawiązał za granicą i we własnym kraju, zdawał się jakby umyślnie zachować mnie nietkniętego dla tej, która później losem mym pokierowała”.

Wszystko‌ jasne? Zaniedbywana i terroryzowana żona, delikatny i przystojny nowy znajomy, żar uczucia…

Historia,‌ jakich tysiące – chociaż nie, jednak nie taka jakich tysiące, pamiętając, że Sophie vel Katarzyna była żoną następcy tronu carskiego Piotra. Nasz Poniatowski romansował zatem z panią, która mogła pewnego dnia stać się żoną władcy wielkiego imperium. Historycy są przy tym pewni, że uczucie było autentyczne, przynajmniej ze strony Stanisława. Zresztą niemało ryzykował, ładując się w romans z zamężną damą na dworze, na którym brutalność była równie często spotykana jak pchły (bardzo liczne!). Wystarczy przytoczyć anegdotkę (brrr!) Poniatowskiego na temat postępowania carycy Elżbiety:

„Dwie damy z najwyższego towarzystwa publicznie wychłostane zostały i potem im na szafocie języki obcięto. (…) o to jedynie szło, co wygadywały. Jakkolwiek to wyglądało, (…) panowanie Elżbiety zdało się Rosjanom czasem łagodności”.

Po‌ dwóch latach Poniatowski wyjechał z Petersburga ze zbolałym sercem (ale przynajmniej niczego mu nie ucięto!). Minęło następnych kilka lat, a Piotr stał się carem. Zapragnął pozbyć się żony – wysłać ją do klasztoru. Niedługo później już nie żył, a cała Europa zaśmiewała się z podanej przez Katarzynę oficjalnej przyczyny zgonu: kolki.

Jeszcze‌ trochę później doszło do opisanej już „wolnej” elekcji.

Naprawdę‌ mówiło się wówczas z niepokojem w Europie, że rosyjska Katarzyna i polski Stanisław wezmą ślub! Gdyby istniał już wtedy Pudelek, pewno by się zagotował.

Jak‍ się wydaje, następnych kilka lat upłynęło Polakom na psuciu intencji Katarzyny. Tyle że nigdy tych intencji nie rozumieli! Caryca wspierała Stanisława Poniatowskiego, ten zatem był pewny, że teraz zreformuje z jej pomocą kraj. Caryca wspierała też… opozycję hetmańską, czyli tych, którzy opierali się jakimkolwiek reformom i uważali, że imperatorowa ceni sobie polską złotą wolność. I król, i opozycja wymarzyli sobie, że Katarzyna będzie skuteczną bronią przeciwko „tamtym” Polakom.

Katarzyna,‍ jako caryca Rosji, nie była już tą subtelną, wrażliwą arystokratką, którą znał Poniatowski, lecz wyrachowanym politykiem. Jej zdaniem Rosja nie potrzebowała faktycznego wzmocnienia Polski. Popierała niektóre reformy Poniatowskiego, tylko tyle by „jej” król nie stracił całkiem władzy wskutek możliwego rozpadnięcia się państwa. W latach 1764–1768 wprowadzono w Polsce kilka ważnych reform (z jej poparciem), następnie je blokowano (z jej poparciem), by niektóre z zablokowanych odblokować (z czyim poparciem?, owszem, jej), aby potem… Poniatowski był w skrajnej rozpaczy, jego wujowie również. Opozycja, nazywana hetmańską, chodziła tak skołowana, że w końcu, kiedy trzech jej działaczy zostało uprowadzonych w Warszawie w biały dzień przez ambasadora Katarzyny i wywiezionych na Syberię, porwała za broń. Wybuchło najbardziej chyba dziwne powstanie w dziejach Polski. Jego uczestnicy szli do nierównej walki w przekonaniu, że walczą o wolność i niepodległość Polski. Ich zdaniem tej suwerenności zagrażały:

1. Katarzyna Wielka.
2. Jakiekolwiek reformy.

Gdyby‍ wygrali powstanie, zapewne wypędziliby króla – reformatora i ambasadora Rosji, a następnie pilnowaliby, aby żadna polska władza nie doprowadziła do tak strasznych zmian jak np. wzmocnienie wojska. Rzeczpospolita miała wtedy 10–15 tys. zawodowych żołnierzy, każdy z naszych sąsiadów (Austria, Prusy, Rosja) miał nie mniej niż 100 tys.!

Powstanie‌ upadło po kilkuletnich bohaterskich zmaganiach. Stanisław Poniatowski pozostał na tronie, za cenę posłuszeństwa Katarzynie…

PSUJSTWO‌ CZWARTE

krótkotrwałe,‌ ale Wielkie

→Wersja‍ sprawiedliwa
Gdyby‍ świat był dobry i sprawiedliwy, to historia Polski pod koniec XVIII wieku przedstawiałaby się tak:
Rok 1772. Rosja, zmęczona przedłużającym się powstaniem (konfederacja barska) trwającym już od 1768 roku, decyduje się podzielić tortem, czyli Rzeczpospolitą, z Prusami i z Austrią. Polaków ten rozbiór kraju otrzeźwił. Wzięli się do roboty, zreformowali kraj, stworzyli silny rząd, pobudowali urzędy skarbowe, drogi, szkoły i bataliony nowoczesnego wojska. Zdrajcy? Wyrzuceni z kraju. Powolni w myśleniu? Zastraszeni. Patrioci zbudowaliby armię większą od pruskiej i rosyjskiej razem wziętych, a następnie odzyskali niepodległość. Trach! Bach! I po krzyku.

→Wersja‍ prawdziwa :(
A‌ ponieważ świat nie jest dobry i sprawiedliwy, to ta historia wyglądała tak:
Wielu Polaków rozbiór kraju otrzeźwił… No, na tyle, że powstała sieć dobrych szkół Komisji Edukacji Narodowej. Gorzej było z reformą polityczną – w sejmie czujni byli agenci Katarzyny, król był bezsilny, ogół szlachty, chociaż zasmucony rozbiorem, nie dojrzał jeszcze do zgody na wielkie zmiany. Dopiero kiedy wyrosło nowe pokolenie, udało się zwołać do Warszawy sejm, który wszystko zmienił. Nawet uchwalił powstanie stutysięcznej armii. Ale było już za późno (niektórzy mówią, że za późno o jakieś sto lat). Przyszły obce wojska, pokonały polskie wojska. Trach! Bach! I po krzyku.

→Inna‍ sprawa, że historia mogła wyglądać i tak:
Nikt się rozbiorem nie przejął, zatem już niedługo całą Polskę podzielono miedzy chętnych, a Polacy klaskali i stali w kolejkach, aby przyjąć obywatelstwa obcych państw.

W‍ 1780 roku, po szesnastu latach obecności, wojska rosyjskie opuściły terytorium Rzeczypospolitej. Na straży rosyjskich interesów stał ambasador Stackelberg. Współpracował z nim król Stanisław August i sejm, bo i co miał robić? Wykazał się refleksem, kiedy rozwiązywano w 1773 roku zakon jezuitów i zadbał, aby pieniądze zakonu poszły na rozwój Komisji Edukacji Narodowej (już niedługo rocznie uczyło się w jej szkołach 17 tys. uczniów).

Jednak‍ spokojowi na powierzchni towarzyszyła rosnąca, jak to określał Stanisław Poniatowski, „fermentacja umysłów”.

Jeszcze‌ nigdy w Rzeczpospolitej nie powstało tak wiele mocnej publicystyki politycznej w tak krótkim czasie jak w drugiej połowie lat 80. XVIII wieku. Najbardziej dojrzała wyszła spod rąk Stanisława Staszica (księdza z wykształcenia, ale stracił wiarę) oraz mieszczanina z pochodzenia księdza Hugona Kołłątaja (był dziwnym księdzem). Obaj chcieli uczynienia z sejmu mocnego rządu, „czyniąc sejm monarchią”. Wymagało to oczywiście reformy parlamentu – miał obradować i składać się zarówno z posłów ziemiańskich, jak i mieszczańskich.

Czasy‌ były takie, że nawet opozycja hetmańska przygotowywała projekty śmiałych reform. Chciała usamodzielnić Polskę, uwolnić od Poniatowskiego i Rosji (właśnie w tej kolejności). Króla „Ciołka” zamierzała zastąpić Kongresem Patriotycznym kierowanym przez „czterech mężów” reprezentujących cztery najfajniejsze rodziny magnackie.

Wielu‌ innych zwolenników zmian chciało po prostu wzmocnienia władzy króla, zniesienia liberum veto i zbudowania dużej armii. Mniej pasjonowali się szczegółami prawno-politycznymi, chcieli czynu.

Nasz‌ narodowy i amerykański bohater Tadeusz Kościuszko spędził w Ameryce 8 lat (1776–1784). Budował owiane potem legendą fortyfikacje wokół Saratogi oraz twierdzę West Point i stał się generałem amerykańskiej armii, cenionym bohaterem wojny o niepodległość Ameryki.

Jak‌ łatwo zauważyć, losy Polaków i Amerykanów dziwnie się splatały. Kiedy w Polsce wybuchło powstanie (konfederacja barska z 1768 roku), w brytyjskich koloniach w Ameryce odbywała się właśnie „fermentacja umysłów” – koloniści czuli się zdominowani i wykorzystywani przez Wielką Brytanię. Kiedy w Ameryce wybuchło powstanie, u nas zaczęła się nasza „fermentacja umysłów”. Kiedy Amerykanie wygrali, założyli państwo (USA) i w 1787 roku przyjęli jego konstytucję. Wtedy u nas zwołano sejm i niedługo potem wprowadzono drugą na świecie konstytucję (1791 rok).

Punktem‌ zwrotnym w dziejach naszych relacji z Katarzyną stał się wybuch wojny rosyjsko-tureckiej. Główne siły rosyjskie zostały związane wojną z potężnym (jak się okazało, przecenianym) wrogiem. Obudzili się też dawno niewidziani Szwedzi, którzy zaczęli krzątać się na północnej granicy Rosji. Jak się wydawało, Polska mogła się wreszcie wymknąć kochającym ramionom carycy.

Król‍ Poniatowski zaprosił Katarzynę do pałacu w Kaniowie. Tam wyłożył jej wspaniały plan: ona, caryca, zgodzi się na utworzenie w Polsce 45-tysięcznej armii, częściowo ją finansując. On, król, zwoła sejm i pokieruje nim tak, aby przeprowadzić reformy wzmacniające jego, króla, władzę. Dzięki tym reformom Rzeczpospolita już zawsze będzie miała silną armię, a z powodu przelewającej się przez serca Polaków wdzięczności Rosja zawsze będzie mogła na Polskę liczyć.

Naiwne,‌ co? To trochę jakby myśleć, że 30 lat po pamiętnym romansie Sophie jest wciąż młoda i piękna, a Stanisław przystojny i przekonujący.

Katarzyna‌ posłała byłego dobrego znajomego do diabła. Przecież ona nie chciała silnej Polski pod żadnym pozorem. Poniatowski uzyskał tylko jedną zgodę – na zwołanie sejmu, który pochwali dwa pomysły: popierania Rosji w wojnie z Turcją i stałego podatku na wojsko, a także nieco poprawi stan państwa.

I‌ tak zaczął się sejm w Warszawie. Chaotycznie prowadzony, przegadany, unoszący się emocjami, głosujący nieraz nierealne postulaty, często przerywany i jedyny, który cieszy się zasłużoną sławą Sejmu Wielkiego.

Sejm‌ w praktyce przejął władzę! Wybuchły długo tłumione emocje niepodległościowe. Doszło nawet do tego, że sejm przegłosował, wśród płaczów i krzyków, zakaz pobierania „pensji” przez posłów od zagranicznych ambasadorów!

Wyłoniło‌ się silne stronnictwo „patriotyczne”, które postulowało sojusz z Prusami, odepchnięcie Rosji, budowę silnego polskiego rządu. Drugie silne stronnictwo, „hetmańskie”, także uderzało w tony reformy, byle takiej, w której król zostanie odesłany na śmietnik.

W‍ obliczu nowej sytuacji Stanisław August zachował się zaskakująco zręcznie, wykazując duży talent polityczny. Najpierw siedział cicho. Potem podkreślał „jedność króla z narodem” (czyli właściwie ze wszystkimi). Odmówił przekazanego mu polecenia z Petersburga, aby rozwiązać lub zerwać sejm, i postarał się, aby o tajnych naciskach rosyjskich dowiedzieli się politycy sejmowi.

Kiedy‍ sejm zaczął podnosić kwestie reform społecznych, rozłam między zachowawczymi „hetmanami” i „patriotami” stał się faktem. „Patrioci” zawarli nowy sojusz – z królem.

Och,‍ jak było pięknie…

Kto‌ powiedział, że Polacy nie potrafią się porozumieć? Konstytucja 3 maja, zredagowana właściwie w tajemnicy, m.in. przez Ignacego Potockiego (umiarkowany „patriota”), Hugona Kołłątaja („patriota” radykał), z osobistym udziałem Stanisława Augusta (umiarkowany król), wprowadzała kompromisowy system monarchii parlamentarnej.

- Król‌ był jednocześnie głową państwa i szefem rządu. Ministrowie odpowiadali zarówno przed królem, jak i przed sejmem. Ministrowie łamiący prawo stawali przed sądem sejmowym.

- Tylko‍ szlachta posiadająca ziemię mogła głosować (odebrano prawa wyborcze gołocie – szlachcie najbiedniejszej, zazwyczaj mającej niewielki rozumek).

- Mieszczanom‌ w miastach królewskich nadano wolność osobistą i prawo do obejmowania urzędów zastrzeżonych dotychczas dla szlachty. Konstytucja otwierała drogę do nobilitacji (otrzymania tytułu szlacheckiego) mieszczanom zasłużonym dla kraju.

- „Ludowi‍ wiejskiemu” obiecano „opiekę prawa i rządu krajowego”.

- Zlikwidowano‌ liberum‍ veto.

Utrzymano‍ dużą władzę ustawodawczą sejmu, ale zreformowano rząd i umocniono króla. Kompromis widać też na polu stosunków społecznych: konstytucja zadowalała się ogólnikami w sprawie panowania szlachty nad chłopami. Mieszczanom otwarto drogę do równouprawnienia ze szlachtą, ale w pełni tego równouprawnienia nie wprowadzono.

W‌ zamian uzyskano akceptację mas szlacheckich dla reform politycznych zrywających z zasadami złotej wolności. Trzeba uczciwie powiedzieć, że dla wielu, wielu szlachciców poparcie Konstytucji 3 maja było równie łatwe jak wyrwanie sobie ósemek bez znieczulenia. Ale na skrzydłach niepodległościowego entuzjazmu dali radę.

To‌ były najlepsze dni w karierze Stanisława Augusta Poniatowskiego. I najlepsze od pokoleń dni całej Rzeczpospolitej. Nawet Kościuszko znalazł wreszcie pracę – w nowo utworzonej prawie stutysięcznej armii (tzn. miało być 100 tys., ale jakoś wyszło trochę mniej).

Było‌ tych najlepszych dni 375. Rok po uchwaleniu Konstytucji 3 maja wojska rosyjskie, z poparciem Prus, wkroczyły na ziemie Rzeczypospolitej. Mimo wygranej potyczki pod Zieleńcami wojna została zaskakująco szybko przegrana. Na dodatek wśród Rosjan znaleźli się polscy zdrajcy – najbardziej nieprzejednani spośród stronnictwa „hetmanów”, którzy uważali reformy trzeciomajowe za cios w „polską wolność”. Tak zwani targowiczanie (od miasteczka Targowica) radowali się jak dzieci, kiedy polskie wojska wycofywały się pod naporem wojsk carycy Katarzyny. Nieco się zdziwili, kiedy po zakończeniu walk Rosja dogadała się z Prusami w sprawie nowego rozbioru Polski!

Polakom‍ zostawili skrawki, Polska stała się państewkiem.

I‌ tak to targowiczanie zamiast złotej wolności dostali tylko złoto, którym obdarowała ich Katarzyna. O wolności szlacheckiej mogli sobie w Rosji czy Prusach co najwyżej pomarzyć.

PSUJSTWO‌ PIĄTE

w‍ okolicach 1794 roku i Racławic

Najlepiej‍ byłoby robić powstania i je wygrywać. Najczęściej wychodzi odwrotnie: powstanie wybucha, źli je dławią i „w nagrodę” są jeszcze gorsi. Tak też było w 1794 roku. A jednak powstanie kościuszkowskie miało sens, czego o niejednym innym przegranym powstaniu nie da się powiedzieć.

Insurekcję‌ (powstanie) z 1794 roku rozpoczął generał Antoni Madaliński, wykorzystując dogodny moment. Żołnierze byli rozgoryczeni zapowiedzianą znaczną redukcją sił zbrojnych – w tych warunkach porwanie ich do boju było prostsze. Kościuszko objął dyktaturę nad insurekcją. Nikt nie spierał się o jego przywództwo. W końcu był bohaterem Ameryki, która zdobyła niepodległość dzięki wygranemu powstaniu (przeciw Anglikom).

Szans‌ na wygraną w Polsce chyba nie było. Nasze powstanie dysponowało mniejszą siłą niż Rzeczpospolita podczas wojny o konstytucję, a wojska pruskie w każdej chwili gotowe były przyjść z pomocą Rosji. Ostateczna porażka przyniosła ZUPEŁNY KONIEC państwa polskiego – w 1795 roku Rosja, Prusy i Austria rozdrapały Polskę do ostatniego centymetra.

Niemniej‌ coś nam zostało po Kościuszce…

1. Bitwa‌ pod Racławicami. Nie tylko dlatego że została wygrana, lecz również z powodu udziału w niej oddziałów chłopskich – kosynierów. Bieg kosynierów na rosyjskie armaty pokazywał, że (powoli, powoli) szlachecka Polska przekształca się w Polskę narodu, Polskę wszystkich jej mieszkańców.

2. Uniwersał‍ połaniecki – Kościuszko wydał specjalny dekret zapowiadający opiekę nad chłopami ze strony państwa, które zostanie utworzone po zwycięstwie.

3. Resztki‌ dumy. Chociaż powstanie poniosło klęskę, to przecież ponownie pokazało, że Rzeczpospolita nie rozpadła się sama wskutek „nie-rządu”, lecz wskutek zmowy sąsiadów. Byliśmy w stanie stworzyć silną Polskę. Nie okazaliśmy się Ciaptakami, którzy własny kraj rozłożą na kawałki, nie umiejąc potem złożyć go z powrotem.

