Piotr Napierała

Historia Polski bez mitów

Copyright © Piotr Napierała 2022

Copyright © Theatrum Illuminatum Piotr Napierała  2022

Wydawca: Theatrum Illuminatum

Korekta: dr Maciej Chojnacki

Marketing i promocja: Paweł Skała-Piękoś

Projekt typograficzny i łamanie: Marcin Krawczyk

Projekt okładki i stron tytułowych: Marcin Krawczyk

ISBN 978-83-966783-0-0

Wstęp

Każdy naród ma spore problemy z rozumieniem własnej historii. Jest to zwykle skutek zapatrzenia w siebie i w bieżące sprawy, a także rezultat dawnej propagandy oraz myślenia życzeniowego silnego we wszystkich epokach, ponieważ każda miała się za wyjątkową. Napoleon miał powiedzieć, że „aby pisać historię, trzeba być więcej niż człowiekiem, ponieważ autor trzymający pióro wielkiego sędziego powinien być wolny od wszelkich uprzedzeń, interesów lub próżności” i może dlatego ten niewątpliwy egocentryk, w przeciwieństwie do innego egocentryka (piszącego o sobie w trzeciej osobie),  niejakiego Gaiusa Iuliusa zwanego Caesarem, nie był historykiem.  Każdy naród i każdy rząd popełnia sporo zasadniczych błędów w pojmowaniu swych dziejów i nie chodzi tylko o zwykłe uproszczenia, by nie trzeba było prawić do utraty tchu o wyjątkach od wyjątków, lecz o sprawy fundamentalne.

Francuzi uważają się za Galów, np. w początkach XVIII w. Henri de Boulainvillers uznał Galów za przodków chłopstwa, a Franków szlachty, choć są także po części Frankami i Rzymianami, ale najważniejsze dla Francuzów to nie być zależnym kulturowo od Germanii (tj. Niemiec) i od Włochów, którzy nawet nie mają bomby atomowej. Niemcy nie widzą dalej niż poza swoje wieczne problemy z jednoczeniem kraju i chcą jednoczyć Europę wg tego samego przepisu, zaś Włosi zwykle nie dostrzegają historii polityki spoza historii sztuki. Austriacy udają, że nie są Niemcami, by Mozart był liczony na ich konto, ale już Hitler nie. Czesi próbują swoją małoduszność i tchórzostwo przedstawiać jako zdrowy rozsądek przy piwku, a Węgrzy są jak wyizolowani z Europy Marsjanie, którzy co gorsza nie uczą się języków obcych, mimo dramatycznej potrzeby. Amerykanie wywindowali swoich ojców-założycieli na pozycję niemal nieomylnych ajatollahów, choć przecież w 1776 r. politykom chodziło także o to, by nie płacić Londynowi długów.

Rosjanie pojmują całą swą historię przez pryzmat oblężonej twierdzy i przypisują wszystkim sąsiadom chęć upokorzenia matuszki Rassiji. Holendrzy mają się z definicji za najbardziej wolnościowych w każdej sprawie, a Szwedzi za najbardziej naukowych, odkąd po 1721 r. z wojowników stali się oświeconymi naukowcami (zamiana Gustawa Adolfa na Celsiusa w roli wzorca). Czesi katolicyzowani na siłę przez Habsburgów porzucili w zasadzie wszystkie wielkie idee i teraz gloryfikują niewiele więcej poza piciem piwa.

Belgowie wojnę domową obu etniczności chcą rozpuścić w europejskim chaosie, by poczuć się wreszcie „normalni”. Brytyjczycy widzą swoje dzieje głównie jako granie na nosie Francuzom, a o innych nacjach kontynentu mają dość chybotliwe niejasne zdanie. Narody Ameryki Południowej nieustannie deklarują się to jako indiańskie, to jako europejskie, jakby to była najważniejsza sprawa na świecie.

Japończycy odrzucili militaryzm i poszli w biznes po 1945 r., byle być bardziej amerykańscy od Amerykanów, a o przeszłości wolą nie mówić w ogóle. Chiny z definicji uważają się za jedyną prawdziwą i trwałą cywilizację globu, co powoduje, że mają tylko dłużników, ale żadnych sojuszników, musieliby bowiem zejść z piedestału. Indie to straszliwy chaos tysiąca etnosów i kilkudziesięciu języków, a kraj ten skłócony jest beznadziejnie ze wszystkimi sąsiadami. Przykłady można mnożyć.

Polakom po prostu dolega co innego – niemal całkowita niemożność  racjonalnego i adekwatnego porównania swoich losów i osiągnięć; politycznych, moralnych i cywilizacyjnych z innymi państwami Europy i świata, stąd bierze się silniejszy niż gdzie indziej (może z wyjątkiem USA i Hiszpanii) podział na tych, którzy z definicji uważają, że to co narodowe, czyli polskie, jest najlepsze i tych, którzy polskość mają za okropną chorobę, z jakiej trzeba wyjść, korzystając z leków z Brukseli lub Waszyngtonu, ewentualnie stapiając się w jedno z Rosją.

Uważamy się za wyjątkowych, spierając się jedynie, czy jesteśmy wyjątkowo super czy wyjątkowo do niczego. Trochę próbował zaradzić temu Joachim Lelewel, pisząc „Historyczną paralelę Hiszpanii z Polską”. Nadal jednak polscy historycy i inni autorzy, pisząc np. o pomocy Francji we wrześniu 1939 r. albo odruchowo Francję potępiają za to, że uczyniła za mało albo woli zapomnieć, że pomoc miała miejsce, choć Blitzkrieg i Stalin ją pogrzebali już 12 września. Jest tu domniemanie, że nam zawsze pomagać należy i szybko, gdyż wyjątkowo cierpimy za miliony albo jesteśmy zbyt niegodni, by oczekiwać czegokolwiek. Oba te sądy a priori są absurdalne i dlatego w książce spróbuję opowiedzieć o naszych dziejach racjonalnie, zatrzymując się na najbardziej zagmatwanych ich momentach.

W ostatnim czasie na polskim rynku wydawniczym pojawiły się dwie interesujące pozycje, również starające się przedstawić polskie dzieje obiektywnie, bez pseudo-wychowawczego patosu. Mam na myśli: „Ludową historię Polski” Adama Leszczyńskiego i „Całkiem zwyczajny kraj” Briana Portera-Szücsa. Leszczyński starał się odbrązawiać polskie dzieje głównie po to, by oddać sprawiedliwość ludziom dalekim od władzy i wpływów, jak robotnicy czy chłopi, których interesowało godne życie, a nie patriotyzm, nacjonalizm czy niepodległość (inspiracją były prace Haydena White’a z 1973 r.), zaś Porter-Szücs skupił się na w. XX pokazując, że historia Polski nie jest aż tak nietypowa, jak Polacy sądzą, również pokazując, jak bardzo trudno przychodzi Polakom porównywanie się z innymi narodami. Obie książki są cenne, choć uważam, że wielką politykę też warto odbrązawiać, a polskie dzieje w XX w. może nie były nietypowe, ale już w XVI czy XVIII jak najbardziej nietypowe były. Mimo wszystko odbrązowanie zawsze cenię i nie sądzę, by dzieje pozbawione warstw duszącego patosu stawały się nieinteresujące.

Myślę, że należy sprowadzać historyczne wydarzenia do ich istoty i oddzielać grube warstwy mitów, jakimi nasiąkły, ponieważ wg niektórych zachodnich intelektualistów Polakom doskwiera „przerost historii”, a to, jak uważał choćby wojujący z niemieckim nacjonalizmem Friedrich Nietzsche, może być groźne. Przypomina to nieco włoski przerost sztuki, ale jest bardziej destrukcyjne społecznie. Tymczasem dopiero co w Krakowie powstał History Land o historii Polski opisanej za pomocą budowli z klocków Lego. Historia Polski jest więc dla Polaków ważna, a może dlatego że jest skomplikowana, tym bardziej warto mówić o niej jak najracjonalniej.

Książka podzielona jest na cztery zasadnicze części zatytułowane:  POLONIA – o Polsce rycersko-królewskiej,  SARMATIA – o degeneracji szlachecko-oligarchicznej, FINIS POLONIAE – o przyczynach bezpośrednich rozbiorów i o czasach zaborów oraz RESTITUTIO. Starałem się zachować w miarę przejrzysty styl w omawianiu kolejnych problemów. Życzę miłej lektury!

Polonia

W odróżnieniu od Francuzów Polacy wiedzą dobrze kim są – Słowianami, a właściwie, że dominuje w nich krew Słowian. Nasi sąsiedzi Rosjanie lubią myśleć, że dominuje ona w nas zbyt słabo, ale sami mają jej np. domieszkę tatarską i kazachską. To jednak nie znaczy, że zawsze na ziemiach polskich mieszkali Słowianie. Nie wchodząc w archeologiczne szczegóły, wypada stwierdzić, że mieszkańcy Biskupina, gdzie dziś można zobaczyć zarówno pojedyncze drewniane oryginale słupki, jak i zrekonstruowane dwie podłużne chaty i kawałek muru, na pewno Słowianami nie byli. Byli to najprawdopodobniej Ilirowie, a więc z grubsza przodkowie dzisiejszych Albańczyków. Wiadomo, że większość użytych do budowy grodu drzew ścięto w 748 r. p.n.e. By umieścić to w historycznym kontekście, czyli zrobić dokładnie to, czego się nie robi na lekcjach historii w polskich szkołach, warto przypomnieć, że 748 r. p.n.e. to zaledwie pięć lat po tzw. tradycyjnej dacie założenia Rzymu – 753 p.n.e. Tradycyjnej ponieważ Rzym istniał już wówczas od dobrych kilku dekad. Obok Rzymian mieszkali Sabinowie, z którymi zawarli rodzaj unii właśnie ok. połowy VIII w. p.n.e., ale to nie Latynowie ani Sabinowie ani nasi „polscy” Ilirowie rządzili wówczas Europą, lecz raczej pochodzący z Azji Mniejszej tajemniczy przesądni  Etruskowie i pewni siebie żeglarze Grecy. Z Grekami „biskupińscy” Ilirowie handlowali, a sam Biskupin, który zapewne 2750 lat temu miał inną nazwę, był najprawdopodobniej iliryjskim miastem-państwem, czyli polis, stworzonym na wzór starogrecki.

Do V w. p.n.e. Ilirowie spokojnie sobie żyli, aż to, co zwiemy dziś Biskupinem, zostało spalone przez irański lud Scytów, groźnych konnych wojowników, jak przystało na ród irański. Dwa stulecia później nadal nie ma w miejscu, gdzie dziś jest Polska, żadnych Słowian. Ok. 250 r. p.n.e. przybyli tutaj Celtowie i natknęli się na germańskich Gotów, wspomnianych już Scytów i okrutnych Awarów. Celtowie byli już wówczas jednym z dominujących ludów w Europie, zamieszkując pas od dzisiejszej Irlandii po Czechy i Austrię. Ci właśnie Celtowie przekroczyli Sudety i osiedlili się w dorzeczu górnej Wisły (kultura przeworska), mieszając z lokalnymi ludami, podczas gdy na północ od nich mieszkali Goci. Ten podział terytorialny odzwierciedlał podział ogólnoeuropejski. Północ kontynentu była zasadniczo germańska. Tereny takie, jak dzisiejsze południe Niemiec, Francja, Austria czy Czechy kontrolowały plemiona celtyckie.

U zarania naszej ery Rzymianie, którzy dawno podbili już Greków, naciskali Celtów od południa, gdy Germanie robili to samo od północy i choć Celtowie byli waleczni, stali się największymi przegranymi w historii. Dziś niemal nikt nie mówi w Europie w językach celtyckich, a kosmos podbili Germanie i Słowianie (von Braun, Gagarin itd.), choć ich geny mają miliony Europejczyków.

Po 150 r. już naszej ery, Goci rozproszyli się po Mazowszu oraz na Wołyniu, gdzie mieszali się z ludnością kultury przeworskiej (celtycko-germańskiej, choć dawniej uważano, że celtycko-słowiańskiej). Ok. 350 r. mamy w Polsce też Daków, czyli zromanizowanych przodków Rumunów i germańskich Wandalów (Karpaty), Bałtów i przede wszystkim Gotów. W Kotlinie Hrubieszowskiej znaleziono ślady zamieszkania Gotów oraz irańskich Sarmatów, Wandalów, Scytów i Awarów.

Ok. 35 r. n.e. powstała rzymska prowincja Panonia (dziś tereny zachodnich Węgier, wschodniej Austrii i północnej Chorwacji). Stamtąd Rzymianie poczęli wyprawiać się po bursztyn (amber, jantar), za który „kaliskim” (Calisia to najprawdopodobniej nazwa gocka, czyli germańska, później zlatynizowana) Celtom, płacili chętnie wiele sestercji. Przez następne wieki zmienia się na terytorium obecnej Polski niewiele. Nadal najprawdopodobniej nie ma tutaj Słowian w ogóle lub są ewentualnie ich niewielkie „forpoczty”.

Po ok. 375 r. Goci z rejonu dolnej Wisły idą na Zachód, m.in. przez Śląsk, ponieważ zmienił się klimat całego regionu bałtyckiego. Wzrosła bardzo wilgotność, a wezbrane rzeki i bagna zatopiły wiele osad. Ok. 370 r. dzicy Hunowie z pewnością także zniszczyli wiele osad, kierując się na Germanię i Rzym. Jednak odpływ Gotów trwał i później. Tym razem przyczyną było ochłodzenie lokalnego klimatu (dopiero ok. 750 r. zacznie się znowu robić cieplej). Ok. 420 r. niemal wszyscy Goci opuścili Kotlinę Hrubieszowską, a Celto-Germanie  z kultury przeworskiej idą tą samą drogą, co Goci z rejonu dolnej Wisły. W 450 r. na terenie obecnej Polski prawdopodobnie nie mieszkał nikt. Zupełnie załamało się osadnictwo na także na terenie dzisiejszych Czech.

W roku 500 w zasadzie tylko najcieplejsze południowe krańce naszego kraju były zaludnione. Słowianie pojawiają się na terenie dzisiejszej Polski dopiero pod koniec V w., znajdując dobrze użyźnione przez Germanów ziemie. Słowianie są rozpoznawali archeologicznie poprzez charakterystyczne czworokątne ziemianki (o powierzchni 16-20 m2) z kamienno-glinianym piecem, brak precjozów w grobach, ubóstwo naczyń (w zasadzie mieli tylko lepione ręcznie garnki) oraz wyraźnie rolniczy charakter gospodarki. Ich kultura nie zmieszała się z niczym huńskim czy germańskim, a więc musieli wejść w próżnię. W VI w. opanowali już całą Europę Środkowo-Wschodnią sięgając Bałtyku i Bałkanów.

Pierwsze państwo Słowian powstało na południe od Karpat, prawdopodobnie wokół światłego kupca o imieniu Samo, który był Frankiem, a więc Germaninem i trwało od ok. 625  do ok. 660 r. Impulsem były najazdy Awarów, mających już swoje państwo (kaganat). Awarowie zagrażali Bizancjum, więc namawiani przez Bizantyjczyków Słowianie zrzucili awarską zwierzchność i obwołali władcą właśnie Samona. Ponadplemienne państwo sięgnęło Łużyc, dolnej Austrii i większości Czech, ale jego centrum stanowiły Morawy. Chociaż Samo był Frankiem, a może właśnie dlatego, w latach 629–639 jego państwo wojowało z  frankijskim (francusko-niemieckim) królem Dagobertem I, który miał chęć na nowe terytoria i to z powodzeniem (m.in. dzięki sojuszowi z Serbami i ich księciem Derwanem), ale  nie przetrwało śmierci Samona. Plemiona się pokłóciły, a Serbowie, którzy mogliby pomóc narzucić jakikolwiek porządek, już nawet nieco wcześniej odeszli na Bałkany.

VII wiek n.e. jest bardzo istotny w dziejach Słowian, ponieważ wtedy właśnie zróżnicował się język słowiański. W tym czasie w „Polsce” ciągle jeszcze panował ład plemienny. Polanie wtedy właśnie pomiędzy Wartą i Notecią zorganizowali państwo plemienne.

W 804 r. pewien germański, choć zapatrzony w Rzym, król zwany Karolem Wielkim podbił germańskich Sasów, czym zaimponował krnąbrnym Bawarom, ale ilu podbił Słowian nie wiadomo. W „Pieśni o Rolandzie” wśród ziem podbitych przez Karola wymieniono kraj Puilanie. Wiadomo, że od imienia „Karol” bierze się słowo „król” (Germanie woleli słowo konung/koenig, które ewentualnie łączyli z dawnym określeniem wodza: rejk). Władca ten musiał wydawać się Polanom największą potęgą w dziejach.  Karol zmarł w 814 r., a jego państwo jako całość dotrwało do 843 r. Ludwik II zwany Niemieckim, któremu przypadły wschodnie prowincje, z pewnym trudem podporządkowywał sobie ziemie czesko-morawskie i prawdopodobnie dzięki temu Polanie pod władzą rodu Piastów spokojnie podporządkowali sobie inne lokalne plemiona słowiańskie, dzięki czemu Polska nazywa się Polską.

Ziemie czesko-morawskie były dla Niemców ciekawszym terenem ekspansji od polskich, ze względu na cieplejszy klimat, ponadto w początkach XI w. było tu już państwo z prawdziwego zdarzenia, gdy „u nas” ciągle jeszcze jedynie mozaika plemion.  Wielkomorawianie przyjęli chrzest w 822 r. z rąk Niemców. Ludwik Niemiecki ruszył w 844 r. na Obodrytów, czyli Słowian mieszkających na terenie dzisiejszej Meklemburgii. W 846 r. narzucił Morawom Rościsława jako króla i swego wasala. Rościsław w 855 r. zapragnął niezależności i najpierw odparł niemiecką wyprawę karną (856), a później (860) pozwolił Cyrylowi i Metodemu na misję wg obrządku bizantyjskiego, o dziwo za ambitnego papieża Hadriana II. Ludwik Niemiecki bez powodzenia atakował to Francję (858), to Morawy (864) nie mogąc nikomu narzucić trwałej zwierzchności, po czym w 876 r. zmarł, a jego synowie podzielili ziemie. Dopiero w 882 r. Karol III Gruby zjednoczył całe Niemcy. Tymczase Ludwik umierał, Świętopełk wielkomorawski prawdopodobnie podbił Wiślan (Visleland jak pisał o nich król angielski Alfred Wielki).

Kraków w formie grodu mógł już istnieć ok. 880 r., ale trudno stwierdzić to jednoznacznie. W 907 r. Państwo Wielkomorawskie upadło wskutek walk wewnętrznych i najazdów Węgrów. Rejon Krakowa był niezależny aż do ok. 960 r., gdzie zapewne „opiekowali” się nim Czesi prawdopodobnie za opłatą. Czesi, choć Słowianie, od 929 r. funkcjonowali jako część Rzeszy, a więc niemieckiego systemu politycznego, dlatego Niemcy zawsze będą mieli tendencję do preferowania Czechów ponad innych Słowian.

Pierwszym wielkim polskim władcą mógł być Siemomysł (legendy mówią o jego ojcu i dziadku, czyli Lestku i Ziemowicie), postać w zasadzie legendarna, książę Polan od ok. 930 r. lub dopiero 950 r. Albo on, jeśli istniał, albo już jego ojciec zjednoczył Polan, Goplan i Mazowszan. Nagłe pojawienie się państwa Piastów stanowi zagadkę od dawna, jednak możliwe, że powstało z plemion, bez wsparcia Wikingów i innych władców, ponieważ ziemie polskie były wtedy bardzo rzadko zaludnione (dwukrotnie rzadziej niż niemieckie, czeskie czy angielskie i ponad czterokrotnie niż francuskie czy włoskie), więc zdolności produkcji nadwyżek żywnościowych narastały bardzo wolno. Magiczny punkt nadwyżek mógł być jednak osiągnięty w ciągu kilku lat i dlatego państwo mogło powstać w pewnym sensie ex nihilo. Co nie znaczy, że unifikacja plemion odbyła się pokojowo. Chłopi cenili opiekę księcia, ale zapewne byli też konkurencyjni kandydaci, a różnice między plemionami musiały być spore[1]

Według hipotezy Henryka Łowmiańskiego w 954 r. Siemomysł wsparł powstanie plemienia Wkrzan przeciwko Niemcom. Ok. 960 r. tron odziedziczył Mieszko I. Nie wiadomo, czy razem z Mazowszem i Pomorzem czy bez, a jeśli nawet wraz z nimi to, czy było to władztwo czy szantaż o trybut bądź inny haracz. Jednoczenie kraju utrudniały sieci plemienne, ale ułatwiały podobieństwa językowe i religijne. Jednocześnie nacisk Niemców nie malał, co widać w nawracaniu siłą „niemieckich” Słowian, ale na szczęście dla Polan, w połowie stulecia skupiali się na bezkarnych dotąd Węgrach łupiących Czechy i Bawarię. Od 955 r. Madziarzy siedzieli już jednak spokojnie w znanym nam rejonie mapy Europy, ponieważ ich potęgę złamał król Niemiec Otto I w bitwie nad rzeką Lech, niedaleko bawarskiego miasta Augsburg. Sąsiedzi Polan mieli kontakt raczej nie z królem Niemców, ale z jego margrabiami, tj. lokalnymi władcami terenów przygranicznych. W 963 r. margrabia Gero podbił tereny Łużyczan, osiągając „granicę” państwa Polan[2] .

W tym samym 963 r. Mieszko bez powodzenia walczył z Wieletami (i nieco z większym szczęściem z Wolinianami). Samozwańczy przywódca wielecki, Wichman, pokonał Polan dwukrotnie, zabijając brata Mieszka w bitwie. Wieleci byli silni także sojuszem z Czechami, których wpływy rozciągały się po Śląsk i Małopolskę. W 965 lub 966 r. Mieszko prawdopodobnie zaczął płacić margrabiemu Geronowi trybut z ziemi Lubuszan, ale raczej nie z całego swego władztwa; inaczej Niemcy nie nazwaliby go w 967 r.  przyjacielem  cesarza (amicus imperatoris). Na zasadzie „bogu świeczkę i diabłu ogarek” Mieszko wziął w 965 r. za żonę Dobrawę, córkę Bolesława I, władcy Czech. Powiązany z tym zapewne chrzest Mieszka (z dworem) miał zniechęcić Niemców do (dalszych?) najazdów (być może Gero zdążył już raz zaatakować). Możliwe, że chodziło też o uciszenie sprzeciwu pogańskich kapłanów.  Jeden bóg, to jeden książę. Presja ze strony Niemców, Czechów albo słowiańskich „druidów” – nigdy chyba już się nie dowiemy, dlaczego w zasadzie odbył się chrzest. Nie wiadomo, czy chrzest na pewno odbył się w 966 r. ani czy miał miejsce w Ratyzbonie (Regensburg), Poznaniu czy może w Gnieźnie, ale wiadomo, że chrztu dokonali Niemcy, ponieważ Czesi aż do 973 r. nie posiadali własnej organizacji kościelnej; tym gorzej dla mitu o wybraniu Czechów jako tych mniej groźnych, nawet jeśli słowa takie, jak: „chrzest” czy „pacierz”, przeszły do polskiego z czeskiego, za pośrednictwem świty Dobrawy.

Sam chrzest Polski czy np. kilka wieków wcześniejszy chrzest Francji działa w obie strony z punktu widzenia społeczeństwa obywatelskiego. Ujednolicenie ideologiczno-religijne niszczy charakterystyczną dla politeizmu tolerancję, ale daje też pewne oparcie prawne, które jest nie do pogardzenia w świecie bez liberalnych wyrozumowanych konstytucji. Ponieważ historiografia w naszym rozumieniu nie była w zasadzie w średniowieczu uprawiana i pisali ją głównie ludzie Kościoła, nie wiemy nic pewnego o moralnym i intelektualnym poziomie księcia pogańskich Polan, Mieszka. Możemy jedynie domniemywać, że nie był to intelektualny ekwiwalent wyrafinowanych filozofów czasów rzymskiego cesarza, ostatniego politeisty na tronie Juliana Apostaty wykpiwających chrześcijan w komediach scenicznych. Wiadomo, że duchowni z Niemiec, Czech i Włoch, sprowadzeni przez Piastów znali tajniki upraw roli i podnieśli ziemie Słowian zachodnich cywilizacyjnie.

Ponieważ lubimy myśleć, że chrzest Mieszko przyjął (zapewne zrazu tylko on i jego dwór) z Czech, a nie z Niemiec, jakby planowo zapominamy, że od 929 r. Czechy były częścią Niemiec tak samo, jak Saksonia, a nawet ta druga miała bodaj szerszą autonomię. Mieszko na pewno liczył na przypodobanie się całej Rzeszy, a nie tylko Pradze, a także na rozwiązanie wspólne problemu Wieletów, których sam pokonać nie był w stanie. Walcząc ramię w ramię przeciw nim z dwóch stron, Mieszko i niemieccy margrabiowie szybko uzyskają wspólną granicę[3] Od śmierci Gerona (965 r.) margrabią Marchii Wschodniej był Hodo, który był przyjacielem Mieszka[4] .

W 968 r. powstało w Poznaniu biskupstwo misyjne podległe bezpośrednio Rzymowi z biskupem Jordanem na czele. Duchowni niemieccy i czescy pomagali rozbudować administrację, ale świętopietrze Mieszko zaczął płacić dopiero pod koniec panowania. Wsie podburzane przez kapłanów pogańskich stale się buntowały przez całe dekady.

Rok 970 to prawdopodobnie czas wspólnych czesko-polskich wypraw na Pomorze, zapewne nieudanych, skoro Mieszko szybko skoncentrował się na Wolinie. Niemcy cieszyli się z zajęcia ujścia Odry przez polskiego władcę, chociaż w 972 r. doszło do niewielkiej potyczki. Tradycyjnie mówimy, że miała ona miejsce pod Cedynią, ale lokalizacja jest nieznana. Była to potyczka z margrabią saskim Hodonem. Według kroniki Thietmara Mieszko i Hodo byli przyjaciółmi:

„…Mieszko nie odważył się nigdy wejść w kożuchu do domu, w którym wiedział, że znajduje się Hodo ani siedzieć, gdy on się podniósł z miejsca…”.

Pierwsze starcie wygrał Hodo, ale brat Mieszka, Czcibor odwrócił losy bitwy. Wszystko skończyło się sądem rozjemczym przed obliczem cesarza w Kwedlinburgu (Quedlinburg) w 973 r., gdzie jako reprezentant Polan i zakładnik przybył jego syn Bolko (Chrobry). Jakikolwiek był sąd cesarza (prawdopodobnie uznałby za ważniejsze interesy Hodona), nie został wykonany, ponieważ Otto I wkrótce zmarł. Hodon zamierzał  najprawdopodobniej schrystianizować Wieletów, co oznaczało, że Mieszko mógł już tylko Wolinian obracać spokojnie w niewolników. Nie wydaje się jednak, by te spory zaszkodziły przyjaźni Hodona z Mieszkiem[5] .

W następnych latach Mieszko wspierał opozycję bawarską przeciw Ottonowi II oraz podbijał ziemie sandomierskie, zaokrąglając kraj od południa. Mimo śmierci Dobrawy w 977 r., pozostał w sojuszu z Czechami, co ściągnęło na Polskę walki z Ottonem II. Ugodę polsko-niemiecką zawarto prawdopodobnie na wiosnę lub latem 980 r. i wtedy chyba Mieszko pojął za żonę Odę, córkę margrabiego Marchii Północnej Dietricha von Haldensleben.

Początek lat 80. X w. to polskie sukcesy i niemieckie porażki; Mieszko zawarł antyduński  sojusz w obronie ujścia Odry z królem szwedzkim Erykiem, któremu dał córkę za żonę.  Waregowie, czyli Szwedzi pojawili się w drużynie Mieszka.  Otto II zaś poniósł klęskę w walkach z muzułmanami w Italii (982 r.), a w następnym roku zmarł, gdy rozgrywało się wielkie powstanie Słowian połabskich, tj. Wieletów i Obodrytów. Henryk II Bawarski, zwany kłótnikiem (der Zänker) został wychowankiem małoletniego Ottona III, ku aprobacie większości panów niemiecki oraz Polski i Czech.

W 985 r. Mieszko zmienił jednak zdanie, ponieważ powstanie na Połabiu zaczęło zagrażać także jemu i porzucił Bawarów na rzecz małoletniego Ottona i wsparł walki Sasów  z Wieletami. Rok później w Kwedlinburgu podarował Ottonowi wielbłąda (miał go najpewniej od Arabów w zamian za sprzedawanie rozmaitych Słowian w niewolę); chłopiec był zachwycony. Prawdopodobnie w tym czasie Mieszko podporządkował sobie  Małopolskę i dał ją Bolesławowi (Chrobremu), by uczył się sztuki rządzenia.

Po 986 r. Mieszko dalej wspierał Niemców w walce z Wieletami, a także sprzymierzonymi z nimi Czechami, którym mimo sasko-czeskiego rozejmu, zabrał w 990 r. Śląsk z Krakowem.

Proniemieckość Mieszka widać w dokumencie Dagome iudex, z ok. 991 r., w którym interesy Ody i jej dzieci były zabezpieczone, a Bolesława (Chrobrego) – pominięte. Dokument, jak wiadomo, polecał Polskę opiece papieża (zbiega się on z chronologicznie początkiem płacenie daniny tj. świętopietrza) i opisywał granice państwa Mieszka (od „długiego morza” czyli Bałtyku do Odry, Rusi, Krakowa, Moraw i Milska. Państwo jest określone jako gnieźnieńskie (Schinesghe) i nie wiadomo, jakie dokładnie miało granice. Pośrednio dokument wskazywał na przynależność do państwa także Śląska, a więc państwo Mieszka bardzo przypominało kształtem obecną Polskę. W 991 r. Mieszko potwierdził w Kwedlinburgu sojusz z Sasami, Ottonem III i jego bizantyjską matką Teofano i w tymże roku pomoże w tradycyjnej wyprawie cesarskiej lombardzkiej.

Prawdopodobnie Mieszko został pochowany w katedrze poznańskiej, jego ciała nigdy nie odnaleziono. Polska mniej niż inne państwa europejskie podlegała typowym średniowiecznym podziałom terytorium między synów władcy, lecz brało się to raczej z dysproporcji zajadłości władców terytorialnych, a nie z „centralistycznej” filozofii władzy.  Wkrótce po  śmierci Mieszka (25 maja 992 r.) Bolesław Chrobry wygnał macochę i swoich przyrodnich braci Mieszka i Lamberta. Zdarzyło się to tak szybko, że zapewne umierający ojciec pozwolił na taki obrót spraw (możliwe, że sam był już skłócony z Odą).

Bolesław ruszył na ziemie Bałtów. Wykorzystał prestiżowo śmierć czeskiego arystokraty i mnicha Wojciecha Sławnikowica (Sławnikowice byli drugim rodem Czech po rządzących Przemyślidach) z rąk tamtejszych pogan (997 r.) oraz jego kanonizację (999 r.). Tak Gniezno stało się archidiecezją, gdy Praga jako zwykłe biskupstwo ciągle podlegała Moguncji (Mainz). Bolko dobrze znał politykę niemiecką od czasów bycia gościem czy też zakładnikiem i trochę w niej uczestniczył, a trochę starał się tworzyć coś w rodzaju zachodniosłowiańskiego odpowiednika Rzeszy.

Gdy Otto III zmarł w styczniu 1002 r. i panowie niemieccy walczyli o tron, polski władca zajął Milsko i Łużyce. Niestety postawił na złego konia, czyli na księcia Miśni Ekkeharda, który przegrawszy z Henrykiem IV Bawarskim, a teraz królem Niemiec Henrykiem II, stracił Miśnię na rzecz Guncelina z Kuckenburga.

Milsko i Łużyce Henryk uznał dla świętego spokoju za własność Bolesława, ale tylko jako lennika Niemiec z tychże ziem, a naprawdę nawet tego nie zamierzał uznać, ponieważ nieopodal Merseburga miał miejsce zamach na Bolesława. Zamach nieudany, ponieważ towarzyszyli mu dwaj niemieccy hrabiowie i ich ludzie. Bolesław w odwecie spalił podmiśnieńskie miasto Strehla (słowiańska nazwa: Strzała), a mieszkańców uprowadził jako niewolników. Jednocześnie rozpoczął wojnę, która potrwa aż do 1018 r.[6] .

Zanim jednak Henryk pomścił pomstę, Bolesław zdążył zrobić najbardziej chyba bezsensowną rzecz, czyli zainterweniował w Czechach (1003 r.) na korzyść wygnanego Bolesława III Rudego, a gdy Czesi byli z niego niezadowoleni, interweniował ponownie, oślepił swego protegowanego i zajął jego miejsce - tj. sam ogłosił się królem Czech. Mógł przynajmniej załagodzić spór z Henrykiem II, składając mu hołd, ponieważ Czechy były częścią składową Rzeszy Niemieckiej, ale tego nie zrobił. Rozwścieczony Henryk szybko odebrał mu w 1004 r. Czechy, następnie omijając Morawy, odebrał  Milsko i dotarł pod Poznań (1005 r.). Tam prawdopodobnie zawarto układ pokojowy, w którym upokorzony Chrobry zrzekł się Milska i Łużyc.

W 1007 r. działania wojenne wznowiono. Teraz Chrobry był stroną atakującą (atak na ziemie arcybiskupa Magdeburga i łużycki Budziszyn/Bautzen). Zazwyczaj polscy historycy piszą o tym z zachwytem, lecz warto zauważyć, że Chrobry mocno przeliczył swoje siły i to już po raz drugi, ponieważ wykorzystując wojnę polsko-niemiecką Pomorzanie zrzucili polską władzę.

W latach 1010-1012 bezskuteczne walki toczyły się o Śląsk, po czym zawarto pokój na pięć lat - złamany przez nienasyconego i zdradzieckiego Chrobrego w 1013 r. Zdradzieckiego, ponieważ dostał pomoc wojów niemieckich do ataków na Ruś. Po kolejnym militarnym pacie w Merseburgu Chrobry uzyskał Milsko i Łużyce w lenno, w zamian za pomoc wojskową dla Henryka II, podczas jego wyprawy do Rzymu (w 1014 r. Henryk koronuje się tam na cesarza). Zamiast dać Henrykowi kilkuset wojów, Bolko wolał spiskować z Czechami.

Po powrocie z Włoch, Henryk wymierzył polskiemu władcy sprawiedliwą karę i zaatakował w 1015 r. , chyba nieudanie, ponieważ w 1017 r. skoordynował kolejny atak z księciem ruskim Jarosławem Mądrym. Polska po raz pierwszy walczyła na dwa fronty, ale średniowiecze było epoką znacznej przewagi defensywy nad ofensywą.

Teoretycznie zuchwałość Chrobrego opłaciła się – pokój budziszyński (1018 r.) dal mu Milsko i Łużyce, już nie jako lenno, ale własność, a cesarz dał mu nawet posiłki na wyprawę wschodnią, a więc zdradził dla niego Jarosława. Syn znanego nam już margrabiego Hodo, hrabia Zygfryd walczył u boku Chrobrego w ataku na Kijów, na czele saskiej konnicy.

W lipcu 1018 r. Bolesław pokonał Rusinów pod Wołyniem (Bolko miał prawdopodobnie kilka tysięcy wojów (w tym trzystu Niemców Hodona), podobnie  Jarosław (w tym pewną grupę Waregów czyli Szwedów).  Po bitwie Jarosław spalił jeden z grodów Świętopełka, by poprawić sobie nastrój, ale i tak w sierpniu Chrobry wkroczył do Kijowa i osadził tam swego zięcia Świętopełka, wygnanego wcześniej przez Jarosława Mądrego.

Było to jeszcze przed tzw. schizmą wschodnią (1054 r.), a więc Polaków i Sasów powitali nie tylko życzliwi zwykli mieszkańcy Kijowa (rodzina Jarosława pozostała w mieście i prosiła o łaskę), ale i arcybiskup kijowski Jonasz. W połowie XI w. sytuacja się zmieni, ponieważ papieże zdołają zmusić władców zachodnich do ustępliwości wobec ich karykaturalnych pretensji do władzy świeckiej, gdy cesarze Bizancjum ani odrobinę nie ugną się przed ich szantażem.  Ta nierównowaga w sytuacji kościelnej spowoduje rozłam ideologiczny i wrogość „cywilizacyjną” m.in. między Rusią a Polską.

Jednak w 1018 r. biskup Jonasz nie miał wielkiego problemu ze służeniem tak Bolesławowi, jak Świętopełkowi czy Jarosławowi. Ze zdobytego Kijowa Bolesław wysłał posłów do cesarza Bizancjum Bazylego (proponując handel) i do Henryka II (by mu zaimponować), a także do Jarosława Mądrego proponując mu oddanie rodziny w zamian za mariaż. Chrobry proponował też wydanie Świętopełka  Jarosławowi. Warto podkreślić niesamowite, nawet jak na standardy epoki, wiarołomstwo i bezczelność Chrobrego, który bez ceregieli zdradzał własnego zięcia. Jarosław nie był zainteresowany, wtedy Bolesław zamienił się w  zwykłego bandytę i złupiwszy po prostu, ile wlezie na Rusi, wrócił do Polski, przyłączając do niej ziemie stracone przez Mieszka I w 981 r. czyli tzw. Grody Czerwieńskie.

Jarosław tymczasem szybko zepchnie Świętopełka z tronu, a Chrobry zdradzi swego zięcia ponownie, podpisując pokój. Oczywiście można przypuszczać, że mógł mieć dosyć nieudolnego zięcia, ale tak czy inaczej bezwzględność Bolesława jest wyjątkowa. Nie zachowuje się tak wówczas żaden z sąsiednich władców.

W 1025 r., korzystając z bezkrólewia w Rzeszy po śmierci Henryka II, Chrobry kazał się koronować na króla Polski. Możliwe, że było to tylko potwierdzenie koronacji, która mogła mieć miejsce choćby w roku 1000, ale trudno stwierdzić to jednoznacznie. Sojusznikiem Polski były Węgry, które w swej azjatyckiej dzikości nigdy nikogo nie pytały, czy mogą się nazwać królestwem i może to oni byli przykładem.

Chrobry zmarł jeszcze w tym samym roku, zostawiając synowi nie lada problem. Swoją awanturniczą polityką we wszystkich kierunkach jednocześnie, Chrobry pozbawił Polski sojuszników, a rozochocona czeskimi (1003) i kijowskimi (1018) łupami drużyna czekała na nowe podboje. Dla kontrastu, cesarze niemieccy zwykle podejmowali jedynie wyprawę koronacyjną przeciw północnej Italii, po czym koncentrowali się na Słowianach, raczej wymuszając daniny niż łupiąc i zabijając. Chrobry zadarł i z Niemcami i z Czechami i z Rusią, wynosząc łupy ruchome i raczej nietrwałe nieruchomości, przy utracie Pomorza. Żadną miarą nie można go nazwać wielkim władcą, choć tak każe propaganda PRL.

Mieszko II Lambert zdążył zaatakować tylko Saksonię (w 1028 i 1030 r.), by zaspokoić chciwych wojów, czym  rozsierdził cesarza Konrada, który sprytnie przeciągnął Węgrów na swoją stronę i w 1031 r. zaatakował, w koordynacji z rządnym zemsty Jarosławem Mądrym.

Mieszko II miał przeciwko sobie nawet braci (których prawdopodobnie wzorem ojca wygnał, gdy objął tron). Starszy brat Mieszka, Bezprym (być może odpychany od władzy ze względu na to, że Chrobry nie był pewien ojcostwa) nadszedł w forpoczcie armii Jarosława. Gdy Mieszko zajęty był obroną Łużyc przed Niemcami. Rusini odebrali Grody Czerwieńskie, a Bezpryma osadzili na tronie polski. Ten 45-latek, a więc niemal starzec na standardy epoki, nie mógł być dobrym władcą, ponieważ całe życie był odpychany od spraw państwowych i spychany do klasztorów, jednak cała Europa miała go za prawowitego następcę Chrobrego.

Nasza historiografia skupia się oczywiście na Mieszku II, który wobec wrogości Węgrów i Sasów mógł liczyć tylko na księcia Czech Udalryka. Ten pięknie się odwdzięczył; uwięził Mieszka i kazał wykastrować, co było karą za oślepienie przez Chrobrego Bolesława Rudego w 1003 r. Tak nieco bardziej cywilizowane Czechy ukarały polskie barbarzyństwo, szkoda że nie doświadczył tego Chrobry.

Bezprym, który został przecież władcą Polski jest u nas wypychany z panteonu, chociaż jego władztwo było ciekawe.  Porozumiał się z żoną Mieszka II, Rychezą; w zamian za jej wsparcie po Bezprymie miał panować jej syn Kazimierz. Bezprym jednak nie był szczery. Gdy wysłał Rychezę z koroną Chrobrego do Niemiec (Rycheza była Niemką i nigdy nie nauczyła się polskiego), bowiem wystarczał mu zupełnie tytuł książęcy, nie wiedziała, że ma też spłodzonego na Rusi syna Romana. Rychezie nie zależało na królewskim statusie Polski ze względów praktycznych. U Bezpryma dochodziły względy ideologiczne.  Wobec zaostrzania się konfliktu tego, co zyska nazwę prawosławia z tym co zwiemy katolicyzmem (nawiasem mówiąc „katolicki” też znaczy „ortodoksyjny”), Bezprym ongiś zepchnięty do roli mnicha – nie cenił korony rzymskiej. Możliwe, że gdyby Bezprym panował jeszcze parę lat, Polska stała by się krajem prawosławnym, dlatego katoliccy urzędnicy i historycy woleli o nim zapomnieć. Na szczęście dla katolicyzmu, Bezprym został wiosną 1032 r. otruty, prawdopodobnie przez ludzi Ottona, młodszego brata Mieszka II, ponieważ dostał do rządzenia bardzo nieznaczne skrawki państwa[7] .

W chwili śmierci Bezpryma, Mieszko II nadal był więźniem u Czechów, wiernych wasali niemieckiego cesarza, a więc czekało go dostarczenie przez Czechów przed oblicze  cesarza Konrada II  do  Merseburga.  Tam postanowiono podzielić Polskę między Mieszka, Ottona i niejakiego Dytryka (syna jednego z braci Bolesława Chrobrego).  Na szczęście dla Mieszka, Otton zmarł już w 1033 r., a wtedy można już było spokojnie wypędzić Dytryka. Choć Mieszko w Merseburgu zrzekł się tytułu królewskiego, polskie roczniki wciąż tytułowały go królem.

Choć uważany przez Jana Długosza za władcę gnuśnego, Mieszko II był lepiej przygotowany do rządzenia i rozsądniejszy niż jego ojciec. Mimo upokorzeń, umiał sprawnie administrować państwem zarówno w pierwszym okresie rządów (1025-1031),  jak i w drugim (1032-1034). Wprowadził podział kraju na okręgi administracyjne, określił wyraźnie ich powinności na rzecz władcy i dworu (np. co do przechowywania oręża i zapasów) i pracował nad ujednoliceniem sądownictwa[8] , niestety przed XVIII wiekiem historiografia zajmowała się tzw. Mordgeschichte („historią mordów”), jak to nazwał ojciec niemieckiej nowoczesnej historiografii August Ludwig von Schlözer (1735-1809) i takie mało wojownicze zajęcia nie mogły zaimponować średniowiecznym i renesansowym klakierom okrutników. Nie było przed XVIII wiekiem profesjonalnej historiografii, która mogłaby docenić Mieszka II i dostrzec, że jego nieszczęścia były winą okrutnego i wiarołomnego Chrobrego.

Mieszko II zmarł w nocy 10/11 maja 1034 r., być może zamordowany z inicjatywy swej wiarołomnej żony, ponieważ później ogołociła skarbiec i wyjechała do Niemiec. Rycheza była lojalna tylko wobec swego syna Kazimierza, znanego w historiografii jako Kazimierz Odnowiciel.  Nie wiemy, czy uciekła w 1034 czy 1038 r. i kiedy właściwie Kazimierz rozpoczął rządy. W oficjalnej historiografii, Kazimierz panował już od 1034 r., a uciekać musiał wraz ze swą matką dopiero w 1038 r. przed atakiem czeskim. Lecz możliwe, że musieli salwować się ucieczką już w 1034 r., przed innym synem Mieszka II, Bolesławem zwanym w alternatywnej historiografii Bolesławem „Zapomnianym”.

Nie możemy mieć pewności, czy tzw. reakcja pogańska nastąpiła rzeczywiście w 1038 r., czy też może ów Bolesław przewodził jej od 1034 r. Wiadomo jedynie, że jeśli faktycznie Bolesław „Zapomniany” istniał i prześladował kler, to ludzie Kościoła mogli wymazywać go z kart historii jako wroga ideologicznego[9] . Z jednej strony dziś o Bolesławie piszą jedynie historycy nie-mediewiści, co wydaje się odbierać grunt legendzie, z drugiej jednak strony historycy mediewiści często są pod wpływem silnych chrześcijańskich poglądów, podobnie jak np. badacze życiorysu historycznego Jezusa; stąd np. wyznający judaizm Hyam Maccoby, autor słynnej książki: Revolution in Judaea: Jesus and the Jewish Resistance z 1973 r., ma diametralne inne podejście do najważniejszej postaci chrześcijaństwa niż większość badaczy. Nauka, także ta historyczna, kieruje się racją, a nie demokracją.

Według tradycyjnej wersji reakcja pogańska zaistniała dopiero ok. 1038 r. i była chłopskim buntem oddolnym wywołanym rozkładem administracji oraz chciwością możnowładztwa i duchownych. Ludowe powstanie wybuchło przede wszystkim w Wielkopolsce. Rycerzy i księży mordowano, a ich dobra grabiono. Reakcja pogańska roku 1038 to bardzo niejednoznaczne wydarzenie także pod względem społecznym. Nie wiadomo, na ile był to opór ideologiczny wobec chrześcijaństwa czy Kościoła, a na ile opór wobec feudalnych ździerstw szlachty lub Kościoła[10] . Podobna rewolta wybuchła w Czechach w 921 r. Niektóre części Europy Północnej w czasie polskiej reakcji pogańskiej nadal były pogańskie i nie chodziło tutaj tylko o np. Litwę, ale i np. spore części Szwecji. Pojedynczy Skandynawowie handlujący z Anglikami czy Francuzami przyjmowali często chrzest, jednak tylko ziemie południowej Szwecji uległy szybkiej chrystianizacji; tradycyjna stolica kraju Uppsala do ok. 1090 r. była ośrodkiem pogańskich wierzeń, a bardziej jeszcze północne rejony były w zasadzie pogańskie aż do XIII w.[11] .

Historycy przychylni Kościołowi Katolickiemu i chrześcijaństwu lubią rozwodzić się nad tym, jak germański barbarzyńca przeląkł się biskupa i mnicha i pozwolił mu w spokoju przechować pergaminy antyczne zamiast użyć ich na podpałkę. Prawdą natomiast jest to, że bardzo niewiele tekstów antycznych przetrwało do naszych czasów, a biskupi i mnisi niszczyli z premedytacją wszystkie, które nie zgadzały się z chrześcijańską ideologią. To tysiącletnie polowanie na pogańską filozofię ateistyczną np. Lukiana czy Celsusa, przebiegało jednocześnie z próbami uczynienia z Platona i Arystotelesa myślicieli proto-chrześcijańskich. Od Platona wzięto np. uwielbienie hierarchii politycznej pełniącej funkcje edukacyjne, by uczynić z niego oręż przeciw samodzielnie interpretującym Biblię oraz nie-duchownym przezywającym objawienia. Epikurejczycy i proto-racjonaliści tacy, jak np. Lucretius czy Titus Lucretius Carus (99-55 p.n.e.) byli urabiani przez ludzi Kościoła takich, jak św. Hieronim, na wariatów. Lucretius pisał w: De rerum natura: „ileż mogą oszustw i ileż wymyślić baśni, ci, co za wszelką cenę nie pragną życia rozjaśnić”. Kościół zamykał usta wszystkim apologetom dawnej filozofii, jak Hypatia z Aleksandrii czy Pelagiusz. Ta schroniła się w umysłach heretyków, takich, jak np. adamici, którzy nie mogli pojąć, po co dalej modlić się o przebaczenie grzechów, skoro Jezus już był na ziemi i zdjął to jarzmo ze swego ludu i twierdzili, że skoro nagość ustała wraz z grzechem i wstydem, to po owej wizycie powinna znów być dopuszczalna[12] .

By pokazać jak bardzo antyintelektualną i „ciemną”  epoką było nadmiernie w Polsce gloryfikowane średniowiecze, wspomnijmy, iż średniowieczni Neapolitańczycy czcili poetę i rolnika Wergiliusza jako maga i mędrca, a jego domniemane popioły służyły jako amulety. W tej epoce nawet np. papieża Sylwestra II, znającego się co nieco na mechanice i matematyce (pewnie czytał Archimedesa) miano również za maga[13] . Kościół absolutnie nie starał się zmienić tego stanu rzeczy, choć wystarczyłoby np. rozpowszechnić nieco prace Archimedesa, wręcz przeciwnie, naukowców i filozofów często traktował jak heretyków, z prostego powodu, gdyż prawie zawsze byli oni członkami kleru, który miał długo niemal monopol na zajmowanie się nauką. Taki William Ockham jeszcze w XIV będzie żył lata całe w areszcie domowym.

Zamieszki polskiej reakcji pogańskiej ominęły Mazowsze, gdzie były cześnik Mieszka II – Miecław  (Masław) – ogłosił się księciem. Przynajmniej wg kroniki Wincentego Kadłubka, miał pochodzić z chłopów, choć nie wiadomo, czy informacja, iż: „z rodu niskich sług pochodził”, nie miała służyć, jako propaganda przeciwko niemu[14] .

Wtedy na Wielkopolskę napadł  (1038 r.) książę czeski Brzetysław I, łupiąc ją okrutnie i przyłączając do Czech Śląsk. Wydaje się, że atak nie pachniał tylko gwałtem. Mieszkańcy Giecza mieli prosić czeskiego księcia, by w tych niespokojnych czasach przeniósł ich gród do bezpiecznych Czech wraz z dobytkiem i bydłem[15] .

Kazimierz  schronił się u króla Węgier Stefana I.  Było to ryzykowne, ponieważ władca węgierski był nominalnie sojusznikiem Czech, ale litość zwyciężyła. Po śmierci Stefana (sierpień 1038 r.)  przeniósł się do Niemiec, gdzie jego matka Rycheza pertraktowała już z nowym niemieckim królem Henrykiem III. Ten dał jej synowi tysiąca ciężkozbrojnych rycerzy niemieckich i pieniądze na pohamowanie zapędów Brzetysława.

Władcę Rusi kijowskiej Jarosława Mądrego też niepokoił wzrost potęgi Czech, więc zaoferował Kazimierzowi córkę za żonę. W 1040 r. rozpoczęły się walki o Śląsk.  Brzetysław szybko stracił część prowincji. Szczęśliwie niezniszczony Kraków stał się teraz główną siedzibą polskiego księcia. W 1046 r. Kazimierz spróbował odzyskać resztę Śląska, co zaowocowało mediacją niemiecką w Merseburgu, czyli pokoju przez Niemców.

W 1047 r., przy wsparciu Jarosława Mądrego, Kazimierz zaatakował Miecława i przyłączył Mazowsze z powrotem do Polski, możliwe że nawet razem z Gdańskiem, ponieważ książęta pomorscy byli sojusznikami Miecława. W 1046 r. Kazimierz odnowił biskupstwo krakowskie i to pewnie głównie dlatego był nazywany przez ludzi wykształconych tych czasów (czyli głównie przez kler) „odnowicielem”.

W 1050 r. Kazimierz zajął cały Śląsk, a cesarz Henryk zapobiegł dalszej eskalacji konfliktu z Czechami, wymuszając na zjeździe w Goslarze w listopadzie tego roku zobowiązanie księcia polskiego do płacenia Brzetysławowi corocznego trybutu w wysokości 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota, w charakterze odszkodowania. W 1051 r. odnowione zostało biskupstwo wrocławskie, podporządkowane Magdeburgowi, zapewne by podziękować cesarzowi za wsparcie. W tymże roku Polacy pomogli Niemcom w walce z węgierskim królem Andrzejem. Prawdopodobnie Kazimierz ufundował klasztor benedyktynów w Tyńcu, nie udało się natomiast odnowić arcybiskupstwa w Gnieźnie. Wszystkie te poczynania można interpretować równie dobrze jako powrót do europejskiej  chrześcijańskiej rodziny, jak i służenie „niemieckiemu bogu”. Zamiast utrzymywać stałą drużynę wojów, Kazimierz nadawał rycerzom ziemię w zamian za służbę wojskową. Również i to wygląda na postępowanie podług niemieckich wzorców.

Po śmierci Kazimierza w marcu 1058 r. rządy objął Bolesław, zwany później Szczodrym, choć w historiografii jest znany jako Śmiały. Możliwe, że  jego brat Władysław Herman dostał we władanie Mazowsze. Bolesław był faktycznie śmiały, ponieważ próbował utrzymywać w Czechach i na Węgrzech przyjaznych mu władców, np. w 1060 r. wsparł zbrojnie Belę I na króla Węgier. Koronę królewską starał się osiągnąć przez wspieranie papieży przeciwko cesarzom niemieckim. Dnia 25 grudnia 1076 r. arcybiskup Gniezna Bogumił w obecności legatów papieskich koronował Bolesława na króla.

Jednak zaledwie trzy lata później Bolesław popadł w konflikt z klerem, a konkretnie z biskupem Krakowa Stanisławem, którego skazał na okrutną śmierć. Bunt oburzonych możnowładców szybko zmusił króla do ucieczki na Węgry. Tam miał zachować się wyniośle wobec węgierskiego władcy, nie zsiadając z konia na powitanie, choć  Węgier mu pomagał. Później albo zmarł w Karyntii jako mnich, albo został otruty.

Nie wiadomo do końca, na czym polegał spór Bolesława z biskupem Stanisławem. Prawdopodobnie Stanisław przewodził opozycji rycerskiej. Dowodzić tego może natychmiastowy bunt możnych po egzekucji duchownego. Przychodzi na myśl  Henryk II Angielski i kilka dekad późniejszy konflikt z arcybiskupem Canterbury Thomasem Becketem. W 1164 r.  Henryk II wydał tzw. konstytucje clarendońskie, w których zabraniał stawiania osób świeckich przed sądami kościelnymi, wymuszając też odpowiedzialność karną duchownych przed sądami świeckimi i zabraniając apelacji do Rzymu bez zgody monarchy[16] . Liczył błędnie na wyrozumiałość Becketa. Henryk II jednak nie stracił władzy po zabiciu Becketa (trudno powiedzieć, czy wydał rozkaz zabicia go, czy rycerze źle zinterpretowali jego słowa skargi), ale musiał ukorzyć się przed Kościołem, czyli odwołać konstytucje clarendońskie. Utrzymał tylko prawo wpływu na nominacje dostojników kościelnych. Nasz śmiały Bolko skończył gorzej.

Wobec ucieczki Bolesława Władysław Herman został władcą całej Polski. Złagodził  konflikty z Czechami i Niemcami; w 1080 r. poślubił córkę księcia czeskiego Wratysława II i zaczął mu płacić trybut ze Śląska, jak kazał cesarz Henryk III. W 1088 r., gdy zmarła jego czeska żona, Władysław Herman poślubił siostrę cesarza Henryka IV, ponieważ cesarz planować atak na irytująco „papieską” Polskę. Władysław nie miał dobrej relacji z synami. Jego palatyn Sieciech pokonał w bitwie pod Gopłem zbuntowanego Zbigniewa. Możnowładcy wymusili jednak uwolnienie, co  miało miejsce prawdopodobnie w 1098 r. Wymusili też  powierzenie jemu oraz młodszemu Bolesławowi dowództwa w wyprawie na Pomorzan. Wtedy bracia skierowali wojska przeciwko ojcu i Sieciechowi. W 1101 r. negocjacje, w których mediatorem był arcybiskup Gniezna, doprowadziły do wygnania Sieciecha (możliwe, że później wrócił i został oślepiony). Przy takich synach nic dziwnego, że Władysław Herman zmarł rok później. Bolesław i Zbigniew podzielili się Polską, ale Bolesławowi było mało; chciał zdobyć Pomorze i osiągnąć przewagę. Zadbał o dobre relacje ze Wschodem, poślubiając w 1103 księżniczkę kijowską.

Historycy współcześni widzą wszelkie wysiłki centralistyczne automatycznie pozytywnie, de facto Bolesław Krzywousty wydaje się naturą mocno zaburzoną, dla średniowiecza jednak normą był podział ziem, a nie dążenie na siłę do centralizmu. Bardziej typowa była sytuacja Francji, która pod koniec X w. królami uczyniła słabych Kapetyngów, by nie mogli wymusić centralizmu lub rozdrobnienie niemieckie, gdzie np. Sasi czy Bawarczycy często wprost działali przeciwko cesarzom i uprawiali własną politykę. Krzywousty zdobył Białogard, złupił i zabił wielu Pomorzan (i dziś ma ulicę w Szczecinie, co moralnie jest co najmniej dziwne) i wygnał Zbigniewa, który poszukał schronienia w Niemczech.

Cesarz Henryk V przygotował karną inwazję (1109 r.), która się nie powiodła. Nie  było oczywiście żadnej wielkiej bitwy na podwrocławskim Psim Polu, jak głosiła propaganda PRL-u, sprawy rozstrzygnęła udana obrona śląskich grodów. Wtedy Bolesław Krzywousty (najprawdopodobniej przydomek oznaczał, że był kłamcą, co możliwe, ponieważ na pewno był wiarołomcą) dopadł Zbigniewa i kazał go oślepić. Oburzeni możnowładcy zagrozili buntem, ale Bolesław udobruchał ich pielgrzymką do węgierskiego klasztoru. W następnej dekadzie swych rządów skoncentrował się na podboju Pomorza, starając się łagodzić konflikty z Niemcami, np. za drugą żonę pojął Salomeę z Księstwa Bergu w Szwabii (Wirtembergii) w 1115 r.  miała ona duży wpływ na Bolesława; prawdopodobnie to ona w 1125 r. namówiła go do odprawienia palatyna Piotra Włostowica.

Polska czasów Krzywoustego ma dla historyków nieco mniej tajemnic niż wcześniejsze epoki, m.in. dzięki relacji Galla Anonima, chociaż o samym kronikarzu nic pewnego nie wiemy.  Wiadomo, że Krzywousty był bardzo ruchliwym „królem wędrującym” (rex ambulans), tj. z dużą szybkością przemieszczał się z grodu do grodu by przejadać ze swą drużyną nadwyżki żywności. Z Wrocławia do okolic Kołobrzegu  podróżował 6-10 dni, a więc minimum 30-40 km w ciągu jednej doby (podróżowano głównie nocą). Robi to wrażenie, jeśli pamiętać, że brak było wówczas mostów[17] .

Po śmierci Krzywoustego w 1138 r. palatyn Piotr Włostowic znowu stał się na kilka lat ważną osobą. Starał się realizować testament zmarłego, tj. by politycznie najważniejszym księciem w kraju był Władysław, czyli najstarszy syn Bolesława, a młodsi bracia zadowolili się dzielnicami pośledniejszymi. Sam podział ziem był sprawą racjonalną i stosowaną w szerokim świecie (np. na Rusi w 973 r. czy w Czechach w 1055 r.), więc równie dobrze mógł się utrzymać harmonijnie wieki całe[18] , na ile pozwalały polska bieda i rzadkość zaludnienia. Jednak Władysław chciał rządzić samodzielnie i w tej chęci umacniała go żona – księżna austriacka Agnieszka. Włostowic wstawił się za juniorami (Bolesławem Kędzierzawym i Mieszkiem Starym), za co został oślepiony, okaleczony i wygnany.

Władysław i jego żona powinni byli posłuchać Włostowica; w bitwie pod Poznaniem w początkach 1146 r. Władysław został pokonany i musiał uciec do Niemiec, to samo uczyniła parę miesięcy później Agnieszka po nieudanej ostatecznie obronie Wawelu. W sierpniu 1146 i później w 1157 r. kolejni cesarze niemieccy będą próbowali bez powodzenia odzyskać Polskę dla Władysława zwanego teraz Wygnańcem. Wyprawa cesarza Fryderyka Barbarossy 1157 r. przyniosła jedynie hołd Bolesława Kędzierzawego dla władcy niemieckiego i zgodę na panowanie synów Wygnańca na Śląsku. W 1059 r. Wygnaniec zmarł i Bolko Kędzierzawy mógł już spokojnie panować w Krakowie, tj. stolicy najważniejszej dzielnicy aż do śmierci w 1173 r.

Połowa XII w. to rozwój filozofii politycznej Kościoła, co wiązało się z szerszą recepcją prac starożytnych i intensywniejszą wymianą kulturową Bizancjum z Italią. Chociaż moralne nauczanie średniowiecznego Kościoła było wybrakowane, trzeba zauważyć pewne próby łagodzenia obyczajów szlachty, jakie objawiły się np. podczas  Soboru Laterańskiego II (1139 r.), podczas którego ekskomunikowano króla Sycylii Rogera II i Arnolda z Brescii, ludowego dyktatora Rzymu, który nawoływał Kościół do wyrzeczenia się dóbr doczesnych.  Ten sam sobór wydał postanowienia, które czasem traktuje się jako pierwszą w historii Europy konwencję o zasadach prowadzenia wojny. Chrześcijanie wyrzekli się werbalnie stosowania najskuteczniejszej broni, tj. kuszy w walkach między sobą (i tak zakazy musiał później powtarzać papież Innocenty III).  Na tym samym soborze potępiono też pojedynki rycerskie (kanon 14):

„…Całkowicie zabraniamy, aby odbywały się owe przeklęte jarmarki czy targi, na których mają zwyczaj spotykać się rycerze i walczyć ze sobą dla popisywania się swoją siłą oraz chwalenia lekkomyślną brawurą, co często prowadzi do ludzkiej śmierci i naraża na niebezpieczeństwo dusze…".

Z dzisiejszego liberalnego punktu widzenia, pojedynek stanowi czyn niemoralny, tylko wówczas, jeśli jedna ze stron zostaje do niego zmuszona, zgodnie z rzymska formułą prawną: „Chcącemu nie dzieje się krzywda” (Volenti non fit iniuria) Gnaeusa Domitiusa Anniusa Ulpianusa żyjącego na przełomie II i III w. n.e., stanowiącą, że jeśli ktoś dobrowolnie naraża się na szkodę, wiedząc że ta szkoda może nastąpić, to nie będzie mógł wnieść skargi przeciwko innym stronom. Półtora tysiąca lat później Kościół będzie krytykowany np. przez Immanuela Kanta za traktowanie ludzi jak dzieci. Dla dwunastowiecznej Polski cenne było tymczasem to, że kusza była nadal dopuszczalna jako broń przeciw Jaćwięgom.

W 1173 r. do Krakowa przybył wielkopolski książę Mieszko III zgodnie z zasadą starszeństwa i kazał nawet bić monety nie tylko z napisem: Dux Totius Poloniae, ale i Rex Totius Poloniae. Jednak w 1177 r. sztywne egzekwowanie należnych mu praw rozzłościło krakowskich możnowładców, których poparli pogrobowiec Bolesława Krzywoustego, Kazimierz zwany Sprawiedliwym, Bolesław Wysoki (syn Wygnańca) i Odon (syn Mieszka, niezadowolony z wypychania go w karierę duchownego). Po rozlaniu się buntu na Wielkopolskę (w 1179 r. Mieszko III musi uciekać do Czech) teoretycznie najsilniejszym pretendentem był Bolesław Wysoki, zarówno militarnie, jak i zgodnie ze starszeństwem, ale wypowiedzieli mu posłuch inni książęta śląscy.

Kraków obsadził więc Kazimierz II Sprawiedliwy, przydomek zapewne brał się stąd, że nie zamierzał rządzić całym światem za wszelką cenę i pewnie był wyrozumialszy wobec krakowian i kleru, a to oni wówczas pisali historię. Gdy Mieszko III pojednał się ze swym synem Odonem w 1182 r. i odzyskał część Wielkopolski, Kazimierz nie przeszkadzał, a gdy dwa lata później Mieszko przekupi cesarza Henryka VI, by ten pomógł mu odzyskać władzę, Kazimierz po prostu zapłaci jeszcze więcej. W 1191 r. nawet ten ugodowy Kazimierz naraził się krakowianom, ale Mieszko nie zdołał tego wykorzystać. Gdy Kazimierz II zmarł, możnowładcy małopolscy preferowali małoletnich synów (Leszka i Konrada). O tym, że panowały wówczas intrygi niczym w Italii, świadczyć może to, że Kazimierz został w 1195 r. najprawdopodobniej otruty[19] .

Początek XIII w. to dalszy rozwój politycznej myśli kościelno-rzymskiej. Oprócz jałowej dla świeckiego umysłu, teologii, zdarzali się interesujący myśliciele piszący na zupełnie inne praktyczne tematy. John z Salisbury (ok. 1120-1188), nota bene sekretarz Becketa, którego popierał w konflikcie z królem Henrykiem II,  starał się odróżnić władzę prawą od „tyrańskiej”, czyli despotycznej[20] . Także świeccy władcy potrafili zaskoczyć, np. Fryderyk II (1194-1250),  król Sycylii od 1198 r.  (jako Fryderyk I), król Rzymian (Niemiec) od 1212 r., Święty Cesarz Rzymski od 1220 r. i król Jerozolimy od 1225-1228 (jako Fryderyk I), z dynastii Hohenstaufów. Tenże Fryderyk ogłosił jako król Sycylii edykty przeciw heretykom, ale uczynił to tylko pod naciskiem Kościoła, gdy starał się o cesarską koronę. Później był łagodny dla sycylijskich Arabów, czyniąc z nich swoich ochroniarzy, wiernych mimo ekskomuniki. Zgłębiał on naukę jak nikt inny w jego czasach. Interesowały go lingwistyka, inżynieria, architektura i wiele innych praktycznych świeckich dziedzin wiedzy.

W prawie wszystkich państwach późnego średniowiecza duchowieństwo znajdowało się poza obrębem świeckich obowiązków wojskowo-obronnych czy sądowych (nie podlegali sądom królewskim). Dzięki wykształceniu duchowni nierzadko wpływali na kształt rządów w danym państwie, zyskując przywileje podatkowe, do całkowitego z nich zwolnienia włącznie. Monopol Kościoła na działalność intelektualną jest bardzo niejednoznaczny. Z jednej strony Kościół przed utworzeniem w XV i XVI w. w Europie zaczątków armii zawodowych był w zasadzie jedyną drogą awansu społecznego dla zdolnych chłopskich i mieszczańskich synów. Tę drogę przeszło także wielu tych, których Kościół później się wyparł. Na przykład Jan Hus, który ok. 1390 r. przybył do Pragi ze swego ubogiego domostwa rodzinnego ze wsi Husinca koło Prachatic. Marzył, aby zostać księdzem, które to marzenie się spełniło.

Zaskakujące, że gdy tylko napotykamy intelektualną alternatywę dla Kościoła czy to w republikach miejskich typu prowadząca wojny z papieżami Florencja, czy dwór Fryderyka II na Sycylii, ta alternatywa bynajmniej nie kocha Kościoła. Przykładem może być Guillaume Nogaret (1260–1313), doradca króla Filipa IV Pięknego panującego we Francji w latach 1285–1314. Nogaret nigdy nie był duchownym, jego ojciec był najprawdopodobniej heretykiem (albigensem) z Tuluzy,  a wiadomo że na południu Francji wpływy dawnego pogańskiego imperium Rzymskiego, zawsze były silne, tak samo jak w Italii. Nogaret był absolwentem prawa w Montpellier, a w 1299 r.  pasowano go na rycerza. Jako główny doradca Filipa IV, pomagał rozprawić się z templariuszami i osłabić wpływ Kościoła na francuską politykę. Wspierał także swego monarchę w zwalczaniu propagandy niemieckiej, która za jedyną spadkobierczynię Rzymu antycznego uznawała Rzeszę.

Polska w tych czasach będzie liczyła na papiestwo w konflikcie z Krzyżakami, więc podobne tendencje występowały rzadkiej, mimo zdarzających się otwarcie antyklerykalnych monarchów jak Bolesław Śmiały czy Kazimierz Wielki. Początki XII w. to także początki zakładania miast i wsi dla kolonistów na prawie niemieckim, ponieważ lwia ich część pochodziła z względnie przeludnionych Niemiec, ale dotyczyło także Słowian. Ponieważ miejskie prawo niemieckie miało dokładniejsze procedury sądowe, był to dobry okres dla mieszczan i chłopów, którzy zyskali oparcie przeciwko nadużyciom szlachty. Koloniści w zamian za nadanie ziemi uprawiali wspólnie  pewien, zwykle niewielki obszar (z niem. Überschar), ogromną większość czasu mogli poświęcić na własny biznes. Niemieccy zakonnicy osadzeni w Lubiążu zauważali przepaść między zasobnymi Niemcami, a leżącą odłogiem słabo zaludnioną Polską:

„Naród polski ubogi, nie pracowity bynajmniej. Bruzdy rył w piachu drewnianą sochą, lecz bez żelaza. A orać potrafił nie więcej niż parą krów czy wołów. Na całej ziemi nie było tam miasta ani miasteczka. Lecz w grodów pobliżu targ wiejski i kozy rogate. Nie było soli, żelaza ni monet ani metali. Nie mieli dobrej odzieży ni dobrego obuwia. Lud ów nic nie miał tylko konie wypasał. Takie to były rozkosze przez pierwszych mnichów zastane. Oni to bowiem na ziemię tę wszystko przynieśli[21] …”.

Tak przyszło do Polski dobre prawo i trójpolówka oddalająca klęski spowodowane ewentualną katastrofą naturalną. Książęta dzielnicowi chętnie przyciągali kolonistów, ponieważ mając mniej ziemi, więcej dumali o ekonomii niż o podbojach. W czasach PRL wszystkie te dobrodziejstwa niemieckie przedstawiano wyłącznie jako skoordynowaną ekspansję kulturową, co jest kompletnym absurdem dla każdego, kto rozumie, jak wyglądała administracja  i tożsamość etniczna w średniowieczu.

W 1204 r. książę śląski Henryk Brodaty nadał immunitet gospodarczy klasztorowi cysterek w Trzebnicy, skrupulatnie wymieniając powinności chłopów wobec zakonnic, np. ile miodu czy pszenicy byli im winni dostarczać w danym okresie. W 1224 r. doprecyzował je. Oprócz powinności wobec klasztoru zapisał również powinności wobec dworu. Widać, że chłop był zobowiązany nie tylko pracować dla szlachcica czy klasztoru, ale także służyć jako siła robocza władzy zwierzchniej. Inni książęta lokalni też mieli prawo korzystać z pracy i pomocy chłopów, nawet gdy przyjechali do wioski na polowanie. Nie nastąpiło więc wówczas jeszcze zerwanie łączności między panem lokalnym, a stołecznym, znane z sarmackiej nowożytnej Rzeczpospolitej, gdzie chłop nie miał w zasadzie możliwości uciec spod władzy lokalnego pana[22] .

Do listopada 1227 r., czyli  do zjazdu w Gąsawie na Kujawach, Polską rządził Leszek zwany Białym. Zjazd ten miał na celu ustalenie wspólnych kroków przeciwko Pomorzanom, porządku dziedziczenia lub korekt granicznych. Niestety na obradujących książąt napadli woje księcia pomorskiego Świętopełka i zabili Leszka Białego. Być może było to omówione z wielkim nieobecnym, czyli Władysławem Laskonogim z Wielkopolski albo z obecnym księciem śląskim Henrykiem Brodatym. Zabicie Leszka Białego wraz z jego dość liczną świtą[23] spowodowało zupełny rozpad porządku dziedziczenia władzy senioralnej, czyli krakowskiej. Odtąd głównymi graczami był władcy Mazowsza tacy, jak Konrad oraz władcy Śląska i Małopolski. Jeśli Laskonogi był faktycznie odpowiedzialny za mord Leszka Białego, to długo się nie nacieszył; w 1231 r. zginie od noża kuchennej dziewki, którą próbował zgwałcić[24] .

Polska czasów Leszka Białego była już krajem dość cywilizowanym. Z kronik Wincentego Kadłubka wiemy, że geograficznie umysłowość elit polskich sięgała Indii, Egiptu i Etiopii[25] .  Znane już były w otoczeniu Leszka Białego wszystkie ówczesne stereotypy „narodowe” (jeśli można tak rzec w odniesieniu do średniowiecza, tj. czasów sprzed wykształconej identyfikacji narodowej); Niemców uważano za sprośnych gburów, Anglików za pijaków, Francuzów za zniewieściałych i próżnych, Rzymian i Brabantczyków za buntowniczych, a Flamandów za rozrzutnych[26] . Ludzie prości jednak woleli trzymać się swojego małego świata, którego granicę wytaczała słyszalność dzwonów kościelnych, które odpędzały od wioski złe moce[27] .

Wydaje się, że Henryk Śląski był początkowo w dobrych relacjach z Konradem Mazowieckim. To on polecił w 1222 r. Konradowi sprowadzenie Krzyżaków jako źródła wsparcia wojskowego,  gdyż sam z niego korzystał mimo węgierskich ostrzeżeń Węgrów. Konrad potrzebował duchowej pomocy, odkąd w 1217 r.  kazał stracić Krystyna - swego dowódcę obrony pogranicza przeciw pogańskim Prusom.

W 1230 r. przybyło już na Mazowsze sporo rycerzy zakonu Najświętszej Maryi Panny z Hermanem von Balkiem na czele. Dość szybko pokłócili się z księciem i w 1234 r. zaatakowali Płock, paląc katedrę stolicy księstwa mazowieckiego, ponieważ tak im ponoć kazał  margrabia Miśni. Jednocześnie zakon dbał o ugruntowanie swej pozycji, starając się o bullę papieską potwierdzającą nadinterpretację zobowiązań Konrada do ziemi chełmińskiej i przyszłych ziem zdobytych na poganach. W 1235 r. doszło do połączenia z słabszym zakonem braci dobrzyńskich (którym w 1228 Konrad faktycznie nadał ziemię).  Krzyżacy uzyskali od cesarza Fryderyka II, który rezydując na Sycylii, zapewne niewiele rozumiał, złotą bullę, potwierdzającą przyznanie Krzyżakom ziemi chełmińskiej, bez jakichkolwiek zobowiązań wasalnych wobec Konrada. Bullę, za zgodą cesarza, antydatowano na rok 1226. Legat papieski, Włoch - Wilhelm z Modeny, potwierdził na tej podstawie jeszcze w 1235 r. własność absolutną do ziemi chełmińskiej i zdobyczy na pogańskich Prusach dla wielkiego mistrza Hermana von Salzy, w zamian za co Krzyżacy musieli oddać Konradowi ziemię dobrzyńską.

Konrad zapewne miał mało głowy do śledzenia poczynań zakonu NMP zajęty walkami z wojami książąt śląskich. Od 1229 r. bowiem usiłował odzyskać Kraków z rąk sprzymierzonych ze sobą Wielkopolan i Ślązaków. Szansa nastała z najazdem tatarskim, czyli mongolskim (Tatarzy znaczy „ludzie z piekła”).

Liczebność, ruchliwość i okrucieństwo mongolskie przerażało Europejczyków. Dnia 9 kwietnia 1241 w bitwie pod Legnicą zginął syn i następca Henryka Brodatego – Henryk II Pobożny, dowodzący armią polskich i niemieckich rycerzy. Zaskoczyła ich taktyka pozorowanego odwrotu. Chyba tylko dzięki kłótniom o władztwo nad imperium mongolskim po 1255 r., Europa uniknęła losu Rzymu najechanego przez Hunów siedemset lat wcześniej. Konrad uznał to za znakomitą okazję, by wkroczyć do niemal bezbronnego Krakowa  (10 lipca 1241 r.), jednak jego skłonność do wymuszania swej woli przemocą, szybko wypchnęła go z Krakowa i już w 1243 r. rządy tam rozpoczął  Bolesław Wstydliwy w Krakowie, sierota po Leszku Białym i adoptowany syn Władysława Laskonogiego z Wielkopolski. Znowu południowo-zachodni Polacy wypchnęli wschodnich ze stolicy.

W 1245 r. zmarł jednej z nielicznych polskich średniowiecznych chłopów, o których wiemy trochę więcej niż to, że istnieli. Był to niejaki Kwiecik, który pomagał opatowi Henrykowa Piotrowi wykazując które wioski należały do opactwa z dawnych przydziałów i nabytków. Wiadomo, że Kwiecik był osobą przedsiębiorczą i lubianą w okolicy; założył wioskę, zgromadził skromny majątek i często konwersował z księciem śląskim.  Historia spisana przez śląskich cystersów jest jednym z dowodów (oprócz np. życiorysu przedsiębiorczego chłopa Pirosza z Ziębic z drugiej połowy XIII w.) na to, że chłopi w średniowieczu nie byli jedynie biernymi obserwatorami lokalnej polityki; dopiero przywileje szlacheckie od XV w. ich do tej roli zepchną[28] .

Bolesław Wstydliwy miał panować w Krakowie długie lata (1243-1279). Władcę Mazowsza Konrada nienawidził, ponieważ w 1233 r. ów osobiście pobił i ograbił jego matkę Grzymisławę i tylko dzięki ochronie, jaką otoczył och później Henryk Brodaty (za zrzeczenie się praw do Krakowa) zachowali wówczas życie. Bolesław mało jest pamiętany, choć ulokował wiele miast na prawie magdeburskim, tzn. z pełnym średniowiecznym ustrojem miejskim i dbał o ich rozwój i musiał uchodzić na Śląsk przed Tatarami, którzy grabili, co i jak chcieli (1259-1260). Ich potęga była hamowana jedynie przez konflikty w ich własnym łonie. Natomiast udało się poskromić agresywnych Jaćwingów (1258-1264) i odeprzeć atak Rusinów (1265). Wobec bezpłodności Bolesław i jego węgierska żona Kinga przyjęli śluby czystości, stąd przydomek „wstydliwy”, a następcą w Krakowie został adoptowany przez Bolesława, Leszek Czarny, książę sieradzki.

Bolesław Wstydliwy nadał miastu Kraków w 1257 r. przywilej na prawie niemieckim, zastrzegając jednak, by władze miasta nie próbowały przyjmować pod swe władztwo i jurysdykcję okolicznych chłopów[29] . W przyszłości podobne ograniczenia dla rozwoju miast będzie wymuszał sejm. Jednocześnie jednak prawo niemieckie nadal utrudniało wyzysk chłopów, poprzez dokładne wyliczenie powinności – wsie bowiem również zakładano na prawie niemieckim.

Prawdopodobnie przy obieraniu tronu w grudniu 1279 r. Leszek Czarny musiał zgodzić się na formalną elekcję, co było zapowiedzią przyszłej sarmackiej sejmokracji. Już w 1280 r. musiał odpierać ataki księcia ruskiego, a konkretnie halickiego, Lwa Daniłowicza (któremu być może też się marzył krakowski tron). Po odparciu wojsk Lwa, uskuteczniono standardową wyprawę karną, paląc wszystko po Lwów. Leszek Czarny rozbił tradycyjne sympatie polityczne wielkopolsko-śląskie, sprzymierzając się z księciem wielkopolskim Przemysłem II, choć początkowo był to raczej problem; Przemysła II trzeba było bowiem ratować  w 1281 r. z niewoli księcia wrocławskiego Henryka IV Probusa. Śląsk złupiono, lecz księcia nie odbito.

W 1282 r. Leszek zniszczył całą armię Jaćwingów, łamiąc na zawsze ich potęgę, mimo iż wstawili się za nimi Litwini, ale i ich atak udało się odeprzeć. Bardzo możliwe, że to Leszek Czarny był największym wojownikiem polskiego średniowiecza; pewnie dlatego został adoptowany przez Bolka Wstydliwego. O dziwo rycerstwo nie doceniało łupów wojennych i buntowało się wielokrotnie. Za to mieszczaństwo Krakowa doceniało jego wysiłki i pozostało mu wierne, nawet jak Leszek musiał uchodzić przed drugim rycerskim buntem do Węgier.

Dnia 3 maja można by nawet, poza konstytucyjnym, świętować jeszcze inne święto, związane z tym wybitnym władcą czasów rozbicia dzielnicowego, otóż 3 maja 1285 r. nad Rabą, Leszek Czarny, m.in. dzięki krakowskiej pomocy mieszczańskiej i węgierskiej pokonał wreszcie zbuntowane rycerstwo, wygnał jego liderów i dzięki temu władza państwa krakowskiego wreszcie zyskała stabilność.

Na przełomie 1287 i 1288 r. Tatarzy już po raz trzeci zaatakowali Małopolskę, pędząc z sobą swych niewolników ongiś dumnych książąt ruskich. Leszek wyruszył po pomoc na Węgry, a wierni mieszczanie obronili umocnione grody z Krakowem i Sandomierzem. Dlatego w Leszku widzi się czasem prawdziwego ojca zjednoczenia kraju, niestrudzonego wojownika i sprawiedliwego administratora, kładącego zewsząd nacierających wrogów jednego po drugim na łopatki. Być może zamierzał on przywrócić porządek dziedziczenia władzy w Krakowie, by uniknąć walki wszystkich ze wszystkimi, która rozgorzała, gdy w 1179 r. Kazimierz Sprawiedliwy wypchnął Bolesława Wysokiego z owej kolejności dziedziczenia. Nie wiadomo jednak, czy Leszkowi faktycznie udało się coś ugrać na tym polu, ponieważ był co prawda w sojuszu z Przemysłem II Wielkopolskim, ale już w fatalnych stosunkach z Henrykiem IV Probusem. Gdy Leszek Czarny zmarł bezpotomnie 30 września 1288 r., znów wszyscy walczyli  ze wszystkimi (w latach 1288-1290 rządzi w Krakowie książę-poeta Henryk Probus, później Przemysł II wielkopolski), a ostatecznie skorzystali na tym obcy, tj. władca Czech Wacław II, który zadbał o pozory prawne, wyciągając jakieś dokumenty od wdowy po Leszku Czarnym, Gryfiny.

Ponieważ oglądamy historię jakby wspak, z perspektywy dnia dzisiejszego oraz z perspektywy Krakowa lub Warszawy, książę kujawski Władysław Łokietek (przydomek pochodził od niskiego wzrostu) wydaje nam się „małym rycerzem”, walczącym niestrudzenie o zjednoczenie kraju, natomiast Przemysł II, kolejnym dzielnicowym „karierowiczem”; tymczasem to Przemysł w 1290 r. rządził w Krakowie zgodnie z wolą Probusa, a Łokietek był głównym rozłamowcem „polskości” knując z krakowskim mieszczaństwem przeciwko Przemysłowi. W rezultacie prywaty Łokietka wielkopolski książę musiał z Krakowa uchodzić, a wszystko dostało się Czechom. Dopiero wtedy Łokietek jakby zmądrzał; w 1293 r. dzięki mediacji arcybiskupa Jakuba Świnki, Przemysł, Łokietek oraz Kazimierz łęczycki zawarli antyczeski sojusz. Władysław nawet wtedy nie zmądrzał, a jedynie polska historiografia wolała wybielać tą postać ze względów patriotyczno-propagandowych[30] . Nawet wg standardów epoki Łokietek odznaczał się małostkowym okrucieństwem oraz amoralizmem; np. całkowitym  lekceważeniem kar i napomnień kościelnych, korzystając z upadku autorytetu kościelnego od czasów Bolesława Kędzierzawego[31] .

W 1294 r. zmarł książę gdański Mściwoj II, a Przemysł II odziedziczył jego ziemie i teraz już każdy widział w księciu wielkopolskim szefa wszystkich Piastów. Koronacja na króla Polski odbyła się 26 czerwca 1295 r. w Gnieźnie, a msze koronacyjną prowadził szczęśliwy Jakub Świnka. Niestety Przemysł II zostanie wkrótce zamordowany, podczas próby porwania 8 lutego 1296 r. zleconej, jak się wydaje, przez margrabiów brandenburskich, z którymi współpracowali prawdopodobnie jako piąta kolumna Nałęczowie i Zarembowie, choć to nie jedyne możliwe wyjaśnienie zagadki.

Teraz droga do Krakowa stanęła teoretycznie otwarta dla Łokietka, syna księcia Kazimierza Kujawskiego. Gdy zmarł jego ojciec w 1267 r., Łokietek jako 7-letni chłopak przebywał na dworze Bolesława Wstydliwego, swego krewniaka. Znał więc politykę krakowską. Wzorce rządzenia jednak niestety wziął głównie od swego ojca księcia kujawskiego Kazimierza, podstępnego wiarołomcy, szanującego jedynie Krzyżaków[32] . W 1273 r. Łokietek pomagał Bolesławowi Wstydliwemu w negocjacjach z Krzyżakami, czym naraził się księciu mazowieckiemu Konradowi II, być może mimo tego, iż był po prostu zakładnikiem w Krakowie. Konrad, mający uraz także do Bolesława za wspieranie Czechów  nasłał na ziemie Łokietka i jego braci Litwinów. W 1280 r. Władysław Łokietek wspomógł zbrojnie sojusznika Leszka Czarnego,  księcia Mazowsza Bolesława II w jego bratobójczej walce z Konradem II. Łokietek był wysuniętą forpocztą sojuszu Leszka Czarnego z Przemysłem II, co było doceniane, ale mogło sporo kosztować. W 1284 r. Łokietek odmówił pomocy militarnej przyrodniemu bratu Leszkowi Czarnemu[33] . W 1286 r. pomógł Bolesławowi Wstydliwemu zdobyć Płock, za co Konrad II ponownie przepuścił łupieżczy atak Litwinów na dobra Łokietka. Po śmierci Leszka Czarnego (1288 r.) Łokietek zagarnął (ignorując prawa rodzeństwa) Sieradz i spróbował powalczyć o Kraków, ale nie zdobył Wawelu i ocalał tylko dzięki pomocy franciszkanów wobec zwycięskich wojsk Henryka Probusa. W 1289 r. Łokietek pomógł pokonać wojska śląskie Henryka IV Probusa pod Siewierzem, po czym polecił zabić rannego księcia Przemka Ścinawskiego, choć wówczas jeńców wysokiego stanu nie zabijano, lecz wymieniano standardowo za okup. Przemko prawdopodobnie miał na swe nieszczęście użyć nielubianego przez zawziętego Władysława przydomku „łokietek” i bardzo możliwe, że właśnie za ten haniebny czyn książę wielkopolski Przemysł zerwał kontakty z Łokietkiem[34] .

W 1290 r. w Krakowie usadowił się Przemysł II, a księstwo sandomierskie ostało się Łokietkowi, który władał ziemiami rozrzuconymi po całym kraju. Prawdopodobnie Łokietek jako sandomierski sąsiad Krakowa deklarował współpracę z Przemysłem, ale po cichu namawiał możnych krakowskich do buntu wobec księcia wielkopolskiego. W 1290 r.  Łokietek wydał swą bratanicę za króla Węgier Andrzeja III, co dowodzi niezaspokojonych apetytów politycznych. W tym czasie o władzę w ziemiach polskich walczył głównie posiłkami węgierskimi, niewiele to jednak dawało, gdyż wielka gra toczyła się między księciem wielkopolskim Przemysłem a Pragą.

W 1292 r. Przemysł II nie odważył się walczyć z Czechami o Kraków, lecz słabszy i bardziej hardy Łokietek postanowił spróbować, przez co został rozbity przez wojska czesko-brandenburskie i pozbawiony wszystkiego prócz swej kujawskiej ojcowizny. Nie pomagało małemu księciu to, że gardził otwarcie mieszczaństwem, które akurat w Krakowie było już na tyle silne, że lekceważenie go mogło drogo kosztować[35] . Tak został mały książę srogo upokorzony podpisaniem wyzbycia się pretensji do Małopolski na rzecz Wacława Czeskiego, a wszystko przez to, że traktował dotąd Przemysła II jako wroga takiego samego typu jak Czesi. Dopiero to nauczyło Łokietka rozumu i mierzenia sił na zamiary; zawarł sojusz w Kaliszu z Przemysłem II w styczniu 1293 r., ale inicjatywa wyszła z arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, czyli de facto od Przemysła II, ponieważ Przemysł II obiecał arcybiskupowi dochody z małopolskich żup solnych, jeśli uda mu się wrócić do Krakowa. Łokietek pojął za żonę córkę stryja Przemysła – Jadwigę, co miało mocniej połączyć Kujawy z Wielkopolską politycznie.

Nie wiadomo, jak Łokietek zareagował na śmierć Przemysła w 1296 r., który został zamordowany przez Brandenburczyków, chyba że zabójstwo zlecił on sam, wszak nie cofał się nigdy przed niczym[36] . Niektórzy panowie wielkopolscy i pomorscy samowolnie zmienili porządek dziedziczenia i postanowili oddać władzę nie księciu Głogowa, krewnemu zmarłego, lecz powinowatemu - Łokietkowi. Ostatecznie Henryk Głogowczyk i Łokietek podzielili się Wielkopolską, co przyszło Henrykowi tym łatwiej że Łokietek nie miał męskich potomków, gdy taki się narodził, sprawy się skomplikowały. Łokietek nie był w stanie zadbać o swą część Wielkopolski. Był bezradny wobec panoszących się zbójców i rosła opozycja także kościelna. Armia Łokietka licząca zapewne ok. ośmiu tys. ludzi składała się w ¾  z najemników, którzy grabili, co się da i zachowywali jak w podbitym kraju[37] . Możliwe, że biskup poznański Andrzej Zaremba rzucił nawet na Łokietka klątwę kościelną, porzucił go oddany mu dotąd arcybiskup Jakub Świnka. Panowie wielkopolscy spotkali się z  Henrykiem w Kościanie w 1298 r., ale król czeski Wacław II, który zażądał od Łokietka do ponownego hołdu lennego i nie doczekawszy się go, zorganizował w lipcu 1299 r. wyprawę zbrojną.

W tym czasie zwykli rycerze, mieszczanie i chłopi byli pozostawieni sami sobie. W 1298 r. zwołano w Wielkopolsce pierwszą znaną polską konfederację szlachecką, by ukrócić rozbójnictwo na drogach[38] .

Henryk prawdopodobnie nie odważył się nawet walczyć z Wacławem, ale za to wypchnął ludzi Łokietka całkowicie z Wielkopolski. Możni pomorscy uznali ucieczkę Łokietka za zwolnienie ich z przysięgi i ślubowali posłuszeństwo Wacławowi. Łokietek musiał uciec z kraju i najprawdopodobniej udał się na Węgry, ale i tam nie było bezpiecznie. W 1301 r. zmarł ostatni władca z rodzimej dynastii węgierskiej Arpadów i wojska czeskie zajęły Budę. Wacław II swego syna obsadził wówczas na tronie węgierskim. Zaniepokojona Francja i papież zmusili go jednak do ustępstw i na tronie w Budzie zasiadł ostatecznie Karol Robert Andegaweński (Anjou), książę rodem z Francji[39] .

Do Polski Łokietek powrócił w 1304 r. i osiadł w Sandomierzu, dzięki pomocy węgierskiego magnata Amadeja Aby. Jeszcze w tym samym roku opanował Wiślicę, ale nieuchronnie spadłby nań ciężki czeski topór, gdyby nie śmierć Wacława II w czerwcu 1305 r. i następnie zamordowanie w sierpniu 1306 r. w Ołomuńcu na Morawach szykującego się na objęcie polskiego tronu Wacława III (tu również Łokietek jest głównym podejrzanym)[40] . Czechy pogrążyły się więc w wojnie domowej, a więc rycerstwa pod Krakowem, kolejna już (po dziwnej koronacji Leszka Czarnego) zapowiedź przyszłych sarmackich sejmów, zaprosił Łokietka do objęcia władzy. Ten odbył 1 września uroczysty wjazd do Krakowa, rozpoczynając rządy od przywilejów dla miasta i biskupa. Ów biskup Jan Muskata musiał zostać przekupiony, by porzucił Czechów.

Ta widoczna interesowność biskupów Zaremby, Świnki czy Muskaty wydać się może czymś nadzwyczajnym, ale w całej Europie było tak samo; zachowywali się oni zgodnie z regułą dominującej kulturowo warstwy społecznej, czyli w tych czasach książąt i rycerstwa, a więc interesownie, a nie ideowo. To samo zauważył wybitny holenderski historyk Jan Huizinga w przypadku mieszczańskich liderów w Brabancji i Flandrii tych czasów; żyli oni i politykowali na sposób szlachecki, nie bardzo można mówić więc wówczas o „antyszlacheckiej” kulturze mieszczańskiej, jaką znamy z XVII czy XVIII w.[41] , choć pewnym wyjątkiem może być przypadek Jacquesa Coeura[42] .

Niestety dla Łokietka tereny na północ od Konina, pozostawały pod władztwem Henryka Głogowczyka, który blokował podległe teoretycznie Łokietkowi Pomorze. Rządziło nim w imieniu Łokietka kilku namiestników z ważnych okolicznych rodów, lecz niewiele mógł dla nich zrobić, gdy margrabia brandenburski Waldemar postanowił wykorzystać okazję i zaczął zajmować niektóre pomorskie ziemie, a inne wasalizować.

W sierpniu 1307 r. sędzia Bogusza bronił Gdańska przed wojskami Brandenburczyków. Margrabiowie brandenburscy Otto i Waldemar powoływali się na dawne ustalenia z Wacławem II. Gdy było jasne, że Gdańsk padnie, Łokietek za radą gdańskich dominikanów poprosił o pomoc Krzyżaków. Wielki mistrz Heinrich von Plotzke znał dobrze wiarołomność Łokietka, dlatego zażądał od Boguszy, czyli Łokietkowego reprezentanta pisemnego potwierdzenia zwrotu wydatków Zakonu – stosowny kontrakt podpisano[43] . Najbardziej dojmujące jest w tym wszystkim to, że Łokietek zapewne nie potrzebował nawet pomocy krzyżackiej, ponieważ Brandenburczycy zostawili w Gdańsku bardzo skromny garnizon.

Krzyżacki komtur chełmiński Gunter von Schwarzburg  szybko wyparł Brandenburczyków z Gdańska. W ten sposób z miasta zamieszkałego głównie przez Niemców, choć podległego polskiemu księciu, jedna niemiecka załoga została wyparta przez drugą. Krzyżakom tak dobrze szło ściganie Brandenburczyków, że odbili nawet Tczew (wbrew protestom Łokietkowego namiestnika) i inne grody. W kwietniu 1309 r. w Grabiu na Kujawach wielki mistrz krzyżacki Siegfried von Feuchtwangen dał Łokietkowi wybór: albo zapłacić wreszcie za krzyżacką pomoc wojskową, albo sprzedać im Gdańsk[44] . Wtedy to zresztą przeniesiono stolicę zakonu do Malborka (Marienburga – „miasta Maryi”). W listopadzie 1308 r. Krzyżacy wybili nawet pewną liczbę polskich mieszczan gdańskich, choć zapewne niezbyt wielu.

Łokietek niewiele mógł na to wszystko poradzić, ponieważ biskup krakowski Jan Muskata i jego stronnicy nawiązali kontakt z księciem opolskim Bolkiem i księciem głogowskim Henrykiem III. Muskata rzucił klątwę na Łokietka, ale że w czerwcu 1308 r.  arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka wyklął Jana Muskatę, Łokietek odważył się Muskatę aresztować i wygnać (Muskata powrócił do Krakowa dopiero w 1317 r., po zdjęciu klątwy z siebie i z Łokietka). W kwietniu 1309 r. Łokietek wznowił negocjacje z Krzyżakami, co do zaległej zapłaty o pomoc wojskową, ale teraz pewniejszy siebie Zakon mocno ją podwyższył, a oburzony Łokietek rozmowy sam wkrótce zerwał, a przecież wystarczyłoby by zapłacił uczciwie rok wcześniej[45] . Teraz  zakon dokończył podboju Pomorza, wykupując prawa do tych ziem od Brandenburczyków (Słupsk czerwiec 1310 r.), choć były one wątpliwe; ale zakon zawsze dbał o pozory prawne, by cesarz i papież byli zadowoleni, zwłaszcza że były to wyższe standardy niż Łokietkowe.

Z kolei w 1311 r. wystąpił w większości niemiecki patrycjat Krakowa, zdenerwowany podatkami na wojny Władysława Łokietka i poparł władcę Czech Jana Luksemburskiego. Wbrew mitom nie był to bunt etniczny, lecz prawny. Łokietek tradycyjnie lekceważył przywileje miejskie i prawa magdeburskie, które już od wielu dekad regulowały życie i politykę krakowską. Duża ilość Niemców wynikała raczej z reform miast na prawie magdeburskim niż z jakiejś proniemieckiej polityki wcześniej, jak sugerowała antyniemiecka propaganda czasów PRL[46] . Być może Czesi jako uczestnicy od 929 r. projektu o nazwie Rzesza Niemiecka, często byli przez niemieckich mieszkańców ziem polskich preferowani ponad Polaków, zwłaszcza, że Jan był człowiekiem Zachodu – Luksemburczykiem, czyli trochę Francuzem, a trochę Niemcem. Teoretycznie podziały narodowościowe nie odgrywały w tej epoce takiej roli jak w epoce nowożytnej, a np. pod Grunwaldem i Niemcy i Polacy walczyli po obu stronach, ale pewien wpływ mogło to jednak mieć, choć na pewno nie taki, jak spory prawne.

Na czele buntu stał wójt krakowski Albert, który zawezwał na pomoc księcia opolskiego Bolesława i opanował miasto, z wyjątkiem Wawelu, co zawsze stanowiło zły omen. Bolko Opolski przybył dopiero wiosną 1312 r., być może jako namiestnik króla czeskiego i „polskiego” Jana Luksemburskiego. Sam Jan miał wówczas na głowie bunt na Morawach. Bolko nie mógł zdobyć Wawelu, a Węgrzy pomogli Łokietkowi do czerwca 1312 r. odzyskać kolejno Sandomierz i Kraków, bunt rozlał się bowiem na całą Małopolskę. Co najmniej siedemnastu rajców miejskich powieszono, jeśli nie umieli dostatecznie dobrze wypowiedzieć słów „soczewica, koło miele młyn”, dobra bogaczy takich jak Tylman Brand czy Hermann z Raciborza – skonfiskowano, rodziny skazańców wyrzucono poza nawias społeczny[47] . Jak dziś byśmy powiedzieli, miasto straciło większość przywilejów, a do ksiąg miejskich wprowadzono zamiast niemieckiego łacinę[48] .  Wójt Albert zdołał uciec na ziemie Bolka do Opola.

Bezwzględne stłumienie buntu krakowskiego pomogło interesom Łokietka w Wielkopolsce. Od grudnia 1309 r. rządziło tam pięciu synów zmarłego Henryka III Głogowskiego, których władztwo opierało się na miastach zamiast na kasztelaniach. Elity wielkopolskie wolały więc po zachęcie Łokietka zbuntować się i zaprosić go  latem 1314 do Poznania.

Ponieważ synowie księcia głogowskiego faworyzowali Niemców, Zarembowie i Nałęczowie postawili na Łokietka, gdy wójt Przemko nadal trzymał stronę książąt głogowskich, jednak raczej z lojalizmu i poszanowania lekceważonych zawsze przez małego księcia praw i przywilejów miejskich niż z pro-niemieckości, gdyż był przecież Słowianinem.

Na przełomie XIII i XIV w. Poznań pod względem gospodarczym i politycznym był związany z warstwą kupiecką pochodzenia śląsko-niemieckiego, ale to pochodzenie nie było decydującym czynnikiem  w sporze, przeciwnie do konfliktu krakowskiego. Prócz potężnych rodzin niemieckich istniały również lokalne rody patrycjuszowskie, jak Naramowscy, którzy dzielili się władzą i wpływami z przybyszami. Przybyły z zagranicy kupiec lub rzemieślnik gromadził dobra dzięki swej profesji, następnie drugie lub trzecie pokolenie lokowało majątek w ziemi, a tę z kolei traciło zwykle na spekulacjach lub z wianem córek[49] . Stąd w XVI w. już zupełnie inne rody będą rządziły Poznaniem, m.in. Heltowie rodem z Norymbergii i von Endowie z Akwizgranu, a także Szylingowie, których główna gałąź współtworzyła mieszczańską elitę Krakowa. Wymiana elit dokonywała się więc głównie z powodów ekonomicznych i w skali całych rodów, społeczność poznańska późnego średniowiecza i epoki nowożytnej nie była „otwarta”.

Łokietek zemścił się na Poznaniu. Majątek wójtostwa skonfiskowano. Miastu odebrano większość wsi. Rataje i Żegrze przeszły na własność Łokietka, Piotrowo nadano kapitule, a pozostałe wsie zwolennikom Łokietka. Miastu pozostały: Jeżyce, Winiary i część Górczyna. Jeżyce i Winiary odbierze miastu Kazimierz Wielki i aż do 1372 r. będą to dobra królewskie.

Łokietek zaczął się tytułować „księciem Królestwa Polskiego”. Głogowczykom została tylko część terytoriów położonych nad Obrą i Notecią. Teraz Łokietek mógł odważniej poczynać sobie na północy, np. zawarł sojusz (1315 r.) z Danią, Szwecją i Norwegią, Meklemburgią i Pomorzem przeciwko Brandenburgii. Wojna jednak (1316 r.) niewiele dała. Do koronacji na króla Polski namawiał Łokietka nowy arcybiskup Gniezna Borzysław oraz możnowładcy i rycerze zebrani w Sulejowie (20–23 czerwca 1318 r.). Do Awinionu wysłano biskupa włocławskiego Gerwarda. Negocjacje z papiestwem nie były łatwe, wszak Łokietek był znanym wiarołomcą i stronnikiem pogan, ponieważ korzystał obficie z litewskiej pomocy wojskowej. Te argumenty w Awinionie podnosili reprezentanci króla Czech Jana Luksemburskiego i Krzyżaków[50] .

Papież Jan XXII zgodził się na koronację wobec zaproponowanej korzystnej dlań nowej metody naliczania świętopietrza. Papież musiał się jednak liczyć z Luksemburczykami i ostatecznie uznał, że mają oni prawa do Wielkopolski, ale to nie przeszkadza koronacji w Małopolsce; dlatego to w Krakowie, a nie w Gnieźnie 20 stycznia 1320 r. arcybiskup gnieźnieński Janisław koronował Władysława Łokietka na króla Polski. Europa nadal jednak uważała za króla Polski Jana Luksemburskiego, a Łokietka za jedynie „króla Krakowa”. W lutym 1321 r. Łokietek wygrał przed sądem papieskim (w Inowrocławiu, a następnie w Brześciu Kujawskim) w sprawie zaboru Pomorza Gdańskiego przez Krzyżaków. Zakon miał zwrócić Polsce Pomorze Gdańskie i zapłacić 30 000 grzywien srebra odszkodowania. Krzyżacy złożyli apelację, ta nie została rozpatrzona, ale wyroku też nie wykonano, mimo iż w sporze papiesko-cesarskim Jana XXII z cesarzem Ludwikiem Wittelsbachem, Łokietek stał w obozie papieskim. Wprawdzie należy zauważyć, że nie miał wielkiego pola manewru; wszyscy „niemieccy” sąsiedzi Polski; Brandenburgia, Krzyżacy i Luksemburczycy czescy byli przeciwko niej; to raczej papiestwo mogło dyktować warunki poprzez te wszystkie procesy, które utknęły w martwym punkcie.

Następne lata rządów Łokietka to sojusz i mariaż węgierski (1320 r.), przejściowe opanowanie Wrocławia (1322-1324), interwencja węgiersko-polska w obsadę tronu Rusi Halickiej (stąd późniejsze prawa tych państw do tej części Rusi), sojusz z Litwą Giedymina i małżeństwo syna Łokietka, Kazimierza – przyszłego Kazimierza Wielkiego – z Aldona, córką Giedymina (1325 r.). Później nastąpiła interwencja w Brandenburgii, na prośbę papieża (luty 1236 r.) na prośbę papieża, by utrudnić objęcie spadku po Askańczykach przez dom bawarskich Wittelsbachów. Łokietek, ku oburzeniu całej Europy, wykonał atak z udziałem pogańskich Litwinów. Papież Jan XXII miał mieszane uczucia, więc ani Łokietka nie bronił ani nie potępił. Praga wykorzystywała każde łotrostwo i potknięcie wizerunkowe Władysława, co nie było trudne, wszak nawet tradycyjna historiografia z Janem Długoszem na czele uważała Łokietka za kiepskiego władcę[51] .

W 1327 r. Łokietek zdobył Płock, ale niewiele to dało, ponieważ Krzyżacy i Jan Luksemburski poparli Mazowszan i zablokowali dalszą ofensywę. Gdyby nie władca węgierki Karol Robert, Łokietek straciłby wszystko, zwłaszcza, że Jan Luksemburski i Krzyżacy wkroczyli do Polski w ramach krucjaty przeciw Żmudzinom i choć zachowywali się jak u siebie, Łokietek nie mógł przeszkadzać krucjacie; nawet dla takiego bezbożnego wiarołomcy, za jakiego uchodził, byłoby to zbyt wiele[52] .

W 1329 r. Jan Luksemburski z pomocą Krzyżaków zajął ziemię dobrzyńską i oddał ją zakonowi, w zamian za co Krzyżacy zmusili Wacława Płockiego do złożenia Luksemburgowi hołdu lennego, po czym wkroczyli na ojcowiznę Łokietka –  Kujawy. Ten w ostatniej chwili zdołał w październiku zablokować krzyżacką ofensywę, by nie stracić całych Kujaw i pod obleganym zamkiem krzyżackim w Lipienku skłonić ich do siedmiomiesięcznego rozejmu. Osobista kłótnia Władysława z poganinem Giedyminem zniszczyła tymczasem sojusz z Litwą, choć taki rozłam był dobry w oczach chrześcijańskiej Europie. W 1330 r. Wincenty z Szamotuł, największy pan Wielkopolski odmówił pomocy Łokietkowi w ataku na Krzyżaków, za co następne wieki przypną mu łatkę zdrajcy[53] . Tymczasem to raczej Wincenty miał rację, ponieważ metody Łokietka takie, jak mordowanie jeńców, były kontrproduktywne w swym okrucieństwie –  oburzeni Krzyżacy odpowiadali tym samym[54] .

W 1331 r. rozpoczął się skoordynowany atak krzyżacko-czeski na Polskę. Komtur chełmiński Otton von Lutterberg najechał Kujawy i zachodnią Wielkopolskę[55] . Obie armie miały spotkać się pod Kaliszem, ale Czechów zatrzymał opór księcia świdnickiego Bolka II. Wtedy Krzyżacy postanowili dokończyć opanowanie Kujaw. Rankiem 27 września 1331 ok. pięciotysięczna armia polska dowodzone przez Władysława Łokietka i jego syna królewicza Kazimierza zaatakowała w rejonie Radziejowa tylną straż krzyżacką Dietricha von Altenburga (później odbitego przez Krzyżaków). Po południu w bitwie między Radziejowicami a Płowcami poległo w sumie 73 braci zakonnych. Krzyżacy wycofali się za Wisłę, rezygnując na razie z opanowania Kujaw. Losów wojny to nie zmieniło, ale przynajmniej ta nierozstrzygnięta bitwa pod Płowcami pokazała, że rycerzy zakonnych można pokonać. Książę Kazimierz ponoć uciekł z pola walki. W kwietniu 1332 r. wojska zakonne Ottona von Luterberga zdobyły Brześć Kujawski. Niedługo przed śmiercią w marcu 1333 r. Łokietek musiał więc przełknąć utratę ojcowizny. Do dziś uważa się Kazimierza za miękkiego, zaś Łokietka za odnowiciela zjednoczonej ojczyzny. W rzeczywistości Łokietek przez swoje okrucieństwo i inne okropne cechy wielokrotnie niepotrzebnie musiał zaczynać od zera, a węgierskie (francuskie, gdyż andegaweńskie) wychowanie dworskie Kazimierza uchroniło go od powtarzania ojcowskich błędów. Kazimierz będzie raczej procesował się niż mordował jeńców[56] . Różnica w stylu sprawowania władzy nie mogłaby być większa.

Kazimierz Wielki – jedyny polski władca, jakiego obdarzamy tym przydomkiem, niekoniecznie był wielki fizycznie. Mógł być wysoki w znaczeniu wyniosły w zachowaniu. Fizycznie jako syn Łokietka powinien być raczej niski, choć wiadomo, że matka jego była słusznego wzrostu jak na niewiastę[57] . Kazimierz jest do dziś znany z kilku nietypowych cech: nieposkromionej chuci seksualnej, upodobania do mieszczan,  Żydów (i Żydówek), picia wody zamiast piwa (wówczas piwo było zdecydowanie zdrowszą opcją wobec braków higieny) i jakby mało stereotypowo średniowiecznej niechęci do nadmiernego ryzyka. Jego układy z Luksemburgami i Krzyżakami są przykładem realizmu politycznego; skoro nie mógł ich pokonać, kupował czas i wzmacniał państwo. W 1333 r. cała Europa uważała, że Jan Luksemburski jest królem Polski, a Kazimierz jedynie królem Krakowa. Czechy pozostawały w stanie wojny z Kazimierzem. Płock i Śląsk uznawały Luksemburgów za swych władców zwierzchnich. Mazowieccy książęta byli mu wrodzy również, choć Czechów nad sobą nie uznawały. Halicki książę Jerzy Trojdenowic był za słaby, by pomóc Polsce, Węgrzy traktowali Polskę z góry, a teoretycznie przydatni Litwini musieli być trzymani na dystans, ponieważ Europa gardziła poganami. By ułagodzić Czechów, Kazimierz próbował porozumieć się z Brandenburczykami, zwłaszcza że margrabia Ludwik był synem cesarza. Razem z Ludwikiem zwalczali przygraniczne rozboje, co było wówczas plagą. Szukał też zbliżenia z Bawarią.

Dlatego Kazimierz skierował swoją energię w reformy wewnętrzne; ujednolicił administrację terenową, na czele z mianowanymi starostami, a przy sobie ustanowił profesjonalną radę królewską (z kanclerzem, marszałkiem itd.). W 1334 r. rozszerzył na całe królestwo przepisy statutu z 1264 r. księcia Kalisza Bolesława o Żydach. Mogli oni odtąd swobodnie podróżować i handlować oraz otwarcie praktykować  judaizm. Zyskali też własne sądy i sądy rozsądzające spory Żydów i nie-Żydów (przeciw Żydowi chrześcijanin mógł teraz świadczyć tylko razem z innym Żydem). Gminy podlegały bezpośrednio królowi lub wojewodzie. Żydów upatrzył sobie Kazimierz jako podstawę sytemu finansowego, wcześniej niż stało się to na Zachodzie. Odtąd za zabicie Żyda groziła prócz kary głównej, konfiskata majątku. Cła i opłaty dla nich zostały zrównane z mieszczańskimi. Zabroniono wojom kwaterować u Żydów i zapewniono, by nie oskarżano ich o fałszerstwa czy świętokradztwa bezpodstawnie, co dotąd zapewne się zdarzało.

Jak większość wielkich władców, nie tylko średniowiecznych, ponieważ równie dobrze mogliby nam za przykład posłużyć np. Aśoka – władca indyjskiego imperium Maurjów w III w. p.n.e, cesarz Rzymu Marek Aureliusz panujący w latach 161-180 czy Fryderyk II, król Prus z XVIII w., Kazimierz Wielki doceniał walory tolerancji religijnej, zarówno te moralne, jak i praktyczne. Dlatego np. informacje z Polski o prześladowaniach Żydów pochodzą raczej z czasów po śmierci Kazimierza. W średniowieczu odnotowano ok. stu przypadków oskarżeń Żydów o profanację eucharystii, co prawda głównie na obszarach niemieckich, ale w 1399 r. podobne zdarzenie miało miejsce w Poznaniu (dopiero w 2005 r. metropolita poznański abp Stanisław Gądecki polecił usunąć z kościoła Najświętszej Krwi Pana Jezusa zabytkową, antyżydowską tablicę upamiętniającą domniemaną profanację hostii). W 1407 r. w Krakowie doszło do pogromu Żydów, oskarżonych przez proboszcza kościoła św. Barbary o dokonanie mordu rytualnego. Mieszczanie podpalali i plądrowali domy żydowskie, siłą chrzcili żydowskie dzieci. Pretekstem do wywołania antyżydowskich zamieszek w Poznaniu ponad sto lat później w 1564 r. było oskarżenie Żydów o wywołanie pożaru miasta.

Wydaje się, że w kraju Piastów nie było nigdy tak spektakularnej akcji przeciwko herezji, jak francuska krucjata przeciw albigensom (1209-1299). Niemniej jednak zdarzały się przypadki zabijania heretyków w majestacie prawa. W XIV byli to głównie Waldensi, w XV husyci. W 1315 r. w Świdnicy po raz pierwszy dokonano egzekucji, na stosie spalono 50 osób, w tym kobiety i dzieci. Byli to waldensi, którzy przybyli z Czech. Waldensi domagali się prawa do czytania Biblii w języku narodowym, krytykowali zbytek wyższego duchowieństwa, głosili  hasła życia w ubóstwie i odrzucali autorytet papieża. Od czasu ekskomuniki w 1184 r. byli standardowo prześladowani przez Inkwizycję, a gdzie jej nie było, przez trybunały biskupie. W 1319 r. biskup wrocławski Gerward z Leszczyc oskarżył o herezję begardów z konwentu w Kaszczorku koło Torunia. Dwóch z nich spalono, a konwent dwa lata później rozwiązano[58] .W XV w. w Królestwie Polskim odnotowano ok. dwustu spraw o herezję, z czego prawie wszystkie rozpatrzyły sądy biskupie[59] .

Choć zwykle wyobrażamy sobie średniowiecznych ludzi Kościoła jako tych, którzy mieli sentyment do Krzyżaków, bądź co bądź braci Zakonu NMP, w 1334 r. biskup krakowski Jan Grot, skrytykował Kazimierza Wielkiego za ustępliwość wobec nich. Sprawę pogarszał opór biskupa wobec obciążenie finansowe diecezji krakowskiej na rzecz państwa. Biskup rzucił klątwę na króla, za co w 1338 r. król oskarżył biskupa przed papieżem (za pośrednictwem nuncjusza papieskiego) o nawoływanie do buntu i nadużycia w obsadzaniu stanowisk kościelnych.

Widząc układy posłów Kazimierza z margrabią Ludwikiem Wittelsbachem, władca Czech, Jan Luksemburski zawarł z Polską rozejm w lipcu 1336 r., nie dopuszczając do głosu Krzyżaków, zgodnie z wolą Kazimierza. Ten ostatni po rozejmie unikał finalizacji układów z  Wittelsbachami i wsparł kilkuset rycerzami Czechów i Węgrów, walczących na Morawach z Habsburgami (stronnikami Wittelsbachów). Wdzięczny Jan Luksemburski zaczął w roku następnym pośredniczyć w sporze Krzyżaków z Polską, ale tak by zapobiec odzyskaniu Pomorza przez Polskę, ponieważ bał się, że później Polacy zażądają od niego samego Śląska. Od 1338 r. dzięki zacieśnieniu relacji z francuską dynastią Andegawenów[60] (Anjou), tj. nowymi panami Węgier, Jan Luksemburski wreszcie przestał nazywać siebie „królem Polski”, a Kazimierza -  „królem Krakowa”. Za przykładem tego cenionego w Europie władcy mającego pochodzenie francuskie, niemieckie i czeskie poszły inne dwory.

Mimo bojkotu przez Krzyżaków procesu papieskiego w neutralnej Warszawie (Mazowsze było nadal niepodległe) proces ten trwał dalej. Ponad stu świadków; duchownych, szlachciców, mieszczan i chłopów zeznało, że ziemie krzyżackie należały w ogromnej większości do Polski i zostały zagrabione bezprawną siłą. Zbrojny w te argumenty, Kazimierz spróbował ugody; za 14.000 grzywien srebra, gotów był wiosną 1339 r. wycofać pozew przeciw Krzyżakom. Ci nie zgodzili się, więc we wrześniu król, przyznał Awinionowi (stolicy papieskiej) połowę sumy uzyskanej od Krzyżaków z procesu z 1321 r. To wydatnie wzmocniło propolskie tendencje u papieskich urzędników. W połowie września ekskomunikowali oni wielkiego mistrza Dietricha von Altenburga i dostojników zakonu oraz kazali zapłacić Polsce prawie 200 tys. grzywien odszkodowania. Krzyżacy odwołali się do papieża i ten stwierdził  uchybienia proceduralne. Dyplomatycznie jednak był to sukces Kazimierza Wielkiego.

Choć wydaje się to egzotyczne, na południe od Polski w 1339 r.  panowało dwóch władców o kulturze francuskiej, z których Jan Luksemburski rządził Czechami (od 1310 r.), a Karol Robert d’Anjou – Węgrami (od 1308 r.).  Wbrew legendom z PRL-u, Francuzi i Polacy zawsze umieli się porozumieć. W owym 1339 r. zaczęli współpracować naprawdę ściśle, dlatego Kazimierz wolał nie ryzykować i znów zadziałać dyplomatycznie. Sowicie zapłacił Janowi za jego rzekome prawa do korony polskiej, a syna Karola – Ludwika, wyznaczył  na swego następcę (być może w zamian za prawa do Rusi Halickiej).  Dla pewności Kazimierz dążył do sojuszu z Luksemburgami i za ich radą ożenił się w 1341 r. z Adelajdą Heską (ślub odbył się 29 września w Poznaniu).

Choć Kazimierza nazywamy Wielkim, władał on dość małym państwem leżącym między krzyżackim młotem i czesko-węgierskim imadłem, więc musiał szukać ugody. Nie naciskał nawet Mazowszan, by nie szukali znowu krzyżackiej opieki. W 1343 r. zaatakował księcia Żagania, gdy ten próbował zabrać Czechom część Śląska. Tym samym Krzyżacy nie mieli na kim się oprzeć w polityce antypolskiej i zdecydowali się zawrzeć tzw. pokój kaliski w lipcu tegoż roku. Wielki mistrz Ludolf König za zrzeczenie się praw Kazimierza do  Pomorza Gdańskiego oraz ziemi  chełmińskiej,  oddał mu swą część Kujaw i ziemię dobrzyńską.

W 1346 r. Europę zaczęła pustoszyć dżuma, zaraza zwana z włoska la peste nera, czyli „czarna zaraza”. Często uważa się, że Kazimierz Wielki uratował Polskę, zamykając granice, lecz tereny Brandenburgii i Litwy zasadniczo nie zostały dotknięte zarazą tak mocno, jak Europa południowa i zachodnia. Makabryczne doświadczenie Zachodu, który straciwszy miliony mieszkańców, odkrył antropocentryzm i humanizm (brak rąk do pracy spowodował wzrost znaczenia pojedynczych żywotów ludzkich), zostało nam oszczędzone. Brak więc w Polsce kościołów wotywnych z tego okresu (są z późniejszych mniejszych plag, jak np. Olesno niedaleko Opola zbudowało taki w 1708 r.), ale  też z drugiej strony, można się zastanawiać, czy na dłuższą metę czegoś nie straciliśmy, tj. właśnie docenienia wartości jednostki ludzkiej, jaką głosił diakon holenderski Geert Groote (1340-1384), który założył organizację czy też ruch: Broeders van het Gemene Leven (łac. Fratres vitae communis), czyli Bracia Wspólnego Życia, głoszący nowoczesną pobożność (de moderne devotie, devotio moderna), nie był to zakon, lecz klasztor świeckich pobożnych ludzi, zarabiających na życie jako kopiści ksiąg, kucharze i nauczyciele, tj. pracujący w zawodach, jakich nie kontrolowały cechy rzemieślnicze. Ruch ogarnął całe Niderlandy oraz niemiecką Nadrenię. Była to pierwsza znana fala pietyzmu, tzn. aktywnej służby pobożnych skromnych ludzi dla ulepszania społeczeństwa, zamiast jałowej mnisiej izolacji, czy jałmużny. Tego elementu społecznego aktywizmu u podstaw nie widać za bardzo w Polsce nie tylko tej średniowiecznej czy renesansowej, ale i tej późniejszej. Pietyzm stanowić będzie bazę dla myśli Erazma z Rotterdamu w XVI w., a przez niego – odrodzenia, a później holenderskiego i północnoniemieckiego oświecenia.  Czasem ludzie mądrzeją dopiero w obliczu wielkich tragedii.

Jednak nie ominęła Polski inna zaraza – społeczna, tzw. statuty wiślicko-piotrkowskie (1346-1347) potwierdziły szerokie uprawnienia szlachty i ich władzę nad chłopami, których wolność osobista została ograniczona. Oznaczało to np. zniesienie kar za nieumyślne zabicie chłopa (za umyślne też jeśli szlachcic dobrze kłamał).

Kazimierz zasadniczo jednak unikał możnowładców i kleru, starając się oprzeć na rycerstwie i miastach; dla miast stworzył wyższe sądy w prawie niemieckim oraz dawał dobre warunki do inwestycji dla kupców z Italii oraz niemieckiej Hanzy. Taką politykę prowadziło wielu europejskich monarchów obawiających się oligarchii biskupów i magnatów. Swoje znaczenie miało też to, że kler krytykował hulaszczy styl życia monarchy; niestety omijanie możnowładców rozzuchwali zastępy szlachty średniej, która pokusi się w ciągu najbliższych dekad o ograniczanie także przywilejów mieszczan, a więc Kazimierz Wielki niechcący dodał kilka cegieł do przyszłego gmachu zdziczałej polskiej sejmokracji.

Na razie jednak obronił przed szlachtą wojsko. Wprowadził nowe machiny bojowe, jak katapulty i wierze oblężnicze, dyscyplinę, podział na chorągwie, obowiązek bronienia murów miejskich przez wszystkich mieszczan w razie ataku, surowe kary za kradzież żywności oraz pospolite ruszenie chłopskie jako uzupełnienie sił zbrojnych. Bardziej jednak znana jest budowa kilku tuzinów zamków i ufortyfikowanie wielu miast.

W latach 50. XIV w. Kazimierz Wielki dążył do schrystianizowania Litwy, by podważyć sens istnienia państwa krzyżackiego. Swymi atakami sprowokował go do ataku na Mazowsze (1350 r.), po czym zadał mu klęskę. W 1351 r. król Węgier dołączył do Polaków celem wspólnej kampanii antylitewskiej. Kampania się opóźniła, ponieważ Kazimierz ciężko zachorował. Jego stan był tak zły, że zaczął kazać ślubować dostojnikom polskim Ludwikowi, by zapewnić ciągłość władzy (mieli prawo się zbuntować tylko w razie braku żołdu dla armi lub sprowadzaniu niemieckich urzędników). Kazimierz ostatecznie nie umarł, ale obie armie  prowadził do ataku na Litwę młody i energiczny Ludwik. Widząc jego przewagę, władca litewski Kiejstut obiecał przyjąć chrzest, jeśli papież uczyni go królem Litwy, jednak przy najbliższej okazji uciekł, zabijając księcia płockiego Bolesława, który próbował zapobiec ucieczce. Konieczna była więc kolejna wyprawa na Litwę prowadzona zimą 1352 r. Zakończyła się ona jednak klęską, a Węgrzy i Polacy wycofali się na wieść o przygotowaniach Tatarów do ataku. Krzyżacy zamiast pomagać w chrystianizacji Litwy mieczem, co było ich raison d’etre, woleli złupić Mazowsze, za co dostaną w 1356 r. połajankę od papieża.

W latach 1352-1358 działał w Wielkopolsce konfederacja Maćka Borkowica złożona ze stronników rodów Awdańców, Borków, Nałęczów i Zarębów przeciwko urzędnikom mianowanym przez króla w Wielkopolsce, spośród przybyłych spoza Wielkopolski[61] .

Brak funduszy na wojny zmusił Kazimierza do naciskania arcybiskupa Gniezna, by oddał swe kosztowności, niestety skutkiem ubocznym był bunt Poznania i okolicznych możnych. Dopiero w 1353 r. udało się królowi odciągnąć od buntu rodziny Zarembów i Leszczyców. Buntownicy zostali poparci przez Brandenburgię, co przedłużyło tę wielkopolską wojnę domową.

W 1364 r. król ufundował akademię w Krakowie na wzór uniwersytetów w Padwie, Bolonii i Neapolu. Tak naprawdę najwięcej wzorców wzięto z Neapolu, jedynie werbalnie powołując się na bolońskie[62] . Studentów zwolniono z ceł i opłat. Władca nie dożył niestety stanięcia uczelni w pełni na własnych nogach.

Innym promieszczańskim gestem niezwykłego monarchy w tym kraju, w którym już niedługo szlachta pochłonie wszystko, była uczta u Mikołaja Wierzynka, reprezentanta rady miejskiej Krakowa, która to uroczysta kolacja odbyła się najprawdopodobniej ok. 24-25 września 1364 r. Na kolacji obecny był cesarz i król Czech w jednej osobie Karol IV, a także przyszły król Polski, a obecny Węgier, władca Cypru, margrabiowie brandenburscy i inni polscy i niemieccy książęta. Władca Cypru miał nadzieję na zorganizowanie krucjaty przeciw Turkom, ale nikogo to nie obchodziło.

Prawdopodobnie w 1365 r. Kazimierz uczynił Ludwika spadkobiercą, ponieważ książę Bolko (jedyny nie oglądający się wówczas na Czechy śląski władca) się wtedy buntował. Nieco później Kazimierz odwiedził w Malborku wielkiego mistrza Winricha von Kniprodego, by zobaczyć na własne oczy potęgę Krzyżaków. Zapewne była ona dostatecznie wielka, by w następnych latach podejmować ekspansję raczej na Ruś.

W 1366 r. stary już i schorowany król uczynił wyłom w aparacie sprawiedliwości królewskiej na niekorzyść chłopów. Jesienią tego roku uległ naciskom szlachcica Jana Płazy, który dowodził, że jego chłopi nie mają prawa odwoływać się do sądów królewskich, ponad głową swego szlachcica. Ośmieleni prawem niemieckim, gdzie sędziów wybierała gromada, a nie szlachcic, jak w starym polskim prawie patrymonialnym, chłopi przez chwilę łudzili się, że otrzymają jakiekolwiek prawa. Tymczasem szlachta coraz częściej łączyła się w terytorialne grupy nacisku i zwalczała niezależność sądową[63] .

Kazimierz zmarł na skutek wypadku na polowaniu w 1370 r. Rok wcześniej miał mieć wątpliwości, czy zostawić Polskę Węgrom, stąd adopcja księcia Słupska, ale niewiele to zmieniało. Król zmarł 5 listopada 1370 r., a koronacja Ludwika odbyła się już dwanaście dni później.

Śmierć Kazimierza rozbudziła nadzieje kleru, Litwinów oraz Sasów, którzy przekupili załogę zamku w Santoku. W grudniu nowy król Ludwik pokazał się poddanym w Kaliszu i Gnieźnie. Ponoć już wtedy jego węgierscy kompanii mieli dopuszczać się nadużyć i rozbojów przeciw Polakom, co wzmogło się jeszcze, gdy Ludwik przekazał faktyczne rządzenie nad Wisłą swojej matce Elżbiecie. Skargi podobno ignorowali, wysyłając petentów: syn do matki, a matka do syna. Zdzierstwa i gwałty Węgrów, których właściwie nie wiedzieć dlaczego zawsze czynimy naszymi „bratankami”, ośmieliły innych zbójców. Lepiej potrafiliśmy się porozumieć z Andegawenami, niż z ich madziarskimi poddanymi. Morale dodatkowo obniżyła zaraza szalejąca na przełomie 1371 i 1372 r., mniejsza na szczęście niż z lat 40. czarna zaraza, od której Polska się uchroniła (i nawet przez to relatywnie wzmocniła się na tle większości Europy).

Ludwik na zjeździe we Wrocławiu w marcu 1372 r. zrzekł się praw do Śląska, co było wymagane do podpisania pokoju z Czechami. Ludwik miał podobny problem jak wcześniej Kazimierz – brak męskich potomków. W Polsce kobiety władzy nie dziedziczyły. Oczywiście można było przymknąć na to oko, ale tylko w zamian za kolejny już ważny szlachecki przywilej  (tzw. przywilej koszycki – 1374 r.). Podatek szlachty od ziemi stał się jedynie symboliczny (w 1381 r. podobny prezent dostanie kler). Lata do 1377 to agresja litewska aż po Tarnów i polsko-węgierski odwet.

Dnia 7 grudnia 1376 r. królowa Elżbieta oraz jej dwór ucztowała i tańcowała na Wawelu, ale jej ludzie próbowali ukraść polskiemu panu Przedborzowi wóz siana. Królowa wysłała ludzi, by zbadali niesnaski, ale to tylko pogrążyło sprawę. Ktoś zabił strzałą starostę Jaśka Kmitę, który spadł z konia i zmarł. Polscy rycerze i służba rzucili się wówczas na Węgrów i zabijali wszystkich, którzy wpadli im w ręce (dwóch schronił u siebie Przedborz). Ponoć miało zginąć ponad stu sześćdziesięciu Węgrów. Nienawiść polska do Węgrów i ich ździerstw - długo tłumiona, tego dnia wybuchła. Elżbieta załamana wyjechała do ojczyzny rezygnując z reprezentowania swego syna w Krakowie.  Dalsze lata madziarskich rządów w Polsce nie szły wiele lepiej; w kwietniu 1378 r. Kraków spłonął zająwszy się ogniem z piekarni.  Przeciwko nadużyciom węgierskich urzędników zawiązały się druga i trzecia znana konfederacja szlachecka w historii Polski, czyli rokosz w Gliniankach (1279-1280) i konfederacja Bartosza Wezenborga z Odolan (1281-1282)[64] .

Król Ludwik zmarł w Trnawie w nocy z 10 na 11 września 1382 r. Pochowany został w katedrze w Székesfehérvár. Kolejne bezkrólewie oznaczało powrót chaosu.   Polską rządzili ambitnie panowie tacy, jak kasztelan poznański Domarat z Pierzchna i jego pomorscy i sascy pomocnicy, którzy postanowili skorzystać z chaosu i spustoszyć m.in. Kujawy. Elżbieta węgierska wysłała dopiero wiosną 1384 r. swego przedstawiciela i zięcia by rządził Polską, do czasu aż niespełna 11-letnia Jadwiga będzie mogła to robić sama, ale krakowscy dostojnicy nie zaakceptowali go jako rządcy i nawet nie wpuścili do miasta. W końcu jednak nawet możnowładcy polscy mieli dość chaosu. W maju 1384 r. zebrali się w Sączu panowie krakowscy i sandomierscy, gdzie postanowili  posłać po Jadwigę. Trzeba było jednak kilku kłótni i zjazdów by dokonać tej podstawowej rzeczy.

Jadwiga przybyła na Wawel dopiero w połowie października 1384 r. i została koronowana. Możnowładcy lokalnie zostali regentami niepełnoletniej monarchini, wespół z Elżbietą. Innym wyjściem byłoby szybkie wydanie jej za mąż, np. za Wilhelma Habsburga jak chciał m.in. Władysław Opolczyk, który opanował w sierpniu 1385 r. Wawel szykując ślub. Krakowiacy woleli jednak porozumieć się z Litwinami (unia w Krewie 14 sierpnia 1385 r.). Ponoć młodziutka królowa chciała uciec na Śląsk, nie chcąc rezygnować z Wilhelma na rzecz barbarzyńcy z Litwy (powstrzymać miał ją podskarbi Dymitr z Goraja). Według niektórych opinii Jadwiga nigdy nie zaakceptowała Jogaiły/Jagiełły jako męża.

Do końca lutego 1386 r. uporano się z chrztem (najpierw władcy później dworu; opór stawiał tylko prosty lud), ślubem i koronacją. Jagiełło przybrał imię Władysław, co oznaczało ukłon także w stronę Węgier. Wiosną 1387 r. Jadwiga objęła w imieniu Polski władztwo zajmowanej przez Węgrów Rusi Czerwonej. W tym samym roku hołd złożył jej mężowi władca Mołdawii. By nie drażnić rządzących teraz Węgrami Luksemburgów, na takiej samej zasadzie co Jagiełło Polską (przez mariaż z inną córką Ludwika Andegaweńskiego), przehandlowano szybko zwierzchnictwo nad Mołdawią za potwierdzenie praw do Rusi Halickiej. Jadwiga nie podkreślała swych praw do Węgier. Dzięki porozumieniu się z Luksemburgami można było pokusić się na wywarcie nacisku na Krzyżaków i ich mistrza  Konrada von Jungingena (zjazd w Inowrocławiu), choć na razie niewiele to dało.

Bezwzględnie chrystianizowana przez Jagiełłę Litwa była nadal uwikłana w walki z ekspansjonizmem krzyżackim (1388-1390) oraz wojnę domową o władzę na Litwie (1389-1392), w której Witold, stryjeczny brat Jagiełły porozumiał się z Krzyżakami. W 1392 r. zawarto ugodę – Witold dostał dożywotnio tytuł namiestnika państwa litewskiego. Gdyby jednak wygrał, z unii personalnej Polski i Litwy nie zostałby ślad.

Władca węgierski Zygmunt Luksemburczyk oraz książę Władysław Opolczyk, każdy z nich na swoją rękę, starali się wzmocnić Krzyżaków, w obliczu sojuszu Polaków z Litwinami. W maju 1391 r. Władysław Opolczyk zastawił Krzyżakom część swych dóbr, ale szybko wojska polskie zablokowały wykonanie darowizny. W lipcu 1392 r. Władysław Opolczyk zastawił Krzyżakom swoje prawa do ziemi dobrzyńskiej, co wywołało kolejne interwencje polskie rok później. Sprawy uregulowano w ramach traktatu pokojowego z Zygmuntem Luksemburskim w 1397 r. Znowu wykorzystano porzucenie przez Węgry Krzyżaków, by wywrzeć na nich presję, ale negocjacje toruńskie (1398 r.) nic nie dały, podobnie jak inowrocławskie dekadę wcześniej. Sytuacja między Polską a Krzyżakami skomplikował kolejny bunt Witolda i przekazanie im przezeń Żmudzi. Szczęśliwie dla Jagiełły i unii, w 1399 r. nad Worsklą Witold przegrał bitwę z Tatarami, co stępiło nieco jego tupet. W tym samym roku zmarła Jadwiga.

Początek XV w. był dla Polski i Litwy bogaty w wydarzenia. W 1400 r. „odnowiono” uniwersytet w Krakowie, chociaż nowsza historiografia twierdzi, że nieprzerwanie działał on od czasów kazimierzowskich, a Jagiełło jedynie tej działalności dopomógł[65] . Rok później Jagiełło i Witold zawarli układ sojuszniczy; Witold znowu zyskał dożywotnie namiestnictwo Litwy. Pokój w Raciążku z Krzyżakami (1404 r.) nie rozwiązał sporów, dlatego Jagiełło i Witold postanowili zniszczyć państwo zakonne, przez wywołanie powstania na Żmudzi (1408). Prowokacja poskutkowała; w 1409 r. Krzyżacy zajęli polskie statki ze zbożem dla Litwy. Jednocześnie Jagiełło wypierał się wobec krzyżackich posłów, wspierania powstania żmudzkiego, tak by Zakon wypowiedział wojnę.

Krzyżacy rozpoczęli wojnę z wigorem  – jeszcze w 1409 r. zajmując ziemię dobrzyńską i zawierając sojusz z Zygmuntem Luksemburskim i księstwami  pomorskimi. Za to nie wsparli wojny Krzyżacy z Inflant, obawiając się ataków ze strony Nowogrodu i Pskowa.  Sytuacja ukształtowała się tak, że Zakon wyszedł na agresora, choć tak naprawdę były nim Polska i Litwa. Wojna toczyła się na terytorium Zakonu, a nie Polski.

Dnia 30 czerwca 1410 r. Jagiełło przeprawił się przez Wisłę na specjalnie zbudowanym moście pod Czerwińskiem. Spotkanie obu wielkich jak na średniowiecze armii, nie było jednak starciem żywiołu germańskiego ze słowiańskim, jak lubili mówić Niemcy po bitwie pod Tannenbergiem (1914 r.) czy Rosjanie po bitwie pod Stalingradem (1943 r.). Czesi walczyli po obu stronach, tak samo jak Ślązacy mówiący w polskich lub niemieckich albo mieszanych dialektach. Słowiańscy Pomorzanie byli po stronie krzyżackiej, a Rusini po polskiej. Krzyżaków wspierali też rycerze z Niemiec, Francji i Anglii chcący walczyć przeciwko poganom (Litwinom) i fałszywym chrześcijanom (Polakom).

Dnia 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem zakon, jak powszechnie wiadomo, przegrał, a  śmierć poniósł Ulrich von Jungingen i ok. 200 innych braci zakonnych stanowiących elitę Państwa Krzyżackiego. Prawdopodobnie Litwini uciekali z pola walki (byli za lekko uzbrojeni, by wytrzymać napór krzyżacki, dawniej przypuszczano, że był to odwrót pozorowany w tylu tatarskim). Armia krzyżacka była oparta o zakonników zakonu NMP, ale nie tożsama z nią. Krzyżacy stanowili raczej jej kadrę dowódczą. Duża ilość poległych zakonników w płaszczach z krzyżem czarnym dowodzi, że prawdopodobnie nie ćwiczyli oni walki od dawna. Mimo to armie zakonne calatravensów, templariuszy, joannitów czy krzyżaków były pierwszymi armiami zawodowymi, ponieważ świeckie armie zawodowe to dopiero 1479 r. (Francja i Szwajcaria), zaś państwo krzyżackie było prawdopodobnie najlepiej rządzonym i administrowanym państwem piętnastowiecznej Europy (także po klęsce grunwaldzkiej) obok przodującej wówczas w odkryciach geograficznych Portugalii i zawierającej bogate kupieckie Niderlandy Burgundii.

Zwycięstwo pod Grunwaldem nie zostało wykorzystane. Najpierw Jagiełło bez sensu tydzień ucztował, zanim poszedł za ciosem. Później zaś polskie siły bezskutecznie oblegały Malbork, a w końcu podpisano pokój w Toruniu. Możliwe, że Jagiełło obawiał się, że upadek Malborka zbytnio umocniłoby przewagę Polski nad Litwą. Pod wpływem zwycięstwa złożył Władysławowi Jagielle hołd lenny książę Bogusław VIII. Nie udało się odzyskać Pomorza Gdańskiego, ale Krzyżacy wypłacili wysoką kontrybucję. Jagiełło odtąd pracował nad odciągnięciem Zygmunta Luksemburczyka od zakonu i nad umocnieniem sojuszu Litwy i Polski (unia w Horodle 1413 r. gdzie bojarstwo zrównano prawnie ze szlachtą, a administrację na Litwie zreformowano na wzór polski, chociaż w pełni osiągnięto to dopiero w 1434 r. aktem Zygmunta Kiejstutowicza; akt z 1413 r. dotyczył tylko kilkudziesięciu litewskich rodów)[66] .

Na soborze w Konstancji Paweł Włodkowic bronił praw pogan (Litwinów) do zakładania i obrony własnych państw przez chrześcijanami. Często lubią polscy historycy wskazywać ten dokument jako pierwszy traktat o tolerancji, ale był to raczej oportunistyczny tekst prolitewski. Tolerancja jako doktryna narodzi się dopiero w II poł. XVI w., wówczas to anabaptyści i antytrynitarze, prześladowani przez główny nurt reformacji, czyli przez luteran, a później protestanci silniejszych wyznań (luteranie, kalwiniści itd.) rozwijali pierwsze koncepcje zbliżone do nowoczesnego pojmowania tolerancji. Punktem wyjścia było przekonanie powszechne w tych środowiskach o wyższości moralnego zachowania nad dogmatami. Na przykład socynianin Jonas Schlichting (zm. 1661) ujmował problem tolerancji następująco: „…Czym jest wolność sumienia pod Bożą opieką, jeśli nie prawem myślenia tego czego się zechce, by otwarcie wysławiać to w co się wierzy i czynienia wszystkiego, co nie szkodzi innym”?[67] . Tak czy inaczej tekst Włodkowica z 1414 r. na pewno był wyżej oceniony niż  antypolski paszkwil Johanna Falkenberga uznający Polaków za pogan, skoro współpracują oni z litewskimi poganami.

Jagiełło ponownie odwołał się do Zygmunta Luksemburskiego, który w 1420 r. zatwierdził  niekorzystny dla Polski traktat toruński.  Król poprosił więc później o pomoc papieża Marcina V, co niewiele dało. Wtedy odwołano się do oręża (tzw. wojna golubska 1422 r.), nieco polepszając stan posiadania Polski i Litwy. Jagiełło zawarł w 1422 r. sojusz z margrabią brandenburskim Fryderykiem I Hohenzollernem i zaczął wspierać walczących z Zygmuntem husytów (stronników spalonego na soborze w Konstancji reformatora religijnego Jana Husa), porzucił ich jednak rok później, w zamian za obietnicę porzucenia Krzyżaków przez Luksemburczyka.

W tymże samym 1422 r. Jagiełło przyznał szlachcie tzw. przywilej czerwiński, który zabraniał konfiskaty majątku szlachcica bez wyroku sądowego[68] . Karanie konfiskatą majątku szlachcica, który nie stawił się np. na wyprawę wojenną osobiście lub jej nie wsparł, było standardową polityką średniowiecznych monarchów, de facto więc Jagiełło mocno związał sobie ręce.

Dopiero czwarta żona Zofia Holszańska dała Władysławowi upragnionego męskiego następcę (1424 r.). Niestety Jagiełło nie miał dziedzicznych praw do tronu Polski. Mieszczanie zgodzili się bez ustępstw na dziedziczenie dynastyczne, ale szlachta wymusiła liczne przywileje. Od 1430 r. dostali nietykalność osobistą (Neminem captivabimus nisi iure victum). Witold na szczęście zmarł w październiku tego roku i już nie przeszkadzał swoimi absurdalnymi ambicjami (które podsycał Luksemburczyk, by Polska nie urosła zbyt silna). Na wielkiego księcia Litwy Jagiełło wyznaczył swego najmłodszego brata Świdrygiełłę, co jednak wzbudziło gniew polskiej szlachty (złamanie zasady unii w Horodle). Co rzadkie, tym razem polska szlachta słusznie się złościła, wiarołomny Świdrygiełło zawarł przymierze z Zakonem – skutkiem była kolejna wojna (1431 r.).  W Sieradzu w 1432 r. zgodzono się na koronację Władysława-juniora tuż po śmierci starego króla i na  rządy Świdrygiełły na Litwie. Tego ostatniego jednak szybko zastąpił Zygmunt Kiejstutowicz, wykorzystując fakt, że Śwydrygiełło nadal trzymał się sojuszu z zakonem. Unia w Grodnie skasuje wkrótce dziedziczność władzy w Polsce na rzecz elekcji. Jagiełło dał szlachcie morze prezentów, nie uzyskując w zamian nic. Dlatego właśnie niektórzy historycy, jak Paweł Jasienica widzą w Jagiellonach de facto największych szkodników na tronie polskim; ponieważ nie rozumieli oni idei silnej władzy królewskiej (ani dla jednolitego prawa przy okazji); dla tych wschodnich pogan było to po prostu zbyt egzotyczne. Dla swoich litewskich kniazi byli co najwyżej primi inter pares.  Choć Polskę czekał złoty wiek szesnasty (ale Polska silna była raczej tylko szaleństwem wojen protestantów z katolikami w Niemczech i we Francji raczej niż w wartościach bezwzględnych), litewskie bezprawie psuło państwo od głowy.

Po Władysławie II Jagielle królem Polski został (1434 r.) jego syn Władysław III Warneńczyk, który do XIX w. nazywany był po prostu Władysławem Jagiellończykiem. Biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki ledwo przeforsował jego kandydaturę. Władysław miał 10 lat, więc regentem był Oleśnicki, ku wściekłości królowej wdowy Zofii. Złość jej stronników wywołał także fakt, iż biskup negocjował po śmierci cesarza Zygmunta Luksemburskiego w 1437 r. z czeskim władcą Albrechtem II Habsburgiem o ewentualne zapewnienie tronu węgierskiego Władysławowi, gdy Zofia wolałaby współpracować z husytami i przyjąć od nich tron czeski.  Arcybiskup czeski Jan z Rokycan i jego stronnicy w kwietniu 1438 r. wybrali na króla Kazimierza Jagiellończyka, brata króla Władysława III. Albrecht jednak zajął Pragę i w czerwcu koronował się na króla. Polsko-husycka armia zawalczyła o sprawę Kazimierza, ale przegrała z Habsburgiem i jego saskimi sojusznikami. Wyprawa była utrudniona konfederacją Zbigniewa Oleśnickiego przeciwko szlachcie prohusyckiej[69] . W 1438 r. na Mazowszu toczyła się sprawa sądowa, jaką kmieć wytoczył swemu panu Sebastianowi z Tymianki. Zamiast chłopa stawił się przed sądem tylko ów szlachcic, który na pytanie, kiedy przyjdzie chłop, odpowiedział ponoć: „ściąłem go”. Sędziowie wydali okrzyk przerażenia, ale nie wiadomo, jak cała sprawa się skończyła, w każdym razie stanowi ona jeden z dowodów, że szlachta piętnastowieczna gwałtem starała się zmusić chłopów do rezygnacji z praw sądowych, jakie gwarantowało im prawo niemieckie obowiązujące w wielu zakładanych od XII w. miastach i wsiach[70] .

Polska umocniła się, gdy w 1439 r. Zofia i biskup Oleśnicki zjednoczyli się w zwalczaniu konfederacji prohuscyckej Spytka z Melsztyna. Dlatego, gdy w październiku tego roku umarł Albrecht Habsburg i zwolniły się trony Czech i Węgier, sejm węgierski wybrał Władysława III na swego władcę, drugim powodem był strach przed pochodem Turcji przez Bałkany. Odtąd Polską rządzili dwaj kłócący się namiestnicy, gdy Władysław walczył o interesy Węgier i papiestwa; papież Eugeniusz IV pogodził Jagiellonów z Habsburgami byleby ktoś walczył z Turkami. Szykując się do rozprawy z nimi, Władysław zastawiał  dobra królewskie i zadłużał się u możnych.

W 1440 r. zamordowano wielkiego księcia litewskiego Zygmunta Kiejstutowicza, chociaż litewskie elity powinny być mu wdzięczne za rozszerzenie (1434 r.) unii w Horodle (1413). Trzynastoletni młodszy brat Władysława, Kazimierz (przyszły król Polski Kazimierz Jagiellończyk) udał się do nieznanego mu kraju przodków. Tam Litwini prawdopodobnie narzucili mu akceptację tytułu wielkoksiążęcego, co oznaczało faktyczne zerwanie unii z Polską. Najprawdopodobniej Kazimierz nie próbował nawet kwestionować polityki panów litewskich, którzy pod przywództwem Jana Gasztołda, faktycznie rządzili krajem. Gasztołd pomógł młodemu wielkiemu księciu ukarać banicją zabójców Zygmunta Kiejstutowicza. Kazimierz znał się jednak dobrze na ludziach i nie ufał Janowi bezgranicznie. Nawiązał kontakty z Moniwidami i Kieżgajłami, którymi po buncie Gasztołda (1447 r.), będzie mógł zrównoważyć szkody dla swej władzy na Litwie[71] .

Dnia 3 listopada 1443 r. pod Aleksinac odniósł zwycięstwo, w grudniu zajął i spalił Sofię (dzisiejszą stolicę Bułgarii). Podpisano korzystny dla Węgier i Polski rozejm na dziesięć lat, ale legat papieski Giulio Cesarini  naciskał na dalszą walkę, obiecując wsparcie od  floty burgundzkiej i weneckiej. Ta pierwsza nigdy nie zamierzała przypłynąć, zaś wenecka została przekupiona przez Turków i pozwoliła im na przeprawę przez Bosfor. Widząc przewagę wroga, Władysław III próbował zawrócić, ale został otoczony pod Warną i tam stracił wszystko włącznie z życiem. Nigdy nie odnaleziono ciała, stąd, typowe dla tych czasów, liczne plotki o cudownym ocaleniu. Śmierć Warneńczyka zapobiegła przynajmniej wojnie polsko-litewskiej, do jakiej króla namawiano, wobec zerwania unii[72] .

Wielki książę litewski Kazimierz Jagiellończyk (1447-1492) zdawał się być topornym wojownikiem. Polskie elity nie akceptowały go i zasłaniały się wspomnianymi plotkami, że Władysław żyje i lada moment wróci, byle odwlekać koronację, jak długo się da. Gdy się już nie dawało, pocieszano się myślą, że Kazimierz rozszerzy przywileje szlacheckie i podporządkuje Litwę Polsce. Teraz to on zwlekał i udawał, że wierzy w rzeczone plotki. Nie przybył w sierpniu 1445 r. do Polski i nie dawał jasnych odpowiedzi[73] . Dlatego stronnictwo Oleśnickiego zaprosiło na tron Polski najpierw Fryderyka Hohenzollerna, margrabiego Brandenburgii, a później Bolesława IV Mazowieckiego. To nieco zaniepokoiło Kazimierza, który chciał dotąd uporem wymusić koronację bez dawania szlachcie polskiej nowych przywilejów[74] . Ostatecznie w czerwcu 1447 r. Kazimierz koronę przyjął, pod warunkiem, że Korona i Litwa stanowić będą odtąd dwa równorzędne organizmy państwowe, a szlachta litewska pozostanie równa polskiej.

Król kilkakrotnie w latach 1448-1449 odmawiał możnowładcom zatwierdzenia przywilejów i od początku opierał się na średniej szlachcie. Magnat i kardynał Oleśnicki za to właśnie pomagał opozycji litewskiej, a król de facto pół-poganin jak to Litwin obsadzał polskie biskupstwa nawet jak Oleśnicki obłożył go klątwą. Ten ambitny duchowny miał nadzieję dalej rządzić samemu i utrudniał politykę Kazimierzowi, jak tylko potrafił. W 1451 r. zmarł lokalny władca litewski Świdrygiełło, co na nowo roznieciło spory graniczne między „sojuszniczymi” państwami[75] .

Kazimierz chciał jak najszybciej skończyć z Krzyżakami i w czerwcu 1453 r. na zjeździe szlachty koronnej potwierdził przywileje szlachty, jednak na szczęście bez ich dodatkowego rozszerzania. Była to cena, jaką musiał zapłacić za wyeliminowanie z polityki upartego Oleśnickiego[76] . Udało mu się namówić Polaków, by wycofali swe roszczenia do Wołynia, co wygładziło w 1454 r. relacje z Litwą.

W tym samym roku Kazimierz Jagiellończyk dostał państwo krzyżackie właściwie na tacy, ponieważ wybuchło tam powstanie, a powstańcy krytykowani przez cesarza, udali się do Kazimierza po pomoc i prosili o włączenie Prus do Polski. W styczniu 1253 r. patrycjusze Torunia i Gdańska rozpoczęli rozmowy z Kazimierzem. Pruscy kupcy powołali się na nowe teorie prawne, o oporze wobec władcy stosującego niesprawiedliwość (niem. Unrecht), co stanowiło nawiązanie do angielskiej Karty Swobód (1215 r.) i węgierskiej Złotej Bulli (ok. 1264 r.)[77] . Odtąd kupcy pruscy mogli handlować w Polsce, a urzędy pruskie miały być tylko dla mieszkańców Prus.

Czas na wojnę z Zakonem był dobry. Brandenburgia wytargowała od nich dopiero co Nową Marchię (Neumark) za marne grosze, Flandria i Holandia znajdujące się w obrębie księstwa Burgundii popierały Gdańszczan, podobnie jak Hanza[78] . Krzyżacy jednak nie dawali za wygraną i trzeba było o tę tłustą prowincję zawalczyć, ponieważ zakon dostał posiłki z Rzeszy, a polska szlachta nie chciała walczyć bez uzyskania nowych przywilejów. Te nowe przywileje, czyli tzw. statuty cerekwicko-nieszawskie, były katastrofalne. Bez zgody sejmików nie można będzie już zwołać  pospolitego ruszenia, wprowadzać nowych podatków i obsadzać niektórych stanowisk osobami nie będącymi szlachtą średnią (np. mieszczanami czy magnatami). Nie wolno też było szlachcie, urzędnikom królewskim i mieszczanom przyjmować zbiegłych chłopów; trzykrotnie zwiększono kary za to. Szlachta w tym czasie sama siebie dyscyplinowała, by nie popuszczać chłopom; sarmacki rasizm ulegał intensyfikacji[79] .

Czasami próbuje się owe statuty uznawać za wiek niemowlęcy słusznych narodowych rozwiązań parlamentarnych, na zasadzie podobnej do angielskiej Magna Charta z 1215 r., lecz w Nieszawie od razu było wszystko tak pomyślane, że obywatel i szlachcic był jednym i tym samym i nawet między linijkami nie da się wyczytać żadnej ewolucji parlamentarnej ponadklasowej w tymże dokumencie, podczas gdy w Anglii XV w. stany już w zasadzie są przedstawicielstwem narodu ponad klasami. W Polsce XV w. wolność szlachty została nierozerwalnie związana z niewolą chłopów, nic takiego nie miało miejsca w Anglii[80] . Chociaż, co trzeba podkreślić, Kazimierz próbował zabezpieczyć prawa litewskich chłopów wobec szlachty, dał też specjalne prawa elitom Podola i Halicza, skąd w przyszłości tamtejsi dygnitarze ziemscy staną się kresowymi magnatami, wywracającymi ciężarem swych wpływów porządek w Rzeczpospolitej od XVII w.[81] .

Czynienie jednak z tych ustępstw wobec szlachty zarzutu wobec Kazimierza jest anachronizmem. Szlachta polska II poł. XV w. niczym nie przypomina zakutych sarmackich wąsatych łbów z XVII czy XVIII w. Szlachta XV w. naśladowała włoski ubiór mieszczański i mieszczańskie podejście do studiów humanistycznych oraz do biznesu. Szlachta tak samo, jak sam król Kazimierz, handlowała wieloma towarami z zagranicą. Dodać należy, że miasta takie, jak Poznań czy Lublin były ze sobą nawzajem tak skłócone, że nie stanowiły wspólnego frontu wobec szlachty i samo mieszczaństwo ponosi historyczną winę za to, że dało bez walki zmonopolizować władzę w rękach szlachty. Król widział w szlachcie prężną grupę społeczną, nie tak wiele jeszcze odbiegającą od mieszczan sposobem życia i myślenia. Zaś rozbici na fakcje nawet w obrębie swoich miast mieszczanie, często obcego etosu niemieckiego (jak w Poznaniu) czy żydowskiego (jak w Lublinie), wyglądali przy szlachcie nieco niepoważnie i nie bardzo nadawali się na partnerów zdolnych wzmocnić władzę królewską. Nic więc dziwnego, że mimo doceniania handlu i ducha mieszczańskiego oraz nowinek technicznych, energiczny Kazimierz Jagiellończyk widział w miastach głównie źródło łatwego dochodu do kasy państwa, choć pieniędzy zawsze było za mało i niektóre wojny musiał prowadzić metodami w zasadzie partyzanckimi (np. wyprawa królewicza Jana Olbrachta na węgierskie Koszyce w 1491 r.). Kazimierz opierał się więc na ambitnej i oświeconej ówczesnej szlachcie i na pieniądzach miast, co w jego epoce miało sens[82] , dopiero następni władcy powinni byli skorygować politykę w miarę degeneracji szlachty.

Mimo uchwalenia przywilejów nieszawskich wojna z Zakonem szła słabo. We wrześniu 1454 r. wojska polskie poniosły klęskę w bitwie pod Chojnicami, zakon miał początkowo więcej pieniędzy, król polski był zadłużony, pospolite ruszenie nie umiało zdobyć zamków, a papież rzucił klątwę na Kazimierza Jagiellończyka i Związek Pruski. Na szczęście spory możnowładców z królem ustały w 1455 r., gdy zmarł kardynał Oleśnicki. Kazimierz odniósł zwycięstwo nad wiarołomnym papiestwem, a prokrzyżacką akcję Duńczyków, zahamował sojuszem ze Szwecją[83] . W lipcu 1456 r. Krzyżakom skończyły się pieniądze i zaciężni żołnierze (w większości czescy) bez żołdu wydali Polakom na tacy Malbork i 20 innych zamków za 430 tys. zł[84] . We wrześniu 1463 r. kaprzy kazimierzowscy (Kazimierz zawsze szybki w sięganiu po nowinki wojskowe i techniczne zastosował listy kaperskie jako pierwszy polski monarcha), zniszczyli flotę krzyżacką[85] .

W 1466 r. upadły Chojnice – ostatni krzyżacki punkt oporu. Wówczas wielki mistrz krzyżacki Ludwig von Erlichshausen oddał Polsce Gdańsk, Malbork, Elbląg (Prusy Królewskie). Prusy Zakonne, czyli wschodnie pozostały krzyżackie, ale  jako lenno Polski. Był to wielki sukces i dobrze wyglądał na mapie, ale okupiony oddaniem Polski szlachcie średniej.  Gdańsk, Malbork, Elbląg i tak rządzić się miały same na podstawie układów z 1454 r. Prusy zachodnie uzyskały wolność od krzyżackich ździerstw, polska szlachta władzę nad Polską.  Być może należało zrzucać ciężar wojny na Związek Pruski, który walczył przecież o życie i grał pierwszoplanową rolę w wojnie, by nie musieć dawać nic szlachcie polskiej, która i nie umiała walczyć, nawet jeśli osłabienie Krzyżaków byłoby na koniec mniejsze, mimo wszystko Polska odzyskała dostęp do morza, a wielki mistrz krzyżacki Ludwig von Erlichshausen musiał zamienić Malbork na skromny Królewiec (Königsberg), gdzie rok później zmarł[86] .

Od 1462 r. Kazimierz Jagiellończyk rozpoczął starania o pozyskanie terenów Pomorza Zachodniego, drogą sądową[87] . Ze Śląskiem było dużo gorzej, choć ekonomicznie nieodmiennie grawitował ku Polsce. W połowie XV w. rozpadła się zupełnie Złota Orda, ale Tatarzy nadal stanowili problem, np. w 1452 r. ich zagony dotarły pod Lwów, lecz wewnętrzne spory wśród nich ocaliły miasto przed walkami. Trzeba dodać, że Kazimierz przygotował obronę Lwowa najlepiej, jak było można. W 1472 r. (gdy Moskwa podbiła Republikę Nowogrodu) i później w 1480  r. planowano wyprawy na Moskwę, lecz spory polsko-litewskie pogrzebały możliwość ich uskutecznienia. Dodatkowo wiele wskazuje na to, że król uważał Litwę za zbyt skłóconą, by wymusić wspomniane akcje[88] . Dotychczas jednolita społeczność bojarów podzieliła się na możnych i tzw. podymników (odpowiednik polskiej gołoty)[89] , za to udało się królowi po 1472 r. nieco zasymilować elity Prus Królewskich, angażując je w obrady dotyczące całej Polski i Litwy[90] . Od 1456 r. Mołdawia dostała się pod wpływy Turcji. Na szczęście sułtan unikał wojny z wzmocnioną pokonaniem Krzyżaków Polską i zwłaszcza w latach 1475-1478 wysyłał do Krakowa wspaniałe dary. W 1477 r. król sprowadził do Polski humanistę Kallimacha, który głosił tezy wenecjanina Bernarda Giustinianiego, by pokonać Turcję, podkupując przeciw niej Tatarów, nic więc dziwnego, że sułtan odwlekał konflikt. Dopiero w 1485 r. hospodar mołdawski złoży polskiemu królowi hołd[91] .

W 1480 r. zmarł Jan Długosz, wybitny kronikarz, ale także niebezpieczny fantasta; to on bowiem podłożył fundament pod szesnastowieczny szkodliwy szlachecki rasizm, twierdząc, że szlachta polska pochodzi od starożytnych Sarmatów, a nie od Lechitów, Polan czy Litwinów. Dla porównania  podobne teorie we Francji z Frankami w roli analogicznej do Sarmatów głoszono dopiero w XVIII w. (Henri de Boulainvilliers) i to nieśmiało, zaś w Szwecji chłopi i mieszczanie nie dali się zdominować nigdy na tyle, by podobne niedorzeczności mogły być głoszone.

W 1481 r. miała miejsce najpoważniejsza próba zamachu na życie Kazimierza Jagiellończyka (na szczęście tapicer Jan Sztendel zauważył dziwną fałdę na zasłonach w sali bankietowej); charakterystyczne było, że wszystkich czternaście prób zamachów miało miejsce na Litwie, a niedoszłymi zamachowcami byli zawsze Litwini, było tak zapewne, dlatego że Kazimierz poniechał prób utworzenia z Litwy królestwa na wzór Polski i zbytnio oglądał się na Koronę i unię[92] .

W latach 80. bardzo rozkręciła się wielka polityka Jagiellońska. W 1468 r. husyci czescy mieli swojego władcę Jerzego z Podiebradów, ale katolicy chcieli zastąpić go Maciejem Korwinem, władcą Węgier. Kazimierz IV Jagiellończyk wykazał wiele sprytu grając na oba fronty i czekając na zgon Jerzego. Przedłużanie opłaciło się; sejm czeski dał koronę królewiczowi Władysławowi. (elekcja w 1471 r. na sejmie w Kutnej Horze, później koronacja).

Kazimierz był ostrożny z natury, co rzadkie u polskich władców w każdej epoce i zaangażował się w czeskie awantury dopiero, gdy faktycznie dostrzegł szansę na jagiellońskie rządy w tym kraju. Idąc za ciosem, próbował w następnej dekadzie wyprzeć nieprzychylnego Polsce Macieja Korwina z tronu węgierskiego. W tej epoce z pewnością Węgrzy i Polacy nie byli żadnymi „bratankami”, lecz prymas węgierski i część tamtejszej szlachty popierali Polaków, ponieważ Maciej Korwin lekceważył zagrożenie tureckie. Jesienią 1471 r. okazało się jednak, że 13-letni Kazimierz-junior nie cieszy się na Węgrzech taką popularnością jak zakładano. Mołdawia poparła Korwina. W początkach 1474 r. trzeba było zawrzeć pokój z Węgrami. Udało się jedynie wesprzeć króla czeskiego Władysława Jagiellończyka w walkach ze stronnikami Węgier o Śląsk. Dla równowagi Krzyżacy uznali Korwina za swego opiekuna; ten wesprze zakon w tzw. wojnie popiej (1478-1479) o prawo obsadzenia biskupstwa warmińskiego. Wojna zakończy się kolejnym zwasalizowaniem zakonu przez Kazimierza. W 1479 r. Kazimierz porozumiał się z władcą Węgier Maciejem Korwinem, m.in. dzięki temu że jego żona Beatrycze uwielbiała grać w szachy równie mocno jak król Kazimierz[93] . Szybko jednak Maciej Korwin okaże się wiarołomcą i będzie spiskował z Moskwą przeciwko Polsce. W latach 80. król uwikłał się w spór z Turcją, gdy  hospodar mołdawski Stefan III w 1485 r. złożył Kazimierzowi hołd lenny. Wobec braku północy z Polski rok później Stefan wybierze jednak Turków na swoich panów. Odkąd w 1482 r. Tatarzy krymscy spustoszyli Kijów i to oni stali się priorytetem. Wojska pod dowództwem syna  Kazimierza –Jana Olbrachta pokonały Tatarów pod Kopystrzyniem na Podolu w 1487 r., ale ostatecznie polski nacisk wpędzi ich jedynie w ramiona Turcji (1503 r.).

Tymczasem szlachta i duchowieństwo pozbawiały chłopów resztek praw. Jeszcze w 1484 r. kapituła gnieźnieńska określała wymiar pańszczyzny na dzień w tygodniu, dodając zastrzeżenie, że nie wolno tych dni kumulować, tylko dlatego że są np. żniwa czy inna intensyfikacja pracy. W 1512 r. dopuszczać już będą wymiar do czterech dni w tygodniu, w przypadku wielu wsi[94] .

W 1491 r. władca Czech Władysław Jagiellończyk, który po śmierci Macieja Korwina zdobył także koronę Węgier, obiecał Janowi Olbrachtowi Śląsk (za rezygnację z roszczeń do Węgier), ale po koronacji na króla Węgier zawarł porozumienie z Habsburgami, zamiast z własnym bratem. Habsburgowie mieli gwarancję rządów po Jagiellonach  na Węgrzech i w Czechach. Chociaż Jagiellonowie nie mogli się porozumieć nawet z krewnymi, niektórzy do dziś usilnie próbują przekonać, że ci dziwaczni Litwini byli dobrymi władcami Polski. Nic dziwnego, że gdy Władysław zachorował w połowie 1491 r., Jan Olbracht spróbował powalczyć o Śląsk (mimo sprzeciwu ojca) ale został pokonany i wzięty do niewoli. W niewoli traktowany był jednak dobrze, a umierający Władysław docenił tupet Olbrachta dając mu Głogów.

W czerwcu 1492 r. umiera  Kazimierz IV;  na Litwie automatycznie przejmuje władzę Aleksander, a Koronie polecony zostaje Jan Olbracht; niedoszły pan Śląska miał w ręku jedynie Głogów, a jego popędliwemu charakterowi z pewnością nie czyniło to sprawiedliwości. Maciej z Miechowa pisał o Janie: „…wysokiego wzrostu, oczu piwnych, na twarzy z pewnym wyrzutem i wysiękiem… W ruchach szybki, często u boku z mieczykiem przypasanym występował, namiętnościom i chuciom jako człowiek wojskowy folgował…”. Tylko dzięki poparciu Aleksandra i najmłodszego brata – Fryderyka, Olbracht zostanie 27 sierpnia niemal jednogłośnie wybrany królem Polski. Nie było już unii polsko-litewskiej, ale pozostał ścisły sojusz; geopolitycznie niezbyt sensowny, skoro głównym problemem Litwy była Moskwa, a Polski – Turcja.

We wrześniu 1492 r. odbyła się koronacja Jan Olbrachta w Krakowie, a miesiąc później niejaki Cristobal Colon (być może Włoch z pochodzenia, dlatego na malowidłach stylizowany na gołowąsa z Genui a nie na typowego wąsatego konkwistadora, którym był w 1492 r. niezależnie od pochodzenia pierwotnego) odkrył Amerykę, a konkretnie wyspę San Salvador (dziś część Bahamów), choć myślał, że dopłynął do Indii Atlantykiem. Odkrycie Ameryki, które Wenecjanie mieli opłakiwać, Polakom zaszkodziło jeszcze bardziej; odtąd (zwłaszcza po 1521 r., gdy Magellan odkrył, że można ominąć Amerykę i dotrzeć do Filipin) Europa Zachodnia mogła ominąć całkowicie Arabów i Słowian w wyprawach po przyprawy Azji. Tak Europa Zachodnia jeszcze bardziej niż przedtem stanie się tą bogatszą Europą, jaką znamy dziś i jakiej do dziś nie możemy dogonić.

Rada Królewska za panowania Olbrachta przekształciła się w Senat, a ogólnopolski zjazd przedstawicieli sejmików w Sejm. Za pierwsze posiedzenie dwuizbowego parlamentu uznaje się sejm piotrkowski otwarty w styczniu 1493 r. Jan Olbracht potwierdził wszystkie przywileje szlachty, w zamian dostając środki na wojny. Co gorsza szlachta przez cały wiek XV skupiała sołectwa i zmuszała chłopów do rezygnacji z prawa niemieckiego[95] .

Niestety dodatkowo w 1496 r. król ogłosił tzw. statuty piotrkowskie, które zwalniały szlachtę od cła i pozwalały tylko jednemu chłopu we wsi szlacheckiej wyjść poza jej teren. Jakby mało było tego obozu koncentracyjnego dla chłopów (nawet Moskwa dopiero kilka dekad później wprowadzi podobne absurdy), Olbracht obiecał szlachcie, że mieszczanie nie będą mogli kupować majątków ziemskich ani pełnić urzędów państwowych. Duchownym nieszlachcicom zagrodzono dostęp do  wysokich stanowisk kościelnych. Nieszlachcice nie mogli też zajmować katedr akademickich.  Często narzeka się na sejmokrację XVII w. i to, że Polska była de facto krajem dwóch narodów; domem niewoli bez możliwości awansu społecznego, ale to stało się już w w. XV. Duchowieństwo ani mieszczaństwo ani nikt inny nie mógł już odtąd aż po rok 1791, a może nawet 1795, zrównoważyć monopolu szlachty na dosłownie wszystko, ponieważ wkrótce szlachcice stworzą sobie zauważalną warstwę alternatywnych rzemieślników tzw. partaczy (niekoniecznie tworzyli wyroby gorszej jakości, ale na pewno podkopały pozycję miast) oraz ponieważ Jan Olbracht zakazał sprzedaży oraz darowizn dóbr ziemskich na rzecz zakonów i duchowieństwa świeckiego. Duchowieństwo stało się podtypem szlachty i jej przybudówką i nigdy już nikt nie próbował nawet przed rozbiorami tego odkręcić (inaczej niż np. w Szwecji, gdzie kilkakrotnie ograniczano dobra szlacheckie, ale tam szlachta była nieliczna i nie mogła się bronić, a reformacja dała królom dobra kościelne).

Możliwe, że Jan Olbracht rozumiał tylko to, że dostał pieniądze na upragnione wojny, choć gdyby pognębił szlachtę mógłby postarać się o wysokiej jakości wojska zaciężne takie, jakie mieli królowie francuscy (Ludwik XI od lat 70. XV w.). Jan Olbracht chciał odbić Turkom ważne porty nad Morzem Czarnym, ale gdy doszło do wyprawy (1497) zawiedli lennicy mołdawscy. Hospodar Stefan III Wielki, opowiedział się po stronie Turków; stąd wielkie straty i powiedzenie: „Za króla Olbrachta wyginęła szlachta”, niestety nieprawdziwe – zginęło jej bowiem tylko ok. pięciu tys. Teraz nawet rodzony z tej samej matki brat Jana, Władysław II, król Węgier (Ulászló) poparł Turków. Jakiż kontrast z Habsburgami, którzy zawsze umieli współpracować. Litwini zawsze myśleli jak skłóceni kniaziowie-separatyści.

Wiosną 1498 r. Tatarzy zaatakowali Litwę, a dwa lata później książę Moskwy Iwan III Srogi próbował zdobyć Kijów i Smoleńsk. Już Iwan III w XV w. twierdził, że pokój z Polską jest niemożliwy tak długo jak polscy prawosławni nie staną się Rosjanami[96] . Tak więc nie tylko Prusy czy Austria, ale i carowie snuli plany rozbiorowe i to chyba najdłużej.

Jednocześnie cesarz Maksymilian I Habsburg, przejął część Śląska z Głogowem i zażądał zwrócenia Krzyżakom Prus Królewskich, dzięki czemu wielki mistrz krzyżacki odmówił złożenia hołdu Janowi. Wyprawa mołdawska, za którą Jan Olbracht zapłacił szlachcie wszystkim co miał, skończyła się także militarną katastrofą. Jednak, jak już widzieliśmy, nieszczęsna dynastia litewska zawsze liczyła, że „tym razem będzie inaczej”. Król próbował wiosną 1501 r., zgromadzić nową armię w Toruniu, ale wkrótce zmarł na syfilis (ta choroba atakująca mózg w ostatnim stadium mogła odpowiadać za brak realizmu politycznego).

Aleksander, człowiek raczej spokojny i bez polotu został władcą Polski i Litwy na całe sześć lat (1501-1506). Ponieważ szlachta posiadała już wszystko; jej podzespoły pokłóciły się ze sobą. Już sam fakt, że odtąd mówimy o sporach magnaterii ze szlachtą średnią, świadczy o tym, że np. mieszczanie w Polsce nie znaczyli nic (może poza Prusami, tj. Gdańskiem czy Toruniem). Szlachta średnia na sejmie radomskim (1504 r.) zablokowała magnatom łączenia wysokich urzędów w jednym ręku i ograniczyła radosne rozdawnictwo dóbr królewskich, uniemożliwiające obronę kraju. W marcu 1503 r. trzeba było jednak zgodzić się na rządy moskiewskie nad jedną trzecią Litwy.

W 1503 r. do Polski wrócił Mikołaj Kopernik, czy też Nikolaus Kopernikus (1473-1543), któremu nie udało się uzyskać stałej posady ani urzędniczej ani astrologicznej na żadnym z włoskich miast, w których miał kontakty (Bolonia, Padwa, Ferrara)[97] . Kopernikus mówił najpewniej po łacinie, niemiecku i polsku. Zapewne śmieszyłyby go nasze nacjonalistyczne spory o jego przynależność. Po powrocie zostanie sekretarzem swego wuja, biskupa warmińskiego rezydującego w Lidzbarku. Dopiero od 1514 r. zacznie propagować systematycznie swoje teorie heliocentryczne, nawiązując do dawnych uczonych, np. Arystarcha, jak również współczesnych mu badaczy włoskich i niemieckich. Jego dorobek uchroni od zapomnienia i skapitalizuje Georg Joachim Retyk[98] .

W 1505 r. na kolejnym sejmie w Radomiu, król potwierdził wszechwładzę szlachty (tzw. konstytucja Nihil novi, czyli „Nic nowego”), zatwierdził też statut, pióra kanclerza koronnego Jana Łaskiego (listę przywilejów szlacheckich i kościelnych oraz praw miast).

Rok 1505 nie był jednak dla Polski zupełnie zły. Wówczas przywilej otrzymał krakowski drukarz Johannes Haller, który rozpowszechniając m.in. łacińskie prace Macieja z Miechowa podważył wiele bzdurnych mitów o początkach Polski[99] .

Za panowania Zygmunta Starego (1506-1548), Polska doczekała się „złotego wieku”,  ale nie własną mocą, lecz ponieważ cała Europa Zachodnia biła się od 1517 r. o to, kto miał jaką opinię o Lutrze, zaś Zygmunt panował na tyle długo, że przywileje szlacheckie nie mogły tak szybko sięgać kolejnych wyżyn absurdu, jak wtedy, gdy władcy szybko się zmieniają i można ich było szantażować przed elekcją.

Zygmunt miał sporo szczęścia, ponieważ najpierw stał się władcą Litwy (wrzesień), a później Polski (elekcja przez senat w grudniu 1506 r., elekcja w styczniu 1507 r.), choć wg unii mielnickiej z 1501 r., elekcje miały być wspólne, tj. polsko-litewskie. Szlachta jednak była syta przywilejami i nie zablokowała tej nowości ustrojowej.

Zygmunt wyraźnie opierał się na Litwie, ponieważ ta, zagrożona ze strony Moskwy, dała mu bez protestów środki na wojnę; niestety krótka wojna litewsko-moskiewska (1507–1508) pozostała nierozstrzygnięta. Sejm koronny, gdzie liderami byli mianowani przez Zygmunta senatorzy, co roku przyznawał królowi przyzwoite fundusze na wojnę, ale nie odczuwając tak zagrożenia jak Litwa, odrzucał sugestie o stałym funduszu na obronność – Polska-Litwa nie miała więc odtąd szans w koncercie mocarstw, choć jej rozległość i bogactwo pasożytniczej szlachty da jej niemal dwieście lat konania i złudzenie siły (zwłaszcza jak pamiętamy, że Polska była nadal bardzo rzadko zaludniona, a Europa Zachodnia traciła przez cały XVI wiek siły w wojnach protestantów z katolikami).

Husaria – charakterystyczna formacja ciężkiej jazdy powołana w 1503 r. oczywiście ze szlacheckich synów, jak wszystko w unii polsko-litewskiej, dopiero w 1514 r. w bitwie pod Orszą (dziś Białoruś) pokazała, co potrafi na polu walki, ale o czym już mniej chętnie pamiętamy, jeszcze w tym samym roku nastąpiła utrata Smoleńska.

W 1518 r. do Polski przybyła Bona Sforza. Była to osoba wykształcona, ale przede wszystkim gospodarna, ambitna i charyzmatyczna. Na polu kultury wniosła do Polski znacznie mniej niż na niwie politycznej. Zgromadziła wokół siebie takich stronników, jak np.: Piotr Kmita i Piotr Gamrat. U papieża Leona X wystarała się o prawa do obsadzenia kluczowych stanowisk kościelnych. Starała się wzmocnić pozycję swego królewskiego męża Zygmunta poprzez zgromadzenie odpowiednich funduszy na łapówki i pensje, na zasadzie: „…U was dukaty leżą na gościńcach, schylić się jeno, ażeby je zebrać. Nikt nie chce? Tym lepiej dla mnie[100] …”.

W 1519 r., gdy Zygmunt regulował stan prawny Ormian lwowskich, mijały dwa lata odkąd augustiański mnich Martin Luther przybił na drzwiach kościoła w Wittenberdze swoje słynne 95 tez, czyli program reformy Kościoła. Wittenberga szybko stała się alternatywą dla Rzymu, stąd już w 1520 r. wydano w Toruniu edykt zakazujący przywozu i sprzedaży, a nawet czytania luterańskich książek. W 1521 r. Luther odważnie stawił czoła przesłuchaniom w Worms (Wormacji) i reformacja zyskała struktury i wsparcie niektórych książąt niemieckich. Kolejny edykt Zygmunta I z 1523 r. zapowiadał spalenie książek i spalenie na stosie samego kolportera oraz – jakżeby inaczej – konfiskatę dóbr skazańca. Polska od początku opowiedziała się mocno przeciwko reformacji, co z perspektywy czasu należy ocenić negatywnie, ponieważ w Europie Północnej powinno się być dla własnego bezpieczeństwa luteraninem, kalwinistą lub prawosławnym. Jedyne w sąsiedztwie Morza Śródziemnego bezpiecznie było pozostać katolikiem. Wszystkie nasze problemy następnych pięciuset lat wynikają z dewocji katolickiej Zygmunta wzmocnionego jeszcze klerykalizmem Bony i jej kościelnych zauszników dworskich, na których opierała swoja politykę.

W latach 1519-1521 rozegrała się kolejna wojna z Krzyżakami. Uwolniony już od paru dekad od ich władzy Gdańsk, wysyłał piratów by atakowali krzyżacki Królewiec i zawijające tam statki handlowe z Holandii i Danii. Po rozejmie z 1521 r. kaprów gdańskich opłacał król Zygmunt, by atakowali moskiewską Narwę, a po rozejmie z Moskwą (1522 r. – Litwa ostatecznie traci Smoleńsk) znowu powróciły one pod flagę Gdańska, by wspierać wojnę Hanzy z Danią. Zygmuntowi wcale nie podobała się taka ambitna polityka Gdańska i jego niemal całkowity monopol handlowy, dlatego popierał rozwój Elbląga.

W 1522 r. król francuski Franciszek I wysłał do Polski hiszpańskiego renegata we francuskiej służbie Antonia Rincona, by nawiązać współpracę przeciwko eks-krzyżakom i wspierającemu ich cesarzowi[101] .

Wieczorem 5 maja 1523 r. ok. godziny ósmej wieczorem miał miejsce tajemniczy zamach na życie króla, spacerującego po Wawelu. Chybiony strzał oddany z ciemności łączy się czasem z nowym podatkiem od beczek piwa (tzw. „czopowe”). Król miał zwyczaj przechadzać się przed snem po komnatach, by każdemu kogo napotkanemu życzyć dobrej nocy. Strzał oddano z ulicy Grodzkiej, a tajemniczym zamachowcem musiał być jakiś dworzanin, na szczęście ówczesne rusznice były mało precyzyjne, więc król nawet nie zaniechał wieczornych przechadzek. Zamachowiec mógł być protestanckim radykałem lub wrogiem podatku czopowego od piwa i wina[102] .

Czasy były niepewne także pod względem społecznym. W 1514 r. wybuchło wielkie powstanie chłopskie na Węgrzech, w 1524-1526 toczyły się wojny chłopskie w Niemczech, o których wywołanie obwiniano w krajach katolickich Lutra, choć on mocno opowiedział się przeciw „morderczym bandom chłopskim”; ale przynajmniej niektórzy publicyści doradzać zaczęli poluzowywać trochę wyzysk wobec nich ze strachu przed podobnym buntem w Polsce[103] . Nie była, wbrew rewelacjom Rafała Ziemkiewicza i innych modnych pisarzy, Polska państwem bez buntów chłopskich, nie było też państwem bez stosów; między 1547 a 1782 r. wysunięto co najmniej 82 oskarżenia formalne o mord rytualny i skazano 76 Żydów[104] . Procesów mogło być o wiele więcej, archiwa Polskie są bowiem poszatkowane jak nasza historia.

W lutym 1524 r. zmarła w Neapolu Izabela Aragońska, która swego czasu nie do końca zgodnie z prawem zajęła Królestwo Neapolitańskie. Dla Polski jednak jej śmierć miała to znaczenie, że w testamencie wyznaczyła ona naszą królową Bonę Sforzę jedyną spadkobierczynią swych dóbr (księstw Bari i Rossano). Tak zaczął się trwający kilka dekad spór o tzw. neapolitańskie sumy, który to spór dobrze obrazował charakterystyczną dla Rzeczpospolitej niezręczność słonia w zakładzie porcelany, gdy przychodziło do załatwienia drażliwych kwestii międzynarodowych[105] . Zygmunt I i Bona niezwłocznie zaapelowali do cesarza Karola V, będącego jednocześnie królem Hiszpanii Karolem I, o załatwienie sprawy polubownie, bez angażowania neapolitańskich trybunałów. Polski dyplomata i uczony gdański Jan Dantyszek dotarł we wrześniu 1524 r. do Valladolid, by upomnieć się o prawa Zygmunta i jego żony. Pora była zła, ponieważ oprócz złości na Polskę za paktowanie z wysłannikiem francuskim dwa lata wcześniej, sprawa Bari i Rossano miała teraz znaczenie strategiczne dla Hiszpanii, jako że lękano się najazdu Turków na Apulię. Dantyszek tego nie rozumiał i dalej naciskał Karola przy każdej okazji, ten zaś odpowiadał wymijająco raz po niemiecku, raz po hiszpańsku. Polski poseł musiał grać w Madrycie (od 1525 r. stała stolica Hiszpanii) rolę wysłannika potężnego Sigismondo de Polonia, więc zadłużał się coraz bardziej u bankierskiego rodu Fuggerów, od których cała arystokratyczna Europa pożyczała pieniądze i tracił cierpliwość. W 1528 r. Turcja i Francja zawrą półformalny sojusz, co jeszcze dodatkowo pogorszy sprawę[106] .

W styczniu 1525 r. lud Gdańska zbuntował się przeciw burmistrzowi Eberhardowi Ferberowi, opowiadając się za luteranizmem i przeciwko korupcji.  Ferber ustąpił, ale rada miejska odmówiła pokazania ksiąg rachunkowych. W dniu 22 stycznia luteranie wprowadzili własne demokratyczne porządki, zajmując klasztory i niszcząc figury katolickich świętych. Napisano do Wittenbergi z prośbą o duchownych luterańskich w miejsce przegnanych katolickich. Z królem zaś starano się zawrzeć ugodę, by Gdańsk funkcjonował jak protestanckie Księstwo Pruskie, w jakie właśnie przekształcono państwo krzyżackie - wbrew radom Bony, która doradzała wypędzić wszystkich ex-krzyżaków. Może dlatego wobec Gdańska Zygmunt zadziałał nieubłaganie; w kwietniu 1526 r. z pomocą księcia Pomorza, Jerzego stłumił bunt gdańskiego ludu i przywrócił w mieście stary skorumpowany magistrat; przed Dworem Artusa ścięto kilkunastu przywódców buntu.

Po śmierci władcy Czech i Węgier Ludwika II Jagiellończyka w tymże samym 1526 r. Zygmunt Stary wysunął, za radą Bony, swoją kandydaturę, ale poselstwo działało bez przekonania i odrzucono możliwość współpracy z Janem Zapolyą. Dlatego większość Węgier i całe Czechy spokojnie zostały zajęte przez Ferdynanda I Habsburga. Udało się natomiast inkorporować Mazowsze do Polski (1529 r.). W 1530 r. książę Zygmunt August został koronowany na króla Polski vivente rege, tj. za życia władcy, nigdy jednak już szlachta więcej na to nie pozwoli. Szkoda, że ten jedyny strzał w pozycję szlachty został dokonany dla marnego władcy, jakim będzie Zygmunt II August. W 1534 r. Zygmunt zakazał poddanym studiowania za granicą, by wzmocnić uczelnię krakowską, ale zapewne i uniknąć herezji luterańskiej. Ten nieżyciowy i nieskuteczny zakaz został cofnięty po paru latach.

W 1535 r. następca Dantyszka w Madrycie, Jan Lewicki uzyskał od Karola V, zgodę na to, by Bona Sforza i jej mąż mianowali kasztelana twierdzy w Bari. Habsburg czuł, że może sobie na to pozwolić, ponieważ przystępował do ofensywy morskiej przeciw Turkom i Tunisowi. Ponowne konszachty francusko-tureckie i nieudany atak Franciszka I na Mediola niewiele zmieniły[107] .

Wojny zygmuntowskie były właściwie wyłącznie pasmem porażek; pod tym względem na pewno nie był to „złoty wiek”; w 1537 r. Moskwa nadal ma Smoleńsk, a ataki tatarskie  (1510–1512, 1516, 1519, 1521, 1524, 1526-1528, 1537) były w zasadzie bezkarne. Nie zniechęcały ich ani odwety ani podarki.

W lipcu 1537 r. we Lwowie doszło do pierwszej wywrotowej konfederacji, czyli rokoszu szlacheckiego w Polsce (tzw. wojna kokosza, ponieważ rokoszanie wyjedli cały drób w okolicy Lwowa i Glinianki). Rzeszom szlacheckim nie podobała się koronacja vivente rege, wychowywanie młodego Augusta przez włoskie mamki zamiast przez szlachciców, manipulowanie prawem przez Bonę i łączenie urzędów w ręku jej stronników (blokowało to zarówno drogi kariery dla mniej pro-dworskich oraz paraliżowało administrację). Na kolejnych sejmach w Piotrkowie i Krakowie król zobowiązał się trzymać prawa oraz nie dawać magnatom ziem królewskich. Rokosz zablokował wyprawę króla na Wołoszczyznę[108] . Inne włoskie pomysły Bony na razie się ostały, za to sejm w 1538 r. zabronił mieszczanom posiadania ziemi poza ścisłym terenem miast. Spowodowało to nie tylko szybkie zubożenie mieszczan, ale i zahamowanie jakiegokolwiek marszu ku nowoczesnej gospodarce rynkowej.

W 1539 r. przywódca reformacji Martin Luther wyraził się o Koperniku, którego nauki znał nieco, za pośrednictwem Georga Joachima Retyka:

„…Mówi się o pewnym nowym astrologu, których chce udowodnić, że to Ziemia się rusza, a nie niebo, Słońce i Księżyc. To tak, jakby ktoś jechał wozem albo płynął okrętem i wyobrażał sobie, że stoi i jedynie ziemia oraz drzewa się ruszają … Każdy kto chce uchodzić za mądrego nie może zgadzać się ze wszystkim co inni sądzą … Wierzę Pismu Świętemu, że Jozue kazał Słońcu stać nieruchomo, a nie Ziemi…[109] ”.

Ze swej strony Nikolaus Kopernikus uważał, że luteranie zasługują na szacunek i tolerancję, ale nie chciał zrywać z katolicyzmem, przynajmniej z powodów finansowych, był bowiem kanonikiem pracującym we Fromborku dla biskupstwa warmińskiego[110] .

Dowodem samowoli szlacheckiej był los niejakiego Bernarda Pretwicza, który w 1540 r. ujawnił Bonie spisek Marcina Zborowskiego i szlachty wielkopolskiej. Mieli oni zabić króla i zmusić nowego władcę Zygmunta II Augusta do ustępstw (nie chodziło tylko o przywileje szlacheckie, ale też o zabranie klerowi 1/3 jego dochodów na fundusz wojenny).  Zborowski wszystkiego się wyparł, a nieznani sprawcy ciężko poranili Pretwicza. W 1543 r. sejm wydał ustawę odbierającą chłopom prawo wykupywania się od poddaństwa oraz zaostrzającą kary za opuszczenie wsi bez zgody pana. Duchowieństwa szlachta nie zdołała okraść, ale chłopów i mieszczan owszem.

Co gorsze właśnie za Zygmunta Augusta szlachta uzyskuje władzę także nad historią i tym, co dziś nazwalibyśmy polityką historyczną. Patrząc na wymianę elit, np. na kolejnych nestorów polskiej historiografii, widzimy że np. urodzony w 1457 r. Maciej z Miechowa był mieszczaninem, urodzony w 1512 r. Marcin Kromer mieszczaninem nobilitowanym, a Stanisław Sarnicki, rocznik 1532 już szlachcicem. Nic dziwnego, że ukształtowały się rasistowskie mity o rzekomych Sarmatach, którzy zdominowali Słowian niczym Frankowie Galów we Francji (tam też zresztą były podobne do sarmackich teorie na tym tle np. u Henri de Boulainvillersa). Te rasistowskie teorie u różnych autorów różniły się od siebie, ale z definicji przypisywano chłopom nie tylko dziedzictwo biblijnego Chama, a szlachcie Sema, ale także słowiańską bierność i głupawą poczciwość. Nawet przeciwnicy pańszczyzny, jak np. Andrzej Frycz-Modrzewski, mieli taką wizję chłopów. Mieszczanami też, gardzono choć mniej[111] . Nawet w XIX w. oświecony przecież Joachim Lelewel będzie wierzył, że podział na chłopów i szlachtę jest naturalny i znany w starożytności[112] .

Po śmierci swej pierwszej austriackiej żony-epileptyczki (1545), a może nawet wcześniej, Zygmunt August nawiązał romans z Barbarą Radziwiłłówną. Dwa lata później wobec nacisku jej brata Mikołaja ożenił się potajemnie z tą magnacką córką. Gdy zostało to ujawnione, nawet magnateria uznała to za błąd godzący w powagę państwa, choć być może w skrytości ducha zazdrościli Radziwiłłom. Od 1544 r. Zygmunt August był samodzielnym władcą Litwy i musiał się liczyć bardziej z Radziwiłłami niż wcześniej. Jego matka nigdy nie zaakceptowała związku z Barbarą, nawet po śmierci Zygmunta Starego.

W 1548 r. Zygmunt I zmarł, co m.in. spowodowało, że Hiszpanie śmielej przystąpili do unifikacji Neapolu pod swoimi rządami, coraz mniej licząc się z enklawami Bari i Rossano, do których roszczenia miała Bona. Samej włoskiej wdowy Madryt się nie obawiał[113] . Sytuacja skomplikuje się dopiero, gdy Zygmunt August dojdzie do wniosku, że w sumie Bari należy niby bardziej do Polski niż do jego matki.

Po pierwszych kłótniach z synem już jako królem Polski, Bona wyjechała na  ciągle egzotyczne, gdyż świeżo inkorporowane do Polski Mazowsze, a w 1556 r. do swej małej włoskiej ojczyzny – Bari, gdy  zrzekła się wszystkich posiadanych w Polsce ziem (w Bari dopadnie ją w 1557 r. trucizna hiszpańskich Habsburgów). Zygmunt August przystojny i strojny w stylu włoskim, nie był skłonny do poświęceń, nawet na rzecz matki. Barbara została w grudniu 1550 królową Polski, lecz rok później zmarła. Oczywiście nie pogodziło to syna z matką, choć Zygmunt August powrócił do bardziej politycznie przydatnych narzeczonych, żeniąc się (1553 r.) z Katarzyną Habsburg, siostrą pierwszej żony. Bardzo liczył na dziedziczną władzę choćby na Litwie, a Habsburgowie słynęli z płodności, lecz nic z tego nie wyszło. Może budzić zdziwienie, że tak bardzo opierano się na Habsburgach, będących największymi konkurentami Jagiellonów.

Gdy August nie doczekał się syna, polska szlachta zaczęła naciskać na unię realną z Litwą, co oznaczało włączenie tej sprawnie jeszcze działającej nieco barbarzyńskiej monarchii dziedzicznej, do patologicznej polskiej sejmokracji, w której wszystkie karty rozdaje szlachta, która mimo frazesów od szanowaniu władców, nie stroniła przecież od upokarzania ich; a wszystko to w epoce wykluwania się zachodnioeuropejskich monarchii absolutnych opartych na równowadze szlachecko-mieszczańskiej. Problem zachowania związku z Litwą uważany był za kluczowy, choć od początku oba kraje były niekompatybilne i następowała wymiana najgorszych cech. Kniaziowe krótkowzroczne politykierstwo przechodziło z Litwy na Polskę, a polskie obłąkanie jednostanową sejmokracją z Polski na Litwę. Gdyby nie usilne starania o zachowanie unii z Litwą, szlachta nie miała by okazji wysuwać coraz to nowych roszczeń pod adresem władców, lecz osobni władcy Litwy i Polski mogliby teoretycznie, jak np. we Francji złamać wreszcie kręgosłup szlachcie, tworząc z posłusznych mieszczańskich specjalistów nową alternatywną szlachtę urzędniczą. Wobec nieustannego, a bezproduktywnego jagiellońskiego tańca po tronach Polski, Litwy, a także czasem Czech czy Węgier (do 1526 r.) było to zupełnie niemożliwe.

Chwiejność Jagiellonów woła doprawdy o pomstę do nieba. Poza Kazimierzem Jagiellończykiem w XV w., trudno znaleźć wśród nich, kogoś mającego dalekosiężny plan. Jedną ze straconych okazji był sejm piotrkowski 1555 r., gdy większość sejmowa chciała polskiego kościoła narodowego, niezależnego od papieża, z królem jako głową (jak król Anglii Henryk VIII). Taki kościół nie musiałby być od razu protestancki w swej ideologii, np. kościół anglikański do dzisiaj ma odłamy w zasadzie katolickie w treści, a te protestanckie elementy nasiąkły do anglikanizmu wiele lat po zerwaniu Henryka VIII z Rzymem (1534 r.), a więc mamy dwie oddzielne debaty; czy protestantyzm jest lepszy od katolicyzmu (ideowo trudno powiedzieć, ale w Europie Północnej bezpieczniej politycznie było od końca XVI w. być protestantem) i drugą debatę; czy lepiej, by kościołem de facto nadal katolickim zawiadywał król (w końcu w średniowieczu de facto zarządzali nim czasami cesarze niemieccy i też świat się do góry nogami nie wywracał).

W XVI w. starły więc się dwie wizje Polski. Ludzie tacy, jak kaznodzieja Jan Łaski reprezentowali tolerancję i wartości obywatelskie. Działając czy to w Anglii czy w Polsce, Łaski unikał narzucania swoich poglądów i zawsze starał się o ich zaakceptowanie przez parafian. Demokratyzacja życia religijnego była jednym z priorytetów Łaskiego, który z zasady starał się wykorzenić hierarchiczny model funkcjonowania Kościoła katolickiego. Na tym tle dochodziło do konfliktów z duchownymi anglikańskimi. W Polsce namawiał Zygmunta I do stworzenia Kościoła Polskiego na wzór Anglii. Był to jego zdaniem jedyny sposób, by uchronić Polskę przed kontrreformacją. Wpływy habsburskie i jezuickie okazały się jednak zbyt silne, a król zbyt niezdecydowany, wszak Polska nie jest wyspą jak Anglia. Zabiegi Łaskiego pobudzają wyobraźnię. Chociaż po pierwsze samo utworzenie Kościoła narodowego nie oznacza jeszcze triumfu protestantyzmu, a protestantów było ciągle na tyle mało w szesnastowiecznej Polsce, choć było ich nieco na eksponowanych stanowiskach, alternatywna historyczna zwycięstwa protestantyzmu w Polsce stanowi dla niektórych autorów, jak np. Kazimierz Bem ciekawą political fiction:

„…Gdyby Polska była protestancka, umielibyśmy czytać i pisać nie w połowie XX w., ale ok. 300 lat wcześniej. A na polskim tronie po śmierci Zygmunta II Augusta panowaliby nie Wazowie, ale inni jego siostrzeńcy – Hohenzollernowie z Brandenburgii. Od lat między historykami toczy się spór: dlaczego u schyłku XVI w. w Polsce górę wziął katolicyzm, a nie protestantyzm? Wielu przyznaje, że była szansa na stworzenie w Polsce Kościoła narodowego, na czele którego stanąłby Zygmunt II August. Jak zatem potoczyłyby się losy naszej ojczyzny, gdyby reformacja zapoczątkowana przez augustiańskiego mnicha Marcina Lutra i rozwinięta przez Jana Kalwina zapuściła mocniejsze korzenie w Polsce? … Jest bardzo prawdopodobne, że na Wawelu i w Warszawie po śmierci Zygmunta II Augusta panowaliby nie Wazowie, lecz inni jego siostrzeńcy – Hohenzollernowie z Brandenburgii. A to oznaczałoby nie germanizację Polski, ale raczej polonizację tej dynastii (tak stało się z Wazami) oraz zwrócenie się Rzeczpospolitej ku Europie (a nie ku Moskwie), kulturowo i politycznie. Choć w Polsce Hohenzollernowie … nie cieszą się dobrą sławą, to  trzeba obiektywnie przyznać – dynastia ta wydała kilka pokoleń wybitnych władców. Wykorzystaliby oni swój spryt, intelekt oraz głęboką ewangelicką pobożność na potrzeby swoich – polskich i protestanckich – poddanych. Jest więc całkiem możliwe, że zamiast wyniszczających wojen ze Szwecją i jej protestanckimi sojusznikami, ewangelicka Polska związałaby się z nimi sojuszami dynastycznymi i militarnymi. Z Hohenzollernami jako gospodarzami Zamku Królewskiego w Warszawie rozbiory Polski utraciłyby sens i prawdopodobnie w ogóle by do nich nie doszło… Po drugie, protestantyzm kładzie nacisk na lekturę Biblii. Zgodnie z zasadą: sola scriptura bez biegłej znajomości czytania i pisania ani rusz. Jeśli protestantyzm szeroko wszedłby pod strzechy polskich domostw, to chłopi i mieszczanie nauczyliby się czytać i pisać nie w połowie XX w., ale mniej więcej 300 lat wcześniej. Gdyby w Polsce zakorzenił się protestantyzm z jego etosem pracy i praworządności oraz teologiczną potrzebą solidarności ludzi, byłoby to z korzyścią zarówno dla naszego społeczeństwa, państwa, jak i życia religijnego. Pierwszym krajem, który w 1683 r. wprowadził powszechny obowiązek szkolny, było luterańskie (i mieszane polsko-niemieckie) księstwo oleśnickie na Śląsku. Prusy Hohenzollernów wdrożyły ten sam obowiązek szkolny w 1717 r. Trudno jest przecenić znaczenie takiego skoku cywilizacyjnego dla Polski, języka polskiego, kultury oraz świadomości społecznej. Obcowanie z językiem pisanym trwałoby nie od czterech pokoleń – ale od co najmniej 12! A to oznaczałoby, że – ni mniej, ni więcej – Polacy walczyliby nie tylko rękami, ale także intelektem[114] ”.

Większość kultur katolickich, jak np. portugalska, zachowała ogromny analfabetyzm aż do XX w. Z drugiej strony można dowodzić, że szlachta protestancka nie była mniej warcholska niż katolicka, a katolicyzm wygrał w Polsce XVI w., ponieważ zawsze był tu silniejszy i poza siłą Watykanu wspierały go zdolne umysły takie, jak Piotr Skarga. Skarga (1536-1612) reprezentował pokolenie, „nowych katolików”, nietolerancyjnych i fanatycznych. Z jednej strony Skarga odżegnywał się od zalet nawracania innowierców siłą. co pochwalał np. Jakub Wujek (1541-1597), z drugiej wytyka mu się, że np. w „Żywotach świętych” (1579 r.), wznawianych do połowy XVII w. aż 10 razy propagował najpaskudniejsze przesądy wobec Żydów, ale akurat takie przesądy były w XVI w. typowe w całej Europie.

Pod tym względem widzimy więc krótkowzroczność Jagiellonów. Podczas gdy władcy Anglii i Szwecji wykorzystali reformację dla wielokrotnego wzmocnienia swych krajów przez np. kasatę pasożytniczych klasztorów, nasz król schlebiał protestantom, wyłącznie by trzymać w szachu magnatów. Ten syn Włoszki i wdowiec po Habsburżance nie umiał chyba wyrwać się spod katolickich schematów, choć Habsburgowie nie byli w stanie zagrozić Polsce, zajęci walką z Francją. Trudno o lepszy moment, by uznać wreszcie, że Polacy są narodem północnym, a więc buntowniczym i antypapieskim z natury (zgodnie z ówczesną myślą polityczną) i by wykorzystać buntowniczość szlachty choć raz w propaństwowym kierunku.

Nikt nie uważał w XVI w., że ustrój musi koniecznie zmierzać w pewnym określonym kierunku, niezależnie od geografii i zwyczajów narodu. Największy myśliciel polityczny tych czasów obok Machiavellego, czyli Jean Bodin, podobnie jak dwa stulecia później Montesquieu (tyle, że Montesquieu należał w XVIII w. do mniejszości, a Bodin był dla XVI w. typowy) był przeciwnikiem uniwersalizmu w myśli politycznej, twierdząc, że należy dopasować ustrój do charakteru konkretnego ludu[115] . Zdaniem Bodina ludy północy Europy lepiej rozpoznają dobro i zło, a południowe prawdę i fałsz[116] . „Ludy północne” lubią mieć udział we władzy i tyranizują własnych władców (elekcje władców Szwecji, Danii, Polsce, Czechach i u Tatarów) . Południowcy są bardziej karni i wolą silną władzę królów[117] .  Bodin oczywiście chciał, by jego ojczyzna Francja pozostała południowa, a więc katolicka i mocno monarchistyczna, ale czytelnik jego dzieła mógłby w odniesieniu do Polski wynieść z powodzeniem wnioski odwrotne i ustawić nas po zwycięskiej stronie historii. Niestety: Les six livres de la République Bodina ukazały się w 1576, a nie 1555 r., ale i bez Bodina wiedziano, że ludy północy są inne niż południowe. Klasyfikowanie Polski jako „wschodu” jest bardzo nowym zwyczajem. Tak, jak w XVI w. Jean Bodin pisał o “narodach Północy” (angielskim, szwedzkim, duńskim, moskiewskim i polskim), które cenią sobie indywidualizm i nie akceptują monarchii absolutnej, tak w jeszcze w XVIII w.  było to oczywiste (np. Wielka Wojna Północna – 1700-1721, „koncertem północnym” nazywano sojusz Katarzyny II z Prusami i Wielką Brytanią z 1763 r., skierowany przeciw austriacko-francuskiemu „koncertowi południowemu”). Niemądry litewsko-włoski król Polski nie rozumiał niestety najprostszych spraw i myślał o głupstwach zamiast o wielkiej polityce. Nawet chciwa i krótkowzroczna szlachta polska miała oczywiście rację, narzekając w 1537 r., że królewicz August przebywa z włoskimi intrygantkami zamiast z polskimi szlachcicami. Włoskie wpływy w Polsce należy uznać za wyjątkowo szkodliwy implant, ponieważ Italia znajduje się w zupełnie innej rzeczywistości politycznej niż Europa Północna, co widać do dziś, gdy RFN i Polska mimo różnic politycznych i sprzecznych interesów, wspólnie nakładają sankcje na Rosję, a Włochy i Hiszpania nie rozumieją tego ani trochę. Wizje rzekomej bliskości z Włochami zawsze nam szkodziły i nie chodzi tylko o egoizm papieży.

Zygmunt August był niestety szkodliwym fantastą na tronie. Romans z Radziwiłłówną całkowicie zniszczył mu autorytet, choć np. Erazm z Rotterdamu doradzał książętom ożenek z miłości[118] , jednak to nie on zasiadał w polskim senacie czy sejmie. Nawet nasz polski Erazm tolerancyjny Mikołaj Rej nie znosił Barbary[119] . Zygmunt jednak doprowadził do koronacji w 1550 r., gdzie zaczął bezsensownie lawirować między Wiedniem a Paryżem, każdorazowo pisząc patykiem po wodzie[120] .

W 1552 r. miała najprawdopodobniej miejsce próba zamachu na życia Zygmunta Augusta, podczas pokazu wojskowego dla króla w Królewcu. Wszystko zwalono na niedoświadczonego puszkarza (artylerzystę), choć mało prawdopodobne by niedoświadczeni puszkarze byli dopuszczeni dla pokazu dla króla. Zygmunt August jednak przynajmniej udał, że wierzy w to wyjaśnienie. Nawiasem mówiąc, wizyta miała na celu uzgodnienie terminu hołdu lennego księcia pruskiego Albrechta Hohenzollerna. Tak czy owak uzgodnienie nastąpi dopiero całe pięć lat później[121] .

W 1554 r. wysłannik Bony Sforzy Gian Lorenzo Pappacoda zaoferował Hiszpanom łapówkę, by uzyskać wicekrólestwo Neapolu dla Bony, w miejsce zmarłego Pedro de Toledeo, markiza Villafranca, ci dumnie odrzucili ofertę, a Karol V ogólnikowo zapewniał o swej dobrej woli oraz że wkrótce wyśle do Bony, czyli do Polski Giovanniego Castaldo. Pappacoda przedstawił swej pani sprawy w bardzo różowych barwach, ale ta zaczęła coś podejrzewać, jak wicekrólem został książę Alba, a Castaldo objął dowództwo wojskowe w Mediolanie[122] . Urzędnicy Karola w Madrycie (Consejo de Estado – Rada Państwa) doradzali wybadać stanowisko Bony i gdyby nosiła się ona z zamiarem powrotu do Neapolu - przybrać pozycję ugodową, natomiast gdyby zamierzała pozostać w Polsce - nakłonić ją do rezygnacji z Bari i Rossano na rzecz Karola.  W październiku 1555 r. przybył do Warszawy Juan de Ayala. Dostojnicy Zygmunta Augusta zupełnie go zignorowali, ku ogromnemu zaskoczeniu Hiszpana. Niewyrobienie dyplomatyczne Polaków i Litwinów w tej epoce często wprawiało Zachód w osłupienie. Dnia 6 października de Ayala stanął przed Boną Sforzą, która była mocno poirytowana jego przyjazdem. Dopiero co bowiem sprzedała synowi bajkę o tym, że zamierza leczyć się u wód w Padwie, a teraz przyjazd de Alayi nadał wyjazdowi ostentacyjnej rangi politycznej. Bona uzgodniła, by spotykając się z którem Zygmuntem, opowiadał wyłącznie religijne androny i faktycznie spotkawszy króla w Wilnie sześć dni później, Hiszpan dumał jedynie o potrzebie walki z herezją protestancką, o Bonie wspominając jedynie mimochodem, zupełnie jakby to herezja była powodem jego przyjazdu do Polski, a nie sprawa Bari[123] .

W połowie listopada 1555 r. Ayala szykował się do powrotu do Brukseli, stolicy Hiszpańskich Niderlandów jak wówczas zwano Belgię i proponował Bonie podróż razem. Odmówiła, ponieważ obudziłoby to podejrzenia syna,  i wyruszyła sama w grudniu, oficjalnie do padewskich wód, a tak naprawdę do Wenecji, gdzie wspaniale ją goszczono wiosną 1556 r. Już z Wenecji, Bona wyśle agentów by wykupywali baronie neapolitańskie. Zimą 1557 r. w Bari Bona mocno zapadła na zdrowiu. Pilnowali jej szpiedzy jej własnego syna oraz prohiszpańscy politycy tacy, jak jej główny doradca Pappacoda. Ten ostatni przeważył szalę decyzyjną na rzecz Hiszpanii i tak dziedzicem Bari stał się król hiszpański Filip II[124] . Zabolało to Francję, lękającą się otoczenia przez Habsburgów, profrancuskiego papieża Pawła IV oraz oczywiście króla Zygmunta Augusta, który natychmiast po uzyskaniu informacji o śmierci matki, uznał jej testament za nieuprawomocniony akt samowoli, jako że Bari stanowiło część posagu przy jej ślubie z Zygmuntem I Starym. Zygmunt August nie rozumiał jednak, że Filip II jako nie władający Niemcami, nie musi się z nim układać, jak to dla dobra Rzeszy czynił Karol V (po śmierci tegoż, Hiszpania władała już tylko Belgię i Mediolanem, a Niemcami zawiadywała druga gałąź habsburska) i może spokojnie zignorować jego pretensje[125] . Po raz kolejny wychodzi kompletny brak rozeznania Jagiellonów w wielkiej polityce europejskiej. Później było jeszcze gorzej, Zygmunt August odwołał się do papieża i cesarza,  jakby nadal trwało średniowiecze, choć Hiszpanie od lat 30. XVI podpisywali się pod argumentacją uczonego z Salamanki, Francisco de Vitorii, który głosił, że papież nie ma władzy doczesnej (nulla est potestas temporalis papae) oraz powoływali się na zrzeczenie się Hiszpanii przez starożytnego cesarza rzymskiego Honoriusza na rzecz wodza Wandalów Alaryka jako na dowód niezależności od cesarstwa[126] . Polski król spóźnił się więc ze swą argumentacją o niemal trzydzieści lat.  Mimo to cesarz Ferdynand I, jako teść Zygmunta zgodzi się pośredniczyć w sporze z Filipem II, a ten w ramach habsburskiej solidarności i dobrej woli jaka powinna charakteryzować stosunki między krajami katolickimi, zgodził się ominąć legalistyczną via ordinaria (neapolitański trybunał – Camera della Sommaria) i umówić na negocjacje w Wiedniu w 1560 r. (ostatecznie ruszą dwa lata później)[127] .

Po śmierci Bony, Zygmunt poślubił kolejną chorą na padaczkę Habsburżankę z linii niemieckiej, co już zakrawało na wiedeński spisek, mimo to władca trwał w typowo włoskim cielęcym przywiązaniu do Wiednia jako ośrodka katolicyzmu[128] , chociaż czasem jak w 1556 r. udawał, że chce wprowadzić w Polsce kalwinizm, by szantażować papieża[129] . Być może pewien wpływ miały negocjacje z cesarzem Ferdynandem I w sprawie Bari.

Bledną przy tym osiągnięcia naszego Sigismondo, jak przyłączenie ostatnich niezależnych resztek w postaci zhołdowania Inflant (1561), w epoce gdy już przestawano się bawić w hołdy wasalne i inne feudalne gierki i stawiano na inkorporacje i twardą siłę ostatni wielki mistrz zakonu Gotthard Kettler, został odtąd lennikiem Polski jako  książę Kurlandii i Semigalii. Oczywiście nie spodobało się to Moskwie i Iwanowi IV Groźnemu. Tak zaczęła się tzw. I wojna północna o panowanie nad Bałtykiem (1563–1570). Przynajmniej tym razem Jagiellończyk nie zapłacił za wojskową współpracę szlachty nowymi przywilejami; teraz wystarczyło kilka sensownych antymagnackich reform podatkowych i wojskowych. Sto lat po Francji Polska zyskuje pierwszą profesjonalną armię i to nie z woli króla, ale szlachty, która nie garnęła się na pospolite ruszenie. Ten dziwny moment naszych dziejów zasługuje na podkreślenie jako czas, gdy litewsko-włoski „monarcha” mniej rozumie interes narodowy polski niż polska szlachta.

Skarb wojskowy zasiliła bowiem tzw. egzekucja dóbr, tj. zwrot części ziem rozdanych magnatom. Pieniędzy jednak zabraknie w 1568 r. i wtedy król pożyczy 100 tys. talarów od księcia Pomorza (wobec wymarcia Jagiellonów nikt tego długu nigdy nie oddał, co zbliżyło Pomorze do państwa niemieckich, a zraziło do Polski).