Ach,‍ koniec… Finis‍ Poloniae… W tej podniosłej chwili zacytujmy jakiegoś dobrego historyka (tym razem to Tadeusz Łepkowski):

„Rzeczpospolita‌ upadła jako kraj przebudzony i walczący. Ważne było to, co wypowiedziano w anonimowym wierszu: »Żaden tyran niech nie myśli / Straszyć orężem wolnego / Już do światła ludzie przyszli / I wolni dlatego«”.

Trudno‌ nie traktować upadku Rzeczypospolitej jako wielkiej polskiej klęski. Nie ma państwa polskiego na mapie Europy! Los polski oddał w przemawiającej do wyobraźni karykaturze urzędnik państwa pruskiego August Sadebeck (Polens‌ ende).

Państwa‍ zaborcze pospiesznie wprowadzały własne rządy i obyczaje. Naszym narodowym zwyczajem stało się wykrzywianie nowych porządków. Jednak nie robili mądrze ci, którzy zupełnie obrazili się na rzeczywistość. Nowe państwa zaborcze oferowały – potencjalnie – wiele. Zaraz będziemy mieli wiek XIX, nowoczesne państwa, armie, sklepy, mosty, wieżę Eiffla i powszechną edukację.

I‌ trzeba naprawdę trafu, że właśnie dyrektor Linde stanie się po latach autorem pierwszego w polskich dziejach Słownika języka polskiego! Spolszczył się jak wielu innych przybyszy: Francuz Chopin, Czech Matejko…

Polakowi‌ (i patriocie) Adamowi Jerzemu Czartoryskiemu przyszło nawet współtworzyć politykę Imperium Rosyjskiego. Przebywając w młodości w Petersburgu, zakochał się, jak to Polacy mieli widać w zwyczaju, w pięknej księżnej, a potem zaprzyjaźnił z jej mężem Aleksandrem. Aleksander był jednym z synów cara Piotra II.

Aleksander‍ został carem, a Czartoryski jego ministrem – był m.in. kuratorem Wileńskiego Okręgu Naukowego. W Wilnie powstał uniwersytet polski, który chyba trzymał poziom, jeżeli sami Rosjanie porównywali go z najlepszym ówczesnym uniwersytetem europejskim – w Getyndze. Pod patronatem wileńskiego uniwersytetu rozwijały się nowoczesne szkoły, z liceum w Krzemieńcu na czele. „Gdyby słońce przestało świecić nad Wilnem, zaszłoby nad całą Polską” – mawiał Stanisław Staszic.

Tenże‍ Staszic zajmował się polską oświatą w zaborze pruskim. Założył Towarzystwo Przyjaciół Nauk, dzięki poparciu pruskich władz, dodajmy. Pamiątką pruskich czasów w Warszawie jest tzw. Pałac Staszica – kiedyś siedziba Towarzystwa, dzisiaj gmach Polskiej Akademii Nauk.

Wielu‌ pamiętnikarzy i autorów listów z tamtego okresu czarnymi barwami kreśliło polski los. Porównywano upadek Polski do upadku Troi. Skupiając się na polityce, jakoś nie piszą nic o materialnej biedzie. Bo rozbiory nie przyniosły biedy. Przyniosły gorycz, ale również nowe możliwości. Większe dla tych, którzy gotowi byli zapomnieć o polskości. Kusiło…

Dla‌ przyzwoitych Polaków nadszedł czas kluczenia – trochę dać z siebie zaborcy, a trochę miejsca w sercu zostawić dla Polski, ojczyzny bez granic i państwa.

PSUJSTWO‌ SZÓSTE

w‌ okolicach roku 1812 i Napoleona

Niejeden‌ Polak, wychowany w kulcie Napoleona Bonaparte, obruszy się na stwierdzenie, że ten Francuz był polskim okupantem. Bo przecież ten Francuz:

1. Stworzył‌ jakąś Polskę.

2. Bił‌ naszych zaborców, Austrię, Prusy, Rosję, aż wióry leciały.

3. Jak‍ w 1812 roku szedł na Rosję, to obiecał, że to będzie wojna o Polskę.

4. I‌ jaką mieliśmy w czasie Księstwa (patrz niżej) armię! Jak nigdy!

Po‌ kolei…

1. Napoleon‍ nie stworzył Polski, tylko w 1807 roku Księstwo Warszawskie, którym praktycznie rządzili francuscy generałowie (mówiło się: Księstwo = koszary Francji). Nawet Konstytucję Księstwa napisano po francusku…

2. Bił‍ zaborców, bo oni się z nim bili zaniepokojeni wielkimi sukcesami Francji, która rządziła połową Europy! W 1807 roku Warszawa i Poznań stały się podstawą Księstwa Warszawskiego utworzonego, aby ukarać Prusy, które właśnie pokonał Bonaparte. Unikał wtedy jak ognia słów „polskie”, „Polska”, bo nie chciał drażnić Rosji. Właśnie zawarł z nią pokój. W 1809 roku powiększył terytorium Księstwa, tym razem, by ukarać Austrię, którą właśnie pokonał. Ze słowem „Polska” – bez zmian.

3. Dopiero‍ jak zerwał sojusz z Rosją i zaczął z nią wojnę, to przypomniał sobie o pięknie brzmiącym (nawet lepiej niż „chrząszcz”) słowie „Polska”. Co by jednak naprawdę zrobił, gdyby pokonał cara Aleksandra? Stałby się polskim królem? Mianowałby jakiegoś swojego kuzyna (jak w Holandii czy Hiszpanii) albo generała (tak stało się m.in. w Szwecji)?

4. Tak!‌ Mieliśmy prawie stutysięczną armię, wystawioną przez niewielki w sumie kraj (Księstwo nie było duże). Napoleon pozwolił, a właściwie nakazał nam ją mieć, aby wzmocnić własne wojsko i ruszyć na Moskwę.

Zły‍ czy dobry, faktem pozostaje, że Napoleon dał nam niezłe możliwości popsucia szyków naszym zaborcom – i że z tych możliwości skorzystaliśmy.

Napoleon‍ zaatakował Królestwo Prus w 1806 roku. Ku powszechnemu zdumieniu armia pruska, uważana za najlepszą w Europie, została pokonana. Napoleon, na dokładkę, wezwał Polaków do powstania. Prusy musiały pogodzić się z powstaniem Księstwa Warszawskiego.

A‍ kiedy kilka razy pokonana już Austria znowu spróbowała walki z Francją, wykazując konsekwencję godną Andrzeja Gołoty, znowu została rozjechana. Księstwo uległo podwojeniu! Kosztem Austrii, rzecz jasna.

Rok‌ 1812 mógł być tym rokiem, który zmieni wszystko i wszystkich w całej Europie. Wielka armia cesarza Francuzów ruszyła na Rosję. Na 600 tys. żołnierzy Napoleona aż 90 tys. stanowili Polacy. Napędziliśmy Rosji niezłego stracha…

Ale‍ Napoleon przegrał. Mróz, i to 20-, 30-stopniowy, okazał się żywiołem niszczącym armię napoleońską. Jego wojska doszły aż do Moskwy i przykładnie ją nawet spaliły. Przynajmniej przez pewien czas było żołnierzom ciepło. No, ale nie sposób palić codziennie jakieś miasto. Napoleon zarządził w grudniu 1812 roku odwrót, który zamienił się w marsz żywych trupów przez ogromny, zamrożony kraj.

I‌ skończyło się psucie. Po klęsce Napoleona sprawy Polaków znalazły się już, siłą rzeczy, w rękach jego pogromców. Car Aleksander zachował się w sprawie polskiej przyzwoicie. Kongres wiedeński (1815 rok) ustanowił nowy organizm państwowy – Królestwo Polskie, na czele którego stanął car. Znaczna część Księstwa Warszawskiego wraz z Warszawą została przyznana Rosji. Od 1815 roku większość Polaków znalazła się w objęciach carów.

Księstwo‌ przetrwało niecałych sześć lat. A jednak odegrało dużą rolę. Pokazało, do jak wielkiego wysiłku może poderwać Polaków patriotyczna nadzieja. Chłopi uzyskali wolność osobistą, mieszkańców miast zrównano (prawie) ze szlachtą. Czyli budowano fundamenty narodu polskiego, nie narodu szlacheckiego. Modernizacja edukacji czy sądownictwa postępowała niezwykle szybko i nie odbywała się w ramach akcji podejmowanych przez zaborców, tylko w państwie polskim. Małym, ale polskim. Wykazaliśmy, że gdyby powróciła na mapy Europy Rzeczpospolita, to ho, ho, ho…

PSUJSTWO‍ SIÓDME

w‌ okolicach roku 1820 i dziadów

Państwo‍ carów nie było złe i tylko złe, a carowie nie zawsze życzyli Polakom źle. Państwo to miało jednak irytującą cechę – uważało swoich mieszkańców za sługi carów. I to sługi szczęśliwe (bo jak tu nie czuć radości, kiedy można służyć TAKIM władcom?).

Oczywiście‍ wśród Polaków zdarzali się, i wciąż się zdarzają, chętni do lizania… e… butów każdej władzy – jednak i dzisiaj, i dwieście lat temu większy szacunek budzą ci z nas, którzy śmiało patrzą carom i królom w oczy.

Krótko‌ mówiąc, nie było łatwo pogodzić polski szacunek dla wolności z szacunkiem carów do siebie samych. Trzeba jednak przyznać, że spróbowaliśmy.

W‌ 1815 roku panował dość niezwykły car Aleksander I. Podobnie jak wszyscy jego poprzednicy (i wszyscy następcy), rządził w Rosji bez parlamentu, konstytucji i ograniczeń. Widać czegoś mu jednak było za mało. Chciał być tym carem, który upodobni Rosję do najnowocześniejszego wówczas kraju na świecie, Anglii. W Anglii parlament był ważniejszy od króla, sądy były niezawisłe, prasa nie znała cenzury, a telewizja nadawała fajne mecze*.

Aleksander‌ nie był jednak aż takim ryzykantem, by zmieniać Rosję w Rosji. Zamiast tego wyciął kawałek swojego imperium i nazwał je Królestwem Polskim. Polskim, bo zamieszkanym przez Polaków. A królestwem, bo miało własnego króla. To znaczy miało Aleksandra, który był carem, ale królem też. To znaczy u siebie, w Rosji, był carem, a za to u siebie, w Polsce, był królem. Uff…

Konstytucja‍ 1815 roku, napisana przez Polaka Adama Jerzego Czartoryskiego, dawała królowi wielką władzę, ale również nadawała Polakom liczne prawa.

Król‌ z Rosji mógł:

- Decydować‍ o uczestniczeniu Królestwa Polskiego w wojnach, sojuszach wojskowych, przymierzach politycznych i handlowych.

- Pełnić‍ władzę wykonawczą „w całej swej rozciągłości”.

- Mianować‍ dowódców wojskowych.

- Przedłużyć,‌ odroczyć lub rozwiązać sejm, przedkładać sejmowi projekty ustaw.

- Zatwierdzać‌ ustawy sejmu.

Polak‍ z Polski mógł:

- Pisać‍ i drukować („Wolność druku jest zaręczona”).

- Nie‍ drżeć z obawy przed bezprawnym aresztowaniem („Starodawne prawo – neminem‌ captivari permittemus nisi iure victum [nikogo nie pozwolimy uwięzić bez wyroku sądu] – stosować się będzie do wszystkich mieszkańców wszelkiego stanu”).

- Czuć‍ dumę, że wprowadzono nowoczesna zasadę równości wobec prawa („Prawo rozciąga swą opiekę zarówno do wszystkich obywateli bez żadnej różnicy stanu i posiadania”).

- Należeć‌ do wybranego przez siebie Kościoła.

- Wybierać‌ sejm.

No,‌ może nie każdy mógł wszystko… Królestwo pozostawało państwem, w którym decydującą rolę odgrywała przecież szlachta. 77 posłów do sejmu wybierano na sejmikach szlacheckich; 51 deputowanych wybierano zaś na zgromadzeniach gminnych, na których głosowali nie-szlachcice spełniający pewne warunki, m.in. zamożniejsi chłopi, plebani, rękodzielnicy, większość kupców, nauczyciele (!) oraz... „każdy artysta znakomity”.

ALE‍ MIELIŚMY POLSKĄ ARMIĘ!

Postanowienia‍ z 1815 roku wzbudziły prawdziwy entuzjazm.

Boże‍ coś Polskę… to jedna z najbardziej znanych patriotycznych pieśni Polaków. Śpiewano ją przeciwko zaborcom, a także w czasach buntu Solidarności przeciwko komunizmowi. Nawet dzisiaj są Polacy śpiewający ją przeciwko władzy, ich zdaniem za mało polskiej. Przeciwko zaborcom wymierzony był zwłaszcza refren: „Ojczyznę wolną racz nam wrócić, Panie…”.

Zapomniano‌ przy tym, że autor Boże‍ coś Polskę napisał pieśń… prorządową i prorosyjską, nie marząc nawet o tym, że stanie się ona pieśnią buntowników. Boże,‍ coś Polskę w pierwotnej wersji składało carowi dziękczynny hołd za to, że przywrócił Polskę, nadając jej wolność! Zdania „racz nam wrócić, Panie” w ogóle tam nie było. Był radosny Woodstock.

Boże,‌ coś Polskę przez tak liczne wieki
Otaczał blaskiem potęgi i chwały
I tarczą swojej zasłaniał opieki
Od nieszczęść, które przywalić ją miały.
Przed Twe ołtarze zanosim błaganie
Naszego Króla zachowaj nam, Panie!
Ty, coś na koniec nowymi ją cudy
Wskrzesił i sławne z klęsk wzajemnych w boju
Połączył z sobą dwa braterskie ludy
Pod jedno berło Anioła pokoju.
Przed Twe ołtarze zanosim błaganie
Naszego Króla zachowaj nam, Panie!

Wróć nowej Polsce świetność starożytną
I spraw niech pod Nim szczęśliwą zostanie,
Niech zaprzyjaźnione dwa narody kwitną
I błogosławią Jego panowanie.
Przed Twe ołtarze zanosim błaganie
Naszego Króla zachowaj nam, Panie!

„Anioł‍ pokoju” to car Aleksander; „Zaprzyjaźnione dwa narody…” to Polacy i Rosjanie.

Skoro‌ było tak dobrze, to czemu było tak niedobrze? Może dlatego że zapisanie reguł wolności i parlamentaryzmu to jeszcze nie to samo co ich przestrzeganie? Nad Królestwem Polskim bardzo szybko zawisły czarne chmury.

Wielki‌ Książę Konstanty był bratem cara Aleksandra. Starszym – i to jemu powinien przypaść tron w Rosji, ale Konstanty za nic nie dał się przekonać, żeby go objąć. Prezentem od Aleksandra dla starszego brata było stanowisko głównodowodzącego armii Królestwa Polskiego. Ołowiane żołnierzyki były bardzo cenionym podarunkiem w XIX wieku – a cóż dopiero żołnierzyki prawdziwe!

Konstanty‍ swoich żołnierzyków kochał, zwłaszcza uwielbiał musztry, parady i wzorowy porządek. Niestety, we własnej głowie miał spory bałagan. Weźmy chociażby taki incydent:

Cały‌ Konstanty! Z jednej strony wpadający w złość okrutnik. Z drugiej – człowiek, którego natychmiast łapią wątpliwości moralne, starający się wynagrodzić zło. Pewien historyk tak go scharakteryzował: „Przybył do Polski, nienawidząc kraju i ludzi, opuszczał ją w piętnaście lat później prawdziwie doń przywiązany, czując się w Warszawie jak w domu. Jednak w ciągu tych piętnastu lat nie przestawał znęcać się nad nią, podobnie jak znęcał się nad wszystkimi, których kochał” (Piotr Wandycz) :(

Wielki‍ Książę skutecznie wprowadzał w dygot polskich oficerów i żołnierzy, o denerwowanie cywilów zadbał Mikołaj Nowosilcow. Bardzo zaufany dworzanin cara Aleksandra pełnił w Polsce rolę nieoficjalnego szefa, ponieważ jego funkcja rządowa była niezbyt ważna. W praktyce pracownicy wszystkich polskich urzędów zrozumieli, że bez poparcia ministra Nowosilcowa żaden projekt nie ma właściwie szans. Konstytucja, konstytucją, ale Nowosilcow był człowiekiem cara, i to wystarczało.

Nie‍ trzeba dodawać, że Nowosilcow miał swoich szpiegów, a także oddanych mu ludzi przekupionych pieniędzmi albo samą tylko nadzieją na awans, właściwie wszędzie.

Car‌ Aleksander chętnie myślał sobie jako o liberale, ale… W 1820 roku przyjechał do Warszawy w drodze na zjazd monarchów. Zjawił się na posiedzeniu sejmu, który, było nie było, obradował dzięki jego łaskawym decyzjom. Z jakim niesmakiem spostrzegł, że posłowie krytykują rząd, krytykują polskiego króla (czyli właśnie Aleksandra!), narzekają na nieszanowanie konstytucji. No, po prostu nie było to miłe. Żadnej wdzięczności… Pierwszy raz w życiu „liberał” Aleksander zobaczył z bliska opozycję i wyjechał z Warszawy bardzo rozdrażniony. Car Aleksander uznał, że trzeba uważać na skutki liberalnego eksperymentu Królestwa Polskiego.

Zaczęły‌ się (dość zresztą skromne, jak na carat) prześladowania polityczne, cenzura, dymisje…

Właściwie‍ Królestwo mogło upaść już wtedy. Mały kraj, wyczerpany po wojnach napoleońskich i przygnieciony sporymi wydatkami państwowymi i wojskowymi, stanął na krawędzi bankructwa. Przeciwnicy istnienia Królestwa Polskiego, licznie otaczający cara w Petersburgu, uważali bankructwo polskiego królestwa za dowód, iż należy je zlikwidować.

Uratował‌ Królestwo człowiek o skomplikowanym nazwisku. Książę Ksawery Drucki-Lubecki, znienawidzony reformator…

Myślicie,‌ że przeczytacie teraz łzawą opowieść o poczciwym polskim patriocie? Hi, hi, hi…

1. Urodził‍ się na Polesiu w rodzinie magnackiej (ale niebogatej), która zdecydowała się wysłać swojego 7-letniego syna do szkoły wojskowej… w Petersburgu.