W styczniu 1562 r. przedstawiciele Zygmunta Augusta spotkali się z ludźmi Filipa II na negocjacjach w Wiedniu w sprawie Bari. Spór jednak pozostał nierozstrzygnięty, wskutek nieustępliwości Polaków, niechętnych żadnym propozycjom kompromisowym, więc Filip przekazał im, że odtąd mają rozmawiać z trybunałem neapolitańskim[130] .

W październiku 1562 r. Zygmunt August wydał za młodszego brata króla Szwecji, księcia Finlandii Jana Wazę swoją siostrę Katarzynę. Katarzyna wychowa ich synka Zygmunta na małomównego, kostycznego i fanatycznego katolika, który sprowadzi wiele nieszczęść na oba kraje.

W 1564 r. król dostał się pod ideologiczny wpływ nuncjusza Giovanniego Commendonego i już nawet nie udawał zainteresowania kościołem narodowym. Była to być może najgorsza decyzja w historii naszego państwa. W tym momencie szlachecka anarchia i zachowanie południowego wyznania katolickiego w północnoeuropejskim kraju wydały na Polskę nieodwołalny wyrok, aż dziwne, jak długo ta agonia potrwała. Najbardziej po kandydatkach do ożenku dla Zygmunta, które przedstawiał niestety głównie Wiedeń, widać było, że nikt się w Europie specjalnie z Krakowem nie liczył ani nie liczono też specjalnie na wsparcie tej dziwacznej polsko-litewskiej unii; wystarczało, że Polska nie wpadła w ręce „tych drugich”. Pod koniec 1564 r. Zygmunt brnął także w inne szaleństwo, na ojcu swojej nowej żony, czyli nowym cesarzu Maksymilianie II wymógł mediację w sporze z Filipem II Hiszpańskim o Bari i Rossano. Poseł cesarski w Madrycie Adam von Dietrichstein faktycznie wręczył stosowną notę Filipowi. Ten poradził się swojej Rady Państwa – Consejo de Estado, która uznała, iż Zygmunt nie ma żadnych sensownych argumentów[131] .

Zygmunt August AD 1567 to typowy Zygmunt August we wszystkich swych okropnych cechach. Miłostka goniła miłostkę, a w polityce ani to popierał Austrię ani zwalczał[132] . Jednocześnie męczył Filipa II jak natrętna mucha o Bari, tym razem poprzez papieża. Pius V jednak nie popierał planów króla polskiego. W lipcu 1568 r. Piotr Barzy, wysłannik zygmuntowski w Madrycie zyskał sobie szybko sympatię księcia Eboli i kilku innych ważnych dostojników hiszpańskich i gdy już sytuacja zaczęła wyglądać lepiej, Barzy zmarł.

W tymże 1568 r. patrycjat Gdańska zamyka bramy przed komisarzami króla, w obawie by król nie poparł pospólstwa. Spór z królem potrwa aż do 1577 r., gdy miasto ulegnie królewskim szantażom i zostanie w zasadzie ograbione w majestacie prawa[133] .

Dnia 1 lipca 1569 r. zawarta została w Lublinie unia realna Polski i Litwy. Odtąd wszystko (np. moneta i skarb) było wspólne między obu państwami zwanymi teraz łącznie oficjalnie Rzeczpospolitą, zgodnie z ówczesnym znaczeniem słowa republika, czyli po prostu „państwo”. Znamienne jednak, że uniknięto słowo „królestwo”, ponieważ król został zredukowany do roli prezydenta spełniającego zachcianki sejmu. Co gorsza najważniejsze rzeczy nie  zostały ujednolicone; zachowano odrębne wojsko polskie i litewskie oraz odrębne języki urzędowe (w tzw. Koronie – łacina, na Litwie ruski). Sejm lubelski poświęcił niestety tyle uwagi regulowaniu kwestii ścisłości sojuszu z Litwą, że przepadły w chaosie konieczne reformy takie, jak wojskowa czy administracyjna, które planował dwór[134] .

Niedługo po zawarciu Unii Lubelskiej utworzono rejestr kozacki początkowo dla zaledwie pięciuset (później dla tysiąca lub nawet kilku tysięcy, choć zawsze rejestr był o wiele krótszy niż by kozacy sobie życzyli) kozaków mających strzec granic polsko-litewskiego państwa przed najazdami Tatarów. Kozacy byli mieszkańcami anarchistycznego i pozbawionego de facto polskiej kontroli Zaporoża, gdzie stworzyli wojskowe państwo. Byli to sezonowi robotnicy-wojownicy pochodzenia ukraińskiego, choć wzbogaceni genetycznie od wszystkich okolicznych ludów i narodów, a konkretnie zbiegów chłopskich z Polski i Rosji czy awanturników np. ormiańskich, których nęciło kozackie życie. Wiosną ściągali na sicz, czyli do bazy wojskowej zwykle zakładanej na rzecznych wyspach. Kozaczyzna rozwijała się bujnie, choć w Krakowie czy na Litwie zupełnie nie zdawano sobie z tego sprawy, licząc że kilka ochłapów z pańskiego stołu tym ambitnym wojownikom wystarczy[135] .

W 1570 r. Zygmunt August nakazał budowę pierwszego okrętu królewskiego „Smok”, by skuteczniej zmuszać Gdańsk do ustępstw i dzieleniem się dochodami z ceł. W lipcu tegoż roku w Szczecinie reprezentanci Iwana Groźnego zgodzili się, by Rzeczpospolita zachowała Księstwo Kurlandii i Semigalii oraz znaczną część Inflant.

W tym samym 1570 r. papież Pius V zmienił zdanie co do Bari, lękając się nagle o jedność katolicyzmu, w obliczu rozprawy z Turkami (w październiku 1571 r. zostaną pobici w bitwie morskiej pod Lepanto w Grecji) i zaczął naciskać Filipa II o szybkie i polubowne załatwienie sprawy. Sprawę poparł też cesarz Maksymilian II Habsburg. Jednak Filip II działał  jak zawsze wolno i metodycznie, a Zygmunt II nie mógł zapanować nad chucią i planować zaczął rozwód z Katarzyną Habsburg, by jak powiadano ożenić się ze swoją kochanką Barbarą Giżanką. Druga część tego ostatniego zdania nie było prawdą, ale plotkowano o tym, a Rzym, Madryt i Wiedeń jednako zawrzały oburzeniem. Jednocześnie jezuici donosili z Polski, że król Zygmunt coraz bliżej jest myślami do schizmy w stylu Henryka VIII Angielskiego, co również nie było prawdą.

W lipcu 1572 r., już po rozgromieniu Turków przez Hiszpanów i Włochów, Zygmunt August zmarł. Po jego śmierci kwestię pretensji do Bari i Rossano podjął tylko Jan III Waza, król Szwecji, mąż Katarzyny Jagiellonki, córki Bony Sforzy. Niestety Jan III połączył zabiegi o Bari z fałszywymi zapewnieniami o swych przygotowaniach wprowadzenia w Szwecji na nowo katolicyzmu, które to rewelacje szybko zweryfikował bystry jezuita Antonio Possevino. Tak czy inaczej Filip II nie myślał oddawać komukolwiek Bari, nawet gdyby papież (od maja 1572 r. Grzegorz XIII) uwierzył w obietnice Jana Szwedzkiego.

Sarmatia

Po śmierci marnego i nierozsądnego Zygmunta Augusta (7 lipca 1572 r.), którego jedynym prawdziwym sukcesem było obronienie Inflant, niestety nawet nie inkorporowanych do Rzeczpospolitej, tron Polski obsadził na krótko władca wybitny, lecz niestety nigdy do końca nie zainteresowany rządzeniem na Wawelu – Henri de Valois czyli Henryk Walezy. Tak zaczął się bodaj najciekawszy rozdział historii naszego kraju, rządzonego na przemian przez władców obcych i rodzimych, przy czym ci rodzimi wcale nie byli lepsi czy bardziej przytomni.

Henri de Valois absolutnie nie był tylko żądnym uciech pustogłowym księciem, choć taki obraz funkcjonuje w Polsce. Od 1567 r. miał we Francji własny dwór. Od razu starał się zastąpić zauszników swojej matki oddanymi sobie towarzyszami zabaw i planów. Z krzepkich młodych szlachciców z ubogich rodzin tworzył de facto oddział ochroniarzy, co w ówczesnej Francji czasów wojen religijnych katolików z protestantami było typowe i mądre. Książę Nawarry czy de Guise też mieli takie grupy. Swoich ulubieńców Henri nazywał les mignons jak we Francji od dawna nazywano ulubieńców możnowładców, których odróżniały poufałe relacje z nimi. Mignoni najczęściej byli elegancko i nietypowo ubrani, a niekonwencjonalni w zachowaniu i dlatego oskarżano ich o „włoskie obyczaje”, czyli o uprawianie homoseksualnego seksu. Prawdopodobnie bywali biseksualistami, ale nic pewnego o takich rzeczach w historii powiedzieć się nie da, a włoskość utożsamiano ze zniewieścieniem i homoseksualizmem zbyt często, by wysuwać daleko idące konkluzje, chociaż reżyserzy filmów kostiumowych oczywiście to robią. Henryk i jego ulubieńcy chcieli wywoływać skandale i burdy, był to bunt młodych ludzi przeciwko smutnej epoce walk religijnych, manifest świeckiej wesołości w duchu renesansu. Henryk miał wiele kochanek i nie dbał o ich wyznanie.

Był to do pewnego stopnia bunt świadomy, ponieważ Henryk zastępował w rządzeniu swego nieudolnego brata, czyli króla Karola IX, który dbał tylko o polowania i inne głupstwa. Henryk lubił rządzenie i uważał słusznie zresztą, że wzmocnienie władzy centralnej zakończy religijne spory. Jako de facto minister królewski dążył do zlikwidowania niepewnych oddziałów zaciężnych na rzecz powiększenia zawodowej armii królewskiej; krótko mówiąc czynił wszystkie te pożyteczne rzeczy, których nie robił nasz Zygmunt August. Nic dziwnego, że za dekadę Francja miała stać się najważniejszym krajem w Europie, a Polska jej chorym człowiekiem.  Zwolennicy wzmocnienia państwa nazywali się les politiques, czyli po prostu: „polityczni”. Przeciwnicy zwani byli malkontentami. Ten podział zachodził w poprzek religijnego sporu na katolików pro-hiszpańskich i pro-angielskich protestantów. Matka Henryka i Karola, z rodu Medyceuszów przypominała nieco naszą Bonę; też była włoską „bankierzycą” raczej niż księżniczką, tylko że myślała jak francuska absolutystka a nie włoska katoliczka.

O możliwości obsadzenia tronu w Polsce przez francuskiego księcia po śmierci Zygmunta Augusta rozmawiano co najmniej od 1566 r., wtedy starali się o to Polacy, ale w 1572 r. o ślub Henryka z siostrą Zygmunta Anną bezskutecznie zagaił ambasador francuski. Gdy z kolei do Francji doszła 19 lipca wieść o śmierci Zygmunta[136] ,  Henryk zakochany w księżnej Clèves nie chciał jechać do Polski, ale zwykle niezdecydowany Karol XI naciskał.  Przyjazd Henryka miał przygotować biskup Jean de Monluc. W sierpniu 1572 r. najpierw książę stracił szansę na ślub z ukochaną (wyszła za mąż za księcia Condé, protestanta jak ona sama), a później Paryż kipiał od emocji z powodu ślubu Henryka Burbona i  Małgorzaty (Margot) Valois, co miało zakończyć wojnę religijną.  Jeden z wodzów radykalnie protestanckich  admirał Coligny został zraniony w zamachu. Protestanci czekali armii Montmerency’ego i rzucali hasła do odwetu na dworze. Królowa poprosiła o ochronę lidera katolickich mieszczan Claude’a Marcela i ludzi księcia Gwizjusza (de Guise). Ci jednak wbrew królowej wymordowali nie tylko liderów protestanckich, ale większość protestantów przybyłych na ślub. Po tzw. rzezi Św. Bartłomieja Henryk wyruszył na główne miasto francuskich protestantów czyli La Rochelle i zdobył je przez oblężenie. W listopadzie 1572 r. poseł Jean de Montluc musiał już tłumaczyć zaniepokojonym Polakom, zgodnie z prawdą, że Henryk próbował zapobiec masakrze, a nawet ukrywał hugenotów u siebie[137] .

Elekcję przeprowadzono w kwietniu i maju 1573 r. na prawym brzegu Wisły we wsi Kamień (obecnie część warszawskiej Pragi). Było to wydarzenie ogólnoeuropejskie; nawet Hiszpanie zainteresowali się po raz pierwszy Polską; ponieważ bali się, że habsburska Austria zostanie okrążona z obu stron przez francuskich Walezjuszy, jak dotąd Francja była okrążona przez habsburską Austrię i habsburską Hiszpanię (España de Austrias). Elektorów był 50 tys., a kandydatów czterech: Henryk, syn cesarza Maksymiliana II arcyksiążę Ernest Habsburg, car Iwan IV Groźny i Jan III Waza, król szwedzki, mąż siostry Zygmunta Augusta. Spisano artykuły z zasadami, jakie każdy kandydat musiał przestrzegać jako ewentualny król. Posłowie w imieniu kandydatów dali zgodę. Dnia 5 kwietnia 1573 r.  głosowanie wygrał Henryk, głównie dzięki obietnicom Montluca. Kilka dni później francuscy posłowie zaprzysięgli w jego imieniu artykuły zwane już teraz henrykowskimi oraz osobiste zobowiązania pacta conventa.

Montluc zaprzysiągł Postulata Polonica oraz Pacta Conventa, chociaż te drugie były naprawdę ekstremalne, zakładały bowiem np. wieczne przymierze polsko-francuskie i wysłanie do Polski cztery tys. walecznej piechoty gaskońskiej do walk z Moskwą (Polska miała dać Francji w razie wojny 4 tys. kawalerii), ale także duże zastrzyki finansowe dla Polski z prywatnej kiesy Henryka, spłacenie długów Zygmunta oraz szybkie przejście na bezpośredni kontakt z nowymi poddanymi (zupełna fikcja mająca uczynić z Henryka marionetkę, ponieważ nie znał języka polskiego)[138] . Potwierdzenie wyboru doszło do elekta 17 czerwca 1573 r. Henryk opuścił oblężona twierdzę protestancką La Rochelle i ruszył w kierunku Paryża, do którego zbliżało się też 13 posłów polskich. Chociaż w Polsce dominuje przekonanie, że miłostki nie pozwalały Henrykowi myśleć o królowaniu, w czerwcu 1573 r. ten urodzony administrator rzucił się w wir kompletowania kadr, które miały mu pomóc rządzić Polską. Początkowo chciał się tam udać drogą morską przez Gdańsk. Zadbał więc o przychylność Anglii, lecz nadal groziło niebezpieczeństwo ze strony Danii. Duńczycy np. zatrzymali część poselstwa polskiego, a marynarzy stracili (za popieranie przez Paryż Szwedów). Musiał więc Henryk rozważyć drogę przez Italię lub Niemcy[139] .

Dnia 19 sierpnia polscy posłowie wjechali do Paryża i spotkali się z królem Karolem i Katarzyną Medycejską. Wykwintnie ubrany 22-letni Henryk w kolczykach wg mody korsarskiej zrobił na sarmatach spore pozytywne wrażenie. Tegoż 22 sierpnia 1573 r. negocjacje się zakończyły. Henryk i Karol niechętnie zgodzili się na dziwaczne polskie przepisy swobody wyznaniowej i na absurdalną możliwość bezkarnego wypowiedzenia posłuszeństwa królowi. Zalecenia poślubienia starej i nudnej Anny Jagiellonki Henryk mógł zbyć frazesami, udało mu się także pieniądze obiecane Polsce przez Montluca zatrzymać we własnej gestii. Wygrał negocjacje jak zawsze, choć Polacy myśleli, że to oni je wygrali. Dopiero wtedy Henrykowi dano dokument elekcyjny[140] .  Jesienią nastąpiły podróże dworu francuskiego do Reims i Fontainebleau, połączone ze wspaniałymi polowaniami urządzanymi przez Karola IX dla polskich posłów, jednak w październiku ci ostatni dość mocno się niecierpliwili, kiedy Henryk ruszy do Polski.

Wyruszył ostatecznie 3 października. Choć miał zezwolenie na przejazd pięciuset koni przez kraje niemieckie, orszak sunął na ponad tysiącu. Królowi Polski towarzyszyli marszałek de Retz, książę de Nevers, dwaj Gwizjusze, Schomberg, wielu innych dworzan i dam dworu. Przewodnikami byli książęta niemieccy; Krzysztof Wittelsbach i Ludwik z Nassau[141] . Podróż Henryka I oraz jego ogromnego orszaku do Polski trwać miała dwa miesiące. W Lotaryngii, wówczas oddzielnym księstwem nawiązał romans z księżną de Lorraine-Vaudémont, jego przyszłą żoną, chociaż wówczas nic tego nie zapowiadało. Dalej był Heidelberg rządzony przez kalwińskiego księcia Fryderyka III Pobożnego. W mieście było pełno uciekinierów hugenockich, dlatego dworzanie henrykowscy mieli się nieustannie na baczności na okoliczność prób zamachu, a Fryderyk udawał bardziej schorowanego niż był faktycznie, byleby ograniczyć kontakty z Henrykiem do minimum[142] . Stamtąd orszak ruszył do księstwa biskupiego Moguncji (Mainz), gdzie książę-arcybiskup był zachwycony wizytą, ale uciekinierzy protestanccy z Francji i Holandii jeszcze bardziej wygrażali przybyszom. Zamiast trzymać bezpieczny dystans, Henryk spokojnie zamieszkał w pokojach cesarskich (Moguncja była miastem cesarskim). Dalej był Frankfurt, gdzie jeden z jego dworzan Louis de Clermont ledwo uszedł z życiem przed rozzłoszczonymi chłopami, gdy nagabywał seksualnie ładną wieśniaczkę (we Francji takie zachowanie było mniej kontrowersyjne). Kolejnym etapem była Hesja i dwór w Kassel. Landgraf Wilhelm IV doskonale znał francuski i był dobrym gospodarzem, ale jako dobry protestant nie omieszkał pokłócić się z Henrykiem o jezuitów[143] . Dalej orszak sunął przez ziemie saskie; Fuldę, Torgau i Frankfurt nad Odrą.

W Polsce (Międzyrzecz) stawił się 24 stycznia 1574 r. Biskup Karnkowski doradził Henrykowi rządzić za pośrednictwem senatu i wyraził nadzieję, że i w Polsce pokaże protestantów. Henryk był ubawiony tą tyradą po łacinie, na którą odpowiedział krótko po włosku. Później nieprzeliczona szlachta i mieszczanie przybywali powitać władcę[144] . Niemieccy rajtarzy z Palatynatu ubrani na czarno pożegnali się z Henrykiem, gdy ten był już w kolorowym tłumie swych nowych polskich poddanych. W Poznaniu Henryk był więc dopiero 28 stycznia. Dworzanie Henryka padali ze zmęczenia w gospodach, on jednak do drugiej w nocy, rozemocjonowany zwiedzał miasto, w którym miał pozostać jeszcze trzy dni. Nazajutrz uraczył go mową podobną do mowy Karnkowskiego, szef szlachty wielkopolskiej Abraham Zbąski. Henryk udawał zachwyconego. Dalej były Kórnik, gdzie gościł ich Stanisław Górka, Kalisz, Wieluń, Krzepica oraz Częstochowa (nocleg w klasztorze), Olsztyn, Rabsztyn i Balice, skąd Henryk wyjechał 18 lutego. Jak wcześniej w Międzyrzeczu, Poznaniu i Częstochowie, tak i w Krakowie witały go tłumy szlachty i magnackie milicje. Spotkanie z Anną Jagiellonką było niezbyt udane; ale trudno by było inaczej; on był przystojnym 22-latkiem, ona raczej nieładną 50-latką. Henryk powiedział kilka ogólników i szybko się pożegnał.

Nie przeszkodziło to koronacji 21 lutego na Wawelu. Już podczas koronacji marszałek koronny Firlej zaczął głośno domagać się dodatkowych gwarancji dla protestantów. Co trochę dziwi, ponieważ Henryk nie zaprzysiągł faktycznie kompletu dokumentów, ale pokój wyznaniowy tak. Szlachta sejmowa rozjechała się do domów niezadowolona z wybiórczych przysiąg. Henryk uznał, że to nawet lepiej, iż sejm nie uchwalił żadnych ustaw, zapewne liczył, że najlepiej jest sejmokrację częściowo zignorować. Miał absolutną rację; w końcu poseł to śmieszne stworzenie, jeśli go nie traktować do końca poważnie (to samo z powodzeniem uczynił wiek później Karol II w Anglii). Pozostaje żałować, że ostatecznie nie będzie chciał być władcą w Polsce, choć tak dobrze wystartował. Z drugiej strony wydaje się, że Henryk podziwiał ciągle jeszcze działający samorząd terytorialny szlachecki, ponieważ we Francji XVI w. prowincje były całkowicie w rękach magnaterii i tylko mir wśród niej pozwalał królom rządzić. Sytuacja odwróci się dopiero w XVII w.[145] .

Henryk był znany jako odważny i śmiały dowódca wojskowy, choć nosił wiele ozdób (uważał, że władca powinien być jak najstrojniejszy), cieszył się sporym respektem. Rozpoczął rządy od rozstrzygania sporów i rozdania wakujących urzędów. Wydaje się, że Henryk wykorzystał swój brak znajomości języka jako atut do negocjacji, by zapewnić lepszą pozycję startową dla swej władzy. Udawał także nieznajomość stosunków polskich by mieć szersze pole manewru, choć prawdopodobnie najlepiej orientował się w nich ze wszystkich polskich zagranicznych królów elekcyjnych[146] . Wynikało to zarówno z jego upodobania do ksiąg i pracy biurowej, jak i z tego, że Rzeczpospolita XVI w. była jeszcze naprawdę interesującym i w miarę nieźle działającym państwem.

Henryk przez kolejne cztery miesiące wolał zajmować się turniejami, przyjęciami i prostytutkami niż swą podstarzałą narzeczoną. Symulował nawet choroby by jej unikać. Nie rozumiano też jego pasji do gry w piłkę, w którą grywał często z francuskimi dworzanami[147] . Wawel był wygodniejszy i większy od ówczesnego Luwru, ale Polacy zbytnio kochali wódkę jak na gust Francuza. Dopiero w czerwcu wyprawiono wreszcie wielki bal jako oficjalne zaręczyny. Na wielkie łacińskie mowy polskie odpowiadał swoimi Guy de Pibrac. Henryka męczyło to, że jego francuski i włoski nie dają mu szansy przemawiać samemu, co lubił i umiał[148] . Król nie tolerował samowolki biskupiej, kazał biskupowi Uchańskiemu, wydać chorwackiego awanturnika Skalicha. Duchowny ugiął się. Podobny pokaz siły zaprezentował król Henryk w sprawie Gdańska, którego patrycjat, na prośbę czy też rozkaz Danii, skonfiskował okręty kaperów zaciągniętych przez Zygmunta Augusta. Potężna dyplomacja francuska szybko zrobiła z Gdańszczanami i duńskimi groźbami porządek[149] .

Wkrótce jednak do Henryka dotarła wieść o śmierci brata, a więc czekała nań korona w ojczyźnie. Nie zamierzał tłumaczyć się polskim panom, więc nocą z 18/19 czerwca 1574 r. wymknął się z Krakowa w otoczeniu kilku francuskich dworzan.  Odjazd zauważono jednak i prawdopodobnie pod Pszczyną należącą do śląskiego rodu von Promnitz, a więc już poza granicą Polski, Jan Tęczyński błagał Henryka o powrót lub chociaż wyznaczenie namiestnika na czas nieobecności. Król powiedział jedynie, że za kilka miesięcy powróci. Kolejne prośby miały już miejsce w Chambéry w południowo-wschodniej Francji (konkretnie w Sabaudii). Polski prymas - zgodnie z prawem interrex, czyli człowiek rządzący między królami (kolejna absurdalna instytucja polska tamtych czasów, zachęcająca do nieposłuszeństwa monarchom i do chaosu, ponieważ zdarzali się prymasi lubiący być długo tymi quasi-królami), uznał, że Henryk już nie wróci, zwołał sejm na koniec sierpnia. Senatorowie uważali to za błąd, zaś szlachta w izbie poselskiej uznała, że należy wybrać nowego władcę. W połowię września wysłano poselstwo, by zakomunikowało Henrykowi ostateczny termin powrotu (12 maja następnego roku). Henryk obiecywał posłom sejmowym szybki powrót, ale po całym kraju szlachta już zaczęła tworzyć rozmaite konfederacje, jakby już były czasy bezkrólewia.

W lutym 1575 r. Henryk został koronowany w Reims na króla Francji. Dążył do ustępstw wobec hugenotów, także dlatego że skarb nie miał pieniędzy na wojnę z nimi.  Nawet jakby chciał, nie miał kiedy wrócić przed 12 maja, więc uznano tron za pusty. W polskiej historiografii dominuje pogląd, że Henryk jednak dalej uważał się za króla Polski, tymczasem wydaje się, że nigdy Polaków nie zwodził, a jego korespondencja miała na celu raczej wyjaśnienie motywów swego postępowania, pozostawienie dobrego wrażenia i obronę prestiżu Francji i dynastii Walezjuszów. To raczej Polacy łudzili się, że wróci, mimo jego słów[150] .

Polscy zwolennicy Francji w listopadzie 1575 r. poparli kandydaturę Maksymiliana II Habsburga; poparła go nawet większość protestantów, lecz to wszystko działo się przed 1618 rokiem, gdy Habsburgowie stali się zajadłym wrogiem protestantyzmu. Reszta wolała „Piasta” czyli jakiegoś polskiego magnata lub księcia Siedmiogrodu Stefana Batorego, ewentualnie Jana III Szwedzkiego. Dziwne, że w odróżnieniu od elekcji, która wybrała Henryka Walezego, teraz wszyscy konkretni kandydaci byli władcami innych państw. Najpotężniejszy wówczas magnat Jan Zamoyski i jego lewe interesy na południu wymagały spokoju na granicy z Turcją, a Maksymilian II wojował z nią, dlatego gdy 12 grudnia 1575 r. bardzo rozsądnie prymas Jakub Uchański pod naciskiem papiestwa ogłosił wybór Maksymiliana, z tłumu szlacheckiego zaczęto do prymasa strzelać nie mówiąc o groźbach. Choć może to zabrzmieć dziwnie, ale jak za Zygmunta Augusta najbardziej naturalnym wyborem byłoby ustanowienie protestanckiego kościoła polskiego i podłączenie się do naturalnych zmian w Europie północnej, tak teraz Polska miała szansę połączyć się z Habsburgami i zostać przedmurzem chrześcijaństwa w wojnie z Turkami, która – inaczej niż w 1683 r. – w 1575 r. mogłaby nam faktycznie coś dać. Niestety nie senatorowie u nas wybierali władcę, ale ciemne masy szlacheckie wspierane przez gangsterów typu Zamoyskiego. Polska nie została ani protestancka ani habsburska w XVI w. Tak już zostanie – nigdy za niczym się nie opowiadamy ani na nic nie decydujemy, jakbyśmy mieszkali na planecie Mars.

Batory pokonał właśnie swego konkurenta o tron siedmiogrodzki Kaspra Bekiesza i użył jego pieniędzy na przekupywanie szlachty[151] . Zamoyski połączył więc swój los z losem  tego Węgra czy też Rumuna o węgierskiej kulturze[152] . Na razie jednak już zupełnie bez sensu zrobiono z Anny Jagiellonki drugą Jadwigę, czyli „króla Polski” (grudzień 1575). Ponoć wcale nie była zachwycona, wolała po prostu wyjść za mąż, choćby za Batorego bardziej zbliżonego do niej wiekiem niż choćby Henryk Walezjusz. W lutym 1576 zwolennicy Batorego zajęli Kraków, a sam książę zaprzysiągł tam pacta conventa.

Dla tego władcy biednego, małego kraju bycie nawet niewolnikiem szlachty w wielkiej Rzeczpospolitej stanowiło awans, wszak dotąd był niewolnikiem Turków. Maksymilian II nie traktował siedmiogrodzianina poważnie i dopiero pod koniec marca w Wiedniu zaprzysiągł te same dokumenty, gdy sejm koronacyjny obradował już od 4 marca. Litwa i Prusy z Gdańskiem zwalczały Batorego, ponieważ widziały dalej niż folwarki przy granicy tureckiej. Litwa bała się reakcji Iwana Groźnego, gdy ten pojmie, że nikt na serio nie zamierza uczynić go królem nad Wisłą, a Gdańsk liczył na to, że Habsburg ułatwiłby interesy na terenie Rzeszy[153] . Prymas też nadal pozostawał niechętny. Niestety mafia Zamoyskiego robiła co chciała; uzależnienie Batorego od Jana bywało całkowite[154] . Dnia 1 maja Anna i Stefan pobrali się na Wawelu, a później oboje zostali koronowani. Turcy za swą zgodę na koronację zażądali wyższego haraczu od Siedmiogrodu (i uzyskali go), co ośmieszało Batorego jako władcę Polski; najlepszy dowód, że należało ich traktować jak wrogów i poprzeć Habsburgów. Niestety Polska była pro-habsburska za Zygmunta Augusta, gdy umierała nasza tolerancja religijna i należało raczej wzmocnić żywioł protestancki, ale nie umiała jakoś wybrać Austrii, gdy i tak wygrała już kontrreformacja, a Wiedeń przydałby się z powodów czysto strategicznych. Są to kolejne z wielu straconych w naszej historii okazji.

Anna jako król Polski była równa Batoremu, a nawet starała się, by to z nią rozmawiano w pierwszym rzędzie o sprawach państwa.  Stefan był młodszy od Anny, ale tylko o lat dziesięć i kilka nocy jej poświęci, choć raczej bez entuzjazmu. Wiadomo też, że czasem przed nią uciekał tak samo, jak Henryk Walezy. Cały Wawel huczał od plotek. Szybko ona wyjechała do Warszawy, gdzie namawiano ją do rozwodu z Batorym. Ten zajmował się głównie planowaniem wojny z Moskwą (choćby, by przekonać do siebie Litwinów). Jego do rozwodu z Anną namawiali Zamoyski i Andrzej Opaliński. Oboje królowie jednak odmawiali.

Batory, był wykształcony po włosku i sprawiał dobre wrażenie wzrostem, zręcznością i umiarkowaniem w jedzeniu i piciu[155] , niestety był małym księciem małego Siedmiogrodu, wasalnego państewka istniejącego z łaski Turków. Nie był nawet jedynym królem Polski, skoro Anna była nim także. Jego elekcja była błędem w oczach większości współczesnych, czego nie dostrzegają historycy. Znany biograf Batorego, Karol Olejnik kreśli obraz dramatycznych rządów wypełnionych wojnami i ani na moment nie zatrzymuje się na narzucającej się myśli, tj. dlaczego nie wybrano Habsburga, którego pieniądze mogłyby osłonic nas lepiej przed Rosją. Choć król Stefan miał swoje przymioty, np. talent wojskowy, był pierwszym nikim na tronie Polski. Litwa i Prusy Królewskie wyraźnie go lekceważyły. Do marca 1576 r. opierał mu się też wojewoda Olbracht Łaski w małopolskiej Lanckoronie. Wojska Batorego i Zamoyskiego zajęły jednak Lanckoronę. Wtedy uznała go Litwa.

Pierwsza wojna domowa od czasów Łokietka jednak trwała w najlepsze. Gdańsk odmówił wpuszczenia króla, co spowodowało wojnę (wrzesień), Rzeczpospolitej z Gdańskiem. We wrześniu 1576 r. zupełnie zaskoczony postawą Gdańska, nienawykły do nieposłuszeństwa porywczy siedmiogrodzianin, ogłosił banicję dla elit miasta jako karę za bunt[156] . Gdańszczanie drwili sobie z tego i wszystko wskazuje, że była to z ich strony forma zemsty za to, że w Rzeczpospolitej mieszczaństwo było zupełnie zgniecione przez szlachtę i jej przywileje. W październiku król uwięził gdańskich posłów podczas pertraktacji, co wielu uznało za przejaw tyranii[157] . Batory zablokował miasto i miał dużo szczęścia, ponieważ Maksymilian II zmarł 12 października.  Niestety nie było to szczęście dla Polski, pozostał bowiem małym słabym księciem uzależnionym od Turków i polskiej szlachty. Przynajmniej na „wojnie domowej”, jak nazywał Batory uparcie walkę z Gdańskiej, Batory mógł zobaczyć co w armii polskiej nie działa i co należałoby zreformować, zgromadził też w Elblągu flotyllę do blokady Gdańska, który planował oddać się pod władztwo króla Danii[158] .

Jeszcze w kwietniu 1577 r. Batory walczył w polu z Gdańszczanami, gdy car Iwan Groźny ruszył wziąć Inflanty. Musiał więc zawrzeć ugodę z Gdańskiem. Przynajmniej szlachta, również przerażona długotrwałością konfliktu z Gdańskiem, posłuchała uniwersałów i zgodziła się na pobór powszechny zamiast pospolitego ruszenia. Dla oszczędności zrezygnował z drogich niemieckich najemników (rajtarów i knechtów) na rzecz „litewskich drabów”[159] . Z tego samego powodu we wrześniu zgodził się na kuratelę margrabiego Ansbach Jerzego Fryderyka nad umysłowo chorym księciem pruskim Albrechtem Fryderykiem Hohenzollernem. Wdzięczni Hohenzollernowie przyznali mu ogromną sumę na wojnę z Moskwą. Gdyby nie wojna domowa, której Batory – dobry wódz, ale słaby książę z Siedmiogrodu, był przyczyną, Iwan IV w ogóle nie odważyłby się zaatakować Inflant; taki Henryk Walezy, Maksymilian Habsburg czy jakikolwiek inny potężny władca, nie musiałby wskakiwać w buty żałosnych Jagiellonów, którzy co chwile potrzebowali pieniędzy na wojnę i w zamian pozwalali szlachcie robić co chce z Polską. Batory rozumiał przynajmniej znaczenie artylerii, fortec i tego, że trzeba koniecznie obronić linię Dźwiny, by Rosjanie mogli atakować tylko ze strony zdobytego wcześniej Smoleńska, a nie z dwóch stron. Uspokajał też szlachtę, że Tatarzy nie wyzyskają walk z Moskwą[160] .  Jako mały książę siedmiogrodzki, dorastający w cieniu Turcji, Batory musiał szybko kojarzyć potrzeby wojskowe.

W 1578 r. odda część swych kompetencji nowemu Trybunałowi Koronnemu (a w 1581 r. – Litewskiemu), wszystko dla grosza na wojnę; a przecież mógłby prowadzić ją opieszale; Litwini nie byli jego przyjaciółmi – Litwa mógł zapłonąć, aż sama by znalazła pieniądze na wojnę z Moskwą; Batory nie musiał ulegać sejmokracji. Jedynym prawdziwym królem czasów od czasów Kazimierza Jagiellończyka był Henryk Walezy, który nie oddał szlachcie nawet guzika; wszyscy inni od Jagiełły po likwidację Polski w 1795 r. uznawali targi ze szlachtą za coś naturalnego. Bez końca ku naszej zgubie następowały targi zamiast uników i ignorowania.  Aż dziwi, że tego problemu historycy jakby nie dostrzegali. Dziś pewne środowiska w Polsce postrzegają czasem „polskość” jako problem, ale w odniesieniu do przeszłości naszą beznadziejną i bezczelną sejmokrację traktujemy jako coś domyślnego i naturalnego. Tymczasem inne państwa złamały szlachcie kręgosłup i oparły na mieszczanach najpierw monarchię absolutną, a później liberalną demokrację. Dlaczego naszą nie aż tak dziwną teraźniejszość postrzega się częściej jako problem, niż naszą absurdalną przeszłość, pozostaje zagadką.

Batory był kandydatem Zamoyskiego i południowej szlachty średniej i musiał się do niej dostrajać; dlatego mimo swego katolicyzmu w 1578 r. mocno potępił wystąpienia antyluterańskie w Krakowie. Widać wyraźnie, że chciał zrobić na szlachcie wrażenie dokonaniami wojennymi; stworzył chłopską piechotę wybraniecką uzbrojoną w rusznice i sprzęt inżynieryjny i posłał te siły wraz ze szlacheckimi i swoimi prywatnymi siedmiogrodzkimi przeciwko 200 tysiącom Moskali.  Wybrańczyków miało być 1806, a więc niezbyt wielu na całe wielkie państwo. W 1590 r. przypisano im dobre gospodarstwa, ale szybko najlepsze wykupiła szlachta[161] .

W 1578 front w Inflantach wyglądał nawet nieźle, niestety nie spróbowano porozumieć się ze Szwedami, którzy drżeli o swoja Ingrię i Estonię, tak samo jak Polska o swoje posiadłości[162] . W sierpniu 1579 r. udało się zdobyć Połock (dziś północna Białoruś). Papież był zachwycony, ale wojna trwała dalej i na jej kontynuowanie zapożyczyć się musiał Batory u niemieckich władców. Car niestety też uzyskał fundusze zgarniając dobra cerkiewne[163] . W 1581 r. Batory oblegał bezskutecznie potężny Psków („drugi Paryż”). W 1582 r. musiał zawrzeć pokój. Nie wiadomo po co bronił Inflant aż pod murami Pskowa, ale Inflanty stały się znów niby polskie, tylko co to oznaczało w praktyce trudno powiedzieć. Na pewno bardzo się wzbogacił Zamoyski (jednocześnie hetman wielki i kanclerz wielki koronny, a propos skandalicznego łączenia urzędów), który był głównym doradcą Batorego do tego jak urabiać szlachtę po swojej stronie. Być może bliżej do króla z prawdziwego zdarzenia było Zamoyskiemu niż Batoremu; jak zobaczymy w XVIII w. August II Mocny trafnie zauważy, że w Polsce lepiej być hetmanem niż królem, a więc co dopiero hetmanem i kanclerzem w jednym.

Batory bardzo dbał o to, co dziś określilibyśmy mianem PR czy też piaru,  z tego powodu do dziś wielu historyków ma tendencję do postrzegania sytuacji jego oczyma. Nie zmienia to faktu, że nie rozumiał on polskiego ustroju, mimo rad Zamoyskiego (często wilczych) i nie mierzył zamiaru podług sił, podobnie jak jego następca Zygmunt Waza. W październiku 1582 r. na sejmie Batory przemawiał do szlachty po łacinie dowodząc, iż nie można zostawiać Estonii w rękach Szwedów, gdyż musi to doprowadzić do kolejnej wojny o Inflanty. Szlachta jednak lekceważyła Szwedów oraz była już zagniewana wówczas na króla i uważała go za tyrana, więc nie zamierzała sponsorować nowych wojen finlandzkich. Historyk Karol Olejnik widzi to jako dowód ślepoty i krótkowzroczności szlachty[164] , chociaż przecież głównym wrogiem w Inflantach pozostawała Moskwa, szwedzka armia pozostawała mała i nie zreformowana (stanie się to dopiero w drugiej dekadzie XVII w.), a tyrańskich zachowań Batory zaprezentował aż nadto, choćby wobec Gdańska, które to miasto potraktował jak pirat. Obrona pozycji Batorego w tym sporze w wykonaniu Olejnika, jest więc potwornie anachroniczna.

W 1583 r. na sejmiku w Kiesi ogłoszono konstytucję Inflant. Namiestnictwo w tej prowincji król złożył w ręce biskupa wileńskiego Jerzego Radziwiłła. Może zabrzmi to okrutnie, ale znaczy to tylko tyle, że rak sejmokracji sięgnął Inflant. Batory nie walczył o siłę państwa o nazwie Polska, ale toczył absurdalną wojnę cywilizacyjną na rzecz sejmokracji i przy okazji trochę katolicyzmu. Włączenie spornych części Inflant z powrotem do Polski osłabiło Moskwę, ale nie wzmocniło Polski prawdziwej, tej nie-szlacheckiej, nawet jeśli krótkoterminowo Gdańsk zyskał nieco na handlu z Inflantami. Taki jest tragizm państw o ustroju takim jak szesnastowieczna Rzeczpospolita; nie ma ich jak wzmocnić. Można było wzmacniać tylko miasta, szlachtę lub Zamoyskiego. Szlachta uważała się za naród polityczny i za uosobienie Polski i nie zauważała w ogóle problemu; dziwi jednak, że nie zauważał go Batory, który starał się wszystkich Polaków zadowolić, choć nie zyskiwał szacunku jako władca.

Bardziej sensowne było zabezpieczenie twierdz na odcinku tatarskim, bowiem Tatarzy zaczęli zagrażać Rzeczpospolitej dopiero po wojnie moskiewskiej, zamiast wyzyskać ją dla siebie (czego obawiała się w 1577 r. szlachta); wokół nowych twierdz powstaną nowe wyspy osadnictwa szlacheckiego i chłopskiego[165] . W 1584 r. zmarł szalony car Iwan Groźny, który pozostawił swój kraj w opłakanym stanie (m.in. wydając go na pastwę opryczników)[166] . Był to dobry moment, by wyrównać rachunki z Rosją.

W początkach grudnia 1586 r. papież zaakceptował plan Batorego, by rozprawić się z mahometańską Turcją i prawosławną Rosją[167] , choć walka na dwa fronty to nigdy nie był dobry pomysł, jednak wkrótce później Batory zmarł i od razu pojawiły się mniej lub bardziej fantastyczne teorie o zamachu, chociaż w sumie niewiele ten zamach zmieniał. Wkrótce na tron miał wejść kolejny ultrakatolicki fantasta, tym razem z północy.

Historycy lubią podkreślać, że Batory szczególną opieką otoczył jezuitów, co oznaczało poparcie kontrreformacji, bez poparcia Habsburgów (Batory był elementem tureckiego systemu politycznego, a więc wrogiem Austrii - realnej siły katolicyzmu). Batory wspomógł jezuickie kolegia w Połocku (1579), Rydze (1581) i Dorpacie (1583), a także np. w Grodnie. W „nagrodę” ten nowy ambitny zakon związał swoje losy i całego kleru ze szlachtą, całkowicie porzucając sprawę silnego administracyjnie państwa na rzecz schlebiania próżności i egoizmowi szlachty. Batory też schlebiał szlachcie, tylko że w odróżnieniu od kleru czynił to nieskutecznie. Gdy jego stanowisko bywało nie do pogodzenia ze szlacheckim, boleśnie to odczuwał i był zupełnie bezradny (podobnie zresztą jak Zygmunt III Waza, monarcha pozbawiony swej szwedzkiej ojczyzny, a więc taki sam słaby książę jak Batory); wystarczy wspomnieć spisek Samuela Zborowskiego.

Zborowski, który za namową Habsburgów w lecie 1583 r., a bez zgody króla (kto by tego figuranta pytał) wyprawił się na tereny tureckie, niszcząc przy okazji te należące do Jana Zamoyskiego, teraz chciał ponoć zabić króla, gdyż tak, być może, przestałby być wyjętym spod prawa banitą. Dawny opozycjonista Olbracht Łaski ostrzegł Batorego o spisku Zborowskiego. Dowody były mocne. Po pojmaniu Zborowskiego król zatwierdził wyrok śmierci wydany przez Jana Zamoyskiego. Zborowski został ścięty, gdyż w całej ówczesnej Europie szlachcica ścinano, a plebejusza wieszano, dnia 26 maja 1584 na dziedzińcu wawelskim.  W każdym kraju europejskim na tym by się skończyło, ale nie w Polsce; powołany na Sejmie w 1585 r. sąd sejmowy rozpatrzył skargę Zborowskich o naruszenie wolności szlacheckiej, ponieważ ich zdaniem krewny został stracony bez sądu. Biegli prawnicy-senatorowie szybko przedstawili mocne dowody winy Zborowskiego (oraz jego brata Krzysztofa, który teraz skarżył … króla), ale  izba poselska wiedziała swoje i  nie przyjęła werdyktu do wiadomości.

Nic dziwnego, że nieszczęsny Batory zmarł w kolejnym roku, niby na mocznicę nerkową, ale zapewne ze zgryzoty, że mordercy skarżą jego, choć jest królem przed sądami, a on nawet skutecznie wybronić się nie może; w kraju posiadanym przez szlachtę; król z definicji był zawsze winny, a szlachecki bandyta – niewinny. Na tym właśnie polegała polska choroba polityczna. Batory dobił Rzeczpospolitą rozumianą jako system państwowy, jaki powinien działać (a nie działał), zgadzając się, by to sejm decydował o kompucie, czyli liczebności wojsk na wyprawy wojenne i w na stopie pokojowej. Nie rekompensuje tego oderwanie wiosną 1585 r. od Danii ziemi piltyńskiej (zresztą za odszkodowaniem dla Kopenhagi; prawdziwe podboje Polski połączone z pognębieniem wroga w zachodnim stylu zakończyły się w epoce przedjagiellońskiej) ani odrzucenie Moskali z Inflant, bynajmniej przecież nie ostateczne. Na korzyść Batorego świadczy piechota wybraniecka, ale nie zrobił on nic, by zbudować wokół niej plebejskiej elity w stylu noblesse de robe, co uczynili u siebie Francuzi. Batory zmarł pognębiony prze zwykłe łachudry sejmowe i zostawił bałagan następcy, którym z łaski Anny Jagiellonki został Zygmunt Waza; teoretycznie mogła sama objąć rządy, ponieważ była „królem” od elekcji 1575 r.,  ale niestety  zrzekła się praw do korony, popierając kandydaturę siostrzeńca.

Wielka tragedią naszej historii jest brak wykorzystywania okazji. Niestety poszliśmy drogą litewsko-siedmiogrodzką, a nie francuską (z poniżoną szlachtą i silną centralą, choć Francji pomagają też lepiej ułożone rzeki i lepiej domknięte morzami i górami granice). Wbrew dzisiejszym antyklerykałom mniejszym problemem jest opowiedzenie się po stronie kontrreformacji, a większym pozwolenie na stopienie kleru i szlachty w jeden egoistyczny stan społeczny, a to właśnie dokonało się w XVI w. Owszem Kościół traktował niepożądaną naukę jak herezję, jeśli uznał taką potrzebę i zagrażało to jego interesom. Jednak temat ten nie jest jednoznaczny. Na przykład Kościół nigdy nie wyraził, że nie można mówić o kulistości ziemi czy o płaskiej ziemi. Już czytany przez lepiej wykształconych duchownych Arystoteles uznawał, że ziemia musi być kulą, ponieważ widnokrąg ma kształt zaokrąglony,  na horyzoncie najpierw widać maszt statku, a dopiero później kadłub, zaś cień ziemi podczas zaćmienia księżyca ma kulisty. Zapewne wielu ludzi w średniowieczu nie wierzyło w kulistość ziemi, w tym także wielu duchownych, ale np. Chistoforo Colombo korzystał z argumentów o tejże kolistości francuskiego kardynała Pierre’a d’Ailly zawartych w jego książce „ Imago mundi”. Nie znaczy to, że Kościół nie potrafił być wrogi nauce i sekciarski. Dzieło Copernicusa znalazło się na papieskim indeksie ksiąg zakazanych w 1543 r. i było na niej do XIX w. Sysktus V,  papież w latach 1585-1590 zamknął watykańskie archiwa dla świeckich uczonych.

W 1600 r. spalono na stosie Giordano Bruno, który uważał wszechświat za nieskończony i jednorodny, co oznaczało, że na innych planetach też mogą żyć inteligentne stworzenia. Uznano to za herezję doketyzmu. Bruno jednak, głosząc swe poglądy, nie miał dowodów i uznając religię za uproszczoną przez zabobon wersję filozofii, sam uprawiał filozofię, a nie naukę. Nowoczesna nauka postała w połowie XVII w. i odkrył ją Galileo Galilei. Jej częściami składowymi były teza, eksperymenty, sprawdzenie eksperymentów i wnioski, jego podejście odpowiadało kilka wieków późniejszemu przekonaniu Karla Poppera, że teorię należy odrzucić po jej empirycznej falsyfikacji; gdy Teoria T implikuje jednostkowe zdarzenie obserwacyjne o, a  zdarzenie obserwacyjne o nie zachodzi, oznacza to, że teoria T jest fałszywa i trzeba ją odrzucić. Odkrycia naukowe dokonane przed planowym i systematycznym zastosowaniem falsyfikacji przez Galilei były dokonywane jakby mimo pojęciowego i warsztatowego bałaganu. Brytyjski uczony Joseph Needham  (1900-1995), uważał, że przed metodą galileuszową np. w astronomii i kosmologii pierwszeństwo miały nad Zachodem Chiny, wskutek tego odkrycia jedna Chiny zaczęły być zacofane w porównaniu ze światem Zachodu[168] .

Słowem Kościół średniowieczny i nowożytny miał wiele twarzy. Zbrodnicze dziełko dwóch niemieckich inkwizytorów: „Młot na czarownice” (1487) i wspaniała humanistyczna oracja o godności człowieka (1486), manifest renesansu autorstwa uczonego Giovanni Pico della Mirandola, przyjaciela dominikanina Savonaroli zostały wydane w tym samym czasie. Della Mirandola miał kłopoty z papiestwem, ale nie wynikały one z Oracji, tylko z prób przekonania papieża do syntezy judaizmu z chrześcijaństwem. Pico nie uznawał równości między ludźmi, jego oracja o ludzkiej kreatywności była szlachecka w tonie.

Sojusz kleru i szlachty, wobec słabości monarchów musiała przynieść zniewolenie chłopów. Dziś Tomasz Piątek, protestant, umiarkowany lewicowiec i pisarz ma sporo racji, gdy przypomina, że polski chłop czasów renesansu i baroku:

„…uciemiężony bywał przez swoich gorzej niż przez zaborców. To tragiczne, że najważniejsze sprawy w naszej historii stały się tabu i to nie zakazanym, tylko takim wymazanym z pamięci. Nikt - poza kilkoma zupełnie niesłyszanymi historykami i intelektualistami - nie mówi o tym, czym była ta wspaniała wolna sarmacka Polska. A była wielkim niewolniczym gułagiem dla 90% społeczeństwa, tzw. chłopstwa. Pańszczyzna wynosiła czasem siedem dni morderczej pracy w tygodniu, szlachcic mógł bezkarnie zabić swojego chłopa, często go też torturował. Nie było policji, która by egzekwowała wyroki, więc szlachcic też nie wiedział, czy nagle ktoś go bezkarnie nie zabije. W 1989 r. mówienie o tym nie było jeszcze tabu[169] …”.

Trzeba dodać, że folwarczne pół-niewolnictwo nie występowało tylko w Polsce, ale w całej Europie Wschodniej. Biadania nad polską „mentalnością chłopa pańszczyźnianego”, która do dziś powoduje u nas marazm, nie występują dziś jedynie na lewicy, prawicowy publicysta Rafał Ziemkiewicz właściwie zgadza się z Tomaszem Piątkiem w tym jedynym punkcie:

„…Rafał Ziemkiewicz stwierdził, że dla ogromnej części Polaków państwo polskie nie jest wspólnym dobrem. Nie istnieje, dlatego że my jako obywatele go potrzebujemy, lecz służy nam jako dojna krowa, którą chcemy doić. - Porównuję Polskę do folwarku pańszczyźnianego. Przyszło mi to skojarzenie przypadkiem kiedyś, gdy czytałem książkę Joanny Siedleckiej Jaśnie panicz o Witoldzie Gombrowiczu. W książce tej, zupełnie przy okazji, opisane zostały warunki, jakie panowały na folwarku państwa Gombrowiczów. I uświadomiłem sobie, że jest to dokładny opis stosunków panujących w III Rzeczpospolitej, że oczekiwania ogromnej części obywateli wobec państwa są oczekiwaniami fornala wobec dziedzica. Czyli z jednej strony dziedzic utrzymuje, dziedzic ma zobowiązania, dziedzic ma płacić.. a z drugiej strony chłop się miga od roboty jak może. Owszem, ekonom może batem przywalić, ale jak ekonom nie widzi, to trzeba w bruzdę się walnąć i spać, a jak coś leży na wierzchu i nikt nie pilnuje, to jego prawem jest wziąć do kieszeni i zabrać, bo mu się to należy - powiedział Ziemkiewicz i stwierdził, że w ten sposób myśli większość Polaków, bo w umyśle chłopa pańszczyźnianego nie ma miejsca na zastanawianie się, czy folwark dobrze funkcjonuje czy nie, czy jak dziedzic ma pieniądze to powinien te pieniądze zainwestować, przepić, a może rozdać je fornalom. Według publicysty tygodnika "Wprost", tak było od pokoleń i inaczej nie będzie. Tak już jest świat urządzony, że po to jest dziedzic, żeby był dziedzicem i po to jesteśmy my, żebyśmy go doili. On nas wykorzystuje, ale my jego też…[170] ”.

Wobec braku poważnego zmierzenia się z tematem przez całe pokolenia historyków zrobił to Paweł Jasienica w książce „Polska anarchia” wydanej dopiero sporo po jego śmierci w 1988 r. Jasienica, a właściwie Leon Beynar (1909-1970), urodzony na terenie dzisiejszej Rosji historyk, pisarz historyczny  i publicysta „Tygodnika Powszechnego”, gazety kojarzonej z progresywnym katolicyzmem, nie uważał się za historyka poważnego, ale chciał pobudzać do nieszablonowego myślenia o polskiej historii. Jego książki zawierają sporo błędów – ocena Sasów, Sobieskiego i Wazów są wysoce kontrowersyjne i mało „fachowe”, mało ugruntowane w faktach i zbyt emocjonalne, natomiast sarmatyzm i anarchia szlachecka były tematami, które przemyślał on gruntownie.

Jasienica zwalczał teorię o anarchizmie polskiej szlachty, uznając ją za „łatwiutką i zwalniającą od myślenia”. Ofiarą anarchii padli w XVI w. przecież nie Polacy jako naród, lecz cała wielonarodowa monarchia[171] . Niemiecka Kurlandia – lenno Polski oparła się tej zarazie, ale już niemieckie Prusy Królewskie nie. Zborowski czy Zebrzydowski  – zdrajcy i rokoszanie pasowaliby równie dobrze do Francji XVI czy XVII w., jak do Rzeczpospolitej[172] . Szlachta całego kontynentu nie poczuwała się wtedy do specjalnego patriotyzmu. Lud i kler tak samo we Francji, jak i w Polsce odmawiał kwaterunku królewskich żołnierzy, wichrzył i burzył się. Forma ustroju Rzeczpospolitej była dość wyjątkowa w Europie w większości złożonej z monarchii, ale jakościowo sprawowanie władzy specjalnie się nie różniło[173] . To, że państwo polskie stało się bardziej niż francuskie bezwolne, to zdaniem Jasienicy nie wina charakteru narodowego Polaków (Rusinów? Litwinów?), ale dynastii Jagiellonów, zwłaszcza Zygmunta I i Zygmunta II Augusta, którzy zaniedbali kwestię następstwa tronu.

Jasienica narzekał, że wszystko co w polskiej historiografii dotyczy Litwy, ma nieusprawiedliwioną taryfę ulgową, że ignorujemy zdanie z „Kroniczki litewskiej”: „Wszystka Polska mówiła niemal, że dla kolizji litewskiej ginie”, a wybieramy pamiętać tylko: „Litwo ojczyzno moja”, czyli mickiewiczowskie zdanie, z czasów, kiedy wszystko było już stracone. Zauważa Jasienica, że Litwa pierwsza pada ofiarą magnatów, drugie padają jej ofiarą Prusy Królewskie. Jasienica uważa nawet, że to litewscy magnaci, a nie obce dynastie zadali Polsce śmiertelny cios. Zauważa, że „litewscy zwycięscy spod Olkietnik to później filary rosyjskiego stronnictwa[174] ; do bitwy pod Olkienikami (lit. Valkininkų mūšis) doszło 18 listopada 1700, w ramach wojny domowej na Litwie. Wojska regularne hetmana wielkiego litewskiego  Kazimierza Jana Sapiehy przegrały z  pospolitym ruszeniem szlachty litewskiej, inflanckiej i żmudzkiej Michała Serwacego Wiśniowieckiego. Jednak już w końcu XVI w. na Litwie o wszystkim decydowali magnaci, gdy Korona ciągle jeszcze próbowała wskrzesić rządy praw oparte na sejmowym konsensusie, tolerancji i dobrej woli[175] .

Jasienica uważa, że Jagiełło i jego bezpośredni następcy zakochali się w polskiej rządności (osobiście wątpię, czy nawet i oni) i nie tęsknili za oligarchią kniaziów, ale ostatni z Jagiellonów już tego nie rozumieli i gdy zniknęli, zaczęły się dziać w Polsce gorszące sceny, nie do pomyślenia w warunkach polskiej tolerancji złotego wieku XVI. Dnia 10 października 1574 r., a więc po ucieczce Henryka Walezego, żacy i pospólstwo zniszczyli w Krakowie zbór protestancki, mordując po drodze dwóch protestantów i rabując wszelkie kosztowności. Było to coś nowego i niepokojącego. Władze Korony zareagowały surowo i ukarały winnych, ale już kardynał Stanisław Hozjusz piszący z Rzymu do Polski, uznał atak za słuszny i moralny i domagał się nie tylko odpuszczenia win, ale i nagrody dla morderców[176] .

Henryk Walezy był podług Jasienicy niby człowiekiem magnaterii, ale zapowiadało się, że będzie dbał o silną monarchię i równo rozdzieli majętności. W sejmie próbował się wykręcić od uznania polskich praw, rozdając stanowiska magnatom. Batory był kandydatem szlachty średniej, a Habsburg magnaterii i to bez zastrzeżeń do owych magnatów, a więc szlachta początkowo jakby broniła rządności i tolerancji[177] . Jasienica zauważa też oczywiście, że Habsburga bała się szlachta pogranicza tureckiego, ponieważ Austria wojowała wtedy z sułtanem. Kontrreformacja trzymała wówczas z Habsburgami, czyli w ostatecznym rozrachunku z oligarchią i upadkiem monarchii oraz praw Rzeczpospolitej. Osobiście zauważyłbym, że Batorego w 1585 r. bronił magnacki senat, a szlachta średnia zdradziła, broniąc Zborowskich, ale w polityce wszystko jest płynne.

Dalej spostrzega Jasienica, że Piotr Skarga, jako przywódca kontrreformacji cenił jeszcze dobre prawa, ale już tolerancji nie i chyba się łudził, że można mieć i teokrację i dobre prawa[178] . Być może jednak Jasienica się myli, a rację ma Skarga – w warunkach de facto unii z państwem Habsburgów mielibyśmy silną nietolerancyjną monarchię jak wszyscy i nie byłoby wtedy mowy o jakichkolwiek rozbiorach, a liberalizm przyszedł by do nas w XVIII w., czyli wtedy, gdy do Austrii (józefinizm), problem w takich rozważaniach polega jednak na tym, że tłum szlachty średniej zaakceptowałby każdego tylko nie Habsburga, nie tylko z chęci obrony tolerancji, ale ze strachu przed wojną z Turkami; taki sam zwrot ku oligarchii szlacheckiej wystąpił w państwie Habsburgów, ale jakoś nie pchnął go do zguby. Magnaci krajów habsburskich zwykle popierali cesarza wiedeńskiego.

Ostatni Jagiellonowie Zygmunt I i Zygmunt II August zerwali zdaniem Jasienicy z polskim prawem i tradycjami silnej tolerancyjnej monarchii opartej na szlachcie i mieszczaństwie i wybrali znowu możnych. Zaufanym przyjacielem Zygmunta I nie był jego sekretarz (od 1521 r.) Jan Łaski (1499-1560), przywódcza średniego ziemiaństwa, wybitny polityk i później reformator religijny, lecz wielki pan Krzysztof Szydłowiecki, siedzący w kieszeni Habsburgów (1467–1532), zwolennik ugody z Krzyżakami i przeciwnik królowej Bony[179] . Od 1569 r. w Koronie i Litwie obowiązywało to samo prawo, więc wielu Polaków ruszyło po dobrą ziemię na Wschód. Powiększyły się latyfundia wschodnich panów. Wiśniowieccy w 1630 w r.  województwie kijowskim mieli ok. 600 gospodarstw,  a w 1645 r. – 38.000[180] . Zygmunt I tymczasem już w 1518 r. sam się pozbawił możności sądzenia spraw w prywatnych folwarkach przez sądy królewskie. Od tej chwili chłop stał się bezbronny wobec swojego szlachcica. Jeszcze za Zygmunta III Wazy najsilniejszym rodem staną się Rusini – Ostrogscy. Niedługo później ich miejsce zajmą Wiśniowieccy – do lat 40. XVII w. Rusini spolonizowani, choć ciągle prawosławni.

Dominacja folwarków spowodowała, że polskie rolnictwo przestało być innowacyjne. W 1550 r. z Polsce zwykle uzyskiwano z jednego zasianego ziarna cztery zebrane i do 1700 r. nic się nie zmieniło, a nawet wydajność nieco spadła, podczas gdy z Holandii wzrosła w tym czasie (nieco zaokrąglając) z 7 do 13 ziaren, w Anglii z 5 do 10, a w Niemczech Północnych z nieco 4 do ponad 5. Do tego Holendrzy, czyli główny zbożowy klient Gdańska (Anglicy zamawiali głównie drewno okrętowe, a Francja tylko okazjonalnie kupowała zboże, np. w razie złych zbiorów u siebie) uzyskali w tym czasie przez walkę z morzem i melioryzację 36 tys. ha własnych nowych gruntów, a więc Polska była coraz mniej, a nie coraz bardziej spichlerzem Europy, wbrew obiegowym sądom[181] .

Sejmokracja szlachecka sprzymierzyła się z klerem przeciwko własnemu państwu i jego przyszłości, co gorsza urzędy typu hetmana w dawnej Polsce były dziedziczne. Z tego powodu do dziś Polacy, gdy mówią „urząd”, myślą „władza”, choć przecież urzędnik to sługa państwa[182] –  gdy np. urzędnik angielski to spadkobierca dobrych tradycji elastyczności intelektualnej w służbie, np. handlu Kompanii Wschodnioindyjskiej[183] .

Pamiętam wykłady doktora Macieja Franza na wydziale historycznym UAM w 2005 r., opowiadającego, że za Jagiellonów przedsięwzięcia królewskie były ograniczone do tegom co możliwe i realne, stąd złoty wiek faktycznie był lepszy niż wiek siedemnasty. Jednak Paweł Jasienica słusznie twierdził, że czas dwóch ostatnich Jagiellonów to ciągłe mieszanie się Polski w sprawy Czech, Węgier i Turcji, czyli totalne chimery osłabiające kraj[184] , choć oczywiście np. Zygmunt III Waza działał pod tym względem jeszcze bardziej chimerycznie.

Przez dziesięciolecia katolicka przecież głównie szlachta wybierała protestanckich posłów na sejmy, w tym np. Mikołaja Reja. W 1564 r. Rej wybronił przed sądem arianina Erazma Otwinowskiego oskarżonego o podeptanie hostii. Rzecz zdarzyła się w święto Bożego Ciała w Lublinie, a Otwinowski faktycznie hostię podeptał, po tym jak wyrwał księdzu monstrancję. Rej bronił oskarżonego prosząc by Bóg, jeśli czuje się obrażony sam wymierzył karę. Skoro Bóg nie uczynił tego, Otwinowskiego zwolniono do domu. Takie wydarzenie było zupełnie niezwykłe, w każdym niemal innym kraju Europy, władza zareagowałaby brutalnie i Otwinowskiego rwano by końmi. Dla kontrastu w 1611 r. włoski protestant Francus de Franco przemówił do tłumu w Wilnie również w święto Bożego Ciała ,że nie powinno oddawać czci opłatkowi. Był kulturalny, tylko mówił, mimo to wyrwano mu język i poćwiartowano, a ciało zawieszono na pręgierzu. Trudno doprawdy o większy kontrast[185] .  Jasienica zastanawiał się, co się stało z Rzeczpospolitą w ciągu tych 47 lat.  Już w 1584 r. drukarz Aleksy Rodecki dostał się do więzienia za wydrukowanie dzieła nonadorantysty Christiana Franckena, który zdołał uciec, ale Stefan Batory nakazał drukarza wypuścić. Francken zamieszkał później w Czechach gdzie nie myślał nawet próbować publikować coś podobnego, to było możliwe w zasadzie tylko w Rzeczpospolitej.

Warto przypomnieć, kim byli ci słynni arianie, otóż w latach 60. XVI w. doszło do schizmy, w wyniku której Kościół kalwiński podzielił się na Zbór Większy, nadal wierny Genewie i Zbór Mniejszy – czyli arian (oni woleli określenie „bracia polscy”). Początkowo głosili bardzo radykalne hasła społeczne, a więc nie mogli liczyć na większy napływ szlachty. Byli np. antytrynitarzami, a pozycja kobiety była u nich  nieporównywalnie korzystniejsza niż pozycja innych protestantek oraz katoliczek;  w zborach ariańskich kobiety często wygłaszały kazania i nauki moralne.

Nie do końca przekonuje Jasienica, gdy pisze, że oddanie Polaków sprawie kontrreformacji było słabe,  skoro przełożonymi jezuitów polskich byli najpierw Hiszpan a później ciągle Włosi[186] - przecież kontrreformację wymyśliły ludy romańskie, a np. Piotr Skarga tworzył przecież klimat sprzyjający kontrreformacji i nie wydaje się, by czynił to tylko dla chęci służenia Rzymowi, ale także z wewnętrznego przekonania.

Większym problemem było jednak schlebianie szlachcie przez kler. Szlachta w Polsce była liczniejsza niż wszędzie indziej z wyjątkiem może Hiszpanii, ale tam szczęśliwie wyginęła częściowo w czasie odkryć geograficznych w postaci konkwistadorów-ryzykantów. Pozycja szlachcica w Polsce było o tyle lepsza niż nie-szlachcica, że każdy sprytniejszy chłop czy mieszczanin mógł któregoś dnia wymyślić sobie, iż jest szlachcicem. Niestety nie doprowadziło to wcale do inflacji szlachectwa – przeciwnie królowie starali się schlebiać szlachcie, licząc na to, że jeśli okażą się wielkimi wodzami, to wtedy ta nadmuchana sztuczna unijna, a nie zrodzona z podbojów, potęga Rzeczpospolitej stanie się prawdziwą; tymczasem marnowali tylko czas i mniejsze niż mogłoby się wydawać zasoby.

Nic nie mogło zawstydzić ani przestraszyć szlachty, sytuacji nie zmieniła nawet: Liber generationis plebeanorum – „Księga rodów plebejskich”, zwana potocznie  Liber Chamorum, autorstwa  Waleriana  Trepki (ok. 1585-1640), piszącego pod pseudonimem Sieciechowski. Znany jest rękopis z 1626 r., ale mogła być napisana wcześniej i zapewne krążyła w odpisach. Książka udawała dzieło heraldyczne, a tak naprawdę miała  ośmieszyć fałszywych szlachciców, których wyliczono na ponad ośmiuset stronach (aż 2534 rodów) od  Abramowicz – furmana z Biecza, do Żyznańskiego  –  szewca z Chęcin. Zawiera opis skandali i skandalików i jak na owe czasy była dobrze udokumentowaną pracą historyczną, lecz nawet to dzieło nic nie zmieniło. Powstanie nowoczesnego państwa wymaga społeczeństwa choć trochę otwartego, bazującego na zasługach. Symbolem może być mieszczanin Jean Baptiste Colbert, który szlachcicem stał się za zasługi dla ludwika XIV. Znamienne, że z najważniejszych (poza królami) trzech ludzi we Francji XVII w. (Richelieu, Mazarin i Colbert) tylko pierwszy był szlachcicem i to skromnego pochodzenia, natomiast u nas jeszcze tuż przed ostatnim rozbiorem mieszczanin Stanisław Staszic pisał pod pseudonimem jako niby-szlachcic, ponieważ książką mieszczanina mało kto by się w Polsce przejął. A przecież były kraje jeszcze bardziej mieszczańskie niż Francja; Szwecja, Holandia, Anglia, gdzie szlachta była względnie słaba i nieliczna. U nas szlachta rosła samoistnie, często wbrew królowi i często wyniesienie było oparte na oszustwie. Nie udało się tego aż do 1795 r. niczym zrównoważyć ani Siedmiogrodem ani Saksonią (polscy Wazowie byli od Szwecji odcięci) ani sojuszami ani zwycięstwami w polu (bo one społecznie nic nie zmieniały); zniknięcie Polski z mapy Europy wydają się więc dziejową koniecznością.

W latach 1587-1668 w Rzeczpospolitej panowali trzej przedstawiciele dynastii Wazów (Vasa). Pierwszym z nich był Zygmunt Waza, syn księcia Finlandii Jana Wazy i Katarzyny Jagiellonki (córki Zygmunta Starego). Jan jako książę Finlandii w latach 1558–1563, próbował oddzielić ją od Szwecji, co nie mogło się spodobać jego starszemu bratu królowi Szwecji Erykowi XIV (tak samo jak próby przemycenia katolicyzmu na północ). Eryk zdobył w 1563 r. Åbo (dziś Turku) ówczesne główne miasto fińskie, pojmał Jana i jego żonę w zamku Gripsholm, niedaleko Sztokholmu. Katarzynie proponował wolność, ale wolała zostać przy mężu. W tym więzieniu 20 czerwca 1566 r.  urodził się Zygmunt. Nic więc dziwnego, że jako dorosły będzie miał nieciekawy charakter. Po śmierci Eryka, w 1569 r. Jan został królem Szwecji.

Po śmierci Batorego (1586 r.) zwołano na 30 czerwca 1587 wolną elekcję w Woli pod Warszawą. Jan Zamoyski popierał kandydaturę szwedzką, a Zborowscy Habsburgów. Byli gotowi wywołać o to wojnę domową. Szlachta litewska, nie chciała głosować, zanim Litwa nie dostanie z powrotem Inflant. Zignorowano ich nieobecność i 19 sierpnia 1587 r. większość zebranych, wraz z prymasem Karnkowskim, wybrała Zygmunta, ale  22 sierpnia, opozycja obwołała królem arcyksięcia austriackiego Maksymiliana, którego królem ogłosił biskup Jakub Woroniecki. Kilku Litwinów złożyło protest jakoby wybory były nieważne, ale mało kto się tym przejął. W imieniu Zygmunta pacta conventa szybko zaprzysięgli Erik Brahe i Erik Sparre, a pod koniec września koło Gdańska przybyła flota ponad 20 okrętów szwedzkich z Zygmuntem. Ten chciał podpisać pacta conventa w Gdańsku, ale miastem rządzili protestanci i nie pozwolili użyć kościoła mariackiego, dlatego zrobił to 7 października 1587 w podgdańskiej Oliwie. Od razu ogłoszono go królem. Miłe było przywitanie nowych poddanych po polsku[187] , Zygmunt III wrócił na okręt, popłynął do Gdańska, a stamtąd  20 października wyruszył do Krakowa. Od 14 października jednak aż do 24 listopada Kraków był oblegany przez Maksymiliana (ok. osiem tys. wojska), ale hetman Zamoyski (mający dwa razy mniej żołnierzy niż przeciwnik) odpierał ataki. Kraków został mocno uszkodzony, ale szkód dokonanych przez Austriaków w naszej historiografii ani zbiorowej narodowej pamięci nie pamiętamy, może dlatego że to katolicy (za to każda krzywda z rąk szwedzkich, tureckich, pruskich, saskich czy rosyjskich jest oglądana przez lupę), ale przeniesienie stolicy do Warszawy miały związek m.in. z tymi szkodami, więc musiały był one znaczne.

Dnia 27 grudnia Zygmunt został koronowany na Wawelu przez arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski Stanisława Karnkowskiego.  W bitwie pod Byczyną 24 stycznia 1588 r. arcyksiążę Maksymilian dostał się do niewoli, wraz ze swymi dowódcami i polskimi sojusznikami. Uwolniony został w marcu 1589 r. przez sejm pacyfikacyjny, a  wkrótce później wdzięczny cesarz Rudolf II Habsburg obiecał nie ingerować w sprawy Rzeczpospolitej.

Często pisze się o samodyscyplinie i pracowitości Zygmunta III Wazy, choć przede wszystkim był on potwornym bigotem, nawet jak na standardy epoki; był tercjarzem jezuitów i robił dosłownie wszystko, by ich zadowolić, a mimo to po 1607 r., a w zasadzie nawet wcześniej poprą oni obskurancką opozycję sarmacką, a więc jego praca dla jezuitów pozostała pustą bigoterią dla bigoterii. Każdy dzień zaczynał od wysłuchania dwóch mszy świętych, gdy większości monarchów w tych czasach wystarczała jedna lub nawet zwykła modlitwa. Codziennym odmawiał brewiarz i godzinki. Fakty te są ignorowane przez wielu historyków, starających się na siłę udowodnić, że nie miały one aż takiego znaczenia, że król był elastyczny w sprawach religijnych, że wielu Szwedów wyemigrowało wraz z nim po przegranej (de facto niewielu), a Karol Sudermański był równie podejrzany jako rzekomy krypto-kalwinista (nieprawda, kalwinizm nie jest w odróżnieniu od papiestwa państwem)[188] . Autor książki: „Wierni królowi Szwedzi i Finowie na uchodźctwie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów w I poł. XVII w.”, Wojciech Krawczuk sam jednak przyznaje bez nazywania rzeczy po imieniu, że wysiłek dla odzyskania tronu miał mocno jezuicko-papistowski charakter. Z kilku nazwisk luteran, którzy pozostali rzekomo przy Zygmuncie, dwóch zdaje się być krypto-kalwinistami i Niemcami z pochodzenia.

Był małomówny, na co narzekano, ale lubił muzykę, rzemiosło artystyczne i malarstwo; naśladując Rudolfa II, podobnie jak w alchemii. Mniej poważnymi rozrywkami były polowania, ogrodnictwo i gra w piłkę.  Jeden z biografów Zygmunta, Henryk Wisner, we wstępie do swego dzieła pisze rozbrajająco, że w dziejach jego panowania „sporne jest niemal wszystko” i dlatego postanowił ograniczyć się w swej książce do li tylko suchych faktów[189] . Oprócz jednak katolickiego fanatyzmu Zygmunta w jego panowaniu jest istne morze niepokojących sygnałów, np. w styczniu 1588 r. nie chciał przedłużać rozejmu z Moskwą, który upływał za rok[190] , co oznaczało, iż chciał zacząć panowanie od wojny, mimo iż jego pozycja w Szwecji nigdy nie była pewna, a szlachta bała się najazdu Tatarów (Henryk Wisner uznaje ten argument za demagogiczny, choć miał podawać tylko fakty, bez oceny panowania zygmuntowskiego). W 1589 r. wielokrotnie myślał o abdykacji, czy pójściem w ślad Henryka Walezego (ojciec przywoływał go do Sztokholmu, a Polacy nie chcieli by wyjechał), widząc, że unia polsko-szwedzka raczej nie może się udać, a także, iż nie umie porozumieć się z Polakami[191] .

Jako król Polski Zygmunt III był raczej pożyteczny aż do fatalnego roku 1592, gdy zmarł jego ojciec, władca Szwecji Jan III Waza. Jan, który pod wpływem swej polskiej żony sprowadził do Szwecji i próbował w 1576 r. przemycić katolickie elementy do szwedzkiej liturgii luterańskiej, obudził nieufność swoich szwedzkich poddanych. Dotąd szwedzki luteranizm był tolerancyjny, teraz stawał się wojowniczy. W latach 1592-1599 Zygmunt Waza był władcą jednocześnie Szwecji i Polski, niestety jego zajadły katolicyzm i upieranie się przy tytule króla Szwecji aż do śmierci  (1632),  pogrzebały szansę na sojusz Polski ze Szwecją. W 1593 r. ponad 300 przedstawicieli kleru luterańskiego zebrało się w Uppsali, gdzie postanowiono, że papiści (katolicy) oraz inni nie-luteranie np. kalwiniści mogą pozostać w kraju, jedynie jeśli powstrzymają się od odprawiania publicznych nabożeństw[192] . Odejście od tolerancyjnego ducha Olausa Petri sprzed półwiecza wynikało z zygmuntowskich prób rekatolicyzacji kraju. Tron po Janie III Fińskim i jego żonie Jagiellonce odziedziczył Zygmunt. Trzeba pamiętać, Podczas gdy połowa Niemiec była nadal katolicka, a najsilniejszym ich ośrodkiem pozostawał Wiedeń, zaś Anglia, infiltrowana przez jezuickich szpiegów Madrytu, była jeszcze mało ludna (stanie się tak ludna jak Francja dopiero w XIX w.), groźba kontrreformacji była realna. Jezuici wszak spiskowali wtedy właśnie, by obalić władzę protestanckiej królowej Elżbiety I Tudor[193] , a ją samą zabić. By temu zaradzić jej zaufany dworzanin Francis Walsingham stworzył z własnej kiesy pierwszy w dziejach nowoczesny kontrwywiad. Dlatego bagatelizowanie drapieżnego jezuickiego katolicyzmu politycznego przez polskich historyków zadziwia. Zygmunt musiał najpierw wyrzec się prób katolicyzacji Szwecji, zanim 19 lutego 1594 r. został wraz z żoną uroczyście koronowany w katedrze w Uppsali na króla Szwecji.

Mimo iż posiadanie Wazów na tronie polskim oznaczało uwikłanie Polski i Litwy jeszcze mocniej niż dotąd w wojny ze Szwecją i Rosją, nadal nie rozumiano potrzeby uregulowania kwestii kozackiej; potrzebowano ich przeciw Rosji, ale za mało proponowano, by zaprzestali plądrować ziemie Tatarów i Turków, co skutkowało dywersjami tatarskimi i rozbiciem sił Rzeczpospolitej na kilka frontów[194] .

W 1595 r. w letnim pałacu w Łobzowie pod Krakowem urodził się królewicz Władysław. W przyszłości miał być przede wszystkim władcą Szwecji, stąd typowo zachodnie z ducha wychowanie. Wychowawczynie były ze Szkocji i Niemiec, a dopiero jak Zygmunt III Waza dojdzie do wniosku, że nie da rady uzyskać tronu Szwecji, oddał syna polskim wychowawcom[195] . Również w 1595 r. chłopi poprosili Zygmunta III o obniżenie pańszczyzny do jednego dnia w tygodniu, ten jednak powołał się na status toruński (1520) i stwierdził, że obciążenia już dawno wzrosły i że nie może nic zrobić[196] . Nie rozumiał dramatycznego położenia chłopstwa, z handlem nimi włącznie maskowanym jako donacje[197] . W Bawarii szlachci prosił swych chłopów, by kogoś ugościli, w Polsce rozkazywano[198] . W 1596 r. kozacy zbuntują się pod wodzą Nalewajki i dołączyło się do nich mnóstwo chłopów[199] .

W 1596 r. Zygmunt III rozpoczął przeprowadzkę do Warszawy z spalonego rok wcześniej Wawelu. Można domniemywać, że bano się nadal Austriaków i ich ataków i chciano trochę zbliżyć się do Litwinów, skoro i tak na Woli odbywały się wspólne elekcje. Jednocześnie na południowym wschodnie właściwie własną politykę prowadził hetman wielki koronny Jan Zamoyski, który w 1600 r. przywrócił tron mołdawski przychylnemu Polsce Jeremiemu Mohyle. Zygmunta ta polityka południowa nie interesowała.

Jakby dla odreagowania ustępstw w Szwecji, w Polsce Zygmunt III opowiadał się za mocną kontrreformacją, m.in. pod wpływem Andrzeja Boboli i Piotra Skargi. W 1596 r. doprowadził do zawarcia unii brzeskiej pomiędzy Kościołami katolickim i prawosławnym, której wynikiem było powstanie Kościoła unickiego, podporządkowanego papieżowi, co tylko wzmoże konflikt z prawosławiem.  Od tejże unii zwykły lud rusiński mocniej tkwić będzie przy wierze przodków, a na magnatów neofitów katolickich patrzeć jak na zdrajców. W 1635 r. powstanie na podobnej zasadzie obrządek ormiański. Nie jest to jednak unia, lecz pochłonięcia jednej tradycji przez drugą, imperialny papieski podbój ideologiczny. Unia brzeska stanowi tylko jeden z przykładów zupełnego nieliczenia się z aspiracjami Ukrainy, której ani Litwa ani Korona nie zaproponowały równego statusu w ramach Rzeczpospolitej, a która była coraz równiejsza i zdziwiona swoim niewolniczym statusem[200] .

Szwedzi nie dali się oszukać obietnicom Zygmunta. Tamtejsza protestancka opozycja, poparta przez regenta Karola Sudermańskiego (stryja Zygmunta), wygrała bitwę pod Linköping w 1598 r., co stanowiło preludium do jego detronizacji przez Riksdag czyli szwedzki parlament rok później. Królem został Karol Sudermański jako Karol IX. Co najwyżej Szwedzi mogli się zgodzić by jego syn Władysław objął w przyszłości tron, ale tylko jeśli będzie wychowywany w Szwecji jako luteranin.

Zygmunt III Waza był w ważnych sprawach człowiekiem zupełnie pozbawionym charakteru; w 1598 r. swojemu stryjowi posłusznie wydał zbiegłych doń członków Rady Państwa[201] , więc odtąd nikt w Szwecji już mu nie ufał. Jak słusznie zauważał m.in. Władysław Konopczyńki sojusz polsko-szwedzki politycznie byłby najbardziej racjonalną współpracą pod słońcem; mogła by ona zapobiec nadmiernemu rozwojowi Moskwy i Berlina[202] , niestety jednak podziały ideologiczno-religijne i fanatyzm Zygmunta pogrzebały całą sprawę. W 1600 r. szwedzki parlament pozbawił praw dziedziczenia tronu całą „polską” gałąź Wazów[203] , zaś zaraz później Zygmunt dał Estonię Polakom, mając nadzieję, że Polacy wywalczą mu koronę szwedzką dzierżoną od jego stryja Karola IX. Tym samym pchnął Polskę w wojnę z własną ojczyzną. Nieuchronne w tej sytuacji walki o Estonię zakończyły się jednak wyczerpaniem obopólnym i zawieszeniem broni w 1611 r. Na razie nadal nic nie zapowiadało, że kiedyś Szwecja będzie kształtować oblicze Europy.

Karol IX pocieszył się zorganizowaniem sądu wojskowego złożonego ze stu kilkudziesięciu osób (radców, wojskowych, prawników, mieszczan i chłopów), którzy skazali wielu bogatych szlachciców za zdradę, tj. popieranie Zygmunta. Ci, którzy się ukorzyli przed Karolem – przeżyli, kilku bardziej upartych ukarano śmiercią[204] . W 1611 r. rządy w Szwecji przejmie Gustaw Adolf,  który z pomocą swego kanclerza, przerobi ten kraj na potęgę, mocno kontrastującą z niby większą i bogatszą Rzeczpospolitą, która stała jakby w szlachecko-klerykalnym bezruchu.

W 1600 r. Rzeczpospolita Polski i Litwy miała ok. 11 mln mieszkańców[205] , z czego prawie połowa była etnicznymi Polakami, lecz jedynie ok. miliona etnicznymi Litwinami. Dwukrotnie więcej niż Litwinów było opanowanych przez ich wpływy Małorusinów (dziś powiedzielibyśmy Białorusinów).

W 1605 r. Zygmunt ożenił się z Konstancją Habsburg, którą irytował królewicz Władysław otoczony już teraz głównie polskimi wychowawcami i demonstrujący swoją polskość, a przez to popularny wśród szlachty. Następca tronu został więc zmarginalizowany, co przyjął źle. Na dworze polskim zapanował niemiecki styl[206] .

Na próżno zaklinał w 1606 Jan Zamoyski Zygmunta III o porzucenie „awantur szwedzkich”,  tj. jego szaleńczych wizji  ratowania katolicyzmu w Szwecji i o to, by „kontentował się naszym narodem”, a w 1605 r. jeszcze o to, by starał się miłować wszystkich poddanych, także nie-katolików[207] , wszystko na próżno. Do „niemego bydlęcia” jak czasem nazywał Zamoyski tego wiecznie milczącego szwedzkiego katolickiego fanatyka nie trafiały jednak żadne logiczne argumenty. Jednocześnie tłumy szlacheckie królowi nie ufały, sadziły że awantury szwedzkie to dowód na to, że przy pierwszej okazji przehandluje tron Rzeczpospolitej z Habsburgami albo ucieknie jak Henryk Walezy.

Generalnie Wazów uważa Jasienica za czarną dziurę w historii Polski, powołując się zbytnio na Władysława Konopczyńskiego[208] . Do 1605 r. jak uważa Jasienica ruch odnowy praw Rzeczpospolitej się wykoleił. Nie przywrócono już tolerancji ani dobrych praw; stąd zdaniem Jasienicy, cała polskość zaczyna zbytnio koncentrować się wokół fanatycznego katolicyzmu do tego stopnia, że Zachód autentycznie zdziwiony był w 1956 r., że Polacy wołają o prawa obywatelskie a nie tylko o Boga i Kościół[209] . Zygmuntowscy jezuici bardzo inteligentnie zaczęli od kobiet-dewotek, później zaatakowali tolerancyjnych katolików takich, jak hetman Koniecpolski, którego Zygmunt III zmusił do rezygnacji z usług duchowych pastorów protestanckich dla armii królewskiej, nazywając ich mianem: „starzy katolicy”[210] , czyli niby wierzący. Jakby prawdziwy katolik to był tylko ten, który pali innowierców na stosach. Jezuicki kościół barokowy z rzeźbami świętych spoglądających w jednym kierunku symbolizował fanatyczne przywiązanie do dogmatów katolickich, jakie jezuitom udało się wpoić Polakom.

Litwini, a właściwie spolonizowani litewscy arystokraci, także pod tym względem pogrążyli kraj, uważa Jasienica, ponieważ ze snobizmu ulegali erudycji i perswazji Piotra Skargi, nie mając autorytetów  prawosławnych mówiących po polsku, którzy by ich od tego odwiedli. Nawet jeśli znali jeszcze języki wschodnie, to prawosławie dopiero na samym przełomie XVI i XVII w. wprowadza kazania w cerkwiach. Litewscy panowie chcieli być bardziej polscy od Polaków, a więc również jakże modnie bardziej katoliccy od Polaków[211] .

W czasach pierwszej wojny ze Szwecją w 1605 r., król Zygmunt zwołał sejm, by zrobić coś pożytecznego dla Polski pierwszy raz odkąd inny zachodni książę tego próbował czyli od epizodu Henryka Walezego na naszym tronie. Wojna, nawiasem mówiąc, szła źle, mimo sukcesu np. pod Kircholmem, Polacy pozostali w niej bierni, a Szwedzi nawet wobec porażki szybko odzyskiwali inicjatywę[212] . Zygmunt całkiem rozsądnie starał się uzyskać większe prerogatywy dla monarchy, a także zreformować parlament, podnieść podatki na wojsko, ale za długo już szlachta posuwała się tylko do przodu, a królowie do tyłu; tzw. popularyści odpowiedzieli konfederacją sandomierską i zbrojnym rokoszem, czyli buntem  wojewody krakowskiego, Mikołaja Zebrzydowskiego. Tenże buntował się, aż do klęski w bitwie pod Guzowem w lipcu 1607, ale nawet to zwycięstwo nie przyniosło królowi upragnionych reform; Zebrzydowskiego się wyparto, ale króla bano bardziej niż zbójcy. Monarchia wygrała zbrojnie, ale sarmacka anarchia wygrała ideologicznie, już na zawsze[213] . Nie tylko buntownicy, ale i ogół szlachty, zarzucali królowi zbytnią przyjaźń z Habsburgami i poleganie na cudzoziemcach, a także niespełnione obietnice np. inkorporacji Estonii[214] .

Także jezuici przynajmniej do rokoszu Zebrzydowskiego (1606-1607) starali się przeciwdziałać upadkowi szkolnictwa i czasem bronili chłopów przed szlachtą. Po rokoszu, którego uczestnicy zarzucali Zygmuntowi III faworyzowania jezuitów i cudzoziemców, jezuici zaczęli na wszelki wypadek wprost zabiegać o poparcie szlachty średniej, kadząc im jakoby szlachta wszystko wiedziała najlepiej,  tak że ich zagraniczni przełożeni dziwili się, że polscy jezuici porzucili jakiekolwiek starania o poprawę jakości polskich szkół[215] . Zresztą wątpliwe, czy w warunkach coraz większej nietolerancji religijnej szkolnictwo mogło nie upaść.

Kolejną bezsensowną polityką na rubieżach Rzeczpospolitej było dostarczanie Rosji samozwańców przez litewskie rody magnackie. Niejaki Dymitr, znany w historiografii jako Dymitr Samozwaniec I podawał się za pretendenta do carskiego tronu. W 1604 r. ujawnił się Zygmuntowi III, lecz ten okazał sprawie taki sam brak zainteresowania, jak południowej polityce Jana Zamoyskiego. Nie zniechęciło to jednak wschodnich magnatów Rzeczpospolitej, tj. Mniszchów i Wiśniowieckich, którzy wspierani ideowo przez nuncjusza papieskiego i jezuitów, przygotowali wyprawę na Moskwę, o czym Polacy ledwo pamiętają, a co do dziś wypominają nam Rosjanie, przejawiający jeszcze chętniej niż my „syndrom oblężonej twierdzy”. Wspomniani magnaci chcieli wykorzystać walki cara Borysa Godunowa z rosyjskimi magnatami. Borys Godunow przejął władzę po śmierci ograniczonego umysłowo cara Fiodora (1598 r.), którego był głównym doradcą[216] .

Z punktu widzenia późniejszych kontaktów Polski i Rosji bardzo źle się stało, że Godunow stracił władzę. Był on relatywnie niskiego pochodzenia człowiekiem spoza dynastii Rurykowiczów, a więc miał słabą legitymizację władzy i właśnie dlatego kierował się głównie rozsądkiem i polityczną kalkulacją. Nawiązał dobre relacje handlowe z angielskimi kupcami Muscovy Company, co mocno kontrastuje z psychopatycznymi zachowaniami choćby Iwana Groźnego w podejściu do  nich. Nie było też u Godunowa tej pełnej pychy znieczulicy wielu innych carów, był tolerancyjny religijnie[217] , a gdy Moskwiczanie cierpieli niedostatek czy głód, robił co

mógł, by im pomóc. Od Godunowa mogłaby zacząć się sekularyzacja, racjonalizacja, liberalizacja i humanizacja caratu. Polskie intrygi nie dały więc szczęścia ani Rzeczpospolitej ani Rosjanom.

Wyprawa obficie wspierana przez Polaków zakończyła się sukcesem. Dymitr zajął Moskwę (1605 r.), a zastraszona wdowa po Iwanie Groźnym udała, że uznaje go za swego „syna”. Jeszcze jednak w 1606 r. wybuchł bunt Wasyla Szujskiego. Zakończył się śmiercią Dymitra, którego zmasakrowano, po czym nabito jego szczątkami armatę i wystrzelono z niej w stronę Polski. W buncie zginęło ok. pół tysiąca polskich sprzymierzeńców Dymitra, a Wasyl objął tron carski jako Wasyl IV. Zygmunt III w zasadzie nie miał kontroli nad tą piramidalnie głupią awanturą, która zmobilizowała Rosjan przeciwko nam na kolejne stulecia, a w 1608 r. sam dał się w nią wciągnąć, wbrew radom sejmu i senatorów, ponieważ w Warszawie pojawił się  w tymże roku Dymitr Samozwaniec II, wspomagany  przez m.in. konfederatów sandomierskich, a Wasyl Szujski podrażnił Zygmunta sojuszem ze  Szwecją.

W lutym 1609 r. Zygmunt ograniczył się do zreferowania spraw polsko-rosyjskich senatowi, senatorowie jednak zostawili o dziwo decyzję jemu[218] . Oczywiście nie miał on problemów z podjęciem decyzji, choć niekoniecznie była ona roztropna, tak samo, jak nie miał problemu z tyranizowaniem swojej rodziny, przekazując im bardzo sztywny sposób działania, którym później będą się raczyć nawzajem Władysław i urodzony w marcu 1609 r. królewicz Jan Kazimierz[219] .

W taki sposób zaczęła się nie tyle zwykła wojna, ale krucjata przeciwko Rosji (1609-1618), pobłogosławiona przez papieża Pawła V. Wojna rozpoczęła się od oblężenia Smoleńska,  który bronił się niemal dwa lata.  W 1610 r. hetman  Stanisław Żółkiewski zajął Moskwę, a w październiku 1611 r. wzięty do niewoli car Wasyl ukorzył się przed Zygmuntem III na Zamku Królewskim w Warszawie. Łatwo było Polakom stracić głowę z powodu sukcesów; fanatyzm i wojny jednocześnie ze wszystkimi dookoła zdawały się opłacać – za Chrobrego też musiało się tak zdawać.

W 1611 r. fanatyzm króla mocno postępuje, także w kwestii protestantyzmu; wtedy właśnie Zygmunt III wymógł na księciu Janie Zygmuncie Hohenzollernie zgodę na budowę kościoła katolickiego w Królewcu, kilka lat później wymusi swobodę religijną katolików w Kurlandii. W ciągu 50 lat Polska zmieniła się nie do poznania. Wspomniałem już, że w 1564 r. Mikołaj Rej wybronił arianina Erazma Otwinowskiego oskarżonego o podeptanie hostii. Zaś w 1611 r. protestant Francus de Franco został srodze ukarany. Dla równowagi dodajmy, że chociaż Władysław IV będzie tolerancyjny,  Zygmunt był w sprawach religii sztywny niemal hiszpańsko, to nietolerancja była zasadniczo duchem epoki; w luterańskiej Szwecji fanatyzm też postępował – w 1617 r.  Riksdag zakaże  Szwedom wszelkich kontaktów z Polską, w obawie przed polskimi szpiegami[220] . W 1636 r. profesora prawa na uniwersytecie w Uppsali Johannesa Messeniusa skazano na 20 lat więzienia, podejrzewając go, że jest jezuitą, czyli agentem papiestwa lub Habsburgów[221] . Gustaw Adolf przynajmniej ochronił „diabelskich kalwinów”, których ukarania lub wysiedlenia domagali się biskupi –   kalwinistom i katolikom wolno było mieszkać w Szwecji, jeśli nie będą intrygować ani działać jako misjonarze[222] . Nauczycielem Gustawa Adolfa był tolerancyjny humanista Johan Skytte. W 1617 r. król nazwie co prawda katolicyzm bałwochwalstwem, będzie się doszukiwał w katolikach zdrajców i szpiegów polskich[223]   i ogłosi, że każdy, który wyśle syna na uczelnią w krajach katolickich, zostanie skazany na banicję i utratę dóbr[224] .

W 1626 r. w Szwecji powstanie pieśń: Ack, Göta konungarike, śpiewana na melodię holenderskiego hymnu: Wilhelmus van Nassauwe (hymn Holandii po dziś dzień) z ok. 1568 r., tj. czasów rewolucji holenderskiej przeciwko Hiszpanom. Na tym przykładzie widzimy, jak kraje protestanckie  ideowo się łączyły – nawet luteranie ze Szwecji z kalwinistami z Holandii. Oto szwedzka pieśń celebrująca wygnanie papistów, czyli katolików ze Szwecji. Jednak w owej Szwecji działy się jednocześnie o wiele ciekawsze rzeczy niż w Polsce. Czasy potęgi Szwecji to przede wszystkim środek i druga połowa w. XVII, choć czasem datuje się ją od początku rządów Gustawa Adolfa (1611 r.)[225] . Dziś bardziej „militarystyczni” historycy szwedzcy tacy, jak Peter Englund narzekają, że Szwedzi mało wiedzą o tych czasach, zwłaszcza w porównaniu z tym, ile wiedzą Duńczycy, Rosjanie czy Polacy[226] , zaś badacze wyjątkowości kultury Szwecji, jak Elisabeth Åsbrink, niedwuznacznie sugerują, że inne epoki były znacznie ciekawsze[227] .

Zazwyczaj powstawanie centralnej administracji z prawdziwego zdarzenia datuje się na rok powstania (1627 r.) Tajnej Komisji (Sekreta Utskottet) ds. polityki zagranicznej[228] . Przypisuje się ten pomysł zamiłowaniu Gustawa II Adolfa do wojen, a kanclerza (Axel Oxenstierna od 1612 r.)  do porządku. Wówczas  Gustaw Adolf był jednym z nielicznych naprawdę silnych władców w Europie[229] , co dostrzegli Francuzi w 1629 r., gdy sojuszem chciał zrównoważyć przewagę habsburską w Europie[230] . Unikatowe u Gustawa Adolfa jest to, że osobiście dowodził swoimi oddziałami w epoce, gdy królowie właściwie już tego nie robili[231] . Podobnym wyjątkiem będzie król Prus Fryderyk II w w. XVIII. Niestrudzony kanclerz Axel Oxenstierna stworzył w 1614 r. sąd administracyjny dla całego kraju (Svea hovrät z 13 sędziami; 4 radców stanu, 5 szlachciców, 4 plebejuszy) oraz wg najlepszych w tej epoce wzorców holenderskich[232] państwowe archiwum, skarb. Nalegał też, by w każdym mieście był bank i namówił króla, by dofinansował uniwersytet w Uppsali (1624 r.).

Wymyślił też system zaciągu żołnierzy. Pierwotnie wyglądał on tak, że raz do roku wszyscy mężczyźni, którzy ukończyli piętnaście lat, mieli stawić się na kościelnym wzgórzu. Następnie urzędnicy wysyłali co dziesiątego z nich na wojnę. Gdy zdali sobie sprawę z tego, jak wielu żołnierzy z wojny nie wraca i to nie tylko z powodu walk, ale także np. tyfusu, Oxenstierna musiał sięgnąć do ksiąg metrykalnych, by zapobiec dekownictwu i tak system zyskał na spójności[233] . Kanclerz stosował surowe kary dla kurierów, jeśli o ciągali się z dostarczeniem poczty (osiem dni o chlebie i wodzie)[234] . Utworzono 10 terytorialnie przypisanych regimentów piechoty jako rdzeń armii[235] . Axel Oxenstierna rozpoczął starania rządu, by rozwinąć handel, górnictwo i manufaktury, choć jeszcze w 1700 r. nadal 80% Szwedów będzie się utrzymywać z rolnictwa i zasobów leśnych[236] . Król zaś zadbał o samowystarczalność produkcji broni, by nikt nie mógł Szwecji szantażować – do dziś Szwecja stosuje rady Gustawa Adolfa pod tym względem[237] .

Kolejnym państwem tego typu będzie dopiero Brandenburgia w II poł. XVII w., ponieważ ówczesny absolutny trendsetter  Holandia w sprawach armii lądowej była zdana na korzystanie z wielu najemników, w czasach gdy co drugi statek na globie miał holenderską flagę. Postawmy zatem tą fachową administrację Gustawa Adolfa i kanclerza, a  zamiast cieszyć się z dość przypadkowego zwycięstwa pod Kircholmem (1605), zaczniemy dostrzegać, że wielokrotnie mniej ludna Szwecja walczyła na równej stopie z ogromną Rzeczpospolitą.

Zygmunt III uważał się zapewne za polskiego bohatera i zbawcę, choć rządził państwem rozpaczliwie potrzebującym reform, które fanatyzmem zastępowało brak sprawnych mechanizmów i regulacji administracyjnych. W 1611 r. szykował się mentalnie na zajęcie carskiego tronu, bojarzy rosyjscy bardzo rozsądnie nie zgodzili się na połączenie obu tronów w jednym ręku i zaproponowali na cara – królewicza Władysława, który miał wówczas lat piętnaście, a więc tyle, że można było uznać go za wystarczająco dojrzałego, by mógł zacząć rządy przy wsparciu doradców. Musiał on jedynie przejść na prawosławie. Można jednak sprawy zreferować dużo mniej przychylnie dla króla; otóż Zygmunt wykazał się także niesłychaną dyplomatyczną sztywnością i brakiem wyobraźni. Gdy bojarzy moskiewscy byli gotowi do rokowań i postulowali, by przysłano im królewicza Władysława na cara, król oznajmił, że nie wyśle syna do Moskwy, gdyż ten  jest za młody i łatwo go tam „sprawosławią”, później oznajmił zresztą, że sam chce być carem, jeszcze później bojarzy moskiewscy mieli dość coraz bardziej panoszących się u nich Polaków i ich króla, który niby negocjował, a nadal oblegał Smoleńsk[238] .

Oburzeni Moskwiczanie czy też Moskowici, jak wówczas mawiano, wzięli polski garnizon w kleszcze oblężenia. Mimo zajęcia Smoleńska, okazało się, że nie sposób wzmocnić polskiej załogi w Moskwie. Hetman Karol Chodkiewicz miał niewystarczające siły i został 3 września 1612 r. odparty od moskiewskich murów. Dnia 7 listopada 1612 r. głodująca polska załoga moskiewskiego Kremla pod dowództwem Mikołaja Strusia, skapitulowała, gdy  po zdobyciu przez Rosjan Kitajgrodu, była odcięta od żywności i nadziei na odsiecz. Wielka rosyjska przygoda okazała się dzieleniem skóry na rosyjskim niedźwiedziu. Obozujący z kolejną armią pod Wołokołamskiem Zygmunt pogodził się z wieściami, ale królewicz Władysław dostał ponoć ataku szału, przeklinając Strusia i ojca; bycie carem całkowicie zawładnęło jego wyobraźnią[239] .

W 1613 i 1614 r. trwały w Polsce bunty nieopłaconego wojska, natomiast Moskowici wybrali na cara energicznego Michała Romanowa i zorganizowali potężną wyprawę w celu odzyskania Smoleńska. W przeciwieństwie do np. Szwecji, Polska w zasadzie nigdy nie dbała o żołnierzy po zakończeniu wyprawy wojennej, zwłaszcza nieudanej. Dopiero w kwietniu 1614 r. nieład w Rzeczpospolitej został opanowany na tyle, by udało się zaprowiantować głodującej załodze Smoleńska. Nic nie pokazuje chaosu i głupoty charakterystycznej dla pierwszej Rzeczpospolitej jak konni najemnicy, których w 1607 r. stworzył Aleksander Lisowski, dla wsparcia Dymitra II Samozwańca.  Wskutek dokonywania gwałtów i rabunków lisowczyków nie brano do niewoli, lecz tracono na miejscu. Jednak w 1615 r. ci bandyci przydali się do destabilizacji państwa moskiewskiego rabunkami, dzięki czemu można było myśleć o kolejnej wyprawie[240] .

Od 1613 r. zaczynają się litanie nieskutecznych kar za noszenie luksusowych strojów przez nie-szlachtę. Kolejne nastąpią w 1655 i 1744, r. gdy coraz mnie było w kraju luksusów, ale rzeczywistość fantazjom szlacheckim nie przeszkadzała nigdy zbytnio[241] .

W 1614 r. Turcy zagrozili wojną, narzekając na rajdy kozackie, w 1615 r. kozacy zażądali od Polski autonomii i (prawdopodobnie) zrównania praw ich starszyzny z prawami szlachty polskiej, w roku następnym Zygmunt III Waza podjął jak zawsze głupią decyzję, nakazując szlachcie ukraińskiej odbieranie zwykłym kozakom łodzi i statków[242] . Tak zamiast uczynić kozaków lojalnymi i przydatnymi pogromcami Moskali w służbie polskiej, czynił ich wrogami Polski. W 1617 r. podniesiono rejestr do tysiąca kozaków, co nadal było kroplą w morzu i polskich potrzeb wojskowych i ambicji kozackich.

Tymczasem już w tych czasach pojawiała się samowolna polityka zagraniczna magnacka także i na południu. Michał Wiśniowiecki, starosta owrucki i ojciec słynnego kniazia Jaremy, przez małżeństwo z Reginą lub Rainą Mohylanką córką hospodara Mołdawii, uwikłany był w spory wewnętrzne w tym kraju. W 1616 r. umarł otruty przez przeciwników podczas jednej z wypraw na Mołdawię. Wcześniej na własną rękę odbierał ile mógł ziem Moskwie[243] . Polska anarchia postępowała, a dwór królewski stawał się coraz bardziej tylko jednym z wielu ośrodków władzy politycznej i polityki zagranicznej.

Wobec skąpstwa sejmu dopiero w kwietniu 1617 r. udało się zorganizować prawdziwą wyprawę na Moskwę. Pora nie była najlepsza, ponieważ w lutym tego roku Szwecja i Rosja zawarły rozejm[244] . Choroba królewicza opóźniła dodatkowo całe przedsięwzięcie do września. Wkroczywszy na tereny rosyjskie, przekonano się szybko, że Michał Romanow miał za sobą poparcie wszystkich, a za polskim władztwem nikt nie tęsknił. Wobec magnackich swarów dowództwo musiał przejąć Chodkiewicz. Dla polepszenia nastroju Władysław bawił się na pijatykach Stanisława Kazanowskiego, ściągając na siebie listowne gromy od surowego ojca w Warszawie[245] . Kazanowski był jednak pomocny w opanowaniu Siewierszczyzny (z pomocą turecką i zaporoską).

W czerwcu 1618 r. Polacy, Rusini i Litwini ruszyli wprost na Moskwę, lecz szturm 11 listopada się nie powiódł, a na oblężenie Władysław i Chodkiewicz mieli za mało sił. W styczniu roku następnego trzeba było zawrzeć rozejm w Dywilinie, na mocy którego Rzeczpospolita odzyskała Smoleńsk oraz ziemie czernihowską i siewierską, lecz musiała wyrzec się unii z Rosją. Rozejm nie był efektem refleksji króla i cara, lecz zapewne skutkiem rozpoczęcia wojny trzydziestoletniej w Rzeszy, co wydrenowało najemników z rynku. Zygmunt III doradził synowi nieużywanie rosyjskich tytułów[246] . Tym razem Władysław nie rozpaczał, lecz snuł inne fantastyczne plany, co miało stać się jego typową cechą. Jednak najważniejszym długofalowym skutkiem wojny będzie obudzenie się Moskwy i całej Rosji z letargu; pierwsza nowoczesność w Rosji będzie polegała na uczeniu się od Polaków, a później od Holendrów i Niemców, co całkowicie odwróci sytuację już ok. 1680 r. Tymczasem beztroska Rzeczpospolita czytaj: szlachta zafundowała sobie wojnę z Imperium Osmańskim, wywołaną przez wyprawę polskich lisowczyków na Siedmiogród.

W 1618 r. zaczęła się wojna później zwana trzydziestoletnią. Protestanccy buntownicy czescy poprosili Polskę o pomoc, Zygmunt stał jednak przy cesarzu i katolicyzmie. Królewicz Władysław odwiedził nawet habsburski Śląsk, w ramach podróży edukacyjnej, gdzie po raz pierwszy zdał sobie sprawę z przepaści dzielącej chaos polityczny Rzeczpospolitej z absolutystycznym porządkiem kraju zachodniego[247] . Wielka smuta i wojna trzydziestoletnia spowodowały odrodzenie się poddaństwa nawet tam, gdzie ono zanikało, ponieważ przerażeni chłopi szukali bezpieczeństwa, choćby w niewoli[248] .

W 1619 r. Zygmunt III Waza wysłał lisowczyków dla odblokowania Wiednia obleganego przez Gabora Bethlena, księcia Siedmiogrodu, dzięki czemu cesarz Ferdynand II Habsburg mógł zebrać wreszcie armię austriacką i pokonać pierwszą protestancką armię, czyli palatynacko-czeską, pod Białą Górą w 1620 r., gdzie wybije gros czeskiej szlachty, a ich ziemie odda śląskim i austriackim Niemcom, zaś całe Czechy – jezuitom. To nada niemieckiej wojnie trzydziestoletniej (1618-1648) wyjątkowo złowrogi charakter ideologicznej wojny na wyniszczenie, ponieważ protestanci zobaczyli, do czego zdolny jest Wiedeń i jego polscy czy chorwaccy sojusznicy. Jednoczesna katolicyzacja i germanizacja spowoduje, że w przyszłości Czechy staną się panslawistyczne i przynajmniej deklaratywnie ateistyczne.

Rzeczpospolita sprowadziła także wojnę na samą siebie. Sprzymierzeni z niemieckimi protestantami Turcy zorganizowali ekspedycję karną[249] , pokonując i zabijając w bitwie pod Cecorą w październiku 1620 r. hetmana Stanisława Żółkiewskiego.

Dnia 15 listopada 1620 r. prawdopodobnie chory psychicznie kalwinista polski, Michał Piekarski herbu Topór, 23-letni szlachcic z województwa Sandomierskiego dokonał próby zamachu na króla, gdy cały dwór był w drodze na nabożeństwo. Władca otrzymał dwa ciosy czekanem i  upadł, od następnych ocalił go marszałek Łukasz Opaliński[250] . Piekarski uchodzi do dziś za szaleństwa, ponoć miał być w dzieciństwie raniony w głowę i nadpobudliwy. Podczas kaźni już jako skazaniec wykrzykiwał z bólu dziwne słowa, jak „Piekarski na mękach”. Być może jednak wiedział, co robi atakując Zygmunta Wazę, ponieważ król był faktycznie fanatycznym wrogiem protestantyzmu - ku rozpaczy np. Jana Zamoyskiego. Po zamachu przejście do kaplicy zadaszono. Aresztowano także Piotra Włonieckiego, szlachcica, który głośno zapowiadał, że uczyni dobrze to co Piekarskiemu się nie powiodło[251] . W tym samym roku Kraków zbuntował się przeciwko podatkom wojennym, zwłaszcza że najbogatsi rajcy uchylali się oszustwami od niego. Buntowników król wtrącił do lochu bez sądu, w 1621 r. z kolei zignorował protesty Wilna przeciwko nowym cłom. W 1626 r. krakowscy buntownicy zostaną zwolnieni, ale musieli zapłacić dodatkowe kary. Polscy królowie zwykle traktowali miasta jak zwykli piraci[252] .

Wiosną 1621 r.  młody sułtan Osman II postanowił zorganizować kolejną wyprawę, tym razem z całą swą armią, włącznie z przymusowymi sojusznikami wołoskimi i mołdawskimi. Przerażony sejm okazał wyjątkową hojność podatkową, dzięki czemu wzmocniona posiłkami twierdza w Chocimiu wytrzymała oblężenie tureckie, ale zmarł tam hetman Chodkiewicz (24 września). Bardzo wyróżnił się królewicz Władysław, w walkach udziału nie wziął, ponieważ zapadł na zdrowiu, ale  dodawał ducha innym. Do 9 października sułtan uznał swoją porażkę i zgodził się na pokój, ale strata hetmanów była wielkim ciosem. Rozejm z Turcją (Kraków miał odtąd powstrzymywać kozaków, a Stambuł – Tatarów) rozczarował kozaków, którzy liczyli na większe łupy i dali z siebie wszystko podczas odsieczy[253] . Odsiecz do Chocimia szła pod papieskim orłem z krzyżem na piersi, kaznodzieja Fabian Birkowski oddawał ducha tej krucjaty:

„…Synowie Korony i Litwy! którzyście dusze wasze nieśli na szańc z dobrej woli, błogosławcie panu.. Zraziliście nieraz ufce tureckie sercem waszem bohaterskiem.. Gdy mi przychodzą na myśl niektórzy żołnierze, którem widział z potrzeby do obozu przychodzące, zbroczone krwią pogańską i swoią, o! jako błogosławię pana, że mi dał widzieć syny kraju mego wielkie dzieła rycerskie odpruwające[254] …”.

W spokojnym roku 1622 Birkowski wprost prawił o wspaniale udanej krucjacie. W układzie pokojowym przywrócono granicę na Dniestrze z okresu panowania Zygmunta  Augusta. Rzeczpospolita zachowała wpływy w Mołdawii, ale znowu widzimy, jak ten kraj o niemal 1 mln km2 powierzchni, wojujący ze wszystkimi sąsiadami poza Austrią, z którą od 1589 r. był pokój, miał zbyt rozciągnięte granice jak na swój słaby ustrojowy rdzeń. Na razie bogactwo i wojowniczość szlachty podtrzymywała ten szeroki gmach, ale sąsiedzi nieubłaganie się unowocześniali.

Szwecja wzmocniona dyplomatycznie po tym, jak porozumiała się z Rosją (wieczny pokój 1617 r.) i w 1621 r. zajęła należącą do Rzeczpospolitej Rygę. Protestanci liczyli na wielkie i decydujące zwycięstwa, tak samo jak prawosławni i katolicy, taki był urok epoki, lecz Szwecja i Rosja zaczynały być państwami skonsolidowanymi wojskowo i administracyjnie, a Rzeczpospolita nigdy się taka nie stała, więc z każdą wojną traciła swe zasoby. Na początku stycznia 1622 r. Szwedzi opanowali Wolmar i kilka mniejszych zamków w Inflantach.  Hetman Krzysztof Radziwiłł starał się zablokować dalsze postępy wroga. W 1623 r. zawarto jednak dwuletni rozejm, ponieważ obie strony strawiły swoje fundusze wojenne, m.in. na zygmuntowski zaciąg najemników angielskich (układ z Jakubem I Stuartem 20 kwietnia 1623 r.)[255] .

W tymże roku Zygmunt III pokazywał synowi najbogatsze miasta Rzeczpospolitej czyli Gdańsk, Elbląg i Toruń. Podczas pobytu w Gdańsku, Gustaw Adolf zaprosił Władysława na pokład swego statku (flota szwedzka stale manewrowała niedaleko gdańska), by porozmawiali „jak żołnierz z żołnierzem”. Królewicz i kilku senatorów było za, ale Zygmunt III kategorycznie zabronił[256] .

Widząc bezkarność floty szwedzkiej, Zygmunt III postanowił zbudować pierwszą polską flotę wojenną i zamyślał nawet o wspólnej hiszpańsko-polskiej napaści morskiej na Szwecję. Był to jeden z nielicznych dobrych pomysłów władcy. Gdańsk miał zbyt wiele interesów ze Szwedami, by zgodzić się na budowę floty, więc Zygmunt III budował ją z własnej kieszeni w Pucku. Konstrukcję nadzorował starosta Jakub Wejher, późniejszy założyciel Wejherowa (1643 r.).

Ponieważ w zasadzie nie toczyły się działania wojenne, w maju 1624 r. królewicz Władysław wyjechał w podróż edukacyjną po Europie Zachodniej. Podróżował pod nazwiskiem Snopkowski, co nie było przypadkowe, ponieważ Vasa po szwedzku oznacza właśnie snopek[257] . Jechał  w towarzystwie Albrychta Radziwiłła. Zaczął od dworu arcyksięcia Karola w Nysie, później przez Wrocław dotarł do Wiednia. Cesarz Ferdynand II był oczarowany płynną niemczyzną i elokwencją gościa. W Salzburgu podejmował go inny habsburski krewniak, arcyksiążę Leopold. W Monachium, Trewirze, Kolonii i Bonn przyjęcie było już chłodniejsze, ale też dobre, wszak były to wszystko dwory katolickie w czasach niemieckiej wojny religijnej. W Hiszpańskich Niderlandach (Belgii) znowu zrobiło się familiarnie; w Antwerpii przywitano go salwami armatnimi, uroczyście witała go także infantka Izabela w Brukseli. Zahaczono też o holenderską Bredę, obleganą właśnie przez sławnego hiszpańskiego generała Spinolę. Władysława zachwycił profesjonalizm armii hiszpańskiej, zwłaszcza sztuka oblężnicza i kwatermistrzostwo (w tym czasie polski żołnierz żywił się sam z żołdu, którego często nie dostawał na czas zwłaszcza podczas wojny i musiał głodować lub rabować)[258] .

Przez Metz, Strasburg i Bazyleę jechał dalej do Włoch. Przez Parmę, Padwę i Mediolan dotarł do Rzymu, gdzie z honorami witał go papież Urban VIII.  Zahaczył też o Loreto, niedaleko Ankony, ponieważ w czasie choroby w obozie chocimskim złożył ślub, iż odbędzie pielgrzymkę dziękczynną jeśli wyzdrowieje. Dalej był Neapol i Wenecja. Interesowało go wszystko od polityki i sztuki wojennej po sztukę i muzykę, to właśnie on sprowadzi do Polski  operę jako nowy gatunek muzyczny (dopiero co rozwijali go Jacopo Peri i Claudio Monteverdi). Wracając przez Austrię, Morawy i Śląsk powrócił w maju 1625 r. do Warszawy[259] . Teraz nie mógł się w Polsce odnaleźć, zwłaszcza że w elekcyjnej Rzeczpospolitej nie był oficjalnie następcą tronu, a szlachta źle reagowała na ewentualne pomysły obdarowania go wysokim urzędem.

W 1625 r. wygasł rozejm i Gustaw Adolf wylądował 27 czerwca w Inflantach wraz z silną dwudziestotysięczną armią. Szwedzi odnieśli błyskawiczne sukcesy, zwłaszcza że obaj hetmani litewscy byli skłóceni.

Na południu nadal nie była załatwiona sprawa kozacka. Kozackie wojsko liczyło ok. 40 tys. wojowników, którzy nie zamierzali wracać do nudnej pracy na roli i oczekiwali rekompensaty za to, że zabroniono im łupić tereny Tureckie. W listopadzie 1625 r. tzw. ugoda kurukowska wciągnęła na rejestr cztery tysiące kozaków, lecz to było nadal o wiele za mało, by cała społeczność mogła z tego wyżyć. Skąpstwo sejmu znowu niszczyło relacje polsko-ukraińskie. Wojna ze Szwecją spowoduje przejściowe polepszenie tej sytuacji, ponieważ musiano od czasu do czasu sięgać po zaciąg kozaków[260] .

Chociaż sam pół-Szwed, Zygmunt III nie docenił wysiłków wojskowych Gustawa Adolfa[261] . Dnia 17 stycznia 1626 r. w bitwie pod Wallhof armia szwedzka pierwszy raz w historii wygrała w otwartym polu z wojskami Rzeczpospolitej. Dobrze więc, że Zygmunt nie pozwolił królewiczowi Janowi Kazimierzowi, mimo jego błagań, obserwować bitew[262] . Szwedzi zawarli wtedy z przerażonymi Litwinami oddzielny rozejm i zaczęli przenosić wojnę na Zachód, zajmując bez walki pruską Pilawę (brandenburska załoga nie broniła twierdzy, co stanowiło zapowiedź kłopotów na przyszłość) oraz blokując Gdańsk. W lipcu 1626 r. Gdańszczanie prosili o pomoc, nie wierząc we własne możliwości obrony lub chcąc by król ich wyręczył. Senatorowie byli zagniewani na Zygmunta III, że niepotrzebnie ściągnął im „śledzi na głowę” (tj. Szwedów) swoją bezsensowną polityką skandynawską, gdy już i tak na granicach były problemy z Siedmiogrodzianami i Tatarami. Magnaci nie rozumieli znaczenia Gdańska dla gospodarki kraju i skąpili grosza, więc z wielkim trudem król zebrał konnicę i ruszył na Gniew. Pierwsze ataki na szwedzkie pozycje były nieskuteczne.

Nieco lepiej zaczęło się powodzić Polakom w 1627 r. Polacy dążyli do wielkich bitew, gdyż mniejsze potyczki zwykle wygrywali Szwedzi. O mały włos rozstrzygnięcie nastąpiłoby na morzu. Dzięki holenderskim oficerom (Polakami dowodził Arend Dickmann) w polskiej służbie udało się pokonać zaskoczonych Szwedów admirała Nilsa Stiernskölda w bitwie morskiej pod Oliwą w listopadzie 1627 r., lecz wojny nie rozstrzygnęła. Więcej dać miały posiłki austriackie przybyłe w roku następnym[263] . Arend Dickmann poległ bohatersko w bitwie za Polskę.

Wojna z Gustawem Adolfem zakończyła się w 1629 r. niekorzystnym dla Polski rozejmem w Altmarku; gwarantującego większość Inflant Szwedom. Zygmunt musiał się też zrzec swych praw do korony szwedzkiej[264] , choć później polscy Wazowie zachowywali się nadal, jakby fakt ten nie miał miejsca. Winien był wadliwy ustrój państwa, w tym brak sprawnego aparatu fiskalnego, by zabezpieczyć owoce starć. Dodatkowo Francuzi stawali na głowie, by pogodzić Szwecję z Polską[265] , aby Szwecja mogła spokojnie wojować za francuskie pieniądze (traktat subsydiarny w Bärwalde w 1631 r.)[266] przeciw Habsburgom. Był to dobry pomysł; Gustaw Adolf był przyjmowany przez luterańskich Niemców, przerażonych habsburską potęgą i fanatyzmem, jak zbawca i mesjasz[267] , aż do swej śmierci na polu bitwy w listopadzie 1632 r. i utraty dyscypliny przez armię. Od 1629 r. Polska zaczyna spadać do roli mocarstwa drugorzędnego. Zniechęcona do wypraw wojennych szlachta uzna, że należy się ograniczyć tylko do obrony granic i to akurat gdy na polskim tronie partacz wojenny Zygmunt miał zostać zastąpiony mającym talenty wojskowe Władysławem[268] . Szwecja zawarła w 1630 r. niezwykle korzystne układy handlowe z Gdańskiem[269] , a więc mogła się uważać za zwycięzcę wojny.

W 1630 r. to kolejne powstanie kozacko-chłopskie pod wodzą Tarasa Fedorowicza, w 1635 r. zbuntuje się Sulima, a w 1637 r. Pawluk, towarzysz Sulimy. Na Ukrainie stale wrzało[270] .

Zygmunt III Waza załamany śmiercią żony Konstancji w lipcu 1631 r. ciężko zachorował i zmarł na udar mózgu (30 kwietnia 1632 r.). Nie mający żadnych pieniędzy (musiał nawet pożyczyć od Gdańszczan 5 tys. zł  na trumnę dla ojca) na przekupywanie kogokolwiek Władysław bardzo martwił się, że po koronę ubiegać się będzie np. Gustaw Adolf, lecz ten był zbytnio zaangażowany w wojnę niemiecką[271] .

Wobec niepokojów na granicy z Moskwą i Tatarami przyspieszono elekcję, jak się tylko dało. Tłumy szlachty koczowały pod Warszawą od 27 września. Sporom nie było końca, ale przyjazd Władysława wszystkich uspokoił[272] . Ów najspokojniejszy w dziejach Polski sejm elekcyjny już 8 listopada 1632 wybrał na króla Władysława IV 3543 głosami. Artykuły henrykowskie i pacta conventa zostały połączone w jeden dokument z jednym podpisem królewskim. Nowy władca zobowiązał się m.in. do unowocześnienia armii; po raz pierwszy szlachta w pełni dostrzegła tę potrzebę i nie stawała okoniem projektom wojskowym. Przyszły król po Władysławie, Jan Kazimierz był w całkowitym cieniu Władysława i nie spodziewał się, że w ogóle obejmie władzę, stąd trochę nie wiedział, co czynić w swoim pałacyku w Nieporęcie pod Warszawą[273] .

W 1632 r. Jarema Wiśniowiecki, syn rusińskiego prawosławnego kniazia Michała, ale wychowany przez katolika Konstantego Wiśniowieckiego, przyjął katolicyzm, za co pokocha go rdzeń drobnej polskiej szlachty, ale znienawidzą Rusini[274] .

Dopiero w końcu stycznia 1633 r. po długiej chorobie Władysław IV mógł pojechać do Krakowa na pogrzeb Zygmunta III (tylko Władysław ronił łzy nad trumną, być może jedynie politycznie[275] , co stanowi jeden z dowodów okropnego charakteru Zygmunta oraz tego, że panował za długo) koronację (5 lutego). Władysław – najwybitniejszy z polskich Wazów, z powodu nękających go od młodości chorób (reumatyzm i dolegliwości nerkowe), do południa leżał zwykle w łożu, np. wysłuchując  porannej mszy świętej. Wstawał dopiero po obiedzie, wtedy załatwiał sprawy publiczne lub wyjeżdżał na polowanie. Jedynie do kolacji zasiadał ubrany, lecz zjadał ją szybko, by znów być sam i móc spokojnie pracować. Wieczorami czuł się lepiej. Jak każdy niemal inteligentny władca lubił swobodę i niezależność od protokołu. Był bardzo inteligentny (jako władca korespondował z tęgimi umysłami epoki jak Grocjusz i Galileusz czyli Huig de Groot i Galileo Galilei), miał też charyzmę i umiał dobrze komunikować się z ludźmi.

W lutym 1633 r. sytuacja wojenna wyglądała bardzo źle. Rosjanie uderzyli na Polskę jeszcze pod koniec 1632 r., tj. rok przed wygaśnięciem rozejmu i szybko stanęli pod Smoleńskiem. Władysław IV był jednak wtedy chory, zresztą miał od ręki najwyżej trzy tysiące żołnierzy do dyspozycji; ponieważ większość armii broniła granicy tureckiej i innych. Tymczasem Rosjanie zgromadzili szybko 30 tys. wojska pod Smoleńskiem, więc tylko zima uratowała Smoleńsk, gdyż utrudniła rosyjskiemu generałowi Szejnowi zgromadzenie ciężkich dział. W lipcu 1633 r. wyczerpany ledwo dwutysięczny  garnizon  ledwo odparł szturm. Od stycznia jednak król zbierał nową armię, w tym piechotę zachodniego stylu (muszkieterzy i pikinierzy) tzw. autoramentu cudzoziemskiego, szkolonego przez niemieckich i innych zachodnich oficerów. Naśladował w tym cara. Była to nowość w historii obu krajów. Nowością już tylko polską było to, że władca zakupił broń z podatków, dotąd bowiem szlachta sama zaopatrywała się w broń. Większość nowych oddziałów poszła na Smoleńsk, ale część zabezpieczyła Mołdawię przed chcącymi wyzyskać Tatarami.

W lipcu 1633 r. Władysław z królewiczem Janem Kazimierzem u boku ruszyli pod Smoleńsk[276] . Dnia 30 sierpnia Władysław miał pod Smoleńskiem potężną armię 20 tys. żołnierzy, w tym trzy tysiące husarii, wspartą przez kilka tysięcy Kozaków zaporoskich. Piechota wypierała Rosjan, wytrzymywała ostrzał rosyjskiej artylerii i ponownie atakowała, a kontrataki Rosjan rozbijała jazda. Zasadniczo jednak obie strony dążyły do walki obronnej, ponieważ coraz liczniejsi muszkieterzy niweczyli zalety kawalerii. W styczniu 1634 r. zrozpaczony Szejn zobaczył, że setki jego żołnierzy zdezerterowało do Polaków i w lutym kapitulował[277] . Była to prawdopodobnie najwspanialsza polska wiktoria wojenna wszystkich czasów, choć mało kto o niej wie.

Władysław chciał kontynuować wojnę, ale senatorowie i szlachta zmusili go do szukania pokoju. Zatem 14 czerwca król zrezygnował z pretensji o tron carski, w zamian za Smoleńsk, Siewiersk i Czernichów dla Rzeczpospolitej[278] .

O mały włos rok 1634 zakończyłby się dla Polski niespodziewaną sromotą. W październiku 1633 r. 25 tys. Turków spróbowało szczęścia pod Kamieńcem Podolskim i na razie poniosło porażkę, lecz wiadomo było, że kraj nie da rady wojować na dwa fronty. Ponieważ atak turecki był prywatną inicjatywą Beglerbeja Sylistrii vel Mehmeda Abazy Paszy, zyskano trochę czasu, wnosząc nań skargę do sułtana[279] .  Jednak rozgniewany negocjacjami sułtan wiosną 1634 r. ostatecznie postanowił pomścić hańbę. Na szczęście Władysław IV zdążył namówić już sejm na nową wojnę i do września zebrał jeszcze większe siły niż te spod Smoleńska. Sułtan stracił zapał i uznał polskie granice, a nawet obiecał powstrzymywać rajdy tatarskie, jeśli Polacy powstrzymają kozackie (obie strony były w tym tradycyjnie kiepskie). Tylko Władysław IV był rozczarowany, gdyż marzył o wyzwoleniu ludów bałkańskich z rąk islamu. W maju zawarł korzystny pokój z carem Michałem Romanowem uwzględniający wymianę jeńców i swobodę handlu. W 1645 r. król odda nawet Rosji Trubeck, by przekonać ją do wspólnych akcji antytureckich.

W 1635 r. widać już było, że Władysława cechuje, podobnie jak jego ojca, myślenie życzeniowe i chorobliwa ambicja, on też. nigdy nie wyrzekł się pretensji do tronu szwedzkiego. Planował nawet odstąpienie Polski swemu bratu Janowi Kazimierzowi w zamian za rządy w Szwecji. Próbował uzyskać tron przez mariaż z młodziutką królową Krystyną, dzięki mediacji brandenburskiej (1632 r.), ale kanclerz Axel Oxenstierna uznał, że Szwedzi woleliby chyba na tronie chłopa niż Władysława. Później próbował coś ugrać dzięki mediacji w wojnie trzydziestoletniej, ale ubiegł go król duński (1633 r.). W Polsce żartowano z tych fantazji, iż król prędzej wyrzeknie się królestwa niebieskiego niż szwedzkiego.

Dążąc teraz do wojny ze Szwecją, król nieustannie rozbudowywał flotę, artylerię i arsenał centralny (dotąd w Polsce były tylko lokalne arsenały miejskie)[280] . Z wielu zaplanowanych fortyfikacji wzniesiono jedynie Władysławowo i Kazimierzowo, ale udało się stworzyć flotę tuzina statków, z czego większość wyposażył bogaty kupiec gdański Johann Hewelcke (Johannes Hevelius). Kanclerz Axel Oxensierna widząc, że sejm chętnie łoży na zbrojenia, nagle zgodził się na mediację. Wiedział, że polski sejm ma tendencję do bycia hojnym jedynie na wojny obronne[281] . Dzięki mediacji Anglii, Francji i Holandii 12 września 1635 r. zawarto rozejm  w Stuhmsdorf (Sztumskiej Wsi).  Szwedzi wycofali się z Prus, ale zatrzymali Inflanty. Aspiracje polskich Wazów do korony szwedzkiej nawet nie zostały omówione. Znowu wszyscy byli zadowoleni z wyjątkiem króla Władysława, który rozpaczał, że rozbudowana armia zniszczeje, a wyszkoleni za grube pieniądze oficerowie znajdą zatrudnienie w innych państwach.

Przy okazji negocjacji ze Szwedami stracono okazję wchłonięcia Królewca, co byłoby zrozumiałem ponieważ elektor brandenburski Jerzy Wilhelm Hohenzollern i jego urzędnicy byli bardziej lojalni Szwedom jako protestantom, niż swemu seniorowi -  królowi Polski, zaś elity królewieckie zapragnęły otwarcie przywilejów podobnych do tych jakie miał w Polsce Gdańsk[282] . W 1641 r. Władysław IV odbierze ostatni hołd pruski od nowego elektora Brandenburgii Fryderyka Wilhelma I Hohenzollerna. Kolejni Hohenzollernowie już nie będą widzieli sensu składania tegoż hołdu.

W sierpniu 1635 r. królewicz Jan Kazimierz, przyszły król Polski (choć się tego nie spodziewał), stoczył jako dowódca w służbie habsburskiej czyli austro-hiszpańskiej, jedną z tysięcy potyczek wojny trzydziestoletniej. Rzadko się pamięta, że jeden z naszych królów, walczył jako de fatco najemnik, w niemieckiej wojnie domowej. Dowodzenie Jana Kazimierza, mimo iż posiadał on pewną wiedzę wojskową, nie było najszczęśliwsze, ale na szczęście szwedzko-francuski oddział również poniósł pewne straty i musiał się wycofać. W grudniu 1635 r. Jan Kazimierz już w otoczeniu nie hiszpańskich piechurów a listowczyków powróci do Polski. W następnych latach bezskutecznie będzie się domagał od Wiednia i Madrytu należności związanych ze swą oficerską służbą[283] .

W latach 1636-1637 Władysław i jego stronnicy agitowali w sejmie w sprawie ceł morskich, które miały pozwolić na utrzymania tyle wojska kwarcianego, by raz na zawsze zabezpieczyć granice państwa. Tylko szlachta litewska i pruska od początku sprzeciwiały się pomysłowi. W sierpniu 1636 r. Jan Kazimierz prawdopodobnie sondował w holenderskiej Hadze możliwości mariażu swego królewskiego brata z córką palatyna reńskiego, wówczas bawiącą w Holandii. Ostatecznie mariażowi sprzeciwi się krewny reńskich książąt, król Anglii Karol I Stuart[284] , nigdy nie ceniący wysoko Rzeczpospolitej i jej elekcyjnych, a więc zasadniczo wybrakowanych monarchów i chyba niestety słusznie.

W październiku 1637 r. dwa okręty królewskie zaczęły pobierać cło w porcie gdańskim, jednak patrycjat gdański wezwał na pomoc Duńczyków (sami nie mogli walczyć z własnym królem, ale mogli namówić do tego cudzoziemców). Chrystian IV wysłał flotyllę czterech okrętów, które ostrzelały i przepędziły Polaków. Przez cały rok 1638 duńskie jednostki strzegły w Gdańsku wolnego handlu. Tylko z portu w Pilawie udało się Władysławowi wydusić cło. Co gorsza szlachta pruska z Królewca, widząc nową polską politykę celną, przestała marzyć o polskim panowaniu[285] .

W 1637 r. kozacy zaczęli, mimo zakazów z Krakowa, wyprawiać się na Turcję lub po prostu burzyć (powstanie chłopsko-kozackie Pawluka)[286] , a król, mimo awansów Francji, którzy proponowali pomoc w odzyskaniu Śląska z rak Habsburgów, Władysław utartym torem zawarł kolejny jałowy politycznie, jak się miało okazać, mariaż z Habsburgami. Cecylia Renata była też dla niego zbyt pobożna i nudna. Francuzi nie przyjęli afrontu dobrze; W 1638 r. okazało się, że Francji też nie podoba się nowa polityka celna i stosunki bardzo się zaogniły. Odczuć to miał jego młodszy brat Jan Kazimierz.

Jan Kazimierz znajdował się na uboczu życia politycznego, jak ongiś Władysław. Sejm nie przyznał mu księstwa Kurlandii, a jego królewski brat odmówił mu zgody na ślub z katolicką szwedzką  emigrantką polityczną Anną Gyllensierna, więc Jan Kazimierz przyjął propozycję godności wicekróla Portugalii, znajdującej się wówczas pod władaniem hiszpańskich Habsburgów (aż do rewolty 1641 r.) od hiszpańskiego ministra Olivareza, co świadczy o jednak o pewnej pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Nie wiadomo nawet, czy Władysław dał mu paszport na ową podróż rozpoczętą w ostatnich dniach stycznia 1638 r.[287] . Królewicz starał się maskować podróż jako edukacyjną, ale agenci Richelieugo odgadli prawdziwy jej cel i ogłosili go w „Gazette de France” – organie prasowym i biurokratycznym zarazem, nie mającym sobie równych w ówczesnej Europie.  Być może dlatego Kazimierz nie do końca rozumiał, jakim błędem było pokazanie się w Genui, uczestniczenie w wielu dniach przyjęć na jego cześć i powolne szukanie stamtąd statku do Barcelony[288] . Tym samym dał agentom kardynała Richelieu mnóstwo czasu do postawienia straży na śródziemnomorskim wybrzeżu Francji w stan gotowości.

Najprawdopodobniej 5 maja 1638 r. królewicz wsiadł na pokład okrętu „Diana” i wyruszył w stronę Barcelony. Jednak zmęczony chorobą morską, wkrótce nalegał na spędzenie jednej nocy w Saint-Tropez i ta jedna noc wystarczyła Francuzom[289] .  Tak polski królewicz dostał lekcję działania nowoczesnego państwa, będąc aresztowany pod zarzutem szpiegostwa na rzecz Hiszpanii. Francuzi będą trzymali go w areszcie prawie dwa lata. Cesarz Ferdynand III, z którym Władysław spotka się osobiście, nic w tej sprawie nie pomoże ani w szwedzkiej również[290] . Król Polski został upokorzony; wybrał bezwartościowego sojusznika, a zyskał tylko potężnego wroga. Sekretarz aresztanta, Andrzej Bazy naszedł nawet Ludwika XIII w jednym z jego pałacyków, by próbować ominąć Richelieu, lecz król schował się za muszkieterami, którzy uświadomili Polakowi, jak kiepski był to pomysł. Dnia 16 maja Kazimierz został zamknięty w więzieniu w prowansalskim w miasteczku Salon, pod strażą kilku łuczników i z początku skrajnie wrogo nastawionych do „szpiega” mieszkańców. Dwie nieudane próby ucieczki spowodowały przeniesienie go (i jego liczącej trzy tuziny ludzi świty) w lutym 1639 r. do twierdzy w Sisteron na wysokiej skale pod znacznie silniejszą strażą. Oburzenie Władysława IV w Warszawie niewiele obchodziło Francuzów, ale jak inne dwory uznały, że warunki w jakich przebywa królewicz są zbyt ciężkie, czyli w lipcu 1639 r., Richelieu przeniósł więźnia do Vincennes, twierdzy położonej zaraz na wschód od Paryża. Było tu nieco wygodniej, a straż jeszcze o wiele liczniejsza i czujniejsza[291] . Jan Kazimierz został uwolniony dopiero w lutym 1640 r., na prośbę posła - wojewody Krzysztofa Gosiewskiego, który olśnił Paryż splendorem i bogactwem oraz komplementami i obietnicami współpracy bez pokrycia[292] , chociaż jednocześnie Francuzi wymusili, by trasa powrotna biegła przez niespokojny Kanał La Manche, a nie przez Prowansję, a książę musiał przysiąc, że nie odwiedzi krajów habsburskich, na co zresztą wobec ich skąpstwa w 1636 r. i obecnej bierności w czasie jego trwającej 21 miesięcy niewoli i tak  nie miał specjalnie ochoty[293] .

Pod koniec maja 1640 r. Jan Kazimierz przybył do Gdańska. Jako że nie planował powrotu do Polski, miał prawo własności do niewielu dóbr, więc następne lata strawi na próbach uzyskania solidniejszej bazy finansowej od senatu i sejmu. Niedostatki finansowe nie przeszkodziły mu w życiu człowieka rozrywkowego, tak że wiosną 1643 r. będzie musiał udać się do Baden, by leczyć syfilis[294] .

Od 1642 r. Władysław planował już kolejny niedoszły sojusz – antyszwedzki z cesarzem i Danią. Niestety cesarz nie był zainteresowany, a Dania w 1643 r. popadła w konflikt z Hamburgiem, co całkowicie ją pochłonęło[295] . Toteż król fantasta starał się namówić do ataku na Szwedów Francuzów, ci jednak wycofali się na wieść, że Szwedzi zaatakowali Danię, wykorzystując jej politykę hamburską. Wobec tej zmiany Władysław zaczął myśleć o wykorzystaniu wojny duńsko-szwedzkiej do ataku na Szwecję i wyduszenia z niej jakiejś rekompensaty za swe prawa do korony. Przy czym wiedział, że sejm na kolejne awantury pieniędzy mu nie da. Pozostawało więc sprowokować Szwedów do ataku na Rzeczpospolitą, gdyż na wojnę obronną sejm zwykle nie skąpił[296] . Takie właśnie nadambitne machinacje czynią z Władysława postać wysoce kontrowersyjną.

Tymczasem jego brat Kazimierz przejawiał własne ekstrawagancje. Znużony dopominaniem się o pieniądze od sejmu, senatu i Habsburgów, w czasie pobytu w Italii, postanowił przystąpić do zakonu jezuitów. W październiku 1643 r. Władysław napisał nawet z Warszawy i przełamując swe skąpstwo, obiecał Kazimierzowi spłacenie wszystkich długów, jeśli tylko zaniecha klerykalnych marzeń i powróci do kraju[297] . Jako że brat nie posłuchał, Władysławowi pozostało torpedowanie kandydatury brata na kardynała, co zresztą było skuteczne tylko do pewnego momentu. Były w historiografii sugestie, że król Polski był tak zły na jezuitów, że w tymże 1643 r. zacznie faworyzować w edukacji zakon pijarów, lecz wszystko wskazuje na to, że jego dystans wobec jezuitów i podziw dla pijarów rozwinął się już wcześniej[298] . Obce dwory, będące pod wrażeniem pobożności księcia Kazimierza (choć kapelusz kardynalski był też sposobem na zatkanie wiecznie pustych kieszeni), zaczęły naciskać na króla Władysława, by zgodził się na uczynienie swego brata kardynałem. Król uważał, że narusza to interesy dynastii.

Zostawszy w 1644 r. wdowcem, Władysław IV postarał się o mariaż francuski z Ludwiką Marią Gonzagą, jednak politycznie dało mu to niewiele, ponieważ wojna trzydziestoletnia w Niemczech się kończyła, a Francja ją wygrywała. Skoro Francuzi go nie potrzebowali, nie mógł o nic prosić. Znacznie lepiej szła polityka wewnętrzna i artystyczna władcy. W latach 1643–1644 wzniesiono na placu Zamkowym w Warszawie kolumnę ku czci jego ojca Zygmunta III Wazy i skończono budowę Villa Regia, gdzie władca gromadził obrazy.

W kwietniu 1646 r. Jeremi Wiśniowiecki został wojewodą ruskim. Sam nie mógłby sobie załatwić tego stanowiska, ponieważ był biegły w posługiwaniu się orężem, ale zbyt niezręczny w słowach. To królowi Władysławowi zależało na jego poparciu w sprawie wojny z Turkami. Jednak w senacie Jarema nie poparł króla i szybko stracił łaskę, chociaż w 1647 r. weźmie udział w prowokowaniu Tatarów zapewne za królewską namową[299] .

W maju 1646 r., Jan Kazimierz uzyskał upragniony tytuł kardynała, ale że papiestwo było równie skąpe jak polski sejm, Wiedeń i Madryt, dostał na tyle niskie uposażenia, że wolał przebywać w tańszym Frascati niż w drogim Rzymie, czym mocno zdenerwował papieża. Dlatego w listopadzie tego roku papież przychyli się do protestów Władysława IV i zagroził zabranie kapelusza kardynalskiego Kazimierzowi, by dać je biskupowi Viscontiemu[300] .

Urażony Kazimierz wrócił w grudniu 1646 r. do Warszawy, a że na dworze czuł się źle, zamknął się wkrótce podwarszawskim w Tarczynie, by naciskać kolejny sejm, obradujący w 1647 r. o pieniądze. Sytuację zmieniła dopiero śmierć siedmioletniego Zygmunta, syna króla Władysława. Zdarzyło się to 9 sierpnia 1647 r. Odtąd izolowany królewski brat stał się główną szansą podtrzymania rządów dynastii Wazów w Rzeczpospolitej[301] .

Od 1648 r. Władysław nakazał zastępowanie drewnianej zabudowy na Krakowskim Przedmieściu murowaną. Opera warszawska czasów władysławowskich była pierwszą stale działającą sceną operową w Europie obok weneckiej.

W 1648 r. po raz pierwszy pojawiło się zdanie o szlachcicu, który „siedział by w ogrodzie, równy kasztelanowi także wojewodzie”. Znalazło się to na kartach książki Władysława Jeżowskiego: Oeconomia. Zalecał on de facto władzę dyktatorską nad chłopami, samemu postrzegając ją jako ojcowską. Podobnie pisali Wacław Potocki (1658 r.) czy wcześniej Anzelm Gostomski (1588 r.), który zalecał kary dla chłopów nawet za nocowanie w miastach targowych[302] .

Z opisów sfrustrowanej szlachty widać, że to przykręcanie śruby powodowało rodzaj strajku włoskiego ze strony chłopów i że uciekali się oni do zbiegostwa. Kary były bardzo surowe, ale rzadko zbiega dawało się chwytać, więc warto było zaryzykować[303] . Na zachodzie lepsza administracja powodowała nieuchronność kary, dlatego bunty chłopskie w Niemczech czy we Francji były bardziej masowe i okrutne niż w Rzeczpospolitej[304] .

Władysław IV nadal nie zaspokoił swego pragnienia wojennej sławy. Pozostawał atak na Turcję pod pretekstem krucjaty. Chodziło wyłącznie o kwestie świeckie, ponieważ Władysław był władcą tolerancyjnym, nie słuchającym papieża – uczynił nawet legalnym  w Rzeczpospolitej prawosławie.  Szukał zresztą współpracy z Rosją, a nawet Persją i Marokiem. Ukrywał plany wojny tureckiej przed niechętną wojnie zaczepnej szlachtą; w marcu 1646 r. gościł przedstawicieli starszyzny kozackiej, m.in. Bohdana Chmielnickiego i Iwana Barabasza. Obiecał im podwyższenie rejestru do 20 tys. i inne cudowne sprawy[305] . O pomoc prosiła Wenecja tocząca z marnym szczęściem wojnę z sułtanem. Wiosną 1646 r. król zaczął wydawać dokumenty zaciągu wojsk, ale kanclerz koronny i litewski nie przypieczętowali ich. Król pieczętował dokumenty prywatną pieczęcią pokojową, co czyniło je nieważnymi.  W końcu 1648 r. było już tyle plotek, że król zbroi się, by ustanowić absolutyzm, iż musiał przyznać się szlachcie, że planuje atak na Turcję. Kampania turecka miała rozpocząć się w 1647 r. od zajęcia tatarskiego Krymu, który zamierzano oddać Rosji za współpracę. Kozacy zaporoscy obiecali aż 50 tys. wojska, jednak sejm kontratakował, ograniczając szeregi Gwardii Koronnej. Ponieważ sejm kategorycznie potępił plany, pozostało królowi zamienić wojnę napastniczą w obronną; w czerwcu 1647 r. obraził posła tatarskiego, by sprowokować tych lenników sułtana do wojny[306] . Do wojny faktycznie doszło, ale Tatarzy unikali walki, a w sierpniu Warszawę nawiedziła epidemia, która zabiła jedynego syna króla. Podłamany władca bardzo zapadł na zdrowiu.

Unikanie walki przez Tatarów wywołało ogromne niezadowolenie już zmobilizowanych Kozaków, którzy bardzo liczyli na łupy i zwiększenie rejestru, stąd m.in. wziął się bunt Bohdana Chmielnickiego. Władysław IV zmarł w maju 1648 r. w drodze z Wilna do Warszawy, od jak się wydaje, przedawkowania środków na przeczyszczenie, nie wiedząc jeszcze o buncie. Tak zmarł wielki wódz o nieposkromionych ambicjach, coraz gorzej czujący się w gorsecie sejmokracji. Jego przyrodni brat Jan Kazimierz odziedziczył kilka konfliktów i rozbudzoną nieufność szlachty.

Następstwo tronu dla Jana Kazimierza wcale nie było pewne. Tradycyjnie prohabsburscy biskupi i masy ultrakatolickiej szlachty średniej wolały królewicza Karola, jedynie innowiercy (nadal 22 z 160 posłów sejmowych było protestantami) stali mocno przy Janie Kazimierzu. Z dostojników państwowych wspierał go kanclerz Jerzy Ossoliński, gdy wszechmocny na wschodzie wódz książę Jarema Wiśniowiecki zachowujący się na przemian jak rozbójnik i niewybrany król, trzymał się z Karolem, choć dość luźno. Nowa kandydatura księcia Rakoczego zabrała wiele głosów Karolowi, a ostatecznie, choć nieco wstyd przyznać, sprawę przesądzi buntownik Chmielnicki, podchodząc pod Zamość i dając do zrozumienia, że tylko z Janem Kazimierzem jest gotów negocjować[307] . Bigoteria tych czasów była niesamowita, skoro kardynał był tym mniej ultrakatolickim kandydatem.

W 1648 r. Bogdan Zenobi Chmielnicki w imieniu Kozaków żądał zlikwidowania unii brzeskiej i uznania ambicji prawosławia. Nie zrobiono tego. Ukraina została wkrótce obszarem nachalnej kontrreformacji. Mordy księży w czasie powstania kozackiego zostały wykorzystane propagandowo. Zmarnowano szansę na ożywienie tolerancji i przy okazji pokój wewnętrzny oraz dostarczono Rosji propagandowej amunicji na przyszłość. Odrzucając ambicje ukraińskie Rzeczpospolita pokazała, że kontrreformacja katolicka jest jej droższa nad własne republikańskie ideały wypisane w ustawach.

Dopiero 14 stycznia 1649 r. Jan Kazimierz odbył uroczysty wjazd do Krakowa. Przed koronacją próbował odebrać buławę hetmańską księciu Jaremie, ostatecznie uległ wrzaskom szlachty, ale zrobił wszystko, by pokazać księciu, że nie jest w jego łaskach[308] . Zresztą po koronacji 9 lutego, na sejmie pozbawił go buławy i publicznie nazwał swym wrogiem. Historycy przypuszczają, iż podejrzewał Jaremę o zamiar zdrady na rzecz Rakoczego. Nieco mniej zrozumiałe jest dość bezczelne rozdawnictwo urzędów jakim sprowokował szlachtę do oporu wobec swej władzy[309] .

Powstanie Chmielnickiego toczyło się w dwóch fazach w latach 1648–1649 i 1651–1654. Dnia 15 sierpnia 1649 r. udało się osłonić Zbaraż (niecałe 150 km na wschód od Lwowa) i pokonać kozaków pod Zborowem (wojna wybuchła po znieważeniu poselstwa przez Chmielnickiego). Trzy dni później zawarto pokój z chanem, który zdradził kozaków, by uzyskać dogodne warunki dla siebie[310] . Choć pokój (traktat zborowski 19 sierpnia 1649 r.) z tatarskim „psim synem” Islamem Girejem był nieco upokarzający, akcje króla u tradycyjnie pacyfistycznej polskiej szlachty wzrosły. Martwił się natomiast książę Jarema Wiśniowiecki, rzecznik dalszej walki z kozakami[311] .

W 1650 r. wydawało się, że wojna z kozakami zakończy się dobrze dla Rzeczpospolitej. Połatano stosunki z Moskwą bez niepotrzebnego upokarzania Kozaków, których wydania car zrazu głośno się domagał (Kozacy jako społeczność powstała ze zbiegów nie byli tym zachwyceni)[312] i zaczęto szykować się do wyprawy na Turcję, co zawsze było dobrym pomysłem, ponieważ zajmowało czymś Kozaków, od lata 1650 r. Polacy i Litwini mieli dobry pretekst – nową ugodę sułtan z chanem. Niestety we wrześniu nastąpił kozacko-tatarski atak na Mołdawię i wojna z kozactwem rozgorzała na nowo przybierając zrazu formę walk podjazdowych na Podolu (luty 1651 r.). Niedługo po pochwyceniu i osadzeniu w Malborku Jana Mazepy za szpiegostwo na rzecz Chmielnickiego[313] .

Dnia 14 grudnia 1650 r. uroczysty, wręcz monarszy wjazd do Warszawy, odbył Jarema Wiśniowiecki i przez swój tupet wymusił na królu tymczasowe nadanie mu buławy hetmańskiej, do czasu powrotu hetmanów z tatarskiego jasyru[314] .

W czerwcu 1651 r. Polacy bili się z Kozakami pod Beresteczkiem. W tym samym czasie na Podkarpaciu wybuchł bunt chłopów polskich, inspirowanych kozakami Kostki-Napierskiego, a w Warszawie Hieronim Radzejowski próbował skłócić królową (była żoną jaką odziedziczył on po Władysławie) Ludwikę Marię Gonzagę-Nevers z królem. Jak wszyscy powstańcy chłopscy Kostka domagał się sprawiedliwości od króla ponad szlachtą[315] .

Trzydziestego czerwca 1651 r. Rzeczpospolita okazała się zwycięzcą kampanii kozackiej, lecz niestety rebelia nie została zduszona do końca a tryumf był przedwczesny. Zaraza sierpniowa 1651 r. nieco złagodziła walki na Ukrainie.  Zmarł na nią m.in. Jarema Wiśniowiecki[316] , co mocno zmartwiło rzesze drobnej szlachty koronnej[317] . Tymczasem prawosławni Kozacy Chmielnickiego wsparci przez chłopów walczyli nadal z polską szlachtą. Zadaje to kłam popularnej tezie, że z Polsce nie było buntów chłopskich, głoszonej chociażby przez Rafała Ziekiewicza[318] .

Reformy planowane przez Jana Kazimierza na sejmie końca 1651 r., zmierzające do ograniczenia dożywotności urzędów, rozbiły się o opór szlachty i intrygi Hieronima Radziejowskiego. Ten ostatni został 20 stycznia 1652 skazany na śmierć za obrazę majestatu, ku oburzeniu części szlachty na „tyranię” króla[319] i musiał uciekać do Austrii.  Dnia 9 marca poseł Władysław Siciński po raz pierwszy zerwał sejm, stosując liberum veto, ale najprawdopodobniej z poduszczenia Janusza Radziwiłła[320] , a nie Radziejowskiego.

W czerwcu 1652 r. Tatarom udało się pokonać armię Rzeczpospolitej pod Batohem i złupić Mołdawię, zaś osłabieni walką z Polakami Kozacy oddali się pod opiekę cara. Elity kozackie były sceptyczne, ale Chmielnicki odwołał się do prawosławnej żarliwości „czerni” czyli biedoty kozackiej[321] . W lipcu król omal nie zmarł na zarazę. Uratowali go francuscy lekarze stosując puszczanie krwi, które wobec nadciśnienia typowego dla ówczesnych elit było zwykle zdumiewająco skuteczną metodą leczenia, wbrew różnym mitom. W sierpniu na sejmie ujawniono dowody zdrady Radziejowskiego, tj. przechwycone listy do Chmielnickiego. Sejm stanął wreszcie u boku króla, ale nie było czasu na przeprowadzenie ważniejszych reform, ponieważ trzeba się było zająć wojną[322] .

Kozaczyzna została wsparta przez Rosję, która wzięła ich pod swoje skrzydła (car okazał szczodrość i podwyższył rejestr aż do 60 tys.) i rozwinęła się w wojnę z Rosją (1654-1667), przerwaną II wojną północną , czyli „potopem szwedzkim” (1655–1660).

W styczniu 1654 r. zmarł hetman wieki litewski Janusz Kiszka. Ku zaskoczeniu i oburzeniu szlachty król zatrzymał kolejną buławę, de facto samemu zostając podwójnym hetmanem, czyli szefem wszystkich wojsk[323] , a Chmielnicki, uwikłany w wojnę z Siedmiogrodem zawarł z Rosją ugodę i odtąd Ukraina Naddnieprzańska była pod kontrolą Rosji. Król zbagatelizował prośby o pomoc od Janusza Radziwiłła, pamiętając mu intrygi przeciwko niemu, zaś elity polskie coraz częściej zachowywały się, jakby piekła nie było, oddając się pijaństwu i innym ekscesom w szalonych czasach wojny wszystkich ze wszystkimi. Na dworach szlacheckich, w Warszawie i w Krakowie  pojawił się duch znany niby dopiero z czasów saskich, czyli zanik patriotyzmu połączony z rozpustą. Zostało to odnotowane przez współczesnych jako nowe i niepokojące zjawisko[324] .

Car Aleksy I Romanow zajął  m.in. Połock, Smoleńsk, Witebsk i Mohylew, a zatrzymała go dopiero epidemia grypy. Gdy współpraca hetmana koronnego z Tatarami niewiele dała przeciw Kozakom i Rosjanom, którzy wiosną 1655 r. zajęli Wilno, przestraszony hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł szukał pomocy u Szwedów (pierwotnie myślał o Rakoczym). Zresztą po rozejmie z Rosją w Niemieży prawie wszystkie województwa także w Polsce właściwej porzucą Jana Kazimierza na rzecz króla Szwecji Karola X Gustawa.

Szwedzi dążyli do wojny już od grudnia 1654 r., by zabezpieczyć swą dominację nad Bałtykiem. Szwedzka Rada Państwa doradzała wojnę z Danią lub Polską niż z Rosją, dlatego Karol Gustaw raczej usypiał Polaków propozycjami sojuszu antyrosyjskiego (złożył je agent szwedzki w Gdańsku Johan Koch królowi w lipcu 1654 r.) niż faktycznie zamierzał zawrzeć takowy. Świadczyć o tym może niechęć do przyjęcia Jana Andrzeja Morsztyna, choć mogła też go zdenerwować pieczęć posła, zawierająca po staremu trzy szwedzkie korony, a przecież polscy Wazowie obiecali się wyrzec pretensji o tron Szwecji[325] . Trudno więc jednoznacznie rzec, czy w tej nowej wojnie nie było żadnej polskiej winy, choć Szwedzi najprawdopodobniej i tak by jej chcieli, by wykorzystać osłabienie Rzeczpospolitej. W końcu kwietnia 1655 r. Jan Kazimierz w pełni zdał sobie sprawę z nieuchronności ataków, ale śmierć Zbigniewa Gorajskiego i wytypowanie przez sejm jako posła do Sztokholmu w pospiechu znalezionego zastępcę Jana Leszczyńskiego dopiero w maju 1655 r. opóźniła reakcję dyplomatyczną[326] . Leszczyński był w opozycji wobec króla, ale wojny nie chciał.  Dnia 21 lipca 1655 r. armia szwedzka marszałka Arvida Wittenberga przekroczyła granicę pod pomorską wsią Siemczyn.

Można zadać sobie pytanie, jak to się stało, że Szwedzi zajęli tak łatwo niemal całą Rzeczpospolitą, z wyjątkiem ziem, które okupowali Rosjanie. Warto spojrzeć na „potop” nieco bardziej z perspektywy szwedzkiej. Szwedzi nie używali i nie używają terminu potop, lecz po prostu: polska kriget – czyli „polska wojna”. Zresztą wcześniej dokonali podobnego potopu w Niemczech w czasie wojny trzydziestoletniej, gdzie uratowały ich francuskie pieniądze. Pokój westfalski dał im sporo ziem na północy Niemiec i pozycję jednego z głównych arbitrów międzynarodowych sporów politycznych. Do Szwecji napłynęły po raz pierwszy liczne dzieła sztuki, druki i rękopisy z różnych krajów, w których zaczytywała się królowa Krystyna. W polityce wewnętrznej królowa zachowała się dość nietypowo; tj. rozdawała ziemię szlachcie w takim tempie, że uchodzi dziś  za rozrzutną władczynię[327] , skoncentrowaną na swoim życiu intelektualnym raczej niż na dobru kraju. Obrońcy królowej jednak podnoszą fakt, że Korona potrzebowała związanej z sobą klasy urzędniczej, a nie było wówczas teorii ekonomicznych mogących obliczyć, ile zamian gruntów opodatkowanych na nieopodatkowane zniesie skarb państwa, poza tym Krystyna bała się, że zbyt słaba szlachta nie utrzyma państwa w jednym kawałku[328] . Chociaż dzięki królowej szlachta została ocalona jako stan polityczny, to jednak zapamiętała ona wspólne mocne wystąpienie kleru, mieszczan i chłopów przeciwko jej przywilejom (na Riksdagu 1650 r.) i starała się nie gnębić szwedzkich chłopów zbytnio (i tak większość szwedzkich chłopów miała pewne prawa polityczne i reprezentację w postaci IV izby parlamentu, co stanowiło ewenement w Europie), preferując rozwijanie ambicji związanych z podbojami w Rosji, Niemczech, Polsce i Skandynawii[329] . Mimo to kler, mieszczanie i chłopi, czyli izby II, III i IV Riksdagu związali od ok. 1652 r. swoje nadzieje z kuzynem królowej, Karolem Gustawem, który był co prawda następcą tronu, ale cierpiał na depresję. Nic nie zapowiadało, że przeżyje królową i się władzą nacieszy (początkowo miał ją poślubić, ale ona się rozmyśliła, a zmusić jej nie miał kto). Jednak czekała go miła niespodzianka; otóż w czerwcu 1654 r. krypto-katoliczka Krystyna Waza złożyła uroczyście koronę w Sali królewskiego pałacu w Uppsali[330] . Oficjalnie przyczyną było, że królestwem nie powinna władać kobieta. Jednak Szwecja nigdy nie podlegała regułom prawa salickiego typowego dla Niemiec czy Francji, dyskryminującego kobiety. Wielu rozpaczało, nie rozumiejąc decyzji królowej, stąd jest niemal pewne, że prawdziwą przyczyną były katolickie sympatie władczyni[331] . Krystyna została oszukana przez jezuitów i dyplomatów obcych państw; brała filozofię katolickich myślicieli z Descartesem [332] na czele za mainstreamowy katolicyzm, zaś protestantyzm kojarzył jej się głównie z ponurymi twarzami szwedzkich biskupów[333] . Nie doceniała np. ich imponujących starań edukacyjnych i charytatywnych[334] , dopiero wiele lat później na emigracji w Rzymie nastąpi otrzeźwienie[335] .

Jak już powiedzieliśmy, od pierwszych dni panowania Karola X Gustawa debatowano głównie o wojnie. Wyzyskano atak cara na Litwę (1654 r.). Litwini zrazu widzieli w Szwedach wybawców od przemocy carskiej[336] . Francja płaciła chętnie za wojowanie szwedzkie z Austrią, ale wojna nad Wisłą bazowała na holenderskich kredytach i zastawie zysków z handlu miedzią i dochodu z królewszcyzn[337] . Później już płacić mieli Polacy - wszak „wojna żywi się sama” – tak nadal dość uboga Szwecja rozwiązywała typową dla niej ciasnotę finansową już od dekad i dlatego „potop” był tak bardzo dla Polski i Litwy niszczący. Dodatkowo Karol zmusił szlachtę do redukcji dóbr rozdanych po 1633 r., szantażując ich nowym podatkiem, jeśli tego nie uczynią. Za Krystyny tylko się o redukcji mówiło, Karol X po raz pierwszy ją przeprowadził[338] .

Riksdag w 1655 r. potwierdzał nowy status Szwecji jako potęgi europejskiej. Pokazywano maszyny przywożone z całej Europy, m.in. z przodującej wówczas w technice Norymbergi. Już od kilku lat trwał rozkwit sztokholmskiego życia teatralnego[339] . Dyplomaci tłoczyli się zarówno na audiencjach u króla, jak i na zebraniach parlamentarnych. Intensyfikacja wymiany kulturowej i ruchu dyplomatycznego doprowadzała właśnie wówczas do wykształcenia się dojrzałych stereotypów narodów europejskich o sobie nawzajem[340] .

Od 1655 r. przez kilka następnych lat Szwedzi zdobywali kolejne połacie Polski;  armia polska nie miała porządnej piechoty, za to wielu kolaborantów, którym było wszystko jedno, czy rządzi ten czy inny Waza. Prawdopodobnie już od czerwca 1655 r. Opaliński w porozumieniu z Radziwiłłem postanowili sparaliżować ewentualną obronę kraju, poddając się jednocześnie w Ujściu w Wielkopolsce i na Litwie[341] . Zaś przed inwazją, w połowie lipca w szwedzkim wówczas Szczecinie oficerowie tłumaczyli:

„…Nie przejmujcie się krzykami Polaków ani hałasem, jaki czynią; macie się trzymać ciasno obok siebie. Polacy są świetnymi jeźdźcami, którzy potrafią wykorzystać każdą okazję, za to niechętnie walczą przeciwko prawidłowo sformowanym szykom obronnym; będziecie więc mieć do czynienia z przeciwnikiem, który nie walczy na niemiecki sposób[342] …”.

Już 6 sierpnia królowa Maria Ludwika opuściła w wielkim pośpiechu Warszawę, udając się do Krakowa. Kosztowskości i dzieła artystyczne król w większości oddał pod kuratelę Gdańszczanom, a 14 sierpnia rada senatu postanowiła zaprosić na tron polski cesarza Ferdynanda III Habsburga. Ten jednak oferty nie przyjął, woląc póki co zachować neutralność[343] . Jan Kazimierz zebrał zbyt niewiele oddziałów, by zaczepić Szwedów pod Kutnem, zaś 15 września spróbował wydać im bitwę pod Opocznem, niestety nieudaną. Prymas Andrzej Leszczyński i inni dostojnicy pocieszali króla, choć tak naprawdę mieli już kontakty ze Szwedami[344] .

Opuszczony przez większość szlachty i pokonany pod Wojniczem 3 października Jan Kazimierz musiał opuścić granice Rzeczpospolitej i zamieszkał 1655 r. w Głógówku opolskim, czyli w czeskiej części państwa  Habsburgów i pozostał tam  przez dwa miesiące. Również tam 20 listopada wydał uniwersał do narodu, wzywając wszystkie stany do  powstania przeciwko Szwedom.

Już od jesieni 1655 r., gdy Szwedom kończyły się pieniądze (wcześniej mieli gest, np. zagwarantowali bezpieczeństwo kramom żydowskim od łupiestwa)[345] , zaczęły się potworne zdzierstwa, a w razie oporu – okrucieństwa. Wojna obfitowała w zbrodnie; np. w odwecie za  wybicie szwedzkich jeńców pod Warszawą, Szwedzi dobijali później polskich, wołając: Warschauer accord![346] . Jeńcom obu stron rozpruwano brzuchy, by znaleźć połknięte przed bitwą monety[347] .

Szlachta polska, która zgodziła się służyć Szwedom, z przerażeniem odnotowała, że ich majątki niekoniecznie są oszczędzane w tym grabieżczym szale, co powoli dawało co poniektórym do myślenia[348] . Braki aprowizacyjne i uciekanie się do złodziejstwa podkopywały opinię o szwedzkim królu i jego armii. Mimo to 15 listopada na posiedzeniu rady stanu w habsburskim Opolu Jan Kazimierz miał u swego boku tylko tuzin senatorów, w tym pięciu duchownych, ideologicznie zawsze raczej antyszwedzko nastawionych. Jednocześnie Czarniecki nie stawił się ze swoimi zbrojnymi na służbę szwedzką, choć obiecał to Karolowi Gustawowi[349] . Nastała wojna podjazdowa.

Zwrot w działaniach militarnych nastąpił po obronie Jasnej Góry i zawiązaniu przy królu konfederacji tyszowieckiej. Wokół niewielu starć narosło tyle mitów, co wokół obrony klasztoru jasnogórskiego. Winę ponosi oczywiście Henryk Sienkiewicz. Oblężenie Jasnej Góry trwało od  18 listopada  do 27 grudnia 1655 r. Klasztor był bardzo dobrze przygotowany do obrony. Już w sierpniu zakonnicy kupili 60 muszkietów i wzmocnili załogę do 10 żołnierzy. Mieli łącznie 24 działa i to lepsze niż generał Burchard Müller, bowiem twierdzę oblegać mieli nie tyle Szwedzi, ale głównie ich brandenburscy i polscy sprzymierzeńcy. Przeor Augustyn Kordecki 7 listopada uznał Karola Gustawa jako władcę Szwecji i Polski, lecz nie zawiesił kontaktów z Janem Kazimierzem. Szwedzi obiecali klasztorowi bezpieczeństwo, ale nie ufano im do końca i najcenniejsze skarby przewieziono m.in. do klasztoru paulinów w Mochowie koło Głogówka, czyli tam gdzie przebywał Jan Kazimierz.

Brak zaufania był słuszny; Szwedzi zażądali wpuszczenia garnizonu, jakoby w celu  pacyfikacji pogranicza śląskiego. Gdy paulini odmówili,  8 listopada przybył ich sojusznik hrabia Jan Wrzesowicz na czele 200 kawalerzystów. Nie zrobiło to na obrońcach wrażenia, więc 18 listopada pod klasztor podszedł korpus 1400 Brandenburczyków i 600 Polaków pod wodzą gen. Müllera. Większość stanowiła nieużyteczna w oblężeniu jazda, a wbrew powieści „Potop” lepsze armaty mieli paulini. Dodatkowo wspierali ich okoliczni szlacheccy partyzanci. Wobec niepowodzenia oblężenia Karol Gustaw nakazał Müllerowi wspomóc oddziały walczące w polskich Prusach. By zachować twarz, Brandenburczyk zażądał 60 tys. talarów, na co Kordecki odpisał, że zapłaciłby na początku oblężenia, ale teraz już go na to nie stać, gdyż oblężenie dokonało zbyt wielu szkód. Z militarnego punktu widzenia bitwa miała niewielkie znaczenie, ale z pewnością dodała ducha przeciwnikom coraz okrutniejszych Szwedów.

Pod Gołębiem w lutym 1656 r. Szwedzi pokonali, choć nie rozgromili dywizji Czarnieckiego, mimo tego ich propaganda głosiła, iż tak się właśnie stało, by zrobić wrażenie na niezdecydowanych[350] .  Dnia 11 maja 1656 r. Jan Kazimierz uniwersałem wziął pod opiekę polskich arian, jednocześnie głosząc, iż kłamstwem jest, iż ariańska szlachta wspiera Szwedów[351] . Katastrofą zakończyła się za to wielka bitwa pod Warszawą rozegrana między 28 a 30 lipca 1656 r. – największa bitwa polsko-szwedzka w historii. Było to starcie dwóch równych kultur. Polacy mieli 24 tysiące oddziałów regularnych, głównie jazdy (w tym tysiąc husarii) i 10 tys. pospolitego ruszenia, Szwedzi i Brandenburczycy zaś ok. 19 tys. doświadczonych żołnierzy regularnych i również z przewagą jazdy (także dragoni Radziwiłła), choć nie tak wielką, jak po stronie przeciwnej. Szwedzka przewaga w armatach czyniła bitwę wyrównaną technicznie; o zwycięstwie szwedzko-brandenburskim zadecydowała głównie dyscyplina. Armia polsko-litewska nie została rozbita i zdołała się wycofać się na drugi brzeg Wisły.

W 1655 r. Polska kontrastowała ze Szwecją, jako bogaty spichlerz Europy i kraj chaosu administracyjnego, ale kulturowo już mniej. Podobne były strachy ludowe; w Szwecji nie wypowiadano słowa varg – „wilk”, używano słowa „kudłaty”, by nie przywołać wilków myślami. W obu krajach wierzono w duchy, widma, skrzatów i innych podziemnych ludków[352] . W XVII w. Szwedzi mówili z przekąsem o każdym bałaganie jako Polsk Riksdag, trochę jak pod koniec XVIII w. powie Georg Forster (polnische Wirtshaft), ale np. Peter Englund zauważa, że obrady sejmu nie zawsze były chaosem, np. wiele decyzji z automatu cedowano na króla, ministrów lub lokalne sejmiki; naprawdę chaotyczne były sejmy elekcyjne, gdyż każdy poseł chciał dostać coś od kandydatów[353] . W obu krajach wierzono, że nietolerancja jest kluczem do ładu politycznego, choć wokół pełno było dowodów, że jest powodem chaosu i wojen domowych[354] . Natomiast w Szwecji uznano „suwerenność” monarchy tj. usuwanie przeszkód do sprawnego rządzenia monarsze spod nóg, a w Polsce nie[355] .

W 1657 r. polski teatr wojenny przybrał dla Szwecji zły obrót. Polacy to popierali Szwedów, a to zrywali umowy, a wojna podjazdowa szybko zabrała Szwedom wszystko prócz polskiego Pomorza i okolic. Karol Gustaw zaczął przeklinać wówczas: „z tymi barbarzyńcami nic nie załatwimy”[356] . Wtedy właśnie Brandenburgia zdradziła Szwedów na rzecz Polski za pieniądze i ustępstwa dyplomatyczne[357] . Zdrada ta uzyskała postać dokumentów znanych jako dwa traktaty welawsko-bydgoskie, które oznaczały zerwanie zależności lennych między Rzeczpospolitą a Prusami Książęcymi, a więc  uznanie suwerenności państwowej Hohenzollernów.  Traktat uzgodniono ostatecznie 19 września w Welawie, a zaprzysiężono 6 listopada 1657 r. w Bydgoszczy. Fryderyk Wilhelm i jego potomkowie w linii męskiej uzyskali suwerenność w Prusach Książęcych, aż do wymarcia dynastii (nie wymarła do dziś, w przeciwieństwie do głównej linii Wazów).

W taki sposób po obu stronach polskich Prus (tj. ziemie wokół Torunia i Gdańska) znajdowały się teraz suwerenne dominia brandenburskiej dynastii Hohenzollernów. Polsce wyrastał niezauważenie potężny przeciwnik. Panujący w Berlinie przez pół niemal stulecia (1640-1688) książę Fryderyk Wilhelm I, zwany wielkim elektorem (ponieważ władca Brandenburgii był, obok np. władcy Saksonii, jednym z kilku władców niemieckich wybierających cesarza niemieckiego) miał od początku przeogromne ambicje.

W 1732 r. odkryty zostanie w brandenburskich archiwach testament polityczny z 1672 r., autorstwa właśnie „wielkiego elektora”, tego wykształconego w Holandii prawdziwego biznesmena na tronie, który uważał, że własna duża armia jest ważniejsza niż alianse i który całe życie był rzecznikiem niezależnej od Rzeszy polityki pruskiej[358] . Wielki elektor przekonywał, że Brandenburgia-Prusy musi zagarnąć habsburski Śląsk, jeśli chce przetrwać,  doradzał za to dobre stosunki z Polską, ale w historii nic nie jest wieczne. Gdy pomagał w 1657 r. wygnać Szwedów z Polski, cała Europa podziwiała nowe brandenburskie wojsko. Jego powstanie było możliwe dzięki umowie (Rezess), jaką Fryderyk Wilhelm, „wielki elektor” (1640-1688) zawarł w 1653 r. ze stanami Brandenburgii, czyli swoją szlachtą zwaną junkrami (Junker). Dawniej sądzono, że była ona objawem słabości. W świetle najnowszych badań wynika, że junkrzy uzyskali bardzo niewiele, zaś  elektor zyskał o wiele więcej niż się może wydawać. Umowa dała mu w zasadzie wolna drogę do budowania absolutyzmu i stałej armii[359] .

Warto poświęcić temu krajowi nieco uwagi z jeszcze jednego powodu; Brandenburgia stawała się coraz bardziej tolerancyjna w sprawach religijnych, dokładnie w tym samym czasie, gdy Polska popadała w nietolerancję. Wacław Potocki (1622-1696) będzie jeszcze pisać, że Niemca w Polsce kłuje w oczy wolność, a Polaka w Niemczech – pycha i dlatego  „nie będzie nigdy Niemiec Polakowi bratem”, choć na pychę chorowali już raczej Polacy a nie Niemcy. W XIX w. Niemcy już uważali Polaków za niewolników także mentalnych, a więc mamy ciekawą historię wzajemnego niezrozumienia i oskarżania się o tendencje zamordystyczne[360] .

Brandenburgia była zawsze raczej biedna i nieurodzajna, a mimo to władcy Prus umieli uczynić swój kraj potęgą, stawiając na rozwój przemysłu. Prusy przypominały pod tym względem Holandię, świadomie się na niej wzorując. Gdy władca brandenburski Jan Zygmunt przyjął w 1613 r. kalwinizm, dla poddanych był to szok, myśleli bowiem, że zgodnie z zasadą Rzeszy z 1555 r. – cuius regio, eius religio, zażąda by wszyscy Brandenburczycy zostali przynajmniej oficjalnie kalwinami i porzucili luteranizm. Jednak władca nie wymagał tego[361] . Tolerancja, jaką przejawiali Hohenzollernowie, była w ich dobrze pojętym interesie. Lawirowanie między fanatyzmem luterańskim Szwecji i katolickim Austrii nauczyło ich sceptycyzmu, próbowali w latach 1662-1667 stopić kalwinizm i luteranizm w całość, a Samuel Pufendorf nauczył ich w latach 70. XVII w., że ważniejsze od religii jest dobro państwa. Pufendorf także dowodził, że niezbędne jest wzmocnienie władzy państwa, poprzez fundusze na stałą armię[362] .

Fryderyk Wilhelm, „wielki elektor” (1640-1688), który czas wojny trzydziestoletniej spędził m.in. w Lejdzie, przyswoił sobie holenderską tolerancję, nowoczesną naukę polityczną i stoicko-kalwiński etos. Elektor słynął też z pracowitości w służbie państwa, co miało stać się pruską tradycją. Odtąd kraj Hohenzollernów stale rósł wewnętrznie dzięki reformom, manufakturom, a zewnętrznie dzięki podbojom i układom. „Wielki elektor” sprowadzał kalwińskich Niemców i Holendrów, którzy słuchali jego, a nie luterańskich stanów, tworząc nowoczesną biurokrację. Tolerancja i stała armia oraz akcyza nakładana na miasta uniezależniła go finansowo od szlachty. W 1664 r. kazano luteranom i kalwinom powstrzymać się od atakowania się wzajemnie, każdy duchowny obu wyznań miał podpisać ten pierwszy pruski edykt tolerancyjny. W 1685 r. elektor przyjął prześladowanych francuskich kalwinów (hugenotów), ale tylko najzamożniejszych i najzdolniejszych. Jednocześnie zabraniał katolikom chodzenia na msze do poselstw katolickich krajów, tolerancja jego była więc nieco wybiórcza, ale trzeba pamiętać o wielkiej presji protestanckiej szlachty. Pietyści jako marginalizujący różnice między obu wyznaniami protestanckimi, prześladowani nawet w stosunkowo otwartej światopoglądowo Saksonii, zostali w Prusach dobrze przyjęci[363] .

W latach 30. XVIII w. Prusy przyjmą salzburskich „eksulantów”, czyli luteran prześladowanych w ultrakatolickim księstwie biskupim Salzburga, a już za panowania Fryderyka II waldensów z Francji[364] . Nawet co bogatsi Żydzi (biedni nie) byli chętnie widziani w Berlinie AD 1660 czy 1700, w czasach gdy do wielu państw Europy, np. do Szwecji nadal nie mieli wstępu; tymczasem w Brandenburgii w 1669 r. nakazano urzędnikom opłacić odbudowę zniszczonej przez motłoch synagogi w Halberstadt[365] . Tak Brandenburgia, a później Królestwo Prus stanie się, zwłaszcza za rządów Fryderyka II (1740-1786) krajem imigrantów i wolności religijnej, czyli takim USA w miniaturze, zanim dziewiętnastowieczny romantyczny nacjonalizm tego częściowo nie zniszczy[366] . Dzieje Brandenburgii i Polski biegły w odwrotnym kierunku, dlatego w XVI w. Ameryką w miniaturze była Polska, ale w XVII w. już Brandenburgia. Dlatego zachodni Europejczycy z zaskoczeniem przyjmują dziś opowiadania zakochanego w Polsce (i pewnej Polce) historyka brytyjskiego Normana Daviesa o tej wolności  wędrującej po środkowej Europie.

Dla Jana Kazimierza najważniejsze było jednak pozbycie się Szwedów z Rzeczpospolitej. Prawdopodobnie niewiele zaprzątał sobie głowę Brandenburgią, zajęty walkami z pozostałymi w Polsce wojskami szwedzkimi, zamkniętymi w miejskich garnizonach. Od czerwca do sierpnia 1657 r. król uczestniczył w oblężeniu Krakowa, a od września do grudnia dowodził oblężeniem Torunia. Jednocześnie zabiegał o pieniądze od Habsburgów i wsparcie dyplomatyczne Francji.

W listopadzie udało się posłom Jana Kazimierza porozumieć z carem Aleksym, zaś pod koniec 1657 r. kłopoty Szwecji wykorzystała jak zwykle Dania, którą Karol Gustaw postanowił ukarać. Chciał napaść także na duńską wówczas Norwegię, ale  pacyfizm rejonów Szwecji położonych wzdłuż granicy z duńską Norwegią, był niewzruszony; wiadomo było, że wojna ograniczy się do Skanii i samej Danii. Pierwszy atak przeprowadził ostrożny duński generał Axel Urup, nieustannie ponaglany z Kopenhagi[367] . Duńczycy wkroczyli do Hallandu - witani przyjaźnie, gdyż ta prowincja była szwedzka od niedawna, a szwedzki pobór do armii i biurokracja były męczącą nowinką[368] . Co ciekawe na przełomie 1657 i 1658 r. lord-protektor krótkotrwałej, lecz ambitnej Republiki Angielskiej Oliver Cromwell uznał Duńczyków za sługusów Polaków i Austriaków, a więc za zdrajców protestantyzmu, jednak nie udało mu się niczego uczynić dla Szwedów. Ci musieli sami dokonać legendarnego i karkołomnego desantu po lodzie w stronę Kopenhagi w styczniu 1658 r.[369] .

W sierpniu 1657 r. zmarł Chmielnicki, stąd możliwe było we wrześniu stworzenie efemerydy zwaną w polskiej historiografii wielką unią hadziacką i unią trzech narodów; polskiego, litewskiego i ukraińskiego. Unia dawała prawosławiu równe prawa z klerem rzymskokatolickim, lecz car Aleksy szybko zaczął likwidować napotkane oddziały kozackie oraz armie Rzeczpospolitej na wschodzie niszcząc inicjatywę w zarodku[370] . Pozbawienie Jana Wyhowskiego hetmaństwa przez Kozaków w sierpniu 1659 r. na rzec nieudolnego Jurka Chmielnickiego, całkowicie już uczyni z elit kozackich, sługi Moskwy, choć kilka dekad później będą żałować.

Duńczycy jako arcywróg Szwecji całkowicie odwrócili uwagę Karola Gustawa od Polski. Gdy Polacy odzyskiwali także z pomocą austriacką kolejne miasta, Dania została rozgromiona. Nie pomogła skromna pomoc Polska, choć Polacy kochają powielać mity podobne do mitu Dywizjonu 303. W jednym rozdziale „Pamiętników” Jan Chryzostom Pasek opisał stacjonowania wojsk polskich w Danii (1658 r.), czyli tysięcy ludzi pod wodzą Stefana Czarnieckiego. Pasek opisywał obawy Polaków przed nieznanym krajem, rozwiane duńską serdecznością i gościnnością. Paska zachwycało niedrogie i łatwo dostępne mięso (regularne obławy przeciw wilkom pozbawiła zwierzynę płochości, stąd Dania była doskonałym miejscem do polowań) oraz  uroda i delikatność kobiet duńskich. Zszokowało go nieco spanie nago, nawet gdy byli w domu goście i dania z bydlęcych kiszek. Z detalami i po barokowemu kwieciście opisywał Pasek współdziałanie z Austriakami i Brandenburczykami w walkach przeciw Szwedom na terenie Danii. W 1658 r. na mocy układu w Roskilde Malmö razem z cała Skanią (Skåne) przeszło spod władzy Danii pod władzę szwedzką[371] . Szwedzcy namiestnicy podeszli do sprawy umiejętnie, w kościołach zastąpiono psalmy duńskie, podobnymi szwedzkimi, by nie było wrażenia agresji kulturowej. Walka z Danią spowodowała najpierw wielką, a nierozstrzygniętą  bitwę morską Szwedów z Holendrami, a później kampanię bardziej łupieżczą niż wojenną w Kurlandii. Szwecja rozpętała więc wojnę europejską; francuski poseł w Sztokholmie Hugues de Terlon donosił latem 1658 r.:

„król nigdy nie rozbroi swej armii. Kocha bowiem wojnę bardziej niż swój kraj. Zmusza go to do prowadzenia wojen przez całe swoje życie, choćby po to, aby moc utrzymać armię w obcych krajach, ponieważ nie ma środków, aby ją wyżywić w Szwecji …[372] ”.

Polaków ogarnęło innego rodzaju szaleństwo; uznano, że „potop” był karą boską za tolerowanie nie-katolików. Fanatyzm polskich Wazów widać już było wcześniej, np. w usunięciu arian czyli sekty braci polskich z Rakowa w 1638 r., chociaż ich uczelnia miała międzynarodową renomę[373] . W 1658 r. spadły na nich kolejne prześladowania. Banicja luteranów była niemożliwa, ze względu potęgę miast pruskich, a kalwinistów nie ośmielono się wygnać w obawie o gniew Genewy i Holandii, zaś u Żydów szlachta polska była zbyt zadłużona. Dlatego zdecydowano się na wygnanie słabych politycznie arian, najsłynniejszych kozłów ofiarnych w historii Polski. Pamiętajmy jednak, że wówczas nie było to nic nadzwyczajnego; np. w 1648 r., parlament angielski uchwalił, że za wyznawanie antytrynitaryzmu grozi kara śmierci, a w 1685 r. następuje we Francji odwołanie edyktu nantejskiego. Ruch ariański skompromitowany został podczas potopu szwedzkiego udzieleniem faktycznie poparcia najeźdźcy. Katolikom wybaczono kolaborację ze Szwedami, arianom nie. Po 1658 r. część braci polskich, jak m.in. Wacław Potocki, przeszła na katolicyzm. Większa część jednak wyemigrowała do Holandii. Jak zauważa Ogonowski:

„…Bracia Polscy w XVI i XVII w. stanowili poważne zagrożenie dla interesów tej ponadnarodowej organizacji kościelnej. Jako jedni z pierwszych zaczęli zastanawiać się nad prawidłowym ustawieniem relacji pomiędzy Państwem, a Kościołem, domagając się całkowitego rozdziału tych instytucji… Program społeczny Braci Polskich wzywał także do zniesienia pańszczyzny. Jan Przypkowski aktem z 1572 r. wyprzedził epokę i uwolnił swoich poddanych od pańszczyzny (jednym z uwolnionych był wybitny ariański drukarz Sternat-Sternacki)…[374] ”.

Żydów, jak wspomniano, zostawiono raczej w spokoju, choć warto wspomnieć uniwersał króla Jana II Kazimierza Wazy do Żydów koronnych z wiosny 1657 r.:

„…Iż luboście dla jawnej z nieprzyjacielem naszym korrespondencyjej i zdradziectwa tych Żydów, którzy nieprzyjacielowi za sołdatów przeciwko nam służyli i służą i na wszystko złe onego nawodzą, zasłużyli to byli, aby imię wasze z Korony Polskiej, od której żeście tak wielkie zawsze dobrodziejstwa mieli, wykorzenione było. Którego rozkazania naszego i postanowienia wiernych rad naszych jeślibyście nie usłuchali, bądźcie tego pewni, że was ostali z Polski, dobra wszystkie wasze konfiskowawszy, wypędzić rozkażemy i tym, którzy się za granicę wyprowadzili, więcej do Korony powracać się nie dopuścimy i żaden Żyd już na wieki w państwach naszych nie będzie mógł mieszkać ani bywać…”.

Ponieważ w grudniu 1658 r. Szwedzi wojnę już wyraźnie przegrywali, polska rada senatu, w której ważną rolę grał Jerzy Lubomirski sporządziła listę kandydatów do obsadzenia polskiego tronu po śmierci bezdzietnego króla. Wiadomo było, że kandydat musi być katolikiem i nie być zbyt potężny (a więc ani Habsburg ani Burbon), nie wykluczono natomiast cara Aleksego, ponieważ w ugodzie sprzed roku nęcono go perspektywą tronu  Rzeczpospolitej[375] . W roku następnym jednak dwór zdecydował się na Burbona i wiedząc, że to się senatowi nie spodoba, zaczął taić swe zamiary.

W 1659 r. Szwedzi kontrolowali już tylko nieco nadmorskich miast polskich. W grudniu Karol X zwołał parlament do Göteborga, ale trzy miesiące później już nie żył[376] . Nastąpił powrót do korupcji czasów Krystyny, a planowane reformy wojskowe odwołano.

Z roku 1659 pochodzi pierwszy znany list chorążego Jana Sobieskiego do Marysieński, czyli Marii Kazimiery d’Arquien, damy z fraucymeru królowej Ludwiki Marii Gonzagi, która używała tychże dam dla pozyskiwania wpływów dla dworu. W 1656 r. Sobieski nawiązał z nią flirt, choć była ona wówczas żoną pana Zamościa, Jana Zamoyskiego. W 1659 r. mieszkańcy Lublina chronili się w zamojskiej twierdzy, o czym donosiła Maria Kazimiera naszemu sarmackiemu wojownikowi[377] . Pod jego wpływem zacznie ona wkrótce nosić prosto ułożone po sarmacku włosy, zamiast kunsztownych francuskich fryzur, on zaś pod jej wpływem z sarmackiego brutalnego dziwkarza, pana haremu licznych czerkiesek, stanie się wyznawcą miłości do jednej jedynej, jak w modnych wówczas francuskich powieściach[378] .

Pokój w Oliwie podpisany w maju 1660 r. był teoretycznie twardy dla Szwecji, ale tak naprawdę łagodny, ponieważ nie znano jak wielkich strat doznała Szwecja, więc mocno poszarpana szwedzka armia nadal budziła strach[379] . Francuzi upokorzywszy dopiero co Hiszpanię pokojem pirenejskim (1659 r.), byli na tyle silni, by osłonić Szwedów, przekonując Jana Kazimierza, iż Szwecja nie może być za słaba, ponieważ grozi to zbytnim zachwianiem równowagi sił w regionie i rozebraniem Polski przez Rosjan, Brandenburgię i Austrię[380] . Być może to właśnie poselstwo francuskie przyniosło ze sobą decydujący impuls dla słynnych przestróg królewskich późniejszych o parę lat. Pokój oliwski odblokował podróże zagraniczne. Przyszły król Michał Korybut Wiśniowiecki mógł odbyć wojaże edukacyjne do Drezna i Wiednia. Zorganizował je krewny jego matki Gryzeldy Zamoyskiej-Wiśniowieckiej, Jan Zamoyski[381] .

Tymczasem w Szwecji magnaci (högadeln) znów bogaciła się kosztem korony[382] . Widzimy więc po raz kolejny wyraźnie, że egoizm szlachecki nie był zjawiskiem wyłącznie polskim, ale w Szwecji bywała też silna władza dziedzicznych królów w kwiecie w., zdolna z poparciem chłopów, mieszczan lub kleru luterańskiego wymusić posłuch tych poddanych, w których żyłach płynęła niby błękitna krew.

Z wojny polsko-szwedzkiej, a tak naprawdę ogólnoeuropejskiej jako najsilniejsze wyszła Brandenburgia, która z uporem realizowała pomysł armii stałej zarzucony w większości krajów, ale który ostatecznie miał się opłacić[383] . Panująca wokół burza wojenna pomogła mu przeprowadzić skuteczne reformy administracyjne i wojskowe, głębsze niż szwedzkie[384] . Po 1660 r. pod wpływem wojen duńsko-szwedzkich w obu krajach wzmocni się władza królewska. W Szwecji jednak nastąpić to mogło od 1672 r., w Danii już w 1665 r. Fryderyk III wymusił na swych duńskich poddanych uznanie Kongeloven czyli dekret dający mu władzę absolutną. Analogiczny dokument szwedzki, ujrzy światło dzienne dopiero w 1689 r. i nie będzie tak jednoznaczny.

Po 1660 r. wzmocniła się też Rosja pod nową dynastią Romanowów; która wkrótce upokorzy Polskę rozejmem w Andruszowie (1667), podobnie jak Francja upokorzyła Hiszpanię traktatem pirenejskim (1659). W 1672 r. Francuzi i uzależniony od pomocy finansowej Wersalu, król Anglii Karol II rzucą się razem na Holandię („rok katastrofy” rampjaar), jednak do 1689 r. Anglia zdąży już uniezależnić się od Francji zyskując Holendra Wilhelma III na tronie. Mimo tych przetasowań Francja pozostanie głównym rozgrywającym na Zachodzie i źródłem szczodrych subsydiów dla Szwecji aż po wiek XVIII. Od 1661 r. Francja i Szwecja będą miały wspólnego kandydata do polskiej korony, by szachować Wiedeń[385] . O władzę nad wschodem jeszcze ciągle mogły powalczyć Rosja i Szwecja, ale już na pewno nie wykrwawiona Polska.

W podpisanym 3 maja 1660 r. pokoju w Oliwie, kończącym ostatecznie „potop” Polska straciła  większość Inflant wraz z Rygą, potwierdziła traktaty welawsko-bydgoskie, a Jan Kazimierz Waza zrzekł się pretensji do tronu szwedzkiego, jedynie dożywotnio zachowując  tytuł króla Szwecji. Szwecja obiecała poszanowanie wolności handlu na Bałtyku i zwrócenie zrabowanych archiwów i bibliotek (dochowa obietnicy w niewielkim stopniu). Rzeczpospolita zobowiązała się zachować w Prusach Królewskich wolność religijną (podobnie jak Szwecja w Inflantach), co niedługo później Brandenburgia wykorzysta  do ingerowania w polską politykę wewnętrzną. sprawy wewnętrzne Rzeczpospolitej.

Niedługo po traktacie oliwskim Jan Kazimierz rozpoczął starania o przeprowadzenie elekcji vivente rege kandydata francuskiego, czyli księcia Henri  Burbon-Condé d’Enghien, lecz już w 1661 r. porzucił projekt, wobec oporu szlachty na sejmikach prowincjonalnych. Król zapomniał, że w Polsce jest nikim, choćby nie wiadomo, ile razy przeganiał Szwedów (zresztą z pomocą brandenbursko-austriacką, ponieważ bez niej szanse pozbycia się ich z Rzeczpospolitej byłyby niewielkie). Zwołany na 2 maja 1661 r. do Warszawy sejm został sparaliżowany opozycją Jerzego Lubomirskiego i intrygami brandenburskiego posła Johanna Hoverbecka[386] .

Epoka też decydowała jakby na niekorzyść podobnych form ustrojowych do tej jaka panowała w Rzeczpospolitej. Republika Niderlandzka co prawda jeszcze nie została napadnięta przez Francję i Anglię (1672), ale Republika Wenecka i Republika Genui wyraźnie słabły; przyszłość należała do monarchii absolutnych, gdzie królowie bywali na tyle silni, by dobierać sobie współpracowników choćby z mieszczaństwa i choćby wbrew szlachcie.

Od 1660 r., jak już mówiliśmy, rozgorzała na nowo wojna z Rosją. Na razie rozgrzane walkami ze Szwedami wojska Stefana Czarnieckiego i Jerzego Lubomirskiego wspierane przez Tatarów poradziły sobie z rosyjską agresją. Jednak Rosja nie powiedziała jeszcze ostatniego słowa, a Polska była coraz słabsza; od 1600 do 1650 r.  ludność zmniejszyła się o ok. 30% i wynosiła mniej niż 7 mln, a większość gruntów leżała odłogiem, przez co bywały nawet rzadkie wcześniej lata głodu. Ugoda cudnowska w 1660 r. unieważniała wszelkie akty hadziackie i znów uznawała Ukrainę za część dwunarodowej Rzeczpospolitej. Kampania cudnowska była szkołą logistyki dla chorążego Jana Sobieskiego[387] .

W 1661 r. Jan Kazimierz miał nadzieję znieść lub chociaż ograniczyć stosowanie liberum veto, zmienić sposób obradowania sejmu i ograniczyć uprawnienia hetmanów. Starał się też przekonać sejm, że elekcje vivente rege są we wspólnym interesie wszystkich Polaków. Trud, z jakim przyszło wyrzucić z Rzeczpospolitej Szwedów, pokazywał wszystkim  słabość ustrojową. Na tym polegała przewaga Jana Kazimierza nad innymi niedoszłymi reformatorami. W mowie władcy z 4 lipca 1661 r. widać wyraźnie, że bał się, iż Rzeczpospolita zostanie rozebrana przez ambitne kraje sąsiednie[388] ; król powiedział obu izbom parlamentu, że wobec braku reformy Wiedeń z pewnością sięgnie po Kraków, gdyż pokusa będzie zbyt silna, nawet jeśli osobiście „dwór rakuski” (austriacki) życzy Polsce dobrze[389] .

Także w lipcu 1661 r. zawiązała się przeciwna reformom konfederacja wojska koronnego pod Lubarem, kierowana przez Jana Świderskiego, choć tak naprawdę chyba od początku przez Jerzego Lubomirskiego, choć ten odżegnywał się zrazu od tych insynuacji[390] . Rozpoczęła się niemrawa z początku wojna domowa, która w 1662 r. nie przyniosła konkluzji. W styczniu 1663 r. królowa spróbowała cichcem ubić Lubomirskiego, jednak zdrajca został ostrzeżony. Całe lata 1662-1664 Sobieski i Marysieńka dumali nad ewentualną przeprowadzką do Paryża, cała Polska aż huczała od plotek na ten temat. W maju 1665 r. wezmą tajemny ślub[391] .

Wojna z Rosją mimo zapału armii nie szła zbyt dobrze, więc w latach 1663–1664 król zorganizował nową wyprawę moskiewską. Wziął w niej udział także 23-letni Michał Korybut-Wiśniowiecki na czele własnego regimentu sześciuset strzelców uzbrojonych po zachodniemu (autorament cudzoziemski)[392] . Wobec braku sukcesów, jeszcze w 1663 r. Jan Kazimierz zapowiedział abdykację. Wtedy spory o to, kto obejmie władzę rozgorzały z całą mocą. Nic nie pokazuje patologii ustrojowej jak fakt, że pomimo iż król nadal panował, wybuchła de facto wojna domowa. Stronnictwo profrancuskie skupione wokół królowej Ludwiki Marii Gonzagi miało przewagę dzięki pieniądzom od Francji Ludwika XIV. Nieopłacane wojska zawiązały konfederację wojskową, popieraną przez hetmana Lubomirskiego.

W 1664 r. Jan Kazimierz oskarżył Jerzego Lubomirskiego o zdradę przed sądem sejmowym. Po wyroku skazującym go na banicję magnat rozpoczął bunt znany dziś jako rokosz Lubomirskiego. Zazwyczaj potępia się tego ambitnego magnata za rozbijanie jedności ojczyzny, lecz niektórzy historycy dowodzą, iż hetman Lubomirski nie zrobił rokoszu z dumy, lecz dlatego że francuskie stronnictwo (Wielopolscy, Sobiescy itd.) wytoczyło mu ową parodię procesu[393] . Oczywiście dla uniknięcia niszczącej Rzeczpospolitą wojny domowej mógł Lubomirski po prostu przeczekać sprawy na Śląsku, ale dzięki pomocy cesarza Leopolda I zaczął tam zbierać wojska[394] .

Wojna domowa uniemożliwiła przeprowadzenie koniecznych reform, ale kto był temu winien najbardziej, trudno powiedzieć. Najłatwiej byłoby przypisać winę królowi, ale w takim kraju, jak ówczesna Polska, kilku magnatów często mogło więcej niż on, poza tym, wobec tego z kim król był ożeniony, stanięcie ponad tym sporem też raczej byłoby niewykonalne. Jednym z nielicznych magnatów, którzy stali niezłomnie przy królu w czasie awantury z Lubomirskim był Michał Korybut Wiśniowiecki, wdzięczny za opiekę, jakiej doznał do królowej Ludwiki Marii, podczas ucieczki przed Szwedami na Śląsk przed dekadą. Michał uważany za chwiejnego człowieka słabego charakteru, wytrwał przy królu, mimo iż praktycznie wszyscy jego krewni woleli zdrajcę Lubomirskiego, co ciekawe nie zauważa tego nawet biograf Michała Adam Przyboś, przytaczając wspomniane wydarzenie[395] .

W styczniu 1665 r. Jan Kazimierz nakazał schwytać obrzuconego infamią Lubomirskiego, jeśli wróci do kraju, a buławę po nim chciał dać Janowi Sobieskimu , szefowi stronnictwa francuskiego, a więc swojemu teoretycznemu stronnikowi, tej jednak nie chciał jej przyjąć. Król zatrzymał ją dla siebie, choć w wojnie domowej wyglądało to jeszcze gorzej, niż w dawnych wojnach z obcymi[396] .

Sobieski, jeden z dawnych stronników szwedzkich z czasów potopu, a więc miał on zdradę we krwi, choć „potop” był w ogóle epoką zdrajców. Niby popierał centralizm i monarchizm Jana Kazimierza i Ludwiki Marii, ale nie chciał przyjąć hetmaństwa po Lubomirskim, by nie narazić się szlachcie[397] . Dopiero pewna dama z fraucymeru Ludwiki Marii, Marie Casimire d'Arquien namówi go do zaprzestania umizgów do anarchistycznych mas szlacheckich i stanięcia zdecydowanie po stronie dworu[398] . Z Lubomirskim czuł się związany, jako swym przełożonym od 1657 r.[399] , chociaż w 1655 r. on wybrał Szwecję, aktywnie buntował dla niej armię Rzeczpospolitej i trwał przy jej boku rekordowo długo, gdyż do końca lutego 1656 r.[400] , podczas gdy Lubomirski konsekwentnie popierał Jana Kazimierza i jego pro wiedeńską politykę.

W maju 1665 r., przypomnijmy, Sobieski ożenił się potajemnie z Marie Casimire znaną dziś jako Marysieńka, wdową po wojewodzie sandomierskim Janie Sobiepanie Zamoyskim. Łącząc majątki, stał się ważną figurą w polskiej polityce.

Król Francji Ludwik XIV pakował ogromne sumy w swoją partię w Polsce[401] . Jego najważniejszy minister Jean Baptiste Colbert twierdził, że cieszy go każdy milion wysłany do Polski, wierzył bowiem w centralizm Ludwiki Marii Gonzagi. Polska uwolniona choćby w części od sarmackiej anarchii, mogła stać się wartościowym elementem francuskiej polityki wschodniej, cenniejszym może od Szwecji czy Turcji[402] .

Sobieski także przeszedł na francuski jurgielt i stał się bardzo pewny siebie i prawdopodobnie dlatego koncertowo przegrał krwawą bitwę  pod Mątwami 13 lipca 1666 r., dowodząc wojskami króla. Sobieski stratował własną dragonię[403] . Rokoszanie nie brali jeńców, a Sobieski cudem uciekł z pola walki. Nie czuł się dobrze, walcząc z Lubomirskim, bojąc się, iż ten pogodzi się z dworem, a on Jan zostanie z niczym. Mimo iż rdzeń armii Lubomirskiego składał się nie z szaraczkowej ultrakatolickiej antyfrancuskiej szlachty, lecz z wojsk habsburskich i zwerbowanych Kozaków[404] , nowy hetman Sobieski przegrywał.

Do zaprowadzenia pokoju, zresztą bardzo względnego, potrzebna była ugoda w Łęgonicach 31 lipca 1666. Król musiał się wyrzec swoich reform. Króla przeproszono, ale tak naprawdę na prawdziwą pacyfikację nie było już szans, ponieważ nikt nie wygrał, a Lubomirski niby przepraszał, ale po staremu butnie przybywając z kilkuset własnymi jeźdźcami[405] .

Pozycja Polski słabła wskutek wojny domowej. W 1666 r. na Krymie stracił władzę przyjazny Polsce chan Mehmed Girej, ponieważ Turcy pracowali nad Tatarami i Kozakami, by oba narody rzucić przeciw Polsce. Regimentarz Sebastian Machowski nie był w stanie pokonać sprzymierzonych Kozaków i Tatarów.  W styczniu 1667 r. szczęśliwie zmarł wreszcie Lubomirski, ale królowa chciała zbyt szybko wzmocnić pozycję dworu i opór przeciwko reformom pojawił się nawet u stronników partii francuskiej (Jan Sobieski, Krzysztof Pac itd.)[406] . Mówiono wówczas o wysłaniu wojsk francuskich do Polski, ale ostatecznie wysłać je trzeba było we wrześniu 1667 r. do Holandii. Innym sygnałem był niekorzystny, a nawet katastrofalny  rozejm w Andruszowie (1667 r.), kończący wojnę polsko-rosyjską; Rzeczpospolita traciła „czasowo” Smoleńsk i Kijów. Nigdy nie uda się już poprawić tych ustaleń na korzyść Polski. Potwierdzone zostaną w 1686 r. Jan Sobieski musiał skupić się na odcinku kozacko-tatarskim i wojnie podjazdowej. Wygrywał kładąc nacisk na aprowizację i logistykę, w stopniu daleko większym niż inni siedemnastowieczni polscy hetmani[407] . W przyszłości Sobieski też widzieć będzie zagrożenie tureckie i tatarskie silniej niż rosyjskie, które będzie raczej lekceważyć.

W styczniu 1668 r. na trwającym od listopada sejmie nadzwyczajnym król wysunął rozsądne propozycje dotyczące akcji przeciw Turkom, ale odpowiedziały mu wrzaski, iż powinien abdykować[408] . W lutym 1668 r. szlachta nauczyła się cenić Sobieskiego za walki pod Podhajcami i można było dać mu bezpiecznie dać mu wielką buławę koronną[409] , ale to była jedna z nielicznych dobrych wieści.

Król w ciągu następnych miesięcy stwierdził, że chyba nie pozostało nic innego i przebywał już częściej w Nieporęcie niż Warszawie. Możliwe, że latem 1668 r. Sobieski był tak popularny, że mógł wziąć władzę od szlachty, ale zbyt się wahał i zbyt był kojarzony z kandydatami dworu – Francuzami – by cieszyć się długo mirem mas szlacheckich[410] .

Rzeczpospolita stawała się coraz słabsza i jak to bywa w takich wypadkach, rozwijała się w niej mentalność oblężonej twierdzy. W 1668 r. uchwałą sejmową zakazano pod karą śmierci porzucania katolicyzmu. Pod koniec XVII w. zaczęto blokować dostęp innowierców do urzędów. Ludzie wychowani na tolerancji jak ksiądz Feliks Durewicz, jeszcze w I poł. XVII w. nawracali argumentami i bronili innowierców czy ludzi mało żarliwych religijne przed fizycznymi prześladowaniami, a wcześniej Piotr Skarga uważał np. sprawców rzezi Św. Bartłomieja za paskudnych „papistów, a nie dobrych katolików[411] . Teraz jedyną słuszną opcję religijną umacniano przemocą. Ateizm i sceptycyzm był w świetle dokumentu z 1668 r. bluźnierstwem karanym  kwalifikowaną karą śmierci. W tym samym roku Jan II Kazimierz Waza abdykował i wyjechał 30 kwietnia 1669 r. do Francji, gdzie został opatem w cieszących się dobrobytem dobrach Saint-Germain-des-Prés. Umrze w grudniu 1672 r., ponoć na atak apopleksji, na wieść o upadku Kamieńca Podolskiego.

Jan Kazimierz był zdolnym, bezkompromisowym władcą, nie bojącym się przeciwstawić magnatom i szlachcie. Niestety wojny i zdrady oznaczały, że opór przeciwko reformom okazał się zbyt silny. Starał się wzmocnić żywioł mieszczański dając prawa szlacheckie patrycjatowi miasta Lwowa (1658 r.), reformował armię, unowocześniał artylerię, sprawnie dowodził wojskiem, nie dał się pokonać Szwedom ani kozakom ani rokoszanom i nieustannie przestrzegał przed wadami polskiego systemu politycznego[412] , słowem był to władca wybitny, choć może nieco zbyt mało elastyczny i nie w pełni kontrolujący swoją odziedziczoną po bracie żonę. Ten sprawny władca, który zobaczył spory kawał Europy jako królewicz, znał świat i ludzi, lecz przyszedł za późno, by naprawić to co zepsuł jego ojciec.

Po abdykacji Jana II Kazimierza Wazy sejm elekcyjny 19 czerwca 1669 r. wybrał na króla Polski Michała Korybuta Wiśniowieckiego jako Michała I, który panował do 1673 r. Jego kandydaturę zgłosił biskup i podkanclerzy Andrzej Olszowski. Jako syn Jaremy Wiśniowieckiego, bohatera walk z kozakami, cieszył się sympatią drobnej szlachty, a po Batorym i Wazach wolano „Piasta”, czyli Polaka, a nie np. Francuza Karola Orleańskiego. Nie do końca wiadomo, kto zaproponował jego kandydaturę, prawdopodobnie uczyniła to szlachta sandomierska[413] . Nie wiadomo właściwie nic o działalności Michała Korybuta między 1666 a 1669 r. Sama kandydatura piastowska była z kolei znanym hasłem, np. kasztelan lwowski Andrzej Maksymilian Fredro, który jeszcze dekadę temu był zwolennikiem cudzoziemców na tronie polskim, teraz dowodził, że tylko Piast może obronić polskie ziemie. Fredro argumentował, że kiedy Polska była silna, cudzoziemiec mógł jako jedyny zapobiec walkom między magnatami, lecz gdy Polska upada, tylko Polak może ją zrozumieć. Wielu rozumowało w ten sposób, choć nie brakło zwolenników Rakoczego, Brandenburczyka, Lotaryńczyka, cara Aleksego czy Neuburga i innych kandydatów francuskich[414] . Michał wydawał się zaskoczony wyborem, choć powoływano się często na jego porywczego i walecznego ojca. Był on kandydatem szlachty średniej, niechętnej Francji. Z magnatów popierali go w zasadzie tylko litewscy Pacowie[415] , podkanclerzy Olszowski, krewniak Dymitr Wiśniowiecki, biskup poznański Stefan Wierzbowski oraz biskup krakowski Andrzej Trzebicki. Biskupi zazwyczaj trzymali stronę Austrii, jak Michał. Często zarzuca się Michałowi I, iż nie umiał stworzyć partii dworu

Profrancuscy magnaci – „malkontenci” na czele z Sobieskim oraz prymasem Mikołajem Prażmowskim od początku zwalczali Michała jeszcze przed elekcją. Korybut pilnował, by Janowi Kazimierzowi regularnie wypłacano uposażenie[416] . Mimo iż Korybut stał politycznie na drobnej szlachcie, nosił się z zachodnia, natomiast oligarcha i klient Francji Sobieski z polska. Od początku sytuacja wyglądała na wstęp do nowej wojny domowej. Magnaci z Sobieskim na czele starali się przekonać, że Ioannes Casimirus Rex oznacza  Initium Calamitatis Regni, czyli  „Początek Nieszczęść Królestwa”.

Sobieski nie widział w Wiśniowieckim nikogo prócz małpy (le singe – w listach do Marysieńki), lecz jego żona patrzyła praktyczniej i pamiętając, że Korybut wodził czasem za jej urodą oczami, zakręciła się nieco przy nowym władcy i uzyskała szybko ambasadorstwo dla swego brata w Paryżu[417] . Chociaż Michał był inteligentny i wykształcony (ale niezbyt pewny siebie) i władał m.in. łaciną, niemieckim, francuskim, włoskim i tureckim, mawiać będą magnaci, iż w żadnym z nich nie ma nic do powiedzenia. Podważano też osiągnięcia wojskowe króla Michała (udział w kampanii ukraińskiej  w 1663 r., wsparcie króla Jana Kazimierza w czasie rokoszu Lubomirskiego), być może z powodu jego tuszy i nieśmiałości. Zwolenników Michała zwano regalistami. Malkontenci Sobieskiego mieli sporo cech o wiek późniejszej targowicy; w końcu Sobieski przechodził w życiu  z bycia marionetką szwedzką (czas potopu) i brandenburską do bycia marionetką francuską i nigdy nie wystarczało mu pieniędzy z własnych majątków. W 1656 r. jako starosta Jaworowa walczył po stronie szwedzkiej pod Gołębiem (19 lutego 1656). Jak Ludwika Maria Gonzaga, tak samo Marysia i Jan nie kierowali się racjonalizmem, ślepo wołali za elekcją Francuza za liwry z Wersalu. W 1667 r. Sobieski chciał rzucić wszystko i wyjechać do Francji, ale atak Tatarów i Kozaków spowodował, że go potrzebowano[418] .

Dziwi kult tego zdolnego wodza i patologicznego zdrajcy w jednej osobie. Do malkontentów należeli m.in. też Andrzej Morsztyn, Radziwiłłowie oraz wojewoda krakowski Aleksander Michał Lubomirski. Morsztyn różnił się w swej postawie jakościowo od Lubomirskich czy Radziwiłłów, ponieważ po prostu podziwiał monarchię francuską, Lubomirski czy Radziwiłłowie z kolei po prostu chcieli utrwalać własną mafijną pozycję z pomocą francuskich pieniędzy, zupełnie jakby swoich mieli za mało.