2. W‍ czasie wojen napoleońskich Ksawery walczył dzielnie po stronie Rosji.

3. Podczas‍ okupacji Księstwa Warszawskiego (1813–1815) znalazł się w stworzonej przez Aleksandra Radzie Tymczasowej.

4. Ożenił‌ się ze swoją 14-letnią kuzynką. Ups… (Sam miał wtedy 36 lat).

5. Popierał‍ cenzurę, lekceważył polski sejm i był przeciwnikiem liberalizmu.

Car‍ / król powierzył mu urząd ministra skarbu w ramach przykręcania śruby polskim liberałom. Drucki-Lubecki podniósł podatki, do tej pory bardzo niskie, wprowadził też podatki od niektórych dóbr konsumpcyjnych (głównie soli i tytoniu). Zapewne nie był ulubieńcem kucharzy i palaczy. Za to z dużym powodzeniem rozwinął kontakty handlowe Królestwa z Rosją. Wysyłaliśmy na Wschód (czyli do Rosji) trzy razy tyle co przed reformami ministra.

Drucki-Lubecki‌ próbował też rozwinąć przemysł: państwowy zarząd kupował parowe maszyny do odwadniania kopalń, budował drogi, stawiał piece, szkolił robotników itd. Sukcesu nie było. Inwestycje zysków finansowych nie przyniosły. Tyle dobrego, że pokazywały, „jak to się robi”. W czasach Królestwa Polskiego niewielu było kapitalistów, niewiele maszyn, zakładów przemysłowych. Zwiększenie ich liczebności miał spowodować Bank Polski, udzielający skromnych kredytów przemysłowych. Warunkiem otrzymania kredytu nie musiał być obiecujący zyski „biznesplan” w takim rozumieniu, w jakim myślimy o nim dzisiaj, wystarczała chęć działania i dobra opinia! Bank Polski stawiał sobie za cel uformowanie kapitalistów. To oni mieli być największym zyskiem polityki Druckiego- Lubeckiego.

Chociaż‌ nie wszystko mu się udało, to postawił kraj na nogi. Ksawery Drucki-Lubecki popsuł robotę tym, którzy położyli już na polskiej autonomii krzyżyk. Chociaż był prorosyjski… Historia nie zawsze jest czarno-biała!

* Śmieszny‍ żart

PSUJSTWO‍ ÓSME

w‍ okolicach 1830 roku i pożaru

Ktoś‌ może powiedzieć: nie ma nic nudniejszego od historii ubezpieczeń od ognia. Na przykład autor książki, którą trzymasz właśnie w ręku, tak właśnie uważał. Jakże się mylił…

Pewnego‍ wieczoru Autor zabrał się, przypadkiem, do lektury dotyczącej Fryderyka Skarbka i jego Towarzystwa Ogniowego. To był, jak się wydawało, przypadek. Skarbek był zwolennikiem i praktykiem współpracy z Rosją. Nic miłego, prawda? No i co ten kolaborant* takiego‍ zrobił… – mruczał Autor, który zawsze gotów jest brać udział w jakimś powstaniu i walczyć o Polskę i o współpracownikach zaborców miał kiepskie zdanie.

„Roli‌ Skarbka w przemianach świadomości polskiej nie da się przecenić. Reformator, autor m.in. dzieł Gospodarstwo‍ narodowe, Rozprawa o kasach zasiłku i oszczędności”.

„Dzieciństwo‌ spędził w Żelazowej Woli – jego wychowawcą był Mikołaj Chopin, Polakom znany jako ojciec… Fryderyka Szopena”

„Wywodził‍ się z zamożnej rodziny szlacheckiej, ale wybił się dzięki pracy i talentowi, nie dzięki rodzinie. Stał się pracowitym, wybitnym uczonym, po ukończeniu studiów w Paryżu (Collège de France). Pierwszy wybitny ekonomista polski, autor artykułów, rozpraw i podręczników ekonomicznych, posadę profesora uniwersytetu w Warszawie objął w wieku 26 lat”.

„W‍ wolnych chwilach zajmował się pisaniem sztuk teatralnych, powiastek komicznych, powieści oraz rozpraw na temat więziennictwa”.

Dzisiaj,‌ w XXI wieku, człowiek jest wręcz otoczony ubezpieczeniami, od zdrowotnego po autocasco – ale 200 lat temu tak nie było! Co się działo, kiedy palił się komuś dom? Cóż, źle się działo. I tyle. Aby ludzie chcieli podzielić się solidarnie ryzykiem i płacić składki na ubezpieczenie, mimo że przecież „mnie tam nic się nie stanie”, potrzeba było woli walki – o zmianę mentalności.

Skarbek‍ i jego współpracownik i następca Wacław Łuszczewski byli organizatorami pierwszego polskiego towarzystwa ubezpieczeniowego. Na podstawie dekretów z 1816 roku właściciele budynków w miastach zobowiązani zostali do wpłacania składek – rolą Skarbka było, aby objęci systemem nieufni właściciele powierzyli pieniądze instytucji dobrze zorganizowanej, „dającej radę”.

I‌ Towarzystwo dawało radę! A nawet odszkodowania. I, uwaga, jest również powstańcza rola Fryderyka Skarbka.

Yeah!

Nie,‌ nie, nie brał udziału w powstaniu, o którym zaraz powiemy. Za to Towarzystwo Ogniowe wypłacało odszkodowania po klęsce tego powstania (listopadowego, lata 1830–1831), a także po upadku następnego (1863–1864)! Dzięki niemu odbudowywanie ziem polskich po walkach trwało znacznie krócej. W latach 40. XIX wieku Towarzystwo Ogniowe zostało pod kierunkiem Skarbka przekształcone w Dyrekcję Ubezpieczeń. Objęła ona pełen zakres działalności ubezpieczeniowej, aż po ubezpieczenia na życie i ubezpieczenia w transporcie lądowym i wodnym. Była jedną z pierwszych w Europie wzorowych placówek tego typu.

I‍ jak go nazwać? Patriotą? Kolaborantem?

Tak‌ się jakoś przypadkowo stało, że historia powstania listopadowego zaczyna się również od pożaru. Stary budynek w Solcu nad Wisłą (kiedyś browar) miał zapłonąć podpalony przez spiskowców – jasny płomień miał dać sygnał grupom czekającym w różnych punktach miasta, że to „już”. Padało, browar nie chciał się zapalić, powstanie wybuchło pod złym znakiem. I skończyło się zupełną klęską. Przed powstaniem mieliśmy ograniczaną autonomię i malejącą wolność, po powstaniu mieliśmy represje, więzienia i niewolę. (I Skarbka).

Czy‍ warto było robić powstanie? Wielu, wielu Polaków uważało, że sprawa polska jest zrośnięta z Rosją i nie ma bata. Bardzo wielu innych wolałoby wolną Polskę od Polski półwolnej, ale nie wierzyło w możliwości zbrojnego narzucenia Rosji naszej woli. Jeszcze inni byli po prostu apatyczni. Gdybyśmy od pierwszego dnia poprowadzili powstanie w pełni doskonale i jednak je przegrali, mielibyśmy przynajmniej pewność, że powstanie nie miało szans. Jednak błędów w pierwszych tygodniach popełniono sporo.

?‍ PORADNIK
Jak‌ zrobić złe powstanie

1. Uderzyć‌ niewielką grupką zdeterminowanej młodzieży, nie pytając, czy ludzie mający wśród Polaków autorytet, tzw. starsi w narodzie, poprą nas. (Nie poparli).

2. Okazać‌ na zmianę ogromne zdecydowanie i brak zdecydowania… Biedny Konstanty! Grupa podchorążych wyszła z koszar, aby go zabić. Szli kilometr ponad godzinę, a na koniec, kiedy wpadli do Belwederu, szukając (?) Konstantego, dali się przekonać kamerdynerowi, że Wielki Książę gdzieś wyszedł (siedział na poddaszu).

3. Ruszyć‌ w miasto w pełnym dygocie i wściekać się, że nikt za nami radośnie nie wybiega. Dźgać bagnetami polskich oficerów – wszystko z tych nerwów.

4. Kiedy,‌ trochę cudem, udaje się uwolnić Warszawę, nie tworzyć powstańczego rządu, tylko oddać władzę przeciwnikom powstania (np. pierwszy dyktator powstania mówił: „Myśleć o walce z Rosją mogą tylko półgłówki, którym piątej klepki brakuje”).

5. Wywołać‌ powstanie i próbować dogadać się z carem, którego brata właśnie niemal się przed chwilą zamordowało, zamiast tworzyć szybko armię i ruszyć na wroga, wykorzystując zaskoczenie.

6. Mieć‌ mało fabryk broni i amunicji (historycy są raczej zgodni, że za 10 lat, m.in. dzięki reformom Druckiego-Lubeckiego, mielibyśmy ich wystarczająco dużo).

Podchorążowie‍ byli na tyle odważni, aby uderzyć na Belweder (gdzie był Konstanty) i na Arsenał (gdzie była broń). Nie byli tak przewidujący, by rozumieć, że ich wystąpienie wywoła popłoch elit, a nie entuzjazm. Starsi w narodzie byli przyzwyczajeni do współpracy z Rosją.

Rząd‌ powstańczy dopiero po 6 tygodniach zrozumiał, że z carem żadnych rozmów nie będzie. Ocknął się i patriotyczno-wojenna machina ruszyła. Mimo dysproporcji sił (naszych wojsk było mniej) i mimo początkowych błędów, ba, mimo nie najlepszego dowodzenia powstaniem przez kolejnych dyktatorów biliśmy się od stycznia do września. Pierwszą potyczkę pod Stoczkiem nawet wygraliśmy. Bitwa pod Olszynką Grochowską skończyła się remisem, ale Moskale odstąpili od Warszawy. Trzy potyczki wiosenne wygraliśmy, potem jednak, pod koniec maja, ponieśliśmy rozstrzygającą porażkę pod Ostrołęką. I tak jeszcze broniliśmy się cztery miesiące.

Może‍ gdybyśmy lepiej zaczęli… postawili na czele kogoś bardzo utalentowanego i skłonnego do ryzyka… mieli więcej szczęścia… Może by się udało?

PSYCHOZABAWA
Jakim‍ jesteś Polakiem?

- Widzisz‍ idącą przez ciemną ulicę grupę uzbrojonych ludzi. Myślisz sobie:

1. Oho,‌ powstańcy! Chodu!

2. Idą‌ nasze chłopaki (i dziewczyny też). Hej, poczekajcie na mnie!

3. Zobaczę,‍ kto wygra

- Czytasz‍ w gazecie, że powstańcy mają trzy razy mniej wojska niż przeciwnik. Twoja reakcja:

1. Matko!‌ Jeszcze tylko wizyta u fryzjera i uciekam za granicę!

2. Musimy‍ strzelać trzy razy szybciej niż przeciwnik, i tyle.

3. Może‌ pouczę się obcych języków?

- Ludzie‍ mówią, że gdyby tak aresztować powstańców i oddać ich Rosji, to jakoś byśmy się może z carem dogadali. Mówisz:

1. To‍ na co czekamy?

2. Najpierw‌ aresztujmy cara :)

3. Ech…‍ Byłoby miło, ale jednak tak nie wolno, to nasi.

Jeżeli‍ odpowiedziałeś / -aś trzy razy „a”, to… straszne. A jeżeli trzy razy „b”, to… Może jednak nie zapominaj, że powstanie listopadowe, mimo bardzo dobrej postawy naszych żołnierzy i większości oficerów, przegraliśmy.

A‌ po przegranym powstaniu…

A‍ po przegranym powstaniu prawie 50 tys. żołnierzy polskich znalazło się w Prusach i w Austrii. 1 listopada 1831 roku car Mikołaj I ogłosił amnestię dla wszystkich, którzy pokajają się za udział w powstaniu. Wielu naszych wiarusów po dłuższym namyśle powracało do kraju niewoli, nie chcąc zaznać gorzkiego losu emigranta. Kilkanaście tysięcy uczestników powstania oraz polityków, dziennikarzy, pisarzy wyjechało do Francji, Anglii i Belgii. Na ogół klepali biedę, ale wyklepali też wspaniałą polską kulturę Wielkiej Emigracji.

Na‌ deser pouczająca historia generała Bontemps.

Aleksander‌ Puszkin był wybitnym rosyjskim poetą, generalnie poglądów wolnościowych. Sam miał z cenzurą carską i carskimi szpiegami nieraz do czynienia. Ale w sierpniu 1831 roku coś w nim pękło. Jak to, cała Europa współczuje powstańcom polskim? Potępia Rosję? Już zapomniała, kto ją wyzwolił od Napoleona? Napisał wiersz Oszczercom Rosji, który przedstawiał spór polsko- rosyjski jako tradycyjny spór Słowian. Zachód nie ma (jego zdaniem) nic do powiedzenia w tej sprawie, bo jest spoza rodziny…

Kto‌ wytrwa w tym nierównym sporze?
Chełpliwy Lach czy wierny Rus?
Zaliż rzek słowiańskich nurt
Ujdzie w rosyjskie morze?
Czyż ono wyschnie? Ot pytanie.
Zostawcie nas, wyście nie czytali
Tych krwawych kart,
Wam jest obca,
Ta waśń rodzinna…
(tłum. Maciej Szczepańczyk)

Wielki‌ poeta się pomylił. Długotrwałym skutkiem powstania listopadowego był podział na Polaków i zaborców. Polacy powstanie przegrali, ale w sercu człowiek porządny nosił Polskę. Im bardziej jej nie było na mapie, tym bardziej musiała być o tu:

* Kolaborant‍ – ktoś dobrowolnie podejmujący współpracę z okupantem.

PSUJSTWO‍ DZIEWIĄTE

w‌ okolicach paryskiego bruku i polskiej historii

Przypadek?‍ Być może, a na pewno ciekawy. Wszystkie najwybitniejsze dzieła polskiej literatury XIX wieku powstały na emigracji, zwykle w Paryżu.

Nasza‌ Wielka Emigracja nie była aż tak wielka: 11–12 tys. osób. Wśród emigrantów znaleźli się jednak ludzie wielkiego formatu: Mickiewicz, Słowacki, Krasiński; Adam Jerzy Czartoryski, reformator polskiego szkolnictwa, wreszcie prezes Rządu Narodowego podczas powstania listopadowego; Jan Józef Baranowski, wynalazca (m.in. kasownika do biletów!); Ernest Malinowski, inżynier, który zasłynął budową kolei w wysokich Andach (Peru); Maurycy Mochnacki, dziennikarz, najlepsze publicystyczne polskie pióro tamtych lat; Fryderyk Szopen – wiadomo; Joachim Lelewel, twórca pierwszej w naszych dziejach historii Polski. I wielu innych, mniej znanych albo zapomnianych.

Na‌ emigracji przebywał też od wielu dziesięcioleci dawny przyjaciel Tadeusza Kościuszki (i pierwszy Polak, który otrzymał obywatelstwo amerykańskie) Julian Ursyn Niemcewicz. Polityk, poeta, pisarz, powstaniec (kościuszkowski), działacz patriotyczny i tak dalej, ale przede wszystkim autor absolutnie supermegahitu: Śpiewów‍ historycznych. Gdyby w XIX wieku istniał Internet, Śpiewy‌ historyczne byłyby plikiem o milionowej klikalności.

Drukowane,‍ przemycane do Polski, przepisywane (ręcznie) i pożyczane, stworzyły wizję naszych dziejów. Wizję waleczną. Nasi leją wroga i kochają Polskę. Już Bolesław Chrobry…

Pędzi,‍ pytając, gdzie nieprzyjaciele?
Widzi za Bugiem hufce ich skupione,
Rzuca się z koniem na rycerstwa czele,
W nurty spienione

I tak dalej…
Na przykład podczas potopu szwedzkiego:

Z nieprzyjacielem, zewsząd powstającym,
Nieraz, gdy nawal śniegu lasy chyli,
Wśród srogiej zimy, pod niebem iskrzącym
Nasi walczyli

Nasz‌ pierwszy historyk Joachim Lelewel nie znosił Śpiewów‌ historycznych. Tak się natrudził, aby historię uczynić nauką, a ten Niemcewicz z powrotem obraca tę naukę w opowiastkę o walecznych bohaterach. Lelewel zachęcał do szukania „ukrytych sprężyn” w dziejach,

u‌ Niemcewicza żadnych ukrytych sprężyn nie było, jeno miłość do ojczyzny. Tylko raz poeta wkłada w usta króla Jana Kazimierza przestrogę:

Karzcie‍ swawolę, jeśli nie zechcecie
(Tyle jej smutnych zaznawszy przykładów)
Bodajbym nie zgadł, ale się staniecie
Łupem sąsiadów

Lelewel‍ w prywatnym liście do ojca napisał: „Prace moje nie są to starego Niemcewicza wypisy i plugactwa, nie są nuty, ni wiersze, ni obrazki...”. Młodego historyka najbardziej ubodło włączenie do Śpiewów... tzw.‌ historii bajecznej: Piasta Kołodzieja, Smoka Wawelskiego, króla Popiela. Aby przeciwdziałać skutkom popularności Niemcewicza, Lelewel napisał dla młodzieży pieszczone przez lata dziełko Dzieje‍ Polski potocznym sposobem opowiedziane, bijąc się nawet ze Smokiem Wawelskim: „To wszystko najczęściej niedorzeczne zmyślenie (…). Smoków nie ma. Co o jego spaleniu powtarzają, to oczywiste brednie, bo siarka bez przystępu powietrza palić się nie może, ani w nieżywym baranie, a tym mniej w brzuchu smoka”.

Jednak‍ walkę na popularność wygrał Niemcewicz. I chyba można zrozumieć dlaczego. Lektura Śpiewów‌ historycznych była terapią. Polacy wojują. Zawsze dzielnie, zazwyczaj z przeważającymi siłami wroga. I wygrywają. To znaczy od czasu do czasu zdarza się klęska, niemniej możemy być prawie pewni, że to tylko swego rodzaju próba charakteru. Póki w sercach miłość do ojczyzny, póty jakoś damy sobie radę.

PSUJSTWO‌ DZIESIĄTE

w‍ okolicach Turwi

Polskie‍ filmy historyczne wolą bitwę od tzw. pracy organicznej. Mamy zatem wielkie produkcje: Miasto‍ ’44, 1920.‌ Bitwa Warszawska, Potop i Ogniem‍ i mieczem. Nie mamy megaprodukcji np. Kółko‌ rolnicze. Powrót albo Czytelnia‌ ludowa. No tak, widok bohatera wyjącego: „Śmierć! Śmierć!”, podczas szarży na wspaniale umocnione pozycje wroga wydaje się bardziej filmowy niż widok rolnika wydzierającego ziemi buraki.