W październiku 1669 r. rozpoczął się sejm koronacyjny. Podkanclerzy Olszowski przedstawił 7 października propozycje królewskie, tj. jego program polityczny. Dwór planował porozumieć się z Kozakami, odzyskać Ukrainę w pertraktacjach z carem Aleksym i zawarcie z nim sojuszu antytureckiego, uchwalenie podatków na żołd dla wojska i odbudowę twierdz we Lwowie i Kamieńcu Podolskim. Posłowie jednak, zwłaszcza tzw. egzulanci, tj. uciekinierzy z rosyjskich teraz fragmentów Ukrainy, zajmowali się prywatą i sporami o wielkie nic. Król więc ucztował i bywał na mszach, przez co dziś oskarżany jest o bierność[419] .

W listopadzie 1669 r. egzulanci (szlachta z ziem utraconych na rzec cara), czyli najprawdopodobniej kierujący nimi[420] malkontenci zerwali sejm. Malkontenci wprost dążyli do detronizacji, a nawet zabicia króla, a we wszystkim maczał palce Sobieski[421] .  Na jego zamówienie po Rzeczpospolitej krążył  ordynarny paszkwil Jana Wielopolskiego: „List szlachcica polskiego do sąsiada po sejmie coronationis z Krakowa”, przedstawiający króla Michała I jako idiotę i wariata; niestety do dziś wiele z tych kłamstw pokutuje w świadomości historycznej Polaków. Malkontenci wrzali z oburzenia słysząc, że w grudniu 1669 r. Olszowski był w Wiedniu przyjmowany z honorami, jakimi dotąd cieszyli się jedynie reprezentanci bratniej habsburskiej Hiszpanii[422] . Malkontentom nie udało się bowiem utrącić zamiaru mariażu habsburskiego, którego pragnęła lwia część drobnej szlachty.

W lutym 1670 r. na Jasnej Górze król Michał poślubił Eleonorę Habsburg. Ceremonię odprawił nuncjusz papieski Galeazzo Marescotti, gdyż prymas odmówił. Wesele miało miejsce w pałacu Denhoffów w Kruszynie, czyli w siedzibie jednego z niewielu rodów magnackich stojących po stronie regalistów.

Dnia 28 lutego w Lanckoronie chłopi powstali w liczbie pięciuset przeciwko własnej starościnie i powiększaniu przez nią pańszczyzny rozmaitymi trikami. Chłopi odebrali zarekwirowane im przez urzędników woły. Król zareagował łagodnie, lecz sprawa skończyła się kompromisem (pańszczyzna obniżona w zamian za ogromne kary pieniężne dla chłopów)[423] .

W początkach 1670 r. szlachta średnia dążyła do wytoczenia procesu hetmanowi  Sobieskiemu, jednak w obliczu buntu armii, zrezygnowano z tego. Niemal wszystkie sejmiki prowincjonalne popierały króla Michała. Sejm rozpoczął się 5 marca. Trzy dni później malkontenci domagali się usunięcia posłów austriackich; Schaffgotscha i Mayerberga ze stolicy, a 11 kwietnia szlachta popierająca Wiśniowieckiego rozpowszechniała pismo oskarżające stronników Francji o planowanie zamachu stanu. Wzajemnym oskarżeniom nie było końca[424] . Dla pewności 19 kwietnia 1670 r. malkontenci zerwali sejm. Sejmiki prowincjonalne jednak popierały króla, np. majowy sejmik szlachty wielkopolskiej w Środzie był świadkiem pobicia obuchami stronnika malkontentów kasztelana poznańskiego Krzysztofa Grzymułtowskiego, a w lipcu Ludwik XIV zapewnił uroczyście Michała I o swej życzliwości[425] , więc Sobieski zrozumiał, że jedyną szansą dla niego na dłuższą metę jest pokazanie dobrej wojskowej roboty, a Polsce zagrażali wtedy Turcy.

Jesienią 1670 r. królowa Eleonora Habsburg była w ciąży, ale niestety poroniła płód płci męskiej 29 listopada. Mimo to bezlitośni malkontenci rozpowiadali brednie o rzekomo powszechnie znanej oziębłości królowej wobec króla Michała[426] . We wrześniu 1670 r. dwór zawarł ugodę z kozakami, która mocno zaniepokoiła malkontentów, którzy bali się, że Kozacy zostaną rzuceni przeciwko nim. Być może ci zdrajcy by tak zrobili i była to typowa projekcja myślowa, zaczęli więc na sejmie domagać się przywrócenia rangi Sobieskiemu.

W początkach 1671 r. rozeszła się wieść, iż malkontenci szykowali na króla księcia Longueville, więc na wszelki jednak wypadek Wiśniowiecki oddalił nowego francuskiego kucharza, bojąc się otrucia[427] . Informację o tym miał podać jakiś jezuita spowiednikowi króla Wojciechowi Cieciszowskiemu[428] . Rozpoczęły się słowne ataki na malkontentów, ci zaś zarzucali królowi bierność wobec coraz bardziej ambitnej polityki brandenburskiej i niechęć wsparcia opozycji Christiana Ludwiga von Kalksteina, który chciał by w Królewcu było bardziej jak na polskim sejmie[429] .

Tzw. regaliści zablokowali na sejmie fundusze na armię, ponieważ ani trochę nie ufali Sobieskiemu, a król poparł bunt oddziałów Stanisława Wyżyckiego, który wbrew rozkazom opuścił pozycje obronne na Wołyniu. Tylko ludziom Wyżyckiego wypłacono żołd.  Przeciw Sobieskiemu zwołano konfederację w Gołębiu, a ten zorganizował kontr-konfederację w Szczebrzeszynie. Sobieski miał się za godniejszego od „małpy” jak pisał do Marysieńki o Michale Korybucie i uważał, że nielojalność wobec niego całkowicie jest usprawiedliwiona przez to, że to on jako hetman broni Rzeczpospolitej[430] , jakby to było coś więcej niż psi obowiązek generałów[431] .

Wiosną 1671 r. Sobieski dysponował najwyżej 12 tysiącami żołnierzy, a pospolite ruszenie odmawiało współpracy. Z tymi siłami mógł co najwyżej szarpać Kozaków Doroszenki i jego tatarskich sprzymierzeńców. Na chwilę walki z Doroszenką pogodziły wszystkich, ale gdy 10 grudnia 1671 r. na sejm przybył czausz (wysłannik) Turcji z listem sułtana Mehmeda IV wypowiadającego Rzeczpospolitej wojnę, nie przyczyniło się to zgody. Wojna z tak potężnym państwem jak Turcja wymagała znaczących wydatków i zaciągów. Prymas Prażmowski proponował podniesienie stanu armii do 70 tys. Michał zabiegał o poparcie Wiednia i papiestwa. Cesarz obiecał pomóc, ale odwlekał jej przysłanie. W dniu 27 marca Michał ciągle dopominał się o obiecane śląskie pułki, ale Wiedeń ciągle spoglądał z obawą w stronę Francji i nie chciał się ich pozbywać[432] . Tymczasem malkontenci pisali o wyśnionych miłostkach króla z niejaką Konarzowską, a królewscy komisarze negocjowali z ludźmi cara. Ugoda z carem nie przywróciła Kijowa, więc egzulanci zaatakowali króla. Dnia 20 maja król wyznaczył sejm nadzwyczajny na maj, głosząc, że Turcy zagrażają Lwowowi i wyznaczył nadzwyczajny sejm w Warszawie na 1 maja. Słusznie, bowiem 30 kwietnia sułtan robił inspekcję wojsk inwazyjnych[433] .

Wszystko to wskazuje na to, że król Michał działał szybko, choć nie przeszkadza to historykom posądzać go o gnuśność. Już 25 maja na sejmie król Michał, zwykle nieśmiały, przypomniał gromko Prażmowskiemu, że on go koronował, ale to ogół szlachty uczynił go królem[434] . Chociaż podejrzenia wobec malkontentów i Sobieskiego były więcej niż uzasadnione, do dziś historycy obwiniają króla o to, że w czerwcu 1672 r. nie było wyznaczonej obrony. Ci sami historycy będą później radośnie pisać o lipcowych próbach zamachu stanu w oparciu o pomoc Ludwika XIV, który był zajęty wojną z Holandią[435] , zamiast zapytać, jak król Michał miał pracować w takich warunkach. Dnia 28 lipca Litwini zawarli formalną konfederację przy królu. Jednak już w sierpniu 1672 r. Turcy oblegli Kamieniec Podolski.

Często pisze się, że wobec de facto wojny domowej w Polsce, mało kto przejął się  upadkiem głównej fortecy granicznej, czyli właśnie Kamieńca Podolskiego. Nie jest to jednak prawda. Król zebrał wierną mu szlachtę we wsi Gołąb w województwie lubelskim[436] . Gołębianie pozbawili prymasa stanowisk świeckich i zaatakowali dobra Sobieskiego. Na czele swych oddziałów Jan Sobieski udał się do Łowicza, gdzie przebywał prymas Prażmowski. Król Michał starał się u papieża o odwołanie Prażmowskiego, jednak papiestwo prosiło o nie umniejszanie znaczenia stanowiska prymasa[437] .

Negocjacje proponowali Turkom nuncjusz Francesco Bonvisi i biskup krakowski Andrzej Trzebicki. Jednak dopiero gdy sułtan Mehmed zażądał ukorzenia się Rzeczpospolitej, doszło w marcu 1673 r. do sejm pacyfikacyjnego w Warszawie, a król i Sobieski wyruszyli razem przeciw Turkom. Naczelnym dowódcą miał być król, ale się rozchorował, więc to Sobieski przełamał opór Turków okopanych w Chocimiu. To wydarzenie dało początek mitom o genialności wojskowej Sobieskiego, wszak Europa nie mogła znać jego koncertowej klęski pod Mątwami.

Od 1672 r. królowa Maria Kazimiera pisze do Ludwika XIV, obiecując ślepe posłuszeństwo swego męża wobec Wersalu i licząc na wskrzeszenie sutych inwestycji ludwikowych w partię francuską w Polsce z czasów Jana Kazimierza. Niestety król francuski odpowiadał zdawkowo lub ogólnikami, widząc w Marii królowej tylko swą poddaną[438] .

Króla Michała krytykuje się czasem za to, że wybrał Austrię zamiast silniejszej Francji[439] , choć de facto oba państwa miały problemy z pomocą Polsce. Niechętny Wiśniowieckiemu Adam Przyboś musi jednak przyznać, że król Michał dążył do pojednania z malkontentami, zabiegał o wsparcie wojskowe przeciw Kozakom, Tatarom i Turkom gdzie mógł, pisząc uniwersały do szlachty i pisma do Wiednia i Rzymu, prowadził oszczędny i praktyczny dwór, patronował malarstwu i w ogóle był życzliwym człowiekiem i patriotą. Ten sam autor pod niebiosa wychwala Sobieskiego, iż ten w marcu 1673 r. odnalazł wreszcie w sobie patriotyzm[440] , choć przecież hetman nie mógł bez końca przegrywać bitew, także z uwagi na osobistą chwałę.

Po śmierci króla Michała (listopad 1673 r.), na fali sławy bitewnej Sobieski został królem Janem III (21 maja 1674 r.), mimo sprzeciwu Litwinów, którzy chcieli kogokolwiek byle nie „Piasta” (Polaka)[441] . Często się Litwinów za to krytykuje, choć to oczywiste, że woleli by kogoś antyrosyjskiego na tronie niż antytureckiego Jana III. Sobieski popierał wielkiego wodza francuskiego księcia Kondeusza, mimo że Ludwik XIV zdążył już się przestawić na księcia Neuburga, specjalnie by podkopać usypanie głosów na tego ostatniego i by Ludwik XIV musiał się zgodzić z Marią Kazimierą, że Sobieski to jedyna szansa na profrancuski rząd w Polsce[442] . Sobieski po prostu był aktorem intryg swojej żony.

Jak dalece bandycką mentalność miał ten człowiek, widać po tym, że dopiero tuż przed koronacją zdał sobie sprawę, że musi pochować nie jednego, ale dwóch poprzedników, tj. Michała Korybuta i zmarłego w grudniu 1672 r. w Nevers Jana Kazimierza[443] . Niesamowite, jak bardzo historycy boją się przyjrzeć bliżej Janowi III, by nie ująć mu nadto międzynarodowej sławy rzekomego wybawcy Europy. Nawet świadomy jego wad i błędów Zbigniew Wójcik, który wprost wyrokuje, że „bilans jego panowania jest niekorzystny” robi co tylko się da, by wbrew faktom przedstawiać króla Jana jako dalekosiężnie patrzącego męża stanu[444] .

W 1675 Jan III Sobieski odrzucił Tatarów spod Lwowa. W 1676 r. Turcja  zwróciła Białą Cerkiew i zrezygnowała z haraczu.  Sobieski bezskutecznie zabiegał o wspólną akcję polsko-turecką przeciw Rosji, więc prowadził niekorzystną politykę prorosyjską. Prawda, że Polska nie miała siły rozprawić się sama z Rosją, ale wcale nie musiała walczyć dalej z Turcją, choć tak zerojedynkowo widzą ten problem zaślepieni mitem Sobieskiego historycy.

Opozycja w kraju skupiona wokół rodu Paców i wpierana pieniędzmi Wiednia i Berlina knuła przeciwko Sobieskiemu, jak on sam wcześniej przeciwko królowi Michałowi. Karol Lotaryński, książę skoligacony z Habsburgami i ożeniony z wdową po królu Michale, miał nadzieję przechwycić tron. Być może Sobieski nie rozumiał, że okazując pogardę poprzedniemu władcy, wystawił na pośmiewisko całą instytucję monarchii, co teraz na nim się mściło. Warto to podkreślić, ponieważ Jan III jest zdecydowanie zbył łagodnie oceniany w polskiej historiografii, być może dlatego że, choć był wielokrotnym zdrajcą, nosił sarmackie wąsy, podczas gdy znacznie bardziej patriotyczny Michał Korybut nosił się z zachodnia. Często nawet tęgie umysły sądzą po pozorach i dają się nabrać na to, co dziś nazwalibyśmy pijarem.

Żona Sobieskiego, Maria została królową w lutym 1676 r. Odtąd jeszcze mocniej starała się powiązać męża i Rzeczpospolitą z Francją, oczekując za to od króla Francji Ludwika XIV apanaży dla swojej rodziny.

W 1677 r. Jan III Sobieski bezskutecznie próbował zapobiec rozpuszczeniu wojsk przez sejm. Chociaż Brandenburgia była krajem wrogim, w 1677 r. Jan III nie pomógł Szwedom w ich wojnie przeciw Brandenburgii, choć chciał tego Ludwik XIV[445] . Tak to Polska po raz pierwszy zdradziła Francję, która z kolei nigdy nas nie zdradziła.

Nieco wcześniej rządzona przez niekompetentną radę regencyjną Szwecja dała się wciągnąć Francji w zupełnie niepotrzebną wojnę z Brandenburgią (bez wypowiedzenia wojny), która skończyła się w 1675 r. klęską pod Fehrbelinem[446] . W 1676 r. Brandenburczycy zajęli szwedzki Szczecin i znowu jak w 1660 r. los Szwecji zawisł na francuskim nacisku dyplomatycznym. Tu mógłby się przydać Sobieski, ale rezygnował z tego w zamian za pieniądze od elektora Brandenburgii, chociaż dostawał przecież sporo pieniędzy z Francji. Trudno powiedzieć, czy Sobieski dał popis ciasnoty umysłowej lub beznadziejnego cynizmu, ignorując wzrost Brandenburgii, zawodząc sojusznika francuskiego, będącego jednocześnie jego patronem, czy musiał ulec proniemieckiemu i prowiedeńskiemu sejmowi[447] . Tak czy inaczej w 1679 r. Francja spróbuje przymierza z Berlinem i cała polityka antybrandenburska się zdezaktualizuje.

Ludwik XIV też czynił gafy, w 1677 r. uczynił ambasadorem w Polsce szwagra polskiej królowej, choć siostry  się nie znosiły. Ten błąd szybko wyzyska Wiedeń[448] .

W latach 1675-1678 Jan III Sobieski mieszkał się w sprawy Gdańska tylko po to, by od patrycjatu wydobyć łapówkę. Napuścił drobnomieszczan na patrycjat, co niektórym w mieście się podobało. Szedł zresztą w ślady Batorego i Zygmunta III i innych władców traktujących Gdańsk jak piraci; dopiero August III podporządkuje sobie Gdańsk, jak król a nie jak rabuś[449] .

Dziwaczne zachowania Sobieskiego widać co chwilę, np. w 1678 r. jego poseł Jan Gniński musiał namawiać Turcję przeciw Rosji oraz… Rosję przeciw Turcji, ponieważ Sobieski bezdennie głupio założył, że Turcy i Rosjanie nie skonsultują się ze sobą[450] . Historycy ceniący Sobieskiego niechętnie przyznają, że nie udało mu się porozumieć ani ze Stambułem, ani z Moskwą, a mimo to chwalą „elastyczność” króla[451] . W zasadzie należy się zastanowić, dlaczego w ogóle bez zaplecza chciał on czynić coś innego niż oczekiwała większość sejmowa.

Jako król Sobieski był trochę taki, jak wydaje się na portretach, czyli dość jowialny i na pewno dawał się lubić jako człowiek, lecz o czym Polacy nie lubią pamiętać, przejawiał wiele patologicznych zachowań i bynajmniej nie chodzi o o brak pruderii widoczny w listach do żony, ponieważ to była taka nowa libertyńska moda, ale o coś zupełnie innego. Otóż Sobieski bywał nieludzko okrutny, za nieumyślne zabicie jego ulubionej wydry skazał pewnego dragona na 22500 uderzeń kijem, czyli na śmierć[452] . Tak samo dziwią jego „wyczyny” z czasów młodości, gdy w roku 1653 pogwałcił immunitet posła tatarskiego, ponieważ miał antyislamskie krucjatowe obsesje[453] , od czasu jak jego brat zginął z rąk tatarów pod Batohem w 1652 r.[454] , nic więc dziwnego, że jako król wielkiego terytorialnie kraju, zadbał tylko o odcinek południowy. Pewną wielkoduszność okazał jednak Sobieski niejakiemu Aleksandrowi Darowskiemu, który w 1679 r. pociął publicznie szablą królewski portret, skazano go na śmierć z woli urzędników, ponieważ pocięcie portretu było tym samym, co zamach, chociaż Jan Sobieski darował winę sprawcy[455] .

W początkach 1683 r. zniechęcony natarczywością Marysieńki domagającej się ziem we Francji dla synów[456] i płaszczeniem się Sobieskiego, król Francji Ludwik XIV zerwał sojusz z Polską, choć niektórzy historycy próbują to tłumaczyć oporem Francji przed uznaniem tureckiej zaborczości wobec nie tylko Austrii, ale i Europy i gniewem sejmu 1683 r. na ambasadora Francji[457] . Sobieskiemu został tylko sojusz z Austrią, choć z racji fiskalnej biedy Rzeczpospolitej i prywaty finansowej Sobieskiego oraz fiskalnych sporów jego z sejmem, Jan Sobieski raczej zmienił szefa niż sojusznika. Na tym polega problem z wyborem rodzimego magnata na króla, ponieważ magnat nie może stanąć ponad prywatną polityką rodu, nie mając rezerwuaru odrębnego kraju, jak Siedmiogród czy Saksonia, a tę wadę Sobieskiego powiększała jeszcze jego skłonność do typowo magnackiej, czyli partyjnej polityki.

W marcu 1683 r. nie było wiadomo, czy Turcy zaatakują Polskę czy Austrię, stąd sojusz Rzeczpospolitej z Wiedniem był być może sejmową techniką przetrwania raczej niż manewrem Sobieskiego[458] . Turcy mieli kłopot z żołdem dla armii i dlatego zamierzali dać jej łupić wrogie państwa. Na wszelki wypadek Sobieski fortyfikował Lwów oraz Kraków i rozpoczął rozbudowę wojska. Nie była to żadna święta wojna o podbój Europy, lecz zwykłe piractwo. Po złupieniu Węgier armia zapewne by się wycofała. Szybkość ataku zaskoczyła Austriaków, ale właśnie ona świadczy o tym, iż było to jedynie piractwo. Nie był to już wiek XVI, gdy Turcja np. Sulejmana Wspaniałego górowała nad armiami chrześcijańskimi, by faktycznie można było mówić, że Sobieski w sojuszu (sojusz z Austrią zawarto 1 kwietnia 1683 r.) z wodzem naczelnym armii austriackiej Karolem Lotaryńskim i elektorem Bawarii uratował Austrię ani tym bardziej Europę. Austriacy sami by odzyskali stracone ziemie. Natomiast na pewno kontratak przez Kahlenberg oszczędził okupacji Wiedniowi (cesarz Leopold planował pierwotnie bronienie się w Linzu) i za to wiedeńczycy byli wdzięczni, tak bardzo, że cesarz stał się zazdrosny.

Gdy  armia wielkiego wezyra Kara Mustafy obległa Wiedeń, zamiast ruszyć na Kamieniec Podolski i wymusić podział sił tureckich, ruszył na Wiedeń, przez co utrudnił sobie zdyskontowanie zwycięstw. Wybrał europejską sławę zamiast działać racjonalnie. Ryzykował, nie czekając na posiłki litewskie i przemierzając z koronnymi 400 km w osiem dni. Z trudem udało się księciu Karolowi Lotaryńskiemu przekonać niemieckich sojuszników z Bawarii i Wirtembergii do zaufania Sobieskiemu i jego manewrowi przez górę Kahlenberg. Tak czy inaczej 12 września 1683 r.  rozegrała się wielka bitwa pod Wiedniem zakończona klęską Turków, których zginęło 15 tys., a więc pięciokrotnie więcej niż żołnierzy armii polsko-niemieckiej. Papież Innocenty XI ustanowił święto z okazji odblokowania Wiednia.

Il. 1. Kamieniec Podolski, zdjęcie autorstwa Pawła Mateja wykonane w 2021 r.

Zwycięskich bitew nie analizujemy pod kątem ryzyka, a o klęskach często zapominamy. Znana jest druga bitwa pod Parkanami (wtedy habsburskie Węgry - dziś Słowacja) 9 października, gdzie Turcy stracili niemal 10 tys. ludzi, głównie kawalerzystów, ale zapominamy, że dwa dni wcześniej 7 października przegrano pierwszą bitwę pod Parkanami, ponieważ  niecierpliwy Sobieski nie skonsultował się z węgierskim watażką Tokolyą[459] , gdyż z nikim się specjalnie nie liczył. Chociaż wojna się nadal toczyła, a Turcy nie byli rozbici, w grudniu 1683 r. Sobieski powrócił z wojskiem do Krakowa. Musiał tak uczynić, ponieważ gdy przed wyzwoleniem Wiednia niemieccy książęta i oficerowie wychwalali kolorowe zastępy polskie i ich króla (wołali: Ah unsere brave König – „ach nasz dzielny król”), tak po wyzwoleniu zazdrosny cesarz Leopold ograniczył zaopatrzenie dla Polaków i zakazał niemieckim panom nadmiernych peanów[460] . Mimo to był Sobieski w pewnym sensie ostatnim polskim zwycięskim wodzem aż do Piłsudskiego[461] , stąd zapewne dzisiejsze nadmierne zachwyty wiktorią wiedeńską.

Drugim powodem jest barokowa przesada poezji wojennej (zwielokrotnianie liczby Turków i Tatarów), która często powstawała na zamówienie Jana III lub wychodziła od autorów niechętnych Austriakom i kontrreformacji, jak Wacław Potocki albo też pochodziła z krajów ościennych np. Niemiec czy Italii, a nawet Hiszpanii, które nie dbały o Polskę, natomiast pławiły się w klęsce znienawidzonych Turków[462] . Narody bałkańskie pochwaliłyby i wychwalały istotnie każdego wyzwoliciela od Turków, a Kozacy kochali Sobieskiego za to, iż sprzeciwiał się obracaniu ich w chłopów pańszczyźnianych, czyli przywracania stanu sprzed 1648 r. na Ukrainie[463] . Po dziś dzień moi brytyjscy i szwedzcy znajomi interesujący się historią zupełnie serio uważają, że Turcy zalaliby w 1683 r. Europę, gdyby nie Sobieski, a my Polacy lubimy czuć się ważni. Słusznie jednak zauważał już Tadeusz Żeleński-Boy, iż Tatarów żyjących na pograniczu Polski było najwyżej 200 tys., co dla niemal dwunastomilionowego państwa, jakim była Rzeczpospolita Obojga Narodów, powinno być jak zgniecenie muchy, gdyby tylko Rzeczpospolita choć trochę działała[464] . Słusznie więc dziwi się Żeleński-Boy, jakim cudem dziś nabieramy się na te wychwalanie wysiłków sparaliżowanego słonia odganiającego czambuły liczące łacnie maksymalnie 15-20 tys. Tatarów naraz.

Trzecim powodem przesady w wychwalaniu czynów Jana III, jest to, że w kontrolowanej przez Rosjan Polsce stanisławowskiej (1762-1795), patriotyzm antyturecki Sobieskiego nie kolidował z interesami carycy[465] ani nauczycieli z epoki PRL.  W epoce rozbiorów nawet trzeźwi autorzy krakowscy, jak Karol Szajnocha będą robić wyjątek dla proaustriackiego Sobieskiego. Tak mit przetrwał nienaruszony do naszych czasów, przesłaniając po dziś dzień prawdę o niezbyt znaczącym sukcesie krótkowzrocznego i chwiejnego władcy.

W 1684 r. Rzeczpospolita weszła w skład Świętej Ligi, zawiązanej przez Austrię, papieża i Wenecję, w ramach której Polacy działali na swoim naturalnym polu ekspansji np. w Mołdawii, lecz bez większych sukcesów, ponieważ Turcy zyskali czas na oddech. Autorzy chwalący Sobieskiego uważają trwanie w Lidze za oczywistość[466] i nie podejmują zagadnienia, czy warto było trwać przy Austrii, a może korzystniej byłoby polepszyć swe relacje z Francją[467] , wykorzystując wiktorię wiedeńską jako kartę przetargową, zanim prestiż Rzeczpospolitej wróci do normalnego niskiego poziomu.

W samej Rzeczpospolitej politykę władcy utrudniali Sapiehowie, którzy jakby naśladowali dawne działania Sobieskiego przeciw Michałowi I, lecz we współpracy nie z Francją, lecz z elektorem brandenburskim Fryderykiem III. Sobieski nie miał już siły zajmować się czymkolwiek poza wojną z Turcją; więc odda całą Litwę brutalnej tyranii Sapiehów – jego politykę kadrową na Litwie gani mocno nawet ceniący Jana III Zbigniew Wójcik[468] .

Nawet Rosjanom Sobieski okupi się w 1686 r. traktatem pokojowym (tzw. traktatem Grzymułtowskiego), w którym potwierdzono warunki rozejmu w Andruszowie sprzed dwóch dekad. Oznaczało to oficjalną rezygnację Rzeczpospolitej ze Smoleńska i Kijowa, a Moskwa zyskała prawo opieki nad prawosławnymi w Rzeczpospolitej, co da im pretekst dla ingerencji w jej wewnętrzne sprawy. Daleko idące ustępstwa nic Polsce nie dały w wojnie z Turcją. Sobieski zawsze marzył o krucjatach i należy wątpić, czy rozumiał racjonalną politykę.  Niechętnie obrońcy Sobieskiego przyznają, że na szybkie dogadanie się z Moskwą na jakichkolwiek warunkach naciskała Liga[469] .

W latach 1685–1686 Austria, Wenecja i Rzeczpospolita próbowała namówić Tatarów krymskich i Persję do akcji przeciwko Turkom. Szach perski, choć często walczył dawniej z Turcją także z powodów religijnych (szyicki Iran przeciw sannickiej Turcji) tym razem zasłonił się islamem[470] . Być może dałaby ona więcej, gdyby Sobieski nie zagapił się na obietnice Ludwika XIV w zamian za porzucenie Austrii. Lawirując pomiędzy Austrią i Francją oraz Szwecją, Sobieski trwał w bezproduktywnym sojuszu cesarskim, a niszcząc Turcję tylko wzmocnił dodatkowo Rosję i tak widzą to nawet życzliwi Sobieskiemu historycy jak Paweł Jasienica i Jerzy Łojek[471] .

Tak samo, jak w polityce zagranicznej poza biciem Turków dla wiary już chyba niż zysku, tak w polityce wewnętrznej niszczono wówczas w Rzeczpospolitej ostatnich nie-katolików. „Mamy dzicz, to sobie zapolujemy” – tak powiedział przewodniczący trybunału w 1687 r. podczas procesu grupy kalwinistów.  Warto jednak być nieco ostrożnym w ocenie. Jako historyk nasłuchałem się o wiele karach pieniężnych dla wiernych nieobecnych w tych czasach na mszy w swoim kościele. Być może tak bywało, wiele zależało od konkretnych duchownych i ich zapału. Tego rodzaju kara nie byłaby jednak czymś wyjątkowym i niesłychanym w Europie, także wśród społeczności protestanckich. Na przykład było to czymś normalnym w luterańskim Strasburgu[472] . Chociaż Polska przestała być tolerancyjna, nie stała się dużo bardziej nietolerancyjna niż inne kraje. Zauważa to też Paweł Jasienica, który przypomina, że ostatnia osoba stracona w Europie na stosie Barbara Zdunk (1769-1811), nie została skazana przez władze polskie, takich już nie było, ale przez niby oświecone władze pruskie[473] . Wszystko to prawda, tylko właśnie dlatego ten przykład jest niewiele mówiący. Polska dostaje automatycznie etyczną taryfę ulgową na wszystko, co się dzieje w XIX w., nie mając szans np. prowadzić własnego kolonializmu czy podbojów, niezależnie nawet co myślimy o kolonializmie, a nie każdy był taki zły i bezsensowny (np. można argumentować, że np. Imperium Brytyjskie dało Indiom więcej niż im zabrało).

Warto wspomnieć o tym, co mogło się w epoce m.in. Gassendiego i Spinozy, gdy wolnomyśliciele byli jeszcze mocno kontrowersyjni, ale ich przybywało, co mogło stać się z takimi ludźmi w Polsce Jana Sobieskiego. Otóż w marcu 1689 r. spalono szlachcica Kazimierza Łyszczyńskiego wraz z jego dziełem „De non existentia Dei” za ateizm. Łyszczyńskiego poglądy znane są tylko z aktu oskarżenia przeciwko niemu:

„… Człowiek jest twórcą Boga a Bóg jest tworem i dziełem człowieka. Tak więc ludzie są twórcami i stwórcami Boga, a Bóg nie jest bytem rzeczywistym, lecz bytem istniejącym tylko w umyśle, a przy tym bytem chimerycznym, bo Bóg i chimera są tym samym… Prosty lud oszukiwany jest przez mądrzejszych wymysłem wiary w Boga na swoje uciemiężenie; tego swego uciemiężenia broni jednak lud w taki sposób, że gdyby mędrcy chcieli prawdą wyzwolić lud z tego uciemiężenia, zostaliby zdławieni przez sam lud…”.

Łyszczyński studiował retorykę, logikę, fizykę i metafizykę w Kolegium Jezuitów w Krakowie i Kaliszu. Sam przez 8 lat był członkiem zakonu. Tam poznał pisma starożytnych. Z odtworzonych fragmentów jego pism można wnioskować, że świetnie znał prace renesansowych wolnomyślicieli: Giordana Bruna, Campanelli, Giulia Cesare Vaniniego, który, nawiasem mówiąc, też skończył na stosie. Wykształconych (sapientes) dzielił Łyszczyński na otwartych ateistów i cyników, którzy udają religijnych dla korzyści. Łyszczyński miał mieć świecki proces.  Przysłany przez papieża nuncjusz Giacomo Cantelmo postulował, by wziąć Łyszczyńskiego na tortury i żądać wydania wspólników. Bo co to za inkwizycja, gdy sądzona jest tylko jedna osoba. Z tortur jednak zrezygnowano w obawie przed tumultem szlacheckim – opowiada prof. Nowicki. W komisji sejmowej, która sądziła Łyszczyńskiego, zasiadało czterech biskupów.  Łyszczyńskiemu 30 marca 1689 r. wyrwano język, później spalono jego rękę, następnie spalono całego jego ciało lub ścięto z rozkazu króla wg innej wersji[474] .

W marcu 1688 r. dwór sam zerwał wrogi sobie sejm, ale na kolejnym nadzwyczajnym jesienią tego roku nie było lepiej – król próbował ściągać uwagę mas szlacheckich z dworskiego centralizmu w stronę wojny z Turcją, ale wielu bezczelnie z niego drwiło,  jak Jan Opaliński i namawiało do oddania tronu[475] . Król oddanych sobie ludzi nie miał wielu, należeli do nich Stanisław Szczuka i Stefan Bidzyński[476] , nie miał więc nawet partii dworskiej podobnej do dawnej partii Ludwiki Marii i Jana Kazimierza.

Dwór państwa Sobieskich nie miał siły przyciągania, ponieważ niewiele mógł dać[477] . Jak dowodzi choćby Tadeusz Żeleński-Boy także intelektualnie nie miał król tak wiele do zaoferowania uczonym dworzanom, jak twierdzi Zbigniew Wójcik, jedynie architekci byli zadowoleni, dostając zlecenia wilanowskie. Dawne francuskie pieniądze poszły na dodatkowe zaciągi armijne. W 1689 r. Francja wysyłała kolejnych posłów do Polski, by wyrwać Polskę z Ligi, ale wiedeńskie wpływy przeważyły i najagresywniejszy z nich - Bethune musiał Polskę szybko opuścić[478] . Tymczasem Sobieski coraz słabiej bronił Francuzów wobec sejmu, ponieważ deprymująco zadziałało nań to, że Francji nie udało się zablokować zmiany rządu w Anglii z profrancuskiego Jakuba II na protestancki holenderskiego księcia Wilhelma III (słynna chwalebna rewolucja – glorious revolution)[479] . Mit wszechmocnego Ludwika XIV faktycznie się rozwiał.

Brnąc dalej w beznadziejną politykę antyturecką, Jan III Sobieski powziął w 1691 r. kolejną nieudaną wyprawę do Mołdawii. Postawił więc odtąd na defensywę budując na granicy z Turcją nowe umocnienia nawiązujące do wiodących wzorów francuskich, ale ideologicznie do polskiej kontrreformacji: Okopy Św. Trójcy i Szańce Panny Maryi. Zaczął chorować i powierzać dowództwo innym.

Do decydujących rozstrzygnięć na południowym froncie doprowadzi dopiero następny król – Fryderyk August (August II), rodem z Saksonii.  Sobieski zmarł w czerwcu 1696 r., w sensie politycznym pozostawił po sobie żonę i synów. Żona jednak w 1699 r. wyjedzie do Italii.

Tak pogardzani przez całe pokolenia polskich historyków sascy Wettinowie; August II i August III, starali się wprowadzić nieco ładu w polski system polityczny i podnieśli kraj cywilizacyjnie. W Polsce generalnie utrzymuje się tendencja, widoczna nawet u Jasienicy i innych nieszablonowych autorów, do chwalenia słowiańskich miernot na polskim tronie, przy jednoczesnym krytykowaniu i obwinianiu o wszystko co złe władców-cudzoziemców. Przykładem Sobieski[480] .

W porównaniu z Sobieskim, August II jako król miał liczne zalety. Portret tępego osiłka to efekt propagandy pruskiej epoki wojny siedmioletniej (1756-1763)[481] . Pierwotnie przydomek „Mocny” odnosił się do siły jego woli. August II nie da się pokonać Szwedom, a sympatię Sarmatów zyska, wjeżdżając w 1697 r. do Krakowa w polskim stroju, by zaraz później  osłonić Elbląg przed zakusami Brandenburgii. Dodać można, że August II znał się na ludziach i umiał dobrać sobie zdolnych i energicznych współpracowników takich, jak Stanisław Antoni Szczuka herbu Grabie (1654-1710). Umiał też znakomicie zdyskontować swoją konwersję na katolicyzm, której dokonał w Wiedniu 1697 r. i oddanie katolikom wspaniałego kościoła przy królewskim zamku w Moritzburgu pod Dreznem, dla uzyskania poparcia Kościoła dla swych reform.

Mimo początkowych wątpliwości np. Innocentego XII co do szczerości konwersji Augusta, Kościół pozostał jedną z nielicznych sił nie patrzących krzywo na unię polsko-saską. Augustowi udało się zasadniczo zjednoczyć duchownych po swojej stronie, mimo iż stanowe kłótnie polityczne przenosiły się na nich[482] . Nie należy się dziwić, dlaczego eks-protestant poparł katolików w sprawie tzw. tumultu toruńskiego (1724 r.). Ze wszystkich historyków polskich Jacek Staszewski najbardziej przyczynił się do oddemonizowania i demitologizacji Wetynów. Nie oznacza to, że ich za wszystko chwalił i nie widział wad czy błędów, ale zerwał z bajkami  o „zdegenerowanych Sasach”, które powtarzali Władysław Konopczyński, Jerzy Łojko, a nawet Jasienica. Na przykład mało kto do dziś w Polsce wie, że w 1953 r. E. Hassinger całkowicie wykluczył tezy Konopczyńskiego, jakoby Saksonia kiedykolwiek planowała rozbiory Polski[483] .

Wróćmy do starań Fryderyka Augusta o polską koronę, którą popierał cesarz Leopold I Habsburg. Zgodnie z duchem nowej epoki oświecenia Fryderyk August spisał starannie swój program polityczny i zatytułował go: „Jak Polskę przekształcić w kraj kwitnący i cieszący się szacunkiem u sąsiadów”. Po śmierci Jana III saski polityk Johann Heinrich Flemming złożył kandydaturę królewską Fryderyka Augusta I na ręce prymasa Radziejowskiego, ten przyjął go uprzejmie, ale zwrócił potrzebę konwersji kandydata na katolicyzm[484] .  Saksonia to kraj luterański i takie było też wyznanie dynastii Wettinów, lecz w Polsce panować mógł tylko katolik; dlatego pod  koniec maja 1697 r. Fryderyk August odwiedził kurort Baden i tam w tajemnicy przed własnym ludem i Europą, lecz w obecności swego krewnego Christiana Augusta biskupa Raab dokonał konwersji na katolicyzm, zachowując zwierzchność nad saskim kościołem luterańskim za pośrednictwem swego ministerstwa. czyli tzw. Tajnej Rady (Geheimrat) oraz wpływ na wybór cesarza, choć formalnie protestantom w sejmie Rzeszy przewodzić miał jego kuzyn Johann Georg von Sachsen-Weißenfels.

Właśnie dlatego że Augustowi II przypisywano w przeszłości straszne przewiny wobec Rzeczpospolitej, warto przyjrzeć się jego panowaniu nieco bliżej. Przede wszystkim nie był on uzurpatorem. Dnia 16 lipca 1697 August przekroczył granicę pod Tarnowskimi Górami na czele armii w nowych białych, tj. katolickich mundurach. Wówczas armie protestanckich państw stosowały mundury jak Szwecja - niebieskie lub czerwone - jak Anglia, Dania czy do 1697 r. Saksonia, zaś państwa katolickie, jak Francja czy Austria - białe. Odbyła się podwójna elekcja, czyli w zasadzie dwie elekcje; obie bardzo liczne; kandydat francuski książę Conti otrzymał więcej głosów niż Fryderyk August  27 czerwca 1697 r., choć Saksończyk dostał ich niemal 14 tys.  Często mówi się, że na Niemca głosowała przekupiona przez Rosjan mniejszość (nad granicą litewską stał korpus Michaiła Romodanowskiego), zapominając, że Conti dostawał głosy zwykle za pieniądze francuskie, a w tamtych czasach Rosja nie była jeszcze tą straszną Rosją, jak po 1709 r., zresztą dano Radziejowskiemu czas, by unieważnił obie i prowadził kolejną, a więc o uzurpacji nie ma mowy.

Za słowami musi stać wola, a August II wykorzystał bierność Francuza, ruszając szybko do Krakowa i zjednując sobie więcej szlachty. Postawny, wygadany siłacz szybko zjednywał sobie ludzi. Dopiero do samego Krakowa  wstępu odmówił mu starosta Franciszek Wielopolski, lecz po przyjęciu sutej łapówki porzucił on sprawę Contiego na rzecz saksońskiej.  Insygnia królewskie trzymano w skarbcu na Wawelu, a klucze miało siedmiu senatorów Rzeczpospolitej, a tylko jeden z nich popierał Augusta, więc by nie znieważyć drzwi, wybito dziurę w murze. Dnia 15 września 1697 r. elektor zaprzysiągł pacta conventa i został koronowany na króla Polski przez biskupa kujawskiego Stanisława Dąmbskiego (bo prymas odmówił, organizując nawet rokosz w Łowiczu)[485] . W tym samym wrześniu Conti raczył się dopiero pojawić w towarzystwie flotylli Jeana Barta na redzie portu w Gdańsku.

Rozczarowane elekcją Francja i Brandenburga zaczęły utrudniać Augustowi II rządzenie, m.in. zniechęcając do niego  prymasa Radziejowskiego[486] . Zwolennicy Contiego zawiązali rokosz w Łowiczu i zerwali następnie pacyfikacyjny Sejm 1698 (dopiero sejm 1699 r. uzna  legalność Augusta, wymuszając zresztą nowe warunki).

Po zaskakującej ugodzie Sasa z profrancuskimi Sobieskimi, Radziejowski udał się do Rawicza, gdzie nadal bronił sprawy księcia Contiego z większym zapałem niż kiedykolwiek miał Conti. August II przyjął imię August nawiązując do tolerancyjnej polityki Zygmunta Augusta i tradycji Saskiej – księcia Augusta, prekursora saskiej linii albertyńskiej; prawdziwy strzał w dziesiątkę[487] . Do 9 listopada atak wojska wiernego Augustowi II wyparł Contiego z jego kwatery w Oliwie.

Jednocześnie w Saksonii ludzie przestraszyli się nowych ministrów; Friedricha Christiana biskupa Raab i Egona Fuerstenberga – ponieważ obaj byli katolikami[488] .  Dlatego latem 1698 r. August zastąpił kanclerza Raaba, Wolfem Beichlingenem. August umiał docenić ludzi mądrzejszych od siebie.  Jacob Heinrich von Flemming (1667-1728), absolwent Lejdy i Utrechtu był geniuszem polityki, znawcą wielu stolic i dworów oraz kultur. Zdolny był też minister Hoym, słynny autor saskiej akcyzy. Zdolnym August wybaczał malwersacje, jeśli się opamiętali.

W Polsce nie mógł jako król elekcyjny posiadać żadnych ziem, a ponieważ był elektorem Rzeszy, niektórzy magnaci uważali go za równego sobie. August II musiał więc „rządzić” nominacjami na urzędy. Król Polski miał w ręku ok. 25 tys. stanowisk do obsadzenia. Jednak Jan Jerzy Przebendowski, który sam musiał kiedyś wyrzec się protestantyzmu, Piotr Kczewski i Stanisław Szczuka byli jednymi z niewielu naprawdę lojalnych Polaków, gdy Herakliusz Lubomirski i biskup płocki Jędrzej Chryzostom Załuski   poparli Sasa tylko w nadziei na nieco porządku w tej epoce chaosu[489] .

Do maja 1698 r. August II pogodził się ze wszystkimi stronnictwami i w grudniu 1698 r. potwierdził zawarty dzięki mediacji wojsk saskich rozejm pomiędzy zbuntowaną szlachtą litewską, żądającą zrównania prawa litewskiego z polskim, a dominującym na Litwie rodem Sapiehów.

Teraz Sas mógł już pracować z Polakami nad planem intensyfikacji handlu polsko-saskiego autorstwa Augusta Christopha von Wackerbartha (1662-1734), który projektował planował m polsko-saską kompanię handlową[490] ;  realizacja tego planu podniosłaby Gdańsk i całą Polskę cywilizacyjnie. W czerwcu 1698 r. August pozwolił Brandenburczykom przejściowo zająć Elbląg w zamian za 150 tys. talarów, co dało początek plotkom, że kupczy polskimi ziemiami[491] .  Jednak na pierwszym sejmie Augusta II nawet prymas stanął po jego stronie, zachęcony umiejętnym odebraniem Elbląga Brandenburczykom we wzorowej współpracy z sejmem, gdy ci zamierzali metodą faktów dokonanych przedłużyć swoje gospodarzenie w mieście[492] .

Z ważnych postaci polityki polskiej tylko hetman Jabłonowski nadal pozostawał w opozycji. Berlin zniechęcał Anglików i Holendrów od dawania pożyczek Augustowi, dlatego pomyślał on o polsko-saskich podbojach w Mołdawii, a później w Inflantach.

Inflanty były w rękach Szwecji, a ta w rękach pewnego dziwnego młodzieńca, którego uważano za nieco obłąkanego i nieszkodliwego. W kwietniu 1697 r. w Sztokholmie zmarł król Karol XI w stosunkowo młodym wieku 41 lat. Następca tronu miał piętnaście lat i był już wykształcony w wojskowości i polityce[493] , ale miewał dziwne zachowania i lekceważono jego wolę. Dworzanin Johan Hultman pisał, że pierwszą decyzją młodego władcy było zabronienie urządzania pijackich burd w Wielkanoc, która właśnie w tych dniach wypadała. Mieszkańcy Sztokholmu, od dawna mającego problem z nadużywaniem alkoholu,  niezbyt się tym wówczas przejęli i sytuacja się powtórzyła przy innych okazjach. Pobożny Hultman sugerował nawet, że właśnie dlatego Bóg spowodował uwikłanie Szwecji w wieloletnią wojnę dwa lata później[494] . Młody władca dodawał sobie powagi, milcząc i dążąc do zwiększenia  tężyzny fizycznej oraz uzyskania bardziej ogorzałej cery. Chociaż trochę brakowało mu do pełnoletniości, uznano iż posiada wyjątkowymi zdolnościami umysłu (förträffelige sinnesgåvor), więc uczyniono królem wcześniej. Politycy szwedzcy  myśleli, że nastolatek będzie niczym plastelina w ich rękach; wszak dotąd rządziła za niego babka, a Karol nie zdradzał chęci skrócenia regencji. Axel Sparre i inni panowie, jednak błyskawicznie podchwycili pomysł odstawienia babki na boczny tor, gdy tylko Karol zamiar taki zwerbalizował[495] - słowa milczka mają wielką wagę. Karol XII był jedynym królem szwedzkim, który nie podpisał dokumentów związanych z wyniesieniem na tron,  więc jego panowanie stanowi szczyt absolutyzmu w tym kraju[496] . Koronacja była dość dziwna, ponieważ wjechał do katedry konno już mając koronę na skroniach[497] . W 1698 r. Karol XII taktycznie przedłużył sojusze Bengta Oxenstierny, gdyż choć Francja była tradycyjnie hojniejsza w subsydiach, to Anglia i Holandia mogły szachować flotę Danii, w czasie gdy Francja ciągle dąsała się o kampanię brandenburską (1675 r.).

Do wielkiej wojny północnej (1700-1721) brakuje jeszcze Rosjan. Car Piotr Wielki po nieudanej wyprawie na Azow przeciw Turkom, udał się wiosną 1697 r. (incognito, ale i tak szybko go rozpoznano) do Holandii uczyć się szkutnictwa. Latem 1698 r. spotkał się w Rawie Ruskiej z Augustem II, który miał matkę Dunkę, a więc Szwedzi szybko zorientowali się co do planów potrójnego antyszwedzkiego sojuszu. Król Danii Krystian V wysyłał bowiem posłańców do Rosji, by ją osłoniła od Szwedów, jeśli Dania postanowi zająć Holsztyn, rządzony przez szwagra nowego władcy Szwecji, Karola Fryderyka. Dania zawsze traktowała Holsztyn jak sól w swoim oku. W 1699r. rządy w Kopenhadze przejął energiczny Fryderyk IV, co przyspieszyło  akcję przeciwko Holsztynowi.

Często mówi się, że wielka wojna północna zaskoczyła Szwedów, co nie jest prawdą, dziś jako jedyni widzą szpiegujące samoloty rosyjskie nad Bałtykiem. Nic dziwnego, że  w Sztokholmie odnotowano spotkanie niechętnego Szwedom Inflantczyka Johana Patkula z ministrem saskim Flemmingiem na brandenburskiej ziemi w początkach 1698 r. W maju 1699 r. Patkul bawił w Kopenhadze. Dnia  25 września 1699 r. August zawarł sojusz zaczepno-odporny przeciw Szwecji z Fryderykiem IV (w miejsce obronnego zeszłorocznego z poprzednim władcą Danii), zaś 11 listopada z carem Piotrem I.  Szwecja miała tylko wsparcie z Hagi i Londynu oraz ogólnikowy traktat z Brandenburgią z czerwca 1698, który w zasadzie niczego od Berlina nie wymagał[498] . W sierpniu 1698 r. Karol XII napisał do cara o zamiarze wysłania nowego posła do Moskwy, gdy komisarz Thomas Kniper przysyłał niepokojące meldunki z rosyjskiej stolicy. Nowy ambasador przybędzie jednak do Moskwy dopiero w listopadzie 1699 r., za późno by powstrzymać wojnę. Car do końca kłamał Kniperowi i Karolowi o swej dobrej woli.

W 1699 r. Szwecja ze swoimi niespełna 2 mln mieszkańców, z czego ¼ przypadała na Finlandię (podobne zasoby demograficzne  miały Dania i Saksonia) nadal była krajem słabszym niż inne kraje aktywne w europejskich rozgrywkach politycznych (Rzeczpospolita miała ok. 7 mln, Wielka Brytania 9 mln, Francja 21 mln, a Rosja 23 mln)[499] , jednak podobnie jak w przeszłości nie przeszkodziło to w planach wojennych, z uwagi na wiodący system administracyjno-mobilizacyjny.

W 1699 r. w sojuszu Augusta z Piotrem to Sas był senior partnerem; wszak car dopiero co umykał spod Azowa, gdy Augustowi udało się wymusić na Turkach korzystny pokój, mimo nieudanej próby opanowania Mołdawii, słabości  wojsk Rzeczpospolitej i ich niechęci do współdziałania z wojskami saskimi. W zawartym w styczniu 1699 r. pokoju w Karłowicach (Karlovitz), Rzeczpospolita odzyskała Kamieniec Podolski. Wywołało to podziw w Rzeczpospolitej dla Augusta, tak samo, jak wprowadzenie w marcu 1700 r. w Saksonii kalendarza gregoriańskiego w miejsce preferowanego przez państwa protestanckie i prawosławne - juliańskiego. Z uwagi na faktyczne rozwiązanie wojsk Rzeczpospolitej, to bitna armia saska miała utrzymywać porządek w kraju.

Szlachta w polskich Inflantach zgodziła się na władzę dziedziczną Augusta, teraz pozostawało tylko powiększyć ten dziedziczny obszar w ramach Rzeczpospolitej, poprzez wydarcie Szwedom ich Inflant. Wszystko zdawało się biec po myśli czarującego dyplomaty-siłacza Augusta II; nawet Marysieńka wyniosła się w 1699 r. z kraju i zamieszkała w rzymskim Palazzo Chigi-Odescalchi.

Związki z Saksonią były cywilizacyjną szansą dla Polski. Na przełomie 1699 i 1700 r. towarzyszący Augustowi II Franciszek Wielopolski (1658-1732) po raz pierwszy zetknął się z kulturą zachodnią w Lipsku i odtąd nigdy już nie miał zdjąć zachodniego stroju[500] , niestety kultura Polski i Saksonii okazały się zbyt odmienne, by doprowadzić do pełnej symbiozy. Związki pozostaną luźne, mimo iż w Dreźnie już w 1730 r. będzie żyło kilkanaście możnych par polsko-saskich, jak Aleksandra Józefa Sułkowskiego, nieformalnego ministra w służbie saskiej (jako katolik nie mógł być nim formalnie) i Anny Franziski von Stein und Jettingen, damy dworu królowej, którą Sułkowski poślubił w 1727 r.[501] .

Zwykle uważa się wielką wojnę północną (1700-1721) za inicjatywę Augusta. Być może faktycznie popchnął do niej nieco Rosjan, lecz Dania miała własne rachunki do wyrównania[502] . Haga i Londyn gotowe były pomóc Szwedom, ale tylko przeciw Danii. Państwa Europy Zachodniej szykowały się wówczas do rozgrywki o obsadzenie tronu w Madrycie (tzw. wojna o sukcesję hiszpańską w latach 1701-1714). Wsparcie floty anglo-holenderskiej pomogło zawrzeć pokój z Danią w sierpniu 1700 r., choć wiadomo było, że Kopenhaga przy pierwszej okazji znowu zaatakuje Holsztyn.

W sierpniu 1700 r. ogłoszono trzydziestoletnie zawieszenie broni między Turcją a Rosją i już w początkach września Rosjanie parli ku szwedzkiej Ingrii, zaś Sasi oblegali Rygę. Karol XII uznał obytego Sasa za bardziej niebezpiecznego od dzikiego i nieznanego cara i zaatakowałby bezpośrednio Drezno, ale bał się rekcji Wiednia, Londynu i Hagi, więc przeprawił się do Revalu przeciw carowi[503] . Duża rosyjska armia (ponad 40 tys. żołnierzy) szła wolno i do Narwy dotarła dopiero w listopadzie; gdy trudno już było o szturm i można już było tylko próbować brać miasto głodem.  Mimo posiadania niemal cztery razy mniejszych sił do końca 1700 r. król szwedzki przepędzi Rosjan spod Narwy i całej Ingrii.  Piotr zapomniał,  że z Turkami wojuje się dużo wolniej. W Moskwie zaczęto opowiadać, że Szwedzi mają czarnoksięskie moce[504] . Ludność Inflant bardzo się cieszyła, że odwiedził ich pierwszy monarcha szwedzki od czasów Gustawa Adolfa[505] .

Od połowy 1700 r. Francuzi bardzo starali się godzić Szwecję z Saksonią;  August II był nawet gotów przeprosić za najazd na terytoria Szwecji, ale 25 września (wg kalendarza gregoriańskiego 5 października) Francuzi dostali odpowiedź odmowną od Karola. Król ten był trochę jak średniowieczny rycerz; wierzył w ukaranie wiarołomcy, dlatego dziś postrzegamy nieco Augusta jako krętacza, podczas gdy to Karol był nietypowym władcą w tych czasach; cenił prostych ludzi, a pogardzał dyplomatami[506] . Trudno więc uznać Augusta II za podżegacza, a był nim raczej Karol, który pomaszerował ze swym wojskiem na formalnie neutralną Rzeczpospolitą, choć mało kto by jeszcze traktował naszą sejmokrację poważnie. W rozmowach z polskim prymasem Carolus  domagał się detronizacji Augusta, gdy prymas ostrzegał, że atak na Polskę spowoduje, że ta stanie za Augustem, mimo iż Polakom nie podoba się jego „prywatna” bałtycka wojna.

August w lutym 1701 r. uzyskał od Piotra na spotkaniu w Birżach znaczne sumy na kontynuację wojny i łapówki dla polskich senatorów, próbował zatrzymać Szwedów na linii Dżwiny. Działo się to w lipcu 1701 r. Polaków nie angażowano, za to ku zaskoczeniu Carolusa Rosjanie przysłali więcej posiłków niż liczyła cała armia saska i choć żołnierz saski wart był trzech rosyjskich, Rosja nie dogorywała aż tak, jak wszyscy myśleli. Carolus znów błysnął inwencją. Szwedzi zrobili desant przeciwko okopanym na brzegu wrogom, używając dymu z branderów (małych płonących statków). Karol stał w pierwszej łodzi na czele grenadierów. Sasi spróbowali zaatakować i wepchnąć Szwedów do rzeki, ale to były najlepsze oddziały szwedzkie i wytrzymały, później zaś Sasi cofnęli się (choć liczebnie ciągle mieli przewagę), wtedy Rosjan ogarnęła panika i uciekli nie oddawszy strzału. Osamotnieni Sasi spróbowali po raz drugi i trzeci, ale już zbyt wiele już nowych oddziałów szwedzkich wylądowało na brzegu by mogło się to udać. Ostatecznie wycofali się, zostawiając zapasy co bardzo ucieszyło Szwedów, ponieważ praktycznie nie mieli własnych.

Szwedzi mogli spokojnie przezimować na Litwie, gdzie sytuacja wewnętrzna daleka była od spokoju. Otóż 18 listopada 1700 r. w bitwie pod Olkienikami pod Wilnem dominacja Sapiehów została złamana, a ich  majątki rozgrabione. Hetman wielki litewski Kazimierz Jan Sapieha szuka więc opieki u Karola XII. Ten żądał w zamian tylko detronizacji Augusta II. Wtedy litewscy pogromcy Sapiehów zaproponowali Augustowi rządy absolutne na Litwie i zerwanie unii z Polską, co spowodowało mocny odpływ zaufania koroniarzy do króla, choć August oferty nie przyjął[507] , a opozycja radziwiłłowska szukała odtąd wsparcia u cara.

Tymczasem w styczniu 1701 r. Brandenburgia-Prusy przekształciły się w Królestwo Prus, a elektor brandenburski Fryderyk III w króla Fryderyka I. W zamian za pomoc wojskową przeciw Francuzom, cesarz podniósł rangę państwa Hohenzollernów. Augusta Fryderyk uspokoił obietnicami utrzymania istniejących traktatów. Rzeczpospolita (czytaj: sejm) nie uznała tego tytułu królewskiego. Zatem bezbronna i bezmyślna Polska, a nie Królestwo Prus, jako pierwsza uczyniła niepotrzebny wrogi gest.

Do 1702 r. August musiał zawrzeć sojusz z Austrią, co oznaczało dezercje Francuzów z armii saskiej, a król Prus otworzył granicę dla przeciwników Sasa. Sapiehowie wprost oświadczyli w sejmie, że udają się szukać ochrony w Berlinie. W Polsce August II oparł się teraz na proaustriackich Lubomirskich.

Dziwi wielj historyków, że Karol zbagatelizował nadal utrzymujące się zagrożenie rosyjskie dla szwedzkiej Ingrii i w lutym 1702 r.  wkroczył do Rzeczpospolitej na czele doborowych oddziałów liczących 14 tys. ludzi (w Ingrii pozostawił co prawda 25 tys. wojska, zaś w Kurlandii 4 tys). W marcu na Litwie działali też Rosjanie, czyniąc większe szkody niż Szwedzi[508] . August i prymas uciekli z Warszawy, do której Szwedzi weszli w połowie maja.

Miesiąc później Karol, pozostawiając w Warszawie kilka tysięcy ludzi, pobił Sasów i Polaków pod Kliszowem dwadzieścia mil na południe od polskiej stolicy, ponosząc pięciokrotnie mniejsze straty niż źle zgrane oddziały polsko-saskie. Kawaleria Lubomirskiego walczyła bardzo źle z tchórzostwa lub braku przekonania. Husaria co prawa przegoniła jazdę szwedzką, ale piechota szwedzka wykrwawiła ją zupełnie. Lubomirski zwinął resztę oddziałów z pola walki, zamiast wesprzeć atak.

Wkrótce Karol zdobył Poznań oraz Kraków, gdzie osobiście wyrwał saskiemu obrońcy lont z ręki. Tylko odniesiona niedługo później kontuzja władcy dała Sasom nieco oddechu[509] . Sława rycerska Carolusa rosła, lecz zamiar detronizacji Augusta ganili niemal wszyscy jego doradcy np.: Bengt Oxenstierna, Karl Piper, a także generał Arvid Horn[510] . Król cieszył się, że Francja po sojuszu sasko-austriackim poparła jego bezkompromisowe plany[511] .

Tymczasem Haga i Londyn obawiały się, że Karol XII kłamie twierdząc, że nie zamierza włączyć Kurlandii do Szwecji[512] . Dodatkowo w 1702 r. wygasła umowa handlowa Szwecji z Holandią z 1678 r., Holendrzy dążyli do jej przedłużenia, lecz Szwedzi przesuwali sprawę na okres powojenny i mocno uderzyli protekcjonistycznie. Teraz Carolusa nie lubiano już i w Hadze i w Londynie, a w Berlinie i Wiedniu się go bano.

Polska formalnie nie uczestnicząca w wojnie i tak ponosiła straty. Np. w październiku 1702 r. na przedmieściu Orunia pod Gdańskiem doszło do starcia pomiędzy gdańskimi żołnierzami a oddziałem sasko-polskim, chcącym wydrzeć siłą więcej zapasów, niż im skłonna była dostarczyć rada miasta.

Przez cały 1703 rok Szwedzi zajmowali kolejne polskie miasta, tworząc własne polskie stronnictwo wokół siebie. Toruń i Elbląg za długo się wahały z poddaniem i musiały zapłacić wielkie kontrybucje[513] . Wojska szwedzkie zniszczyły większość fortyfikacji Torunia, lecz poza tym  Karol traktował torunian z szacunkiem, pozwolił jeńcom wrócić do rodzin i przysłał bydło głodnym mieszkańcom[514] . Latem 1703 r. Karol XII uznał tytuł królewski władcy Prus,  zrobił to niechętnie i tylko by nie tworzyć sobie nowych wrogów. Manewry armii Karola skutkowały logistycznymi problemami Fryderyka I. Dla wyrównania tych niedogodności sondował nawet szwedzkiego władcę o możność pozyskania rekompensat terytorialnych w Polsce, ale Karol XII nie był zainteresowany[515] .

Zmienna konfederacja litewska (antysapieżyńska) późną wiosną 1703 r. zdecydowała się trwać przy Auguście II.  Niestety w Wielkopolsce w 1703 r. powstała nowa opozycja z biskupem poznańskim Mikołajem Święcickim na czele.  Dlatego na sejmie nadzwyczajnym w Lublinie w czerwcu 1703 r. krzesła Wielkopolan wyniesiono z sali.  W Lublinie król  otwarcie wystąpił przeciwko przywódcy opozycji prymasowi Michałowi Radziejowskiemu, nakazał też porwanie królewiczów Jakuba i Konstantego Sobieskich. Po upadku Torunia prymas Radziejowski porozumiał się z Leszczyńskim, a August musiał w grudniu 1703 r. uciec do Saksonii[516] , mimo nowego tajnego traktatu subsydiarnego z carem.

Gdy w 1704 r. miasto Poznań zajęli Szwedzi, ich wódz, pułkownik Lilienhoeck starał się nie przypominać poznaniakom o poprzedniej „wizycie” szwedzkiej w połowie XVII w.; nikomu się nie naprzykrzał, nawet zakonnikom[517] . Poznaniacy to docenili i nie wyrazili sprzeciwu.

Od końca stycznia 1704 r. jeden z najbliższych współpracowników Karola XII, generał Arvid Horn, udzielał się w Polsce jako dyplomata, ponieważ dyplomatów nie będących żołnierzami, król szwedzki lekceważył. Horn negocjując z prymasem i senatorami warunki planowanego sojuszu polsko-szwedzkiego i zamiany na polskim tronie, nie wiedział, że  Ludwik XIV namawiał prymasa do przeciągania rokowań, gdyż bał się, że zakończenie wojny w Polsce odblokuje pomoc saską dla Austrii[518] .

W tych czasach wielu uważało, że Karol mógłby wprowadzić w Polsce protestantyzm, ale jego religią była raczej wojenna sława niż luteranizm, więc tego nie uczynił[519] . O losie Polski decydowali Francuz, Sas i Szwed, a niedługo miał dojść Rosjanin. Często o to uprzedmiotowienie Polski obwinia się Augusta II, ale po pierwsze ośmieszenie królewskiego urzędu dokonał jeszcze Sobieski, zwalczając Michała Korybuta, a po drugie gdyby Polska stała murem za Augustem, problem by zniknął. Niezależnie od wszystkiego August był polskim królem i jedyną szansą Rzeczpospolitej na odbudowanie sił i prestiżu. Niestety magnaci nie widzieli dalej niż poza swoje mafijne interesy, więc Polacy sami byli sobie winni.

W kwietniu 1704 r. ustalono, że Polska w ciągu dwu miesięcy winna mieć nowego króla. Skoro braci Sobieskich przezornie August II uprowadził z austriackiego wówczas Śląska, Horn forsował księcia Lotaryngii, a prymas zaś francuskiego księcia Contiego lub sojusznika Wersalu – księcia Rakoczego. Karol XII nie chciał aż tak uzależniać się od Francji, więc ostatecznie uznał, że lepszy będzie wojewoda poznański Stanisław Leszczyński, blisko współdziałający z jego armią. Specjalnie przedłużał rozmowy z Leszczyńskim o kandydaturze Sobieskich, by przyjrzeć się negocjatorowi[520] .  Karol wiedział, że rodowity Polak uspokoi Wiedeń, zmniejszając napięcia dynastyczne w czasie wojny o sukcesję hiszpańską[521] . Horn zapytał prymasa o kandydatów. Radziwiłł odpadał jako stronnik Sasa, Lubomirski jako niestały politycznie, zaś  przy tych nierozumnych sarmatach, ubrany w perukę i zachodni surdut Leszczyński jawił się jako europejski godny zaufania. Mawiano, iż wygląda en svensk minister[522] . Szkopuł w tym, że prymasowi spodobało się być interrexem, więc głosił, iż Leszczyński jest za młody, a w lipcu 1704 r. chciał zmieniać przygotowany przez Horna dokument ds. sojuszu szwedzko-polskiego. Szwed wybuchnął wtedy tak wielkim gniewem, że prymas i jego świta myśleli, iż zostaną zaaresztowani. Polskie dzielenie włosa na czworo tradycyjnie doprowadzało Szwedów do pasji. Nie bez kozery w Szwecji już w XVII w. wyrażenie: Polsk Riksdag było synonimem bałaganu i pustosłowia. Nieco już uspokojony Horn oświadczył przestraszonemu prymasowi:

„Wybór nastąpi dziś po południu. Dlatego nie mamy już więcej czasu, by się o to kłócić.  W przypadku jeśli Wasze ekscelencje nie zadowolą się przedstawionymi tu zapewnieniami, JKM król Szwecji rozkazał mi, cofnąć wszystkie obietnice, jakie złożył” (I eftermiddag blev det kungaval. Vi hava därför icke längre tid att tvista härom. Men ifall deras excellenser icke äro nöjda med. Den nu ställda säkerheten, har Hans Majestat Konungen Av Sverige befallt mig återtaga alla de löften, han givit)[523] .

To powiedziawszy wyszedł z pokoju. Tylko biskup poznański Mikołaj Święcicki odważył się jeszcze debatować. Dnia 12 lipca 1704 r. pod Warszawą obwołano Leszczyńskiego królem, z tym, że na koronację trzeba będzie  czekać rok Kraków pozostawał w ręku Augusta II. Ostatecznie wbrew tradycji odbędzie się ona w Warszawie, a więc będzie  to raczej parodia koronacji niż koronacja.

Tymczasem August II ani myślał dać za wygraną. W maju 1704 r. doprowadził do zawiązania konfederacji w Sandomierzu i ogłosił pospolite ruszenie obronne, zaś  30 sierpnia, w Narwie zawarł tym razem w imieniu Rzeczpospolitej traktat sojuszniczy z Rosją - od tego momentu Polska była wreszcie formalnie w stanie wojny ze Szwecją. Dla tych którzy nie dali się kupić Szwedom August ustanowił Order Orła Białego[524] .

Ponieważ koronacja Stanisława I, czyli Leszczyńskiego jak każda inna wymagała wsparcia politycznego choć części kleru, należy się zatrzymać na chwilę na zagadnieniach religijnych w Polsce czasów Augusta II. Jak pamiętamy za Wazów, Michała Korybuta i Jana III Sobieskiego Polska stawała się coraz mniej tolerancyjna. Tymczasem w 1704 i 1705 r. niestrudzony August II odbudowywał w Saksonii swoją armię, która stanowiła teraz istny amalgamat wyznaniowy. Saksonia stawała się w pełni tolerancyjna religijnie[525] . Warto to wyraźnie podkreślić, ponieważ zanim elektor saski Fryderyk August stał się polskim królem Augustem II, jedyną tolerancyjną monarchią w tej części Europy była Brandenburgia-Prusy, gdzie kalwińska dynastia Hohenzollernów prowadziła luterańskich Brandenburczyków. Na zachodzie Europy takim państwem była tylko republikańska Holandia, zaś teraz do tej dwójki dołączała Saksonia i miała już zasadniczo taka pozostać. Katoliccy teraz, przynajmniej oficjalnie, Wettinowie prowadzili luterańskich Saksończyków ku tolerancji.

Czasy saskie w Polsce uważało się do niedawana niesłusznie za czasy upadku, choć robili oni wiele, by podnieść Polskę cywilizacyjnie i choć po odejściu Szwedów zaczął się czas rozwoju gospodarczego przecież, dzięki sprowadzeniu saskich ekonomów. Tak samo nie widać pewnych zmian na lepsze w sprawach religijnych. Saski przykład tolerancji nie pozostawał bez echa. Kabotyński dogmatyzm czasów Sobieskiego nieco ustępował. Na przykład 11 kwietnia 1699 r. w Smardzewie biskup kujawski Florian Czartoryski podpisał reskrypt zakazujący pod karą klątwy stosowania tortur bez dowodów winy, na podstawie samego tylko oskarżenia, a także powtórnego torturowania odwołujących zeznania.

W dniu 5 maja 1703 r. również biskup kujawski Stanisław Szembek przekonał Augusta II do pozbawienia sądów miejskich i wiejskich prawa rozpatrywania spraw o czary[526] . Może to niewiele, ale np. Szwecja dopiero w 1741 r. zrównała w prawach kalwinów a w 1781 r. katolików (to drugie w dwa lata po Wielkiej Brytanii). Zdaniem Jasienicy Polska saska nie była ciemnogrodem nietolerancji (choć Sasów nie lubił)[527] . Zapomina on co prawda, że np. procesy o czary nad Tamizą i Sekwaną zniesiono nieco wcześniej niż w Polsce, gdzie zrobiono to za Stanisława Augusta. Witchcraft nie było w Wielkiej Brytanii uważane za przestępstwo od 1736 r.[528] , jednak we Francji również ostatnie czarownice spłonęły w 1746 r., a w Niemczech w 1775[529] .

Kontrreformacja spowodowała, że polska elita intelektualna zeszła z europejskiego rynku. Modrzewskiego i Łaskiego, znanych wcześniej w oświeconych kręgach całej Europy, teraz w Polsce nie wydawano tak samo zresztą, jak Reja i Kochanowskiego, a Polska z podmiotu w życiu intelektualnym kontynentu stała się przedmiotem i „problemem”, co częściowo było zasłużone. Zachodnia Europa nie umiała nam wybaczyć zejścia z drogi tolerancji, gdy sama mozolnie o nią zabiegała[530] . Zarówno nasilenie się nietolerancji z początkiem XVII w. i jej powrót z początkiem XVIII w. to tendencje ogólnoeuropejskie[531] .

Choć władzę Leszczyńskiego wspierały tak naprawdę wyłącznie bagnety nietolerancyjnej wobec katolicyzmu Szwecji,  duchowieństwo polskie w swej większości wolało właśnie jego. Tak samo jak kilka dekad później (tj. po 1763 r.) większość dostojników kościelnych będzie sprzyjać prawosławnej przecież Rosji. Dopóki Rzeczpospolita była silna,  kler polsko-litewski gotów był łamać traktaty z Rosją i Turcją i wołać na krucjatę, gdy teraz zdradzać zaczął dziwaczną predylekcję do siły niekatolickich obcych monarchów. Sas musiał używać przemocy wobec prymasa, co powodowało, że później relacje z polskim Kościołem musiał kilka razy odbudowywać.

Szwedzi wiedzieli o kłopotach na linii August II – polski kler i bardzo dbali, by nie naprzykrzać się polskim duchownym np. podczas oblężenia Poznania w 1704 r.[532] . Benedyktynki skarżyły się co prawda na niedogodności, ale wynikały one tylko z samych prac inżynieryjnych. Nawet katedra bez biskupa, nie była niepokojona.

Panuje opinia, że za Sasów szalała nadal tępa kontrreformacja, jednak było raczej odwrotnie. Polacy z trudem zaczęli się orientować, że stracili wolność w szlacheckiej sejmokracji.  Nadal wolności polscy nowożytni pisarze polityczni nadal szukali nie w uniwersalnych koncepcjach etycznych, lecz w konkretnych przywilejach. Polska „wolność” miała wielu wrogów. Największym były dążenia królów (faktyczne lub podejrzewane) do absolutum dominium, ale podejrzliwie patrzono także na wpływy papiestwa w Rzeczpospolitej, by wspomnieć: List szlachcica polskiego o władzy papieża rzymskiego  z 1705 r. autorstwa wielkopolskiego polityka Franciszka Radzewskiego z 1705 r.[533] . W zasadzie dopiero w XVIII w., pod wpływem zachodnioeuropejskim (Spinoza, Locke)   zaczęto poszukiwać wolności w prawach natury[534] .

Choć epizod panowania Leszczyńskiego był pod każdym względem fatalny dla Polski i Litwy, co sam Leszczyński szybko pojął, król szwedzki był rad z narzuconej Rzeczpospolitej koronacji jak zawsze, gdy złamał wolę innych[535] . Niemal zaraz po niej pociągnął na Lwów, zostawiając w polskiej stolicy ledwie tysiąc żołnierzy nie licząc kilku tysięcy  polskich sprzymierzeńców. Saski generał Brandt wykorzystał to i zajął przejściowo Warszawę, biorąc do niewoli m.in. Arvida Horna. Po odbiciu Warszawy Sasi aresztowali biskupa poznańskiego Mikołaja Święcickiego, tego, który ogłosił królem Leszczyńskiego, uprowadzając go do Saksonii i osadzając w Budziszynie.

Dopiero we wrześniu 1704 r. do Warszawy powróciły główne siły szwedzkie spod Lwowa. Właśnie w tych dniach Karol XII i Leszczyński zauważyli na drugim brzegu Wisły Augusta II z ministrem Flemmingiem  i  rozmawiali uprzejmie krzycząc przez rzekę - było to pierwsze spotkanie obu władców[536] . W lutym 1705 r. Horn, po areszcie w Saksonii, zostanie wymieniony na saskiego dowódcę wziętego do niewoli pod Narwą kilka lat wcześniej.

Szwedzkie sukcesy w Polsce nie osłoniły Inflant. W sierpniu 1704 r. Narwę odbił car i starał się po raz pierwszy zapobiec grabieżom i mordom swoich żołdaków, które wywoływały strach całej Europy[537] . Sztokholmska ośmioosobowa Rada Obrony, nic nie zrobiła dla Narwy, uznając sprawę za beznadziejną. Król tolerował ich opieszałość, licząc że z czasem się wyrobią[538] .

W 1705 r. August II powrócił do Polski, odbył nawet tzw. radę grodzieńską, na której uzyskał powszechne poparcie większości senatorów. Lecz trwały też negocjacje szwedzko-polskie; prymas Radziejowski przed śmiercią w październiku 1705 r. zdążył otrzymać instrukcje z Watykanu, by jednoznacznie wybrał Szwecję[539] , ponieważ papież w latach Klemens XI był  stronnikiem Francji, a Francja miała nadzieję na atak szwedzki na Wiedeń. Mimo ustawienia prymasa do pionu spór się nadal toczył się o przysłowiową skórę żywego niedźwiedzia, tj. o Kurlandię, którą Szwedzi chcieli jako odszkodowanie za koszty wojny, chociaż obecnie i tak kontrolowali ją Rosjanie. Wykłócano się też o zdobycze na samej Rosji dla Polaków, w zamian za pomoc w wyparciu carskich oddziałów z bałtyckich prowincji Szwecji i o tolerancję religijną dla protestantów w Polsce, a polscy fanatyczni dostojnicy oczywiście najmocniej gardłowali. Tylko biskup Kamieńca wyróżnił się żelazną logiką, gdy w zamian poprosił, by katolikom oddano ich kościoły w Szwecji, jeśli w Polsce ma się oddać dawne protestanckie kościoły wiernym. Szwedzi zanotowali w protokole, że argument biskupa był „zdecydowanie wychodził poza czystą metafizykę” (allt ända bort åt utur metaphysican).

Łatwiej było porozumieć się w handlu, choć początkowo Polacy nie chcieli wychodzić poza traktaty oliwskie z 1660 r., zgodzili się jednak na zwolnienie szwedzkich kupców z polskich ceł (tollfrihet), wolny tranzyt tego co zakupią na Węgrzech i na dogodne ceny za polską sól z Wieliczki. Polacy zgodzili się też, na uznanie tytułu królewskiego władcy Prus – gdy ten zerwie kontakty z Augustem II.

Wzajemne zobowiązania wojskowe pozostały skromne, ponieważ tak chcieli Polacy[540] . Polska miała uwzględniać interesy Szwecji w umowach z innymi państwami i zgodzić się na przemarsze wojsk szwedzkich, a także zniszczyć nowo powstający port Połągi, jedyny port zupełnie polski etnicznie, by nie robił konkurencji fińskim. Uważa się, że niemożność pohamowania swego charakterystycznego agresywnego protekcjonistycznego merkantylizmu (którym już zrazili wcześniej Holendrów) pozbawiła Szwedów prawdziwych owoców sojuszu z Polakami. Leszczyńskiemu trudno było w obliczu egoizmu szwedzkiego tworzyć własną partię, więc stanie się on ciężarem dla Szwecji, zamiast wartościowym sojusznikiem[541] . Polski jednak nie traktowano zbyt poważnie; uważano jak się wyrazi w 1708 r. sekretarz Josias Cederhielm, że „cały kraj składa się z fałszu i korupcji[542] …”. Liczono, że szwedzka armia poradzi sobie sama, a dla Polski stosowniejszą rolą będzie rola spichlerza niż sojusznika.

W 1706 r.  wszystko szło po myśli Karola XII.  13  lutego pobito Rosjan i Sasów pod Wschową, mordując pięciuset  rosyjskich jeńców w odwecie za rosyjskie zbrodnie w Finlandii[543] . August II spóźnił się na bitwę. Ponieważ piechota rosyjska była gorzej wyszkolona od saskiej, postanowiono ją ukryć przed Szwedami optycznie każąc przenicować mundury na drugą stronę (Sasi mieli czerwone mundury, a Rosjanie zielone, ale z czerwonym podbiciem od wewnątrz), ale szwedzki generał Rehnskiöld w końcu zauważył trik i tam skierował atak. Mimo iż w 1705 i 1706 r. sporą część szwedzkich wydatków wojennych pokrywała na różnych zasadach Polska, Szwecja również biedniała. Zachowały się z tego okresu coraz liczniejsze skargi np. odnoszące się do ubóstwa pastorów, zmuszonych samodzielnie orać pługiem[544] , dlatego pojawiały się tam  sygnały, że szwedzki naród jest zmęczony wojną, a nawet, że  niektórzy liczą na rychłą śmierć króla w jakiejś bitwie[545] .

We wrześniu 1706 r. bez informowania cesarza, Karol XII przeszedł przez austriacki Śląsk, zmierzając ku Saksonii[546] . Protesty cesarskiego posła Franza Ludwiga von Zinzendorfa, jak i jego holenderskiego i brytyjskiego odpowiednika, a także rady szwedzkiego ministra Carla  Pipera   zignorowano[547] .

W październiku 1706 r. Karol zmusił Augusta do wyrzeczenia się korony na rzecz Leszczyńskiego. W pokoju w Altranstädt (niedaleko Lipska) zmusił Saksonię do bezterminowego kwaterunku szwedzkich żołnierzy[548] i zobowiązania, by w Saksonii  nie powstawały katolickie kościoły[549] oraz do wydania Patkula, którego Karol każe torturować i zgładzić, choć ten miał teraz status rosyjskiego dyplomaty. Katastry podatkowe Sasi zdołali wywieźć za granicę przed inwazją, ale Szwedzi mieli stare z czasów wojny trzydziestoletniej. Te anachroniczne zapiski skutkowały jeszcze większym zdzierstwem[550] .

Jeszcze w piątym tygodniu po zawarciu rozejmu, 29 października 1706 r. armia Augusta II pokonała Szwedów w bitwie pod Kaliszem, ponieważ siły sasko-polskie miały dużą przewagę liczebną. Mit niezwyciężoności Szwedów się na moment zachwiał, choć w 1707 r. Szwedzi znów odzyskali kontrolę nad Rzeczpospolitą.

Karol odizolował cara Piotra, ale że ataki morskie na Petersburg w 1706 r. nic nie dawały, inwazja na Rosję wydawała się niezbędna, a armia szwedzka wyposażona w Saksonii była silniejsza niż kiedykolwiek. Carscy dworzanie podpowiadali, że car mógłby wybić dla postrachu nieco szwedzkich jeńców, lecz ten zawahał się – Szwedzi mieli wówczas więcej jeńców rosyjskich, niż on szwedzkich[551] . Raz po raz Piotr błagał więc Karola o pokój, proponując oddanie wszystkiego z wyjątkiem Petersburga (który był powiększoną szwedzką bazą Nyskans), król Szwecji jednak wiedział doskonale, jak ważne jest to  jest rosyjskie okno na świat dla modernizacji Rosji.

Większość Europy uważała, że Rosja przegra. Dlatego wiosną 1707 r. w saskiej kwaterze Karola XII pojawiali się dostojnicy francuscy i brytyjscy, starający się namówić króla Szwecji do wsparcia ich wysiłków w wojnie o sukcesję hiszpańską.  Karol w końcu powiedział księciu Marlborough, że jego jedynym celem na Zachodzie jest wsparcie protestantów, natomiast generalnie obiektem jego polityki jest Rosja i zemsta za jej atak na Narwę w 1700 r.

Szwedzka okupacja w Saksonii nie była tak strasznie niszcząca jak szwedzka okupacja Polski, ponieważ to, co sascy poddani stracili na kontrybucjach lat 1706-1707, w sporym stopniu odzyskali, sprzedając Szwedom broń i wyposażenie[552] . Co oczywiście nie znaczy, że szwedzka okupacja była przyjemna. W Leisnig gośćmi Karola XII był Leszczyński wraz z dwoma tysiącami swoich stronników, którzy często zachowywali się wobec Sasów jak piraci[553] .

We wrześniu 1707 r. podpisana została dodatkowa Ugoda altransztadzka (niem. Altranstädter Konvention) – tym razem pomiędzy Karolem XII a katolickim cesarzem Józefem I Habsburgiem. Szwedzki król narzucił cesarzowi zwrot śląskim protestantom 121 kościołów i stał się bohaterem protestantyzmu w całej Europie. Wielu wdzięcznych protestantów zasiliło jego wojska,  inni prosili, by szwedzka armia pozostała na Śląsku[554] . Miarą powodzenia Szwecji było to, że króla Stanisława uznały do końca 1707 r. wszystkie państwa Europy poza Danią, Rosją, Holandią i papiestwem[555] .

Latem 1708 r. August II i Fryderyk IV duński z jednej strony deklarowali możliwość współdziałania z carem przeciw Szwedom, lecz tak naprawdę nie wierzyli w rosyjskie zwycięstwo[556] ; Sas wyjechał nawet ze względów bezpieczeństwa do Holandii, a Duńczyk do Wenecji[557] .  Gdy Karol XII wybrał szlak na Mińsk, przyznając, że celem jest Moskwa, żołnierze protestowali, że armia nie jest gotowa na tak głębokie wejście w państwo cara. Tempo było szaleńcze; wojska Karola często zajmowały kolejne pozycje, nim Rosjanie zdążyli się okopać. Dlatego Piotr I postanowił w końcu wygrać kosztem życia swych chłopów,  stosując taktykę spalonej ziemi. Karol nie mógł się doczekać decydującej bitwy, ale Piotr ciągle się cofał. Dlatego zaufano Kozakom Iwana Mazepy i postanowiono odpocząć na Ukrainie. Mazepa jednak niewielu Kozaków przekonał do porzucenia cara dla króla szwedzkiego.

Tymczasem August II zajmował się obowiązkami elektora Rzeszy, wspierając cesarski wysiłek wojenny przeciw Francji; osobiście  walczył w armii austriackiej księcia Eugeniusza Sabaudzkiego i brał udział w oblężeniu Lille. Choć Karol XII był zwykle bardziej rozsądny od Gustawa Adolfa, wojna nie mogła się żywić w ubogiej Rosji jak za Gustawa Adolfa w dostatnich Niemczech[558] , a wojsko chorowało i topniało – 1709 to też rok potwornej zimy w całej Europie i zarazy w Szwecji i kilku innych krajach.  Bitwa pod Połtawą 8 lipca 1709 r. (27 czerwca wg rosyjskiej wersji kalendarza juliańskiego, a 28 czerwca wg szwedzkiej) zmieniła drastycznie sytuację. Teraz król był cieniem samego siebie[559] . Niewielka część oficerów i żołnierzy, wraz z królem, zabezpieczona przez Lewnehaupta, który przynajmniej opóźnił pochód Rosjan, zdołała schronić się na terytorium tureckim. Reszta armii skapitulowała 11 lipca w Perewłocznej.

Jesienią 1709 r. Szwedzi rozpoczęli szybki odwrót również z terenów Rzeczpospolitej, a za nimi podążali stronnicy Leszczyńskiego. W tej sytuacji August II Mocny wrócił do kraju, uznając swą abdykację za nieważną. Nowe rządy rozpoczął od zawarcia z carem traktatu w Toruniu 20 października.  Car zobowiązał się pomagać utrzymać Augusta na tronie w Polsce, co oburzyło większość szlachty domagającej się, by wojska Rosji i Saksonii opuściły Rzeczpospolitą.

Pokonany Stanisław Leszczyński przebywał w 1710 r. w Szczecinie, gdzie dotarł cudem z Ukrainy, skąd wyruszył w sierpniu 1709 r. Sprawę pobytu króla polskiego w tej okolicy opisuje nowomarchijski komisarz Schedeen w raporcie z dnia 19 października 1709 r. do króla pruskiego Fryderyka I. Król polski Stanisław Leszczyński wraz z niewielką świtą, sam, jadąc konno, kieruje się poprzez Pęzino, Stargard, Gryfino do Szczecina. Starał się omijać miasta i wioski w obawie przed rozpoznaniem, a także przed wspomnianą wcześniej zarazą, która nawiedziła wówczas Pomorze i korzystać z bezpiecznych noclegów, jak osamotnione młyny i obozy szwedzkie. Król pruski wyraził zgodę na przemarsz wojsk szwedzkich przez teren Pomorza. Już od 1705 r.  na zamku w Szczecinie mieszkała królowa Katarzyna Leszczyńska z córkami. Blisko czteroletni pobyt królowej Polski wraz z dworem na zamku, szwedzkiego wówczas Szczecina, spowodowały, że kaplicę domową książąt pomorskich, tzw. oratorium, adaptowano do kultu katolickiego. Ze Szczecina Stanisław ruszył do Stralsundu na Pomorzu Szwedzkim. Tam Karol XII powierzył mu kierownictwo armii szwedzkiej dowodzonej dotąd przez Nilsa Gyllenstiernę (zapewne odtąd dowodzili wspólnie).

W marcu 1711 r. król uśmiercił wszelkie nadzieje sztokholmskiej Rady Państwa na uzyskanie większej manewrowości politycznej, kategorycznie zabraniając zgody na neutralność Rzeszy, by choć  osłonić niemieckie posiadłości w Szwecji. Również w 1711 r. Poznań był już pod kontrolą Sasów. Rodziny poznańskie obcego pochodzenia, jak Watsonowie, Stuartowie, Farcherowie, Fergusonowie, Rothowie, Vogelsangowie i Eyberlowie wyraźnie sprzyjali Sasom, gdy Polacy rodowici - Szwedom. Sasi oparli się też na Żydach i spór z Wojciechem Trelewkim o grunta rozwiązali na ich korzyść[560] .

Dnia 5 grudnia 1712 r. w Ribnitz koło Stralsundu Leszczyński zawarł samodzielną ugodę z reprezentującym Augusta II feldmarszałkiem saskim Jacobem von Flemmingiem. W myśl jej postanowień zwracał rywalowi jego akt abdykacji z 1706 r., tracąc tym samym polską koronę, zachowując jednak tytuł królewski. Wynegocjował amnestię dla swoich zwolenników, zwrot swoich utraconych majątków i roczną pensję. Porozumienie nie weszło jednak w życie, uznane za nieważne przez Karola XII. Według Władysława Konopczyńskiego rok 1712 był nad wyraz korzystny dla Karola XII i Szwecji. Austria sprzyjała mu, a Rosja była w zasadzie izolowana, lecz Karol znów zbytnio zawziął się na Augusta, co dziwiło innych monarchów, którzy wszak uważali się za swoich wzajemnych kuzynów. Karol zmarnował więc cały rok, aż doczekał się zahamowania ofensywy na Pomorzu. Leszczyński bezskutecznie namawiał króla do separatystycznego pokoju z państwami niemieckimi. Polska nadal cierpiała, ponieważ w odróżnieniu od innych armii europejskich Szwedzi wojowali także w zimie, nie było odpoczynku od ich ździerstw i w latach 1712-1714 zapanował w Polsce głód[561] .

W lutym 1713 r. zmarł król Prus Fryderyk I. Przed śmiercią proponował Karolowi XII antyrosyjski sojusz, stawiając jedynie warunek detronizacji Leszczyńskiego, który się chętnie godził na takie rozwiązanie, jednak nie zgodził się Karol[562] . Od 1713 r. Turcy, dziś tak często wychwalani za rzekomo propolską postawę w XVIII w., znowu uznali Polskę za głównego wroga. Leszczyński niewiele już mógł wynegocjować dla siebie czy Karola[563] . W lutym 1713 r. w Benderze wydarzył się skandal, gdy chroniący się tu nadal przed carem Karol XII, chciał wymusić na Turkach dalsze wojowanie z Rosją. Ahmed III zawrzał takim gniewem, że nawet wygłosił kilkuzdaniowe przemówienie na temat niewdzięczności króla, a takie osobiste komentarze były u sułtanów rzadkością[564] . Król stoczył niewielka bitwę z Turkami, w której omal nie zginął. Ranny zostanie aresztowany i przeniesiony do Demotiki (dziś Didymoteicho w Grecji), bliżej sułtana, który wolał mieć go na oku lub by ułatwić mu powrót przez Bałkany do Skandynawii[565] .

We wrześniu 1713 r. po dwóch latach działań wojennych na Pomorzu Szwedzkim podczas III wojny północnej generalny gubernator prowincji Johan August Meijerfeldt poddał Szczecin, który pozostał pod pruskim zarządem do końca wojny. W październiku 1713 r. do Szczecina wkroczyło 1600 żołnierzy pruskich pod dowództwem gen. Adriana Bernarda von Borcke oraz wojska księstwa Holsztynu, które niebawem musiały się ze Szczecina wycofać. Prusacy zachowywali się w Szczecinie, jak w zdobytym mieście. Wypędzili z miasta jego zarząd, zakazano w kościołach odprawiania modłów za króla szwedzkiego. W 1715 r. garnizon pruski liczył już 4566 żołnierzy. W Szczecinie stacjonował też regiment wojsk księcia Anhalt-Zerbst, ojca niejakiej Zofii - przyszłej carycy Katarzyny II, który w styczniu 1719 r. został komendantem całego garnizonu. W 1720 r. na mocy postanowień sztokholmskiego traktatu pokojowego Szwecja odstąpi Szczecin z przyległościami Prusom za 2 mln talarów. Reszta XVIII w. będzie dla Szczecina powolnym odzyskiwaniem handlowego znaczenia w Europie.

Oszałamiające sukcesy wojsk rosyjskich, które po raz pierwszy w dziejach zawędrowały aż do Niemiec, m.in. do Meklemburgii, gdzie wmieszały się w spory lokalnego władcy z lokalną szlachtą, spowodowały, że gdy Wielka Brytania i Holandia porzuciły Austrię, zawierając separatystyczny pokój z Francją w Utrechcie w kwietniu 1713 r. i zyskały wolną rękę, postanawiając zmusić cara do powrotu do Europy Wschodniej. Początkowo August II też był skłonny poprzeć tą wielką koalicję antyrosyjską, lecz ostatecznie uznał, że car jest mu nadal potrzebny w Rzeczpospolitej.

Sasom udało się aresztować i uwięzić w twierdzy Königstein Jana Stanisława Jabłonowskiego, który zachęcał Turków i Tatarów do antysaskiej interwencji w Polsce. August II ponownie wprowadził do Polski większą ilość saskiego wojska, obawiając się zarówno nieustępliwych stronników Leszczyńskiego, jak i coraz silniejszej nowej partii rosyjskiej. Ogól szlachty uznał to za krok ku monarchii absolutnej i tak  zawiązana w 1715 r. konfederacja w Tarnogrodzie zamierzała usunąć Sasów i zwróciła się o opiekę cara Piotra I. Był to fatalny precedens. W imieniu cara występował Grigorij Dołgoruki[566] .

Tymczasem w 1716 r. odżyła w Polsce frakcja szwedzka, której udało się nawet opanować Poznań[567] . Szwecja nie dawała jeszcze za wygraną, choć wojska jej broniły się już tylko w Niemczech i samej Szwecji.  W 1716 r. Niemcy i Żydzi bronili miasta Poznania do ostatniej chwili przeciwko szlacheckim konfederatom, nie dlatego że kochali Sasów, lecz ponieważ się tych konfederatów bali. Dla poznańskiego mieszczanina  goja czy Żyda, Szwed albo Sas był wtedy bardziej przyjazną i mniej dziwną figurą niż szlachecki konfederata. Konfederaci zadbali wprawdzie o odbudowę miasta ze zniszczeń, ale w całym zdarzeniu widać głęboki mur nieufności między obu stanami.

Zupełne banialuki opowiada się w Polsce o słynnej hrabinie Cosel, czyli Annie Konstancji von Brockdorff, arystokratce pochodzenia niemiecko-duńskiego, która wg absurdalnej powieści Józefa Kraszewskiego, ponoć miała cenić Polskę. Nie ma dowodów na jakąkolwiek mądrość polityczną tej damy ani nie wydaje się, by August II  ją skrzywdził. Król odebrał ją własnemu ministrowi Hoymowi, bez specjalnego żalu Hoyma i ku radości Anny. Cosel do śmierci Augusta była w nim zakochana, lecz musiała odejść z dworu, ponieważ  Jacob Heinrich von Fleming nie tolerował jej wtrącania się do polityki. Pod wpływem Fleminga August II poprosił ją o zwrot kontraktu ślubnego. By uczynić zadość tym „prośbom” Cosel pojechała m.in. do Berlina, czyli do wrogiego Saksonii państwa (1713 r. ). W Wittenberdze została pojmana jako zdrajczyni. W 1716 r. osadzono ją na zamku w Stolpen, gdzie przebywała do śmierci.

W październiku 1716 r. August II spotkał się w Gdańsku z Piotrem I, starając się o pomoc rosyjską w sporze z polską szlachtą, jednocześnie od sierpnia pertraktował w Lublinie z konfederatami tarnogrodzkimi. Gdy to nic nie dało, król zgodził się na wprowadzenie wojsk rosyjskich do Rzeczpospolitej. Car i jego poseł Grigorij Dołgoruki zostali mediatorami pomiędzy królem i szlachtą. August jednak nigdy nie zaakceptował szantaży silniejszego rosyjskiego „partnera” i gdy szwedzki cień zniknął z Polski,  wymusił na tzw. Sejmie Niemym opuszczenie Rzeczpospolitej przez wojska rosyjskie[568] .

Sejm Niemy (1717 r. ), nazwany tak, ponieważ nie dopuszczono posłów do głosu, by nikt nie zerwał sejmu, był de facto kompromisem partii saskiej z rosyjską. Często uważa się, że był on katastrofą polityki Augusta II, ale tak nie było; wszak ustanowiono wreszcie stałe podatki na wojsko i legalność sejmików gospodarskich. Piotr I chciał być gwarantem sejmu, ale ani August II ani szlachta nie zgodzili się na to[569] . Na sejmie 1717 r. zabroniono organizowania konfederacji, gdyż wywołują one chaos w państwie, ale nikt tego nigdy później nie egzekwował[570] .

Później car bawił się w dziwne gwarancje dwustronne ustroju Rzeczpospolitej w porozumieniu z sułtanem, co  bardzo  niepokoiło wszystkich w Polsce. Stosunki z Rosją psuły się więc wskutek intryg cara, a sejm mimo budującego przykładu króla, znowu popisał się nietolerancją religijną i w 1718 r. wykluczył posłów protestanckich i nakazał likwidowanie zborów[571] – wszystko to zresztą wbrew obietnicom składanym w negocjacjach z konfederatami tarnogrodzkimi.  Z Izby Poselskiej usunięto  ostatniego posła ewangelickiego (kalwińskiego) Andrzeja Piotrowskiego. Dla państw niekatolickich stanie się to wygodnym pretekstem do krytykowania Rzeczpospolitej.

Wszystko wyglądałoby zupełnie inaczej, gdyby August II musiał wybierać między reformami administracyjnymi w celu utrzymania Polski w jednym kawału i jakiejkolwiek formie do działania w polityce europejskiej, a tolerancją religijną i cywilizowaniem polskiej mentalności. August był realistą – wybrał więc to pierwsze. Równocześnie np. oskarżano Bruehla i Augusta III o frymarczenie urzędami, w czasach gdy każde normalne państwo to robiło[572] . W Polsce szlacheckiej zapłatą za polityczne wsparcie tradycyjnie był klientelizm i protekcja, a nie pieniądze, a więc nepotyzm jednego rodzaju kazał im odrzucać z obrzydzeniem nepotyzm innego, choć bardziej cywilizowany. August II rzekł w 1714 r. do prymasa Stanisława Szembeka:

„.Swawola wasza tak dobrze potrafiła się ukryć pod mianem miłości ojczyzny że nie tylko nie wywołuje nagany, lecz ten, kto przemawia przeciw królowi napotyka zawsze chętny posłuch i poczytywany jest za ojca ojczyzny, gdy tymczasem król uważny jest zawsze za gwałciciela praw. Ukrytym źródłem tego zachowania jest fałszywe pojęcie wolności, którego czepiają się ci, którzy nie znają prawdziwych podstaw Rzeczpospolitej… Zdarza się wszelako dość często, że ci, którzy podają się za najgorętszych obrońców tej rzekomej wolności i praw Rzeczpospolitej, starają się raczej ustanowić własną tyranię… ileż występków już przebaczyłem…[573] ”.

Poza odcinkiem tatarsko-tureckim, gdzie istniała oddzielna wojskowa dyplomacja hetmańska (August kwaśno zauważał, że hetman często może w Polsce więcej niż król i być może powinien był starać się o buławę raczej niż koronę), Rzeczpospolita w zasadzie nie miała służb dyplomatycznych, nie mówiąc już o stałych ambasadach, które od XVII w. były już standardem w niemal całej Europie i za Piotra I pojawić się miały też w Rosji, ale nie w Polsce. Co gorsza ten idiotyzm postrzegano jako cnotę, wierząc naiwnie, że jeśli Polacy nie wtrącają się w sprawy Rosji czy Francji, to tamte kraje zostawią Polskę w spokoju i nawet wielka wojna północna nie podważyła tego absurdalnego myślenia życzeniowego. Rzeczpospolita nie była głucha i ślepa tylko dzięki nowoczesnej dyplomacji saskiej, choć ta czasem, co zupełnie naturalne, zapominała o interesach polskich i litewskich, realizując głównie saskie. Polacy dostali jednak okazję do nadrobienia tych zaległości i Augustowi II bardzo na tym zależało, ponieważ mimo protestów stanów saskich do Akademii Rycerskiej w Dreźnie, zreformowanej przez Wackerbartha w 1718 r., przyjmowano także Polaków. Była to unikalna możliwość zdobycia fachowej wiedzy wojskowej w Europie poza Francją. Ilość wychowanków polskich tej uczelni do śmierci Augusta III to ok. 650 osób, bardziej przydatnych Polsce niż wychowanków późniejszej  akademii Stanisława Augusta o tej samej nazwie (Szkoła Rycerska) wprost nawiązującej do saskich tradycji także merytorycznie[574] .

W 1718 r.  zlikwidowano cła prywatne, co wraz z przysłaniem fachowych ekonomów z Drezna do Polski, da w ciągu dekady ogromne bogactwo Rzeczpospolitej.  W 1718 r. też rozpoczęło się de facto polskie oświecenie za sprawą Gdańszczanina, a więc etnicznego Niemca, choć poddanego Rzeczpospolitej, Gottfrieda Lengnicha, który naśladował swoich mistrzów pietystyczno-oświeceniowych z Halle (Christiana Thomasiusa i Christiana Wolffa) i założył pierwsze czasopismo naukowe na terenie Polski znane dziś pod skróconą nazwą obiegową: „Polnische Bibliothek”. Podwałył w nim bajkowe nonsensy w rodzaju mitu o Lechu, Czechu i Rusie, wywierając wpływ zarówno na stronników Wettinów, jak i Załuskich, a w czasie oblężenia Gdańska w 1733 r. na Leszczyńskich i Poniatowskich[575] .

W 1719 r. August II mocno postawił na niezależność od protekcji rosyjskiej, której nigdy nie chciał, ale która była owocem walk ze Szwecją i zawarł w Wiedniu traktat sojuszniczy z Austrią i Wielką Brytanią, po czym zażądał stanowczo wyjścia wojsk rosyjskich z Rzeczpospolitej. Car miał wówczas większość Europy Zachodniej przeciwko sobie więc spełnił żądanie. Niestety nie broniło to Polski przed tabunami zbankrutowanych szlachciców gardłujących za friedrichsdory i ruble za Berlinem i Petersburgiem – Rosjanie przekupili wówczas wszystkich czterech polskich hetmanów[576] ; na obu sejmach 1720 r. plany króla zostały więc sparaliżowane przez opozycję szlachecką.

W 1721 r. Fryderyk Wilhelm I już oficjalnie przejął z rąk szwedzkich Szczecin. Szwedzi, zrujnowani wojną północną z Rosją (1700-1721) musieli go tanio sprzedać Prusom. Już wtedy okazało się, że Austria raczej z obawą niż przychylnie patrzy na wzrost sił Prus. Widząc wrogość Wiednia wobec nowych nabytków, Fryderyk Wilhelm I zawarł porozumienie z izolowaną w Europie Rosją, także by utrzymać anarchię w Polsce.

W 1723 r. August II zakupił posiadłość w Großsedlitz koło Drezna, gdzie wkrótce zorganizował święto nadania Orderu Orła Białego pierwszym zasłużonym. To wiele mówi, że pierwszy order ustanowił u nas obcy monarcha; ponieważ Rzeczpospolita była już wówczas skansenem wierzącym, że każdy szlachcic jest równy innemu szlachcicowi i królowie nie mieli dotąd nawet jak nagrodzić za zasługi dla państwa tak, by tworzyć własne rojalistyczne elity, co było zupełną podstawą funkcjonowania nowoczesnych monarchii zachodnich. August II przestał przypodchlebiać się szlachcie wojowniczością, lecz żądał szacunku dla tronu, była to zupełna nowość nad Wisłą.

W 1724 r., o czym już wspominałem, doszło w Toruniu do bardzo nieprzyjemnego zdarzenia, zwanego tumultem toruńskim  (niem. Thorner Blutgericht – „krwawy sąd toruński”). Dnia 16 lipca 1724 r.  miały miejsce zamieszki między protestantami a katolikami, zakończone zdemolowaniem kolegium jezuickiego przez protestantów. Powołany przez króla Augusta II sąd asesorski skazał dziewięciu protestanckich chuliganów oraz dwóch protestanckich burmistrzów miasta na śmierć i zwłaszcza to drugie wywołało gniew obcych państw. Może dziwić, że konwertyta i rzecznik tolerancji, August II postąpił tak ostro, ale musiał ustąpić wrzaskom Lubomirskich, by mieć się na kimś oprzeć[577] .

Sprawa omal nie sprowadziła na Polskę ataku wojsk Prus i Wielkiej Brytanii[578] , mimo iż zasadniczo Fryderyk Wilhelm I unikał wojen i zajmował się raczej handlem i przemysłem, a Wielka Brytania, w odróżnieniu od Francji, nie uważała Polski za swoją strefę wpływów politycznych (tzw. doktryna Bolingbroke’a).

Il. 2. Egzekucja protestantów w Toruniu w 1724 r., źródło:

https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/ab/Thorner_Blutgericht.jpg (dostęp: 17.12.2021 r.)

W 1725 r. Jerzy I wysłał specjalnego posła Edwarda Fincha na dwór Augusta II, by dać wyraz oburzeniu Londynu na prześladowanie protestantów. Finch udał się najpierw do Drezna, a później do Warszawy.

Podkanclerzy litewski Kazimierz Czartoryski na upomnienia Fincha odpowiedział, że król Jerzy powinien wpierw zadbać o tolerancję w swoim kraju, (katolicy nie mieli w Anglii np. dostępu do urzędów), a August II napisał do króla Jerzego, by zastąpił Fincha kimś innym, ten jednak odmówił i żądał traktowania Fincha jako oficjalnego wysłannika brytyjskiego[579] .

Prusy były jeszcze bliżej interwencji zbrojnej. Ostrożny król pruski jednak oglądał się na Rosję, by skoordynować ekspedycję karną z Petersburgiem. Jednakże w lutym 1725 r. car umierał, więc owładnięta problemami następstwa tronu Rosja nie poparła planu. Skończyło się więc na wielomiesięcznych połajankach z ust wysłanników Berlina i Londynu. Na sejmie 1726 r., na którym szlachta skandowała przeciw Finchowi i Jerzemu I, kanclerz Jan Szembek odmówił udzielenia Anglikowi audiencji. Mimo to dopiero jesienią 1727 r. Finch opuścił Warszawę. Zdaniem Pawła Jasienicy, tumult toruński rozjuszył Zachód bardziej, ponieważ na mord sądowy pozwoliło sobie państwo słabe[580] . Dla porównania w 1732 r. książę-arcybiskup Salzburga wygna ze swego księstwa tysiące protestantów (salzburskich eksulantów), którzy nie zrobili nic złego i to nie wywoła takich reperkusji, podobnie jak poczynania Marii Teresy Habsburg wobec protestantów austriackich i czeskich po 1740 r. (odbieranie im dzieci). Niestety oparcie się na nietolerancyjnym duchowieństwie polskim, było dla Augusta II niezbędne dla umocnienia jego władztwa w Polsce i samej Polski, jednak w latach 1715–1726 toczyła się sprawa Zygmunta Unruga, dysydenta posądzonego o „bluźnierstwo” i została zakończona uniewinnieniem.

W 1726 r. August II założył Towarzystwo Okrągłego Stołu. Promował ludzi skromnych i zdolnych, jak jego słynni paziowie Brühl i Sułkowski. Wszystko, co budował August II w Warszawie, było absolutnie pionierskie. Korybut i Sobieski kompletnie nie widzieli państwa spoza swych magnackich nosów. Tymczasem reprezentacyjne budowle są dla powagi państwa wszystkim. Od 1727 r. Warszawa miała pierwszy publiczny park w Polsce; był to oczywiście Ogród Saski.  Pałac Saski wraz z całą Osią Saską wprowadził nieco ładu w chaotycznej Warszawie i dał nieco oddechu mieszkańcom.

Na partnerstwie z Polską Saksonia raczej traciła. Konwersja następcy tronu na katolicyzm uzależniła ją od Austrii. Konwersję następcy tronu ogłoszono w październiku 1717 r. w Wiedniu. Papież Klemens XI miał nadzieję, że August II rozszerzy konwersję syna na cały dwór, a stany saskie, że wycofa się ze swej decyzji. Prusy przez swoich agentów podburzały wówczas luterańskich Sasów[581] . Dlatego w 1745 r. wielu Saksończyków powita Prusaków jak wyzwolicieli od „papizmu” i Austrii. Saksonia wyczerpała swe siły, zwalniając miejsce Prusom jeśli chodzi o dominację nad protestancką północą Niemiec. Polacy nie tylko nie wykorzystali okazji, by uratować siebie dzięki saskim wzorcom, ale de facto pogrążyli ten kraj i pociągnęli ze sobą w otchłań.

W 1729 r. decyzją króla założono w Dreźnie Kompanię Grandmuszkieterów, będącą pierwszą wyłącznie polską szkołą oficerską.  Jej szefem był sam król, a komendantem mianowano Aleksandra Lubomirskiego. Rok później szkoła została przeniesiona do Warszawy, by szkolić kadrę oficerską lojalną wobec Wettinów (niestety zostanie rozwiązana w 1733 po śmierci króla).  Długą wyliczankę zysków z panowania ojca Augusta II napotykamy jakby mimochodem w dziele Iwony Kienzler o kobietach w życiu tego monarchy. Wspomina ona m.in. o pierwszych znakach drogowych w Saksonii i Polsce (1702 r.), o ujednoliceniu umundurowania i standaryzacji uzbrojenia polskiej armii wg wzorców osiemnastowiecznych, o Drodze Kalwaryjskiej, o pomiarach odległości pocztowych i reorganizacji, a w zasadzie stworzeniu poczty w Polsce (wtedy poczta zawierała w sobie też transport powozowy i dyliżansowy), o porcelanie i wzroście gospodarczym mimo wojen i strasznych zim 1709 i 1710 r.[582] .

W tym samym czasie władca Prus, Fryderyk Wilhelm I zwany królem-sierżantem wymyślił zupełnie inny sposób na nowoczesność i siłę. Ten wybuchowy surowy kalwinista, miłośnik holenderskiej gospodarki i mieszczańskiego sposobu bycia stopnie wojskowe uczynił ważniejszymi od dworskich, ponieważ były za zasługi. Rozłożyste francuskie peruki zastąpiono krótkimi wojskowymi. Żołnierze dostali w 1718 r. żelazny stempel (Ladestock), dzięki któremu mogli szybciej strzelać[583] . Oficerowie zostali zobowiązani do stałego pobytu przy oddziale, ale powstał też system urlopów. Fryderyk Wilhelm zabronił szlachcie wycieczek zagranicznych bez pozwolenia i wprowadził egzaminy urzędnicze, by zapobiec kumoterstwu. Ulubioną cnotą nowego króla była „trzeźwość umysłu” (Nüchternheit). Ten nowy styl, a w zasadzie nowa kultura znalazła szybko naśladowców w całych Niemczech. Np. w 1720 r. spotkały pewnego aptekarza w Magdeburgu szykany za bycie „zbyt pruskim w zachowaniu”[584] . Możemy domniemywać, na czym polegała ta zbytnia pruskość. Był to czas pietyzmu, Fryderyk Wilhelm wprowadził też pietystów do armii pruskiej, co spowodowało wzrost morale i atmosfery powagi w miejscu dotychczasowej oficerskiej donkiszoterii i opilstwa.  Słowem ten dziwny, niecierpliwy człowiek uczynił Prusy najnowocześniejszym państwem na świecie. Jego synowi szkoda było dawnego blichtru  dworskiego, ale po dramatycznych sporach o styl rządzenia, wdrażać będzie wiele z polityki ojca. W oporze syna „król-sierżant” widział intrygi Londynu, więc wymusił jego małżeństwo z „bezpieczną”,  nie powiązaną z Londynem,  Elżbietą von Bevern (1732 r. ).

Zanim jeszcze to nastąpiło, stary August II zorientował się, że z Prusami i ich nową wielką armią lepiej żyć w zgodzie. W czerwcu 1730 r. August II zaprosił króla pruskiego na manewry wojskowe pod Mühlbergiem. Dwa lata później zdawał się naśladować Berlin w zrzucaniu kontroli wiedeńskiej nad sobą. W dniu 25 maja 1732 r. podpisał konwencję z Francją, podobną nieco do traktatów jakie Prusacy mieli podpisane z Rosją. Wtedy jednak Rosja i Austria podpisały tzw. traktat Loewenwolda, (13 września 1732 r.), w którym Wiedeń i Petersburg postanowiły uniemożliwić sukcesję zarówno Wettinów, jak i Leszczyńskich w Polsce, proponując kandydaturę infanta portugalskiego Emanuela.

August w 1732 r. naraził się bowiem także Rosji, ponieważ bez konsultacji zakończył stan wojny między Polską a Szwecją[585] . W tymże 1732 r. zakulisowa propaganda pruska dość skutecznie kłamała, że August II chciał rozbioru Polski, by to co proponują Prusy nie brzmiało tak drastycznie. Rzeczpospolita w reprezentowana przez prymasa Teodora Potockiego podpisała 23 listopada 1732 traktat sojuszniczy z Austrią, będący odnowieniem sojuszu z 1677 r., a Potoccy za pieniądze z Berlina zerwali sejm na złość Czartoryskim.

W 1732 r. na polach wilanowskich, przeprowadzone zostały manewry armii Augusta II, które były rozwinięciem sprawności, jaki dwa lata wcześniej zademonstrowano pod Tigenau i Mühlbergiem. Do Wilanowa zaproszono posłów i senatorów. Generalnie jednak sytuacja była niewesoła;  prymas pracował dla Austrii, Potoccy dla Prus, a August II niewiele mógł już na to poradzić. Władca zmarł 1 lutego 1733 r. o czwartej rano, przeklinając Polskę i doradców, którzy go do niej sprowadzili i trudno mu się dziwić.

Panujący w Rzeczpospolitej w latach 1733-1763 August III również ma gorszą opinię niż na to zasługuje. Wbrew bajaniom niechętnego wszystkim Niemcom, Józefa Kraszewskiego,  August III nie był gnuśny, lecz pracował codziennie przez osiem godzin[586] . Nie był też posłuszny woli swego ministra; osławiony Heinrich von Brühl (1700-1763) nie miał monopolu na władzę, musiał ją bowiem dzielić z Josephem Antonem von Wackerbarth-Salmour (1685-1761).  Kraszewski zmieszał swe uprzedzenia z propagandą pruską z czasów wojny siedmioletniej, utrwalonej przez pruskich zaborców w XIX w.

Tymczasem w Saksonii August III (tam jako elektor Fryderyk August II) inteligentnie przełamał dominację szlachty, wzmacniając miasta, zwłaszcza Lipsk. W Polsce August nie mógł wiele zrobić aż do 1750 r., gdy zorientował się, że wobec zrywania zbyt wielu sejmów metodą liberum veto, musi modernizować Rzeczpospolitą swoim przykładem[587] i perswazją, dlatego w  1752 r. aresztował Gdańszczan, którzy nie chcieli uznać ordynacji królewskich.

Jednak przede wszystkim epoka Augusta III to największy rozkwit kultury polskiej i kultury od czasów Reja i Kochanowskiego. Jak jego ojciec August III był tolerancyjny religijnie, kochał muzykę i sztukę i doskonale się na nich znał. W 1747 r. otworzył w Dreźnie wspaniała galerię. W 1715 r. jako młodzieniec słuchał w Wenecji Vivaldiego. Już za Augusta II i dzięki niemu do Polski zaczęły napływać idee Locke’a i Newtona, dlatego osławiona encyklopedia Benedykta Chmielowskiego prócz słynnych bzdur zawierała już rzetelne informacje.  Dziedzictwo panowania Augusta III to m.in. biblioteka Załuskich, badania historyczne Lengnicha i Józefa Aleksandra Jabłonowskiego. To także: Heinrich Kuehn, Jacob Theodor Klein, Maciej Dogiel i wydawnictwo królewskie historyczne, a także: studia licznych Polaków w Dreźnie w Ritterakademie,  powstanie Collegium Nobilium, rozkwit gdańskiego Gimnazjum Akademickiego. To także: Stanisław Dunin-Karwicki, Jan Lipski, Franciszek Radzewski, Antoni Potocki, Stanisław Konarski, tłumaczenia Corneille’a i Racina czy La Fontaine’a, „Chudy literat” Adama Naruszewicza, salony Luizy Gottsched, Urszuli Radziwiłłowej i Elżbiety Sanguszkowej, „Monitor” Czartoryskiego, na długie lata przed tym stanisławowskim, zrównanie statusu pogardzanych dotąd aktorów z uczonymi (1747 r.), opera Johanna Adolfa Hassego, także w Warszawie (tzw. Operalnia), lepsze obyczaje przy stole, pierwsze kawiarnie, herbaciarnie i czekoladerie, manufaktury Flemmingów na Litwie i Pomorzu i ogólny ogromny wzrost gospodarczy  i ponad dwukrotne pomnożenie ludności - wszystko to wbrew czarnej legendzie o zacofanych czasach saskich[588] .

Jak Gottfried Lengnich oświecał Polaków z Gdańska od lat 20. XVIII, tak dwie dekady później dołączy do niego pisarz muzyczny Lorenz Mitzler de Kolof, saski wydawca z Lipska, współpracujący z Zauskimi. Polonofilscy Niemcy często dbali wówczas o polski patriotyzm bardziej niż Polacy, promując mądre rady Jana Zamoyskiego z XVI w. o związku między edukacją a dostatkiem narodów oraz zasypując totalną ignorancję warszawską (np. w 1718 r. w Torunku pisano wspaniałe prace o zorzy polarnej, gdy 12 lat później w Warszawie nadal nie rozróżniano zorzy od komety)[589] . Mitzler przybył do Polski w 1743 r. i szybko starał się z sympatii do Polaków uświadomić im, jak daleko w tyle pozostają za nowoczesną nauką zachodnią. W 1759 r. napytał sobie biedy, publikując pracę Maurycego Saskiego, bastarda Augusta II w służbie Francji i marszałka wojsk francuskich (Maurice de Saxe) o tym, że Rzeczpospolita jest tak słaba, iż można by ją zająć armią niespełna 50 tys. żołnierzy[590] . Saksończyk chciał dać Polakom do myślenia, jednak głównie ich oburzył. Od najgorszych konsekwencji wybronił go Jan Małachowski, były uczeń Mitzlera. Wcześniej jedynymi kłopotami saskiego wydawcy było nieustanne marudzenie by przyjął katolicyzm - stały element bytności uczonych protestantów w Polsce w owej epoce. Mitzler nazywał to chęcią zrobienia go niewolnikiem (konkretnie Mamelucke – egipskim niewolnikiem sułtańskim).

Bez Wettynów zapewne nie byłoby stanisławowskiego Teatru Narodowego[591] . Przedsięwzięcia edukacyjne były w rękach samych Polaków, naśladujących  saskie uczelnie. Konarski występował przeciw rózgom i batom i uważał, że wystarczy gdy nauczyciele pilnują trzeźwości w klasach. Ok. 1740 r.  przybywa w Warszawie trzecie kolegium obok pijarskiego i jezuickiego – kolegium teatynów, choć nadal nie było w Warszawie żadnej szkoły wyższej;  do dyspozycji jednak pozostawały Kraków oraz cała Saksonia. Antagonizm mieszczańsko-szlachecki był jak zawsze głównym hamulcem dla rozwoju nauki  w kraju. Lorenz Mitzler de Kolof narzekał, że prędzej Polacy dadzą 50 dukatów za butelkę węgrzyna (węgierskiego wina) niż za porządną książkę[592] . Warto jednak zauważyć, że przedsięwzięcia księgarskie w Warszawie czasów stanisławowskich tkwią korzeniami w czasach saskich. Na przykład Bogumił Nicolai był w 1762 r. najstarszym z warszawskich księgarzy-sortymencistów, a za Sasów pracował u Maurycego Jerzego Weidmanna, który w latach 30., a więc za Sasów, ogłaszał w Warszawie pierwsze katalogi księgarskie[593] .

Trzeba podkreślić, że August II i August III reformowali Rzeczpospolitą wg wersalskich absolutystycznych wzorów francuskich, a polski Kościół Katolicki zazwyczaj stał po ich stronie, zaś problemy zaczęły się dopiero w czasach stanisławowskich, gdzie pozbawiony w zasadzie władzy przez rosyjskich ambasadorów i carycę Stanisław August musiał sięgnąć po „heretyckie” wzorce republikańskie, anglo-holenderskie. Wtedy Kościół uległ podziałowi na rewolucjonistów i tradycjonalistów.

Przyszły  August III urodził się w 1696 r., kiedy jego ojciec Fryderyk August I już się starał o Polską koronę. Był wychowany przez matkę i babkę Annę Zofię w fanatycznym luteranizmie. W 1711 r. pod opieką wojewody inflanckiego Józefa Kosa wyruszył w podróż po Europie, w trakcie której Kos udaremnił porwanie królewicza przez agentów brytyjskich podczas karnawału w Wenecji. W 1712 r. uwalniając się spod wpływu swojej babki, potajemnie przeszedł w Bolonii na katolicyzm. August II musiał go izolować od babki podróżami, by umożliwić konwersję. W 1714 r. nieudaną próbę porwania królewicza z Kolonii podjęli agenci szwedzcy - prawdopodobnie w zmowie z Anną Zofią. Cała Europa obserwowała z napięciem czy do konwersji dojdzie czy nie. W Paryżu we wrześniu 1714 r. miała miejsce kolejna próba porwania z inicjatywy babki[594] .

Książę wojażował po Europie w towarzystwie wesołych i kłótliwych polskich panów Jana i Aleksandra Lubomirskich. Po wizycie we Francji, syn miał już wrócić do kraju, ale uprosił ojca, by mógł zobaczyć opery weneckie. Poznał tam wybitnych kompozytorów: Antonio Vivaldiego i Georga Pisendela. Papież miał nadzieję, że August II rozszerzy konwersję syna na cały dwór, stany saskie, że wycofa się ze swej decyzji. Prusy podburzały luterańskich w większości Saksończyków na tę okazję[595] . Cesarz Karol VI Habsburg w 1718 r. stosował rozmaite bojkoty towarzyskie wobec saskiego następcy tronu, by dać mu odczuć jak jest rozczarowany, że Saksonia jako kraj nie wraca do katolicyzmu. Mało mu było, że August II otoczył syna austriackimi katolickimi preceptorami. Wszystkie te galimatiasy religijne, dały w efekcie praktyczny oświecony rozum. August II dbał o edukacje polityczną syna, gdyż sam takiej nie miał i tylko swej naturalnej bystrości zawdzięczał swe  sukcesy.

Wbrew powszechnej w Polsce opinii, elekcja Augusta III na króla Polski nie była pro-rosyjskim festiwalem zaprzaństwa. Obaj najbardziej progresywni pisarze tych czasów; Antoni Demboski i Szymon Konarski byli całkowicie pro-sascy[596] . Na to, że sejm konwokacyjny znowu wyeliminował posłów innowierczych Sasi nic nie mogli poradzić. Francuska propaganda za Leszczyńskim zdominowała elekcję, zaś ulotki saskie musiały przychodzić zza granicy[597] .

Saksonii nie udało się przerobić na monarchię absolutną, a stany saskie nadal mogły stawiać skuteczny opór np. w sprawach ideowych. Nic dziwnego, że większość ówczesnych filozofów z Voltaire’m na czele generalnie sprzyjali wtedy monarchom absolutnym.

August III  nie chciał zdobywać władztwa wyłącznie siłą.  Wprawdzie porozumiał się z cesarzem Karolem VI, któremu obiecał uznać władzę jego córki Marii Teresy, po jego śmierci oraz z carycą Anną Iwanowną, że nie zmieni ustroju  tj. bałaganu jaki panował w Rzeczpospolitej i żeby faworyt carycy Ernest Biron objął w lenno Kurlandię, to jednak po wkroczeniu wojsk rosyjskich odmówił wysłania saskich[598] , dystansując się na tyle na ile mógł od roszczeń rosyjskich i austriackich.

W Koronie Augusta III popierali Czartoryscy i Lubomirscy, przeciwko byli Potoccy, liczący to na Berlin to na Wersal, więc nie zorganizowali się w 1733 r. w wystarczającym stopniu. Sejm konwokacyjny 22 maja wykluczył cudzoziemskich pretendentów, czyli de facto poparł Leszczyńskiego i Francję, ponieważ Stanisław Leszczyński w zasadzie nie miał własnych pieniędzy, poza tym co mu dawał jego zięć, król Francji Ludwik XV.

Rosja od 11 sierpnia wprowadzała do Polski swoje wojska, które szybko urosły do ponad 30 tys. żołnierzy, czyli były silniejsze niż cokolwiek, co mogłaby zebrać Polska, nawet jakby była w stanie to uczynić organizacyjnie (marne trzy tysiące wojska litewskiego nawet nie próbowało przeszkadzać Rosjanom). Dwa razy tyle stanęło w gotowości w Kijowie i Inflantach. Nie była to wina Sasów, to polski sejm przez dekady uniemożliwiał wzmocnienie armii polskiej, choć niby nie ufano saskiej, więc logika nakazywałaby wzmocnić ją, ale logika i polski sejm zwykle nie chodziły ze sobą w parze, zresztą nawet gdyby chodziły, to sejm można było łatwo zerwać (liberum veto).

W dniu 12 września 1733 r. ponad 11 tys. szlachty wybrało Leszczyńskiego na króla, ale pod koniec miesiąca na Pradze stała już armia rosyjska. Austria musiała zachować siły na konfrontację z Francją w Italii i nad Renem. Nie chodziło rzecz jasna tylko o Leszczyńskiego, ale też o to, że Wersal nie uznawał praw córki Karola VI, który nie miał synów, do tronu cesarskiego.

Dnia 5 października 1733 r. wsią Kamień Rosjanie zorganizowali elekcję Augusta III. Szlachta przybyła nielicznie, ponieważ masy szlacheckie siedziały w kieszeniach Francji lub Prus lub magnatów te kraje popierających, a popierając Sasa nie było szans na łapówki. Wybór Augusta III był koniecznością dla Wiednia, przed rozprawą z Francuzami. Prusy były profrancuskie, lecz Fryderyk Wilhelm I nie był samobójcą, by walczyć i z Austrią i z Rosją.  Wojska Korony były w przeciwieństwie do litewskich zorganizowane, ale ich dowódca Józef Potocki, wolał zachować siły swej najwyżej dziesięciotysięcznej armii jako podstawy swej pozycji politycznej w Rzeczpospolitej. Wycofał się więc z pozycji obronnych przy Wiśle i po ostrzelaniu  ambasady rosyjskiej, co było mało „europejskim” zachowaniem,  wycofał się pod Radom. Leszczyński i jego stronnicy musieli więc opuścić Warszawę, gdy Potocki rozdzielił wojska by móc zapobiec ewentualnemu podburzeniu chłopów ukraińskich przez Rosję; i znowu widać jak prawosławna część Rzeczpospolitej tak samo jak niedozbrojona Litwa były jedynie balastem dla Polski, choć umyka to wielu historykom.

Leszczyński uczynił swą bazę ostatniej szansy w Gdańsku, skąd protestował na cały świat przeciw pogwałceniu wolności elekcji przez Rosjan. Ci w połowie listopada 1733 r. pod dowództwem generała Lacy dotarli do Łowicza, a Sasi szykowali się do opanowania Krakowa. W murach kolegiaty w Opatowie zawiązano jednak 3 grudnia 1733 r. konfederację w obronie „wolności elekcji”, choć skala przekupstwa szlachty przez obce mocarstwa była taka, że trudno powiedzieć dziś jak wolna ona faktycznie była. Sandomierska szlachta zamierzała zatrzymać Rosjan pod Toruniem. Wojewoda lubelski Jan Tarło poniósł klęskę, próbując osłonić Kraków, ale po jego zdobyciu przez Sasów, skomplikował im życie wojną podjazdową. Do 15 stycznia Toruń także padł. Dzięki zasobom toruńskim, Rosjanie mogli szybciej podejść pod Gdańsk. Miasto miało osiem tys. żołnierzy i potężne mury.  Rosjanie wkrótce musieli prosić Sasów i carycę o przysłanie ciężkiej artylerii. Jan Tarło blokował jednak Sasów w Małopolsce.

Dnia 17 stycznia 1734 r. w katedrze na Wawelu August III został koronowany na króla Polski przez biskupa krakowskiego Jana Aleksandra Lipskiego. Często uważa się tę koronację za początek wojny o sukcesję polską, chociaż przecież trwała w najlepsze od miesięcy. W połowie marca 1734 r. Rosjanie przekazali dowództwo generałowi  Burkhardowi Münnichowi, jednemu z licznych Niemców w rosyjskiej służbie, a wojska Tarły kierowały się na północ dla wsparcia Gdańska. W kwietniu doszło do kilku starć Lacy’ego z ludźmi Tarły i konfederata z Pomorza – Rudnickiego, aż Mñnnich już pod Puckiem 20 kwietnia 1734 r. rozbił niezdyscyplinowane oddziały Tarły (niektórzy  niżsi oficerowie szlacheccy utrzymywali zakulisowe kontakty z nieprzyjacielem). W maju pozycje Rosjan pod Gdańskiem (na Westerplatte) zaatakował  2,5-tysięczny korpus francuski hrabiego Louisa de Plélo. Atak był jednak źle skoordynowany z oddziałami gdańskimi i zakończył się niepowodzeniem. Wobec braku odzewu ze strony Potockiego Gdańsk został zdobyty przez Rosjan i Sasów w początkach lipca. Plélo poległ na próżno.

Leszczyński w chłopskim przebraniu wymknął się do Królewca, gdzie Fryderyk Wilhelm I  pozwolił zorganizować swój sztab. Dnia 30 sierpnia 1734 r. Leszczyński wydał  tam uniwersał wzywający do walki w obronie jego praw do tronu. Udało się także podburzyć Kurpiów. Fryderyk Wilhelm I nie popierał Leszczyńskiego z dobroci serca ani z sympatii do Francji, lecz ponieważ czuł się oszukany przez Wiedeń i Petersburg. Uważał, że lepiej byłoby trzymać się kandydata portugalskiego jako bardziej neutralnego od Sasa, ale  Austria i Rosja poparły Sasa bez konsultacji z Prusami. Fryderyk Wilhelm ujął się za Stanisławem Leszczyńskim, mimo bezpośrednich rosyjskich gróźb porwania Leszczyńskiego z terytorium Prus Wschodnich za pomocą zbrojnego natarcia. Zszokowany Fryderyk Wilhelm zagroził w takim wypadku kontratakiem na Saksonię, co ocuciło zapał wojenny sojuszu rosyjsko-austriacko-saskiego[599] .W tych czasach Prusy były strażnikiem pokoju w Europie. Fryderyk Wilhelm nieustannie o niego apelował, dopiero jego syn i następca Fryderyk II będzie próbował wyciągnąć łupy z szaleństw Burbonów, Romanowów i Habsburgów.

Pewien wpływ na opinię pruskiego następcy tronu o Polakach wywarła podróż (Lustreise) z ojcem do Królewca we wrześniu 1735 r., gdzie przebywał Leszczyński ze swymi dworzanami. Jak sam Leszczyński, człowiek może niezbyt odważny czy konsekwentny, ale obyty i wykształcony, zrobił raczej dobre wrażenie, tak warcholska sarmacka brać wokół niego wzbudziła obrzydzenie. Fryderyk uznał ich za „przerażająco brudnych i zepsutych” – schmizug und verkommen zum Erschrecken[600] . Możliwe, iż nieco się uprzedził, jednak wtedy cała Europa Zachodnia gardziła polskim anarchistycznym ustrojem i tureckimi szatami sarmatów. Jednak przyszły Fryderyk II czasem będzie bronił Polaków, np. aż do zajęcia przez generała Bellinga Poznania i zawarcia w Petersburgu konwencji rozbiorowej prusko-rosyjskiej w lutym 1772 r. konfederaci barscy będą uważali Prusy za potencjalnego sojusznika[601] . Gdyby nie pozwalał konfederatom działać na Śląsku, konfederacja skończyłaby się dużo wcześniej[602] .

Historyk Władysław Konopczyński szczególnie obficie pisał o rzekomo wyjątkowej nienawiści przyszłego Fryderyka II do Polaków i zastanawiał się, czy August II kazał hrabinie Orzelskiej uwieść Fryderyka (o miało skończyć się  źle leczoną chorobą weneryczną), gdy Fryderyk Wilhelm z synem gościli w Dreźnie (1728), a może to polskie warcholskie towarzystwo Stanisława Leszczyńskiego w Królewcu jesienią 1735 r. tak go do Polaków mogło zniechęcić[603] . Konopczyński uważał też, jakoby Polska niczego złego Prusom nie uczyniła (zapomina choćby o nieuznawaniu przez sejm do lat 60. XVIII w., że istnieje coś takiego jak Królestwo Prus),  a Fryderyk II tak okrutnie ją potraktował. Oto, co pisał pruski następca tronu: : Hrabiowie Ogiński i Tarło, marszałek konfederacji,  to nie tacy Polacy, jakich widziałem w Dreźnie. Dalej pisał Fryderyk, że choć byli strasznie brudni i nieporządni: zapewniłem,że mój ojciec dobrze życzy ich wolności[604] .  Fryderyk II  gardził nie tyle Polakami, ale bałaganem ustrojowym i gospodarczym, brakiem zachodniej dworności, a polską sarmacką dumę uważał za śmiesznie z tym kontrastującą i nie był w podobnej krytyce osamotniony. Cała liberalna elita europejska z przyjacielem króla, Voltaire’em na czele myślała podobnie. Konopczyński powinien to rozumieć, gdyż sam pisał, jeszcze dosadniej, że „Polską zachodnią rządziła szlachta, a wschodnią, czyli ruskimi chłopami, chciwi żydowscy kupcy[605] …”.

Choć Fryderyk Wilhelm I miał pewną słabość do Leszczyńskiego, miała ona swoje granice. Podczas przeprawy przez Adama Tarły i 5 tys. jazdy przez Odrę pod Krosnem Odrzańskim, pruscy żołnierze ostrzelali jego ludzi z armat. Oddział został rozbity, choć resztki sił konfederackich przedarły się aż do Francji. W październiku 1735 r.  Francja zawarła pokój z Austrią, skutkiem czego 26 stycznia 1736 r. Stanisław Leszczyński abdykował w Królewcu. Nie tylko konfederaci dzikowscy zaszli daleko na Zachód, także Rosjanie (korpus gen. Lacy), którzy zaszli aż po Ren, czyli najdalej na Zachód w całej dotychczasowej historii Rosji, ale nie zdążyli zetrzeć się z Francuzami w boju.

Większość polskich historyków jest po stronie Lasa w tym boju od „Sasa do Lasa”. Jednak warto się zastanowić, co to właściwie znaczy być po stronie Leszczyńskiego. Można go preferować jako krajana lub uznawać, że to Leszczyńskiego poparło gros szlachty, lecz etnicznie polscy królowie elekcyjni wcale nie byli lepsi od cudzoziemskich, a monopol szlachecki na władzę nie jest nieomylnym wyrokiem boskim. Przypomina to raczej sieć mafijną często z liwrami od Ludwika XV w kieszeni.

Znacznie poważniejszym argumentem za Leszczyńskim byłby ten z kompetencji, wiadomo że był on człowiekiem oświeconym, który być może miałby wolę reformowania Polski, chociaż np. w 1704 r. czy w 1714 r.  lub nawet 1724 r. żadnych planów jeszcze nie miał, w przeciwieństwie do Augusta II (przypomnijmy traktat Augusta z 1697 r.: „Jak uczynić Polskę krajem kwitnącym”). Główny traktat Leszczyńskiego: „Głos wolny wolność ubezpieczający” powstał między 1733 a 1743 r.,  o dekady za późno, by stać się faktycznym programem reform. Były to już raczej wynurzenia człowieka, który przegrał,

Czasami twierdzi się, że Leszczyński jako pierwszy Polak dostrzegł potencjał we wzorach brytyjskich, w opozycji do absolutystycznych francuskich, jako niby tych bliższych Polakom. Brytyjski historyk piszący o Polsce czasów oświecenia Richard Butterwick[606] zaznacza, że w jednej z wersji „Głosu wolnego wolność ubezpieczającego” wspomniał on o Anglii jako „kraju wolności” i o tym, że wolność to nie tylko zwolnienie od udziału w sprawach państwa, lecz możliwość wpływania na politykę państwa[607] , a to uwagi w stylu brytyjskich wigów. Trochę jednak tego mało. Dla porównania piszący mniej więcej w tych samych czasach swoje rady ustrojowe dla Polski Stanisław Konarski z kolei krytykował panującą w angielskim parlamencie korupcję  i stwierdzał, że doświadczenia jednej nacji nie dadzą się zastosować w kraju zamieszkałym przez inną[608] , czym zbliża się do równie narodowej postawie Monteskiusza[609] wyrażonej w O duchu praw. Montesquieu wbrew Voltaire’owi i większości oświeceniowców uważał, że ustrój zależeć powinien od klimatu, a właściwie od charakteru narodowego, który zależy od klimatu. Na prawdziwe oglądanie się na Londyn w poszukiwaniu wzorca ustrojowego trzeba poczekać na czasy Stanisława Poniatowskiego.

Leszczyński nie miał złudzeń co do możliwości pomocy z zewnątrz dla zagrożonej polskiej „wolności”, powołując się na przykład Węgier, które powstały w 1702 r. przeciw Habsburgom, ale nikt Węgrom nie pomógł[610] . Poważniejsze są dokonania rodu Leszczyńskich dla wolności i tolerancji w poprzednich epokach. Osiedlenie braci czeskich (1516 r.) przez Leszczyńskich i sprowadzenie tkaczy śląskich, często protestantów, spowodowało szybki rozwój Leszna. W 1626 r. bracia czescy utworzyli tu szkołę wyższą, z tego też roku pochodzi zachowana synagoga, a ok. 1633 r. powstała również parafia ewangelicka (luterańska). W latach 1638-1647 mieszkał tutaj teolog i poeta Johann Heermann. Siedemnastowieczne Leszno było największym w Wielkopolsce ośrodkiem drukarstwa, związanym z działalnością miejscowych ewangelików. Rodzina Leszczyńskich znana była jednocześnie z wielkiej osobistej dewocji, która nie wykluczała tolerancji[611] . Do 1738 r. Leszno było własnością rodziny, dotrwało w tolerancji do II rozbioru, kiedy to wcielono je pod nazwą Lissa do Prus.

Jako teść króla Francji Ludwika XV, Stanisław Leszczyński radził swej córce Marii Leszczyńskiej być bardziej żoną niż królową  i nie wykorzystywać religii jako narzędzia polityki we Francji, a jedynie jako źródło osobistej pociechy[612] , niestety bezskutecznie. Liberalne działania jak w dobrach Leszczyńskich były czymś rzadkim wśród polskich magnatów pierwszej połowy XVIII w., ale zdarzały się. Teofila z Działyńskich Potulicka (1714-1790) podniosła swoje dobra w Kórniku ekonomicznie, m.in. prowadzając do miasta protestanckich kolonistów niemieckich i popierając Żydów, co naraziło ją na zarzuty wspierania innowierców. W Bninie zbudowała zbór ewangelicki i ratusz. Była także postępowa, jeśli chodzi o czystą ekonomię i kwestie społeczne. Już w 1740 r. pańszczyznę i daniny w naturze w swoim majątku zastąpiła czynszami dzierżawnymi. Zastanawiające, że mimo tych chlubnych przykładów tolerancji Wielkopolska była jedną z najbardziej antysaskich prowincji Polski. Nie świadczy to najlepiej o politycznych horyzontach tłumu szlacheckiego, który po większości nie rozumiał motywów miast i poszczególnych zeuropeizowanych magnatów. Zresztą większa grupa magnatów wykazywała postępowe zachowania znacznie później, gdy już było bardzo wyraźnie widać, że Polska to średniowieczny skansen w nowoczesnej Europie, jak np. kanclerz Andrzej Zamoyski, który zniósł poddaństwo chłopów w swych dobrach zamieniając w 1778 r. pańszczyznę na czynsz.

Jednak nawet gdyby Leszczyński wygrał wojnę domową w 1733 czy 1735 r. i został królem, prawdopodobnie nie zdołałby wprowadzić ani jednej reformy, ponieważ posiadanie magnackiej fortuny nie dawało siły przebicia. Widzieliśmy też, że otoczenie Leszczyńskiego w Królewcu w 1734 r. nie było tak postępowe jak on sam. Znacznie większe szanse mieli Wettinowie mogący używać zasobów swojego bogatego kraju. Z tego powodu Polacy powinni być raczej za Sasami, którzy zmienili dla nich wyznanie i umocnili polską gospodarkę. Leszczyński byłby o wiele bardziej zależny od Francji niż Sasi od Austrii czy Rosji, choć największym upadkiem są oczywiście rządy Poniatowskiego, który był tylko protegowanym beznadziejnie prorosyjskich Czartoryskich. Tylko tak długo jak rządzili Sasi, o faktycznych rozbiorach nie było mowy.

Wiosną 1735 r. szlachta walczyła jeszcze za Leszczyńskiego na Podolu, oczekując (sic!) pomocy tureckiej oraz gdzieniegdzie na Litwie. W maju w okolicach Gostynia połączone siły rosyjsko-saskie udaremniły plany konfederacji dzikowskiej, by próbować przenieść wojnę do Saksonii. Sam Józef Potocki przeszedł pod koniec lutego na stronę saską i morale konfederatów upadło.

August III pozostał sam na placu boju, ale niestety po sejmie pacyfikacyjnym 1736 r., żaden inny nie dojdzie do skutku; podziały były zbyt głębokie, a państwa ościenne, a także Francja przywykły już do nagminnego wtrącania się w sprawy Rzeczpospolitej i przekupywania polskich posłów. Ciężar władzy ustawodawczej spoczął teraz na lokalnych sejmikach. Uchwalały one tzw. lauda sejmikowe będące podstawą działania administracji w poszczególnych województwach. Akurat dla gospodarki ta zmiana była korzystna.

Styl życia Augusta III był bardzo uporządkowany. Był on pracowity i nie zdradzał oznak bigoterii. Dwór był otwarty na oświeceniowe teorie Johanna Gottscheda[613] . Król był bardzo rodzinny, a jednocześnie dawał dzieciom wiele swobody.  W Saksonii otworzył urzędy dla mieszczan, w Polsce popierał reformatorów, od 1749 r. August III nie zwoływał już saskich landtagów[614] , dążąc do oświeconego absolutyzmu. W Polsce od mniej więcej tego samego czasu starał się wprowadzać zmiany, pokazując jak działa państwo nowoczesne, ponieważ sejmy były ciągle zrywane, więc nie dawało się ulepszać praw spisanych.

Przykładem Sasa na pewno bardziej się przejmowano, niż gdyby dawał go Leszczyński i generalnie z tolerancją w Polsce czasów saskich było coraz lepiej, lecz wciąż zdarzały się paskudne incydenty. W czerwcu 1733 r. ścięto na Chwaliszewie pod Poznaniem wyrokiem biskupa Stanisława Józefa Hozjusza pewnego szewca za bluźnierstwa przeciw NMP i wszystkim świętym, zaś w 1746 r. również w Poznaniu Gotfryd Levi, nawrócony z luteranizmu (lub arianizmu  - źródło nie jest pewne) na katolicyzm, odmawiał uznania trójcy św., uważając, że „trzech Bogów” czcić nie będzie – za co wyrwano mu język i spalono go… O tych wydarzeniach wspominają kroniki benedyktynów poznańskich[615] . Beznamiętny ton opowiadania o Levy’m nie przynosi chluby ojcom bernardynom, tak samo jak dziwaczne opowieści o dwóch mieszczkach, katoliczce i kalwince, z których pierwsza udowadniała tamtej, że jej wiara kalwińska „cuchnie”, podczas gdy katolicyzm pachnie fiołkami. Pieczołowite odnotowanie tych przekomarzań zadziwia, tak samo jak to, że 80% zapisków dotyczy remontów kościoła i kwater braciszków. Nie ulega wątpliwości, że ich horyzonty myślowe i moralne nie były oszałamiające.

Tak samo zresztą „Opis obyczajów za panowania Augusta III” – słynne dzieło historyczne księdza Jędrzeja Kitowicza, pisane pod koniec XVIII w. i nieukończone przez autora, opublikowane w całości dopiero w XIX w., pokazuje skupienie kleru na sobie. Jednocześnie słabe skupienie historyków na miastach i mieszczanach powodują, że dopiero od niedawna zdajemy sobie sprawę np. z badań naukowych prowadzonych przez jezuitę Józefa Rogalińskiego w osiemnastowiecznym Poznaniu, który uprawiał prawdziwą astronomię, a nie astrologię popularną w latach 50. i 60. w niby centrum polskiej nauki – w Krakowie[616] . Nie ulega wątpliwości, że jezuici, jak i pijarzy mimo wszystkich swych wad robili dla nauki i oświecenia publicznego dużo. Do 1740 r. niektóre zakony jak teatyni, a od ok. 1750 r. także np. jezuici wprowadzają obok scholastyki, nowoczesną filozofię i metodę naukową Christiana Wolffa[617] .

August III znał język polski, choć zwykle na pytanie zadane po polsku odpowiadał po francusku lub niemiecku. Znał także trochę łacinę i rosyjski. Najchętniej rozmawiał po francusku, uważając go za język królów. Jego siła perswazji z pewnością była duża, lecz polska anarchia i wahania w saskiej polityce międzynarodowej zadziałają przeciw niemu.

Już w początkach lat 30. odczuwano w Polsce stały wzrost gospodarczy, dzięki saskim kameralistom i rzemieślnikom, a także holenderskim inżynierom. Wielu z tych specjalistów się spolonizowało. Rozwinęła się poczta, ponieważ trzeba było zadbać o skomunikowanie Warszawy z Dreznem. Nastąpiło ożywienie handlu zagranicznego z Saksonią i Turcją, zmalał jedynie tranzyt z Rosji, która miała teraz własny Petersburg.  Powiedzenie „za króla Sasa, jedz pij i popuszczaj pasa” oznaczało dobrobyt, a nie jak opowiadano w XIX w. i w PRL-u  dekadencję. Dopiero w ostatnich latach Augusta II i za panowania jego syna, Polska odrodziła się demograficznie.

Niedaleko placu Żelaznej Bramy w Warszawie powstały pierwsze kafehauzy, czyli kawiarnie, a ok. 1740 r. szkoły jezuickie dźwignęły się z niemocy i letargu. Zdarzały się jednak dziwne pomysły, jak przypisania Żydów do ziemi; propozycja upadła, ponieważ byłoby wtedy trudniej ściągać od nich pieniądze, a ziemianie mogliby stawać w ich obronie[618] . W 1747 r. bracia Załuscy otworzyli  pierwszą publiczną bibliotekę w Polsce.

Za czasów saskich bunty chłopskie nadal się zdarzały, w 1738 r. Kurpiowie napadli na żołnierzy polskich, w 1754 r. zbuntował się Adam Fik wójt Libuszy koło Biecza[619] . Saska gwiazda lśniła jednak dalej i teraz nie groziła jej nawet polska anarchia, lecz ostatecznie przyćmić ją miał szereg błędnych decyzji strategicznych, na jakie niewielki kraj w środku Europy nie może sobie pozwolić. Lata 1742-1744 to saski sojusz z Prusami przeciwko Austrii. Nastąpiło to tuż po tajnej ugodzie prusko-austriackiej z Klein Schnellendorf.

Ugoda ta nie pozostała tajna, ponieważ Austriacy chcieli zniechęcić Francję i inne kraje do Prus. Zgodnie z nią Austriacy na razie uznali rządy pruskie na zajętym przez Fryderyka pod koniec 1740 r. Śląsku, ponieważ  nie mieli innego wyjścia. Lekkomyślny cesarz Karol VI Habsburg  zamiast pełnego skarbu i silnej armii, pozostawił swej córce Marii Teresie szereg niewiele wartych obietnic państw ościennych, że wbrew staremu prawu niemieckiemu, zaakceptują rządy kobiety w Wiedniu. Francja, Prusy i Bawaria zamierzały więc oderwać nieco z państwa habsburskiego. Austriacy mieli w styczniu 1742 r. nadzieję, że Prusy się nasyciły i jedynym problemem będą Francuzi, ale ujawnienie przez Wiedeń tajnej ugody z Klein Schnellendorf nie zniechęciło Sasów do prób  powtórzenia sukcesu króla Prus w ataku na terytoria habsburskie, skoro już Prusacy wykazali, że nie jest to samobójstwem ani porywaniem się z motyką na słońce.

Sasi  udostępnili więc na dwa lata  niemal całą swą amię Fryderykowi II za obietnicę wspólnych łupów. W lutym 1742 r. Fryderyk zaatakował na czele armii prusko-saskiej austriackie dominia, wobec złamania tajności ugody z Klein Schnellendorf[620] , a Austriacy nie tylko rozpowszechniali informacje o niej, lecz także rozdawali na Śląsku antypruskie ulotki i przeprowadzali ostrożne akcje wojskowe na śląskim terytorium od początku 1741 r.  Wspólna prusko-saska wyprawa na habsburskie Czechy okazała się nieudana. Katoliccy chłopi czescy, w odróżnieniu od protestanckich śląskich, woleli władzę austriacką, mimo zastosowania przez oficerów Marii Teresy na głównych kierunkach działań okrutniej taktyki spalonej ziemi. Fryderyk II zarzucał Sasom niezdecydowanie, a ci  narażanie saskich oddziałów na straty bardziej niż  pruskie. W początkach 1745 r. Sasi zmienili więc front i poparli Austrię[621] , mimo iż Francja proponowała, by August III został cesarzem Rzeszy. W odwecie poinformował Polaków, że minister Heinrich von Brühl stara się potajemnie o status polskiego szlachcica (indygenat), po czym ukarał całą Saksonię. Pod Hohenfriedebergiem (Dobromierzem) 4 czerwca 1745 r. pokonał sromotnie  połączone siły austriacko-saskie. Austriacy byli dufni w swą siłę po zwycięstwach nad Francuzami i Bawarczykami,  tymczasem miała kosztować Austrię ponad dziesięć tys. żołnierzy, a Sasów trzy tysiące. Jednak wbrew oczekiwaniom Fryderyka II i świętujących protestantów wrocławskich, nie przyniosła nie zakończyła jeszcze wojny[622] . Brytyjski ambasador Robinson i wenecki poseł Erizzo pisał ze zgrozą we wrześniu, że bitwa nie skłoniła Marii Teresy do pokoju. Trzeba będzie jeszcze wygranych pod Soor (Hajnice, Czechy) 30 września i Kesseldorf 15 grudnia 1745 r. i zajęcia Drezna, 18 grudnia, by Austria zrozumiała, że przegrała.

Drezdeńczycy świętowali  to wydarzenie, mieli bowiem  dość swojego władcy, który dla obcego tronu w Polsce przyjął katolicyzm ,nie licząc się zupełnie z ich zdaniem i wysługiwał się Habsburgom[623] . Fryderyk był zdziwiony entuzjazmem, ale  czynił wszystko, by nie zepsuć dobrego wrażenia. Pod wpływem saskiej klęski i austriackich porażek, od 1745 r. Rosja miała już własną politykę wobec Polski i na nikogo się nie oglądała. Po tym, jak August II zawarł jeszcze w 1745 r. pokój drezdeński z Prusami, w 1746 r. podpisał traktat subsydiarny z Francją Ludwika XV, jednocześnie w tym samym roku wynajął 7000 wojska saskiego Wielkiej Brytanii, czyli głównemu wrogowi Francji. Taka chwiejna polityka nie mogła się udać.

Ze swej strony Fryderyk zaczął gardzić Sasami, gdy zauważył, że główny minister saski Brühl bogacił się nawet wtedy, gdy cały kraj biedniał, a Saksończycy to akceptowali. Ta pierwsza porażka w starciu z Prusami nie przetrąciła jeszcze kręgosłupa państwu saskiemu, o czym świadczy otwarta w 1747 r. wielka galeria sztuki w Dreźnie i o rok późniejsza Operalnia, która była pierwszym stałym murowanym publicznym warszawskim teatrem operowym. Rozpoczęła działalność w urodziny króla w sierpniu 1748 r. Budynek Operalni znajdował się w południowo-zachodniej części Ogrodu Saskiego. To skoncentrowanie się na ekonomii i kulturze polskiej nie było przypadkowe, ponieważ w polityce August nie mógł wiele zrobić aż do 1750 r., gdy zorientował się, że wobec zrywania zbyt wielu sejmów metodą veto, musi modernizować Rzeczpospolitą tylko praktyką sprawowania władzy[624] .

Nie jest to aż tak odosobnione w tej epoce, np. Fryderyk II mógł tylko zachęcać junkrów do ograniczenia pańszczyzny, samemu to czyniąc w królewszczyznach. August III zaczął stawiać precedensy, np. w 1752 r. aresztował Gdańszczan, którzy nie chcieli uznać ordynacji królewskich, podczas gdy poprzedni królowie polscy raczej targowali się z Gdańskiem lub napadali miasto jak piraci. Gdańsk się jednak nie pogniewał, raczej poczuł respekt, o czym świadczy wspaniała kantata urodzinowa z 1755 r. dla króla, skomponowana przez czołowego gdańskiego kompozytora Johanna Freislicha. Można by więc zapytać, dlaczego o Auguście III myślimy źle? Otóż winna jest jak zwykle propaganda.

Od 1752 r. partia saska i Czartoryscy, od 1738 r. połączeni sojuszem, byli skłóceni, co wobec propagandy rozwiniętej Czartoryskich do dziś skutkuje fałszywymi wyobrażeniami o Sasach w Polsce. W 1758 r. przeciwnikami Sasów zostaną też Braniccy, ze swojej własnej oddzielnej inicjatywy, ale tak naprawdę pozycję Sasów w Polsce pogrążyli Czartoryscy. Do dziś zbyt często spoglądamy na polskie dzieje przedrozbiorowe ich oczyma[625] , gdy de facto obyczajami i mafijnym sposobem myślenia Czartoryscy wcale nie odbiegali specjalnie od tych niby bardziej zacofanych Radziwiłłów, a nawet ci ostatni ostatecznie będą mieli w sobie więcej patriotycznej elementarnej przyzwoitości.

Od 1753 r. Fryderyk  miał swojego szpiega w saskim ministerium spraw zagranicznych i znał treść depesz z Wiednia i Petersburga wysyłanych do Drezna[626] . Szpiegiem był Friedrich Wilhelm Menzel (1724-1796), a człowiekiem, który go przekupił, pruski poseł w Dreźnie, baron von Maltzahn[627] . W maju 1753 r. Fryderyk wiedział już o próbach austriackiego głównego ministra Kaunitza zbliżenia z dworem wersalskim, Menzel i Maltzahn dostarczyli mu także treść tajnej korespondencji między Saksonią, Rosją i Austrią,  wraz z planami rozbiorowymi terytorium Prus. Na podstawie tego dokumentu Fryderyk zaatakuje prewencyjnie w 1756 r. Saksonię. W korespondencji króla Prus z lipca i sierpnia 1756 r. przebija nadzieja, że Saksonia i Austria wycofają się z wojennych zamiarów[628] . Atak na Saksonię nie był jedynie kwestią dyplomatyczną. Z topografii wynika, że gdyby Fryderyk wkroczył do habsburskich Czech, omijając Saksonię, ta mogłaby zaatakować jego tyły – król pisał o tym w liście do Maltzahna z 5 września 1756[629] .

Gdy Saksonia została zaatakowana, mający trzykrotnie słabszą od pruskiej armię, August III osobiście kapitulował w Pirnie. po czym wyjechał do Warszawy. Fryderyk II, gdy tylko wpadły w jego ręce w Dreźnie saskie traktaty  dotyczące planowanego przyszłego rozbioru terytoriów Królestwa Prus przez Rosję, Austrię, Francję i Saksonię, natychmiast je opublikował. Polskę odtąd przemierzały idące przeciw Prusakom armie rosyjskie, grabiąc niekiedy całe wsie i miasta.

Tymczasem Fryderyk II przejął w Saksonii także polskie stemple  mennicze i  zalał Rzeczpospolitą bezwartościową monetą. Okupacja Saksonii przez Fryderyka III uniemożliwiła jakiekolwiek dalsze reformy saskie w Rzeczpospolitej. Pozostały w Dreźnie główny minister Wackerbarth-Salmour musiał organizować saski ruch oporu[630] . W Warszawie następca Augusta III Fryderyk Krystian zyskał sympatię Polaków i może zostałby kolejnym Sasem na polskim tronie, gdyby nie to, że już niedługo Petersburg będzie decydował, kto rządzi nad Wisłą. Maria Józefa Habsburg, żona Augusta III pozostała w okupowanym przez Prusaków Dreźnie, gdzie zmarła w wyniku apopleksji w listopadzie 1757 r. Przyszły król Stanisław August 11 kwietnia 1757 r. jako poseł Saksonii na dworze carycy Elżbiety przemawiał gromko o „pruskiej hydrze”, czego Fryderyk II mu nie zapomni[631] .

Polska i Saksonia cierpiały jednocześnie. Bardzo złym pomysłem Fryderyka II było wcielenie całych oddziałów rozbrojonego wojska saskiego do armii pruskiej. Wbrew radom dowódców nie umieścił pojedynczych Sasów w oddziałach pruskich, lecz stworzył nowe pododdziały złożone głównie lub wyłącznie z Sasów, czego rezultatem były masowe dezercje. Nie wynikało to z faktu, że służba w wojsku pruskim była uciążliwsza niż w innych armiach[632] , mimo to owo wcielenie było jednym z niewielu naprawdę tyrańskich gestów Fryderyka II. Być może wierzył on, że Sasi jak Ślązacy staną trwale po jego stronie. Najbardziej niesamowite u Wettinów jest to, że nawet w najgorszych czasach byli w stanie osiągać sukcesy. Na przykład w 1758 r. wybrano syna Augusta III na księcia Kurlandii.

Cierpienia Polaków były nieco innego rodzaju. Polska nie do końca podniosła się po wielkiej wojnie północnej (1700-1721), a nowe armie wyciskały kontrybucję i stosowały przemoc także wobec cywilów. W jednej z biografii dramaturga Wojciecha Bogusławskiego, urodzonego w 1757 r. w Glinnie pod Poznaniem czytamy, że Poznań był w tych czasach miastem zrujnowanym. Nie odbudowano do 1757 r.  strąconej w 1725 r. przez huragan wieży, ratusza. W 1750 r. sprowadzono polski garnizon Goltza, by walczył z opryszkami będącymi plagą okolicy. Latem 1758 r. przybyli Rosjanie, a polscy żołnierze opuścili miasto[633] .

W lipcu 1760 r. wojna siedmioletnia (1756-1763) zaczęła przybierać fatalny z punktu widzenia humanitaryzmu obrót. Żołnierze koalicji wściekli na niepokonanego Fryderyka II mścili się na jego cywilnych poddanych. Fryderyk II wygnany wcześniej z ziem saskich i oblegający w dniach 13-28 lipca bezskutecznie Drezno próbował podpalić miasto  i zrzucił na nie rekordową ilość pocisków. Kilka miesięcy później miało miejsce  splądrowanie saskiego Hubertusburga, gdzie władcy sascy lubili polować, w odwecie zza splądrowanie Charlottenburga i Schönhausen przez okupujących w dniach 9-13 października Berlin Rosjan[634] .

Il. 3. Pałac Fryderyka II we Wrocławiu. Pałac wybudowano ok. 1710 r. na zamówienie barona von Pein-Wechmar, a król pruski wykupił go od rodziny Spätgenów po śmierci barona Heinricha Gottfrieda von Spätgen (1664-1750), który wykupił go wcześniej od rodziny Peinów w 1717 r. Po wykupieniu pałacu przez króla Prus otoczono dziedziniec honorowy niskimi oficynami. Obecnie siedziba Muzeum Miejskiego Wrocławia. Zdjęcie własne wykonane 13 sierpnia 2018 r.

Szanse były mocno wyrównane, równocześnie po obu stronach frontu narastała wściekłość. Stacjonujący i panoszący się w Polsce Rosjanie poszli ścigać Prusaków na Śląsk, ale w 1761 r. Prusacy pobili ich pod Gostyniem i niszczyli rosyjskie magazyny w Gostyniu, Kobylinie i Stęszewie oraz w Poznaniu[635] . Ciągle bano się obcych wojsk w całej Wielkopolsce i barykadowano się w domach na wszelki wypadek.

Mimo to życie gospodarcze kwitło, np. Leopold Bogusławski w 1761 r. zaciągnął pożyczkę u sąsiadów i osadził w Okalewie „Olędrów” (tak naprawdę Niemców z północy Rzeszy; bardzo często brano takich Niemców za Holendrów), wolnych chłopów czynszowych[636] .

Pod koniec 1762 r. August III był już stary i chory, a sytuacja wewnętrzna w Rzeczpospolitej stawała się w związku z tym coraz bardziej napięta, jak byłoby w każdym kraju o nieuregulowanym mechanizmie sukcesji tronu (np. w starożytnym Rzymie, czy osiemnastowiecznej Rosji). Na ostatnim sejmie czasów saskich doszło do bijatyki stronnictw  radziwiłłowskiego z czartorysczykami, gdzie oba wzajemnie się oskarżały o torpedowanie pracy sejmu, który i tak zostanie zerwany 7 października 1762 r. przez niejakiego Szymakowskiego wynajętego przez Heinricha von Brühla. Dla Czartoryskich był to sejm zdecydowanie nieudany, nie udało się im zablokować uczynienia młodego Karola Radziwiłła, zwanego „panie Kochanku” (ponieważ tak się zwykł zwracać do innych) wojewodą wileńskim ani odebrać szlachectwa polskiego Alojzemu Brühlowi, synowi Heinricha. Trudno powiedzieć, na ile junior-partner Czartoryskich, czyli Stanisław Poniatowski przyszły król Stanisław II August był zaangażowany w te knowania, ale musiał być rozczarowany tak samo, jak jego wujowie August i Michał Czartoryscy. Tymczasem uradowany Radziwiłł kazał bić w dzwony w swoich włościach i odprawiać Te Deum.

Dnia 15 lutego 1763 r. na zamku myśliwskim Hubertusburg w Wermsdorfie w Saksonii został przez Marię Teresę i Fryderyka II Wielkiego podpisany pokój kończący wojnę siedmioletnią w Europie. Cesarzowa zrzekła się ostatecznie na rzecz Prus praw do Śląska i ziemi kłodzkiej (tylko Opawa i Cieszyn pozostały przy Habsburgach), natomiast Fryderyk II obiecał poprzeć jej syna Józefa w staraniach o koronę cesarską. Nie było zmian terytorialnych, ponieważ wyczerpane strony były wyrównane. Pięć dni wcześniej w Paryżu  swoje spory uregulowałi przedstawiciele  Francji, Hiszpanii i Wielkiej Brytanii.

W kwietniu 1763 r., korzystając z wyjazdu Sasów do Hubertusburga, gdzie mieli podpisać traktat pokojowy z Prusami, Czartoryscy zbroili ludzi za rosyjskie pieniądze. Jako ich gość rosyjski major Puczkow nadzorował konstytuowanie się trybunału w Wilnie. Miało tam miejsce kilka starć, po których czartorysczycy się wynieśli, oddając pole radziwiłłowskim „republikantom” (zginął tam jeden oficer Jerzego Flemminga, związany z Czartoryskimi). Po nieudanej akcji Czartoryscy mający od dawna chęć na monopol na Litwie,  zaczęli zachęcać carycę Katarzynę II do interwencji w Polsce, jeszcze za życia Augusta III. Stanisław Poniatowski nie był przekonany do sensowności i moralnego argumentu za wezwaniem Rosjan na pomoc.

Nie ulega wątpliwości, że wychwalani często bezmyślnie Czartoryscy, bredząc o saskiej niewoli, dali Rosji pretekst do mieszania się w sprawy polskie, a później ją na Polskę sprowadzili[637] . Stanisław Poniatowski nie chciał wyzwać Rosjan, gdy poseł rosyjski Keyserlingk dowodził, że bez nich nie zostanie królem. Były to wątpliwości szlachetne, acz spóźnione. Katarzyna II wiedziała jak wszyscy, że August III długo już nie pożyje, więc na razie odmówiła wsparcia z obawy przed rozgniewaniem Europy, ale pisała Czartoryskim, że nadal ich popiera, to samo mówił im rosyjski poseł w Warszawie, Keyserling.

Mimo to wkrótce w pewien sposób caryca wkroczyła, tj. w czerwcu 1763 r. rosyjski generał Sołtykow z czterema regimentami wszedł do Rzeczpospolitej, kierując się ku dobrom antyrosyjsko nastawionych Radziwiłłów, szukając bezskutecznie pretekstu do zaatakowania radziwiłłowskich ekonomii szawelskich, a ponieważ go nie znalazł,  skierował się na Wilno.

Tymczasem krzyżowała się propaganda za i przeciw rosyjskiej interwencji. Z „czartoryszczykową” ulotką „Monitor” (której nie należy mylić z gazetą, jaką Stanisław II August będzie wydawać od 1765 r.) rywalizowały pisma radziwiłłowskiego propagandzisty Matuszewicza. Dalej Keyserling kpił wobec Czartoryskich z szefa stronnictwa francuskiego w Polsce i jednocześnie szefa armii Rzeczpospolitej, starego hetmana Branickiego, który zwierzył mu się ze swych obaw, łudząc się, że Rosji chodzi o coś innego niż działanie na rzecz Czartoryskich. Czartoryscy wysuwali wtedy wygórowane żądania wobec Radziwiłła, by przestał „prześladować trybunał litewski”, tj. ustąpił oficjelom Czartoryskich, a wyroki jego ludzi miałyby zostać cofnięte. Radziwiłł, choć wiedział, że te absurdalne żądania są  możliwe tylko dzięki temu, że Czartoryscy mieli za sobą potęgę Rosji, nie zgodził się wycofać, ponieważ straciłby honor. Tak trwała zimna wojna domowa. Po podpisaniu pokoju w Hubertusburgu August III mógł wreszcie wrócić do ojczyzny i spokojnie umrzeć 5 października 1763 r. w Dreźnie. W tym samym mniej więcej czasie Rosjanie wyparli z Kurlandii jego syna.

Finis Poloniae

Wettinom zabrakło tych kilku lat na modeernizację polityczną Polski rozpoczętą ok. 1750 r. Te cenne lata zjadła wojna siedmioletnia. Problem polegał na tym, że polscy magnaci i przywódcy szlacheccy nadal upierali się, że system, w którym państwo właściwie zupełnie abdykowało na rzecz mafijnych lokalnych interesów, jest dobry. Polacy porównywali się z systemami, które działają, jak równi z równymi. W XVII w. w Rzeczpospolitej często ceniono Republikę Zjednoczonych Prowincji i Wenecję[638] , a w XVIII w. także Szwecję i nieco rzadziej Wielką Brytanię jako „towarzyszki w wolności”, jednak długo „oczywiste” było, że Polska jest najbardziej wolnym ze wszystkich krajów. Ten błąd w myśleniu może wydawać się typowo polski lub wyjątkowo polski, ale tak naprawdę do pewnego stopnia zdarzał się w każdej kulturze. Na przykład po śmierci Fryderyka II w 1786 r. Prusacy zaniechają modernizacji armii i dadzą się pobić w 1806 r. Napoleonowi, w przekonaniu że mają najlepszą armię na świecie i nie trzeba nic zmieniać. Zapewne fakt, iż niemal co dziesiąty Polak to szlachcic (najliczniejsza obok hiszpańskiej szlachta Europy) był rdzeniem tej chimery.

Jako pierwszy przekonanie, że Polska jest najbardziej wolnym ze wszystkich krajów podważył otwarcie dopiero Stanisław Konarski w czterotomowym traktacie politycznym: „O skutecznym rad sposobie” pisanym pod koniec panowania Augusta III (1760-1763). Tak tabu zostało wreszcie przełamane, ale nie do końca. Jeszcze pod koniec XVIII w. mieszczanin Stanisław Staszic pisał pod szlacheckim pseudonimem, by jego głos został potraktowany poważnie. Staszic mocno będzie krytykował polską wolność jako anachroniczną i zbytnio dotkniętą podziałami społecznymi[639] . Ci myśliciele, którzy nawiązywali do Locke’a, jak właśnie Staszic, kładli szczególnie silny nacisk na znaczenie równego i sprawiedliwego spisanego prawa dla sprawy wolności[640] .

Ponieważ nawet większość krytyków ustroju upierała się, że samo założenie  sarmackiej sejmokracji jest dobre, długo nie mógł się w Polsce wykształcić nowoczesny ponadklasowy i indywidualistyczny liberalizm. Liberalizm zakłada bowiem mieszanie się klas, by możliwy był awans społeczny, a sarmacka sejmokracja brała za oczywistość fikcję, jakoby każdy szlachcic jest równy, co oznaczało pozbawienie praw politycznych nawet bogatych mieszczan, choćby nie wiem, jak byli zaradni i kreatywni. Dlatego absurdalne są pochwały schlebiającego okropnie Polakom Normana Daviesa dla polskiej sejmokracji, tylko dlatego że wyborców szlacheckich bywało teoretycznie więcej liczbowo niż brytyjskich w prawdziwych ponadklasowych narodowych wyborach parlamentarnych. Chociaż i to nie jest pewne, ponieważ chociaż w ok. dziesięciomilionowej Rzeczpospolitej czasów saskich było teoretycznie kilkaset tysięcy elektorów, na elekcję zjeżdżała najwyżej dziesiąta część tego, tj. kilkadziesiąt tysięcy szlachty, a w Wielkiej Brytanii połowy XVIII w. istniała sprawny system wyborczy. Wybory brytyjskie (general election) do Izby Gmin odbywały się po 1716 r. (na mocy septennial act) co siedem lat. Kraj podzielony był na okręgi wyborcze, które dzieliły się na wiejskie i miejskie; 40 hrabstw angielskich z elektoratem liczącym ok. 160000 głosujących (szlachta, bogacze wiejscy, oficerowie i przedstawiciele wolnych zawodów) wybierało 409 posłów; zaś 203 miasta z elektoratem liczącym ok. 100000 głosujących (kupcy, oficerowie, przedstawiciele wolnych zawodów, urzędnicy, oficerowie armii i floty) wybierało 80 posłów. Do tego dodać należy 24 posłów walijskich wybieranych przez ok. dwudziestotysięczną elitę tego kraju. Po unii z 1707 r. doszło jeszcze 45 reprezentantów szkockich wybieranych przez uderzająco małą grupę dwóch tys. elektorów. Ok. 280- tysięczna rzesza elektorów wybierająca łącznie 558 posłów[641] stanowiła (pod każdym względem) elitę dziewięciomilionowej w pierwszych dekadach XVIII Wielkiej Brytanii.

Dziwaczne wnioski Daviesa pokazują tylko, że nawet brytyjski historyk może nie pojmować, jak bardzo unikalna była brytyjska tradycja parlamentarna.  Nawet np. szwedzka z lat 1718-1772 nie może się z nią równać, w szwedzkim czteroizbowym parlamencie z tych czasów posłowie stanu III – miejskiego wchodzili do Riskdagu, zawsze wg klucza funkcyjnego, np. najważniejszym urzędnikom miejskim Sztokholmu – konkretnym 10 ludziom i czterem z Göteborga po prostu przysługiwało miejsce w izbie mieszczańskiej Riksdagu; jeśli coś reprezentowali to miasto, a nie ludzi, wyborców itd.[642] . Nie było instrukcji poselskich, gdyż nie było okręgów wyborczych; obrady więc nie były tak chaotyczne jak w Polsce, gdzie instrukcje zderzały się niechybnie z szarą polityczną rzeczywistością. Część posłów chłopskich  i mieszczańskich wybierano, ale trudno to nazwać wyborami z programem i hasłami, choćby wg standardów polskich, o brytyjskich nie wspominając. Szwedzki parlamentaryzm był więc biurokratyczny i urzędniczy, a nie ideologiczny, był też oczywiście stanowy, a więc oparty na warstwach społecznych, podczas gdy brytyjski był ogólnonarodowy już w XIV w.[643] . Do 1766 r. w Sztokholmie nie było niczego podobnego do hałaśliwej proto-demokracji brytyjskiej z pamfletami, karykaturami i propagandą[644] . Niektórzy jednak historycy anglosascy twierdzą, że w historii sejmu polskiego nie widać żadnej logiki rozszerzania wolności i praw na inne grupy wolności, by można na horyzoncie dostrzegać coś na kształt liberalnej demokracji, która by wydarzyła się samorodnie nad Wisłą gdyby nie rozbiory. Przeciwnie sejm polski pozostał i stawał się coraz bardziej klasowy i egoistyczny z czasem[645] .

Lepiej chyba nie mieć żadnych tradycji wolnościowych niż brać anarchię i niewolę klasową za wolność, choć oczywiście niektórzy, jak np. Hugo Kołłątaj będą próbowali naprawić polską wolność tak, by dopuściła kompromis z mieszczaństwem, trochę na brytyjskie podobieństwo. O polskim ustroju lat 60. XVIII w. w pochlebnych słowach wyrażał się np. Jean-Jacques Rousseau, dlatego chętnie się go dziś w Polsce cytuje, dla pokrzepienia serc. Ten dość niezrównoważony człowiek był jednak jednym z bardzo nielicznych, zresztą i on nie chwalił Polski bezwarunkowo[646] . Rousseau miał do Polaków sympatię i nie stawiał nad nimi krzyżyka, ponieważ lubił przegrane sprawy wbrew duchowi epoki. Niemal wszyscy inni obserwatorzy podkreślali jednak beznadziejny wyzysk chłopów przez szlachtę i jej egoizm. Lepiej widziano nawet absolutyzmy, które doceniały mieszczańskich doradców, bankierów i urzędników, czyniąc ich hrabiami i baronami, gdy się wykazali. Oczywiście w tej sprawie opinia wahała się od kraju do kraju; podczas gdy w Szwecji wolni w ogromnej większości  chłopi mieli własną IV izbę parlamentu, w Danii między 1730 a 1787 rokiem sytuacja chłopów pańszczyźnianych zaostrzała się[647] , a więc Dania i Polska znajdowały się w wyobrażeniu europejskich oświeconych elit, w przeciwieństwie do oświeconej Szwecji, w szeregu państw mało humanitarnych.

Dlatego Rzeczpospolita miała zła prasę na Zachodzie. Dlatego i tylko dlatego Voltaire będzie kibicował rozbiorom dokonanym przez oświeconych władców[648] . Natomiast Bernardin de Saint-Pierre stwierdzi, że w Polsce żyją dwa narody – szlachta i chłopi, z których pierwszy prześladuje i uciska drugi. Bernardin de Saint-Pierre był w Polsce w 1764 r., później będzie pokładał ufność w polityce Katarzyny II, która da chłopom wolność[649] .

Podobne opinie o polskiej „wolności” spotkać można też po drugiej stronie Kanału La Manche. Dnia 9 stycznia 1770 r. William Pitt Starszy  użył podczas debaty w Izbie Lordów na temat mowy tronowej Jerzego III stwierdzenia, że pewne decyzje „…sprowadziłyby brytyjskich wolnych farmerów do stanu gorszego niż wieśniaków w Polsce[650] …”. Takich przykładów używania sytuacji chłopstwa w Polsce jako synonimu nędzy znalazłoby się o wiele więcej.

Byli jednak w Polsce osiemnastowiecznej liberałowie, nawet w szeregach Kościoła Katolickiego. W pewnym sensie za liberała można uznać nawet biskupa Ignacego Krasickiego, który np. krytykował fakt, że autorytet Arystotelesa jest tak wywindowany w Polsce, że jego nazwisko kładzie kres wszelkiej dyskusji filozoficznej i który nie kochał też sarmatyzmu, a rozbiory uważać będzie za najlepsze, co mogło się zdarzyć, wobec fiaska reform, ponieważ szaleństwem byłoby kontynuować polską anarchię i nawet zaprzyjaźnił się z królem Prus Fryderykiem II[651] , takie podejście stanie się standardem wśród oświeconych za rządów Stanisława Augusta, nie tyle dzięki królowi, ale raczej dlatego że Polska słabła, a panoszący się po niej Rosjanie uświadomili już każdemu niedowiarkowi, jak niebezpieczna jest sytuacja kraju.

Monarchia absolutna, nawet taka niespecjalnie oświecona czy postępowa, czyli np. „arcychrześcijańska” monarchia Ludwika XIV czy jego prawnuka Ludwika XV miała gigantyczną przewagę nad polskim ustrojem, nie tylko organizacyjno-fiskalną. Przewaga też polegała na tym, że każdy, nawet najbardziej absolutny monarcha chciał mieć ministrów nie tyle szlacheckich, co przede wszystkim zdolnych. Dlatego zdolny mieszczanin mógł zostać dość łatwo nobilitowany. We własnym interesie budowali oni elitę opartą nie tylko na urodzeniu ale na wiedzy i fachowości. Większość wybitnych ministrów starych monarchii to świeccy lub kościelni parweniusze tacy, jak Jules Mazarini, Jean Baptiste Colbert, John Law, Jacques Necker itd. Polski sarmatyzm i podobne przekonania szlachty węgierskiej zanim pod koniec XVII spacyfikowali tą ostatnią Habsburgowie, wykluczał istnienie mieszczańskich ministrów, wykluczał więc de facto awans społeczny.

W październiku 1763 r. w Piotrkowie znowu obie polsko-litewskie mafie, tj. Czartoryscy i Radziwiłłowie walczyły o trybunał tylko tym razem o koronny. Gdy nadchodzi wieść o śmierci Augusta III w Dreźnie 5 października, emocje od razu wygasły, ponieważ na czas bezkrólewia sądownictwo i tak przejmowały sądy kapturowe. August Czartoryski bezskutecznie namawiał tymczasem swego syna Adama, kwietystę (chrześcijańscy pacyfiści) do starania się o koronę. Ostatecznie jednak Czartoryski wybierze Stanisława Poniatowskiego, gdyż ten przynajmniej chciał panować i miał nawet ambitne plany oraz nadzieję, że caryca Katarzyna, z którą miał kiedyś ognisty romans (gdy był posłem saskim w Petersburgu w latach 50.).

Dnia 17 października 1763 r. caryca już przemyślała (zawsze podejmowała decyzję bardzo wolno) sytuację po śmierci Augusta III i napisała  Stanisławowi, że to jego popiera jako kandydata na króla Polski. Stanisław był ponoć  rozradowany, chciał od razu jechać do Rosji dziękować, lecz wuj go powstrzymał. Sentymentalna i naiwna natura Poniatowskiego zyskała mu sympatię wielu współczesnych a także historyków, lecz trudno powiedzieć, czy są to królewskie cechy[652] .

W listopadzie 1763 r. Fryderyk II rozmawiał o Polsce ze swym sekretarzem i jedynym zaufanym człowiekiem Augustem Friedrichem Eichelem (1698-1768), postacią na wpół legendarną (niektórzy wątpili w jego istnienie, ponieważ ciągle pracował lub spał w biurze). Fryderyk dla dobra sprawy zgodził się na wiodącą rolę Rosji w Polsce i właśnie w listopadzie 1763 r. ostrzegał carycę przed Sasami i Francuzami usiłującymi w Polsce wpoić Polakom awersję wobec kandydata polskiego – czyli wpieranego przez Rosję i Familię Czartoryskich. Odradzał też Rosji zgadzanie się na reformy ustrojowe w Polsce; dla niewielkich Prus mogły być one bardziej niebezpieczne niż dla wielkiej Rosji. Ten fakt powinien nieco usprawiedliwiać Fryderyka II w naszych oczach, a bardziej kazać potępiać Austrię i Rosję, ale zazwyczaj tak się nie dzieje. Stanisław August dostał tymczasem kolejny list od carycy, że poseł rosyjski Keyserling pomoże uczynić go królem, a gdyby opór szlachty był zbyt silny, wtedy spróbuje przepchnąć kandydaturę księcia Adama Czartoryskiego[653] .

W grudniu 1763 r. Maria Teresa Habsburg i jej kanclerz Kaunitz postanowili nie pomagać Sasom w ponownym uzyskaniu polskiego tronu, ponieważ  syn Augusta III   Fryderyk Krystian Leopold (chciał oddać Austriakom część Polski w zamian za poparcie, ale jak już widzieliśmy plany rozbiorowe różnych państw były wtedy czymś typowym) zmarł wtedy właśnie na ospę, (zm. na ospę w grudniu 1763 r.), a kolejny męski Wettin był zbyt młody, by rządzić.  Poza tym Austria bała się Rosji i Prus, więc poparła ich kandydata. W Warszawie Keyserling zaczął domagać sprecyzowania kogo Familia (tak nazywano Czartoryskich wraz z pomniejszymi rodami skoligaconymi jak Poniatowscy) preferuje na króla. Pruski poseł Gedeon Benoit też się zgłosił do pomocy Familii. Gdy 17 grudnia 1763 zmarł pierwotny kandydat saski, Katarzyna i Fryderyk porozumieli się, że w razie czego interwencje robi Rosja, a Prusy tylko szachują ewentualną kontrakcję Austrii. Dnia 21 grudnia do starego Keyserlinga dołącza w Warszawie energiczny młody rosyjski dyplomata, książę Repnin, dumny potomek książąt czernichowskich.

W Nowy Rok 1764 r. hetman Branicki i Karol Radziwiłł mieli się naradzać w Białymstoku – w pałacu Branickich, co począć wobec rosyjskich knowań z Czartoryskimi, ale Radziwiłł zrujnował tą szansę, żądając wódki.  Rano miał za co przepraszać; ponieważ w nocy napastował damy i wybijał okna. Branicki wybaczył, ale do ważnej narady nie doszło[654] .

W styczniu 1764 r. Fryderyka II odwiedził Kostka-Gadomski, szlachcic sprzyjający Branickiemu i Radziwiłłom. Bezskutecznie namawiał Fryderyka, by poparł Branickiego, Fryderyk zaprzeczał jakoby układał się z Rosją, a o Branickim powiedział tylko, że jest za stary na króla, nie bez racji zresztą. W tym czasie Rosjanie rozganiali pro-radziwiłłowski sąd kapturowy w Wilnie.

W marcu Katarzyna zgodziła się z Fryderykiem, że reformy w Polsce muszą zostać powstrzymane. W Wiedniu zbliżenie prusko-rosyjskie wywołało niemal panikę. Dnia 7 maja rozpoczął się sejm konwokacyjny. Andrzej Mokronowski, polityk sprzyjający to Sasom to Prusakom, uznał sejm w asyście zbrojnej Rosjan za nielegalny[655] .W 1764 r. prymas Łubieński biadał nad uciskiem miast przed szlachtę oraz upadkiem miast. Na nikim nie uczyniło to wrażenia[656] .

Obaj magnaci antyrosyjscy Klemens Branicki i Karol Radziwiłł uciekli do swoich stolic (Białystok i Nieśwież). Po zastraszeniu Branickiego i ucieczce Radziwiłła, Stanisław August Poniatowski powinien był zwołać sejm pacyfikacyjny, czego niestety nie uczynił[657] . W Polsce trwała więc wojna domowa, właściwie do końca jego rządów.

Jedyny tak naprawdę patriotyczny (być może z powodu niezbyt wielkiej wyobraźni politycznej lub alkoholizmu, ale jednak) magnat, Karol Radziwiłł wydał Rosjanom nierozstrzygniętą bitwę pod Słonimem, w której po obu stronach walczyło ok. dwóch tys. ludzi. Ponieważ jednak następnego ranka po bitwie przybyło więcej Rosjan, Radziwiłł uciekł na Węgry, w nadziei, że tam połączy swe siły z Branickim. Nie wiedział, że żona Branickiego, księżna Izabella Poniatowska-Branicka przekonała hetmana do powrotu do Warszawy i ugody z Czartoryskimi, choć dotąd Branicki zabraniał jej wpływać na swe decyzje polityczne. W dniu 11 kwietnia 1764 r. na mocy tajnej umowy, Katarzyna II i Fryderyk II porozumieli się w sprawie zachowywania archaicznego ustroju Polski[658] . W kwietniu 1767 r. porozumienie przekształcone zostało w stały sojusz.

„Koncert południowy”, tj. sojusz austriacko-francuski nie odniósł się do zmian zaprowadzanych w Polsce przez Rosję i popartych przez Prusy. W maju przybyła do Wiednia polska delegacja niczego nie uzyskała. Francuski poseł w Warszawie, markiz de Paulmy uznał za stosowne zamanifestować, że wobec wszechobecnych wpływów rosyjskich, dla Francji Polska odtąd to część Rosji i  trzeba odwołać z Warszawy francuskie poselstwo[659] . Nawet nie próbowano na razie wskrzesić silnego ongiś stronnictwa francuskiego. W lipcu Andrzej Mokronowski, ten sam, który uznawał sejm konwokacyjny za nielegalny wobec rosyjskich gwałtów poprosił o audiencję u Fryderyka II i bezskutecznie próbował odciągnąć go od Rosji.

W dniu 7 września 1764 r. królem został Stanisław August Poniatowski. Oddziały rosyjskie odsunięto na 3 mile od stolicy, porządku w mieście strzegło kilka tysięcy żołnierzy Czartoryskich na żołdzie cesarzowej rosyjskiej. Stanisław August znienawidzony przez większość szlachty, został wybrany królem Polski przez zaledwie 5584 elektorów. Czartoryscy  nie rozumieli konsekwencji sprowadzenia Rosjan i dawania im pretekstu do interwencji, ich polityka wcale nie wydaje się tak dalekowzroczna jak się czasem zakłada i w zasadzie ograniczała się do gnębienia Radziwiłłów za wszelką cenę, by zostać głównymi rozgrywającymi na wschodzie Rzeczpospolitej.

Królem w taki sposób został Stanisław Poniatowski, herbu Ciołek (Poniatowscy mieli w herbie cielaka), o którym dziś mówimy jako o królu Stanisławie Auguście Poniatowskim, choć prawidłowo zwał się on Stanisław II August. Na tym przykładzie szczególnie widać polską aberrację ustrojową; w krajach gdzie królowie faktycznie coś znaczyli nikt nie mówił np. „król Ludwik XV Burbon”, lecz po prostu Ludwik XV lub Ludwik Francuski (Louis de France). Dodawanie nazwiska oznacza brak szacunku do monarchy, ponieważ król jest instytucją, a nie osobą. Polacy tych spraw nie czują, tak samo jak jesteśmy jednym z niewielu narodów w Europie, który nie rozumie różnicy między majestatem panującego króla („Jego Królewska Mość”, His Majesty, Seine Majestät, Majestad, Sa Majesté), a zwykłą pospolitą wręcz wysokością księcia, niekoniecznie z widokami na tron („Wasza Wysokość”, Royal Highness, Ihre Hochheit, Alteza, Altesse). Taki jest owoc życia w monarchii, która była de facto jej parodią.

Stanisław Poniatowski w wieku 16 lat obiecał matce unikać alkoholu, hazardu i kobiet. Dwóch pierwszych zobowiązań dotrzymał, mimo że szlachta gardziła jego abstynencją alkoholową i uważała ją za śmieszną. Hrabia Yorke, przyjaciel Stanisława doradzał mu jednak pić ze szlachtą z powodów politycznych[660] . Nie posłuchał. Edukacja przyszłego króla była chaotyczna. De Toux de Salverte, np. nauczył go bezsensownej  kabalistyki. Nikt nie przyuczył go także do spraw wojskowych, a przecież w tych czasach wojsko było laboratorium wszelkiego postępu – to brak porządnego wojska oznaczał brak prawdziwej modernizacji[661] , a historyk Adam Naruszewicz przekazał Stanisławowi swoje antyniemieckie uprzedzenia, co implikowało zgubną rusofilię. Ambasador francuski  Monti już w 1732 r. pisał, że Polacy nie interesują się polityką i nie znają na niej, wolą błahe tematy, a nawet ci wykształceni powtarzali niemądre schematy, jak np. Stanisław do końca wierzył, że tylko z poparciem najbardziej przecież prymitywnego politycznie zaborcy – Rosji, zdoła przeprowadzić swoje upragnione reformy.

Nawet po I rozbiorze Narutowicz i Stanisław podtrzymywali swoje rusofilskie złudzenia. Stanisław August nie rozumiał, dlaczego podziwiano państwa silne. Reformom Polski przeciwni byli wszyscy trzej zaborcy po równo, a nawet Francja. Należy wątpić, czy Stanisław August był wymarzonym kandydatem na reformatora; wojażując odwiedzał pałace, nigdy manufaktury[662] . Stanisław August pod naciskiem szlachty, a nie mając własnej partii w sejmie, dla równowagi dopuścił do jeszcze większego ograniczenia praw mieszczan niż Sasi[663] .

Stanisław August niepijący i nie grający w karty był uważany za dziwoląga przez szlachtę polską, co szkodziło jego wpływom, zaś za bohatera brali go cudzoziemcy. Cenili jego zdrowe aspiracje uczynienia z Polski „kwitnącej Holandii”, ale czasem ganili niewystarczający praktycyzm i szastanie pieniędzmi[664] . Polska wydawała się ziemią czekająca na reformy i inwestycje; słynny filozof i libertyn Casanova chciał założyć w Warszawie fabrykę mydła i zatrudnić w niej żebraków.

W początkach epoki stanisławowskiej, w 1763 r. do Warszawy po nauki przybył młody baron kurlandzki Karl von Heyking, szukający później zatrudnienia jako oficer  jakiejkolwiek armii. Heyking zetknął się z polskim katolickim fanatyzmem religijnym. Jeden z nauczycieli Karla straszył chłopców wbiciem im sztyletu w pierś, jeśli powiedzą coś przeciw NMP[665] . Po latach Heyking rozumiał, że ponieważ do Warszawy sunęła fala elekcyjnej szlachty, często fanatycznie katolickiej, nauczycielowi zapewne udzielił się ten fanatyzm. Na wszelki wypadek przeniesiono młodzieńców do Pałacu Saskiego z dala od fanatycznego tłumu, nad którym nikt nie panował. Opisuje Heyking,  jak Stanisław August, mimo umiarkowanego przecież reformizmu, był uznawany za Żyda, wolterianina, bezbożnika i przestępcę-dłużnika przez swych przeciwników[666] . Heyking chwalił polskie kobiety, poliglotki, lepiej wykształcone od mężczyzn. Ciekawe, że takie uwagi pojawiały się o Polakach i Polakach w wielu epokach.

We wrześniu 1764 r. ambasador Prus w Petersburgu, hrabia Solms, dowiedział się, że rosyjski kanclerz Panin (dawny ambasador Rosji w Sztokholmie i odtąd kryptoliberał na wzór szwedzki) rozważa sojusz z Poniatowskim w zamian za rosyjską zgodę na reformy i stale przekonywał do tego pełną wahań Katarzynę II. Do końca 1764 r. Fryderyk zdołał jednak bez problemu przeciwstawiać się podobnym projektom, działając przez wroga Panina –  Grigorija Orłowa. Wielu historyków jest zdania, że Katarzyna II uważała zasadniczo jak Panin, że Polskę należy zachować w całości; szczególnie polscy historycy kreują trochę Rosję na potencjalną wybawicielkę od pruskiego parcia na rozbiory, gdy w rzeczywistości, Katarzyna II bardzo chętnie rozmawiała z Fryderykiem II o ewentualnych nabytkach Rosji w Polsce, a więc wcale niekoniecznie chciała zachować Polskę jako nietkniętą autonomię czy też protektorat Rosji, a w Petersburgu były zwykle dwie lub trzy partie różniące się co do tego, co zrobić z Polską. Już w 1764 r. miały miejsce rozmowy rosyjsko-pruskie o zajęciu Połocka i Witebska dla Rosji[667] .

Fryderyk i Katarzyna, mimo współpracy szczególnie cenionej przez Fryderyka, który nie miał ochoty na kolejną wojnę siedmioletnią, mieli dość odmienne zapatrywania na to, co chcą osiągnąć w Polsce. Caryca wahała się, czy pozwolić Polakom na pewne reformy polityczne, by zyskać ich lojalność, a Fryderyk radził utrzymać ustrój polski taki, jaki był.  W sprawach religii było odwrotnie. Caryca bardzo chciała doprowadzić do zrównania prawosławnych, a także protestantów z katolikami, by w Polsce zapanowała tolerancja urzędnicza, a przy okazji mieć dobry pretekst do mieszania się w sprawy wewnętrzne Rzeczpospolitej i jednocześnie dobrą prasę w postępowych kręgach paryskich czy londyńskich. Fryderyk był jednak dużo ostrożniejszy w tej kwestii:

„…Każde państwo, każdy władca czy Rzeczpospolita ma prawo kasować i ogłaszać u siebie ustawy. Polska zrobiła użytek z tego prawa. Uznała, że dysydenci nie powinni piastować urzędów i wykluczyła ich od nich. Otóż teraz kwestia, w jaki sposób imperatorowa rosyjska może się mieszać do wewnętrznej sprawy Polski? Jakim prawem się miesza? Na mocy jakiej władzy? Na to mogę panu przytoczyć tylko liche racje. Austria słusznie widzi w postępowaniu Katarzyny uzurpację[668] …”.

Za tradycją czartorysko-poniatowską zwykliśmy oceniać Prusy najsurowiej, wszak Czartoryscy uznali sojusz z Rosją za podstawę swej polityki, tymczasem Prusy nie mogły zrezygnować ze wzrostu politycznego, jeśli miały przetrwać jako liczące się państwo. W czasie wojny siedmioletniej Prusy stale obawiały się, że słaba Rzeczpospolita zada im decydujący cios. Dla kolosów takich, jak Austria i Rosja, Polska nie stanowiła najmniejszego nawet zagrożenia, dla nadal małego Królestwa Prus (ok. 5 mln mieszkańców)  z przerośniętą armią, ale skromnymi zasobami stanowiła nadal spore zagrożenie. Fakt ten powinien stanowić podstawę do zrozumienia motywów Fryderyka II, którego antypolska polityka miała swoje umocowanie w rzeczywistości, nie była bowiem jedynie kaprysem tyranów na cesarskich tronach jak w przypadku Marii Teresy czy Katarzyny II. W latach 1756-1763 państwu pruskiemu również groził plan rozbiorowy. Fryderyk II jako jedyny z przyszłych zaborców miał do czynienia z sytuacją typu: albo my albo oni. Z tego względu należy króla Prus potraktować łagodniej niż innych władców państw zaborczych i nie obarczać go nieproporcjonalnie wielką odpowiedzialnością za sytuację Polski w latach 60. XVIII stulecia. Inne historiografie są bardziej obiektywne. Christopher Clark słusznie zauważa, że rozbiory Polski zaczęli Austriacy[669] . Wielu polityków europejskich uważało, że tylko rozbiór Polski, tj. państwa pogrążającego się w coraz większym chaosie z przekupnymi elitami politycznymi i niezdolnego do obrony swych, co chwila naruszanych bezkarnie granic, jest jedynym sposobem na zapobieżenie kolejnej wojnie i uzyskanie równowagi między pretensjami poszkodowanych przez wojnę siedmioletnią Austrii, Rosji i Prus. Polacy długo mieli złudzenia wobec Rosji. Nawet antyrosyjski Karol Radziwiłł wierzył, że Repnin straszy carskimi wojskami i prześladuje takich ludzi, jak biskup Sołtyk, gdyż ma paskudny charakter, a caryca, gdyby o tym wiedziała, odwołałaby Repnina z Warszawy[670] .

Fryderyk II pisał w tych czasach do carycy listy typu: „…Cała moja polityka to pokój, pani zdecyduje kiedy powstanie sojusz…”, król Prus dostosowywał się do jej tempa. Trzeba było jeszcze nieco poczekać, by ministerium zagraniczne przejął pro-prusko nastawiony Nikita Panin, odsuwając  w 1764 r. proaustriackiego Bestużewa. Teraz sprawy przyspieszyły; 11 kwietnia 1764 Prusy i Rosja zagwarantowały sobie wzajemnie stan posiadania, co  stało się ich sojuszem obronnym.

Dnia 30 września 1764 r. w Warszawie umarł stary ambasador Rosji hrabia Keyserling. Jego dzieło dokończy Nikołaj Repnin. Tymczasem jedyny w zasadzie szef jakiegokolwiek polskiego „ruchu oporu” w owych czasach Radziwiłł czuł się skrajnie osamotniony w Preszowie (habsburskie Węgry), gdzie w dodatku okazało się, że żona zdradza go z jego „przyjacielem” Bohuszem. Gdy wyszło to na jaw, pełen świętego oburzenia Radziwiłł wypalił do Bohusza z pistoletu, ale chybił, a Bohusz uciekł. Kilka dni po awanturze naszli go Austriacy, by dowiedzieć się, jak długo jeszcze u nich zostanie. Austria wyraźnie chciała uniknąć wrażenia, że sprzeciwia się czynnie porządkom rosyjsko-pruskim w Rzeczpospolitej.

W kwietniu 1765 r. Stanisław August, mieszając jak miał w zwyczaju porządek polityczny z moralnym, doradzał Rosji, jak ma postępować z Prusami i zrzucał na Fryderyka II winy za nieszczęścia Rzeczpospolitej. Bardzo to zirytowało carycę, a jeszcze bardziej Prusy, które w maju wystawiły komorę celną na Wiśle z armatami, by zdzierać nowe wysokie cło. Stanisław mocno przeżył to upokorzenie. Poniatowski bardzo długo łudził się, że caryca chce odrodzenia Polski, podczas gdy Rosjanie mieli już innych ulubieńców, jak prymasa Gabriela Podolskiego o „duszy czarnej jak ziemia”[671] . Stanisław próbował ochronić polskie interesy ekonomiczne, wprowadzając w Polsce cło generalne, zgodnie z dominującymi wolnorynkowymi tezami fizjokratów paryskich zwalczających cła wewnętrzne. Do końca 1766 r. cło generalne w Polsce zostało jednak zniesione pod naciskiem Prus i Rosji. Fryderyk ściągnął wkrótce swą karną komorę celną.

Do pełnego porozumienia Fryderyka i  Kataryny co do polityki obu państw w Rzeczpospolitej, czy tego co z niej zostało, doszło w 1767 r. Prusy miały pomóc Rosji przeciwko Austrii, gdyby Rosja wywracając stosunki polityczne w Polsce, została przez Austriaków zaatakowana.

W 1767 r. Fryderyk, zaproponował kanclerzowi Rosji Nikicie Paninowi tzw. projekt hrabiego Lynara, fikcyjnego pisarza politycznego, który postulował rozbiór Polski w celu utrzymania pokoju i równowagi między jej sąsiadami. Tak naprawdę wiele osób postulowało w Europie takie rozwiązanie, a sama praca była autorstwa Fryderyka II i jego sekretarza Eichela. Panin projekt zbagatelizował i zarzucił kontrprojektami, nie dlatego że chciał Polaków bronić, lecz ponieważ nie wierzył, że cokolwiek zmusi Rosję do podzielenia się wpływami w Polsce. Dopiero gdy Rosjanie popełnią błąd, podburzając Greków przeciwko Turkom i ścigając konfederatów barskich aż na tereny tureckie, co zakończy się wypowiedzeniem Rosji wojny przez Turcję w 1768 r.,  walcząca jednocześnie z barzanami i z Turkami Katarzyna będzie musiała w końcu poprosić o pomoc Fryderyka II[672] i wziąć jego propozycje na serio.

W lutym 1767 r. Fryderyk II znowu odradzał carycy użycie siły w kwestii dysydentów, by nie prowokować Austrii i Francji i by poprzestać na konfederacjach dysydenckich i dyplomacji. Łatwość, z jaką faktyczny władca Polski, ambasador Repnin porwał biskupa Kajetana Sołtyka i innych opozycjonistów, zapewne znowu odłożyła rozbiory ad acta.

W czerwcu 1767 r. rosyjski ambasador Repnin zwołał konfederację w Radomiu, by pozbawić króla wpływu na masy szlacheckie, ideologicznie przepychając tolerancje religijną jednocześnie z zahamowaniem reform królewskich, którymi Rosjanie straszyli ogłupiałą szlachtę[673] . Jak cyniczna była gra Rosji w sprawie dysydentów widać dobrze w liście ministra Nikity Panina, prywatnie liberała na modłę szwedzką, z czym się jednak do końca nie zdradzał, do ambasadora Repnina w Warszawie:

„…Sprawa dysydentów nie ma być zupełnie pretekstem do rozkrzewienia w Polsce naszej wiary i protestanckich wierzeń, lecz jedynie dźwignią gwoli pozyskania sobie za pomocą naszych jednowierców i protestantów silnego i przyjaznego stronnictwa z prawem uczestnictwa we wszystkich polskich sprawach nie już w imię wyjednywanej obecnie ze strony Rzeczpospolitej gwarancji konstytucji i formy jej wolnego rządu, lecz w imię opieki nad tymiż uprawnionymi, jako słabszej w rządzie polskim cząstki, która odtąd gruntować będzie swoje bezpieczeństwo na tejże naszej opiece. Religie protestanckie, uśmierzając przesądy i ograniczając władzę duchowieństwa, łatwo mogłyby nadmiernym swoim w Polsce rozpowszechnieniem wyprowadzić Polskę z ciemnoty, w której dotąd jeszcze w większości swej są pogrążeni, a wyzwoleniem ich z niej mogłoby doprowadzić ich stopniowo do zaprowadzenia u siebie nowych porządków, które, ześrodkowując w jednym miejscu całą ich wewnętrzną siłę, mogłyby rychło zwrócić się na szkodę Rosji, opiekunki ich w obecnym czasie, a rywalki pierwszej i głównej w przyszłości. Między politycznymi organizmami żal z powodu doznanych cierpień i wdzięczności za doznane dobrodziejstwa nie są to uczucia trwałe. W odniesieniu do naszych jednowierców niema powodu tego się obawiać, lecz z drugiej strony, przyczyniając się do zbytniego ich rozkrzewienia w taki sposób, by oni sami przez się, bez naszej pomocy mogli w Rzeczpospolitej bytować i dzielić jej rządy, moglibyśmy się narazić na szkodę, już tylko z powodu częstych zbiegostw, które z uwagi na panującą w Polsce wolność wierzeń i korzyści skojarzone ze swobodami narodowymi, musiałyby się obrócić na szkodę naszego państwa i wzniecić w Rosji słuszną obawę o pograniczne prowincje, prawami i obyczajami z Polską skojarzone[674] …”.

W tych warunkach powstało wrażenie, że Stanisław August jest tylko sługusem Rosji i gorzej już być nie może, nastąpiło też połączenie haseł obrony ojczyzny i katolicyzmu w postaci konfederacji w miejscowości Bar, tj.  konfederacji barskiej:

„…My prawowierni chrześcijanie katolicy rzymscy, naród polski, wierni Bogu i Kościołowi, wolnym królom i kochanej ojczyźnie, uważając koniec nieszczęśliwych i strasznych środków, gwałtownie przeciwko wszelkiemu prawu uczynionych, nieomylnie wynikający a przynoszący niemylne nadwątlenie i prawie powszechną zgubę na wiarę świętą katolicką rzymską. Widząc oziębłość w duchowieństwie wyższym, a w głowach większych świeckich obojętność, tudzież w obywatelach bezwstydną bojaźń i pomieszanie, a co najnieszczęśliwsza, że żadnej dotkliwości nie czując, nachylają swe niegdyś niezwyczajne głowy wolnego narodu pod jarzmo niewolnicze syzmatyków, lutrów i kalwinów, któreśmy krwią Chrystusa najdroższą i własną naszą odkupione bezpiecznie przed narodami nosili, nie dbając na tureckie, tatarskie, Szwedów, Kozaków hufce, które jak cień jeden od zaciągającego słońca, tak oni od znaku Krzyża Świętego nikli przy heroicznym naszym orężu. Ale jest Bóg w Jeruzalem, jest jeszcze i prorok, który wszystkie wróży pomyślności. Jeżeli żyć i umierać, stać i upadać przy boku Jego i świętej wierze katolickiej będziemy, umocni siły nasze i wzbudzi w nas krew rycerską, będzie nam wodzem i przywódcą, zasłoną i potęgą. Niech nas utrzymuje Jego wszechmocna moc, niech posili moc Syna przenajświętszego, niech nas zagrzeje duch jego miłości! Czyńmy więc w Imię Trójcy przenajświętszej Boga, Ojca, Syna i Ducha św. to sprzysiężenie osobiste i powszechne. Tarczą będzie nam Marya[675] …”.

Barzanie liczyli na Turcję, Prusy i Francję oraz własną niezłomność. Wszystkie te nadzieje spełnią się tylko w niewielkim stopniu.

Fryderyk publicznie kpił z barzan, ale de facto miał do nich nieco sympatii. Pruski poseł w Warszawie Gedeon Benoit donosił o ich męstwie[676] .Konfederacja barska skończyłaby się zresztą znacznie wcześniej, gdyby król pruski nie pozwolił barzanom kupować broni na pruskim Śląsku. Współczuł też nieco Stanisławowi Augustowi i doradzał mu ugodę „z jego własnym narodem”, czyli właśnie z barzanami[677] . Królewscy wujowie Czartoryscy grali przeciw niemu w kwestii innowierców w latach 1767-1768, on chciał uspokoić nastroje, zaś Rosja miała kolejny pretekst mieszania się w sprawy polskie. Zdania są podzielone co do tego, czy radził Katarzynie II żądać mniej czy więcej dla innowierców[678] .

Jak widzieli barzan polscy patrioci z wyboru lub z urodzenia, możemy zobaczyć na przykładzie Heykinga. Otóż zniesmaczony tym, że nawet główny saski poseł von Sacken trzymał jednak z Rosjanami, Heyking wolał związać się z Barzanami i hr. Miączyńskim, którego cenił jako przyjaciela, ale uważał za człowieka bez zasad, jak to zwykli być Polacy[679] „wolterianina z mody, a nie z refleksji” (Heyking uważał w ogóle Polaków za ludzi bez logiki i charakteru). Dzielił losy barzan na przymusowym wygnaniu w austriackim Cieszynie. Po opuszczeniu przegranej sprawy powrócił do Warszawy, gdzie u księżnej Radziwiłłowej, siostrzenicy hetmana Ogińskiego, poznał nowego rosyjskiego ambasadora Stackelberga, który najwyraźniej poprzedniej nocy wpadł do księżnej na seks[680] . Jak widać polskie panie nie stroniły od kolaboracji horyzontalnej. Heyking proponował Stanisławowi Augustowi stworzenie pułku gwardii, bez powodzenia, choć król wyraził zainteresowanie. W maju 1777 r. Heyking był już w Petersburgu, gdzie po staremu szukał służby, ostatecznie Nikita Panin uczynił go majorem armii carskiej.

Dla porównania Józef Wybicki, który poparł konfederacje już w początkach 1768 r., kiedy dowiedział się o ekscesach Rosjan w swoich dobrach, nie miał dobrego zdania o barzanach. Zauważał np., że marszałek związkowy Józef Pułaski, „cały był obrazami i relikwiami okryty… wszyscy te świątobliwe pozawieszali na się szyszaki", co niestety nie przeszkadzało im bynajmniej w pijaństwie. Natomiast tak Wybicki myślał o techniczno-organizacyjnej stronie konfederacji, będącej jednocześnie pierwszym polskim powstaniem:

„…Bar, mieścina żydowska, kończono ją właśnie palisadować albo raczej dobrym płotem obwodzić, gdy wjeżdżałem. Błyszczał tylko klasztor karmelitański, murowany, z nowym cmentarzem, murem obwiedzionym, gdzie ów sławny Marek, karmelita przeorował i cuda miał działać.. Nie byłem żołnierzem, tylko człowiekiem młodym, bez nauki i doświadczenia, z tem wszystkiem, żyjąc długo w Gdańsku, miałem już wyobrażenie twierdzy; widziałem wojska pruskie i naszego wybory, na assystencyi trybunałów i przy królu w Warszawie; widziałem, co więcej nieprzyjacielskie; pytam więc z nieśmiałością rotmistrza konfederackiego, co mnie konwojował, gdzieby była twierdza barska? Wskazał mi wśród mieściny na kopcu dworeczek, jak to nazywaliśmy szlachecki, obwiedziony szerokim rowem i mający mostek polski zwiedziony. Na okół wyniesione brzegi i fosy, niby to szańce, czy chcesz nazwać mury, bodaj nie trzy lub cztery kosze, składały całą sztukę inżynierską do obrony! Pytam się, gdzieby było wojsko? Powiada, iż na kwaterach w mieście, reszta rozkomenderowana[681] ..”.

Stanisław August miał nadzieję, że klęska barzan oduczy Polaków przesądów, ci byli zdumieni, że walczy przeciw nim u boku Rosjan. Pierwsze naciski ambasadora Wołkońskiego Stanisław August odpierał, później się złamał. Po klęsce konfederacji brat króla, Andrzej Poniatowski doradzał logiczny ideologicznie sojusz z Austrią, król jednak nadal wolał Rosję[682] .

Wspomniany już Kurlandczyk Heyking pisał wiele w swym dzienniku o bezradności Stanisław Augusta wobec bezprawnych aktów ambasadora rosyjskiego, jak o porwaniu przez ambasadora Repnina: hrabiego Sołtyka, biskupa Załuskiego, hetmana Rzewuskiego i syna tego ostatniego, posła sejmowego. Heyking cytuje wielu twierdzących, że pod saskim księciem (Augustem III lub Fryderykiem Krystianem) by czegoś takiego nie było[683] . W Dreźnie jednak tylko Francuzi, Hiszpanie i Polacy byli za staraniem się Saksonii, by ta odzyskała wpływy w Rzeczpospolitej.

Wymuszenie tolerancji przez przyszłych zaborców oznaczało, że nieortodoksyjni katolicy i nie-katolicy mieli w Polsce epoki rozbiorów ciężko i nie inaczej musiało być w kwestii masonerii. Niewiele zmieniał fakt, że sam Stanisław August był masonem. Inny mason i wolterianin Kajetan Węgierski (1756-1787), poeta aktywny twórczo  w latach 70. XVIII w. tak pisał o polskiej ciemnocie czasów stanisławowskich w „Odzie nie do druku”, oskarżając księży o szerzenie ignorancji:

„…Mgła nas nieświadomości zaćmiła obrzydła,

Pasterze ją mnożyli dla pożytku z bydła.

Tak zwykł czynić w zwierzęcej nauczyciel szkole:

Chcąc mieć ucznia posłusznym, oczy mu wykole..

Wszystkie wieki się żalą: dla obfitszej dani

Niszczyli umiejętności wszelacy kapłani,

Prócz niepojętych nauk, których oni sami

I sekretów niebieskich byli tłumaczami..”.

Wokół postaci Węgierskiego panowała atmosfera skandalu i sensacji, ponieważ poeta w sposób zjadliwy i gwałtowny atakował wady i niesprawiedliwości swojego wieku oraz wysoko postawione na dworze osoby, nie wyłączając króla. Od 1779 r. przebywał we Włoszech, a później we Francji. W Warszawie wolnomularze raczej nie byli niepokojeni, inaczej było w miastach prowincjonalnych:

„…Pierwsze informacje na temat istnienia w Poznaniu loży masońskiej, pochodzą z 1739 r., gdy tłum podczas rozruchów ulicznych zrabował księgi, akta i akcesoria obrzędowe jakiegoś (bliżej nie nazwanego) zrzeszenia wolnomularskiego, które miało swoją siedzibę przy ulicy Wronieckiej; niewątpliwie był to rezultat odczytania z ambon dopiero co wydanej, papieskiej bulli przeciw masonom. Do podobnych rozruchów doszło w Poznaniu pod koniec 1780 r., gdy nawet nachodzono i demolowano mieszkania osób należących do loży lub o to podejrzewanych. Natomiast pierwsza loża poznańska, w zachowanych dokumentach nazwana konkretnie, powstała 5 października 1780 r. Była to „La Constance Couronnée” („Stałość uwieńczona”), zrzeszająca zarówno Polaków, jak i Niemców, kierowana przez hr. Ignacego Działyńskiego. Z niej na przełomie lat 1783/1784 wyłoniły się dwie loże: polska „Orzeł Biały” (pracująca w zachowanej do dziś kamienicy przy Starym Rynku 86) i niemiecka „Schule der Weisheit” („Szkoła Mądrości”, ul. Wodna 184). Jednak drugie z tych zgromadzeń, choć od marca 1784 r. prowadziło swe prace w języku niemieckim, miało w składzie przedstawicieli obydwu narodowości…[684] ”.