No‍ i proszę! Mamy bohatera, który i siał, i walczył! Będzie film?

Zarys‍ scenariusza
(tzw.‌ eksplikacja autorska)

Megaprodukcję‌ zaczynamy szarżą, aby nawet najgłupszy widz nie pomyślał, że zabraknie w naszym filmie przemocy. Szarżujemy w dwieście koni (to będzie megaprodukcja!) na Prusaków, jest rok 1806. Dezydery Chłapowski bije się w armii generała Dąbrowskiego, który służy Napoleonowi. Dowodzi armatami i w ogóle jest bardzo dzielny. Bach, bach! Chłapowski przeżyje, czego nie można powiedzieć o Prusakach. Generalnie są oni dead.

Potem‌ Chłapowski dostaje rangę generała i Virtuti Militari. Potem kocha się w nim na zabój jakaś babka albo dwie, żeby wypełnić czas, ale na szczęście nie trwa to w filmie zbyt długo, bo Chłapowski dostaje się do pruskiej niewoli.

Wychodzi‍ w 1807 i jedzie do Paryża. Tam studiuje w szkole politechnicznej! Uroki studiów pokazujemy, aby w widzach wzbudzić chęć podniesienia swojej wiedzy matematyczno-fizycznej. Wielkopolska staje się fundamentem Księstwa Warszawskiego, a bohater przeplata naukę z uczestnictwem w kolejnych kampaniach wojsk Napoleona! Juhu! Nie musimy wymyślać romansów, bo i tak z trudem zmieścimy się w czasie. Chłapowski walczy w Hiszpanii, Austrii i Rosji. Będzie jazda!

W‍ czerwcu 1813 roku spotka się z Tadeuszem Kościuszką. Wielki polski wódz, jak wiadomo, nie ufał Napoleonowi i Chłapowski po tej rozmowie też zaczyna wątpić w szlachetne (tzn. propolskie) zamiary cesarza Francuzów. Fakt, że Napoleon właśnie zaczął przegrywać, nie miał żadnego, powtarzamy, żadnego związku z opuszczeniem go przez Chłapowskiego.

Febra.‌ Trochę mało filmowe, to dodamy jakąś lekarkę, piękną Rosjankę, która leczy Chłapowskiego, ale wyjedzie do ojczyzny, płacząc, że opuszcza bohatera… Dezydery wyzdrowieje i pojedzie do Anglii uczyć się nowoczesnego rolnictwa.

A‍ potem… A potem Dezydery wraca do rodzinnego majątku Turwia, w zaborze pruskim. Wykupuje go od ojca (ale czasy!), mimo że majątek wygląda raczej kiepsko i jest zadłużony – w filmie trzeba będzie ukazać, że jest wręcz zrujnowany.

A‍ potem usłyszymy dynamiczną muzykę i zobaczymy wielki zegar! Chłapowski zaczyna reformy w majątku i jego pierwszym posunięciem będzie właśnie zastąpienie zegarem herbu nad bramą pałacyku. Odtąd wszystko dziać się będzie punktualnie, żwawo i w ogóle jak w zegarku. Ludzie patrzą przerażeni. W kolejnych kadrach były generał szorstkim głosem wydaje komendy, ucząc chętnych, a opornych niszcząc psychicznie dla ich własnego dobra. W wolnej chwili żeni się z Antoniną, siostrą żony Wielkiego Księcia Konstantego!

To‍ jest życie! Orka nowoczesnym pługiem (tzw. szkockim), sianie koniczyny specjalnie sprowadzanej z Anglii, hodowla żywopłotów (pomysł angielski – chronią pola przed wiatrem), sprowadzenie ze Szwajcarii superbyka, aby poprawił jakość wielkopolskich stad bydła oraz francuskich owiec.

Minęło‍ 10 lat… I Turwia wyszła z długów.

I‌ kiedy już widz nasyci się młockarniami, olejarnią, płodozmianem i destylarnią… będzie wojna! W zaborze rosyjskim wybuchnie powstanie listopadowe (1830)!

I‍ wiecie co? To naprawdę dziwne, ale nasz przedsiębiorca, symbol Polaka skoncentrowanego na pracy u podstaw, zostawi majątek w rękach współpracowników i ruszy walczyć o Polskę! Zupełnie jakby był jakimś romantykiem czy co…

Chłapowski‍ przedostanie się nielegalnie przez granicę prusko-‑rosyjską, stanie na czele oddziału wojsk walczących na Litwie. Kiedy dowódcą został ostatecznie generał Giełgud, powstańcom na Litwie przestało się powodzić. Wojsko zmuszone zostało ostatecznie do przekroczenia granicy rosyjsko-pruskiej. Prusacy w konsekwencji internowali 15 tys. naszych żołnierzy. Jeden z podkomendnych Giełguda tak się zirytował na niego, że w odruchu rozpaczy… zastrzelił go! Zanim do tego dojdzie, walczący pośród kul i kartaczy Chłapowski ostatecznie zostanie awansowany na generała.

Po‌ upadku powstania Dezydery znajduje się w pruskim więzieniu – udział w „polskiej awanturze” uznawany był za zdradę Prus (które wspierały Rosję, a nie Polaków). Odsiedzi rok w twierdzy (w filmie to mgnienie), wyjdzie i znowu będzie stawiał pracowników do pionu (lubił powtarzać, że „Polacy za mało czytają i za mało się uczą!”). Na dodatek zacznie prowadzić szkolenia dla młodych ziemian, aby nauczyli się gospodarować w nowoczesny sposób.

Jego‍ majątek liczy już 8 tys. hektarów. I kiedy widz pomyśli, że to już koniec bitki, w 1848 roku wybuchnie w Prusach Wiosna Ludów – bunt poddanych niemieckich przeciwko bardzo niedemokratycznej władzy. Polacy przyłączą się do tego zrywu, na czele jednego z polskich oddziałów zbrojnych stanie 60-letni generał Chłapowski. Później znowu gospodarz…

Ale‌ film, co??

Dlaczego‍ to było tak ważne, to działanie w Turwi (a potem w innych miejscach)? To proste, chociaż zarazem trochę wkurzające. Państwo pruskie po pierwszych klęskach z Napoleonem ostro wzięło się do roboty. Nowoczesność, wydajność i oszczędność stały się sztandarami Królestwa Prus. Bardzo wielu Polaków, zarówno ziemian, jak i chłopów, cechowała gospodarcza ospałość (długo by tłumaczyć historyczne przyczyny, które do takiej postawy doprowadziły). Groziło żywiołowi polskiemu, że „Polak” będzie oznaczać w Prusach „ten gorszy”. Nie „gorzej traktowany przez władze”, bo to można jakoś przeboleć, skoro jest się Polakiem. Gorszy naprawdę – gorzej wykształcony, gorzej rozumiejący wymagania współczesności, gorzej gospodarujący i po prostu biedniejszy. Takie petardy jak Chłapowski pokazały, że polskość i nowoczesność mogą iść w parze.

I‍ tylko krew człowieka zalewa, jak pomyśli, że film Wojna i koniczyna nigdy nie powstał.

PSUJSTWO‌ JEDENASTE

wokół‍ kół i kółek

Raz‍ na wozie, raz pod wozem… Władze państw zaborczych też nieraz psuły nam robotę. Bez wątpienia największym sukcesem na tym polu mogła pochwalić się Austria. Inna sprawa, że się nim nie chwaliła, bo był to sukces cokolwiek makabryczny.

Zaczęło‌ się tak pięknie… Grupa młodych polskich spiskowców nakreśliła powstanie przeciwko trzem zaborcom naraz! Zaparło wam dech?

Rzecz jasna, dobrze byłoby zacząć takie powstanie, kiedy zgromadzi się wielką liczbę oficerów i podoficerów oraz broni (i to najlepiej z amunicją). Bardzo pomocne byłoby również zbudowanie sieci podziemnej organizacji, tak aby powstanie wybuchło w wielu miejscach jednocześnie. Nasi spiskowcy nie zdołali spełnić żadnego z tych warunków, za to wierzyli, że powstanie będzie ludowe – powstańcy zdobędą zaufanie mas chłopskich, a potem rozjadą zaborcze armie.

Nie udało się. No, niemożliwe…

Tylko w Krakowie, wówczas Wolnym Mieście, udało się przejąć władzę. Na wieś galicyjską (Galicją nazywano ziemie polskie pod zaborem austriackim) ruszyli wysłannicy powstańczego rządu, aby wzbudzić w chłopach gorące umiłowanie ojczyzny. Następnie, wiadomo – zapisywanie się do oddziałów powstańczych, entuzjazm, zwycięstwo. W tym samym czasie austriacki rząd też wysłał swoich ludzi, aby wzbudzili w chłopach gorące umiłowanie cesarza Austrii. Wskazywali na polskich powstańców jako na tych, których trzeba ukarać.

Ze smutkiem trzeba stwierdzić, że wysłannikom cesarza udało się o wiele, wiele więcej niż konkurencji. Chłopi ruszyli „na panów” jak stonka na ziemniaki pewni poparcia władz. Wreszcie można było odpłacić szlachcie za darmową pracę (pańszczyznę) i wyzysk. Polscy chłopi uganiali się w lasach za polskimi powstańcami, aż w końcu wszystkich wyłapali, dotkliwie bijąc albo po prostu zabijając. Tak zwana rabacja galicyjska (luty i marzec 1846 roku) to chyba najsmutniejsze polskie doświadczenie XIX wieku.

No, dość już o takich obrzydliwościach.

OK, to jeszcze tylko powiem, że szlachta galicyjska opowiadała sobie potem, że austriackie władze płaciły premię za każdą przyniesioną szlachecką głowę. To legenda, natomiast często chłopi skarżyli się władzom, że stracili dniówki (zapłatę za pracę), bo byli akurat zajęci...

… i w niektórych powiatach wypłacono im rekompensatę, aby nie byli finansowo poszkodowani.

Co do powstańców pojmanych, Austriacy wysyłali ich do twierdz. Nie byli mili.

W wielu europejskich państwach oburzano się na „szaleństwo” władz austriackich, które napuściły chłopów na szlachtę! Wydaje się, że po prostu władze austriackie, zaskoczone wybuchem powstania, bardzo przeceniły możliwości powstańców i w popłochu odwołały się do chłopów, a potem jakoś samo już poszło.

I kto by pomyślał, że to właśnie w Austrii Polakom będzie się żyło najbardziej „po polsku”, że właśnie w tym państwie uzyskamy tak wiele wolności?

Aby tak się stało, Austria musiała przejść sporo. Najpierw wybuchła w jej granicach Wiosna Ludów – seria zrywów wolnościowych, z których największe okazało się powstanie węgierskie. Warto nadmienić, że jednym z najważniejszych dowódców powstania był nasz generał Józef Bem! O mały figiel popsułby Austrię na czele Węgrów, ale dobrze rozwijające się powstanie rozbiła armia… rosyjska przybyła z bratnią pomocą cesarzowi Austrii. Następnie Austria przegrała dwie wojny z Francją we Włoszech i z Prusami u siebie :). Cesarz Franciszek Józef dał się namówić do głębokich reform parlamentarno-konstytucyjno-liberalnych, których nie mamy powodu szczegółowo omawiać, ważne, że dla Polaków dwadzieścia lat po rabacji przyszła… autonomia!

Ogólnie panuje przekonanie, że nic tak nie trzyma człowieka w zdrowiu i szczęściu jak sprawowanie dyktatorskiej władzy. Franciszek Józef daje odwrotny, zagadkowy przykład. Dał ludom i ludziom wiele wolności, a panował 68 lat. Jego niemalże kult utrzymuje się do dzisiaj, nawet w Polsce są knajpy z podobizną „kochanego cesarza”.

Pokochaliśmy Austrię przekształconą w tym czasie w Austro-Węgry – federację Austriaków i Węgrów. W ówczesnych (polskich!) podręcznikach do historii wydawanych w Galicji pisano o cesarzu Franciszku Józefie: „Panuje ku szczęściu poddanych. Jest łaskawie dobrym ojcem wszystkich narodów zamieszkujących monarchię”. A cesarska podróż po Galicji (1880 rok) przerodziła się w ciąg festynów z orkiestrami, deklamacjami, wiwatami i morzem ludzi.

W sejmie w Wiedniu nasi posłowie utworzyli Koło Polskie i niemal zawsze popierali rząd. Zdarzyło się nawet, że premierem Austrii był Polak. To zapewne ostatni w dziejach taki przypadek, że Polak został premierem mocarstwa.

Ojej, czy nie czas na telenowelę Dziwni Polacy? Jak najbardziej. Niejeden polski lojalista (ktoś lojalny wobec władzy austriackiej) to… rewolucjonista. Na przykład:

Ojej, czy nie czas na jakiś romans? Przenieśmy się do zaboru pruskiego…

W drugiej połowie XIX wieku powieść dla młodzieży Winien i ma była wprost zaczytywana… przez młodych Niemców i młode Niemki. Polaków jakoś nie urzekła…

Soll und Haben Gustawa Freytaga chętnie kupowano w prezencie – uważano, że propaguje ona właściwe wzorce osobowe zwłaszcza dla wkraczających w dorosłość chłopców (panów?). Bohater, młody niemiecki mieszczanin, wyjeżdża na wschód, czyli na ziemie polskie pod pruskim zaborem. Widzi terytorium zamieszkane przez Polaków jako zaśmiecone i zaniedbane. Drogi, wiadomo, kiepskie. Ludzie uśmiechają się do butelki – nie butelki mleka, rzecz jasna.

Bohater, oczywiście, zakochuje się – i to zakochuje nieodpowiednio, bo w córce junkra (zamożnego pruskiego szlachcica). Ona też się zakochuje, a przecież jest nie do pomyślenia, aby córka junkra wyszła za zwykłego, miłego zresztą, ale niezamożnego kandydata na drobnego kupca.

Mimo pożerającej czas miłości młody Niemiec, noszący jednoznaczne nazwisko Dobrobyt (Wohlfahrt) krzewi na Wschodzie cywilizację wśród nieokrzesanych i nieuczciwych tubylców. Cierpliwie uczy ich dobrego gospodarowania i dobrych manier. Pewnego razu nabiera powietrza w płuca i stwierdza:

Nie trzeba dodawać, że „słabsza rasa” w snach naszego pana Dobrobyta ulegnie germanizacji. Dobrze jest sobie przy tym uzmysłowić, że zamiarem autora powieści nie była antypolska propaganda. Podobnie jak wielu wykształconych Niemców, autor uważał po prostu, że jedynym ratunkiem dla słowiańskiej ludności wschodu Prus jest przyjęcie kultury wyższej, czyli niemieckiej. W ten sposób wyjdzie z biedy i będzie szczęśliwa.

(I nie trzeba chyba dodawać, że zdyscyplinowani młodzi dojdą zgodnie do wniosku, że ich małżeństwo nie miałoby sensu i tylko zdenerwowałoby rodziców, zatem cmokają się w policzek na do widzenia, a właściwie niewidzenia, i są bardzo z siebie dumni).

A wiecie, co jest w tym wszystkim najlepsze?

Najlepsze jest w tym wszystkim to, że wielu Polaków w pełni zgodziłoby się z tym opisem prostego, pozbawionego energii ludu polskiego. I na ogół byli to ci, którzy ze wszystkich sił psuli Niemcom robotę.

Również księża. Wielu z nich wspomagało walkę o język polski w szkole i kościele, i tak dalej, i tak dalej. Księża społecznicy to odmiana duchowieństwa wyrosła na wielkopolskim gruncie. Najciekawsi byli ci, którzy robili forsę! Nie dla siebie – dla kółek.

Twardzi, jak biznesmeni, umiejący liczyć co do grosza i patrzący swoim współpracownikom na ręce, wyczarowywali pieniądze. Wielkopolscy biznesmeni w sutannach prowadzili społeczne przedsiębiorstwa, które opierały się na zasadzie małych wpłat oraz niewielkich kredytów. Duchownym ufano – ale sprawdzano ich. Kółkowiczów zachęcali do tego sami księża!

Zaczęło się w miejscowości Środa, w samym środku Wielkopolski. Skromny proboszcz, jeszcze niedawno uczestnik powstania styczniowego w Rosji (1863 rok), ksiądz August Szamarzewski pokazał chłopom na zebraniu mało wartą monetę – miedziaka – i ogłosił, że kto zaczyna z miedziakami, kończy ze złotem.

? Jak być bogatym? Poradnik spółkowicza
Ruch spółek zarobkowych miał prostą filozofię:

1. Niewielkie kredyty dawane na bardzo mały procent tym gospodarzom, którzy potrzebowali wsparcia dla pomysłu unowocześnienia produkcji.

2. Spłacane w niewielkich ratach pożyczki dyscyplinowały pożyczkobiorców, zwłaszcza że na wpływy w kasie czekali już następni chętni do wzięcia kredytu.

Wiele spółek zarobkowych współdziałało z kółkami chłopskimi, często chłop udzielał się i tu, i tu. Kółka uczyły ekonomicznego rachunku, agronomii, spółdzielczości. Często mówi się w ich kontekście o obronie polskości, a one właściwie nie broniły, lecz atakowały.

Prusy (od 1871 roku Niemcy) były państwem praworządnym. Stosunek państwa do Polaków stawał się coraz gorszy, bo zwyciężał w Niemczech nacjonalizm. Ale wciąż można było, przestrzegając starannie prawa, walczyć o swoje. Było zatem ciężko, ale można było „dać radę” – wystarczyło tylko chcieć… i umieć.

Aktywiści polskich kółek uczyli:

Należący do kółek chłopi uczestniczyli co miesiąc w szkoleniu na temat nowinek w hodowli, uprawie, konserwacji maszyn. Kupowano (albo wynajmowano) jedną maszynę na potrzeby kilku gospodarstw.

Dwadzieścia lat po uruchomieniu pierwszej Spółki Zarobkowej ksiądz Piotr Wawrzyniak, proboszcz ze Śremy, przekształcił ruch spółek w Polski Bank Związku Spółek Zarobkowych.