Podstawą liberalizmu jest łagodna cenzura lub jej brak, choć to ostatnie trudno sobie wyobrazić, gdyż zwykle jakaś cenzura istnieje zawsze, nawet jeśli cenzura stricte polityczna jest bardzo łagodna, to może nadrabiać ją tabu obyczajowe, ponieważ cenzura i problemy z nią związane obnażają naszą tęsknotę za mirażem absolutnej sprawiedliwości. W Anglii cenzura kościelna funkcjonowała już w XV w., a polityczna w XVI w.. John Milton zwalczał w XVII w. cenzurę polityczną, ale teatr uważał za grzeszny jak to purytanin. W XVIII w. Wielka Brytania i Holandia były znane z łagodnej cenzury. Daniel Defoe dopuszczał cenzurę tylko w sprawach moralnych, np. nie pochwalał zgody na promocję ateizmu, w innych kwestiach jednak był za wolnością słowa[685] . Podobnie widział to John Locke, a Hume był jeszcze łagodniejszy. Voltaire za ideał uważał Holandię dopuszczającą szeroką debatę krytyczną o polityce i religii, o ile wprost nie atakuje się czy ośmiesza ustroju Republiki Zjednoczonych Prowincji[686] . W Brytyjskiej Ameryce/USA można było nawet wprost atakować dostojników państwa na łamach prasy od lat 30., o ile miało się dowody ich głupoty lub winy[687] , te wolności zabezpieczono dopiero w konstytucji USA w 1789 r., jednocześnie dość silna pozostawała cenzura obyczajowa. Np. malarze chcący malować i sprzedawać akty musieli jechać do Londynu. We Francji setki autorów  były w latach 1660–1756 więzionych w Bastylii, a tolerancję wobec protestantów przywróci się dopiero tuż przed rewolucją, czyli w 1788 r. W Toskanii zniesiono cenzurę kościelną w połowie XVIII w., co umożliwiło legalny rozwój innych metod niż arystotelizm. W Wenecji, podobnie jak w Holandii, nie wolno było wówczas krytykować ustroju weneckiego. W Hiszpanii i Portugalii nadal działała inkwizycja, ale w Portugalii odebrano ją Kościołowi i nastawiono progresywnie, a w Hiszpanii po 1730 r. stała się anemiczna. Najgorzej chyba z krajów południowych było w końcu XVIII w. w Neapolu i Turynie. Niektóre kraje niemieckie, jak Brunszwik czy Brandenburgia dozwalały na zdumiewającą wolność opinii w XVII i XVIII w. Inne, jak Bawaria, pozostawały zaciekle nietolerancyjne. Rosja carska charakteryzowała się bałaganem prawnym, co powodowało, że w jednej guberni sądzono te same przewinienia dużo surowiej niż w innych.

W Polsce cenzura pojawiła się wraz z drukiem i umocnieniem państwa jagiellońskiego pod koniec XV w. Zabraniano np. druku ksiąg liturgicznych w języku cerkiewnosłowiańskim. W 1520 r. edykt królewski wprowadził zakaz przywożenia do Polski ksiąg Lutra.  W 1617 r.  po raz pierwszy ukazał się w Polsce Indeks Ksiąg Zakazanych. W XVIII stuleciu cenzura świecka znajdowała się w kompetencjach marszałka wielkiego koronnego. W 1768 r. w prawach kardynalnych zastrzeżono wolność słowa i druku, która nie obejmowała jednak spraw religii i wystąpień skierowanych przeciwko prawom kardynalnym. Księgi „heretyckie” skonfiskowane często przechowywano w „prawowiernych” bibliotekach. W 1773 r. Biblioteka Akademii Wileńskiej liczyła 9952 tomy, w tym 1063 dzieł heretyckich, do dyspozycji katolickich użytkowników[688] . Szymon Konarski w 1769 r. wypowiedział się przeciw książkom irreligijnym i libertyńskim. Za ich cenzurą byli też profesor w Collegium Nobilum Adolf Bartłomiej Kamieński, Jan Albertrandi i Wojciech Skarszewski, późniejszy biskup lubelski i targowiczanin. Skarszewski był w 1778 r. za paleniem nieprawomyślnych religijnie zagranicznych ksiąg już na granicy. Coraz liczniejsze drukarnie mieszczańskie musiały uważać na cenzurę kościelną, np. Piotr Dufour wydawał „Listy Perskie” Montesquieu (1778 i 1785 r.), podając fałszywe miejsce wydania – Drezno. Jezuita poznański Jan Bielski mógł sobie pozwolić na więcej niż świecki drukarz mieszczański. Cenzura świecka marszałka koronnego była doraźna i represyjna, a ograniczona miejscem pobytu króla. Nie pozwalano na oskarżanie dostojników państwowych, nie rozróżniano między oszczerstwem a uzasadnioną krytyką. W grudniu 1768 r. spalono nawet ręką kata numer „Gazette d’Utrecht”, który oskarżał członków Komisji Skarbu Koronnego o łapownictwo i przekupstwo[689] . Dnia 27 sierpnia 1774 r. spalono 61 numer „Gazette de Leyde”, w której o oszustwa polityczne oskarżono Adama Ponińskiego.

W listopadzie 1768 r., gdy barzanie wplątali Rosjan w wojnę z Turcją, Fryderyk znów miał nadzieję na uzyskanie Torunia i Gdańska[690] .  Maria Teresa napisała wtedy, że zamierza być neutralna wobec wojny w Polsce. Fryderyk jednak na wszelki wypadek w styczniu 1769 r. przedłużył sojusz z Rosją. Syn Marii Teresy, cesarz Józef II, współrządzący obok matki od 1765 r. zainteresował się wówczas wojną z Turcją po stronie Rosji[691] .

W 1768 r. wybuchło też okrutne powstanie kozacko-chłoskie Gonty i Żeleźniaka. Powstańcy zdobyli Humań, torturowali księży, profanowali kościoły i zabili nawet 20 tys. ludzi, odpłacając brutalnie za dekady wyzysku[692] .

W marcu 1769 r. poseł pruski Goltz doniósł z Paryża o propozycji dania Prusom Warmii i Kurlandii w zamian za część Śląska. Król Prus nie był zainteresowany. Jednak jeszcze w tym samym miesiącu pruski poseł w Petersburgu Solms i główny rosyjski minister Panin porozumieli się w kwestii rozbioru Polski. W zamian za zgodę na podzielenie się Polską w imię równowagi politycznej Prusy zobowiązały się pomóc odebrać Turcji jej ostatnie europejskie posiadłości. Obaj dyplomaci zgodzili się, że trzeba uwzględnić potrzeby Austrii, by zapewnić trwały pokój. Austriacy bowiem nadal proponowali, by Prusacy oddali Śląsk w zamian za Kurlandię od Rosji i Prusy Zachodnie od Polski[693] . Ich polityka była więc nieco przestarzała, ale należało się z Wiedniem liczyć. Jednocześnie z Wiednia dobiegał dwugłos. Z jednej strony Maria Teresa i jej kanclerz Kaunitz nadal chcieli Śląska, z drugiej Józef II już w październiku 1768 r. wysłał do Prus wyraźny sygnał, że chciałby sojuszu z Prusami i nie zamierza więcej rozmawiać o Śląsku.

Również w marcu 1769 r. kierownik francuskiej polityki zagranicznej, książę Étienne-François de Choiseul, nie osiągnąwszy celu, jakim było odciągnięcie Rosji od Prus, zmienił strategię i zaproponował sojusz Prusom, nawet za cenę podziału terytorium Polski. Fryderyk II wiedząc jednak, że Francja nie może dać tego, czego nie posada, wykorzystał nierozsądne słowa Choiseula do podbicia swej ceny jako sojusznika w Petersburgu.

W sierpniu 1769 r. Józef II spotkał się z Fryderykiem II w Nysie na Śląsku. Władcy podjęli kilka kwestii. Do spotkania z Józefem II skłonił Fryderyka II fakt, że Rosja chętnie brała od niego sojusznicze subsydia na wojnę z Turkami i barzanami, ale nie zamierzała najwyraźniej zaoferować żadnego terytorialnego wynagrodzenia, np. na Warmii. Chociaż w Nysie niczego konkretnego nie załatwiono, Józef II i Fryderyk II zapewniali się nawzajem, że powinni w imię ogólnoniemieckich interesów unikać intryg Wersalu, Londynu czy Petersburga[694] .W Nysie Fryderyk II trafnie przewidział dalszy wzrost potęgi Rosji i że w przyszłości cała Europa może nie dać rady Rosji powstrzymać. Zaniepokojona rozmowami władców niemieckich Katarzyna II w październiku 1769 r. przedłużyła sojusz z Prusami aż do 1780 r.

Fryderyk II nie zwalczał barzan, pozwalał im kupować na Śląsku broń i wykorzystywał okazję, by porywać w Wielkopolsce kolonistów. Fryderyk II nie gardził Polakami, lecz uważał jedynie za dziwne, że ten niepokojony naród, „wszędzie bity, nie mądrzeje”. Aż do zajęcia przez generała Bellinga Poznania i zawarcia w Petersburgu konwencji rozbiorowej prusko-rosyjskiej w lutym 1772 r. barzanie będą uważali Prusy za potencjalnego sojusznika[695] . W kwietniu 1772 r. gen. Heinrich Wilhelm von Anhalt rozbił barzan pod Kaliszem – Fryderyk był więc raczej rozczarowaniem niż wrogiem dla konfederatów. Gdyby nie pozwalał konfederatom działać na Śląsku, konfederacja skończyłaby się dużo wcześniej[696] .

W dniach 3-7 września 1770 r. odbyła się rewizyta Fryderyka w Neustadt na Morawach. Austriacki kanclerz Kaunitz towarzyszył tym razem Józefowi II. Kanclerz popisywał się wiedzą polityczną, ale w końcu przerwał wykład i dał szansę królowi Prus zgodzić się, że w zasadzie Austria i Prusy nie potrzebują sojuszu, a pozostając sprzymierzone odpowiednio z; Francją i Rosją, mogą współpracować odnośnie Polski. Fryderyk II był zaskoczony, jak wiele możliwości współpracy otworzył przed nim Wiedeń[697] .Ustalono, że od września 1770 r.  Prusy i Austria będą się nawzajem informować o poczynaniach mających na celu rozbiory. Po dymisji Choiseula w tymże 1770 r. Austria szukała sojuszu z Prusami i Turcją, zaś izolowana teraz Rosja zgodziła się na podzielenie się Polską. W końcu 1770 r. Fryderyk w rozmowie z austriackim posłem Nugentem uzyskał w końcu odpowiedź, jakie ziemie ewentualnie mogłyby Prusy wziąć w Polsce w niedalekiej przyszłości[698] . Fryderyk II doskonalił się w sztuce pochlebstw wobec Kaunitza, a Turcja pokonywana w kolejnych bitwach przez Rosjan – wszak Europa nie widziała tak miażdżących zwycięstw od czasów Karola XII – odmówiła arbitrażu brytyjskiego i przyjęła austriacko-pruski[699] .

Fryderyk II straszył sojuszniczkę Katarzynę II Francją, podczas gdy Austria zniechęcała Francuzów do angażowania się w Europie Wschodniej. W październiku 1770 r. Józef II gotów był nawet na wojnę z Rosją u boku Prus, byleby ta podzieliła się wreszcie Polską. Nie chodziło tylko o chciwość wiedeńską czy berlińską, lecz o fakt, że Rosja posiadająca Polskę i dążąca do zabrania Turcji całych Bałkanów zbliżała się do wizji Fryderyka II przedstawionej na spotkaniu w Nysie, czyli wizji potwora, którego potęgę będzie musiała wkrótce równoważyć cała Europa[700] .

W październiku barzanie uznali panowanie Stanisława II Augusta za nielegalne i ogłosili jego detronizację:

„…My stany, rady duchowne i świeckie, marszałkowie, konsyljarze i cały stan rycerski koronne i Wielkiego Księstwa Litewskiego związkiem generalnym konfederacji złączeni. Strata rzeczy jej własny oznacza szacunek. Przeminiona szczęśliwość późno jej słodycz kosztować pozwala. Upłynniona z ostatniem Augusta III panowaniem pomyślność dzisiejszych okropnych czasów przykrości i gorzkość najjawniejszym sposobem poznawać, widzieć i czuć daje. Pokój kilkadziesiąt lat nieprzerwany w największym sąsiedzkich wojen zapale, granice całe, wolność we wszystkich swoich swobodach niezagrożona, prawa niezachwiane i pełnione, religia święta katolicka czczona, panującego przykładem tym tem okazalsza, wzajemnie przymierze, czyli pacta conventa wiernie dotrzymane i miłość króla ku ludowi, poświęcona ludu wiarą królowi, po całym kraju bezpieczeństwo, handel, dostatek, obfitość: te były skutki panowania Augusta III. Szczęk broni, rzeź obywatelów, napełniony Kraj cały obcem, a z naszych majątków karmionem i płatnem wojskiem, od wszystkich sąsiedzkich granic zatargi, najsolenniejszych traktatów złamanie, wolność u nóg tyranji i jedynowładztwa konająca, prawa kardynalne dawne zdeptane, nowe na ubezpieczenie gwałtem osiągnionego dostojeństwa i wciągniecie wolnej Rzeczpospolitej w podległość potencji moskiewskiej spisane, religia święta rzymska-katolicka panująca wzgardzona, pakta przez siebież pod bronią ułożone, przecież wzgardzone, tron wszystkich tyranów przykładem nadworną i obcą bronią strzeżony, senatorowie i poseł z krzeseł i miejsca swego świętokradczą ręka wydarci lub cały w rozpaczy, prowincje Rzeczpospolitej (czego świadkiem Kurlandia i Ukraina) Moskwie poddane, po całym kraju wszerz i wzdłuż zajęty pożar. Słowem płacz, nędza, ubóstwo, spustoszenie, zabójstwa, gwałt, niewola, kajdany, łańcuchy, spisy, noże, pałki i różnego okrucieństwa instumenta, intruza i uzurpatora tronu polskiego. Wzywamy was, współbracia i przezacni obywatele! Zaspokójcie nieufność wasze, wierzcie zupełnie tym, których pierwszeństwa ozdobiwszy charakterem, na czole waszem postanowiliście. Złóżcie tę szkodliwą dotąd z nieprzewidzianych pobudek bezczynność waszę, oczućcie dziedziczną przodków waszych gorliwość, męstwo i rezolucją, łączcie wspólny oręż, podnieście ramię, w krwi deklarowanego przyjaciela Rosji a kraju nieprzyjaciela, tyrana Stanisława Poniatowskiego, zmyjcie hańbę i obelgę narodu…[701] ”.

O tym, jak rozpaczliwa była sytuacja Stanisława w grudniu 1770 r., widzimy z rozmowy z posłami Petersburga i Berlina:

„…Wołkoński – Czy W.Kr.Mość zechce pomagać nam i dworowi berlińskiemu do uspokojenia Polski.

Król – Muszę najpierw wiedzieć, na jakich warunkach ma nastąpić to uspokojenie.

Wołkoński - Warunki są następujące:

1. zachowanie praw kardynalnych,

2. gwarancja, która da także król pruski, Rosja nie będzie miała nic przeciwko temu, jeżeli i dwór wiedeński przyłączy się do zaręczenia gotowego dzieła.

3. jeżeli dysydenci w drodze układów z Rzeczpospolitą dobrowolnie zechcą czegoś ustąpić ze swych prerogatyw, to Rosja w tym nie przeszkodzi.

Król – To nie wystarcza, muszę zawczasu wejść w bliższe szczegóły.

Wołkoński – rzecz dziwna, że jeśli chodzi o utrzymanie i umocnienia W.Kr.Mości na tronie i o uspokojenie całego państwa, W.K.Mość chce jeszcze przepisywać jakieś warunki. Jedno jest konieczne: abyś W.K.Mość przed rozpoczęciem sprawy oddalił swoich doradców. (Czartoryscy od 1768 r. starali się odciągać króla od Moskwy; zato Rosjanie zasekwestrowali dobra ks. kanclerza litewskiego i innych).

Król – Wstydby mi było odbierać zaufanie ludziom, na których polegać mam wiele racyj.

Wołkoński – Jeżeli W.K.Mość od nich się nie odłączysz, to my sami zaczniemy robotę, a W.K.Mość możesz się przyłączyć do niej później.

Król – (z zapałem) W jakimkolwiek jestem ucisku i nieszczęściu niech lepiej sam przepadnę, niż pozwolę, by mi dyktowano, kogo mam darzyć zaufaniem.

Wołkoński – Ci ludzie są sprawcami wszystkich nieszczęść WKMości. Oni pociągnęli W.K.Mość do czynów niezgodnych z przyjaźnią ku J.C.Mości.

Król – Chcieliśmy tylko prosić imperatorową o cofniecie tego, co Repnin zrobił gwałtem.

Wołkoński – Żadnego gwałtu nie było, zresztą czyż mógł on mieć miejsce skoro wszystko się odbyło solennie wśród takiego mnóstwa ludzi i poselstwo do imperatorowej wysłano z uroczystą prośbą.

Król – Poselstwo to wysłano wbrew mojej woli, a tymczasem naród mnie nienawidzi, myśląc, że ja we wszystkim, zwłaszcza w zaaresztowaniu Sołtyka działałem zgodnie z Repninem.

Wołkoński – Bez naszej zgody nie W.K.Mość nie byłbyś nawet królem. Póki Repnin tu był, skarg na niego nie było – te zaczęły się dopiero po jego odjeździe. Później będzie można o wszystkich niemiłym umowach mówić, że zostały narzucone. Doradcy W.K.Mości mówią tak teraz dlatego, ponieważ dzieło ostatniego sejmu jest im niemiłe, ale jeżeli wkrótce nie zmienią postępowania, spotka ich coś gorszego niż Sołtyka.

Król – (wzburzony) A później przyjdzie i kolej na mnie?

Wołkoński – Niepotrzebnie W.K.Mość plączesz z nimi siebie. Moja najmiłościwsza Pani złożyła dość dowodów swej przyjaźni, wynosząc W.K.Mość na tron i na nim utrzymując, a gdyby cofnęła swą pomocną rękę, już by stąd dawno wynikły dla W.K.Mości następstwa przykre, jak o tem świadczą ostanie uniwersały o bezkrólewiu.

Benoit – Czartoryscy dobrze by zrobili gdyby złożyli urzędy i odjechali. Tem oddaliby przysługę i W.K.Mości i pomogliby ojczyźnie.

Król – Gdyby nawet zechcieli to zrobić, to na ich miejsca bez sejmu innych nie możemy naznaczyć. Zresztą nie wiem o co zostali oskarżeni.

Wołkoński – Winy ich dowodzą wszystkie ich czyny przeciwko nam.

Król – (z ogniem, po niemiecku) Jeżeli chciano się zemścić, to zemsta już jest.

Wołkoński – to nie zemsta, lecz kara.

Król – (popędliwie) Jak można karać obcych poddanych?

Wołkoński – (wstając) Nigdy nie myślałem, żebyś W.K.Mość mógł wymówić takie słowo. Doniosę o wszystkim memu dworowi.

Król – (też wstaje) A ja ministrów moich żadną miarą odstąpić nie mogę.

Wołkoński – To nie są ministrowie W.K.Mości lecz Rzeczpospolitej[702] …”.

W dniu 24 grudnia 1770 r. nastąpiła w Wersalu dymisja Choiseula, który przegrał walkę z koterią pani du Barry, kolejnej metresy Ludwika XVI. Sparaliżowało to francuską dyplomację. Katarzyna II, Fryderyk II, Józef II, a nawet Kaunitz cieszyli się z upadku Choiseula, żałowała go tylko Maria Teresa, która czuła się coraz bardziej izolowana także na własnym dworze wobec ofensywy zwolenników polityki zaborczej.  Nic dziwnego, że rozbiory nastąpią wkrótce po oświadczeniu Marii Teresy z dnia 17 luty 1772 r.: „nie jestem dość silna, by sama wszystkie sprawy prowadzić[703] ”.

Jednak ostateczne zgodę i sygnał musiała dać Rosja. Rosjanie zdali sobie w końcu sprawę, że wobec zaangażowania ich wojsk przeciw Turcji nie dadzą już rady wchłonąć całej Polski i będą musieli się nią podzielić. Dlatego zaprosili bawiącego w owym 1770 r. w Szwecji brata króla Prus, księcia Henryka do Petersburga, gdzie zaczęli mamić go obietnicami[704] .

Choć może to być przykre dla polskiego czytelnika, cała Europa odetchnęła z ulgą, gdy okazało się, że wzrost potęgi Rosji ma jednak granice. Podczas rozmowy 8 stycznia 1771 r. o zajęciu przez Austrię kilku polskich starostw, Katarzyna  II i Czernyszew zapytali niby żartem księcia Henryka Pruskiego, czyli brata Fryderyka II, „dlaczego wszyscy sobie trochę nie weźmiemy”, mając na myśli austriackie przyłączenie Spiszu (niem. Zips) w 1769 r.[705] . Ta informacja czy też żart zadziwił Henryka, ale nie Fryderyka II, gdyż król od dawna spodziewał się podobnego obrotu spraw.

Już 11 stycznia Henryk dowiedział się, rozmawiając z Paninem, że ten od dawna chciał zadośćuczynić wymaganiom Prus i Austrii, ale sprzeciwiała mu się druga petersburska partia pragnąca całej Polski dla Rosjan. Druga partia mogła jeszcze wygrać; Fryderyk 24 stycznia 1771 r. pisał z przestrachem do Henryka, że obawia się rychłego ataku Rosji na Austrię[706] . Po powrocie z Rosji, w końcu lutego Henryk Pruski na rozmowach ze swoim królewskim bratem i jego ministrami zastanawiał się, jak rozegrać sprawę Polski tak, by Rosja nie porozumiała się z Austrią ponad ich głowami lub by nie forsowała polityki całej Polski dla Rosjan. Pod koniec lata 1771 r. napięcie nad Sprewą sięgało zenitu, wydawało się, że wojna będzie nieunikniona. Nauczony doświadczeniem Fryderyk II znowu jednak dostosował się do tempa Katarzyny II, która musiała okiełznać opór partii wrogiej Paninowi i jego polityce ugody z Prusami.

Fryderyk II polskich elit politycznych  nie cenił wysoko, ale też nie postrzegał zaboru jako wielkiej krzywdy, w końcu nie był to jeszcze czas nacjonalizmów. Uważał, że „…Montesquieu straciłby czas,  szukając u nich pryncypiów republiki, czy choćby suwerennej władzy[707] …”. Podobnie uważał  Immanuel Kant, że to  Polacy przez swą anarchię sami ściągnęli na siebie zabory. Był to standardowy pogląd epoki, już w 1739 r. najsłynniejszy filozof XVIII w. Voltaire tak pisał o Polsce:

„…zawsze uważałem Polskę za piękny temat na mowę i przykład złego rządzenia:  gdyż przy tych wszystkich pięknych przywilejach jest to kraj, gdzie szlachta nie ma dyscypliny, król jest niczym, lud ogłupiały jest od niewolnictwa i gdzie jedyne pieniądze zarabia się na sprzedawaniu głosów[708] …”.

Fryderyk II gardził nie Polakami, lecz polską polityką i ustrojem[709] . Republikę jako formę rządów uważał za nieskuteczną, gdyż władza jest w niej rozproszona, czego rezultatem pozostaje zanik odpowiedzialności elit, ich zdrady na rzecz sąsiadów i korupcja – tak pisał do swej siostry Ulryki Szwedzkiej z 20 maja 1771 r.[710] . Niestety nie był to tylko stereotyp. Bernardin de Saint Pierre, weteran wojny siedmioletniej, widząc wieś polską zauważał, że ludy nieszczęśliwe lokują swe szczęście w życiu pozagrobowym[711] . Szwedzi nadal mówili o polsk riksdag, a Niemiec Georg Forster stworzy pod koniec wieku podobne „polska gospodarka” (polnische Wirtschaft) i będzie narzekał, że Polacy dobra publicznego w ogóle nie pojmują[712] . Jeszcze w czasach stanisławowskich Polacy podróżowali po zachodnich krajach w kontuszach i czapach, więc powszechnie brano ich tam za Turków, a charakterologicznie za  wariatów i hazardzistów. Zachodnie maniery Poniatowskiego i jego zwolenników uznano początkowo za postępowość, szybko jednak tracono złudzenia[713] . Nędzę polskiej wsi pańszczyźnianej jednakowo opisywali konserwatywni arystokraci, jak uciekinier przed rewolucją francuską Fortia de Pilesczy, pruski hrabia Ernst Ahaswer von Lehndorff, liberał James Harris, późniejszy lord Malmsburyczy jakobin Georg Forster. Inny francuski arystokratyczny gość, Mehee de la Touche stwierdził, że nigdy nie widział śmiejącego się chłopa polskiego[714] . Apatia pańszczyźniana i żebractwo miejskie rzucały się od razu w oczy. Polska była, jak dziś np. Brazylia, krajem skrajnych kontrastów. Żydzi stanowili pośredników w handle i rzemiośle. Na Ukrainie czuć było napięcia: „…Żyd, Lach i sobaka wsio wira odinaka[715] …”. Przy czym opinie gości z Zachodu z lat 80. i 90. wcale nie będą lepsze.

Nikita Panin, który styczniu 1771 r. składał piękne obietnice Henrykowi Pruskiemu, uprawiał podwójną grę, mającą na celu skłócenie Austrii i Prus, chciał bowiem, by Rosja przejęła całą Polskę, a podzieliła się ziemiami odebranymi Turcji tylko z Austrią, niestety jednak 30 kwietnia 1770 r. dyplomata rosyjski Orłow zdradził nieopatrznie Kaunitzowi w rozmowie, że szanse na wytargowanie nawet od pokonanej Turcji rozległych terenów nie są wielkie.  Ostatecznie Rosja znów zaczęła proponować Austrii polskie starostwa zamiast ziem Turcji. Fryderyk II był wobec manewru Panina bezradny. Bał się nawet mocniej zachęcać do podziału terytoriów polskich, aż 6 września 1771 r. Maria Teresa niebacznie i bardzo niedyplomatycznie (Józef II i Kaunitz byli bardzo przybici tym wybuchem szczerości) zdradziła pruskiemu posłowi, że nie chce wojny w Europie i zrobi wszystko, by jej uniknąć, nie zważając, że daje zielone światło Fryderykowi. Akcje austriackie w Petersburgu spadły, gdy w październiku brytyjski poseł w Stambule, Murray, zdradził przed francuskim kolegą  intrygi austriackie w Turcji, ten poinformował Fryderyka II, a król Prus – Petersburg. Wtedy pole manewru Kaunitza bardzo się zawęziło[716] i Austria posłusznie poddała się planom rozbiorowym, gdzie tempo nadawał Petersburg, a zaraz za nim Berlin. W ten sposób Fryderyk II miał rację twierdząc, że rozbiór 1772 r. nie był jego pomysłem. Wbrew twierdzeniu Janusza Pajewskiego o Albercie Sorelu jako tym, który udowodnił, że rozbiór był tylko lub przede wszystkim autorstwa Fryderyka II, Sorel w wcale nie udowadnia tej tezy. Idea rozbioru istniała zawsze, a Prusy z powodów geografii były jedynie bardziej monotematyczne, nie mogły przecież dzielić się nim z Turcją.

Nocą 3 listopada 1771 r., gdy król wracał od chorego wuja kanclerza Michała Fryderyka Czartoryskiego, barzanie napadli na jego karetę. Nieliczna eskorta nie dała rady napastnikom, a król usiłował kołatać o pomoc przy bramie pałacu Czartoryskich. Napastnicy schwytali go, raniąc lekko w głowę. Akcja prowadzona była chaotycznie. W Bielanach czekał powóz, którym miano wywieźć króla do Częstochowy. Uciekając rozdzielili się, co wykorzysta król, by przekonać pozostałego przy nim Jana Kuźmę, by nie wywoził go do barzan. Znaleźli póki co nocleg u młynarza na Marymoncie. Możliwe, że tam miał się odbyć sąd nad królem i stracenie go[717] . Podali fałszywe nazwiska, ale król nakazał młynarczykowi zawiadomić oficerów Gwardii Pieszej Koronnej. Rankiem król był już wolny. Kuźma w śledztwie wydał wspólników. Zapadły wyroki, niektóre wykonano. Kuźma, mimo wstawiennictwa króla, został skazany na banicję. Kazimierz Pułaski uciekł aż do Ameryki[718] . Cała akcja ośmieszyła barzan w Europie i naraziła na szwank ich sprawę.

W dniu 17 listopada 1771 r. Fryderyk II w liście do swego posła w Petersburgu Solmsa stwierdził, że nieśmiałe podchody wobec Rosji w kwestii Polski nie są dobrą taktyką i że lepszą objęli Austriacy, którzy zagarnęli Spisz, nikogo nie pytając o zgodę. Ze swej strony książę Henryk również przyznawał, że postawa Austrii bardzo pomagała jako argument w rozmowie z Rosjanami[719] .

Do 15 stycznia 1772 r. Fryderyk II i Katarzyna II ostatecznie porozumieli się w kwestii rozbioru. Król Prus nie omieszkał też podkpiwać z Marii Teresy jako tej, co owszem płacze, ale bierze również[720] . W lutym król Prus pisał do Solmsa, że konieczne jest, by katolicka Austria uczestniczyła w rozbiorze, w przeciwnym razie automatycznie zostanie protektorką dla Polaków[721] . Rozbiór był tłumaczony w Europie całkowitym rozkładem państwa polskiego i przekonaniem, że anarchia zagraża bezpieczeństwu regionu[722] . Fryderyk II udawał, że nie jest zadowolony z Prus Królewskich, by nie obudzić zazdrości Austrii, a w propagandzie porównywał Polskę do „dzikiej Kanady”.

Często wspomina się o wyrzutach sumienia Marii Teresy z powodu rozbiorów Polski, jednak wydaje się, że Fryderyk II również nie był do końca przekonany, czy postąpił słusznie. Dowodziłby tego ton listu króla do Voltaire’a z 9 października 1773 r., w którym bardziej siebie samego przekonuje, że gdyby nie rozbiór, nie udałoby się zapobiec wojnie europejskiej, co zresztą mogło być prawdą. Prusy, a jeszcze bardziej Austria, nie mogły zaakceptować ogromnego wzrostu sił Rosji, dzięki łupom w Turcji i podporządkowaniu całej Polski, a udział w rozbiorze był jedynym sposobem, by ograniczyć nieco apetyty i wzrost potęgi carskiej[723] . Sposób okazał się skuteczny aż do 1914 r., tzn. do pierwszej wojny swiatowej. Katarzyna II wiedziała, że to Austria dostała najlepsze ziemie w I rozbiorze, ale dla carycy najważniejsze było, że arbitraż prusko-austriacki w jej sporze z Turcją się skończył, a Turcja znów zostawała sama wobec z rosyjskiej potęgi.

W zaborze pruskim po 1772 r. polska szlachta katolicka płaciła nieco większe podatki niż protestancka. Magnatom mającym w 1777 r. ziemie jednocześnie w zaborze i poza nim kazano się wprowadzić do Prus pod groźbą konfiskaty majątków, jednak średniej szlachcie polskiej pobłażano. Podatki były wyższe, ale bardziej przejrzyste. Rolnictwo zaboru na początku miało problemy z rynkami zbytu, ale szybko sojusznik pruski Wielka Brytania zaczęła skupować płody rolne[724] .

Po 1772 r. z ziem opanowanych przez Prusy i Austrię rozpoczęły się rugi Żydów, więc musieli oni uciekać do już i tak przeludnionych miast. W 1777 r. ex-jezuita z Lotaryngii, Hubert Vautrin, guwerner syna  księżnej Sapiehy, trafił do najgorszego typu arystokracji polskiej, ciemnej i zacofanej. Jako fizjokrata Vautrin był przerażony rozmiarem wpływu Żydów na gospodarkę Rzeczpospolitej i brakiem  zainteresowania szlachty nowinkami rolniczymi. Podobnie sprawy widział rok później brytyjski biznesmen i urzędnik Nathaniel William Wraxall, zwłaszcza  dziwiła go słabość klasy średniej, czyli mieszczaństwa. Taką samą opinię wygłaszali goście z Zachodu: William Coxe, Georg Forster, Friedrich Schulz,  Johann Biester, Johann Joseph Kautch,  Fortia de Piles i Boisgelin de Kerdu[725] .

W zaborze rosyjskim zdarzały się takie niedogodności, jak przymusowy zaciąg do armii carskiej pracujących w polu chłopów, bez pytania kogokolwiek o zgodę, czasem razem z synem szlacheckim pracującym z nimi w polu. Polskie elity przeżywały szok za szokiem. Król Stanisław August od sejmu rozbiorowego nie dysponował już rozdawnictwem ziem i urzędów i we wszystkich sprawach musiał prosić Rosję o zgodę. De facto kadłubowa Polska stała się przedłużeniem zaboru rosyjskiego. Największy magnat w Rzeczpospolitej Szczęsny Potocki stracił z I rozbiorem  bezpośredni kontakt ze swoimi dobrami na ziemiach, które stały się Galicją. Dopiero w 1775 r. w Wiedniu osobiście załatwi sprawy tych oddzielonych starostw[726] ,  co stało się galicyjskie, sprzeda Adamowi Ponińskiemu, drugiemu zdrajcy tej epoki w 1781 r.[727] . Będzie musiał opuścić Krystynopol i wybudować sobie ukraińską siedzibę w Tulczynie. Zapanuje tam etykieta niczym w Wersalu, a jednocześnie  będzie to największa szulernia w Rzeczpospolitej.

Johann Anton Baptist von Pergen (1725-1814) wybitny oświeceniowy reformator administracji[728] jako pierwszy objąć gubernatorstwo Galicji, gdzie rządy austriackie oznaczały zwyżkę podatków nawet o 80%[729] , ale tak samo jak w przypadku zaboru pruskiego, system ich pobierania był bardziej przejrzysty i jasny. Pergen będzie gubernatorem  Galicji od września 1772 do stycznia 1774 r. Podobnie jak Prusacy na czele z gubernatorem Hoymem, Pergen i jego austriaccy urzędnicy starali się postępować taktownie, przynajmniej na początku. Pergen zgodził się, by hołd stanów galicyjskich 29 grudnia 1773 r., składano po kolei klasami, a nie alfabetycznie, by nie urazić polskiej szlachty[730] , choć i tak była ona nieco rozczarowana, że przysięga przed urzędnikiem, a nie samym cesarzem. Szlachta myślała, że jej polskie przywileje zostaną potwierdzone, nie uwzględniono też memoriałów, w których galicyjscy szlachcice starali się o wyjątkowe przywileje ekonomiczne, jakimi cieszyli się ich węgierscy odpowiednicy w zamian za kluczową pomoc dla Imperium w latach 40. (wojny śląskie). Nie zlikwidowano cła na granicy galicyjsko-węgierskiej. W czerwcu 1773 r. Pergen uważał, że największym problemem są anarchistyczne zwyczaje galicyjskich elit:

„…trudności zwiększają się jeszcze, jeżeli prawodawca kraju, przechodzącego od republikańskiego ustroju pod rząd monarchiczny, musi walczyć z zepsuciem obyczajów, z prywatą pozbawionej przywilejów oligarchii, a nawet z nikczemnością, zwłaszcza jeżeli pragnie, aby prawa odpowiadały życzeniom roztropnej albo uciśnionej części narodu[731] …”.

Pergen i inni urzędnicy austriaccy uważali, że przewaga szlachty nad chłopami jest równie naturalna jak to, że słońce świeci w południe, ale zszokował ich stan, do którego szlachta galicyjska doprowadziła chłopów i przerażeni próbowali ich bronić[732] .

Liczne były niesnaski urzędników austriackich z Galicjanami. Poeta Franciszek Karpiński (1741-1825) miał w swym pamiętniku opisać scenę, kiedy to Kreishauptmann brzeżański kazał szlachcie długo antyszambrować, po czym odezwał się do nich tylko kilku słowami, każąc im zachowywać przepisy cesarskie i odprawił. Karpiński opisywał też przypadek, gdy lwowski urzędnik austriacki Ferdinand, niegdyś lokaj w Wiedniu, uderzył biczem w twarz szlachcica galicyjskiego, za co ten zamknął go w chlewie. Lwowski Kreishauptmann hr. Rudolf Strassoldo potrafił o wiele lepiej dogadać się ze szlachtą polską, lecz pewnego ranka 1781 r. zdefraudował pieniądze urzędu i uciekł do Turcji[733] .

Wydany 22 grudnia 1773 r. patent króla pruskiego do mieszkańców zaboru nie zwierał żadnych obietnic tylko żądanie posłuszeństwa. Dnia 26 stycznia 1773 r. Fryderyk II listownie potwierdził jurysdykcje biskupa Warmii, czyli Ignacego Krasickiego, ale wg praw śląskich, które Fryderyk uważał za lepsze[734] .   Gdy w opactwie w Pelplinie panowały rekwizycje pruskie, Krasicki wstawił się za opatem u Prusaków listownie. 9 lutego 1772 r. Fryderyk II uprzejmie odpowiedział, że zbada sprawę[735] . Na prośbę króla Prus, Krasicki konsekrował tamtejszy katolicki (Fryderyk II traktował tolerancję poważnie) kościół Św. Jadwigi. Krasicki uczynił to 15 października w dzień patronki i pozostał na zimę w Berlinie[736] .

Jesienią 1773 r. Stanisław August pracował nad projektem Komisji Edukacji Narodowej. Król miał zły zwyczaj opisywać swoje projekty madame Geoffrin, która nie zawsze była dyskretna wobec paryskich pracowników i stronników Rosji. Tym razem król był praktyczny. Ponieważ cenił jezuitów jako nauczycieli,  gdy zakon rozwiązano – ponieważ w Watykanie zwalczali ich m.in. dominikanie (1773 r.)  – starał się zatrudnić eksjezuitów w ramach Komisji[737] .

W 1775 r. powstała Rada Nieustająca (Consilium Permanens) organ powołany z inspiracji Katarzyny II przez sejm rozbiorowy  na wzór kontrolowanej do 1772 r. szwedzkiej Rady Państwa (upadek Polski podziałał na Szwedów mobilizująco i jeszcze w 1772 r. Gustaw III przy aplauzie narodu obalił sejmokrację i przywrócił monarchię absolutną). Rada Nieustająca zastępowała instytucję senatorów rezydentów i była bliższa współczesnym gabinetom co dawniej postulowali np. Stanisław Leszczyński, czy Stanisław Konarski, Stanisław Poniatowski, Andrzej Hieronim Zamoyski. Niestety większość członków rady  była na stałej pensji z rosyjskiej ambasady. Od 1775 r. wszystkie decyzje króla Stanisława Augusta  były uprzednio konsultowane z rosyjskim ambasadorem  Stackelbergiem i przez niego zatwierdzane. W 1771 i 1772 r. rosyjscy agenci straszyli, że Stanisław chce zrobić  monarchistyczny zamach stanu na wzór Gustawa III Szwedzkiego, mimo iż rosyjscy ambasadorzy umieli skłócić go z Czartoryskimi i z ludźmi cennymi dla społeczeństwa, jak z hr. Tyzenhauzem (1780 r.).

Rok 1775 przyniósł poza tym niekorzystny traktat handlowy z Prusami, wprowadzający wyższe cło dla towarów spławianych przez Gdańsk.  Latem 1775 r. Tadeusz Kościuszko powrócił do uszczuplonego przez zaborców kraju. Nie znalazł zatrudnienia w wojsku Rzeczpospolitej zredukowanym do 10 000 żołnierzy, a ponieważ w rodzinnym majątku gospodarzył już brat, ze względów finansowych i prestiżowych plany małżeńskie spaliły na panewce. Bezskutecznie zalecał się do Ludwiki, córki hetmana polnego litewskiego Józefa Sylwestra Sosnowskiego, którą wcześniej nauczał. Ponoć hetman miał mu rzec:   „synogarlice nie dla wróbla, a córki magnackie nie dla drobnych szlachetków”. Według plotek i legend miał próbować ją romantycznie, a także brutalnie porwać spod kurateli ojca, jednak ta przygoda zdaje się nie pasować do charakteru Kościuszki. Ludwika została ostatecznie wydana za bogatego magnata Stanisława Lubomirskiego.

Pierwszy od bardzo dawna produktywny sejm w Rzeczpospolitej 1776 r. zniósł procesy o czary i stosowanie tortur. Zastąpiono husarię  nową Kawalerią Narodową. Postępowcy tacy, jak Andrzej Zamoyski czy Józef Wybicki byli uradowani. W tym samym roku w dalekiej Ameryce Północnej ogłosiło niepodległość pierwsze naprawdę liberalne państwo w historii, czyli Stany Zjednoczone Ameryki. Tadeusz Kościuszko wychowany był prawdopodobnie w szlacheckim starym klasowym republikanizmie, ale miał okazję poznać także myśl oświecenia francuskiego i liberalizm ponadklasowy w USA, czyli poznać pierwsze prawdziwe społeczeństwo obywatelskie w działaniu, podczas gdy walczył dla Washingtona jako światowego formatu specjalista od wznoszenia fortyfikacji. Był na to przygotowany, kształcąc się w Szkole Rycerskiej na bardziej nowoczesnym pojęciu obywatelstwa. Nie mogąc się zaciągnąć ani do armii polskiej ani saskiej, Kościuszko w poszukiwaniu etatu przybył do Paryża, a tam w 1776 r., hasłem dnia była: Amerique. Wielu czołowych myślicieli paryskich, na czele z Denisem Diderotem, stało się szybko wielbicielami USA. Diderot rozczarowany Rosją, która odwiedził w 1775 r., pokochał Amerykę. Ideały amerykańskie podane w nieco francuskim sosie ożywiały serca trzeciego pokolenia filozofów.

Niezbyt udał się sejm 1780 r. Szlachta odrzuciła proponowany kodeks Andrzeja Zamoyskiego, czyli projekt nowoczesnej kodyfikacji prawa, choć podobne projekty już były realizowane w Prusach i Austrii, ale właśnie przez to kojarzyły się z silną monarchią, co musiało obudzić wszystkie szlacheckie paranoje. Już na poprzednim sejmie  skonfederowanym z 1776 r. na wniosek króla powołano komisję kodyfikacyjną prawa ziemskiego. Jednym z członków komisji był Józef Wybicki. Współpracowników dobierał Zamoyski. Komisja była nietypowa, ponieważ nie trzymała się kurczono  dotychczasowych ustaw, ale nastawiła na kompromis szlachty z mieszczanami. W 1778 r. projekt kodeksu wydano drukiem. Nuncjusz Archetti, w porozumieniu z ambasadorem rosyjskim Stackelbergiem przekupili w 1780 r. posłów, by kodeks został odrzucony. Watykan był mocno zaniepokojony nowymi przepisami, ponieważ wiadomo, że nie było mu dane współpracować z „państwem heretyckim”, czyli Rosją. Projekt zwalczali też posłowie z Wielkiego Księstwa Litewskiego, którzy chcieli zachować oddzielne litewskie statuty sądowe. Nie było merytorycznej dyskusji.

W czerwcu 1781 r. wystawiono sztukę Franciszka Zabłockiego: „Fircyk w zalotach”, opartą na ówczesnych komediach francuskich. Utwór zadedykowany był królowi Stanisławowi Augustowi. Chcąc nie chcąc król, którym pracował niegdyś jako dyplomata, był uważany za uosobienie nowoczesności. Jednak w owej nowoczesności niestety wyprzedzali Stanisława inni władcy, jak np. młody cesarz Austrii Józef II, który rozpoczął swoje samodzielne rządy (1780 r.) serią odważnych reform, jak słynny Toleranzpatent z 10 listopada 1781 r., który przyznawał protestantom i innym niekatolikom prawa równe tym, jakimi cieszyli się katolicy. Dysydenci mogli być odtąd wyższymi urzędnikami i profesorami; rozpoczął się więc napływ niemieckojęzycznych imigrantów[738] .   Józef II dążył do tego, by wśród osadników w Galicji przeważali protestanccy Niemcy z Rzeszy Niemieckiej, a nie katoliccy z Austrii; wtedy zapewne było mniejsze ryzyko ich polonizacji. Zrazu kwaterowano ich głównie w budynkach rządowych. Józef II był też za unormowaniem i ulepszeniem sytuacji chłopów galicyjskich tak, by byli w stanie płacić podatki[739] .

W Polsce nowoczesny humanitaryzm można było zaprowadzać nadal tylko prywatnie i lokalnie. Gdy Kościuszko powrócił z USA w sierpniu 1784 r., udał się z powodu braku etatów w armii do swego majątku w  Siechnowiczach, gdzie spędził prawie pięć następnych lat. Mimo skromnych dochodów, Kościuszko ograniczył pańszczyznę swoim chłopom  do dwóch dni w tygodniu, kobietom zaś zniósł ją zupełnie. Nie spodobało się to okolicznej szlachcie, ale generał budził zbyt wielki respekt, by wywołało to sąsiedzkie nieprzyjemności. W tym samym roku Ignacy Krasicki powie, że chłopom trzeba ulżyć, ale należy „znać w tym miarę”[740] . Dopiero Staszic w 1790 r. zaproponuje, by dać im jakąś własność.

Od 1784 r. w Polsce istniała cenzura prewencyjna, gazety mogły wydać kolejny numer dopiero po przejrzeniu zawartości przez cenzorów marszałka wielkiego koronnego[741] . Zaprotestował przeciwko temu w artykule o wolności druku ekonomista i wydawca  Piotr Świtkowski, jednak np. pobłażliwy wobec dworu i Rosji, Stefan Łyskina z „Gazety Warszawskiej” odciął się od tej opinii uważając, że wolność słowa w Anglii doprowadziło do zapaści moralnej[742] .

W 1786 r. szlachta nie dopuściła do dania dostępu mieszczanom i cudzoziemcom do armii, ale nie z powodu ksenofobii i prywaty, tylko dlatego że wojsko było małe i stanowisk by zabrakło[743] . Król Stanisław jednak się obraził. Roił sobie wówczas miraże o wojnie z Turcją u boku Rosji.

Gdy po 1786 r. Kołłątaj rzucił wyzwanie powszechnej historiograficznej rusofili i nawet ogłosił Fryderyka II potomkiem Jagiellonów[744] , Stanisława Augusta nadal zaślepiała antypruskość oraz magnacka prywatna niechęć do rodu Potockich, z których o dziwo najwyżej cenił otwartego zdrajcę Szczęsnego, stale usiłując go przyciągnąć do siebie.

Pewien wpływ na magnata król wywarł, zważywszy na to, kim był. Szczęsny Potocki (1751-1805) wychowany przez skrajną dewotkę i sadystkę Annę Potocką[745] , która smagała swoje panny dworskie biczem za najmniejszą aluzję związaną z seksualnością czy chęcią podobania się („płochością” jak wówczas mówiono), któremu rodzice zabili w 1770 r. wybrankę, gdyż była ich zdaniem zbyt mało dostojnego rodu[746] , a który namawiał wraz z posłem rosyjskim Stanisława Augusta do rozgonienia sejmu wielkiego w 1789 r. W maju 1787 r. przy okazji wizyty króla w Tulczynie uwolnił część swoich chłopów w promieniu mili, czyli 8,5 km od Tulczyna, by zrobić dobre wrażenie[747] .

Germanofobia króla kosztowała Rzeczpospolitą dużo czasu potrzebnego na reformy, póki Rosja była zajęta wojną z Turcją. Najbardziej dziwne, że Stanisław August nie potrafił wpłynąć na swego najmłodszego brata Michała Jerzego Poniatowskiego (1736-1794) prymasa Polski od 1784 r., by chociaż trochę współpracował ze stronnictwem patriotycznym Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja. Michałowi Poniatowskiemu Polska nie była obojętna. Był wiceprezesem Komisji Edukacji Narodowej od 1775 r. w miejsce skorumpowanego biskupa wileńskiego Ignacego Massalskiego, to Michał Poniatowski wyznaczył Kołłątaja do reform wyższego szkolnictwa, w 1787 r. uznał jednak, że to Prusy są większym zagrożeniem. Podzielał mrzonki brata w kwestii wojny z Turcją u boku Rosji, co rozwścieczyło opozycję. Na sejmie wielkim jego stronnicy przegrywali głosowanie za głosowaniem. To na złość prymasowi 17 lipca 1789 uchwalono sekularyzację majątku wakującego biskupstwa krakowskiego i przeznaczenie dochodów na wydatki wojskowe. Za prymasem gros kleru polskiego będzie trzymać się Rosji i co za tym pójdzie – Targowicy.

Rzeczpospolita teoretycznie nadal niepodległa, zamieniała się coraz bardziej w kolonię Rosji; widać to np. w uchwale Rady Nieustającej z  maja 1787 r. o zakupie pałacu Brühla dla nowego budynku ambasady Rosji z pieniędzy przeznaczonych na wyposażenie polskiej armii.  Dnia 8 października 1788 r. Stanisław August i ambasador Rosji Stackelberg przedłożyli wspólny projekt  przymierza polsko-rosyjskiego. Temu miał służyć nowy sejm, który potrwa bardzo długo i przejdzie do historii jako Sejm Czteroletni. Najpilniejszą sprawą było powiększenie wojsk Rzeczpospolitej, by można było ich użyć na froncie tureckim. Jednak 13 października odczytano deklarację posła pruskiego Ludwiga Buchholtza, zachęcające do zastąpienia sojuszu z Rosją, sojuszem z Prusami, w zamian za gwarancję  integralności i niepodległości Rzeczpospolitej. Berlin był także zachęcany przez Londyn, do tworzenia z Polakami przeciwwagi dla Rosjan[748] . Pierwszy raz od wyboru Stanisława Augusta opozycja sejmowa mogła liczyć na prawdziwe wsparcie innego państwa. Głową partii pruskiej został Ignacy Potocki, zaś programu dostarczał m.in. Hugo Kołłątaj.

Sejm ucieszył się z tej pruskiej alternatywy, także dlatego że wojna z Turcją nie wywoływała entuzjazmu.  W dniu 19 stycznia 1789 r. wbrew protestom króla i Petersburga  sejm zniósł Radę Nieustającą. Rzeczpospolita  przestała być rosyjskim protektoratem, ale wiadomo było, że Rosja raczej się z tym nie pogodzi. Przy wsparciu Prus Sejm Czteroletni zażądał następnie ewakuacji wojsk rosyjskich. Rosja była ustępliwa tak długo, jak uwikłana była walką z Turkami.   Dnia 17 lipca 1789 r. partia Ignacego Potockiego wbrew prymasowi zsekularyzowała majątek nieobsadzonego  biskupstwa krakowskiego, przeznaczając dochody zeń na wojsko. Prymas wyjechał do Włoch, a później do innych krajów.  Dzięki tej ustawie Kościuszko 12 października 1789 r. otrzymał podpisaną przez króla nominację na generała majora wojsk, co wybawiło go z wieloletnich  kłopotów finansowych.

Jesienią 1789 r. mieszczanom dłużyć się zaczęła zwłoka z ustanowieniem kompromisu mieszczańsko-szlacheckiego i postanowili oni wywrzeć presję polityczną, także pod wpływem aktualnych wydarzeń we Francji, czyli rewolucji francuskiej. W dniu 27 listopada 1789  r. burmistrz Warszawy Jan Dekert zaprosił burmistrzów 141 miast. Kilka dni później ci po mieszczańsku ubrani (tzw. „czarna procesja”) dostojnicy złożyli królowi listę żądań (m.in. udziału w posiedzeniach sejmu i  prawo do kupowania dóbr ziemskich, tj. nie należących do miast).

W dniu 10 grudnia w sali sejmowej odczytano list króla Prus Fryderyka Wilhelma II, proponującego Rzeczpospolitej sojusz, jeśli wzmocni władzę wykonawczą. Było to sensowe żądanie, ponieważ Polska niezreformowana nie była kandydatem na sojusznika. Natomiast 23 grudnia sejm uchwalił niemal jednogłośnie nowe zasady administracji pokojowej i zaczął prace nad uchwałą regulującą zasady stanu nadzwyczajnego, czyli wojennego.

Stanisław August, zachęcany przez Stackelberga, próbował uzyskać podobne obietnice od Rosji i Austrii dla zrównoważenia pruskich, ale władcy tych krajów nie byli zainteresowani. Polscy negocjatorzy ze Stronnictwa Patriotycznego w Berlinie godzili się na odstąpienie Prusom Gdańska i Torunia, w zamian za korzystny traktat handlowy i ukrycie odstąpienia owych miast na razie przed ogółem sejmu. Ostatecznie Fryderyk Wilhelm II zgodził się na razie podpisać sam tylko sojusz, a cesje i handel uregulować osobno później. W dniu 27 marca 1790 r. sejm zaaprobował projekt sojuszu, a 29 marca podpisano go. Był to sojusz typowo obronny na rzecz wojny. Polska obiecała 8000 kawalerii i 4000 piechoty, a Prusy 4000 kawalerii i 8000 piechoty. Prusy deklarowały też pomoc dyplomatyczną. Jeszcze trzy dni wcześniej Sejm Czteroletni uchwalił „podatek dziesiątego grosza” na armię z dóbr szlacheckich i w podwójnej wysokości z dóbr kościelnych. Do lipca Rzeczpospolita przygotowała 40-tysięczny korpus wojsk przy granicy z Galicją, a Prusy niemal 300-tysięczną armię na Śląsku, ale 27 lipca 1790 r. Austria i Prusy w konwencji w Reichenbach, wyrzekły się wrogości, a 14 sierpnia Rosja zakończyła wojnę ze Szwecją.

Projekt nowej ustawy rządowej złożył w sierpniu 1790 r. Ignacy Potocki, zapewne wspierany przez ludzi Kołłątaja, a więc to partia Potockiego była głównym autorem konstytucji, a nie dwór królewski, jak się powszechnie uważa[749] . Sejm zatwierdził 6 września 1790 r. uchwałę o niepodzielności ziem Rzeczpospolitej, co faktycznie ograniczało możliwość negocjacji polsko-pruskiego traktatu handlowego i stawiało pod znakiem zapytania sojusz. Uchwalenie konstytucji 3 maja 1791 r. dowodzi jednak ufności w sojusz z Prusami.  W styczniu 1791 r. zniesiono Radę Nieustającą, choć zapewne praktyczniej byłoby ją zreformować, niestety w tym samym czasie ambasada rosyjska w Londynie zniechęciła Brytyjczyków do pokładania zbytnich nadziei we współpracy z Polską[750] .

Konstytucja 3 maja 1791 r., sposób jej uchwalenia i obrony są zbyt często przedmiotem jednostronnych zachwytów. Na przykład historycy polonijni często nie rozumieją, że masy szlacheckie i wielu magnatów było tak oburzonych przepchnięciem jej tylnymi drzwiami, iż nie ma niczego dziwnego w popularności przyszłych haseł targowiczan[751] . Historycy polscy mieszkający w Polsce oczywiście dostrzegają to lepiej[752] .

Owszem konstytucja 3 maja dowodziła pewnej niezłomności i postępowości, ale po pierwsze nie była, wbrew legendom, pierwszą konstytucją w Europie, ponieważ wyprzedzały ją choćby duńska Lex Regia (1665), brytyjska Karta Praw (Bill of Rights – 1689), szwedzkie Regeringsform z 1719 r.  i kolejna z 1720, r.  a także choćby ustawodawstwo korsykańskie z lat 50., czy kolejna szwedzka Regeringsform z 1772 r. Nie można też pominąć zaawansowanych konstytucyjnych projektów pruskich z lat 50. i toskańskich o dekadę późniejszych.  Po drugie, choć była uchwalona 3 maja, zarejestrowana została dopiero 5 maja i przepchnięta w atmosferze zamachu stanu. Po trzecie wreszcie  nie była taka postępowa, nie zawierała np. w odróżnieniu od francuskiej Deklaracji Praw Człowieka i Obywatela żadnych gwarancji praw dla niewierzących[753] . Można wytknąć też brak zniesienia poddaństwa i pańszczyzny (dopiero w zaborze austriackim w 1781 r. i Księstwie Warszawskim 1807 r.), szlachta był wg niej nadal jedynym narodem politycznym z pełnią praw obywatelskich, chociaż zabezpieczono prawa magistratów miejskich, ustrącono biedotę szlachecką i ułatwiono nobilitację zamożnych mieszczan[754] . Saski książę miał być dziedzicznym władcą choć nie został o tym nawet poinformowany, niejasna pozostawała też władza egzekutywy[755] . Mimo wszystko niektórzy historycy uważają uchwalenie konstytucji tuż przed ostateczną likwidacją Rzeczpospolitej za potrzebne, ponieważ była aktem założycielskim nowoczesnego narodu polskiego, dlatego w 1800 r. Polska bywała opłakiwana, a np. wchłonięta w XV w. przez Rzeszę i Francję Burgundia – nie[756] . Tak przynajmniej sądzi Brian Porter-Szücs, historyk z uniwersytetu z Michigan, choć równie dobrze można by powiedzieć, że Burgundia była wielonarodowa i rozproszona oraz po prostu mniejsza niż Rzeczpospolita, no i wiek XV jest daleko przed wiekiem XVIII. Holendrzy pod rządem hiszpańskim w XVI w. na pewno nie raz z rozrzewnieniem wspominali Burgundię.

Stanisław August bywał koszmarnie naiwny  Do Londynu wysłał rusofila Michała Kleofasa Ogińskiego, który przemilczał przed królem propozycję aliansu Polski z Brytyjczykami, który wysunął William Pitt[757] , z tego samego powodu brak było polskiej kontrakcji na zabiegi propagandowe Woroncowa, który nie żałował pieniędzy do kieszeni Burke’a i Foxe’a, liderów wigów. Nawet jeśli Ogiński nie był aż takim rusofilem, to i tak trzeba zauważyć, że przedsięwzięcia dyplomatyczne Stanisława Augusta choć zacne, były niezbyt przemyślane. Gdy starał się o pomoc Brytyjczyków przeciwko Rosji, całkowicie lekceważył najważniejsze dla Londynu kwestie ekonomiczne. Byli oni gotowi na zamianę Rosji na Polskę jako partnera w handlu jeśli chodzi o sprowadzanie surowców z Polski zamiast z Rosji, niestety wysłany do Londynu Ogiński nie wiedział w ogóle, jak odpowiedzieć na pytania zadane przez premiera Williama Pitta dotyczące tej kwestii, nic dziwnego, że Brytyjczycy pozostali przy Rosji i jej wygadanym ambasadorze Woroncowie[758] . To król powinien był lepiej przygotować Ogińskiego do misji i myśleć bardziej realistycznie. Brytyjczycy współczuli Polsce, ale nie byli samobójcami ekonomicznym. Błędem Stanisława był też brak poinformowania carycy o Konstytucji i prób zbliżenia a Austrią, która pod panowaniem Leopolda II (1791-1792) właśnie wdrażała liberalną Carta Leopoldina i szukała polskiego aliansu. Konstytucja 3 maja Prusom w zasadzie nie przeszkadzała, a austriacki kanclerz Kaunitz nawet nabrał dobrej opinii o Polakach po jej uchwaleniu, miał ich bowiem dotąd za bandę anarchistów. Poniatowski nie umiał jednak wykorzystać tej koniunktury. Nie próbowano aliansu z innymi państwami, które bały się imperialnych zakusów Rosji, choćby ze Szwecją.

W czasie Sejmu Czteroletniego najbardziej straszyli widmem absolutyzmu konserwatyści tacy, jak Seweryn Rzewuski (1743-1811), lecz zwolennicy zmian tacy, jak Staszic czy Kołłataj, a nawet stosunkowo przychylny królom zwolennik brytyjskiego konstytucjonalizmu, autor: "Zaszczyt wolności polskiej angielskiej wyrównywający" (1789 r.) Ignacy Łobarzewski (ok. 1750-1820), pozostawali niewiele w tyle[759] . Nic dziwnego, że Stanisława Augusta  często porównywano do Kaliguli i Nerona. Z drugiej jednak strony król według renesansowych koncepcji państwowych był uważany za stabilizatora sporów, a według koncepcji Montesquieu  i Rousseau był niezbędny do rządzenia dużym państwem. Mimo to niewielu myślicieli zrozumiało zalety monteskiuszowskiej równowagi między dwoma władzami, która do dziś zdaje się sprawdzać jako równowaga między opozycją i koalicją parlamentarną.

Sejm Wielki pod wpływem Świtkowskiego, Kajetana Węgierskiego i Piotra Dufoura zniósł 5 stycznia 1791 r. cenzurę, ale niestety tak samo jak całe dzieło sejmu wielkiego, zostało to szybko pogrzebane. W czasie triumfu Targowicy cenzura wróciła, choć była wyrywkowa i chaotyczna[760] . Stanisław Staszic uważał, że już sam fakt otoczenia przez absolutystyczne mocarstwa powoduje, że Polska nie może się cieszyć wolnością, gdyż podlega wpływom zewnętrznego despotyzmu[761] . Widać to w jego: „Przestrogach dla Polski”, odnoszących się głównie  właśnie do wydarzeń z 1789 r.. Staszic używał nazwiska fikcyjnego szlachcica, by ktokolwiek zechciał czytać jego publicystykę. Sejm Wielki nie zgodził się przecież nawet na uczestnictwo doradcze mieszczan w obradach. Choć Staszic daje w swym dziele wyraz nienawiści do despotyzmu (tj. monarchii absolutnych), próbuje wstrząsnąć czytelnikiem, mówiąc, iż lepszy jest działający despotyzm od „źle funkcjonującej rzeczpospolitej”. Dalej stwierdzając, iż sama szlachta nie obroni kraju przed zakusami sąsiadów, namawiał  szlachtę do wyjścia poza klasowe uprzedzenia i wspólnego działania w obronności, jak wspólnie dbali np. o spławność rzek. Staszic postuluje wprost, by szlachta uratowała swoje wolności upowszechniając je na inne klasy[762] , by nie musieć polegać na sojuszach jedynie.  Proponował też, by w sejmie zasiadało stu szlachty i stu mieszczan, obcięcie wydatków dworu i zniesienie oddzielnego ustawodawstwa dla Żydów, którym zresztą jako nie-chrześcijanom przypisywał złe cechy[763] , nie był przeciwny tolerancji wobec nich, lecz chciał  by przestali jako szynkarze żerować na pijaństwie chłopów, tj. uznać Żydów po prostu za część mieszczaństwa.  Staszic opatrzył „Przestrogi” wezwaniem, aby szlachta dostrzegła, że podczas gdy „Europa wkroczy niedługo w wiek XIX, Polska musi zakończyć wiek XV”. Miał on więc pełne poczucie zacofania Polski, co również nadaje jego myśli politycznej liberalne oblicze. Wzywa do uruchomienia wszystkich sił narodu, co pokazuje, iż jest też świadom potrzeby konkurowania z innymi państwami o wpływy. Niemniej jednak skoncentrowanie się na narodzie, a nie na jednostce, mimo zrozumiałego praktycyzmu potrzebnego w danej chwili, stanowi dużą słabość polskiego wczesnego liberalizmu. Sama mnogość spraw do załatwienia i utrzymujące się elementy feudalizmu powodowały, że liberalizm w Polsce jeszcze w początkach XIX w. często sprowadzał się do walki o uwłaszczenie chłopów. Sprowadzałby się też dalej do walki o kompromis mieszczańsko-szlachecki, ale po III rozbiorze ta kwestia przestała mieć tak wielkie znaczenie, gdyż stała się kłopotem zaborców.

Johann Joseph Kautch, lekarz śląski, wolterianin,  pisał w 1791 r. o religii w Polsce   jako o środku do utrzymania społecznego status quo w Polsce. Przewidywał rewolucję tłumu biednych, nie mających nic do stracenia. Widać w tym zapowiedź teorii o religii jako narzędziu kontroli społecznej wbrew interesom poddanych. Rok 1789 oznaczał konflikt Kościoła Katolickiego z Oświeceniem. Pius VI potępił rewolucję francuską, a w dwa lata później rewolucyjna Francja uznała papieża za wroga narodu francuskiego i ludzkości w ogóle. A mogło być przecież inaczej; w 1763 r. Nicolas von Hontheim (1701-1790), biskup pomocniczy Trewiru, przemówił za wyższością episkopatów w poszczególnych krajach nad wolą papieża. To przetarło szlaki józefinizmowi i tzw. katolickiemu oświeceniu, czyli tendencji do uczynienia z kleru czegoś w rodzaju dodatkowej administracji państwowej, medycznej i charytatywnej. Umieszczenie pism Hontheima na indeksie papieskim nie osłabiło żywiołowości dyskusji na temat roli Kościoła w poszczególnych państwach. Dziwić więc może, że mimo obecności wielu duchownych w pierwszych szeregach szeroko pojętego oświecenia, zwłaszcza na polu pedagogiki, kler katolicki zdecydował się na wrogie zerwanie z oświeceniem i opowiedzenie się z powodów politycznych za feudalizmem i przeciw reformom społecznym. Dla katolickiego Austriaka i jednocześnie liberała Ludwiga von Misesa ta decyzja polityczna Kościoła, która miała swoje poważne następstwa w XIX w., była tragedią. Jednocześnie jednak z jego wywodów przebija niepewność czy mogło być inaczej:

„…Oczekiwanie na wprowadzenie nowego porządku przez Boga, kiedy nadejdzie właściwy czas oraz ukierunkowanie wszystkich działań i myśli na przyszłe Królestwo Boże nadaje nauczaniu Jezusa całkowicie negatywny charakter. Odrzuca On wszystko, co istnieje, nie oferując nic w zamian. Dochodzi On aż do punktu unieważnienia wszystkich więzi społecznych… Jego gorliwość w niszczeniu więzi społecznych nie ma granic. Siłą stojącą za czystością i mocą tej całkowitej negacji jest ekstatyczna inspiracja i nadzieja na przyjście nowego świata. Stąd pełen pasji atak na wszystko, co istnieje… Byłoby głupotą utrzymywać, że Oświecenie osłabiające wpływ religii na masy społeczne przygotowało grunt pod socjalizm. Wprost przeciwnie, to opór, jaki Kościół stawiał wobec rozprzestrzeniania się idei liberalnych umożliwił nadejście niszczycielskiej pogardzie współczesnej myśli socjalistycznej. Kościół nie tylko nie zrobił nic, by ugasić ten pożar, ale wręcz pomógł mu rosnąć… Doktryna chrześcijańska oddzielona od kontekstu, w jakim głosił ją Chrystus – oczekiwania na rychłe przyjście Królestwa Bożego – może być niezwykle destrukcyjna. Nigdy i nigdzie nie da się stworzyć systemu etyki społecznej wspierającego współpracę w ramach społeczeństwa, jeśli będzie on oparty na doktrynie, która zabrania troski o środki do życia i pracę jednocześnie wyrażając wściekłą pogardę wobec bogaczy, głosząc nienawiść do rodziny i popierając dobrowolną kastrację… Kościół jest potęgą tak wielką, że jego wrogość wobec sił, które tworzyły społeczeństwo wystarczy do rozbicia na kawałki całej naszej kultury. W ostatnich dziesięcioleciach obserwowaliśmy z przerażeniem przekształcanie się Kościoła we wroga społeczeństwa… Liberalizm jest kwiatem wyrosłym z racjonalistycznego Oświecenia, które zadało śmiertelny cios rządom starego Kościoła i zarazem źródłem współczesnego krytycyzmu historycznego. To liberalizm osłabił władzę klas, które przez stulecia były blisko związane z Kościołem. Zmienił on świat w stopniu większym, niż kiedykolwiek uczyniło to chrześcijaństwo. Przywrócił ludzkość do świata i do życia. Obudził on siły, które wstrząsnęły fundamentami bezwładnego tradycjonalizmu, na którym opierała się nauka Kościoła. Nowe spojrzenie sprawiło Kościołowi wiele kłopotów, do tego stopnia, że nie przystosował się on jeszcze nawet do zewnętrznych wyrazów nowej epoki[764] …”.

To zapóźnienie, o którym wspomina Mises, samo w sobie mogło spychać Kościół Katolicki na pozycje konserwatywne, upiory i ekscesy rewolucji francuskiej mają być może mniejsze znaczenie. Papieski Rzym w XVIII w. bardziej odstawał poziomem rządzenia od innych miast, choćby włoskich niż choćby w w. XVI, gdy papieże bywali mimo swych słabości ludźmi inspirującymi w dziedzinie kultury. Państwo Kościelne pod względem organizacyjnym było jedną wielką patologią i anarchią. Rolnicy musiał sprzedawać swe główne produkty; zboże, oliwę i bydło rządowi po z góry ustalonych cenach, a wywóz zboża za granicę ściągał surowe kary, piekarze zyskiwali, ale rolnicy, których było o wiele więcej cierpieli. Ceny zaniżano, ponieważ kardynałowie i kler chcieli żyć jak najtaniej, stąd Rzym był jedną z najtańszych stolic w Europie. Urzędnicy byli zupełnie bezkarni i skorumpowani do cna, a każde nadużycie mogli skwitować wymówką: „Kościół tego wymaga”, jako że byli duchownymi, od ich decyzji nie było apelacji. Parodie i pamflety były karane śmiercią. Kary te nie straszyły jednak za bardzo ludu, gdyż zwykle pozostawały na papierze, gdyż papieże musieli wyroki zatwierdzić, a lubili pozować na miłosiernych. Policja był zdemoralizowana od bycia używaną w sprawach nietypowych, siła gospodarcza państwa była bardzo nikła, lud leniwy. Władza papieska (siedziby na Watykanie,  Lateranie i Kwirynale) była łagodzona jedynie naukami Chrystusa, cudzoziemcy pisali, że despotyzm papieski prowadził do anarchii: „W Rzymie wszyscy rozkazują, ale nikt nie słucha rozkazów”. Miasto miało zbyt wielu funkcjonariuszy, służby domowej i urzędników, ponieważ każdy kardynał musiał gdzieś upchnąć swoich klientów[765] . Zgniłe drzewa nie dają owoców.

Tymczasem coraz bardziej dramatyczne wydarzenia we Francji zaczęły wykrzywiać sytuację w Europie Środkowej. W dniu 2 sierpnia 1791 r. Stanisław August wydał uniwersał przeciwko buntom chłopskim, bowiem niektórzy chłopi zbyt wzięli sobie do serca słowa konstytucji. Uniwersał króla odczytano w kościołach i szkołach[766] . W dniu 27 sierpnia 1791 r. cesarz Leopold II Habsburg i Fryderyk Wilhelm II podpisali deklarację z Pillnitz, skąd wezwali monarchie Europy do walki zbrojnej  przeciw rewolucyjnej Francji i w obronie praw  Ludwika XVI. W zamian za zobowiązanie Austrii do zakończenia wojny z Turcją, Prusy zrezygnowały z planów oddania Polsce Galicji, którą rok temu zamierzali Austriakom zabrać.

W styczniu 1792 r. Rosja podpisała bardzo korzystny pokój z Turcją, a 20 kwietnia 1792 rozpoczęła się wojna Austrii i Prus z Francją. Rosja uzyskała więc całkowicie  wolną rękę w Rzeczpospolitej, której pruski sojusznik był zaangażowany nad Renem. Jeszcze w kwietniu magnaci sterowani przez Petersburg: Szczęsny Potocki, Seweryn Rzewuski i Franciszek Ksawery Branicki przygotowali akt konfederacji przeciw Konstytucji 3 maja. Gwarantem przywrócenia dawnych praw miała być Katarzyna II. Akt ogłoszono 14 maja, w pogranicznej miejscowości Targowica, a w kilka dni później armia rosyjska w sile ok. 100 tys. żołnierzy, na prośbę targowiczan, przekroczyła granice Rzeczpospolitej. 18 maja Katarzyna II wydała manifest przeciwko władzom Rzeczpospolitej.

Armia litewska, wskutek zdrady dowódcy księcia Ludwika Wirtemberskiego nie stawiła w zasadzie oporu, ale nawet gdyby stawiła nie miałaby szans. Silniejsza  armia koronna mogła się również jedynie wycofywać z Ukrainy na linię Bugu, szukając okazji do lokalnego kontrataku. 18 czerwca udało się pokonać Rosjan pod Zieleńcami, co nie zmieniło znacznie sytuacji, ale podniosło morale. To na cześć tego sukcesu król ustanowi order Virtuti Militari, jaki nada m.in. Kościuszce, który wykazał się jeszcze m.in. pod Dubienką 18 lipca 1792 r. i z powodzeniem przeganiał przeważające trzykrotnie siły Rosjan z linii Bugu. Rosjanie mieli wszędzie przewagę, ale wojny cięgle nie wygrali, Stanisław August jednak nie wytrzymał nerwowo i przystąpił do Targowicy zakazując walki z Rosjanami. Podczas wojny w obronie konstytucji Kołłątaj zbyt łatwo namówił Stanisława Augusta do poddania się woli carycy, choć armia wciąż walczyła, natomiast nie mógł go przekonać  by stworzyć wreszcie mieszczańskie milicje, co mogłoby odwrócić losy wojny.  Przyzwyczajenie myślowe Stanisława Augusta pozostały bowiem konserwatywne i klasowe w czasach, gdzie jedyną szansa było zaskoczyć wroga uwalniając ukrytą energię narodową przez kontrolowaną rewolucję społeczną[767] . Większość obrońców niezależności Polski bała się, że król ich nie osłoni przed gniewem Rosjan i szybko w Lipsku i Dreźnie zaczęły się tworzyć struktury antytargowiczan.

Dnia 26 sierpnia 1792 r. francuskie Zgromadzenie Narodowe przyznało honorowe obywatelstwo Francji ludziom, którzy przyczynili się do oświecenia   wyzwolenia ludzkości. Dokument wymienia takie osoby jak: George Washington, Alexander Hamilton, James Madison, Joseph Priestley,  Thomas Paine,  Jeremy Bentham, abolicjoniści William Wilberforce i Thomas Clarkson,  a także Giuseppe Gorani, Anacharsis Cloots,  Cornelius de Pauw, Joachim Heinrich Campe,  Johann Heinrich Pestalozzi, Friedrich Gottlieb Klopstock oraz Tadeusz Kościuszko, który w październiku pisał do księżnej Czartoryskiej, że zamierza dołączyć do Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja w Lipsku.

W tym samym mniej więcej czasie pruski dyplomata Girolamo Lucchesini, mocno dziwił się, dlaczego Polakom zajęło tyle czasu dojście do wniosku, że Polska musi być prawdziwą monarchią, skoro każdy widzi, że rząd republikański zapewnia raczej obce wpływy w państwie niż siłę tegoż państwa[768] .

W styczniu 1793 r. do Wielkopolski wkroczył pruski korpus obserwacyjny, który miał za zabezpieczyć przyszłe pruskie nabytki terytorialne. W czerwcu Kościuszko powrócił z Paryża do Drezna, gdzie odtąd pracował nad planem przyszłego powstania. Wkrótce opóźnił datę jego rozpoczęcia z jesieni 1793 r. na wiosnę 1794 r., ponieważ przez pewien czas liczył na pomoc od Prusaków lub od Czartoryskich, poza tym uznał przygotowania w kluczowym rejonie Krakowa za zbyt mało zaawansowane. Niestety miało to też negatywne skutki, ponieważ zaborcom uda się rozbroić więcej wojsk polskich do wiosny 1794 r.

We wrześniu 1793 r. sejm w Grodnie przeprowadził II rozbiór Polski. W Petersburgu ród Zubowów (jeden z nich był kochankiem Katarzyny II) dążyła do całkowitego wymazania Rzeczpospolitej z mapy Europy. W grudniu 1793 r. ich człowiek Osip Igelström zastąpił w Warszawie ugodowego Jakoba Sieversa. Igelström zabronił m.in. noszenia Orderu Virtuti Militari i publikowania ustaw sejmu grodzieńskiego bez uzgodnienia z cenzurą carską. Igelström nie pofatygował się nawet do króla, lecz z miejsca ruszył do formowania siatki szpicli.  W październiku 1793 r. król Prus pozwolił prymasowi Michałowi Poniatowskiemu przenieść arcybiskupstwo z Gniezna (teraz w obrębie ziem II rozbioru pruskiego) do nowej diecezji w Warszawie.

W marcu 1794 r. Rosjanie już podejrzewali, że szykuje się powstanie, stąd Rada Nieustająca zatwierdziła redukcję wojsk. Do Lipska zaczęły nadchodzić listy by nie czekać dłużej.  Kościuszko nie był zachwycony, ale wyruszył ok. 15 marca z Drezna do Krakowa. Jeszcze 12 marca 1794 brygadier Antoni Madaliński nie dal zredukować swych sił i powiódł je z Ostrołęki w kierunku Krakowa.  Dnia 24 marca 1794 na zachodniej stronie krakowskiego rynku naczelnik powstania, Kościuszko odczytał te słowa:

„…Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę. Tak mi Panie Boże dopomóż i niewinna męka Syna Jego…”.

Ubrany był w strój krakowski (rogatywkę z piórem). Następnie zgromadzeni obywatele przysięgali, „zginąć i zagrzebać się w ruinach własnego kraju albo oswobodzić ziemię ojczystą od drapieżnej przemocy i haniebnego jarzma…”.

Kościuszko miał fanów nawet w Rosji, np. w redakcji liberalnej gazety:  „Sowriemiennik", ale król Stanisław  August starał się udaremnić wybuch powstania w Warszawie. 2 kwietnia Rada Nieustająca pod jego przewodnictwem potępiła powstanie. Przy okazji król potępiał rewolucję francuską i wzywał naród do opamiętania, następnie zaproponował założenie obozów wojskowych polsko-rosyjskich poza Warszawą w okolicach Nowego Dworu. Rosjanie woleli pozostać w polskiej stolicy i odgrodzić Kościuszkę od Warszawy korpusem gen. Chruszczowa. W Warszawie Rosjanie samowolnie zarządzili przeglądanie korespondencji oraz zwiększyli liczbę konfidentów.

W Warszawie jednak wysłannik Kościuszki Tomasza Maruszewski porozumiał się ze  zbuntowanymi oficerami wojsk koronnych, m.in. Michałem Chomętowskim i z szewcem Janem Kilińskim, a 17 kwietnia insurekcja wybuchła także w Warszawie, pod presją planowanej na 19 kwietnia rosyjskiej pacyfikacji stolicy. Udało się przejąć koszary artylerii i arsenał. Siły Igelströma na ulicy Miodowej zostałyby zupełnie zniszczone, gdyby ich odwrotu nie osłoniła kawaleria pruska gen. Friedricha Wölcky'ego. Po walkach m.in. w Ogrodzie Saskim  wojska carskie Iwan Nowickija wycofały się do Karczewa. Reszta Rosjan odcięta w Warszawie oddała się szabrownictwu.

Przerażeni targowiczanie (Piotr Ożarowski, Józef Ankwicz, Fryderyk Józef Moszyński i brat króla książę Kazimierz Poniatowski) schronili się na Zamku Królewskim. Królowi nie udało się powstrzymać swojej gwardii przybocznej od dołączenia do powstańców. Kiedy zdobyto ambasadę rosyjską w Warszawie i przejęto dokumenty świadczące o tym, że dwór carski płacił wielu dostojnikom z  otoczenia króla, król został praktycznie internowany na zamku. Usunięto  jego wizerunek z monet.

Dnia 19 kwietnia 1794 r. likwidowano jeszcze sporadyczne gniazda oporu maruderów rosyjskich. Według relacji posła austriackiego w Warszawie Benedykta de Caché w insurekcji wzięło udział 40 000 uzbrojonego ludu, w tym wielu Żydów. W tym dniu lud zmasakrował kolumnę 83 jeńców rosyjskich, którzy próbowali się uwolnić.

W dniu  4 kwietnia 1794 r. pod Racławicami Kościuszko pokonał generała Aleksandra Tormasowa. Nie udało się rozbić korpusu Fiodora Denisowa i oczyścić Małopolski z wojsk rosyjskich, ale morale powstańców wzrosło. Po bitwie Kościuszko wdział sukmanę chłopską, będąc pod wrażeniem waleczności chłopów.

Z kolei 23 kwietnia Jakub Jasiński przejął dla powstańców Wilno. Jeńców rosyjskich zgromadzono w kościele św. Kazimierza. Dzień później w Warszawie powstało Zgromadzenie Obywateli Ofiarujących Pomoc i Posługę Magistraturom Narodowym w celu Dobra Ojczyzny. Było to radykalne skrzydło Stronnictwa Patriotycznego z czasów Sejmu Czteroletniego. Domagali się oni pełni praw dla mieszczan i likwidacji pańszczyzny oraz utworzenia republiki, ograniczenia przywilejów Kościoła i ukarania zdrajców narodu. Za swego szefa uważali  Kołłątaja. Nazwano ich pejoratywnie „polskimi jakobinami” nawiązując do radykałów znad Sekwany, gdyż faktycznie nieco się na nich wzorowali.

Przyczynili się do rozruchów w Warszawie 9 maja, gdy biskupa Kossakowskiego, hetmanów Ożarowskiego i Józefa Zabiełłę oraz lidera stronnictwa rosyjskiego na sejmie grodzieńskim Józefa Ankiewicza zawleczono przed Sąd Powstańczy, osądzono w trybie doraźnym i 9 maja publicznie powieszono.  Kolejne rozruchy miały miejsce 28 czerwca 1794 r., gdy znowu  doszło do samosądów na targowiczanach. Wtedy Kościuszko rozwiązał klub, choć ten szybko się odrodził jako Zgromadzenie dla Utrzymania Rewolucji i Aktu Krakowskiego, które przetrwa w szczątkowej formie nawet do powstania listopadowego jako Towarzystwo Patriotyczne. Z klubem identyfikowali się m.in.:. Jakub Jasiński, Józef Pawlikowski, Jan Alojzy Orchowski, Józef Zajączek, Tomasz Maruszewski, Józef Neyman, czy Józef Kalasanty Szaniawski.  Przezwisko „polscy jakobini” niespecjalnie pasowało jednak do tych radykałów. Samemu Hugonowi Kołlłątajowi (1750-1812), drobnemu szlachetce z Wołynia, doktoryzowanemu z filozofii w Krakowie, bliżej było do wiedeńskiego józefinizmu i nauk Karla Antona Martiniego (1726-1800) i jego państwowemu austriackiemu patriotyzmowi, niż do Rousseau i Robespierre’a. Podobnie zresztą wyglądała edukacja polityczna np. Juliana Ursyna Niemcewicza[769] . Kołłątaja interesował też ekonomiczny merkantylizm Ferdinanda Galianiego, prawidła historyczne Giambattisty Vico oraz modernizacja programów szkolnych.  Powstała po 1786 r. „Kuźnica Kołłątajowska” była bliżej modernizacji społecznej w stylu brytyjskim, tj.  nowego podziału społeczeństwa, w oparciu nie o tytuły, lecz na posiadanej własności[770] . Król Stanisław do 1790 r. łudził się, że więcej swobody politycznej znajdzie we współpracy z carycą, ale gdy zmienił w owym roku zdanie, Kołłątaj był gotów do współpracy; nawet jak król przystąpił do Targowicy. Po 1792 r. Kołłątaj współpracował z Kościuszką i Wybickim. Wiadomo, że w 1793 r. w pełni solidaryzował się z rewolucją francuską, a w 1794 r. nie zgodził się z miłośnikiem dyscypliny Józefem Wybickim, który domagał się ukrócenia ulicznych radykałów. Wygląda więc na to, że członkowie Kuźnicy byli raczej praktycznie nastawionymi politykami, niż doktrynerami. Jedyna chyba poważniejsza rozbieżność poglądów w ramach „Kuźnicy” wyniknęła między Kołłątajem a jego prawą ręką (do 1791 r.) przedwcześnie zmarłym kanonikiem Franciszkiem Salezym Jezierskim (1740-1791). Rozbieżność ta dotyczyła ich stosunku do nobilitacji przez Sejm Czteroletni 400 mieszczan. Obaj byli temu przeciwni, Kołłątaj jednak dlatego iż naruszało to w jego mniemaniu ekskluzywność i wyjątkowość szlachty, a krytykujący szlachtę (choć sam szlachcic) Jezierski widział w tym podstępne podkopywanie przez posłów szlacheckich solidarności mieszczaństwa, które postrzegał jako przyszłość narodu[771] . Jezierski kpił ze szlachty, m.in. krytykując uzasadnianie jej wpływów politycznych dawnymi wojennymi zasługami i przelewaniem krwi za ojczyznę: „…jakby ci co nie byli szlachtą, tylko wodę rozlewali na wojnach…[772] ”.

Jak blisko było czasem „polskim jakobinom” do konserwatyzmu może świadczyć przykład Józefa Kalasantego Szaniawskiego (1764-1843), „jakobina” czasu insurekcji, a później pierwszego znaczniejszego polskiego politycznego pisarza konserwatywnego[773] , który wprowadziwszy naukę oświeceniowca fryderycjańskiego  Immanuela Kanta do Polski, odwrócił się później od niej, by w końcu stwierdzić, że ta filozofia to jedynie „zbiór błędów” i szkodliwa hedonistyczno-dogmatyczna niewiara.

W dniu 7 maja 1794 Kościuszko wydał w Połańcu uniwersał regulujący powinności chłopskie w czasie powstania. W dokumencie tym mówił o potrzebie ponadklasowej zgody narodowej: „nigdy by Polakom broń ich nieprzyjaciół straszną nie była, gdyby sami pomiędzy sobą zgodni znali swą siłę…”. Mówił dalej o moskiewskim przekupstwie, rosyjskim podchlebianiu polskim przesądom i jednostkowym namiętnościom, ostrzegał przed podburzaniem przez Petersburg chłopów do rabowania dworów, niejasnymi obietnicami:

„Uwiedzionych czy gwałtem wziętych w mundury swoje ubierają. Z żalem to wyznać muszę, iż często srogie obchodzenie się z ludem, daje miejsce Moskalom do powszechnej na cały naród potwarzy... Takowe postępki w wielu miejscach są zapewne bez wiedzy i przeciw woli dziedziców, lecz w drugich muszą być skutkiem złej chęci lub obcego natchnienia, aby zupełnie zapał do obrony ojczyzny w sercach ludu ostudzić.”.

Kościuszko zaleca komisjom porządkowym województw, by ogłosiły, że lud pozostaje pod opieką Rządu Krajowego, że każdy włościanin (chłop) powinien móc się przemieszczać po kraju jak chce, byleby popłacił długi i pozostawał w kontakcie z władzami i  że ludowi trzeba ulżyć w robociznach; od tych którzy będą wezwani na pospolite ruszenie, pańszczyzna przez ten czas nie miała być wyciągana.  Kościuszko w swym uniwersale  wyrażał nadzieję, że w zamian za to lud wiejski będzie jeszcze bardziej zachęcony  do pracy i zapowiadał surowe kary dla tych, którzy będą odwodzili lud od pracy oraz przeciw włóczęgom. Duchowni mieli oświecać lud w tej kwestii. Mimo niedoskonałości, uniwersał wodza jako pierwszy dokument państwowy od średniowiecza cokolwiek chłopom dawał, a nie zabierał[774] .

Kościuszko był deistą i zwolennikiem rozdziału Kościoła i państwa, a co za tym idzie tolerancji religijnej[775] , nie bał się  wydawać rozkazów konfiskaty kosztowności, sukna, a nawet dzwonów kościelnych na rzecz powstania[776] i świadomie nie wykonywał praktyk religijnych, co spotkało się z dezaprobatą biskupa Turskiego[777] , słowem był Kościuszko pierwszym tak bardzo świeckim polskim bohaterem historycznym.

Niektórzy historycy próbują polemizować z tym sekularnym obrazem Kościuszki, wspominając że np. poświęcił szablę przed walką[778] , lecz raczej był praktycznym i świadomym, że katolicyzm mógł pomóc w walce z Rosjanami. Niestety niewiele więcej chłopom dano, zwłaszcza, jak zobaczymy, Austriacy mieli przelicytować (rabacja galicyjska 1846 r.) szlachtę polską co do oferty dla nich,  a to nie będzie trudne, jako że szlachta nie dawała chłopom nic.

Kościuszko przynajmniej próbował dać chłopom więcej niż nic[779] .  Kościuszko jawi się też jako pierwszy polski feminista, wypowiadając się zawsze o kobietach z szacunkiem i nazywając je współobywatelkami[780] ”.

W dniu 8 maja 1794 r. król udał się na Pragę, by obejrzeć roboty fortyfikacyjne. W tym samym czasie rozpuszczono w Warszawie pogłoskę, że król ucieka ze stolicy oraz o nadciąganiu wojsk rosyjskich i pruskich pod miasto. Tłum opanował Arsenał i zdobył broń. Obawiano się, że Stanisław August wzorem Ludwika XVI przygotowuje ucieczkę do wroga, władca musiał uciekać przed gniewem tłumu. W stronę władcy padł nawet niecelny strzał, dlatego że Onufry Kicki  zakłócił celowanie. Po tym dano królowi mieszczańską straż. Ulica wymusiła  niedługo później stracenie schwytanych targowiczan. Radykałowie od początku chcieli powiesić też króla, Kościuszko jednak traktował go z szacunkiem, choć do rady powstańczej nie dopuścił[781] . 9 maja powieszeni zostali publicznie przywódcy Targowicy skazani na karę śmierci przez sąd kryminalny: biskup inflancki Józef Kazimierz Kossakowski, hetman wielki koronny Piotr Ożarowski, marszałek Rady Nieustającej Józef Ankwicz, hetman polny litewski Józef Zabiełło.

Prusacy, choć do końca maja 1794 r. trochę cieszyli z rosyjskich kłopotów, obserwowali poczynania powstańców z niechęcią. Ludwig Buchholtz  z pogardą opisywał brak realizmu liderów powstania, a Girolamo Luccesini  obawiał się, że „piekielna sekta jakobinów” opanowuje całą Europę od Polski do Francji[782] . Prusacy narzekali, że Szwedzi zachęcali Polaków do powstania[783] . Fryderyk Wilhelm II myślał, że Stanisław August  popiera rewolucję i powstanie[784] . Najbardziej niepokoiły Berlin wyrazy sympatii dla powstania w Turcji.

W końcu 16 maja 1794 r. król Prus Fryderyk Wilhelm II ogłosił przystąpienie do walki z powstaniem. Pierwsze akcje zbrojne rozpoczęto już 11 maja. Rewolucja francuska przyćmiła insurekcję i  Niemcy zwykle postrzegali ją tylko w tym francuskim kontekście; Goethe uważał, że „Prusy nie mogły stać z założonymi rękami gdy Austria i Rosja rozbierały Polskę[785] , a  konserwatywny pisarz z Wrocławia/Breslau Friedrich Gentz (1764-1832), który w 1794 r. właśnie kończył tłumaczenie dzieła Edmunda Burke’a wymierzone przeciw rewolucji we Francji (jako elementowi ogólnoeuropejskiej), uważał nowe pruskie działania za „misję cywilizacyjną” przeciw polskiej dziczy. W tym kontekście zabawnie jest przypomnieć, że Kościuszko, pod naciskiem szlachty nie ogłosił równości, jednak prasa pruska i nie tylko pruska wiedziała swoje.  Autorzy niemieccy przyjaźni powstaniu pisali, o tym, że Kościuszko umiał jednać stronnictwa i miał dużo wyczucia. Friedrich Rauer porównywał Kościuszkę z największymi jak Washington i Winkelried[786] . Liczyli bardzo, że Kościuszko ukróci samosądy. Przez cały 1794 r. snuto w całej Europie zarówno wrogie i życzliwe porównania między rewolucją francuską a insurekcją kościuszkowską, w której widziano rękę Paryża,  niesłusznie zresztą. Berlin się martwił, a Paryż  Robespiespierre’a cieszył.

Dnia 6 czerwca pod Szczekocinami doszło do dużej bitwy z połączonymi siłami rosyjsko-pruskimi Fiodora Denisowa i Fryderyka Wilhelma II. Polacy zmuszeni zostali do odwrotu ku Warszawie, a Kościuszko został lekko ranny. Straty polskie były dotkliwe. Poległo 2000 żołnierzy. Zginęli w walce dwaj generałowie – Józef Wodzicki i Jan Grochowski. Śmiertelnie ranny został Bartosz Głowacki.

W dniu 28 czerwca 1794 r. David Humphreys, dawny adiutant gen. Washingtona, obecnie poseł USA w Lizbonie, wspomina o Kościuszce w liście do Washingtona:

„…Według najnowszych informacji, Kościuszko radzi sobie dobrze. Jednak martwi mnie co wyniknie z wielkiej potęgi, jaką przeciwstawi  się Polakom. Jedność jest teraz wszystkim. Jeśli wytrzymają tą kampanię, myślę, że powstanie może się skończyć niepodległością. Wysiłki wolności wzmocnione desperacją, są nie do zmierzenia…”[787] .

Dnia 8 czerwca 1794 odbył się kolejny lincz w Warszawie, na szubienicach zawiśli porwani z cel więziennych targowiczanie i podejrzani o sprzyjanie im: biskup wileński Ignacy Massalski, kasztelan przemyski Antoni Czetwertyński, poseł do Turcji Karol Boscamp-Lasopolski, szambelan Stefan Grabowski, instygator koronny Mateusz Roguski, szpieg rosyjski Marceli Piętka, adwokat Michał Wulfers, instygator sądów kryminalnych Józef Majewski. Dostojników tych wraz z grupą członków policji, duchownych, prawników, dworzan i osób podejrzanych o szpiegostwo wywleczono z więzień i zlinczowano na ulicach miasta. Prymas i brat króla, arcybiskup Michał Poniatowski popełnił samobójstwo. Kołłątaj i Wybicki kłócili się wiele co czynić z przywódcami samosądu. Kołłątaj twierdził:  „…Lud ten dobry jest, obraża go przewłoka i opieszałość sądu, wszakże ufam, że sądowi z rąk władzy nie wydrze…[788] ”.

Z kolei 15 czerwca władze miasta Krakowa  poddały miasto pruskiemu generałowi Elsnerowi[789] . Od 13 lipca do 6 września 1794 r. trwało oblężenie Warszawy przez wojska rosyjskie i pruskie. Od północy stolicę blokowały wojska pruskie. Obecny był przy nich król Fryderyk Wilhelm II. Armia pruska liczyła 30 tys. żołnierzy. Od południa Warszawę blokował rosyjski korpus gen. Iwana Fersena. 28 sierpnia 1794 załamało się silne natarcie pruskie na olszynę powązkowską bronioną przez Jana Henryka Dąbrowskiego, wspartego przez Kościuszkę. Szturmy odparto, więc w nocy z 5 na 6 września Prusacy odeszli do Wielkopolski, a Rosjanie za Pilicę.

Natomiast 17 września 1794 r. powstał oficjalnie oddział żydowski pułk powstańczy - Pułk Lekkokonny Starozakonny. Jego dowódcą był kupiec Dow Baer (Berek) Joselewicz (1764-1809). Joselewicz i Józefe Aronowiczem, wydali odezwę w języku jidysz, na którą odpowiedziało 500 Żydów. Na prośbę Joselewicza zapewniono im możliwość przestrzegania religijnych obyczajów. W Polsce tradycyjnie Żydów traktowano raczej z wyrozumiałością, choć jako osobną  społeczność. Żydzi weneccy czy rzymscy byli traktowani podejrzliwie i mieli wiele ograniczeń, dopiero wraz z nadejściem Francuzów 1797 r. Żydzi weneccy przeżyją   pozytywny szok; gdy zostaną po raz pierwszy wybrani (cztery osoby) do władz miejskich Trochę mniej przyjemny był nałożony na Żydów latem 1797 r. obowiązek dostarczenia aż ¼ sumy na utrzymanie wojsk francuskich stacjonujących w mieście. Dzięki staraniom myślicieli, jak John Toland, Wielka Brytania była tym krajem, w którym najszybciej (po Holandii) doszło do emancypacji Żydów (1753 r. ). Niestety  Jewish Naturalisation Act wywołał  falę ksenofobii i w 1754 r. ustawę cofnięto. Żydzi nie mogli zatrudniać się u angielskich rzemieślników[790] . Żydzi nie cieszyli się najlepszą opinią we Francji[791] , być może dlatego że zabrakło francusko-żydowskiego oświeconego umysłu na miarę Mosesa Mendelssohna. Żydzi kojarzyli się francuskim elitom intelektualnym z bigoterią, niskim poziomem higieny i zacofaniem; mimo iż przechrzczonymi Żydami byli ludzie takiego pokroju, jak wenecki librecista Lorenzo da Ponte lub kompozytor francuski Louis-Claude Daquin. Mnogość dworów niemieckich wzmagała popyt na wykształconych mieszczańskich urzędników, a także na bankierów, wśród których byli Żydzi. Liberalny pisarz Gotthold Ephreim Lessing (1729-1781) w sztuce: Nathan Der Weise (1779 r.), przedstawił Palestynę czasów krucjat, a Żydów jako tych rozsądniejszych od chrześcijan czy muzułmanów, co może wynikało z faktu, iż jego bliskim przyjacielem był żydowsko-niemiecki filozof Moses Mendelssohn (1729-1786), główny teoretyk żydowskiego Oświecenia, czyli tzw. haskali.   Dla Hiszpanów cezurą było nawiązanie stosunków w 1766 r. z Marokiem, a najważniejszy polityk hiszpański w latach 1776-1792  José Moniño, hrabia Floridablanca (1728-1808) twierdził, że z Marokańczykami należy rozmawiać jak z Włochami czy Brytyjczykami. Amerykanie zawierając układy z Trypolisem w latach 90. XVIII w. zarzekali się, że jako naród nie założony na ideach chrześcijańskich, nie mają nic przeciw islamowi[792] . Ta odwilż dotyczyła też Żydów, którzy nagle okazali się być partnerami. Jak głosi popularna teza, dziś upadku feudalizmu i regionalnych hierarchicznych struktur społecznych oraz osłabieniu terroru religijnych instytucji, wszyscy staliśmy się po trosze Żydami; tj. przemieszczającymi się po świecie za pracą najemnikami.

Biskup Skarszewski, skazany we wrześniu 1794 r. przez Najwyższy Sąd Kryminalny na śmierć za zdradę kraju, został pod naciskiem nuncjusza papieskiego Litty, ułaskawiony.   Zamieniając karę śmierci na karę dożywotniego więzienia, Kościuszko wystosował do prezesa sądu list, w którym pisał, iż wprawdzie uważa Skarszewskiego za zdrajcę, lecz „zupełne odrzucenie próśb papieża mogłoby ściągnąć ze strony onego kroki, które w ludziach pełnych jeszcze przesądu i ciemnym po prowincjach pospólstwie mogłoby sprawić wrażenie niebezpieczne w swych skutkach dla powstania". W kilkanaście lat później biskup Skarszewski, dzięki carowi, awansował na arcybiskupa i prymasa Polski.

W dniu 10 października 1794 – w bitwie pod Maciejowicami  ranny Kościuszko dostał się do niewoli. Dzień póżniej gen. Iwan Fersen wydał "bankiet paradny". Po kolei wznosił toasty za zdrowie zaproszonych na ucztę jeńców –  generałów Karola Sierakowskiego, Karola Kniaziewicza i Ignacego Kamieńskiego. W sąsiedniej sali z upływu krwi co chwila tracił przytomność  Kościuszko. Polskim rannym pomagała tylko młodziutka kochanka Fersena, rwąc swe jedwabne halki na bandaże. Fersen pozwolił przynajmniej Kościuszce wysłać listy do Warszawy.

Trzy tygodnie po bitwie maciejowickiej rosyjski generał Suworow przełamał linie obronne i 9 listopada wojska rosyjskie uroczyście wkroczyły do Warszawy. Kołłątaj został 6 grudnia aresztowany przez Austriaków w Radymnie, gdy zmierzał przez Galicję i Węgry do Wenecji. W więzieniach austriackich zostanie do października 1802 r. Ponieważ otrzyma zakaz pojawiania się w dominiach Domu Habsburskiego,  uda się na Wołyń, gdzie zostanie współtwórcą liceum krzemienieckiego. Wówczas takich instytucji było bardzo niewiele.

Naczelnik powstania został uwięziony w Petersburgu, gdzie miał przebywać dwa lata. W USA uwięzienie Kościuszki przez „wilczycę” (the female Wolf), jak nazywano Katarzynę II wywołało oburzenie i współczucie[793] . Gen. Antoni Madaliński zniknął, pozostawiając zdezorientowanych podkomendnych i  odnalazł się dopiero w Galicji. Tylko wychowany w saskim drylu gen. Jan Henryk Dąbrowski do końca pozostał w obozie, przeklinając innych dowódców powstańczych. Stanisław August Poniatowski 7 stycznia 1795 r. opuścił Warszawę pod rosyjską eskortą wojskową.

Dnia 9 stycznia 1795 r. wskutek III rozbioru Rosjanie przekazali Warszawę Prusom, w których imieniu generał Karl Georg Hoym odebrał przysięgę od wojewodów, sędziów i innych dostojników. W nocy 3/4 października 1795 r. na rozkaz króla Fryderyka Wilhelma II zrabowano z Zamku Królewskiego na Wawelu insygnia królewskie, które przewieziono do Berlina (w 1811 r. zostaną nawet przetopione).

Już 24 października w Petersburgu podpisany w został, zresztą „w imię Najświętszej i Niepodzielnej Trójcy Świętej”  III rozbiór Polski; tym razem Austria znowu wzięła udział. Prusy reprezentował hrabia Friedrich August von Tauenzien, poseł pruski w Petersburgu, Rosję wicekanclerz Iwan Ostermann, zaś Austrię hrabia Ludwig von Cobenzl. Opierali się na konwencjach rosyjsko-pruskich ze stycznia 1795 r. Pierwszy punkt traktat rozbiorowego postanawiał, że „…Jej Cesarska Mość pozostanie w posiadaniu wszystkich ziem, miast i okręgów i innych posiadłości, które tam są określone a Jego Królewska Mość król Prus zagwarantuje jej własność i wieczyste używanie…”.

A tak brzmiał artykuł drugi:

„…Jego Cesarska Mość cesarz Rzymian przez wzgląd na przyjaźń do Jego Królewskiej Mości króla Prus, odstąpi na jego korzyść terytorium od punktu, który leży w linii prostej od Świdrów nad Wisłą do ujścia Bugu do Narwi, w ten sposób, że cały ten okręg będzie zawarty w dziale, który w wyniku postanowień niniejszej deklaracji został przyznany drogą podziału Jego Królewskiej Mości królowi Prus, a Jej Cesarska Mość w podobny sposób zagwarantuje mu własność i wieczyste używanie.”.

Kolejny artykuł uznawał, że demarkacja przyszłych granic pomiędzy państwami Austrii i Prus od strony województwa krakowskiego pozostanie nierozstrzygnięta, ponieważ oba państwa ufały w dobre chęci względem siebie wzajem, zaś Rosja obiecała wysłać swojego komisarza, by służył jako doradca i arbiter na wypadek wyniknięcia różnicy zdań pomiędzy komisarzami zainteresowanych stron. Strony obiecały sobie dokończyć wyznaczanie granic w ciągu trzech  miesięcy od daty podpisania  traktatu.  Prusy w artykule piątym obiecały w ciągu sześciu tygodni ewakuować swój garnizon z Krakowa, który miał przypaść  Austrii.

Dnia 25 listopada 1795 r. Stanisław August abdykował w Grodnie: „… My, Stanisław August, z Bożej Łaski Król Polski, Wielki Książe Litewski…  Nie szukając w ciągu królowania naszego innych korzyści lub zamiarów, jak stać się użytecznym ojczyźnie Naszej, byliśmy także tego zdania, iż opuścić należy tron w okolicznościach, w których rozumieliśmy, że oddalenie Nasze przyłoży się do powiększenia szczęścia współziomków Naszych lub też przynajmniej umniejsza ich nieszczęścia; przekonani teraz, że pieczołowitość Nasza na nic się ojczyźnie Naszej nie przyda, kiedy nieszczęśliwa zdarzona w niej insurekcja pogrążyła ją w teraźniejszy stan zniszczenia i rozważywszy, że środki względem przyszłego losu Polski koniecznie potrzebne z powodu naglących okoliczności, a od Najjaśniejszej Imperatorowej Wszech Rosji i innych sąsiednich mocarstw przedsięwzięte, jedynymi są do przywrócenia pokoju ispokojności współobywatelom Naszym… z własnej woli wyrzekamy się bez ekscepcji wszelkich praw Naszych do Korony Polskiej, do Wielkiego Księstwa Litewskiego i innych należących do nich krajów… akt ten uroczysty abdykacji korony i rządu Polski w ręce Najjaśniejszej Imperatorowej Wszech Rosji składamy dobrowolnie i z tą rzetelnością, która postępowaniem Naszym w całym życiu kierowała. Zstępując z tronu, dopełniamy ostatniego obowiązku królewskiej godności, zaklinając Najjaśniejszą Imperatorową, ażeby macierzyńską swą dobroczynność na tych rozciągnęła, których królem byliśmy…  Działo się to w Grodnie dnia 25 listopada, a r. 32 panowania Naszego Stanisław August, król…”.

W dniu 4 stycznia 1796 r. wojska pruskie opuściły Kraków, który został przyłączony do monarchii habsburskiej. 27 kwietnia Austriacy uroczyście przejęli rządy w Krakowie. Prezydent miasta Filip Lichocki odczytał pod ratuszem stosowny patent cesarski. Zaraz po pierwszym poborze młodzieży polskiej do armii austriackiej, powstały w Galicji pierwsze tajne organizacje niepodległościowe, jak Centralizacja Lwowska.