Warunkiem przetrwania niewielkich banków ludowych było zaufanie – patron potrafił przejrzeć na wskroś mitomana czy niegodziwca, który sięgnąć by chciał po spółdzielcze pieniądze.

Polski Bank Związku Spółek Zarobkowych osiągnął sukces. Na początku XX wieku na jednego Polaka w Wielkopolsce i na Pomorzu przypadało 2200 marek oszczędności w kasach spółdzielczych, a na jednego Niemca – 1200 :(.

A TERAZ TROCHĘ GADANIA

o Wiśle i o przemyśle

Jak pewno zauważyliście, zmieniliśmy świat. W XVIII wieku był on wiejsko-ziemiański, w XX stał się miejski i elektryczny. Po drodze był wiek XIX, wiek przemysłu, maszyn, kapitalizmu, napływu ludzi do miast, budowy fabryk, umasowienia oświaty, upowszechnienia czytelnictwa, kolei, wreszcie żarówki, tramwaju i nawet chłodni. Ktoś nazwie najważniejsze kilkadziesiąt lat rozwoju Europy i Ameryki Północnej rewolucją przemysłową.

Zmienili się zatem również nasi zaborcy. A wraz z nimi my. We wszystkich państwach zaborczych rosła świadomość narodowa – nie tylko polska, ma się rozumieć, ale również niemiecka, rosyjska, ukraińska, litewska, fińska, czeska, słowacka, węgierska. W każdym rosła liczba dzieciaków, które szły do szkoły. W każdym rosła liczba zakładów przemysłowych i liczba mieszkańców miast. Pojawiła się nowa, ważna warstwa społeczna: robotnicy. Zwykle pogardzani robotnicy poczuli w końcu swoją siłę. Ziemiaństwo traciło powoli na znaczeniu, kapitaliści odwrotnie.

Przemysł był ukochanym dzieckiem XIX wieku. Owszem, niósł wyzysk robotników i dym z kominów, ale przede wszystkim widziano ROZWÓJ. Tańsze buty, tańsze ubrania, tańsze lekarstwa, tańsze garnki, a także tańsza broń. I na dodatek kolej, łatwość przemieszczania się tysięcy ludzi!

Wow!

Henryk Sienkiewicz, pisarz, laureat Nagrody Nobla, zanim jeszcze stał się wielkim pisarzem piszącym o Kmicicu i Zagłobie, był dobrze piszącym dziennikarzem. Pojechał do fabryki w Żyrardowie (niedaleko Warszawy) i zanotował:

Polskie związki z przemysłem nie były łatwe.

→ROSJA

Imperium Rosyjskie tak jak było ogromne, tak było słabo uprzemysłowione. W dużych miastach – Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Odessie – powstawały fabryki, nieraz nawet bardzo duże. Kiedy jednak wyjechać by na wieś (mieszkało tam 80% mieszkańców imperium) albo do małych miasteczek, na ogół wszystko będzie „po dawnemu”. Znaczna część kapitału niezbędnego, aby budować fabryki i banki, pochodziła z zagranicy.

Na ziemiach polskich zaboru rosyjskiego życie przemysłowe kwitło nieco żywiej niż w Rosji właściwej. Warszawa, Łódź, w mniejszym stopniu Białystok i Żyrardów to były miasta „na zachodzie” – tzn. na zachodzie Imperium Rosyjskiego. Także tutaj kapitał był przede wszystkim zagraniczny, niemiecki, francuski, belgijski. Robotnikami najczęściej zostawali polscy chłopi, którzy opuścili wieś.

→PRUSY

W 1871 roku powstały zjednoczone Niemcy. W tym państwie znaczna część Królestwa Prus, w tym zamieszkana przez Polaków Wielkopolska, grała rolę wytwórcy produktów rolnych. (Chociaż dobrze przy tym zapamiętać, że do Prus należał Berlin – europejska metropolia!) To był wschód Niemiec, mniej uprzemysłowiony niż zachód.

→AUSTRO-WĘGRY

Wielkie różnice między regionami, ale akurat w Galicji jest tak, że mamy dwa duże miasta (Lwów i Kraków) i raczej niewiele przemysłu. Austro-Węgry w ogóle były bardzo zróżnicowane pod każdym względem np. narodowym – w części austriackiej przewagę mieli Niemcy austriaccy, ale mieszkali tam jeszcze Polacy, Czesi, Morawianie, Żydzi. W części węgierskiej dominowali Węgrzy, ale mieszkali również Chorwaci, Rumuni, Słowacy, Niemcy.

Europa czasów rewolucji przemysłowej rajem nie była. Jednakże, tak w sumie, stanowiła region świata coraz bezpieczniejszy, coraz zamożniejszy i dający coraz większe wolności obywatelskie (Rosja na tym ostatnim polu była bardzo powolna).

PSUJSTWO DWUNASTE

w okolicach roku 1863 i monopoly

Powstanie 1863 roku jako gra komputerowa? Kuszące (chociaż, uwaga, będzie bardzo trudno wygrać, grając powstańcami).

W pierwszej turze powstańcy zbierają się w miejscach zbiórek w lasach. Jest styczeń! Uderzają znienacka na niektóre rosyjskie garnizony, ale nie udaje im się opanować żadnego miasta.

W drugiej turze nasi próbują zebrać wojsko i zdobyć miasto, które stałoby się siedzibą Rządu Narodowego. Wojska carskie gromadzą posiłki i po pierwszym szoku zaczynają rozbijać większe polskie oddziały. Uważaj, nie daj zepchnąć do granicy rosyjsko austriackiej dużego oddziału Langiewicza (ponad 2 tys. osób). W „realu” tak się właśnie stało, co bardzo osłabiło powstanie.

Trzecia tura to rozwój wojny partyzanckiej. Musisz dbać o to, aby młodzież uciekająca do powstania wiedziała, jak, gdzie i kiedy odnaleźć oddział (nazywano te oddziały partiami). Wojska carskie ganiają po lasach i wsiach, szukając partii. Dużo zasadzek z obu stron. Jak najszybciej oddaj dowodzenie nad powstaniem dyktatorowi Romualdowi Trauguttowi. Innych kandydatów goń, ich ambicje nie dorównują umiejętnościom.

Czwarta tura, decydująca – musi powstać sieć konspiracji miejskiej oraz oddziałów partyzanckich, tak aby Rosja utraciła faktycznie panowanie od terenami zamieszkanymi przez Polaków. Jeżeli to Ci się uda, to Francja, niechętna wówczas Rosji, pomoże Polakom w zawarciu jakiegoś pokoju z carem.

I tak dojdzie do tury piątej – negocjacji przemieszanych z akcjami zbrojnymi.

W „realu” do tej piątej tury nigdy nie doszło :(. Nie udało się zmusić Rosji do ustępstw. Po prostu zaborca okazał się zbyt silny. W styczniu 1863 roku wojsko carskie stacjonujące na terenach polskich liczyło 111 tys. osób. Pierwsza uderzeniowa grupa powstańców liczyła około 6 tys. Jesienią Rosjanie zgromadzili już około 150 tys. żołnierzy. Partie nigdy nie przekroczyły 30 tys. czynnych walczących. (W sumie przez szeregi powstania, w partiach i w miejskiej konspiracji uczestniczyło prawie 200 tys. osób).

Powstanie zostało sprowokowane przez Polaka Aleksandra Wielopolskiego. Był to polityk zdolny, pragnący przysłużyć się krajowi, ale głuchy – nie dosłownie wprawdzie. Wielopolski nie słyszał polskiego pragnienia wolności.

W 1856 roku Rosja doznała bardzo dotkliwej porażki w wojnie o panowanie nad Morzem Czarnym i Turcją. Okazało się, że jest zacofana i słaba! Na tron wstąpił nowy car – reformator. W dziejach Rosji cyklicznie powtarza się ten schemat – ujawnione zacofanie imperium, nowy car, wielkie reformy, wielkie zamieszanie. Tym razem reformatorem był Aleksander II. Panowanie jego poprzednika, Mikołaja I, porównywano do długotrwałej zimy, początek panowania Aleksandra II – do odwilży.

Polacy zareagowali na sygnały odwilży z ogromnymi nadziejami. Car przybył do Warszawy. Wykonał pod naszym adresem ładny gest – otworzył Szkołę Główną w Warszawie (czyli dzisiejszy uniwersytet). Wygłosił do reprezentacji polskiej szlachty i duchowieństwa bardzo dobre przemówienie, ale nie takie, jakiego oczekiwali słuchacze – bo oni chcieli o wolności, a car mówił: „Żądam, aby porządek, ustalony przez mego ojca, w niczym nie został naruszony”. Zakończył mowę często potem cytowanym: „Point de rêveries, Messieurs”(„Panowie, żadnych marzeń”). No, to trochę słabo.

Znaczna większość aktywnych narodowo Polaków wyznawała po cichu zasadę wypowiedzianą na głos przez Andrzeja Zamoyskiego: „Brać i nie kwitować…” (czyli nie zobowiązywać się w zamian za ustępstwa do niczego). Wolność nam się po prostu należała.

Wielopolski inaczej niż większość Polaków wierzył w Rosję i wierzył Rosji.

Czy Wielopolski, obdarzony przez cara zaufaniem, miał szansę powodzenia? W każdym razie myślał logicznie!

- Carska Rosja przystępuje do reform, a czas reform jest dla władzy zawsze trudny – Polacy (lojalni Polacy) będą potrzebni.

- Otwiera się na Zachód, handel, przemysł i w ogóle nowoczesność.

- Ziemie polskie leżą… no gdzie, no gdzie? – Na drodze między Rosją a Zachodem i będą korzystać na zmianach.

- Trzeba cara popierać i powolutku, powolutku poszerzać margines wolności, a przy okazji zostać liderem gospodarczym imperium.

Przez ćwierć wieku (czyli od upadku powstania listopadowego) byliśmy ciemiężeni i upokarzani. Teraz zachłysnęliśmy się marzeniami o wolności. Wielopolski nigdy nie próbował tych marzeń wykorzystać – przeciwnie, wyśmiewał je jako narodową głupotę. I był okropnie nieporadny!

Niby drobiazgi, ale doprowadziły do tego, że car Wielopolskiemu ufał, ale Polacy – nie.

Z polskiego punktu widzenia przełom lat 50. i 60. był piękną epoką. Panowało wielkie patriotyczne ożywienie, ludzie demonstrowali przywiązanie do wolności i braterstwa, zamawiali msze „za ojczyznę” i w ogóle starali się zachowywać przyzwoicie. Nazywano ten czas rewolucją moralną. Wielopolski ją wyszydzał, bojąc się, że z gotującego się garnka w końcu wykipi mleko (dojdzie do powstania).

Decyzja o brance do wojska carskiego (a szło się wtedy minimum na 20 lat) młodych mężczyzn podejrzanych (słusznie) o przynależność do podziemnych organizacji antycarskich okazała się początkiem powstania. Zanim doszło do masowych aresztowań, spiskowcy dowiedzieli się o akcji. W samym środku zimy uciekali w popłochu w las. I cóż właściwie mieli robić? Zaczęli powstanie.

Jak pisała pewna, niezbyt przychylna powstańcom starsza pani w swoim pamiętniku:

Wielu młodych także uważało, że powstanie nie ma szans. Ale szli, bo jak tu się inaczej zachować, by nie wyjść na tchórza?

Kiedy wreszcie, po kilku miesiącach chaosu na szczytach powstańczej władzy, dyktatorem powstania został były pułkownik carskiej armii, Polak, Romuald Traugutt, rozwinęła się wojna partyzancka. Traugutt ukrywał się w Warszawie.

Historycy są pełni uznania dla sprawności, z jaką działający z ukrycia Rząd Narodowy kierował walkami w skali kraju (bez telefonów i Internetu), wydając rozkazy poprzez sieć wysłanników. Stworzone podczas powstania tajne państwo, które miało nawet swoją pocztę opłacaną specjalnymi znaczkami, może stanowić powód do polskiej dumy. Powstanie zostało jednak stłumione. Zdarza się, że Polacy i z tej klęski robią powód do dumy, że ponoć cierpienie uszlachetnia itd., ale – drodzy czytelnicy – lepiej wygrać i narzekać, niż przegrać i być dumnym. Około 40 tys. powstańców zostało skazanych na zsyłkę na Syberię, w walkach zginęło około 20 tys. (żołnierzy carskich zginęło prawdopodobnie około 10 tys.). Kanclerz Niemiec Bismarck okresowo kokietował Polaków, ale – oczywiście – były to tylko dyplomatyczne przepychanki z carem. Cesarz Francuzów Napoleon III wysłał telegram „Durez” („Wytrwajcie”), na depeszy pomoc się skończyła.

Po klęsce powstania nasiliły się carskie represje, często okrutne, wzmogła się rusyfikacja. A Szkoła Główna (niedawny podarunek cara) została przekształcona w uniwersytet rosyjski.

Zrośnięcie się Polski z Rosją przyniosło nieoczekiwany skutek – znikła granica celna między Polską a Rosją. Z jednej strony Polacy poddani zostali silnej presji, z drugiej jednak – biznes zyskiwał imperialne rozmiary!

Ucisk, nie ucisk, ale Imperium Rosyjskie – zacofane w stosunku do Europy Zachodniej, lecz próbujące dynamicznie odrobić straty – dawało ogromne możliwości. Kto chciał i potrafił – skorzystał. Anglią to Rosja nie była (i nie jest po dziś dzień). A chciała nią być. Czuła się zmuszona, by z rosnącą tolerancją podchodzić do aktywności przedsiębiorczych obywateli.

Przykładzik? Proszę:

W ramach represji po powstaniu styczniowym carat podporządkował imperium polską instytucję kredytową. Podupadała, w końcu zamarła. W jej cieniu rozwijać się zaczął prywatny polski bank – Bank Handlowy Leopolda Kronenberga.

Od początku działalności Kronenberg łożył część zarobionych przez siebie pieniędzy na cele oświatowe i dobroczynne. Jemu zawdzięczała Warszawa np. szkołę kolejową. (Kto by pomyślał, oglądając sławny obraz Szał, że jego autor Władysław Podkowiński był absolwentem właśnie tej szkoły?) Kronenbergom zawdzięczamy też potężne fundacje na rzecz filharmonii, Biblioteki Miejskiej w Warszawie, parków.

Rosyjskie władze wiedziały oczywiście o patriotycznych i społecznikowskich zapędach Kronenbergów i ich naśladowców. Tolerowały je. Przeciwdziałać rozwojowi fortuny nowoczesnych bankierów przyciągających do Warszawy i Łodzi niemieckich i francuskich kapitalistów byłoby jednak przyduszaniem kur, które znosiły złote jaja. Rodzina Lilpopów, która budowała koncern produkujący tabor kolejowy, wspomagała zdolnych i niezamożnych. Jan Bloch, zwany „królem kolei”, rozdał tysiące rubli na działalność filantropijną i społecznikowską. Rodziny Wedlów, Jabłońskich, Gollobów miały swoje społecznikowskie pasje, które władza carska tolerowała, widząc w poczynaniach magnatów kapitalizmu czynnik unowocześniający imperium.

Bardzo wielu Polaków w latach popowstaniowych propagowało edukację wśród warstw ludowych. Bo ludzie wykształceni będą mieli więcej szans w życiu, niż tylko poddawać się wyniszczającej pracy w fabryce czy na roli.

Taką postawę reprezentował już Promyk, czyli autor pierwszego polskiego Elementarza, na którym nauczysz się czytać w 5 albo 8 tygodni (oklaski). W ciągu 4 lat sprzedano prawie 100 tys. egzemplarzy elementarza, którego ideą było to, aby ktoś umiejący pisać gromadził wokół siebie tych nieumiejących i uczył... Na Wystawie Światowej w Londynie Promyk zdobył srebrny medal!

Inni działacze oświatowi uważali, że skupić się trzeba na kształceniu elit – w ostatecznym rozrachunku to polscy inżynierowie, lekarze, nauczyciele i naukowcy zdecydują o tym, czy być Polakiem = być dumnym z Polaków.

I z Polek! Carat długo nie tolerował nauczania kobiet (w czym zresztą miał poparcie i niejednego konserwatywnego Polaka).

Zaangażowanie w oświatę płci pięknej symbolizuje Stefania Sempołowska, jedna z twórczyń nielegalnego Uniwersytetu Latającego dla kobiet. Właśnie w ramach Uniwersytetu Latającego zdobywała wykształcenie późniejsza laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie chemii Maria Skłodowska.

Inny polski noblista, pisarz, Henryk Sienkiewicz, założył Polską Macierz Szkolną – organizację promującą czytelnictwo wśród młodzieży, odczyty, stypendia.

Carat utrudniał rozwój PMSz, a działalności Towarzystwa Kursów Naukowych wprost zakazał. TKN działało zatem w warunkach nielegalności, jego aktywiści mogli wylądować w więzieniu albo na Syberii. Ale… działali.

PSUJSTWO TRZYNASTE

w okolicach 1918 roku i towarzysza „Wiktora”

Dzisiaj niemal wszyscy wychwalają Józefa Piłsudskiego, Wielkiego Polaka, Twórcę Niepodległej Polski I Tak Dalej. Plac imienia Piłsudskiego, most imienia Piłsudskiego, szkoła imienia Piłsudskiego i kwiaty pod pomnikami co najmniej dwa razy w roku (15 sierpnia z okazji Bitwy Warszawskiej i 11 listopada z okazji święta narodowego). Ktoś mógłby pomyśleć, że tak zawsze było.

Było inaczej! Piłsudski, póki żył, budził „hejtyzm”, że hej. Na szczęście Internet jeszcze nie działał w czasach „Dziadka” (jak od pewnego momentu życia nazywano Piłsudskiego). Bo gdyby działał…

Budził takie uczucia, chociaż naprawdę wiele popsuł Rosji, a potem sporo popsuł Niemcom. I naprawdę odegrał dużą rolę w polskich staraniach o niepodległość. Nie był bohaterem bez skazy (zauważyliście chyba, że takich bohaterów nie ma w prawdziwym życiu, prawda?). Niemniej był bardzo, bardzo aktywnym Polakiem i, teoretycznie, powinien być przez innych Polaków ceniony. W tym sęk, że jego aktywność długo wydawała się rodakom bezsensowna i głupia.

Warto dodać, że również w polskim ruchu socjalistycznym wiele było wrogości względem Piłsudskiego.

Traktowano Piłsudskiego (towarzysza „Wiktora”) jako nieuleczalnego niepodległościowca. A po co walczyć o niepodległą Polskę, jeżeli zadaniem ruchu socjalistycznego jest wyzwolić klasę robotniczą całej Europy, a nie Polaków?

Do ostrego podziału doszło w czasie tzw. rewolucji 1905 roku. Kolejność wydarzeń była taka:

1. Car Mikołaj II podejmuje walkę z Japonią.

2. Japonia rozbija w pył rosyjska flotę.

3. Ludzie w Rosji się nie cieszą.

4. Na fali złości w Petersburgu dochodzi do wielkiej manifestacji. Mikołaj II, zamiast dać radę i spróbować zdobyć serca poddanych, wyjeżdża z miasta, a w tym czasie wojsko otwiera ogień. Ginie kilkaset osób!

5. W wielu miastach imperium zaczynają się masowe strajki, demonstracje, regularne bitwy z policją i wojskiem. Coś, co wydawało się nieprawdopodobne (rewolucja), wydarzyło się naprawdę.

Rewolucja 1905 roku nie była taką do końca rewolucją, bo nie udało jej się przejąć władzy. Kilkakrotnie jednak dziesiątki tysięcy ludzi w największych ośrodkach miejskich kraju – także w Warszawie i w Łodzi – opanowywało fabryki, stawiając na ulicach barykady, i walczyło z wojskiem. Rewolucyjne zajścia trwały do wiosny 1907 roku.

Piłsudski odgrywał bardzo ważną rolę w ruchu socjalistycznym na ziemiach polskich – to on dowodził Organizacją Bojową PPS. Organizowała ona zamachy na carskich urzędników i generałów, strzelała się z Kozakami podczas manifestacji („manif”), ochraniała strajkujących. Ale czasy!

Piłsudski zorientował się dość szybko, że rewolucja raczej nie wygra. Chytrze przemieniał OB w kadrę ewentualnego, przyszłego powstania narodowego. Kiedy socjaliści pragnący ścisłego porozumienia z rosyjskimi rewolucjonistami domyślili się, o co chodzi, wybuchł wewnętrzny spór o sile wybuchu wulkanu. Przyjaciele zrywali ze sobą kontakty, gazetki obu zwaśnionych nurtów opluwały się, rwały się narzeczeństwa, dochodziło do pobić i gróźb śmierci! A wszystko w czasach ciągłego zagrożenia „wsypą” (ujawnieniem), aresztowaniem i katorgą (zesłaniem na Sybir)!

Piłsudski odchodził z PPS pokonany wraz z grupą swoich zwolenników.

Czy Piłsudski lubił Polaków? Tych, dla których się poświęcał, dla których narażał życie? Oceńcie sami. W 1908 roku stanął na czele nowej organizacji, Związku Walki Czynnej. Aby zdobyć duże pieniądze na działalność, zorganizował napad na pociąg – pociąg ten przewoził pieniądze i obligacje skarbu państwa. I tak to szlachetni byli rewolucjoniści dokonują rabunkowego napadu… Bo muszą. Dla Polski!

W nocy przed napadem rozbity psychicznie Piłsudski napisał sławny list – testament…

SONDA
Józef Piłsudski był:

- Pełen uznania dla Polaków za ich podziwu godną waleczność.

- Pełen wdzięczności dla Polaków za okazywane wsparcie.

- Pełen rozpaczy, że Polacy to takie łajzy.

Jedno trzeba przyznać Piłsudskiemu – nawet w najtrudniejszych chwilach umiał zgromadzić wokół siebie garść (czasem garstkę) ludzi idących za wodzem bez wahań. Ta umiejętność bardzo mu się przydała w 1914 roku – roku wybuchu Wielkiej Wojny – i w następnych latach, kiedy jego ludzie szli pod prąd opinii publicznej.

Szli, szli, aż doszli do więzienia, z Piłsudskim na czele.

Żołnierzy Piłsudskiego potraktowano jako agentów niemieckich (powszechnie i słusznie uważano, że Niemcy są ważniejsze od Austro-Węgier, i to one będą rozdawać karty). Nie pomogła opinia o Piłsudskim jako o „czerwonym” (socjaliście) i rozbójniku (akcja pod Bezdanami).

Piłsudski przemianował niedoszłych powstańców w legionistów – w praktyce bijących się na froncie po stronie austriackiej.

W 1916 roku w Warszawie Niemcy i Austria ogłosiły Akt 5 listopada, który mgliście zapowiadał utworzenie Królestwa Polskiego na ziemiach odebranych Rosji. Wydawało się, że lata poświęceń przyniosły piłsudczykom wielką szansę. Polacy wreszcie zobaczyli sens wysiłku Legionów. Oto niemiecki sztab zapragnął utworzenia masowego wojska polskiego pod dowództwem Niemiec. Liczono na milion ochotników (Legiony liczyły raptem kilkanaście tysięcy ludzi). Pierwsza w dziejach milionowa armia polska, obietnica powrotu Polski na mapę świata – no, nareszcie konkrety. Piłsudski wyrósł na polityka, który osiągnął narodowy sukces – i stawał się coraz bardziej popularny. Uwielbiany przez młodych żołnierzy wódz nazywany był powszechnie „Dziadkiem”.

Cóż z tego, skoro Niemcy wsadzili go do twierdzy!

Wszystko dlatego że w czasie wojny za dużo do powiedzenia mają generałowie. Niemcy nie chcieli tworzyć polskiej armii, tylko niemiecką, tyle że z polskimi żołnierzami. Piłsudski zażądał czegoś innego – regularnej polskiej armii. Jego skromne Legiony stanowiłyby jej fundament. Dla niektórych niemieckich polityków była to propozycja zrozumiała i popierali ją, ale generałowie ją utrącili. Piłsudski, który nigdy w życiu nie studiował w żadnej akademii wojskowej, i jego gromada polskich „partyzantów” mają zostać oficerami? Ha, ha, ha!

Kiedy przyszedł czas składania przysięgi na wierność cesarzowi Niemiec i cesarzowi Austro-Węgier, Piłsudski wezwał swoich legionistów, by NIE składali przysięgi na wierność cesarzom. Niemcy załatwili problem delikatnie niczym pracownik tartaku. Legiony rozwiązano, legionistów internowano (uwięziono do końca wojny). Wódz trafił do niemieckiej twierdzy wojskowej w Magdeburgu.

Ranking wydarzeń, które mogłyby zmienić dzieje Polski i Europy:

- Napoleon nie atakuje Prus w 1806 roku i nigdy nie powstaje Księstwo Warszawskie.
Skutki: 40% mieszkańców Prus to Polacy (tak było w latach 1795–1807). W środku Europy powstaje pruski naród dwujęzyczny. Prusy nigdy nie jednoczą Niemiec. Nie będzie ani I wojny światowej, ani Hitlera, ani II wojny światowej…? I nigdy nie przegramy w piłkę nożną z Niemcami.

- Car Aleksander II dogaduje się z Polakami około 1860 roku. Skutki: Polacy odnajdują się w roli poddanych wielkiego imperium, w którym odgrywają ważną rolę. Euro odbywa się w Warszawie, Kijowie, Moskwie i Petersburgu.

- Car Aleksander II dogaduje się z Polakami około 1860 roku. Skutki: Polacy odnajdują się w roli poddanych wielkiego imperium, w którym odgrywają ważną rolę. Euro odbywa się w Warszawie, Kijowie, Moskwie i Petersburgu.

- Anglicy nie wymyśliliby piłki nożnej. Skutki: nie do przewidzenia!

A potem…

A potem wojna światowa się skończyła. Przegrani:

- Niemcy,

- Austro-Węgry,

- Rosja (tak, tak – chociaż walczyła po stronie Francji, Anglii i USA, czyli po stronie wygranych, to całkowicie się rozsypała i wszystko leciało jej z rąk, także ziemie polskie).

No, niebywałe! Wszyscy trzej zaborcy przegrali. Można było utworzyć wolną Polskę. Kandydatem jak znalazł był oczywiście Józef Piłsudski – niemiecki więzień. Przyjechał do Warszawy, zaczął tworzyć wojsko, zbierając oficerów polskich z byłych armii zaborczych.

Pół żartem, pół serio można powiedzieć, że w życiu tego bardzo energicznego człowieka największe znaczenie miało kilkanaście miesięcy bezczynności – bo dopiero uwięzienie przez Niemców uczyniło go w oczach milionów rodaków autentycznym narodowym bohaterem.

Nigdy się nie dowiemy, czy Polska odzyskałaby niepodległość również wtedy, gdyby nie było czynu legionowego. Przez Legiony przeszło około 100 tys. osób. A w zaborczych armiach (austriackiej, niemieckiej i rosyjskiej) służyły miliony Polaków. Trudno wskazać moment, w którym Polacy odegraliby podczas wojny ważną rolę w przebiegu wydarzeń.

Może jednak zamiast mędrkować, uczcijmy powstanie niepodległej Polski!

A że jesteśmy, jako naród, skorzy do ironii, to uczcimy niepodległość fragmentem wiersza wielkiego polskiego satyryka Andrzeja Waligórskiego:

Śnił mi się wczoraj Pan Marszałek,
Śnił mi się wczoraj, jako żywo!
Wąsy miał długie, osiwiałe,
I maciejówkę też miał siwą

I jakąś troskę miał na twarzy,
A gdy spytałem go o powód,
Z goryczą w głosie się poskarżył:
– Ot, i czepiają mnie się znowu!

Łgali, żem austryjacki agent,
Że cud nad Wisłą to Francuzi,
Że faszyzm zaprowadzić chciałem,
A teraz wszyscy „Józiu, buzi!”

Toć to komedia, farsa czysta,
Że naraz do mnie tak przylgnęli!
Wszak ja z profesji terrorysta,
Z wiary przypadkiem ewangelik,

Z potrzeby chwili jam dyktator,
Zaś z charakteru raczej furiat...
Lecz gdzie tam! Nie zważają na to
Rząd, opozycja, MON i Kuria!

Wciąż tylko o mnie „dziadek, dziadek”.
Tfu, późne wnuki, słuchać hadko,
Całujcie wy mnie wszyscy w zadek!

Tu krzyk się podniósł:
– Rozkaz, dziadku!

PSUJSTWO CZTERNASTE

w okolicach roku Wersalu i Poznania

Świat byłby bez wątpienia lepszy, gdyby można było zapewnić sobie wolność i pokój, nie przelewając krwi. W latach 1918–1921 tak w naszym regionie świata nie było.

Mówiąc wprost, gdybyśmy nie popsuli planów niemieckich, bolszewickich, ukraińskich i litewskich, nie zbudowalibyśmy II Rzeczypospolitej albo zbudowalibyśmy ją znacznie mniejszą. Z niektórych dokonań z tamtego okresu możemy być bardzo dumni, z niektórych nie, ale musimy przyznać naszym rodakom sprzed stu lat – mieli parę.

Wokół Poznania

Niemcy, jak pamiętamy (?!), przegrały I wojnę światową. Przegrały jednak w dość niecodzienny sposób – w momencie, w którym osiągnęły na wschodzie Europy oszałamiające sukcesy!

Na zachodzie wojska niemieckie podeszły w 1914 roku pod Paryż, zostały trochę odepchnięte, i tak mniej więcej pozostało do 1918 roku. Natomiast na wschodzie…

Koniec wojny zmusił jednak wojska niemieckie do powrotu z Europy Wschodniej. Z bólem serca oddano Polakom zajętą kosztem Rosji Warszawę i inne miasta, które były przed wojną w zaborze rosyjskim. Ale nikomu, po prostu nikomu, nie przychodziło do głowy, aby oddać Polakom miasta i tereny należące przed wojną do Niemiec. No, np. Poznań, Wrześnię, Bydgoszcz, Gniezno, Chojnice, nie wspominając nawet o pełnym węgla Górnym Śląsku czy pełnym morskiej wody Pomorzu Gdańskim. Co to, to nie. Przecież nie po to tyle osiągnęliśmy, aby w Poznaniu rządzili Polacy!

Akurat w polskich głowach pomysł polskiej Wielkopolski mieścił się doskonale. Raz jeszcze historia pokazała, że co dwie głowy, to nie jedna.

Tak jest, wygraliśmy Powstanie Wielkopolskie. W podręcznikach szkolnych nasz sukces przykrywany jest skądinąd bardzo ważnymi, lecz przegranymi powstaniami: listopadowym, styczniowym i warszawskim. Szkoda, bo w ten sposób wychodzimy ze szkół z przekonaniem, że naszą specjalnością są bohaterskie klęski :( :(.

Powstanie wybuchło 27 grudnia 1918 roku. Z okazji przyjazdu do Poznania Ignacego Paderewskiego, światowej sławy pianisty bardzo zaangażowanego w sprawy polskie, miasto oszalało. Wszędzie widać było polskie flagi, aż grupa niemieckich żołnierzy nie wytrzymała i zaczęła je zdzierać. Kilka godzin później zaczęły się walki, dwa tygodnie później powstańcy zostali zorganizowani w armię, a po dwóch miesiącach Wielkopolska i część Pomorza zostały trwale w polskich rękach. Konferencja w Paryżu, obradująca nad wszystkimi problemami świata po wojnie, przyznała te ziemie Polsce.

Wokół Górnego Śląska

Górny Śląsk (Katowice, Gliwice, Rybnik itd.) nie był dużym regionem Europy, ale ważnym, bo uprzemysłowionym. Zamieszkiwany przez Niemców, Polaków oraz Ślązaków unikających deklaracji „Polak czy Niemiec”, był łakomym kąskiem dla Polski. Bez węgla będziemy ugotowani…

Ze Śląskiem było inaczej niż z Wielkopolską. Wielkopolska była przed zaborami w Polsce, mieliśmy do tych ziem prawa historyczne. Natomiast Śląsk od czasów średniowiecza żeglował po różnych królestwach, w polskim porcie był ostatni raz w XIV wieku. Nasze prawo do tej ziemi wynikało zatem z innego powodu – zamieszkiwania na niej wielu ludzi czujących się Polakami.

Konferencja pokojowa w Paryżu ogłosiła, że w niektórych miejscach Europy, w tym na Górnym Śląsku, odbędą się plebiscyty – jeżeli większość mieszkańców opowie się za Polską, Górny Śląsk przejdzie do Polski, a jak za Niemcami, to do Niemiec.

Zaczęło się prawdziwe szaleństwo, tak by dotychczasowi sąsiedzi znaleźli się (nareszcie?) w różnych wrogich sobie państwach, Niemcy przywieźli specjalnymi pociągami 150 tys. osób mieszkających na terenach Niemiec, ale urodzonych na Górnym Śląsku. Miały one prawo głosować. Oczywiście Polacy też mogli tak robić, ale polskie państwo dopiero powstawało i „naszych” głosujących zjechało tylko 50 tys.

Ogłoszenie wyników plebiscytu nie było najszczęśliwszą dla nas chwilą – za Polską było 40%, za Niemcami prawie 60% głosujących. Podział był trudny, obwody polskie i niemieckie były w skomplikowany sposób wymieszane. W miastach prawie zawsze wygrywała opcja niemiecka, ale już sąsiadujące z miastem gminy wiejskie na ogół opowiedziały się za Polską.

Anglicy i Włosi nakreślili plan podziału Górnego Śląska wybitnie korzystny dla Niemiec, Francuzi – dla Polski. Czołowy polski działacz patriotyczny Wojciech Korfanty zainicjował powstanie.

I wiecie co? Nie wygraliśmy tego zrywu (tzw. III powstanie śląskie z 1921 roku), ale i tak odegrał on pozytywną dla Polski rolę – dał Francji dodatkowy pretekst, by wesprzeć Polaków. W końcu Polsce przyznano wprawdzie mniejszą część Górnego Śląska, ale na przyznanym terytorium znalazła się większość zakładów przemysłowych. Z 82 kopalń w Polsce znalazły się 63. A także największe miasto, Katowice, które… w 85% głosowało na Niemcy.

I dostaliśmy też wisienkę na torcie – mały, bo mały, ale jednak dostęp do morza (eee… jakby się ktoś zgubił – Bałtyku!). Tyle że bez Gdańska, ten pozostał Wolnym Miastem z własnym senatem. I nie należał ani do Niemiec, ani do Polski.

PSUJSTWO PIĘTNASTE

między Kijowem a 15 sierpnia

Właściwie mieszkańcy Rosji sami sobie tyle napsuli w czasie I wojny światowej, że mogłoby się wydawać, że nasi już nie będą mieli pola do popisu. Wojska carskie częściej przegrywały, niż wygrywały. W 1917 roku wybuchła rewolucja, która cara pozbawiła tronu. W listopadzie 1917 roku wybuchła jeszcze jedna rewolucja, tym razem socjalistyczna. Zaczęła się wojna domowa, a kraj ogarnął chaos, aż strach!

Już (?) wiosną 1919 roku było jasne, że wojnę domową w Rosji wygrają bolszewicy – radykalni socjaliści pragnący m.in. rozszerzenia rewolucji. Próbują tego chociażby na Wileńszczyźnie, gdzie napotkają jednak opór wojsk polskich. (Niejako przy okazji Polacy zajmą zamieszkane przez Polaków Wilno, co bardzo, ale to bardzo, zezłości Litwinów, którzy chcieli założyć tam swoją stolicę. Takie czasy). Podobnie na Łotwie, w obronie której strzelamy się z bolszewikami. Jak się okazało, to była tylko rozgrzewka. Przyszedł rok 1920...

Wiecie, jakie to przykre, kiedy teoria nie chce pasować do praktyki? (Czy może odwrotnie?) Socjaliści gorąco wierzyli w teorię, że rewolucja socjalistyczna będzie hulać w krajach Europy Zachodniej. Bo przecież tam gdzie był przemysł, było wielu robotników. Ale rewolucja wybuchła w Rosji. Poza kilkoma dużymi ośrodkami miejskimi kraj ten był zacofany gospodarczo, rolniczy. Teoria się nie sprawdzała. Ale… Jest sposób! Roznieść płomień rewolucji z Rosji w świat? Przecież w Niemczech na przełomie 1918 i 1919 roku w wielu miejscach doszło do rewolucyjnych wystąpień bez żadnej pomocy z Rosji. Narody Europy Zachodniej były wymęczone i rozgoryczone po czteroletniej, krwawej, powszechnie uznawanej za nonsensowną wojnie. A gdyby tak teraz uderzyć rewolucyjnymi siłami na Zachód? Będzie co najmniej wielkie zamieszanie. A może po prostu – zwycięska, prawie światowa rewolucja.

Jak łatwo było zauważyć, po drodze z Rosji do Europy Zachodniej leży średniej wielkości państwo w środku Europy. Polska.

Co, ta wersja historii wydaje się Wam za bardzo poczciwa? „Polacy chcieli tylko pokoju, ale ci bolszewicy, dranie, napadli”. Trochę macie rację. To prawda, że bolszewicy bez umiaru stosowali przemoc, Polskę uważali za śmiertelnego wroga i że faktycznie marzyli o rewolucji w Niemczech. Ale prawdą jest również, że Polacy byli wśród tych, którzy bolszewikom starali się przeszkodzić w utrwaleniu władzy w Rosji. Nie byliśmy neutralni.

Niezły odjazd to żołnierze 5. Dywizji Strzelców Polskich… na Syberii!

Nawiasem mówiąc, Piłsudski, zwalczając bolszewików, nie poparł ich głównych wrogów, Białych. Co prawda, Biali walczyli z niebezpiecznymi jak szarańcza Czerwonymi, ale chcieli odbudować imperium carów, a zatem Polaków, Łotyszy, Finów, Litwinów, nie mówiąc o Ukraińcach, pragnęli mieć w granicach przyszłej Rosji.

W Rosji zamieszanie osiągnęło bilion JMH 2.0 (Jednostek Mieszu Historii 2.0 – jeszcze nie ma nic o tym szkołach), a na Ukrainie osiągnęliśmy dwa biliony JMH 2.0. Bo na Ukrainie byli Ukraińcy, Rosjanie, Ukraińcy lubiący Rosję, Biali, bolszewicy, pięć innych nurtów rewolucyjnych, Polacy. Wszyscy chcieli tego samego – żeby tych innych zaraza wymiotła. Ukraińscy patrioci chcieli przy tym, aby po raz pierwszy w dziejach powstało niepodległe, narodowe państwo Ukraińców.

Cztery dobre powody, dla których fajnie jest założyć państwo Ukraina:

1. Istnieją Ukraińcy, tzn. ludzie używający języka ukraińskiego i nieuważający się ani za Rosjan, ani za Polaków, ani za „tutejszych”.

2. Kiedyś może było inaczej, ale w XX wieku swoje państwa zakładają różne narody, np. Czesi, Polacy, Słowacy (którzy nigdy państwa nie mieli), Łotysze (tak samo) Finowie (tak samo), Irlandczycy, Chorwaci, Albańczycy. Nie możemy być gorsi.

3. Co prawda, nie wszyscy mieszkańcy Ukrainy mają już poczucie, że są Ukraińcami, ale w ukraińskiej szkole, armii, urzędzie i podczas zawodów sportowych na pewno obudzą w sobie poczucie narodowe :0.

4. Wiele narodów „obudziło się” w XIX wieku, ludzie zaczęli potrzebować, jak to się uczenie mówi, identyfikacji narodowej. Naród = państwo, oto idea przełomu XIX i XX wieku.

Kłopot polegał na tym, że w jednym regionie Europy potrafiły mieszkać różne narody. Na przykład największe miasto regionu Lwów było w ponad 60% polskie, a deklarujący się jako „Ukraińcy” mieszkańcy stanowili 2–3% ludności. Ale już na wsiach niedaleko Lwowa przeważała chłopska ludność kulturowo i językowo związana z ideą ukraińską.

Powody, dla których trudno było stworzyć Ukrainę:

1. Brak identyfikacji narodowej wielu mieszkańców regionu, zwłaszcza wśród chłopów (na pytanie o naród mówili: „No, ja nie wiem, jestem tutejszy”).

2. Wielu aktywnych Ukraińców (podobnie jak Rosjan) przyłączyło się do bolszewików i bardziej chciało rewolucji światowej niż tworzenia państwa narodowego.

3. W miastach zachodniej Ukrainy przeważali Polacy i Żydzi, na wschodzie Ukrainy mniejszość ludzi czuła się Ukraińcami.

4. Biali Rosjanie oraz Polacy myśleli o przyłączeniu ziem historycznie związanych z carską Rosją albo Rzeczpospolitą… i przeszkadzali.

Polacy, sami doświadczeni zaborami i niewolą, rzadko kiedy rozumieli, że Rusini na Ukrainie to świadomi tego lub nieświadomi Ukraińcy. Uważali, że wolna Polska jest wspaniałą opcją, zapewni szkolnictwo (polskie) i kulturę (polską), co wszystkich na pewno uraduje.

1 listopada 1918 roku grupa byłych żołnierzy armii austro-‑węgierskiej, Ukraińców z pochodzenia, wzmocnionych przez patriotycznie nastawionych ochotników, uderzyła na Lwów.

Kalkulowali tak: Lwów jest metropolią, jednak chwilowo przez nikogo niebronioną (Austro-Węgry właśnie się rozpadły, Polska jeszcze nie powstała). Zdobycie tak ważnego miasta umocni prestiż młodziutkiego ukraińskiego ruchu narodowego. I dalej już samo pójdzie z górki… Popsuliśmy ten plan.

Naprzeciwko walecznych Ukraińców stanęli waleczni Polacy. Bardzo młodzi – wobec braku we Lwowie regularnych oddziałów wojska o przebiegu walk zdecydowali gimnazjaliści oraz harcerze. Najmłodszy z naszych poległych, Antoni Petrykiewicz, miał 13 lat. Lwów został obroniony, jak mawiano, przez Orlęta. Ten etap konfliktu zakończył się po trzech tygodniach zaciętych walk, kiedy przybyły oddziały polskiego wojska.

Pierwsze wiadomości o wydarzeniach we Lwowie przyniósł lotnik, który aeroplanem, małym drewnianym samolotem, wyrwał się z oblężonego miasta. Piłsudski organizował pomoc, tylko że nie bardzo mógł to zrobić, bo dopiero objął władzę nad wojskiem, a tak naprawdę musiał to wojsko dopiero stworzyć, bo go przecież nie było. Jak sam napisał, co stworzył, to wrzucał do tego „worka, jakim był Lwów”.

Codziennie po wiele razy ktoś go o pomoc dla Lwowa prosił. A przecież i tak robił co mógł, mając na głowie dziesiątki innych równie ważnych spraw. Któregoś dnia już nie wytrzymał:

W następnym roku wszystko się odmieniło. I w Rosji, i na Ukrainie. Rozrastał się bowiem wielogłowy smok – bolszewicy. W 1920 roku Piłsudski zawarł porozumienie z ukraińskimi patriotami, na czele których stał ataman Szymon Petlura. W ramach porozumienia polskie wojsko wyruszyło w stronę największego ukraińskiego miasta Kijowa. Piłsudski wierzył, że dzięki Petlurze uda się zbudować silną ukraińską armię, a następnie ukraińskie państwo, które odgrodzi bolszewicką Rosję od Polski. To trochę tak, jakby wierzyć, że kiedy wjedziemy dźwigiem na teren tragicznie prowadzonej budowy, wszyscy rzucą grabki i łopaty, a popędzą do domów po betoniarki, ciężarówki i koparki. Wyszło inaczej, zostaliśmy z tym dźwigiem na środku budowy czujnie obserwowani przez nieufnych Ukraińców.

Wszystko potoczyło się jak na rysunku! Wojska Piłsudskiego żwawo i sprawnie potoczyły się w stronę Kijowa, po kilku tygodniach opanowując to miasto. W Warszawie rozpoczęto wiwatowanie. Za wcześnie. W czerwcu bolszewicy, na czele z Konarmią (armią na koniach), przecięli linie polskiej obrony i pocwałowali w stronę Warszawy.

Rozpoczął się polski odwrót. Im bliżej Armia Czerwona była Warszawy, tym bardziej cichły wiwaty. U bolszewików, wręcz przeciwnie, rósł entuzjazm! Dał mu wyraz generał Tuchaczewski: „Ponad martwym ciałem Białej Polski jaśnieje droga ku ogólnoświatowej pożodze. Na naszych bagnetach poniesiemy szczęście i pokój ludzkości. Na zachód!”.

Różne przyczyny spowodowały, że armia bolszewicka nie odbyła defilady zwycięstwa w Warszawie, a przeciwnie, po kilku bardzo, bardzo nerwowych dniach została pokonana i rozpoczęła ucieczkę.

- Przyczyna 1:
Od początku lipca do połowy sierpnia armia bolszewicka odnosiła ciągle zwycięstwa i jej dowództwo uznało, że połknięcie Warszawy będzie już tylko dokończeniem dzieła, jakby strzeleniem karnego w 90. minucie i tak wygranego meczu.

- Przyczyna 2:
Wojsko bolszewickie gnało jak opętane 600 kilometrów i było wycieńczone.

- Przyczyna 3:
W Polaków wstąpił straceńczy duch – bolszewików bano się jak zarazy i było jasne, że oddanie stolicy przyniesie całkowity koniec wszystkiego.

- Przyczyna 4:
Generał Rozwadowski opracował dobry, chociaż ryzykowny, plan kontrnatarcia, a Józef Piłsudski, nawykły w życiu do ryzyka, wydał dobrą decyzję.

- Przyczyna 5:
Pomogła nam Matka Boska (niepotwierdzone).

- Przyczyna 6:
Potrafiliśmy rozszyfrowywać depesze z rozkazami bolszewickiego dowództwa.

- Przyczyna 7:
Bolszewicki generał Budionny bezskutecznie i niepotrzebnie oblegał Lwów, lekceważąc rozkaz wspomagania uderzenia na Warszawę. W rezultacie jego wojsko nie udzieliło wsparcia w decydującej chwili Armii Czerwonej. Dzięki.

Wygraliśmy! Tak przynajmniej uważamy. Z jednej strony, owszem, wygraliśmy, bo ktoś, kto ma nóż niemal wbity w grdykę, czuje się wygrany, kiedy celnie kopnie napastnika… w jakieś wrażliwe miejsce. Z drugiej jednak strony niepodległa, przyjazna Ukraina nie powstała. Łakome i wrogie bolszewickie państwo, utyte kosztem m.in. prawie całej Ukrainy, powstało. I czekało na nowe, złe czasy.

PSUJSTWO SZESNASTE

w okolicach Gdyni i Kresów

Poza bohaterskimi żołnierzami i sprytnymi dyplomatami do zarządzania krajem potrzeba również pieniędzy, pieniędzy i jeszcze raz pieniędzy. I jeszcze polskich urzędników, przemysłowców, nauczycieli, inżynierów, wykładowców, techników, kolejarzy, społeczników itd. To oni, z początku nie tacy znowu liczni, zdecydowali, że „cudem wskrzeszona” Polska utrzymała się na nogach. Zawsze się o nich zapomina.

Pieniądz powstaje w gospodarce, a ta w 1918 roku nie miała się najlepiej.

Po pierwsze, miliony mieszkańców II RP, zwłaszcza na wschodzie kraju („Polska B”), były biedne. Po drugie, w gospodarce niemal wszystko trzeba było tworzyć od podstaw. Tereny należące do zaborców oderwano od ich dotychczasowych rynków, tworząc patchwork trzech niepowiązanych dotychczas regionów. Przykład? Przed 1914 rokiem eksport z terenów polskich leżących w granicach rosyjskich w 98% trafiał na rynek rosyjski. Po 1920 roku rynek ten ledwo się tlił.

Rywalizacja z ZSRR nie skończyła się w 1920 roku. Związek Radziecki wysyłał na tereny Polski zbrojnych dywersantów mających podburzać ludność Kresów Wschodnich. Większość ludności „Polski B” mówiła po ukraińsku albo białorusku i (zgodnie z prawdą) czuła się gorzej traktowana przez polskie władze niż Polacy. Co prawda, zdarzały się imponujące inwestycje na tym obszarze,

jak np.:

- rozwój linii kolejowej niemal do granicy polsko-rumuńskiej,

- odbudowa nowoczesnego mostu w Jaremczu nad rzeką Prut,

- potrojenie liczby szkół.

Ale wciąż tereny te mogły się stać ogniskiem buntu. ZSRR bez żenady wspierał antypolskie grupy bojowe i terrorystyczne. Policja na pograniczu nie radziła sobie z ich akcjami, czego zawstydzającym przykładem była zbrojna napaść na miejscowość Stołpce. Policja zamiast pogonić bandyterkę, sama została przez nią ograbiona i upokorzona.

Aby utrudnić życie bolszewikom, powołano Korpus Ochrony Pogranicza. KOP wyrósł na nowoczesną formację zbrojną, nie gardził robotą wywiadowczą i kontrwywiadowczą, a nawet prowadził polskie domy kultury. (Może dlatego w dzisiejszej Polsce spada ilość domów kultury, że nie zajmuje się nimi np. policja? Hm…) Liczba ataków na przedstawicieli polskich władz spadła.

Mieliśmy też kosę z sąsiadem zza zachodniej granicy. Traktat wersalski narzucił Niemcom nadanie nam tzw. klauzuli uprzywilejowania w handlu zagranicznym. Umowy kończyły się jednak w 1925 roku. Niemcy czekali cierpliwie do wygaśnięcia porozumień międzynarodowych, a następnie wypowiedzieli nam wojnę. Spokojnie, nie taką prawdziwą, tylko tzw. wojnę celną.

Strona niemiecka wywindowała cła na wiele towarów, czyli nałożyła podatek na nasze towary wjeżdżające do Niemiec. Wielu dóbr w ogóle nie wolno było wwozić na teren niemiecki – np. węgla, z którego sprzedaży czerpaliśmy spore zyski.

Polacy, nie w ciemię bici, odpowiedzieli, naturalnie, tym samym. Z jednym małym „ale”. Byliśmy bardziej zależni od „tamtych” niż oni od nas – polskie towary stanowiły tylko kilka procent niemieckiej wymiany handlowej, za to 40% naszego eksportu trafiało do Niemiec.

Wyglądało na to, że wojnę celną z dużo silniejszym partnerem gospodarczym musimy przegrać.

Zaskakująco dobrym skutkiem wojny celnej było zbudowanie nowoczesnej i używanej do dziś magistrali węglowej. Nie mogliśmy dostać się do portu w Gdańsku, jako że tory przechodziły przez niemiecki tzw. korytarz kluczborski. Nie istniało natomiast połączenie z nowym portem w Gdyni.

Nawiasem mówiąc, przed 1914 rokiem transport służył zaborcom, a nie rozbitej Rzeczpospolitej. Trzeba było zbudować od zera całkiem nową trasę prowadzącą ze Śląska do Gdyni. I tak też się stało. Magistrala węglowa osiągnęła długość 550 kilometrów i już po kilku latach można było spokojnie eksportować nasze produkty.

Władze Gdańska, miasta blisko czterystutysięcznego, miały po wojnie (czyli od 1919 roku) autonomię. 90% mieszkańców było Niemcami z dziada pradziada. Skalę sympatii Gdańska do II RP pokazał rok 1920. W najgorętszym okresie wojny polsko-bolszewickiej dokerzy (pracownicy portu) zastrajkowali, uniemożliwiając transport dostaw dla Polaków.

W tym samym roku podjęto decyzję o zbudowaniu konkurencyjnego polskiego portu w pobliskiej Gdyni. Była malutkim miasteczkiem z tysiącem mieszkańców. Już w latach 30. Gdynia przebiła Gdańsk w wolumenie eksportowanych towarów. Cokolwiek znaczy pojęcie „wolumen”, polska Gdynia wygrała ku radości całej Polski.

Trzeba przyznać, że rozbudowując Gdynię i doprowadzając do niej magistralę kolejową, psuliśmy szyki Gdańskowi. Mogliśmy liczyć na wzajemność. W 1923 roku podpisano umowę o swobodnym zarobkowaniu Polaków w Gdańsku i wielu naszych rodaków podążyło za pracą i lepszymi warunkami życia do tego miasta. Rozpuszczano plotki, że Polacy zaniżają stawki godzinowe i podkradają miejsca pracy. Wprowadzono zatem środki zaradcze w postaci kart portowych.

Nasze więzi ekonomiczne z Niemcami i tak były silne, mimo różnych ekonomicznych wojen i potyczek. Na przykład ponad 20% kapitału zagranicznego zainwestowanego w Polsce pochodziło właśnie od naszego zachodniego sąsiada. „Jeśli granic nie przekraczają towary, wkrótce zrobią to armie”, miał powiedzieć francuski XIX-wieczny ekonomista Frédéric Bastiat. Niestety, Bastiat nie zawsze miał rację. Bogate więzi gospodarcze między Polską a Niemcami nie powstrzymały napaści na Polskę 1 września 1939 roku. Człowiek to istota szalona!

OSTATNIE POLSKIE POWSTANIE

Każda opowieść o II Rzeczypospolitej musi dojść do tragicznego momentu – września 1939 roku. Stawiliśmy zbrojny opór Hitlerowi. Mieliśmy poparcie Anglii i Francji, które wypowiedziały Niemcom wojnę. Chociaż każda wojna jest tragedią, wydawało się, że ta nie będzie klęską i nowiutka, raptem dwudziestoletnia Polska da radę.

Już po paru tygodniach Polska była rozdrapana między Niemcy a ZSRR, nasz rząd znalazł się na emigracji, a na ludność spadły nowe cierpienia. Klęska.

Dzieje II wojny światowej na ziemiach polskich są dziejami wielu bohaterów, tchórzy, ludzi przyzwoitych, ludzi ostrożnych, zdrajców, ryzykantów itd… To, że w warunkach koszmaru okupacji niemieckiej (1939–1944/1945) zbudowaliśmy Państwo Podziemne, które dysponowało sądami, prasą, Armią Krajową, wywiadem, budzi w nas słuszną dumę.

Cześć i chwała bohaterom! Z tym większym żalem trzeba powiedzieć, że wspaniały wysiłek tak wielu mężczyzn i kobiet nie przyniósł tego, co powinien – wolnej Polski.

W 1945 roku kraj znalazł się pod nową okupacją – ZSRR. Pokonanie Niemców i wyzwolenie nas spod ich brutalnej, wariackiej władzy było wyzwoleniem. W porównaniu z niemiecką okupacją żyło się teraz znacznie lepiej. Wróciły polskie urzędy, szkoły, uniwersytety, była Polska (a nie, jak za okupacji, Generalne Gubernatorstwo albo Kraj Warty).

Teoretycznie wygraliśmy wojnę tak samo jak inne państwa koalicji antyhitlerowskiej. W praktyce kształt powojennej polskiej granicy, skład naszego rządu, system polityczny były w rękach obcych mocarstw uzgadniających wszystko ze Stalinem, tak ważnym sojusznikiem w walce z Niemcami. Nam tylko komunikowano, co i jak. W kluczowych momentach byliśmy jednak za słabi, by współdecydować.

Naszą odpowiedzią na marginalizację polskich dążeń niepodległościowych i rosnące znaczenie ZSRR miał być plan „Burza” realizowany pod koniec wojny, kiedy wojska Armii Czerwonej wyganiały z Polski Niemców.

W AK temperatura wrzała. Trzon jej żołnierek i żołnierzy stanowili ludzie, których przyjaciół torturowało niemieckie Gestapo. Ryzykując śmierć poprzedzaną bestialskim śledztwem, z utęsknieniem oczekiwali szansy odwetu za zbrodnie i upokorzenia. Tajny emisariusz władz podziemia do Londynu Jan Nowak-Jeziorański przekazał w styczniu 1944 roku meldunek, w którym stwierdzał m.in.:

„represje niemieckie (…) potęgują nienawiść i żądzę odwetu oraz instynkt walki wśród ludności do tego stopnia, że powstrzymywanie odruchów i panowanie nad elementem zorganizowanym nastręcza coraz większe trudności”.

Opracowany w zarysach już w 1943 roku przez Komendę Główną AK plan „Burza” zakładał przeprowadzenie na terenach zajmowanych przez Armię Czerwoną powstania „za pięć dwunasta”. Oddziały polskie miały uderzać na Niemców w chwili ich wycofywania się, ale jeszcze zanim wkroczą Sowieci, tak by przyjąć fałszywych wyzwolicieli „w postawie gospodarza”.

W trakcie realizacji „Burzy” za Bugiem (wiosna i lato 1944 roku) częstokroć dochodziło do nawiązywania współpracy z dowództwem Armii Czerwonej. Scenariusz późniejszych wydarzeń był podobny: po wspólnej walce i krótkim okresie współpracy przyjeżdżało NKWD (policja polityczna) i przeprowadzało aresztowania.

Zgodnie z założeniami „Burzy” z planu wyłączona była Warszawa. Uznano, że stałaby się w przypadku wybuchu walk grobem wielu tysięcy cywilów. W drugiej połowie lipca 1944 roku zmieniono jednak tę decyzję, widząc, jak na wschodzie sypie się plan „Burza”.

1 sierpnia wybuchło powstanie warszawskie. Wśród żołnierzy powstania nastroje były optymistyczne.

Niemcy utrzymali ważne punkty oporu, Stalin wstrzymał natarcie swoich wojsk. Powstanie przerodziło się w długotrwałe walki, w których zginęło około 160 tys. cywilów i około 20 tys. powstańców. 2 października podpisano kapitulację. Ponad pół miliona pozostałej ludności wypędzono z miasta, powstańców natomiast internowano w obozach jenieckich.

Czy Polska po 1945 roku była krajem okupowanym?

Odpowiedź na to pytanie nie była tak jednoznaczna, jak mogłoby się wydawać. Z jednej strony wojska Stalina pełniły funkcję wojsk okupacyjnych. Z drugiej strony nowy rząd i administracja stanowiły strukturę tworzoną przez Polaków. Wracały polskie szkoły, gazety, książki, znikały niemieckie szyldy i tramwaje „tylko dla Niemców”. Konferencja powojenna w Poczdamie (sierpień 1945 roku) przyznała Polsce rozległe terytoria aż do Odry i Nysy Łużyckiej. Zagospodarowaniem i polonizacją tych terenów zajmowało się Ministerstwo Ziem Odzyskanych.

Reformy społeczne rządu, chociaż radykalnie lewicowe, nie były jeszcze reformami komunistycznymi. Co ciekawe, nowa władza jak ognia unikała w tamtym czasie skojarzeń z ruchem komunistycznym. Natomiast takie terminy, jak „Polska”, „naród polski”, „piastowskie dziedzictwo”, „Ojczyzna”, odmieniano przez wszystkie przypadki. Poranny program Polskiego Radia rozpoczynała tradycyjna religijna (a nie komunistyczna) pieśń Kiedy ranne wstają zorze…

Zapewne byłoby sprawiedliwe, gdyby po okupacyjnej nocy nadszedł dzień. Nadszedł półmrok. Kilka lat później Stalin mocno jednak zaostrzył kurs wobec Polski. Chociaż, jak sam przyznawał, „Wam, Polakom, komunizm pasuje jak krowie siodło”.

PSUJSTWO SIEDEMNASTE

w okolicach dzieciństwa Waszych dziadków i rodziców

Historia PRL, czyli Polski pod rządami komunistów, to ciężki orzech do zgryzienia.

Zacznijmy od prostego pytania: czy jak ktoś służył PRL, to służył Polsce czy obcej władzy? Pytanie często w dziejach Polski obecne, jak pamiętamy. Polska pod rządami komunistów była pod pewnymi względami podobna do np. Królestwa Polskiego z lat 1815–1830:

- Rządzili Polacy, ale zależni od Rosji (a właściwie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich).

- Działacze niepodległościowi byli wtrącani do więzień.

- Ważne decyzje podejmowano w stolicy Rosji, a nie w Warszawie.

- Wojsko polskie istniało, ale było podległe obcej władzy.

- Istniał (czasem mniejszy, czasem większy) margines wolności.

- Mogło być gorzej, mogliśmy zostać wprost wcieleni do obcego kraju.

- Było zupełnie oczywiste, że zbrojne powstanie nie przyniosłoby korzystnego rezultatu – pełne posłuszeństwo jest natomiast niemożliwe do wytrzymania z moralnego punktu widzenia.

Łatwo też zauważyć podstawową różnicę – ustrój, który został nam narzucony, czyli komunizm, był ustrojem z księżyca!

W XIX wieku Rosja carska nie forsowała specjalnych dziwactw, a sama chciała dogonić Europę Zachodnią, której zazdrościła. ZSRR był komunistyczny. Fabryki, banki, sklepy i gospodarstwa rolne były państwowe, a zamiast demokracji była dyktatura jednej partii. Ceny kiełbasy, cukru i mieszkań ustalano w centralnym urzędzie – podobnie jak wielkość produkcji papieru toaletowego. Ideałem władzy carskiej był posłuszny obywatel, który nie pcha się do polityki, bo polityką zajmuje się mądrzejsza od niego władza. Ideałem władzy komunistycznej był obywatel aktywny, ale bezrefleksyjny, wierzący w komunizm.

Nie wystarczyło nie podskakiwać. Należało być oddanym Wielkiej Sprawie. Państwo, za pomocą terroru oraz szkoły, książek, filmów, obowiązkowych organizacji ideowo-wychowawczych, chciało wyprodukować społeczeństwo gardzące kapitalizmem i demokracją, a kochające szczerze komunizm i dyktaturę.

A co z tymi, którzy, mimo tylu wysiłków nie pokochali?

Najgorszy polski powojenny okres to lata 1949–1955. Fala terroru, ideologiczne zacietrzewienie, z jakim przeprowadzano „reformy społeczne”, także te dobre (jak upowszechnianie edukacji szkolnej czy obdzielanie chłopów ziemią), łamanie ludziom charakterów, tortury podczas śledztw, surowe kary nawet za „szeptankę” (powtarzanie plotek mogących wywołać niepokój społeczny)… Brrr!

Od 1956 roku było już lepiej. PRL zyskała więcej niezależności od ZSRR, terror zelżał.

Jeżeli budowaliśmy w Polsce hutę, to trzeba było mieć świadomość, że jej wyroby będą służyły nie tylko Polsce, ale również rozwojowi armii, która może zostać użyta do napadu na paskudny demokratyczny Zachód (i nikt nie będzie nas pytał, czy chcemy, czy nie chcemy napadać). Było też jasne, że huta będzie ogromna (komuniści rzadko budowali coś nie ogromnego). Aby ją zbudować, trzeba będzie budować bardzo duże cementownie, ogromne elektrownie, potrzebujące ogromnych porcji węgla. W fabrykach będą pracować robotnicy, którym zbudujemy ogromne osiedla, potrzebujące, no tak, prądu, cementu, stali. Do końca swojego istnienia komunizm nie poradził sobie z tym, że Zachód produkuje więcej mniejszym kosztem i wysiłkiem, zapewniając ludziom lepsze życie niż komunistyczny Wschód. I na dodatek Zachód był znacznie bardziej rozrywkowy! Ubrania, muzyka rockowa, filmy, telewizja, gazety – jakoś lepsze i mające więcej „poweru” – były „tam”, nie tu. Wschód będzie gonił Zachód z wdziękiem hipopotama goniącego flamingi. I z podobnym skutkiem.

To jedna strona medalu.

Druga jest taka: mieliśmy nie budować przemysłu, bo komunizm budował głupio? Nie stawiać szkół, bo w szkołach uczono nieprawdy o polskiej historii? Nie stworzyć telewizji, bo była ona narzędziem propagandy? Nie uprawiać sportu, bo sukcesami sportowców chwaliła się władza?

W Polsce, mimo niewoli komunistycznej, powstało bardzo wiele wybitnych filmów (Rękopis znaleziony w Saragossie, Zezowate szczęście), podniósł się poziom oświaty, nasi himalaiści zadziwili świat, odbudowano miasta z ruin, setki tysięcy dzieciaków pojechały pierwszy raz w życiu na kolonie, a miliony Polaków zdobyły pracę w przemyśle (co traktowano jako awans). Globalna ocena PRL, zasadnie krytyczna, nie jest oceną dorobku poszczególnych ludzi.

Weźmy pod lupę trzy niełatwe w interpretacji życiorysy:

- Janusz Rolicki
W 1948 roku, a zatem kiedy na dobre zadomowił się w Polsce komunizm, Janusz miał 10 lat. W stronę komunizmu nigdy go nie ciągnęło, a jego porządna rodzina miała patriotyczne poglądy. Kilka lat wcześniej przeżył jako dziecko powstanie warszawskie. Ze szkoły w Zakopanem wyniósł wiele wspomnień, w tym takie, że dyrektorka nakryła go na trzymaniu… rąk w kieszeniach spodni. Zrobiła apel! I grzmiała: „Nie będzie nam tu Rolicki wprowadzał amerykańskiego stylu życia!”. Co za czasy.

Ale w 1956 roku stalinizm załamał się, PRL stał się miększy – i miększy był stosunek Rolickiego do komunizmu. W latach 60. Rolicki został dziennikarzem – i zasłynął wcieleniówkami (udawał kogoś przez wiele dni, czasem tygodni, i pisał o swoich przygodach reportaż). W 1970 roku wstąpił do partii – tzn., że wstąpił do jedynej wówczas partii, komunistycznej (PZPR), chociaż w komunizm nigdy nie wierzył.

W latach 70. trafił na front ideologiczny – pracował na ważnym stanowisku w telewizji. TVP lat 70. zachwalała PRL, aż zęby bolały. Jednocześnie produkowała dobre programy publicystyczne i edukacyjne, kupowała wiele zachodnich seriali. Nawet Muppet Show.

W 1980 roku wybuchła w Polsce Solidarność. Strajkujący robotnicy wymogli na władzy szereg ustępstw, m.in. prawo do zrzeszania się w związki zawodowe niezależne od władzy. Przez kilkanaście miesięcy trwał, jak to mówiono, „karnawał wolności”. Jednak 13 grudnia 1981 roku komuniści wprowadzili stan wojenny, zamknęli Solidarność za kratami, strajki w jej obronie rozbito czołgami. Rolicki, chociaż realista, wystąpił z PZPR i żył z prac dorywczych.

- Mieczysław Rakowski
Zapisał się do partii jako 20-latek (w 1946 roku) i również w czasach stalinowskich był szczerze przekonany co do zasadności budowania socjalistycznej Polski. Uważał, że komunizm likwiduje nędzę mas ludowych i zapewnia im awans. Sam pochodził z biednej rodziny i twierdził nieraz, że:

(Było to może niezbyt uczciwe w stosunku do przedwojennej Polski – chłopskie i robotnicze dzieci też robiły przed wojną kariery np. na uniwersytecie).

Do 1956 roku nie był wpływowym działaczem partii. Za to w 1956 roku popierał tę grupę w ramach PZPR, która chciała odejścia od stalinowskiego terroru. W nagrodę otrzymał tygodnik „Polityka”. Chociaż tygodnik ten był organem PZPR, to dość szybko zdobył sobie reputację pisma piszącego prawdę częściej od innych. Rakowski awansował w strukturach partyjnych, ale jednocześnie wyrobił sobie reputację liberała. Na łamach „Polityki” pisywali ludzie krytyczni wobec PRL, a nawet, pod pseudonimem, niektórzy opozycjoniści. Pismo zapisało ładną kartę w 1968 roku. Wtedy to partyjna propaganda zwróciła się przeciwko Żydom i Polakom pochodzenia żydowskiego (nazywano ich syjonistami). Rakowski oparł się naciskom i w „Polityce” artykułów antysyjonistycznych nie opublikowano.

W 1980 roku wybuchła Solidarność, a kilka miesięcy później Rakowski wszedł do rządu. Chociaż liberał, to stał się jednym ze sprawców stanu wojennego. 13 grudnia 1981 roku tysiące ludzi znalazło się w więzieniu, a propaganda szalała, wskazując, że Solidarność zagrażała Polsce i na dodatek utrzymywana była przez amerykański wywiad.

Rakowski pod koniec lat 80. doszedł jednak do wniosku, że dłużej PRL-u nie da się utrzymać, i poparł ideę rozmów z nielegalną (jeszcze) opozycją. Został ostatnim sekretarzem PZPR i prowadził ostatni w dziejach zjazd tej partii w styczniu 1990 roku.

- Anna Walentynowicz
Anna właściwie mogłaby zostać wzorową komunistką – i prawie została. Urodziła się w biednej wsi, w czasie wojny została sierotą, po wojnie znalazła pracę u zamożnych gospodarzy i poznała, co to wyzysk:

W końcu uciekła i po różnych smutnych przygodach stał się cud: znalazła pracę w Stoczni Gdańskiej, nowej, wielkiej fabryce państwowej (1950 rok).

Została jednym z najlepszych spawaczy w dziejach stoczni, a kiedy zaproponowano jej wstąpienie do komunistycznego Związku Młodzieży Polskiej, nie wahała się nawet sekundy. Była wdzięczna, że może poprzeć ustrój, który tak zmienił jej życie! Ale… Ale… ZMP kazało Annie kłamać (oczywiście „dla dobra socjalistycznej Polski”), a ona kłamać nie potrafiła. Kazało siedzieć cicho, kiedy premie przeznaczone dla robotników dzielone były pomiędzy aktywistów partii, a Anna nie potrafiła siedzieć cicho. I nie potrafiła pogodzić się z zakłamaniem systemu komunistycznego.

W latach 60. lekarze wykryli u niej raka. Miała żyć tylko 5 lat – tym bardziej postanowiła nie być pokorna. Aktywnie wspierała strajk w stoczni w 1970 roku – strajk, który władza utopiła we krwi (na ulicach Gdańska i Gdyni zastrzelono kilkadziesiąt osób!). Jakoś tak się stało w późniejszych latach, że robotnicy stoczni wiedzieli, że jest wśród nich pewna pyskata baba, która władzy się nie boi. W sierpniu 1980 roku, po wielu miesiącach represji, dyrekcja stoczni pod naciskiem SB (Służby Bezpieczeństwa) zwolniła z pracy Annę Walentynowicz.

Nie był to zbyt fortunny pomysł, bo kilka dni później wybuchł strajk w jej obronie. Przerażona dyrekcja przywiozła Annę Walentynowicz samochodem do strajkującej stoczni. Strajk jednak nie wygasł – i zmienił Polskę. Powstała Solidarność!

Po zdławieniu Solidarności w grudniu 1981 roku (stan wojenny) niezmiennie wspierała podziemną Solidarność mimo osobistego konfliktu z Lechem Wałęsą. Sześć miesięcy spędziła w więzieniu mimo bardzo złego stanu zdrowia. Kiedy Solidarność ostatecznie zwyciężyła, jej „matka chrzestna” nie zrobiła kariery związkowej ani politycznej. Pozostała za bardzo prawa i bezkompromisowa jak na nowe czasy?

Prezydent Lech Kaczyński przyznał jej najwyższe polskie odznaczenie – Order Orła Białego. Zginęła w kwietniu 2010 roku w katastrofie samolotu prezydenckiego koło Smoleńska.

Jak widać chociażby z powyższych życiorysów, stan wojenny stał się dla wielu Polaków momentem trudnej życiowej decyzji. Jedni porzucili Solidarność, drudzy zostali jej wierni w czasach represji, jeszcze inni twardo wspierali władzę. Najśmieszniejsze jest przy tym to, że zwolenników podziemnej Solidarności uważano za odrealnionych romantyków, „harcerzyków”, co to „myślą sercem”. Za to zwolennicy władz mówili o sobie: realiści. Okazało się, że jest akurat odwrotnie – to romantycy dostrzegli, że komunizm dogorywa. Tym razem odwaga i rozsądek szły w polskich dziejach w parze. Przez ponad 7 lat Solidarność znosiła to wszystko, co trzeba znieść, kiedy walczy się z dyktaturą. 7 lat to dużo… i jednak nie tak dużo. Strajki zaczęte w maju 1988 roku, odradzające się latem, w końcu skłoniły władze do ustępstw. W 1989 roku odbyły się w Polsce pierwsze w dziejach komunistycznej Europy uczciwe wybory. Kilka miesięcy później po PRL została już tylko tabliczka z napisem The End. Komunizm upadł następnie w Niemczech Wschodnich, Czechosłowacji, Bułgarii, Rumunii, na Węgrzech, a niedługo później na Litwie, Łotwie, w Estonii i w całym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich!

Mieliśmy rozmach.

Komunizm jest już historią (chociaż wcale nie taką daleką!). Historią są też wojny światowe i zabory. Na szczęście dzisiaj Polska nie musi psuć roboty komukolwiek i nikt przy zdrowych zmysłach nie musi psuć roboty nam. Jesteśmy w Unii Europejskiej, w której raczej pomagamy sobie, niż przeszkadzamy. Mamy swoje problemy i nadzieje, narzekamy na polityków, piłkarzy i pogodę, ale cieszymy się niepodległością i Europą.

Z nadzieją, że to już na zawsze.