W dniu 17 listopada 1796 r. nowym władcą Rosji został Paweł I, który we wszystkim miał inne zdanie, niż jego zmarła matka caryca Katarzyna, przynajmniej do swej koronacji w rok później.  Jeszcze w listopadzie Paweł odwiedził Kościuszkę w więzieniu, pełen uprzejmości wobec zaskoczonego generała. W grudniu wypuścił go po złożeniu przysięgi wiernopoddańczej. Wraz z Kościuszką uwolniono 20 000 Polaków[794] . W tym czasie  Stanisław August tak naprawdę również przebywał w niewoli, tyle że luksusowej. W nowy rok 1798 r. Paweł I obieca mu nawet odzyskanie tronu, jednak w tym czasie Warszawa już od dawna należała do Prus, więc były to mrzonki[795] .

Po zwolnieniu z niewoli Kościuszko robił wszystko, by własnej legendy nie naruszyć, dla dobra ojczyzny. Fetowano go w Szwecji i Wielkiej Brytanii, gdzie całą odę poświęcił mu Henry Francis Cary[796] .  Już 31 sierpnia 1797 r. Washington napisał z Mount Vernon do Kościuszki, który w sierpniu był już w Filadelfii, dając wyraz radości z bezpiecznego przybycia Kościuszki do USA, „kraju, do którego wolności tak bardzo się przysłużył”  (welcoming you to the land whose liberties you had been so instrumental in establishing) i zapraszając go do swego domu w Mount Vernon[797] . W dniu 18 sierpnia 1797 r. filadelfijczycy nieśli  Kościuszkę na ramionach, wołając “kos-choos-ko” i strzelając z dział. Rozemocjonowany tłum zaniósł go do  hotelu pani Lawson, niestety niedługo później miasto nawiedziła żółta febra. By się nie zarazić Kościuszko odwiedził przyjaciół w Nowym Jorku. Po powrocie do Filadelfii wprowadził się do skromnego hoteliku Ann Relf. Codziennie przyjmował tam wielbicieli. Wiceprezydent Jefferson często wpadał na polityczne dysputy. Kobiety były oczarowane przystojnym oficerem, który rysował ich portrety.

W 1798 r. Kościuszko został wybrany członkiem Amerykańskiego Towarzystwa Filozoficznego. Z maja 1798 r. pochodzi swego rodzaju testament Kościuszki, który wyjeżdżając z USA, upoważnił swojego przyjaciela Thomasa Jeffersona do użycia majątku Kościuszki w USA, by wykupił niewolników, własnych lub innych za te środki i dał im wolność „w moim imieniu”, a także edukację w fachu i moralności, by stali się dobrymi obywatelami, niestety Jefferson nie użyje pieniędzy w tym celu.

Co ciekawe, Kościuszko opuścił USA potajemnie. Prawdopodobnie dlatego że głupio mu było opuścić nieustająca fetę na jego cześć, poza tym zapewne nie chciał dać znać Brytyjczykom, że udaje się formować Legiony Polskie w Italii. W Paryżu zarówno  arystokraci, jak i władze republikańskie przyjęły go z honorami. W latach 1798–1808 Kościuszko mieszkał w Breville pod Paryżem u Piotra Zeltnera. Mimo chorób i źle wygojonych ran angażował się bardzo w tworzenie oddziałów polskich w Italii.

Wśród utworzonych w Mediolanie 9 stycznia 1797 r. Legionów Polskich     zasadniczą część stanowili Polacy spośród jeńców wojennych armii francuskiej, nie brakowało też dezerterów z armii rojalistycznych walczących przeciw Francji i nieco cudzoziemców, w obawie przed działalnością szpiegowską z poboru wyłączono poddanych habsburskich narodowości niemieckiej, węgierskiej i czeskiej. W żołnierzach starano się kształtować ducha obywatelskiego republikanizmu. Niektórzy nie kryli niechęci do Jana Henryka Dąbrowskiego identyfikowanego z duchem monarchistycznym z czasów jego służby a armii saskiej, ale wiedza generała była doceniana, choć uważano, podobnie jak w armii generała Bonapartego, że republikański żołnierz-obywatel nie powinien być ćwiczony w  zbytnim drylu[798] . W lipcu  1797 r. w Wybicki skomponuje hymn legionów (i przyszły hymn Polski).

Gdy francuski kolejny już rewolucyjny rząd, czyli Dyrektoriat (ustanowiony w 1795 r. po obaleniu Robespierre’a i innych zawirowaniach), starał się nie drażnić za bardzo Watykanu, legionowi oficerowie byli po stronie Napoleona chcącego iść na Rzym. Prości legioniści czasem manifestowali swoje oddanie klerowi, co niepokoiło generałów, stąd mocne epatowanie obrazem papieża Piusa VI jako targowiczanina. Legioniści, w przeciwieństwie do Francuzów nie stosowali represji wobec włoskich cywilów. Dąbrowski mawiał, że Polacy, których Ojczyzna jest zakuta w kajdany niewoli, umieją szanować wolność innych. Z powodu tej różnicy zdań, francuscy żołnierze zwykle z dala omijały posterunki polskie.

W dniu 10 marcu 1797 r. Stanisław August, a właściwie już tylko carski poddany Stanisław Poniatowski przybył do Petersburga i zamieszkał w Pałacu Marmurowym (dawnym pałacu Orłowa), wygodniejszym niż to, co było do jego dyspozycji w Grodnie, ale wymagającym remontu i umeblowania. Ex-król szybko zaczął udzielać się w życiu rosyjskiego dworu. Przyjmował dostojników i dyplomatów oraz starał się wspomagać finansowo zwolnionych przez cara insurekcjonistów. Dnia 4 kwietnia 1797 uczestniczył w koronacji Pawła I w Moskwie.

Niestety Poniatowski nie nacieszył się długo Petersburgiem. Zmarł 12 lutego 1798 r. nagłą śmiercią po wypiciu zawartości filiżanki. Przyczyną śmierci był atak apoplektyczny, co mogło mieć związek z tym, że tonął w długach. Został pochowany w kościele św. Katarzyny w Petersburgu (sarkofag znajdował się tam do zamknięcia świątyni w 1938 r.).

W 1799 r. Kościuszko dwukrotnie (17 października i 6 listopada) spotkał się z Napoleonem Bonapartem. Naczelnik  będzie przeciwnikiem wiązania sprawy polskiej z Napoleonem, któremu nie ufał. Jednym z powodów będzie wysłanie  Polaków do tłumienia powstania na San Domingo w 1802 r., ale chyba nie ufał mu już wcześniej, czym mocno kontrastował z dowódcami legionowymi. Niechęć do Napoleona powodowała, że wielu organizatorów legionowych przyjęło Kościuszkę z mieszanymi uczuciami.

W 1800 r. ukazała się broszura: „Czy Polacy mogą niepodległość”.  Bezpośrednim autorem był Józef Herman Pawlikowski (1767-1829), polski jakobin, ale cała koncepcja pochodziła od Kościuszki. W przedmowie do dzieła: „Czy Polacy mogą wybić się na niepodległość” (Mościcki 1967). Kościuszko zastanawia się, czy rozbiory będą trwałe, dochodząc do wniosku, że w polityce międzynarodowej nie ma miejsca niestety na sprawiedliwość i nie ma co na nią liczyć:… Polaku! widzisz jak skargi na twe krzywdy daremne są w Europie..”. Była to krytyka już wtedy dostrzeżonej polskiej naiwności politycznej. Kościuszko widział i inne wady, m.in. zbytnie poleganie na innych narodach: „…Każda partia podczas bezkrólewiów, chcąc nadać panującego współrodakom, udawała się do obcych dworów po pomoc zbrojną i pieniądze, aby je rozdawać drugim i przymnażać przez to swych stronników … Królowie sąsiedzi żądający intryg w Polsce, udawali się do magnatów, dodawali im pieniędzy, a ci rozkazując podłym klientom albo nareszcie rozsypując im drobne sumy, robili wzburzenia, jakie były potrzebne monarsze, który ich zapłacił. Dlatego szlachcic polski, a osobliwie pan, w sprawie publicznej nic przyzwyczajał się robić ofiar ojczyźnie, ale nabyć w zamieszkach więcej bogactw … Było interesem magnatów osłabiać ducha współziomków, uniżać ich przymioty, aby nie uczuli swej mocy… Przypomnijmy sobie, jaka wrażana była opinia w Polaków, iż niezdolni do przemysłu, do rękodzieł, do nauk, a co najgorsza, że sami siebie obronić nie potrafią… Naród szesnastomilionowy… nikomu w Europie nieustępujący w żwawości i męstwie, z najobfitszą ziemią w znanym świecie, nie miałby być wolnym skoroby zechciał? … Szwajcarowie, Holendrzy przy skałach i bagnach, z dziesięć razy mniejszą ludnością przeciw równie potężnym nieprzyjaciołom, utrzymali swoją niepodległość; my z zapasami liczniejszymi, z skarbami natury, mieliżbyśmy być skazani na haniebna niewolę? Holendrzy, Szwajcarzy, Amerykanie nigdy by nie byli narodem poważanym, gdyby przez własną energię nie wybili się z pod przemocy. Trzeba wyznać, iż Polacy nie cierpią jarzma, mają entuzjazm do wolności i cnoty, ale wadą ich jest, iż jak są żywymi w zaczęciu śmiałych czynów, tak niestałymi w dokonaniu i słabiejący w przeciwnościach. Nie dosyć jest na chęci do prawideł i sprawiedliwości, potrzeba jeszcze męstwa do ich utrzymania… Gdyby wojskowa nauka taka była niezawodna w swoich układach, jak rachuby matematyczne, Holendrzy Hiszpanom, Szwajcary Austrii, Ameryka nic oparłaby się była Anglii. Nowe podejście, nowa broń, nowy gatunek wojska, zrobi nieużytecznymi wszystkie obroty (des manoeuvres), w które nawykli żołnierze… gdyby Ukraina powstała była jak Wielkopolska, wojska moskiewskie cofać by się musiały lub dzielić na części; a tym sposobem, gdy słabiały, łatwo nam się było z nich oswobodzić. Cóż dopiero mówić o powstaniu Galicji…?”.

W odniesieniu do Napoleona Kościuszko stwierdzał:

„… Francuzi interes mieli wspierać Polaków, bo ten jeden tylko naród w Europie wziął razem broń z nimi na dźwignienie praw ludu … Polacy mają wadę jeszcze ślepego naśladowania, co skutkiem jest małego myślenia i rozważania rzeczy. Ponieważ mamy jedną sprawę z Francuzami, chcemy koniecznie posiadać jednakowe zapasy, jednakowe wojsko, jednakowe pasje i zdaje nam się, iż bez tego nie dojdziemy swego celu. Ale trzeba nam się zastanowić, że kraj nasz jest odmienionym, inne jego położenie, inną mający obfitość, charakter narodu różny, a zatem inakszej potrzebuje obrony i gatunku wojny…”.

Z jednej strony więc Kościuszko przemawiał jak racjonalny oświeceniowy polityk, każący zadumać się nad odmiennością interesu polskiego od interesu innych narodów, lecz w pewnym sensie także sugerował, że wystarczy entuzjazm narodu by zdobyć niepodległość, a w epoce romantyzmu zniechęcało to zapewne do poważnej kalkulacji sił i środków, którą to kalkulację żyjący w światlejszych czasach oświecenia Kościuszko uważał zapewne za coś zbyt oczywistego, by o tym pisać. Nie mógł przewidzieć nawrotu wieków ciemnych w postaci romantyzmu.

Tymczasem w Galicji objawiał się austriacki centralizm. W 1800 r. wiedeńska kancelaria ds. Galicji zdecydowała o przyłączeniu Kazimierza do Krakowa i wyznaczeniu nowych granic miasta. Odebrano też Uniwersytetowi Jagiellońskiemu autonomię,  nadzór nad szkołami średnimi, a Wawel przerobiono na koszary.

W 1802 r. książę Józef Poniatowski odwiedził na kilka miesięcy Berlin, by porozumieć się z Prusakami w sprawie swego dziedziczenia po zmarłym ex-królu Stanisławie Poniatowskim. Fryderyk Wilhelm III i jego żona królowa Luiza okazali mu łaskawość. Księciu Józefowi udało się nawet osiągnąć konsensus w wielu sprawach dotyczących tego jak ma de facto funkcjonować pruska Warszawa. Pruska para królewska zapewniła to, że Poniatowski żył w Warszawie jak udzielny książę. Książę miał stanowiska we wszystkich zaborczych armiach i organizował przyjęcie za przyjęciem.

W 1804 r. ziemia zadrżała; konsul dożywotni Republiki Francuskiej Napoleon Bonaparte sam się zrobił cesarzem Francuzów, ponieważ zasadniczo porwał papieża do Paryża (koronacja odbyła się w Paryżu, a królów koronowano zawsze w Reims), a później w sumie sam się ukoronował, gdy wziął z rąk papieża koronę i sam ją sobie włożył na głowę; w maju 1805 r. dodał sobie jeszcze do tego tytuł króla Italii. W grudniu 1805 r. pobił Austriaków i Rosjan pod Austerlitz, korzystając z ich słabej synchronizacji. W Polsce nic się nie działo; w 1804 r. ksiądz Ignacy Grabowski pisał, że jeśli uwolni się chłopów to przepiją to co dostaną i bajał, że pańszczyzna w Polsce jest dobrotliwa, gdyż Polska nie jest Zachodem[799] .

W styczniu 1806 r. armia francuska potoczyła się jak walec przeciwko Prusom, które zapewne musiały im ulec, lecz wszystkich zaskoczyła szybkość z jaką pruski opór pękł pod Jeną i Auserstendt. Prusacy zasadniczo popełnili w wojskowości swoje podobny błąd jaki popełnili wcześniej Polacy w odniesieniu do swojego ustroju państwowego; uważali, że dobra, ale archaicznie zorganizowana armia pruska pasuje do 1806 r., tak samo jak pasowała do 1786 r., gdy zmarł Fryderyk II. Przypomina to bardzo przekonanie sarmatów, że polski system równie mocno pasuje do roku 1750,  jak do 1500. Niesamowita ironia polega na tym, że gdyby Fryderyk II żył jeszcze w 1806 r. to zapewne nawet jako stuletni starzec reformowałby armię na bieżąco i Napoleon to rozumiał, zapytując nad grobem Fryderyka w Poczdamie: „czy byłbym tutaj, gdybyś nadal żył?”.  Warto podkreślić, jak wielkim szokiem dla ówczesnych, także polskich elit był generał-cesarz wywodzący się ze zdeklasowanej korsykańskiej szlachty, ten wywyższony syn prawnika. Pod wpływem Napoleona, arystokracja zniechęciła się ostatecznie do postępu społecznego, ponieważ kojarzył się im odtąd z tym „bezczelnym” watażką. Dziś lubimy utożsamiać się z Napoleonem, jednak ówcześnie politycy zwykle byli nim przerażeni, ponieważ jego skromne pochodzenie wymuszało daleko idącą bezkompromisowość, a nawet okrucieństwo. Gdy postawić Napoleona przy innym koronowanym postępowym polityku dawnego arystokratycznego typu, np. przy Fryderyku II, uderza pewna „niepoważność” (Unseriosität) tego drugiego. Ten dystans do siebie odróżnia go od Napoleona czy Aleksandra Wielkiego, a królewsko-szlachecka i dziedziczna natura jego władzy, opierająca się nie tylko na wojskowych talentach, ale i królewskiej tradycji, pozwalała mu zachować tenże dystans. Mieszczanie tacy, jak Robespierre czy Napoleon musieli być poważni i ciągle zwyciężać. Szlachcic Hohenzollern o władzy danej od Boga mógł pozwolić sobie czasem na bycie niepoważnym, na patrzenie na świat jak na teatr, gdzie każdy musi grać pewną rolę: wir sind alle don quixotes[800] . Podobny kontrast obserwujemy między arystokratą Talleyrandem a Napoleonem. Napoleona nie było stać na rycerskość np. wobec arystokratycznych jeńców służących Francji. Stary reżim mógł sobie pozwolić na pewną umowność i teatralność[801] . Znanym faktem jest, że Napoleon jako mól książkowy zaciekawił sobą Goethego, który dotąd miał go za dziwnego okrutnego watażkę, a po spotkaniu i wspólnej dyskusji o literaturze polubił Bonapartego, mimo to jednak Goethe nadal twierdził, że od Napoleona zaczyna się egoistyczny wiek ludzkości[802] .

Nawet we Francji Napoleon nie był tak uwielbiany, jak w Polsce. To, co Polacy uwielbiali, to w zasadzie nie był sam Napoleon, lecz to, że utożsamiał on szansę wyrwania się spod władzy zaborców. Dotyczyło to raczej mas, a nie elit zaboru pruskiego, które wolałyby negocjować autonomię z Berlinem. Józef Poniatowski, lojalny i zadowolony z życia sługa Prus, został dowódcą  mieszczańskiej milicji do obrony Warszawy. Wiadomo jednak było, iż bonapartyzm Polaków był tak wielki, że żadnej obrony nie będzie. Nie była to decyzja księcia, lecz wola ludu. Po tym, gdy Napoleon podpisał 11 grudnia 1806 r. w Sali Redutowej Hotelu Saskiego w Poznaniu  pokój z Saksonią, wyruszył w stronę Warszawy, którą Francuzi zajęli 27 listopada 1806 r. Sam Napoleon przybył do Warszawy 19 grudnia. Przymierze z Francją stało się faktem, lecz nie było wiadomo kto miał koordynować działania z francuskim gen. Muratem. Legioniści i kościuszkowcy widzieli swego wodza w Janie Henryku Dąbrowskim, czyli tym jedynym generale insurekcji, który nie uciekł do domu lub za granicę w obliczu klęski, lecz ostatecznie Murat i Józef Wybicki postanowili dać szansę Józefowi Poniatowskiego, który i tak od paru lat  współdecydował o tym co się dzieje w Warszawie.

Sojusz francusko-polski rozpoczął żywot w pomyślnych okolicznościach. W grudniu 1806 r. pobito Rosjan i Prusaków pod Czarnowem. Polacy jednak w bitwie nie brali udziału, a francuski dowódca Davout miał trzykrotną przewagę liczebną nad wrogiem, choć ten miał nieco więcej dział. Zwykle Napoleon wygrywał, gdyż miał po prostu przewagę, choć oczywiście zdarzały się takie cuda, jak Austerlitz. Bitwa pod Czarnowem nie była jednak wielka. Znacznie cięższą i większa była bitwa toczona 7–8 lutego 1807 r. pod Iławą (Preußisch Eylau, dzisiejszy Bagrationowsk w Obwodzie Kaliningradzkim w Rosji) i tam faktycznie połączone siły Rosji i Prus miały wielką przewagę; zasadniczo jednak Napoleon nie przypominał np. Fryderyka II ani Aleksandra Wielkiego, tj. wodzów, którzy nieustannie walczyli z większymi armiami od ich sił. Bitwa pod Eylau była jednak na tyle ciężka, że po jej stoczeniu armia francuska nie wznosiła już okrzyków Vive l'Empereur (Niech żyje Cesarz), lecz Vive la Paix (Niech żyje Pokój).

W 1807 r. powstało z łaski Napoleona Księstwo Warszawskie (19 lutego  na Starym Rynku w Bydgoszczy uroczyście odczytano dekret Napoleona o utworzeniu Księstwa Warszawskiego), którego istnienie uznano międzynarodowo na podstawie traktatu w Tylży (Tilsit wówczas Prusy Książęce, dziś Sowieck w rosyjskim Obwodzie Kaliningradzkim). Traktat tylżycki były to w zasadzie dwa traktaty. Pierwszy francusko-rosyjski podpisany został 7 lipca 1807 r. Rosja uznała  Księstwo Warszawskie i francuskie zdobycze w Prusach. Białystok został częścią Rosji. Napoleon i car Aleksander I rozmawiali na tratwie na rzece Niemen czyli na neutralnym „gruncie”. Napoleon próbował zastawić pułapkę na cara, chcąc by to on został patronem Księstwa Warszawskiego, tak by Rosja na stałe zraziła do siebie Berlin i Wiedeń. Car nie dał się przechytrzyć. Napoleon nawet nawiązał do polskiej tradycji zawiązując z księciem Adamem Czartoryskim ostatnią konfederację szlachecką w historii Polski[803] .

Dwa dni później Napoleon zawarł traktat z Prusami, które musiały mu oddać swoje nadreńskie posiadłości Powstało też Wolne Miasto Gdańsk pod zarządem prusko-saskim. Z ziem III i II oraz kawałka I rozbioru pruskiego utworzono Księstwo Warszawskie. Napoleon zmusił Prusaków do swobodnego przemieszania swych armii po ich kraju i dołączenie do blokady handlowej Wielkiej Brytanii (Rosjanie też musieli zresztą to obiecać, tyle że nie zamierzali przestrzegać). W zamian oddał im Śląsk z Wrocławiem. Prusy częściowo wprowadziły Kodeks Napoleona, m.in. sekularyzować dobra kościelne m.in. jezuitów, którzy tylko w Prusach i Rosji przetrwali papieskie likwidacje z 1773 r. Traktat tylżycki sprowokował Brytyjczyków do próby zagarnięcia floty duńskiej i wobec fiaska do jej zniszczenia, tak by Napoleon nie mógł zagłodzić lub podbić ich kraju.

Powierzchnia Księstwa wynosiła ok. 104 tys. km2, a zamieszkiwało je ok. 2,6 mln ludzi. Nie wszystko układało się gładko. Zarówno polscy jakobini, jak i arystokraci, czyli naturalne elity ideologiczne lub ekonomiczne miały niewiele do powiedzenia. W 1815 r. Kościuszko napisze,  że szef policji napoleońskiej Joseph Fouché  chciał go zmusić do współtworzenia rządu Księstwa Warszawskiego[804] . Kościuszko, jak wspomnieliśmy, Napoleonowi nie ufał i nie był zachwycony pomysłem. Brak elastyczności widać było też w naciskaniu na zwrot tzw. bajońskich sum, tj. przejętych od Prus wierzytelności i nic nie pomagały wdzięki podrzuconej Napoleonowi pani Walewskiej.

W połowie lutego polskie milicje i armia zaatakowały Słupsk (łącznie prawie dwa tysiące żołnierzy), by unieszkodliwić tamtejszą pruską partyzantkę. W walkach w mieście zginęło ok. 200 Polaków i 50 Prusaków. Warto przypomnieć to wydarzenie, by zwrócić uwagę, że Prusy też mają tradycje walki partyzanckiej, tak samo jak kilka lat później stworzą ją Tyrolczycy, czyli Austriacy. Polska pamięć historyczna zdaje się sądzić, że partyzantami bywaliśmy tylko my, tymczasem chyba każdy naród w historii miewał własną partyzantkę.

Księciem warszawskim miał zostać król Saksonii Fryderyk August I, wnuk króla Augusta III. Napoleon Bonaparte 22 lipca 1807 r.  w Dreźnie osobiście nadał Księstwu Warszawskiemu konstytucję, wzorowanej na francuskiej z roku 1799, ponieważ konstytucja trzeciomajowa wydała mu się zbyt konserwatywna. W konstytucji 1807 r. zniesiono poddaństwo chłopów i  zrównano obywateli wobec prawa, lecz samo zniesienie poddaństwa bez uwłaszczenia niewiele znaczyło; folwarki pozostały niczym plantacje[805] , zaś później okazało się  że szlachta i tak została mocno uprzywilejowana w wyborach do Sejmu (art. 35 Konstytucji) i najważniejsze stanowiska przypadły i zamożnej szlachcie. Za własność ziemi chłopi nadal musieli spełniać dawne powinności włącznie z pańszczyzną, a  możliwości opuszczenia wsi były bardzo ograniczone. Stało się tak, ponieważ Polacy wykrzykiwali, że francuska wolność to za dużo na specyficzne polskie warunki; w 1808 r. w armii mieli służyć wszyscy niezależnie od stanu, w praktyce lądowali w nim tylko chłopi, więcej dali wtedy chłopom Prusacy ze strachu przed Napoleonem[806] . Mimo to francuskie rządy wymuszały pewną modernizację. Król Saksonii, jako książę warszawski, miał pełnię władzy wykonawczej oraz inicjatywę prawodawczą. Dwuizbowy Sejm posiadał ograniczone kompetencje. Książę mianował tylko przed nim odpowiedzialnych ministrów (ministrem wojny został Józef Poniatowski) i radców. Rzeczywistą władzę dzierżył francuski rezydent (Étienne Vincent w latach 1807–1809, później Jean-Charles Serra do roku 1811, a później na zmianę Louis Bignon i Dominique Dufour 1812) a pod nim Komisja Rządząca powołana dekretem Napoleona. Prawo cywilne regulował od maja 1808 r. Kodeks Napoleona, ale bez  oficjalnego tłumaczenia i do końca istnienia Księstwa trzeba było wnioskować z tekstu oryginalnego francuskiego. Widać na każdym kroku, że Księstwo miało dostarczać mięsa armatniego, a poza tym wiele uwagi Bonaparte mu nie poświęcił.

Płatne urzędy zamiast honorowych, szerokie wybory, choć przy zachowanym  cenzusie majątkowym i stanowym, to wszystko było szokiem dla Polaków[807] . Kościół Katolicki dość gwałtownie protestował przeciwko Kodeksowi Napoleona, głównie z motywów antyliberalnych, dla środowisk konserwatywnych Napoleon był bowiem podobnym zaborcą jak Rosjanie czy Prusacy. Główne obiekcje kleru wzbudzało to, że wg Kodeksu Żydzi mogli być obywatelami tak samo jak wszyscy inni, do tego potwierdzona została w Kodeksie tolerancja religijna. W latach 1806-1812 Żydzi dostarczali rekruta jak wszyscy inni obywatele Księstwa Warszawskiego. W 1812 r. zaś zwolniono Żydów od obowiązku służby wojskowej w zamian za pieniądze na utrzymanie armii. Te protesty, skonfrontowane z potulnością Kościoła polskiego wobec prawdziwych zaborów, nie wystawiają instytucji Kościoła dobrej oceny jeśli chodzi o zasługi dla społeczeństwa obywatelskiego[808] .

Poniatowski został ministrem wojny 7 października 1807 r., ale Napoleon nie ufał mu zbytnio i postawił nad nim Davouta (nie Murata, ponieważ ten miał słabość do Poniatowskiego). W listopadzie 1807 r. przybył do Warszawy Fryderyk August, człowiek pracowity, który odbudował Saksonię ze zniszczeń wojny siedmioletniej, ale był nieco zagubiony w XVIII w.; nadal chciał by wszyscy nosili peruki i przestrzegali iście wersalskiej etykiety. Wyjednał jednak od Napoleona zmniejszenie sum bajońskich o połowę. Na inauguracji pierwszego sejmu pokazał się w polskim mundurze i przemawiał po polsku; zyskał więc sympatię.

W 1808 r. Kościuszko opublikował książkę: „Obroty artylerii konnej”. Prawdopodobnie w tym samym roku wyjechał do Solothurn (po polsku Solura) w Szwajcarii do Franciszka Ksawerego Zeltnera (wójta Solury), w którego willi mieszkał odtąd w Breville pod Paryżem, a teraz zamieszkał w patrycjuszowskiej kamienicy Zeltnerów przy Gurzelngasse nr 12. Tam spędził ostatnie lata życia. Przeprowadzkę prawdopodobnie wymusiły tarcia między starym wodzem, a francuskimi i polskimi bonapartystami.

Dnia 17 marca 1809 r. król pruski Fryderyk Wilhelm III nakazał na wszelki wypadek przetopić polskie insygnia koronacyjne. Dziwne aż, że Francuzi nie wydarli mu ich gdy okupowali Prusy. To także pokazuje, że Księstwo Warszawskie było pomysłem ad hoc w celu pozyskania jeno mięsa armatniego. Tymczasem Napoleon przezwyciężył nieufność i zgodził się 21 marca  1809 r., by książę Józef Poniatowski został naczelnym wodzem wojsk Księstwa Warszawskiego.

W 1809 r. szwedzka dotąd Finlandia została przejęta przez Rosjan, jednak zachowała sporo autonomii oraz szwedzką konstytucję z 1772 r. Dopiero w XX w. Rosjanie zaczną ingerować w sprawy fińskie bardziej. Finlandia, dziś kraj dla przeciętnego Polaka dość egzotyczny, dla Polaków XIX w. stanowiła pewną inspirację i punkt odniesienia.

Polska musiała brać udział we wszystkich napoleońskich awanturach, ale niespecjalnie się tym martwiła, ponieważ liczyła na przyłączenie ziem zaboru austriackiego. Dnia 25 kwietnia 1809 nastąpiła odezwa wojenna Fryderyka Augusta III:

„…Austrya wypowiedziała woynę Nayiaśniejszemu Cesarzowi Francuzów Królowi Włoskiemu, pod czczym pozorem zasłonienia się od naiazdu. Woysko iey wkroczyło w Xięstwo Warszawskie. Dowódzca iego rozrzucił ogłoszenie obraźliwe dla Naszego Wielkiego Sprzymierzeńca, Waszego Wskrzesiciela, dążące nadwątlić waszą wierność i zagrażające wam nowym jarzmem. Lecz próżnym będzie ten odrażający zamiar. Polacy! Wielki NAPOLEON zwrócił Nas do praw słusznie nabytych przez powszechne Narodu życzenia. Od Niego powzieliście wszystko: wasze jestestwo, Konstytucyą i prawa. Nigdy ten potężny Monarcha dzieła swego nieodstąpi, które z upodobaniem ukształciwszy, zawarował ie  z potężnym Swoim Sprzymierzeńcem. Bierzcie się tedy do broni zemścić się napaści Waszego Wskrzesiciela, Króla was kochającego i waszych swobód. Pośpieszajcie na obronę waszych siedlisk. Już Bohatyr niezwyciężony na czele woysk swoich nowe im gotuie  tryumfy, a waszego najazdu pomstę. Wkrótce najezdne woyska pierzchaiące uyrzycie. Skutek odwagi i ofiar waszych stanie się niezawodny, sława wasza nieśmiertelna, pomyślność tym więcey ustalona.

Tak więc kości zostały rzucone. Austriacy zajęli Warszawę, ale zostali zaatakowani z tyłu i musieli się cofnąć. Tereny wokół Lwowa i Tarnopola zostały później opanowane przez Piotra Strzyżewskiego, lecz w październiku 1809 r. w traktacie w Schönbrunn, Napoleon przekazał je Rosji, chcąc podtrzymać przyjaźń z carem Aleksandrem. Jednak Polacy cieszyli się z nabytków i zaufali mocniej Bonapartemu. Cieszono się też z repolonizacji uniwersytetu w Krakowie. Teraz Księstwo Warszawskie liczyło 155 tys. km2 i 4,3 mln ludności. Obejmowało jednak najważniejsze miasta: Warszawę, Kraków, Poznań i Lublin. Liczono na kolejne nabytki na rosyjskim niedźwiedziu, zwłaszcza, że Napoleon czasem nazywał wojnę z Rosjanami „wojną polską”[809] .

W latach 1811-1830 w Prusach upadały kolejne filary pańszczyzny[810] , tymczasem w 1812 r. król Saksonii dał Stanisławowi Kostce Potockiemu i jego radzie ministrów pełnię władzy. W tymże roku Napoleon zaatakował Rosję, oburzony nieprzestrzeganiem blokady Wielkiej Brytanii przez cara i podejrzewając, że car tylko czeka, aż Francji powinie się noga, czyli w tym drugim przypadku zupełnie jak Hitler wobec Stalina w 1941 r. W kampanii 1812 r. odznaczył się mocno Józef Poniatowski,  zwłaszcza pod Smoleńskiem 17 sierpnia i  Borodino 7 września, lecz już po Borodino doradzał wstrzymanie dalszej ofensywy. Dopiero jednak po odwrocie ze spalonej Moskwy zmarznięty Napoleon przyzna mu rację.

W dobie Księstwa Warszawskiego w Polsce działały zarówno silna propaganda napoleońska, jak i antynapoleońska. Francuzi nawet gdyby chcieli, nie mogliby być, jak głosiła wroga im propaganda, po prostu nowym okupantem Polski, ponieważ nie mogliby tak rządzić Polską z powodów czysto technicznych. Tacy ludzie, jak Józef Ignacy Grabowski (1791-1881), syn starosty lipińskiego, jeden z adiutantów Napoleona, byli Francuzom niezbędni, ponieważ znajomość francuskiego w Polsce była słaba, a Francuzów polskiego czy chociaż niemieckiego również żadna[811] . Służbę wojskową rozpoczął Grabowski pod koniec kampanii 1812 r., początkowo jako  adiutant gen Sokolnickiego, w czasie odwrotu przed napierającymi Rosjanami, którzy – jak Grabowski opisywał w swoim pamiętniku – posuwali się bardzo ostrożnie, tak że tylko pojedyncze grupki kozaków prześladowały wycofujące się kolumny francuskie.

Po katastrofalnym odwrocie z Rosji Poniatowski  od razu pracował nad stworzeniem nowej armii polskiej. W początkach 1813 r. kłócił się z ministrami i magnatami, którzy chcieli ugody z carem. Odrzucił też propozycje cara, oferującego mu amnestię i podprowadził  w lutym oddziały ku Saksonii przez Kraków, unikając kolumn rosyjskich.

Józef Ignacy Grabowski opisuje nastrój tego okresu, np. Sasów, którzy po odwrocie spod Moskwy zaczynali lekceważyć Francuzów, choć nadal nie ośmielili się opuścić „sojuszu” z nimi. Do księcia Józefa Poniatowskiego posłowali Austriacy, namawiając do zdrady Napoleona[812] . Opisuje też propagandę, jakoby w rozmowie z Metternichem, Napoleon uznał trupy polskie i niemieckie za nieistotne z jego perspektywy, co miało oznaczać, że wcale nie czuje się pokonany[813] . Takie złośliwe plotki Grabowski uważał za potwarz i niewdzięczność wobec Napoleona. Dla Grabowskiego sprawa Napoleona była po prostu przedłużeniem sprawy Kościuszki. W 1814 r. otrzymał Legię Honorową. Oczywiście nawet ten idealista musiał pogodzić się z faktem klęski Bonapartego. Po 1840 r. będzie należał do tych szlachciców wielkopolskich, którzy starali się pozyskać lojalizmem przychylność króla Prus Fryderyka Wilhelma IV[814] .

Pod Lipskiem 19 października 1813 r. Poniatowski osłaniał francuski odwrót. Wobec przedwcześnie wysadzonego mostu na Elsterze ruszył przez rzekę konno. Dopiero w 2005 r. francuscy historycy potwierdzili, że ostrzelali go omyłkowo Francuzi z drugiego brzegu, biorąc za wroga, a więc nie utonął, lecz umarł z powodu ran. Kapitan francuski Blechamps i artylerzysta polski Redel próbowali go ratować i sami zginęli.

Na tańczącym walc za walcem Kongresie Wiedeńskim 1814 r. przywrócono mniej więcej stan Europy sprzed podbojów Bonapartego. Saksonia i Polska musiały zostać ukarane za kolaborację z Napoleonem, ale w umiarkowanym stopniu. Zasadniczo uznano te kraje tak samo, jak naród francuski za ofiary Napoleona (Talleyrand uważający Napoleona za wariata od 1807 r. i utrzymujący kontakty z jego wrogami przekonał Brytyjczyków, Austriaków, Rosjan i Prusaków, że Francja padła ofiarą Napoleona i już jest ukarana).  Fryderyk Wilhelm III i car Aleksander I porozumieli się też na kongresie co do Polski.

Car i król pruski postanowili oprzeć się na magnatach. Antoni Radziwiłł został 15 maja 1815 r.  mianowany honorowym bardziej niż faktycznym księciem-namiestnikiem Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Ten magnat-kompozytor był prawdopodobnie wybrany ze względu na słaby charakter, by nie utrudniać germanizacji.

Konstytucja Królestwa Polskiego ze stolicą w Warszawie, gdyż teraz Warszawa miała być rosyjska, była owocem rozmów cara z Adamem Czartoryskim. Powstało też wolne miasto Kraków. Królestwo powstało z terenów Księstwa Warszawskiego, po ponownym odcięciu części pruskiej (tego, co teraz było Wielkim Księstwem Poznańskim) i odłączeniu niewielkiego terenu krakowskiego. Królestwo miało więc niespełna 129 tys. km2  powierzchni i 3,3 mln mieszkańców[815] . W konstytucji Królestwa utrzymano zasadę z Księstwa Warszawskiego o zniesieniu poddaństwa chłopów, ale tak sam, jak wtedy, wolność była bez uwłaszczenia (jedynie Prusacy nadawali polskim chłopom działki, jednak zbyt niewielkie by faktycznie stworzyć niezależną klasę chłopską)[816] .

Car zaprosił w 1815 r. Kościuszkę, by poparł ideę Królestwa Polskiego pod patronatem Rosji, ten jednak usłyszawszy, iż ma być ono terytorialnie mniejsze od  Księstwa Warszawskiego, oświadczył, że to jest „pośmiech” i po nieudanej próbie podjęcia korespondencji z carem na ten temat, opuścił Wiedeń i wrócił do Szwajcarii. Aleksander I lubił pozować na liberała zarówno przed Napoleonem, jak teraz przed Polakami, ale obietnice składał mgliste. W memoriale do Adama Czartoryskiego, napisanym albo podczas kongresu w Wiedniu albo wcześniej w Paryżu zajętym przez Brytyjczyków, Austriaków, Rosjan i Prusaków, Kościuszko napisał:

„… Trzeba przyznać, że wszyscy ludzie posiadają dosyć zdrowego rozsądku, by odróżniać dobro od zła, zachowywać się, rozumować, pojmować i porównywać relacje, a także rozwijać swoje idee poprzez rozważania lub badania (za wyjątkiem małej liczby tych, którzy są obłąkani od urodzenia), ale po to są szpitale, żeby przeszkodzić im w wyrządzaniu szkód. Czyż nie byłoby lepiej zacząć od przemawiania ludziom do rozsądku, uświadamiając im, że w ich prawdziwym interesie leży raczej, by postępowali prawie i sprawiedliwe, byli dobrymi ojcami, dobrymi synami, kochającymi Ojczyznę i przestrzegającymi prawa niż szkodzili sobie i oszukiwali się nawzajem, tracąc spokój ducha w nieustannej krzątaninie dla pokrzyżowania planów zasadzek i podstępów ze strony innych ludzi; jeśli do takiego wychowania dodacie dobre prawo, które karząc za przestępstwa jednocześnie przeciwdziała szerzeniu się przywar; jeśli ponadto sami będziecie dawać przykład cnoty w każdych okolicznościach, bądźcie pewni, że Lud pójdzie za wami, gdyż ludzie są w sposób naturalny naśladowcami jak małpy. Jeśli jednak, na odwrót, rozpoczniecie od oświecania Księży, dacie im /tym samym/ więcej środków, by zniewalali Lud i trzymali go w jeszcze silniejszym uzależnieniu, bowiem każde wydzielone ciało w Narodzie będzie mieć zawsze swój własny interes, przeciwny do interesu Państwa, bądź będzie występować przeciwko działaniom rządu, bądź będą miały miejsce potajemne bunty i konspiracje, w które niestety obfituje historia. Nie można mieć nadziei, że zmieni się ich zachowanie, gdyż w ich podstawowym interesie leży mamienie ludu kłamstwami, strachem przed piekłem, dziwacznymi dogmatami oraz abstrakcyjnymi i niezrozumiałymi ideami teologicznymi. Księża będą zawsze wykorzystywać ignorancję i przesądy Ludu, posługiwać się (proszę w to nie wątpić) religią jako maską przykrywającą ich hipokryzję i niecne uczynki. Ale w końcu jaki jest tego rezultat: lud nie wierzy już w nic, jak np. we Francji, gdzie chłopi nie znają ani obyczajności ani religii; są bardzo ciemni, chytrzy i niegodziwi. Widzieliśmy Rządy Despotyczne, które posługiwały się zasłoną religii w przekonaniu, że to będzie najmocniejsza podpora ich władzy, wyposażano więc Księży w największe możliwe bogactwa kosztem nędzy ludu, nadawano im najbardziej oburzające przywileje aż po miejsce u Tronu, jednym słowem, tak mnożono względy, dobra i bogactwa Duchownych, że połowa Narodu cierpiała i jęczała z biedy, podczas gdy oni, nie robiąc nic, opływali we wszelkie dostatki. Teraz, kiedy znane są zgubne skutki tego błędu, wydaje mi się, że nie ma lepszego sposobu niż pozwolić im upaść i upodlić się, a na koszt Rządu utworzyć szkoły dla Chłopów, w których będą oni mogli uczyć się moralności, rolnictwa, rzemiosła i kunsztu. Mówię do filozofa, do zręcznego polityka: Rząd jako taki nie powinien mieć innej religii niż religia natury. Ten bezmierny glob wypełniony nieskończonymi gwiazdami i nasze serca, które bezwiednie zawsze zwracają się /ku niej/ w rozpaczy, świadczą oczywiście o istnieniu Istoty Najwyższej, której nie rozumiemy, ale ją w duchu czujemy i którą wszyscy powinniśmy adorować. Pozostawmy więc wszystkim sektom, wszystkim religiom swobodę praktykowania ich kultu, byleby były one posłuszne prawom ustanowionym przez Naród…"  [817] .

W niemieckojęzycznym kantonie Solothurn, nieco na południe od Bazylei, w domu Zeltnera, w kwietniu 1816 r. Kościuszko pisał do Jeffersona z Soleure, o tym, że Europa nie jest tak szczęśliwa, jak USA dysponujące „naturalnym rządem” (natural government), tj. bliższym ludzkiej natury i potrzeb[818] . W roku swej śmierci (1817) Kościuszko  chwalił będzie mocno liberalna amerykańską konstytucję jako nieodzowną podstawę dobrych rządów[819] .

W roku śmierci Kościuszki powstała organizacja Filomatów. Wielu filomatów było z zawodu nauczycielami, więc zastanawiali się naturalnie nad kształtowaniem umysłów młodzieży, ale ustalenia dotyczące podtrzymywania polskości musieli utrzymywać w tajemnicy. Dnia 23 czerwca 1818 r. w krypcie św. Leonarda na Wawelu odbył się ponowny pogrzeb Tadeusza Kościuszki. Zaborcy odetchnęli podobno z wielką ulgą. Ponieważ niepodobna było postawić mu pomnik, w Krakowie powstał kopiec Kościuszki, lepszy od pomnika, gdyż niezniszczalny. Tego samego dnia wydano najprawdopodobniej pierwszy słownik języka ukraińskiego. Bez wsparcia instytucji kultura ukraińska rozwijała się powoli. Po powstaniu styczniowym Rosjanie zabronią publikacji po „małorusku”, co dla nas brzmi jak białoruski, a tak określano wówczas ukraiński. Dopiero po 1848 r. rozkwitnie ona w Galicji[820] .

Warto odejść na chwilę od chronologii, by zadać bolesne, ale potrzebne pytanie, czy w zamian za utratę niepodległości zaborcy oferowali Polakom coś, czego nie mogła dać stara Rzeczpospolita, a więc czy zabory były tylko i wyłącznie złem. Powszechny jest mit Królestwa Prus jako kraju militarystycznego, w którym oficerska szlachta całkowicie przytłacza słabe mieszczaństwo. Mit ten podważa m.in. australijski historyk Christopher Clark, który  przypomina, że Prusom zazdroszczono właśnie ich postępowego kodeksu praw z 1794 r., opartego na pracy prawników za czasów jeszcze Fryderyka Wielkiego[821] . W Prusach istniało po wojnie siedmioletniej ok. 9000 junkierskich posiadłości, których utrzymanie Fryderyk II uważał za konieczne ze względów militarnych (kadra oficerska)[822] , stąd ograniczenia dla mieszczan w ich nabywaniu, natomiast mieszczanie niemieccy mogli spokojnie kupować dobra szlachty polskiej. Za czasów Fryderyka II szlachta pruska już nie kwestionowała władzy królów pruskich, więc król mógł być bardziej poszlachecki niż jego ojciec, jednak pomagał stale mieszczanom. W 1785 r. w Berlinie działało już 65 manufaktur tekstylnych[823] . W 1800 r. Prusy będą czwartą potęgą przemysłową Europy po Wielkiej Brytanii, Francji i Holandii. Polityka Fryderyka II bardzo zaktywizowała miasta i życie miejskie.  Jego zarzuty do mieszczan o brak patriotyzmu wnikały zapewne stąd, że bogaci mieszczanie często czuli się bardziej Niemcami niż Prusakami. Badanie majątku Stavenow w Prignitz sugeruje, że przeciętny chłop brandenburski żył lepiej niż w większości Europy[824] . W 1763 r. w Prusach Zachodnich zniesiono dekretem królewskim  poddaństwo osobiste chłopów,  ale szlachta utrzymała je w poszczególnych majątkach, król nie miał jak wymusić stosowania jego zasad[825] . Tylko w domenach królewskich nie musiał się na nikogo oglądać. Podobnie na Śląsku i w zaborze pruskim, ponieważ szlachta śląska i polska stanowiły bardzo słabe lobby, mimo że w 1800 r. co trzeci Prusak był etnicznie Polakiem[826] . Od 1747-1748 sędziowie mogli bronić chłopów dzięki standaryzacji prawa. Chłopi, nawet ci pańszczyźniani, nie byli zresztą bezbronni, gdy wiedzieli, że prawo jest po ich stronie, praktykowali coś w rodzaju strajku włoskiego, pracując niewydolnie[827] . Fryderyk II, tak samo jak jego ojciec, miał mnóstwo mieszczańskich doradców i słuchał ich rad. Byli nimi: Johann Ernst Gotzkowsky, Christoph Gossler oraz Johann i Friedrich von der Leyenowie. Wbrew legendom mieszczanie nie bali się swojego króla i czuli jego wsparcie[828] , a w związku z tym, że Fryderyk II był sam swoim pierwszym ministrem, mieszczańscy sekretarze byli ważniejsi od arystokratycznych ministrów króla, podróżowali, gdy tamci pozostawali raczej w Berlinie. Wydatki na szkolnictwo były niewielkie w ogóle budżetu, ale i tak pruskie szkolnictwo było najlepsze w Europie[829] . W 1775 r. szkocki podróżnik John Moore pisał: „…Nic nie zaskoczyło mnie bardziej, gdy przybyłem do Berlina, niż swoboda, z jaką wielu ludzi mówi o posunięciach rządowych i zachowaniu króla. Słyszałem tematy polityczne i inne, które uważałem za jeszcze bardziej delikatne, omawiane tu bezceremonialnie niczym w londyńskiej kawiarni. Ta sama swoboda widoczna jest u księgarzy, gdzie produkcje literackie wszelkiego rodzaju sprzedawane są otwarcie. Opublikowany niedawno pamflet o podziale Polski, w którym król traktowany jest dość obcesowo, można zdobyć bez żadnych trudności, podobnie jak inne dzieła, które atakują najbardziej czołowe postacie przy pomocy całej dotkliwości, jaką daje satyra[830] …”.

Cenzura pruska przełomu XVIII i XIX w. była wyłącznie represyjna i łagodna (Fryderyk II uważał, że skrępowana prasa będzie nudna). Nieco zębów pokazywała zwykle w czasie wojen, gdy bano się szpiegostwa i wrogiej propagandy. Dopiero od 19 grudnia 1788 r. obowiązywała cenzura prewencyjna, co wynikało z purytańskich przekonań, skądinąd wielkiego miłośnika teatru, Fryderyka Wilhelma II. Później wydarzenia rewolucji francuskiej, jeszcze tą ostrożność rządu zwiększą. Według edyktu z grudnia 1788 r. dla łamiących cenzurę przewidywano kary więzienia i grzywny[831] . Odtąd uniwersytety mogły cenzurować czasopisma sztuki teatr i beletrystykę. Dzienniki i gazety pozostawały w gestii ministrów od spraw zagranicznych. W styczniu 1797 r. kary spotkały redakcję „Gazety warszawskiej” za przekazanie informacji o legionach polskich we Włoszech. W latach 1819, 1823 i 1837 pojawią się nowe ustawy o cenzurze i ich uzupełnienia, do 1848 r. zwykle przepisy ulegały stałej liberalizacji. Uzyskanie zgody cenzora nie zwalniało od kar jeśli w wydaniu dostrzeżone zostaną antypaństwowe aluzje i dwuznaczności, których cenzor nie wychwycił[832] . Nie robi to wrażenia gdy zestawimy cenzurę pruską ze swobodami świata anglosaskiego, ale nie jest też najgorzej.

Szlachta katolicka płaciła większe podatki niż protestancka, ale tylko trochę. Magnatom mającym w 1777 r.  ziemie w zaborze i poza nim, kazano się wprowadzić do Prus, pod groźbą konfiskaty, jednak zwykłej szlachcie polskiej pobłażano. Podatki były wyższe, ale bardziej przejrzyste. Rolnictwo ziem pod zaborem pruskim na początku miało problemy z rynkami zbytu, ale szybko sojusznik pruski - Wielka Brytania zaczęła je masowo kupować[833] .

Nawet po śmierci Fryderyka Wielkiego liberałowie pruscy nie dawali za wygraną, np.  wiosną 1794 r. w Halle liberalni studenci  nie wpuścili konserwatywnych profesorów na egzaminy[834] . O rewolucji francuskiej berlińczycy wiedzieli bardzo dużo i szczegółowo z różnych źródeł i z obu stron. Nigdzie w Niemczech nie było tak obiektywnych mediów w tej materii jak w Prusach[835] . Edykt pruski z 1807 r. nosił monopol szlachty na posiadanie ziemi, od 1810 chłopi byli osobiście w pełni wolni.  Od 1812 pruscy Żydzi to równi obywatele pod każdym względem, co postulowano już od 1781 r.[836] . 17 kwietnia 1797 wydany został statut generalny dla Żydów, których w Polsce i w zaborze żyło bardzo wielu, a w samych Prusach bardzo niewielu. Rozciągnięta została dość ścisła kontrola państwa pruskiego nad nimi. Do 1791 r. pruskie władze starały się nie zrażać szlachty polskiej, dopiero za poparcie insurekcji Kościuszki wielu magnatom i duchownym zabrali ziemie w Prusach Południowych, by dać je junkrom. Osadnictwo pruskie było początkowo bardzo skromne, do 1806 r. przybyło tylko 10.000 pruskich osadników. Nie można ignorować liberalnego ustawodawstwa jakiego ziemie zaboru by pewnie nie doświadczyły gdyby nie fakt owego zaboru. Pruskie prawa bardziej chroniły polskich chłopów niż chłopów na ziemiach junkrów, oczywiście także dlatego że junkrzy mogli zablokować działania pruskiego rządu a polscy szlachcice nie. Od 1782 r. chłopi zaboru pruskiego mogli podróżować swobodnie np. do miast by uczyć się rzemiosła, w 1797 r. zabroniono ich rugowania, a w 1799 r. zniesiono poddaństwo osobiste chłopów, co potwierdzono jeszcze w 1807 r.[837] . W 1808 r. miasta dostały znowu samodzielny samorząd. W 1808 r. zniesiono przywileje dla miast, cechów i Żydów, zapanował wolny handel. Od 1814 r. Żydzi podlegali obowiązkom służby wojskowej, w zasadzie byli pod względem prawnym zupełnie już równi innym poddanym, co było ewenementem w skali europejskiej.

Wspomnijmy jeszcze, co sądzili o tym przejściu z Polski do Prus niemieckojęzyczni mieszczanie Prus Królewskich. Gdańsk i Toruń od 1701 r., gdy powstało Królestwo Prus, trzymały się mocno Rzeczpospolitej, uważając że Hohenzollernowie zawłaszczyli i wykoślawili słowo „pruski”. Gdy w 1749 r. daje o sobie znać saska polityka centralizacji rządu (1749-1752) tak w Saksonii, jak w Gdańsku, a komisarze Augusta III: Anton von Leubniz i biskup Adam Stanisław Grabowski na wezwanie gdańskiego pospólstwa i samego Lengnicha, ingerują w ustrój Gdańska, pojawia się poważny zgrzyt. Właśnie w 1749 r. czołowy armator gdański Johann Philip Schuz zwodował największy okręt w całym stuleciu. Był to 500-łasztowy wielki statek kupiecki: „Augustus III Rex Poloniae”. Niestety podczas pierwszego rejsu do Kadyksu wpadł on w ręce algieskich piratów, którzy też docenili konstrukcję  jednostki, czyniąc ją swoją jednostką flagową[838] . Część elit Prus Królewskich jeszcze przed 1772 rokiem nie czuje się już częścią Polski. Dla Lengnicha przywileje Gdańska nie stanowiły przeszkody dla wasalstwa wobec Polski, ale już np. burmistrz malborka David Braun w 1772 r. uważał ze królowie są zbyt powolni wobec szlachty i że powinni wspierać miasta[839] . Należy jednak wyraźnie zaznaczyć, że Niemcy z Prus Królewskich nie byli separatystami, byli tylko antysarmaccy, czemu trudno się dziwić.

Rok 1767 to czasy ze wszechmiar niezręcznego sojuszu luterańskich w wielkiej mierze miast pruskich z sarmackimi, katolickimi barzanami, choć interesy były sprzeczne, jak to tylko możliwe. Sojusz funkcjonował tylko dlatego że barzanie wojowali z Rosjanami, których bały się także miasta Prus Królewskich. Rosjanie nie umieli skłonić sejmu 1767 r. do nadania praw innowiercom, więc nie mogli być uważani za sprzymierzeńca pod tym względem w pruskich miastach. Nawet bardzo propolski Lengnich odmówił w 1772 r. prośbie Stanisława Augusta, by napisać traktat o bezpodstawności roszczeń Hohenzollernów do terytorium Prus Królewskich[840] . Prócz zwykłej ostrożności kierowało nim zapewne poczucie, że Polska coraz mniej jest krajem dla miast pruskich. Niezależnie od tego mieszczańskie Prusy Królewskie coraz bardziej zmierzały do liberalizmu, gdy sarmaci szukali zwykle pociechy w katolicyzmie i konserwatyzmie. Inny uczony z Prus Królewskich Werndorff, opierając  się na tekstach Christiana Thomasiusa dowodził, że religia powinna być sprawą prywatną i zaapelował do Polaków, by wyzwolili się spod tyranii kleru[841] . Ten sam liberalizm Prus Królewskich spowodował entuzjastyczną reakcję na insurekcję kościuszkowską, choć tworzony w jej trakcie polski nacjonalizm coraz bardziej je wykluczał, ponieważ był sarmackiego pochodzenia.

W zaborze pruskim bardzo długo delikatnie obchodzono się z Kościołem Katolickim, rozumiejąc jego olbrzymi wpływ na Polaków. Starano się kontrolować kontakty z Watykanem, ale kler zachował 38% dochodów ze swych dóbr. Czuwał nad sprawą prezes kamery Johann Friedrich Domhardt, odpowiedzialny bezpośrednio przed Berlinem[842] . Za zbytnią poufałość z Fryderykiem II Hohenzollernem w Polsce często oskarża się  biskupa Ignacego Krasickiego[843] . Mieszanie się Rosji w sprawy Polski Krasicki przyjmował bardzo źle i współczuł Stanisławowi Augustowi, coś się jednak psuło między Krasickim a królem po 1770 r., prawdopodobnie, jak na gust króla, Krasicki był za mocno związany z Potockimi i biskupem Sołtykiem[844] . Do czasu nieudanego porwania przez konfederatów Stanisława Augusta (1771), Krasicki sympatyzował z nimi. Później porzuca republikanizm szlachecki i stawia na nowoczesność przede wszystkim. Choć Fryderyk II głosił, że Kościół Katolicki na jego ziemiach ma nietykalność, władze pruskie ingerowały we wszystkie dziedziny życia. Nie wolno było nawet pisać do Rzymu bez wiedzy ministrów pruskich[845] . Od 1773 r. co roku niemal Krasicki jeździł do Fryderyka II. Jako przyjaciel jezuitów cieszył się Krasicki, że mimo kasaty zakonu (1773 r.) przez Watykan do 1780 r. zachowują one wszystkie dobra na Warmii. Fryderyk cenił zakony uczące, cenił nauczycieli we wszystkich postaciach[846] . Choć Krasicki sam był utracjuszem i Fryderyk II musiał mu pomóc uregulować długi, we wszystkich komediach Krasickiego ziemiańska skromność jest przeciwstawiona pańskiemu zepsuciu[847] . Krasicki nie był więc raczej wielkim fanem mieszczaństwa, to w jego sztukach prawie nie występuje. Krasicki bolał nad rozbiorem 1772 r., choć uznawał starą sarmacką Rzeczpospolitą za nierządną w najwyższym stopniu, jednocześnie snuł nierealne marzenia o powrocie do tego, co z Polski zostało. We wrześniu 1786 r. w Królewcu Krasicki złożył przysięgę nowemu władcy Prus Fryderykowi Wilhelmowi II[848] . Władcę znalazł miłym, a jego dwór wesołym. Wierzył jednocześnie w projekty Stanisława Augusta, ale wątpił, czy dadzą mu je przeprowadzić[849] . W lipcu 1789 r. wraca do Lidzbarku, nie było go więc w Warszawie podczas uchwalania konstytucji, ale uczcił ją pieśnią religijną i był dumny z tego, że polska rewolucja mądrzejsza jest od francuskiej.  Pochowany został w katedrze pw. Świętej Jadwigi Śląskiej w Berlinie, tej samej, którą w 1774 r. konsekrował, w  1829 r. został przeniesiony do katedry gnieźnieńskiej dzięki staraniom Juliana Ursyna Niemcewicza. Prusacy nie zwalczali Kościoła Katolickiego otwarcie, ale też nie można powiedzieć, by o niego dbali. W podpoznańskim Chwaliszewie w 1803 r. zamienili lokalny ratusz w lazaret, a w tym samym mniej więcej czasie zabronili remontować podupadające świątynie św. Barbary i św. Wawrzyńca wraz ze szpitalami,  a także kościół św. Mikołaja na Zagórzu.

W 1805 r. biskup Ignacy Raczyński zlecił więc rozbiórkę budynków. Odtąd lokalni katolicy musieli chodzić na msze do katedry[850] . Wobec zaborów duchowieństwo polskie nie zajęło jednoznacznego stanowiska. By coś takiego zobaczyć, trzeba poczekać na epokę niemieckiego nacjonalizmu drugiej połowy XIX w., który napotka na nacjonalizm polski. Polacy raczej nie stracili pod względem obywatelskim na pruskich rządach, przynajmniej do czasu represji popowstaniowych (od 1831 r.).

Trochę inaczej żyło się Polakom w zaborze austriackim. Dominium Habsburgów było potężne w teorii, ale w praktyce potęgę tą podważała niejednolitość praw i ustaleń w różnych prowincjach.  Na początku polscy mieszkańcy Galicji mieli do czynienia z cesarzową Marią Teresą, panującą w latach 1740-1780. Teoretycznie nie była ona bigotką, choć wyraźnie np. nie lubiła Żydów; w 1745 r. usunęła ich z Czech.  Protestantów wyrzucano do Siedmiogrodu, prawosławnych tolerowano tylko w Galicji i Bukowinie, ponieważ stanowili przeciwwagę dla Polaków[851] . Sejm Rzeszy w Ratyzbonie i Fryderyk II bardzo potępiali przesiedlenia protestantów. W czasie wojny z Prusami (1756-1763) nadal represjonowała protestantów w swoim państwie, co Fryderyk II wykorzystywał propagandowo z wielkim efektem[852] . Maria Teresa de facto nawracała siłą na katolicyzm w Czechach i nachalnie na Węgrzech. Jej nietolerancja śmieszyła i szkodziła. Nawet jej główny minister deista Kaunitz musiał biegać do spowiedzi i przynosić zaświadczenia jej odbycia. Nie udała się akcja komisji cnoty Keutchheitskommission (1747-1748). Bajki o duchach i czarach były w Imperium zabronione[853] ; Pruski poseł Podewils kpił w 1747 z uwięzienia kilku szlachciców za nadmierne upodobanie do wdzięków pewnej aktorki[854] . Kraj jednak się rozwijał. Od 1748 r. władza centralna uchwalała podatki samodzielnie bez zdominowanych przez szlachtę stanów prowincji. Pod wpływem pisarza politycznego Sonnefelsa i syna cesarzowej, Józefa  zniesiono w 1776 r. tortury i ograniczono stosowanie kary śmierci[855] . W epoce napoleońskiej Metternich mawiał, że Wiedeń jest miastem muzyki bo jest bezmyślny. Gottsched nie przekonał Marię Teresę do założenia Akademii Nauk w połowie XVIII w., więc Akademia Wiedeńska powstanie dopiero w 1847 r. – półtora stulecia po berlińskiej. Gerard van Swieten pod nadzorem Marii Teresy zreformował wyższe szkolnictwo wbrew jezuitom. W Galicji brak polskojęzycznych nauczycieli był problemem nie do przejścia, ogólnie jednak szkolnictwo w Austrii w 1780 r. było drugim najlepszym w Europie po pruskim[856] .

Do 1764 r. jansenista van Swieten odebrał z rąk jezuitów cenzurę przy poparciu władczyni, jednak jednocześnie oznaczało to, że ich polityczne moralizatorstwo skrępowało rynek księgarski jeszcze bardziej niż przedtem jezuici. Zabroniono wielu dzieł  Lessinga, Fieldinga, Ariosta, czy  Machiavellego[857] . Od 1748 r. papieskie odezwy nie mogły być drukowane bez zgody władz państwowych, w 1769 r. kościoły straciły prawo azylu. Od 1769 r. zahamowano rozrost klasztorów, m.in. przez ograniczenia wiekowe dla nowicjuszy itd. Władczyni nie udało się zażegnać ryzyka głodu (Czechy 1774/1775), a na bunty odpowiadała, ku przerażeniu swego syna Józefa, siłą[858] . Reformy Józefa II, rządzącego samodzielnie państwem Habsburgów w latach 1780-1790,  są zwykle traktowane nieufnie przez polskich historyków, którzy w większości chcą mu wytknąć hipokryzję i antywolnościowe tendencje. Wystarczy jednak sięgnąć do autorów zachodnich, by cała perspektywa uległa zmianie. W niektórych kwestiach, jak np. cenzury Józef II Habsburg był najbardziej liberalnym władcą europejskim XVIII w.

Podobnie jak Fryderyk II,  Józef II mocno przyciął wydatki dworu. Mimo ambicji stworzenia nowoczesnego niemieckiego teatru i opery, nie był zbyt hojnym mecenasem[859] . Uważał się za „cesarza ludu” – Volkskeiser; ubierał się skromnie i starał się być zawsze dostępny interesantom i zamienił pyszne pałace w Schönbrunnie i Hofburgu na skromny Augarten. Nowy cesarz zakazał bankietów pogrzebowych, wdrażał higienę, ustanowił nadzór nad aptekami, otoczył ochroną dzieci nieślubne przed prześladowaniem, dla Wiednia był jak burmistrz i ojciec[860] . Spowodowało to wielką popularność władcy w pierwszych latach jego panowania. Wiedeńczycy stali murem za nim w konflikcie z ostentacyjnie dumnym i próżnym oraz z włoska teatralnym papieżem Piusem VI w 1782 r.[861] . Zapanowała niemal absolutna wolność słowa, niesamowita w tych czasach, zwłaszcza w monarchii absolutnej, rezultat określany był powszechnie jako „Wiener Schmäh” – wiedeńskie nadużycie. Józef II uważał jednak, że „drukowane głupstwa stają się ważne (a więc niebezpieczne dla władzy) tylko wtedy, gdy ogranicza się ich cyrkulację”[862] . Zabroniono ze znanych ksiąg tylko sprzedaży „Cierpień młodego Werthera”, by Wiedeńczycy nie kopiowali postępowania bohatera, tj. samobójstwa z miłości[863] . Johann Thomas von Trattner zarobił krocie na drukarni, jako że wolna prasa oznaczała jej rozkwit. Józef wprowadził wolność handlu w całym imperium i  obalił monopole.

W 1785 r. pojawiły się regulacje i ograniczenia dla masonów, ci połączyli się w większe jednostki, by łatwiej wykazać swą nieszkodliwość polityczną. Na Hohe Markt stał pręgierz, a przypięci do niego bywali nawet szlachcice. Dla Polaków z Galicji był to szok. W latach 1787-1788 opinia Austriaków o cesarzu Józefie II popsuła się, zbyt niecierpliwie cesarz starał się wprowadzać nowe reformy w życie. Od czerwca 1781 r. w Galicji obowiązywała ustawa o cenzurze Censurgesetz, przewidująca represje za amoralność i krytykę administracji państwowej. Kary pieniężne mogły sięgnąć 500 florenów. Zwłaszcza drukarzy galicyjskich otwarcie występujących przeciwko władzy austriackiej, czekać mogły więzienie, chłosta i oczywiście  konfiskata nakładu[864] . Prasa miała w Galicji generalnie łatwiej niż drukarze książek i sytuacja nie różniła się w zasadzie od ogólnopaństwowej czy wiedeńskiej. Gdy jednak w 1783 r. w „Die Post von Wien” i „Das Wiener Blaetchen” ukazały się mocno niepochlebne artykuły o cesarzu, zabroniono im pisać o nim, ale gazet nie ukarano, co byłoby standardem w innych państwach. Cesarz Józef II zmarł w lutym 1790 r., mocno już schorowany powołał 20 stycznia 1790 r. Studiencommission, czyli komisję cenzury oświaty. Oznaczało to  cenzurę prewencyjną na druki i lokalne i sprowadzane. Krótko panujący Leopold II (1790-1792) podtrzymał ten kurs, zwalniając jednocześnie tempo reform by uspokoić prowincje, a kolejny władca Franciszek II oddał cenzurę bezpośrednio w ręce policji.

W Galicji rządy austriackie oznaczały zwyżkę podatków nawet o 80%, ale tak samo jak w przypadku zaboru pruskiego, system ich pobierania był bardziej przejrzysty i jasny[865] . Po nieudanej wojnie o sukcesję bawarską (1778-1779), Galicję zaczęto traktować bardziej serio, wcześniej starano się jej raczej pozbyć, wymieniając na inne ziemie. Pierwszym gubernatorem Galicji został hrabia Johann Baptist Anton von Pergen (1725-1814) i odrzucił memoriały arystokratów galicyjskich, którzy starali się o wyjątkowe przywileje ekonomiczne, jakimi cieszyli się ich węgierscy odpowiednicy w zamian za kluczową pomoc dla Imperium w latach 40. Nie zlikwidowano też cła na granicy galicyjsko-węgierskiej.

Problematyczne było, że do Galicji jechał drugi garnitur austriackich urzędników, często ludzie nieprzygotowani, a butni i konfliktowi. Poeta Franciszek Karpiński (1741-1825) w pamiętniku opisał scenę, kiedy Kreishauptmann brzeżański kazał szlachcie długo antyszambrować, po czym odezwał się do nich tylko kilku słowami, każąc zachowywać przepisy cesarskie, a następnie odprawił. Za rządów trzeciego z kolei gubernatora Galicji, księcia Heinricha von Auersperga (1697-1783) rozpoczęto niemiecką akcję kolonizacyjną. Rząd austriacki wprowadził jeszcze w 1775 r. ordynację sądową, która dopuszczała skargi chłopów na dziedziców. Ci jednak potrafili czasem blokować wykonanie prawa, np. za pomocą zręcznej łapówki, choćby w Wiedniu. Podobnie było z patentem zakazującym stosowania wobec chłopów niektórych kar cielesnych[866] .

W 1781 r. wydano kolejny patent osiedleńczy (Ansiedlungspatent), już bez podziału na katolików i innowierców, co było związane z tolerancyjną polityką Józefa II. Kolonizacji pomógł wielce słynny Toleranzpatent z 10 listopada 1781 r., który przyznawał protestantom i innym niekatolikom prawa równe tym, jakimi cieszyli się katolicy. Dysydenci mogli być odtąd wyższymi urzędnikami i profesorami[867] . Józef II inwestował w Galicji, ale mimo wszystko sytuacja tam mocno kontrastowała z sytuacją w Prusach, gdzie budowano już pierwsze wielkie zakłady przemysłowe (Tyrowicz 1956).

Józefinizm przyczynił się do poprawy życia chłopów galicyjskich. W 1782 r. zniesiono ich poddaństwo osobiste (Leibeigenschaft) i dążono do stopniowego całkowitego zastąpienia pańszczyzny czynszem. Najdalej w swych założeniach szła reforma urbarialna z 1789 r. Obowiązywała ona jednak tylko kilka miesięcy, ponieważ galicyjska szlachta użyła swych wiedeńskich wpływów do jej zablokowania. Nowy cesarz Leopold II odwołał ją w 1790 r.[868] .  Reformy edukacyjne do Galicji docierały w formie rozwodnionej. Józefiński uniwersytet we Lwowie  otwarty w 1784 r. był dość scholastyczny i zachowawczy[869] .

Krytyków, jak ekonomista Hessl, Józef II zapraszał na dyskusje na dwór, by się od nich czegoś nauczyć. Miał jednak za mało mieszczan urzędników i cierpliwości, by reformy administracji mogły się zakorzenić[870] . W przeciwieństwie do Fryderyka II był fizjokratą, a nie merkantylistą i wspomagał raczej rolnictwo niż handel[871] . Konstytucja USA kojarzyła mu się z listami przywilejów szlacheckich, a tych miał dość. Leopold II był konstytucjonalistą, ale panował tylko dwa lata (1790-1792), później zaś rewolucja francuska odstraszyła kolejnego władcę Franciszka II od konstytucjonalizmu i liberalizmu. Stąd ustawodawstwo także wobec Galicji stawało się ostrzejsze.

W 1796 r. Austriacy przejęli fundusze kościelne i monopol solny od elit galicyjskich. Nie było to jednak w duchu antypolonizmu lecz raczej józefińskiego centralizmu. W tym samym duchu kasowano klasztory kontemplacyjne. Od 27 maja 1797 r. samowolne przekroczenie granicy Imperium Habsburgów było nielegalne, ponieważ bano się ucieczek do armii francuskiej w Italii. W 1805 r. zlikwidowano Uniwersytet Jagielloński. Wobec słabości żywiołu niemieckiego starano się germanizować Żydów, skoro znali germański język, czyli jidysz i często jako jedyni w okolicy mogli się porozumieć po niemiecku. Nadawano im teraz niemieckie nazwiska. Biedocie często obraźliwe (np. Afterduft), bogaczom zaś piękne (np. Goldmann). W XVII w. Austriacy narzucali na gminy żydowskie mnóstwo ekonomicznych ograniczeń, lecz z drugiej strony Austria ochraniała od dawna   mniejszościowe odłamy i sekty judaistyczne przed judaistami głównego nurtu, jak Jakoba Franka, który w 1757 r. musiał uciekać przed ziomkami z Polski do tureckiej Wołoszczyzny[872] . Kuzyn Franka, Moses Dobruschka, później uszlachcony Franz Thomas von Schönfeld, podobnie jak Sonnenfels kibicował promowaniu języka niemieckiego. Habsburskie elity żydowskie nie tylko się asymilowały, ale pomagały zastępować niepraktyczną łacinę, językiem niemieckim, krocząc w pierwszym szeregu józefinizmu obok oświeconych katolików jak Karl Anton Martini. Jednak gdy nadeszły burzliwe czasy rewolucji francuskiej, znowu wróciły rozmaite ograniczenia wobec Żydów (1790-1814). Znowu zostali oni wydaleni z Wiednia.

Do 1848 r. istniał tzw. Judenamt regulujący sprawy związane z ludnością żydowską. Nie do końca udała się również józefińskim Żydom obrona wolnego handlu. W 1809 r. w Wiedniu nadal było aż 159 cechów, zazdrośnie strzegących swych przywilejów, w tym najważniejszego przywileju każdego cechu, jaki kiedykolwiek istniał –  prawa do pracy kiepskiej i drogiej. Jednak do 1815 r. przynajmniej bankierzy żydowscy, jak Arnstein czy Eskeles byli traktowani z takim samym szacunkiem, jak protestanckie banki (Fries, Parish, Steiner)[873] . Gdy w połowie XIX w. w sztuczny nieco sposób tworzyć się będzie  nowoczesny czeski naród, narodowcy czescy wykorzystali antysemityzm do swych celów, Żydzi stali bowiem po stronie niemczyzny, ponieważ podobnie jak galicyjscy chłopi, pamiętali swego dobroczyńcę Józefa II. Do 1848 r. Żydzi dobrze się asymilowali w ramach ogółu habsburskiego mieszczaństwa, jednak rewolucja 1848 r. pokazała, że żydowska i nieżydowska burżuazja mają inne interesy. Na tle prześladowań Żydów w Rosji w XIX w., Austria była jednak ziemią obiecaną[874] . W latach 1798-1811 wdrażany nowy kodeks cywilny w Austrii, miał on jednak cechy konserwatywne a nie obywatelsko-postępowe. Austria nie do końca chciała się podzielić swoimi postępowymi reformami z Galicją.

Polacy zaboru rosyjskiego żyli zrazu pod władzą Kataryny II.  Ta niemiecka księżniczka (Sophie von Anhalt-Zerbst) szczerze pokochała Rosję i zaskakująco dobrze orientowała się w rosyjskich realiach, np. nie walczyła ze zwyczajem starych mieszczek, by przygarniać w domach chmary żebraków, choć zwyczaj ten zniechęcał do pracy, a to kłóciło się z racjonalizmem carycy i jej epoki[875] . Podobało jej się np. to, że Rosjanie są spontaniczni, a ich portrety nie są wyidealizowane, lecz realistyczne. Podobały się jej także hasła oświecenia, ale jako typowa niemiecka arystokratka  uważała, że państwo powinno decydować, a ludzie słuchać[876] . Założyła m.in. Wolne Towarzystwo Ekonomiczne, ściągała osadników z Anglii, wznowiła handel z Chinami, a w 1786 r. stworzyła sieć szkół. Pańszczyzny nie zniosła, ponieważ jej kanclerz Nikita Panin, liberał zresztą, ale realista, uznał, że zapłaciłaby za to utratą władzy. Wiele z jej działań miało na celu raczej zrobić wrażenie na francuskich filozofach i na liberalnym Paninie, niż faktyczną reformę, jak np. komisja kodyfikacyjna, która miała rzekomo nadać Rosji coś w rodzaju konstytucji, z drugiej jednak strony np. w 1787 r. pozwoliła chłopom pańszczyźnianym studiować na uniwersytecie[877] . Nie znaczy to jednak, że była za zupełnym zniesieniem klas społecznych. W 1775 r. podzieliła wszystkich mieszkańców miast na  dwa stany: mieszczański i kupiecki. W 1782 r. zabroniono przyjmować chłopów do stanu mieszczańskiego[878] , ponieważ miasta przeżywały inwazję chłopów szukających lepszego życia.

Fundamenty pod nowoczesną Rosję położył jednak jak wiadomo Piotr I, np. od 1702 r. wychodziła pierwsza gazeta „Wiedomosti”. Cenzury car nie stosował, ale ingerował w politykę wydawniczą nielicznych jeszcze pism. Czasem sam redagował artykuły. Krytykował barokowy styl niemiecki za wodolejstwo, tłumacząc z niemieckiego nakazywał opuszczać napuszone fragmenty zdobnicze. Nie oznacza to, że Rosja Piotra I miała tylko blaski. Piotr I potrafił zabić za zakłócenie dworskiej zabawy, a od 1715 r.  Rosjanie mieli obowiązek donosić na wszystkie podejrzane posunięcia przeciwko władzy, co z chciwości było nadużywane i przywodzi nam na myśl ZSRR. Po śmierci Piotra I (1725 r.), reformy utrzymano, choć straciły impet. Od 1758 r. w Petersburgu istniała Akademia Sztuk Pięknych. W 1767 r., gdy szlachta wielkopolska nie dopuściła do praw innowierczych omawianych w grodzie kaliskim, wysłani przez Katarzynę II kozacy zakuwając w dyby tych i owych „wytłumaczyli”, że trzeba być tolerancyjnym[879] . Trudno powiedzieć, ile w tym było działania ideowego, a ile cynicznego pretekstu do mieszania się w sprawy polskie.

Polska sprowokowała też nieco carycę w postaci Radziwiłłów przyjmujących otwarcie rzekomą pretendentkę do tronu Rosji, niejaką Tarakanową. Innym niewygodnym faktem, o jakim Polacy nie lubią pamiętać, jest to, że Turcja nie wsparła barzan, lecz po prostu Turcy zdenerwowali się, gdy Rosjanie ścigali barzan, aż do ich miasta Bałta[880] . Zgodnie z narzuconym Turcji upokarzającym traktatem pokojowym w 1774 r. Katarzyna II została protektorką prawosławia także i w tym kraju. Katarzyna II popierała literaturę i naukę. Nie zawsze jednak  potrafiła wyzyskać talenty rodzime, np. Łomonosowa. Przed Katarzyną II na dworze rosyjskim nie było żadnej biblioteki[881] , była jednak zwolenniczką cenzury; maksimum, na jaką mogli sobie pozwolić autorzy, to utyskiwanie na dawnych faworytów w „Historii Rosji” księcia Michaiła Szczerbatowa i krytyka okrutnej ciemnej szlachty w „Trutniu” – piśmie Nowikowa; pismo to umarło jednak naturalną śmiercią (1774 r.) i wbrew legendzie nie zostało zamknięte przez Katarzynę[882] . Jednak w 1770 r. Katarzyna II miała dość wolnej prasy, a w 1775 r. cenzurę jeszcze zaostrzono z powodu powstania Pugaczowa W  1785 r. wydano zarządzenia przeciw antyracjonalistycznym masonom, czyli tym, którzy pasjonowali się ezoteryką. Zarządzono inspekcje szkół moskiewskich pod tym kątem[883] . Katarzyna dopuszczała krytykę moralną i społeczną, ale czysto politycznej już nie. Czasem nie musiała cenzurować, wystarczało, że skrytykowała sztukę, by nikt nie chciał jej oglądać. Cenzura w 1788 r. jeszcze wydawała się łagodna czy niedbała, ale już w 1793 r. w kręgach dworsko-ministerialnych proponowano zamkniecie wszystkich prywatnych drukarni, gdyż cenzura nie nadążała z czytaniem, nie zdecydowano się jednak na to[884] .

Dawne monarchie zawsze zaostrzały cenzurę w niespokojnych czasach, tak było w Prusach i  Rosji np. w czasach wojny siedmioletniej[885] . Na zburzenie Bastylii caryca zareagowała z rezerwą, uważała rewolucję za ciekawy eksperyment, a Ludwika XVI za żałosnego pijaka[886] , ale już konstytucja 3 maja wyprowadziła ją z równowagi.  Dopiero  na podstawie dekretu carskiego z 9 kwietnia 1804 r. zapanowała w Rosji surowa cenzura prewencyjna, co oznaczało, że trzeba było konsultować się z cenzorami, przed każdą publikacją i uzyskać ich aprobatę dla niej. W dokumencie carskim na temat cenzury stwierdzano, że jest ma ona dać odpór wszelkim napaściom przeciw religii, moralności i osobistemu honorowi któregokolwiek obywateli[887] , co oznaczało, że nie można było w złym świetle postawić żadnego dostojnika państwowego, nawet jeżeli obciążające go informacje były prawdziwe, a więc odmawiał rząd carski tego prawa jakim mieszkańcy i autorzy w Nowym Jorku cieszyli się już od głębokich czasów kolonialnych, a mianowicie od lat 30. XVIII w., jednak w ciągle autorytarnej Europie przełomu XVIII i XIX w., nie było to nic specjalnie zaskakującego.

Podobnie jak Fryderyk II, Katarzyna II dość łagodnie obchodziła się z Kościołem Katolickim na terenie swojego zaboru. Oprócz niedoboru nauczycieli, co było bolączką wszystkich wschodnioeuropejskich państw tej epoki, powodem zachowania klasztorów jezuickich była chęć pozyskania sympatii lub choćby jakiej takiej współpracy ze strony polskiego Kościoła[888] . W 1798 r., a więc w dwa lata po śmierci matki, car Paweł I podporządkuje wszystkie polskie diecezje znajdujące się pod kontrolą Rosji, metropolii mohylewskiej. W latach 1783-1820 otwarto na terenie zaboru rosyjskiego pięć nowych katolickich  seminariów duchownych.

Od 1791 r. bardzo wiele biedoty żydowskiej z głębi Rosji wypchnięto do Polski. Przesiedlanie wstrzymano dopiero w 1808 r. już za Aleksandra I. Polscy konserwatywni arystokraci łudzili się perspektywą wspaniałych karier u boku cara. Jednak niewiele wynikło z wizyty Aleksandra I u Czartoryskich w 1805 r. Podobnie jak w zaborach niemieckich, gdzie nieznająca niemieckiego szlachta polska była największym poszkodowanym pod względem karier w administracji, również w zaborze rosyjskim była ona największym rozczarowanym. Cara Aleksandra stać było na pewne gesty przyjazne dla Polaków, np. założenie polskojęzycznego uniwersytetu w Wilnie czy też raczej na zgodę na jego założenie. W latach 1815-1816, a więc w pierwszych istnienia Królestwa Polskiego, powstało wiele gorzelni, co przyczyniło się do fali alkoholizmu u chłopów[889] . Folwarki były coraz większe, a położenie chłopów coraz gorsze. Konstytucja Królestwa Polskiego dawała im wolność, ale nie ziemię. Nowe podatki carskie były liczne. Natomiast był to też czas rozkwitu przemysłu w Polsce, przy czym na pierwszy plan wybijała się Łódź. Jak hrabia Tyzenhauz za czasów stanisławowskich, tak łódzcy fabrykanci wykorzystywali chłopów pańszczyźnianych do wznoszenia manufaktur i płacili im niezwykle mało za robotę; takie dziwne początki miał polski kapitalizm[890] .

Reasumując zmiany, jakie zaszły w związku z rozbiorami w latach 1772-1820, stwierdzić należy, że mimo iż Rosja, Austria i Prusy pozostawały absolutnymi lub prawie absolutnymi monarchiami, główną przyczyną rozbioru było to, że ich społeczeństwa rozwijały się znacznie szybciej niż polskie. Oczywiście nie zawsze oznaczało to, że tymi społecznymi zdobyczami zechcą się z Polakami podzielić.

Na polu kultury Polakom z pewnością było najtrudniej, co wiemy choćby z biografii Wojciecha Bogusławskiego. Już za rządów Targowicy była mocna polityczna cenzura teatralna, na szczęście niefachowa i nieudolna. Bogusławski szukał wówczas pokrzepienia[891] w sztukach autorów ruchu Sturm und Drang. Po 1795 r. zarówno Prusy, jak i Austria tolerowali teatr polski, ale tak długo, aż wszyscy polscy aktorzy nauczą się niemieckiego[892] . We Lwowie prawie wszystkie sztuki cenzura przepuszczała z marszu, niestety gdy Austriacy zawarli pokój z Francją w październiku 1797 r. stali się o wiele mniej pobłażliwi[893] . Wrócił więc Bogusławski do Warszawy, należącej wówczas Prus. Uzyskał też zgodę na zgranie przedstawień z jarmarkiem świętojańskim co roku organizowanym w Poznaniu od średniowiecza[894] . W 1810 r. występował w Poznaniu ostatni raz w  ramach trupy Teatru Narodowego[895] . W 1815 r. bezskutecznie, mimo poparcia wielkiego księcia  Antoniego Radziwiłła, starał się o przywilej teatralny na całe Wielkie Księstwo Poznańskie,  jednak militaryzacja miasta po pokonaniu Napoleona, skrępowała życie teatralne Poznania. Z Niemiec przybywały drugorzędne zespoły, nie mogące odnieść sukcesu tam. Już w 1801 r. dyrektor Kamery Warszawskiej Karl Georg Hoym chciał przykręcić Polakom śrubę w ich przedsięwzięciach, ale minister Prus Południowych Voss go hamował w tych zapędach[896] . Voss zdawał sobie sprawę, że Polacy jako wielki procent  mieszkańców Królestwa Prus od 1795 r., nie mogą być po prostu kolonizowani, a więc trzeba mieć wobec nich odrobinę dobrej woli.

Również Bogusławski wykazał dobrą wolę. W 1801 r. w Poznaniu wystawiał przede wszystkim życzliwą Niemcom sztukę „Otto von Wittelsbach” Josepha Mariusa Babo. W Warszawie władze pruskie zakazywały używania pruskich mundurów na scenie, więc Bogusławski używał rosyjskich nawet gdy aktorzy grali Prusaków[897] .  Dnia 3 sierpnia 1806 r. Bogusławski wystąpił w roli tytułowej sztuki: „Fryderyk Wielki w Spandau”, zarzucano mu w związku z tym „germanomanię”[898] . Po przybyciu armii Napoleona, zapanował entuzjazm, ale i strach przed wybrykami francuskich żołnierzy. W 1808 r., po wyjeździe Fryderyka Augusta, Warszawa tak bardzo opustoszała, że Teatr Narodowy prawie splajtował[899] .  Mimo iż Księstwo Warszawskie powołał do życia Napoleon, francuskie sztuki były deficytowe, publiczność zdecydowanie preferowała szekspirowskie[900] .

W dniu 14 kwietnia 1810 r. rząd Księstwa dał Bogusławskiemu pewną subwencję, jednak niewiele ona znaczyła wobec klęsk Napoleona.  Po ponownym zajęciu miasta przez Rosjan, Bogusławski wolał usunąć się do Wilna. Zmęczony podróżami poprosił jednak cara Aleksandra I, który lubił stroić się w szaty dobroczyńcy Polaków, o emeryturę 6.000 zł, dostał 4.000 zł[901] . Miał do wyboru gotówkę albo dzierżawę rządowego folwarku, wybrał folwark. Życie Bogusławskiego ukazane pod kątem politycznym unaocznia nam wyraźnie  jak bardzo przelotnym i niepewnym zjawiskiem był epizod napoleoński w Polsce, mimo iż wzbudził on wiele nadziei.

Mimo iż napoleońskie podboje pobudzały wyobraźnię, nie wytworzył się w początkach XIX w. żaden silny polski ruch liberalny, który przypominałby kręgi Beniamina Constanta w Paryżu czy Wilhelma von Humboldta w Berlinie, nie wspominając już o potężnych brytyjskich wigach. Może było tak, dlatego że liberalizm Napoleona jest raczej przesadzony. Liberałowie polscy początku XIX w. były to niewielkie grupy intelektualistów. Ten niedorozwój polskiego liberalizmu był po części winą zaborców, bowiem obce elity po części zastąpiły polskie, po części jednak skutkiem nieliberalnych, a nawet antyliberalnych polskich tradycji dwu poprzednich stuleci; tradycji ultrakatolickich i pseudo-demokratycznych (sarmackich). Wbrew stereotypowi liberalizm wcale nie musi iść w parze z demokracją; jeśli zamknięta jest droga awansu społecznego, a tak było niemal do końca sarmackiej polski, nie ma liberalizmu i nie ma żadnego poczucia obywatelstwa ponad stanowością. Brak rozwoju przemysłowego i związany z tym brak silnej i licznej burżuazji to kolejny problem dla rozwoju liberalizmu.

Warto jednak wspomnieć o tzw. kaliszanach czyli inaczej „opozycji kaliskiej”, aktywnych zwłaszcza w latach 20. i 30. XIX w. Starali się przekonać władze Królestwa Polskiego do naśladowania francuskiej Karty Praw z 1814 r. i reform Beniamina Constanta. Był to więc typowy dla Francji liberalizm arystokratyczny, ostrożny wobec demokracji. Do połowy XIX w. liberalne kręgi Francji, Zjednoczonego Królestwa i Niemiec były bardzo sceptyczne co do poszerzania praw demokratycznych o kolejne warstwy ignoranckiego ludu. To nieobycie z demokracją było zresztą jedną z przyczyn sukcesów wyborczych dyktatorów takich jak Mussolini czy Hitler. Ostrzegał przed tym Tocqueville w połowie XIX w., a Ortega y Gasset w początkach XX w. Stąd ostrożność była uzasadniona, zwłaszcza wobec pochodu dzikiego socjalizmu od połowy XIX w., wprost dążącego do permanentnej wojny klasowej. Kaliszanie działali pod przywództwem Bonawentury Niemojowskiego i Wincentego Niemojowskiego, a do ludzi związanych z tym ruchem należeli m.in.: Alojzy Prosper Biernacki, Józef Biernacki, Teodor Morawski, Teofil Morawski, Jan Nepomucen Niemojowski, Antoni Jan Ostrowski, Władysław Ostrowski, Ignacy Prądzyński, Stanisław Kaczkowski, Józef Komorowski, Jan Nepomucen Umiński i Walenty Zwierkowski. Carat nie prześladował ich na co dzień, ale nie akceptował ich jako ugrupowania. Po wystąpieniu liberałów z żądaniem ustanowienia sądów przysięgłych car Aleksander I Romanow na pięć lat zawiesił zwoływanie obrad sejmu (1820–1825). W tych samych czasach pierwszy pamiętnik chłopskiego inteligenta Kazimierza Deczyńskiego (1800-1838) opisywał, jak silnie irytowały ziemian ograniczenia pańszczyzny i jak bardzo starali się je obchodzić, stosując rozmaite szantaże[902] .

Od 1815 r., a już na pewno od 1820 r., historia Polski w pewien sposób znowu staje się prosta, gdyż zaczyna ograniczać się do tego, na co pozwolą nam rozmaici zaborcy czy okupanci i do dyskusji, na czym polega polskość. Nawet sytuacja Żydów polskich stała się prosta, ponieważ w 1818 r. w Królestwie Polskim ostatecznie zniesiono odrębne żydowskie instytucje. Odtąd urzędnicy carscy regulowali życie Żydów tak samo jak Polaków i Rosjan. Oznaczało to czasem prześladowania, dlatego w czasie powstania 1830 r. zarówno Polacy, jak i Rosjanie będą uważali, że Żydzi powinni stanąć po ich stronie[903] .

Jednak sarmackie archaizmy, a także zamieszanie zaborcze i napoleońskie powodują, że Polacy mają do dziś problem z określeniem tego, co Holendrowi, Rosjaninowi czy Francuzowi przychodzi z łatwością, czyli interesu narodowego. Polacy do dziś albo próbują się dopasować do innych krajów albo tropią wszędzie zdrajców, zamiast zadawać jedyne sensowne pytanie, tj. co naród i państwo na nim oparte potrzebują do sprawnego funkcjonowania.Te nowe dzieje Polski obrazują najlepiej losy Łukasińskiego  i Mickiewicza, czyli odpowiednio starych i nowych patriotów.

W 1820 r. Adam Mickiewicz, pisząc  „Odę do młodości”, wyraził zszokowanie łatwością, z jaką Polacy zamieniali się de facto w Rosjan i Niemców, jakby brak było im ducha: „…Bez serc, bez ducha — to szkieletów ludy. Młodości! podaj mi skrzydła! Niech nad martwym wzlecę światem W rajską dziedzinę ułudy, Kędy zapał tworzy cudy, Nowości potrząsa kwiatem i obleka nadzieję w złote malowidła!..”. Ruch narodowy polski był związany z drobną szlachtą, taką jak rodzina Mickiewicza. Tylko drobna szlachta mogła chcieć odtworzenia Rzeczpospolitej z tęsknoty za nią, a jednocześnie być gotowa zapłacić za to podzieleniem się władzą z mieszczanami lub ewentualnie nawet chłopami. Magnaci mieli więcej do stracenia i dlatego zazwyczaj trzymali się zaborców, walcząc o autonomię u ich boku. Początkowo Mickiewicz wołał: „Litwo ojczyzno moja”, ponieważ nacjonalizm etniczny dopiero się musiał wykrystalizować i krystalizował się z każdą dekadą czasu rozbiorów[904] .

W 1822 r. major Walerian Łukasiński (1786-1868), weteran szeregów Księstwa Warszawskiego został aresztowany przez władze carskie. Stracił swoją gazetę i został zesłany. Car Aleksander I zmniejszył mu karę o 2 lata. Dnia 2 października 1824 r. wobozie na Powązkach nastąpiła publiczna degradacja majora. Był on więziony w różnych więzieniach przez połowę życia, aż do 1862 r.

Zaborcy jednym wolność dawali, innym zabierali. Rok 1823 to początek uwłaszczenia chłopów w Wielkim Księstwie Poznańskim, pewne zaczątki tego procesu miały miejsce już wcześniej, teraz on przyspieszył. Działki nadawane chłopom polskim przez Prusaków były jednak nieco zbyt małe, by naprawdę polepszyć ich byt. Mimo wszystko była to pierwsza tego rodzaju inicjatywa na ziemiach polskich na dużą skalę i stanowi wstyd Polaków, iż to zaborca pierwszy wpadł na ten pomysł.

W rosyjskim zaborze chłopi nadal nie mieli ziemi i de facto pozostawali w niewoli dłużniczej (w Rosji to samo zjawisko nastąpi pod koniec lat 60. XIX w.), mimo formalnego uwłaszczenia, ale za to rozwijał się w Królestwie kongresowym przemysł. Bardzo rozwinęła się Łódź, gdzie w latach 1821–1823  wytyczono osadę sukienniczą. Główny impuls przyszedł z dalekiej zindustrializowanej Wielkiej Brytanii. W  1822 r. Thomas Evans i Joseph Morris zbudowali tam fabrykę żelaza.

Już w 1824 r. z powodu wykorzystywania chłopów pańszczyźnianych w fabrykach, w zakładach Karola Gotfryda Maya w Warszawie wybuchł ogromny jak na te czasy strajk. Wywołali go wykwalifikowani robotnicy z Saksonii, którzy nie zgadzali się na takie traktowanie, do jakich przywykł polski robotnik wiejski. Szybko jednak to uciszono, strasząc Sasów, że w Polsce strajk jest uważany za bunt i jest za to przewidziana kara najwyższa[905] .

Na Uniwersytecie Wileńskim od 1817 r. istniało studenckie Towarzystwo Filomatów, którzy utworzyli wokół siebie tzw. Filaretów czyli z greckiego miłośników moralności.  Były to związki tajne łączące miłość do antyku z podkreślaniem polskości, a więc w pewien sposób sarmackie ponieważ tak właśnie rozumowali szlacheccy pseudosarmaci sprzed 1795 r. Oto fragment „Pieśni Filaretów”: „…Po co tu obce mowy? Polski pijemy miód: Lepszy śpiew narodowy, I lepszy bratni ród. W ksiąg greckich, rzymskich steki Wlazłeś, nie żebyś gnił; Byś bawił się jak Greki, A jak Rzymianin bił. Ot tam siedzą prawnicy, I dla nich puchar staw: Dzisiaj trzeba prawicy, A jutro trzeba praw…”. Mickiewicz był zawieszony między XVIII i XIX wiekiem tak, jak Goethe, tj. pisał wiersze rymem klasycznym, ale o tematyce sentymentalno-romantycznej, podczas gdy Schiller czy Słowacki będą już romantycznym monolitem – ludźmi XIX w. Organizacja filomacko-filarecka szybko zaczęła mieć kłopoty. Nikołaj Nowosilcow (1761-1838) rosyjski wysoki urzędnik zajmujący się rusyfikacją, odkąd w 1815 r. był ministrem w rządzie tymczasowym Królestwa Polskiego, zanim (teoretycznie raczej niż faktycznie) przekazano go Polakom, na przełomie 1823 i 1824 r. został   kuratorem wileńskiego okręgu szkolnego. Nowosilcow starał się podkopać zaufanie cara Aleksandra do  Adama   Czartoryskiego i jednym ze środków do tego celu było wykrycie rzekomych antyrosyjskich spisków wśród Filomatów i Filaretów, a niektórych zaaresztowano. Szef Filaretów Tomasz Zan został najpierw zamknięty w więzieniu w Orenburgu, a później zesłany w głąb Rosji (później w 1829 r. pracował u Aleksandra von Humboldta w Berlinie jako meteorolog). Adama Mickiewicza zamknięto tylko w klasztorze, ale później też miał zakaz powrotu do Polski do 1827 r. Pomogło to karierze Nowosilcowa; od 1832 do 1838 r. był przewodniczący Rady Państwa Imperium Rosyjskiego.

Rzekome spiski i inne przykłady zachowań antyrosyjskich spowodowały zaostrzenie się kursu wobec Polaków pod koniec życia Aleksandra I. Car zniósł jawność obrad Sejmu, by ukryć lepiej to, jak bardzo zależne jest Królestwo Polskie od Petersburga.  Do dzisiaj niektórzy historycy polscy piszą o projekcie Królestwa, czyli tzw. „Polskorosji” z pewnym sentymentem jako o kolejnej polskiej niewykorzystanej szansie, a nawet może tej największej niewykorzystanej szansie. Ostatnio na ten temat zwrócił uwagę czołowy polski dziennikarz i pasjonat historii, czyli Rafał Ziemkiewicz:

„…Już parę razy zwracałem tu uwagę, że Królestwo Polskie, zwane potocznie Kongresowym, to bardzo ciekawy temat do historycznych dociekań. Kolejna rocznica jego utworzenia pewnie spotka się ze znacznie mniejszym zainteresowaniem niż rocznice powstania styczniowego czy warszawskiego. A przecież Królestwo było dla pokolenia żołnierzy Kościuszki i Napoleona zwycięskim ukoronowaniem ich wieloletnich starań – odzyskaną, wolną Polską. Co prawda sam Kościuszko szybko wycofał wstępną zgodę na uczestniczenie w jego inauguracji, ale był Dąbrowski i inni bohaterowie Legionów – mowę koronacyjną na cześć cara-króla Aleksandra napisał i wygłosił sam autor polskiego hymnu narodowego. Zadbano też o legalność powstającego, czy też właśnie odtwarzanego, państwa – prawa do korony uroczyście przekazała Romanowom dynastia saskich Wettynów, na rzecz której ustanawiała dziedziczność tronu polskiego Konstytucja 3 maja. Nawiasem mówiąc, układ powołujący do życia Królestwo też sygnowany był datą 3 maja, ale jeszcze nie słyszałem, by ktoś o tym podczas majowego święta przypominał. Jeden przynajmniej element rocznicowych obchodów już mamy – wydaną przez oficynę Von Borowiecky książkę pod przyciężkim tytułem „System polityczny, prawo, konstytucja i ustrój Królestwa Polskiego 1815–1830”[906] , wbrew temu tytułowi będącą niezwykle ciekawym kompendium wiedzy o tym państwie, niesłusznie zepchniętym przez następne pokolenia w niepamięć i niesławę. Nic zresztą dziwnego, że tom udał się znakomicie, skoro redagował go Lech Mażewski, autor „Powstańczego szantażu”[907] , jednej z najciekawszych i najbardziej inspirujących książek ostatniego ćwierćwiecza. Już tam, a wcześniej w rozproszonych artykułach, dał się poznać jako entuzjasta państwa polsko-rosyjskiego, którego zaczątkiem mogło się stać Królestwo Kongresowe, autonomiczne i osobne, ale połączone z Rosją unią personalną. Jak potoczyłyby się dalsze losy obu krajów, gdyby w listopadzie 1830 r. znalazł się w Warszawie po stronie władz ktoś energiczny, zdecydowany, kto stłumiłby w zarodku bunt podchorążych? Sprawy nie były tak proste jak w legendzie, a poparcie społeczne dla idei dochowania wierności legalnemu, jakkolwiek by patrzeć, monarsze znacznie silniejsze niż zaplecze powstania. Czy istotnie – jak zdaje się twierdzić Mażewski – gdyby Staszicowi i Druckiemu-Lubeckiemu pozwolono dokończyć dzieła, w państwie polsko-rosyjskim stalibyśmy się szybko elementem zbyt znaczącym, aby car-król mógł sobie pozwolić na glajszachtowanie ziem polskich z kacapią? Osobiście przychylam się raczej do tezy, że różnica cywilizacyjna była zbyt wielka. Republikańska z ducha Polska nie była w stanie poddać się samodzierżawiu, a z kolei samodzierżawna Rosja, na liberalne mrzonki i eksperymenty Aleksandra patrząca ze zgrozą, nie była zdolna pogodzić się na dłużej z ustrojowym dualizmem. Monarchia Rosyjsko-Polska w rodzaju późniejszych Austro-Węgier nie miałaby się na czym oprzeć nie tyle po stronie polskiej, gdzie potencjał lojalizmu był – wbrew romantycznemu mitowi – duży i to nawet jeszcze po krwawo stłumionych powstaniach, do samej I wojny światowej. Przede wszystkim byłaby śmiertelnym zagrożeniem dla caratu i sił społecznych, na których się on opierał. Spór nie do rozstrzygnięcia, ale konieczny, jeśli mamy wreszcie zacząć cokolwiek rozumieć z naszych niełatwych i często wciąż dla współczesnych niejasnych dziejów[908] ….”.

Z drugiej strony, omawiając nieco później książkę Lecha Królikowskiego "Polskie królestwo Romanowów"[909] , Ziemkiewicz zauważył, że ta sama książka Królikowskiego czy opracowanie: „System polityczny, prawo, konstytucja i ustrój Królestwa Polskiego 1815–1830”, choć autorzy nieco żałują Królestwa Polskiego, czyli mitycznej Polskorosji, w której Polacy jako ci lepiej wykształceni mieliby zastąpić Niemców kurlandzkich i przewodzić Imperium Rosyjskiemu jak Łódź przewodziła przemysłowi rosyjskiemu (bez potencjału Imperium Łodzi, czyli „polskiego Manchesteru”  by nie było, ale i Polska była bliżej Zachodu i rynków zbytu niż np. Petersburg, czyli druga główna carska baza industrialna), dostarcza też „niechcący” wielu argumentów przeciwko współpracy z Rosją i pokładaniu nadziei w dobrej woli carów. Carowie bowiem przejawiali raczej złą wolę. Polakom nie ufali i starali się utrzymać ich w ignorancji. Nie rozwijano sieci szkół, choć od 1800 do 1830 r. tereny Królestwa Polskiego stały się wielokrotnie ludniejsze[910] .

Rosjanie nie traktowali Królestwa Polskiego jak własnego kraju, jednak nie karząc Polaków za powstania; lecz od samego początku, widać brak dbałości w polityce mieszkaniowej i w szkolnictwie.  W 1825 r. zmarł Aleksander I, a więc carem i królem Polski został jego młodszy brat Mikołaj I, który nawet nie pozował już na liberała lub po prostu chciał rządzić Królestwem Polskim tak samo jak rządził Rosją, ale dla świętego spokoju uspokajał Polaków:

„…My z Bożej Łaski Mikołaj I etc., etc. Czynimy wiadomym każdemu, komu wiedzieć należy, Stosownie do zapisu artykułów 1. i 5. karty konstytucyjnej, wg których Królestwo Polskie jest zjednoczone z Imperium Rosyjskim oświadczamy, że manifest wydany 24 grudnia do naszych poddanych zobowiązuje także w całej rozciągłości Królestwo Polskie. Dlatego też rozkazujemy by jego treść była w tym państwie znana, by wypełniono zalecenia odnośnie naszego wstąpienia na tron i odebrania przysięgi wierności. Polacy! Już wcześniej ogłosiliśmy, że naszym niezmiennym pragnieniem jest by nasze panowanie było tylko kontynuacją panowania chwalebnej pamięci króla i cesarza Aleksandra I. Dlatego oświadczamy, że ofiarowane wam przez niego prawa pozostaną nienaruszone. Przeto więc obiecuję i przysięgam na Boga, że dochowam wierności postanowieniom konstytucji i że dołożę wszystkich starań by zachować przestrzegania jej przepisów. Proście Wszechmogącego by nam pobłogosławił. Pomóżcie nam swoją ofiarnością, jakiej od was oczekujemy, jako najcenniejszej cząstki tego dziedzictwa, jakie zostawił nam opłakiwany cesarz, byśmy dokładnie wypełnili trudne nałożone na nas obowiązki. Ze swej strony bądźcie pewni, że owładnięci tymi samymi uczuciami składamy wam najszczersze wyrazy monarszej życzliwości. Mikołaj, cesarz i król…”.

W 1827 r. w okolicy Białegostoku, a konkretnie wsi Fasty spadł meteoryt. Dziś znany jest jako „Białystok” właśnie. Dawniej wzbudziłoby to wielki strach, na szczęście nawet w „kongresówce” czyli kongresowym Królestwie Polskim edukacja nie upadla aż tak nisko, jak się mogło wydawać. Oto, co pisał o tym Jan Wolski, Radca Dworu (jeden z pustych raczej carskich tytułów urzędniczych ze słynnej Tabeli Rang Piotra Wielkiego z 1722 r.), Nauczyciel Fizyki Gymnazyum Białostockiego.

„…Dnia 23 września 1827 r. (w piątek) między godziną 9 a 10 rano, gdy po większej części mieszkańcy wsi Fastów zajęci byli wybieraniem warzywa w ogrodach, dała się słyszeć wielka eksplozja w powietrzu wcale wypogodzonym i naraz wiele innych powtórzonych jakby wystrzałów karabinowych, co zwróciło uwagę obecnych na ogrodach i w różnych miejscach na polu pracujących ludzi, po czym nastąpił mocny świst połączony z dźwiękiem ciał szybko spadających i silne uderzenia w kilku miejscach o ziemię. Zjawisko to zatrwożyło na czas niejaki wszystkich ludzi, ale po przejściu strachu, kiedy jeden z nich odważył się zbliżyć do miejsca spadku i podjął kamień czarny i ukazał skupionemu ludowi, ten ośmielony rozbiegł się na inne przez podniesiony pył zanotowane miejsca i poznachodził podobne kamienie. Za świadectwem ledwo nie całej wsi mieszkańców, spadło wiele innych kamieni na błota i rzekę Supraśl pod samą wsią płynącą. Postać zewnętrzna mniej więcej kulista, powierzchnia nierówna, czarna, lśniącą się lawą pokryta, masa wewnętrzna popielata, mocno przepalona, krucha, wejrzenie pumeksu zbitego mająca, kryształami oliwinów i chlorytu przecięta, odłam drobno ziarnisty, nierówny, ciężkość gatunkowa mierna. (…) Swoją relację Wolski kończy tak: (…) Wątpliwości nie ulega, że one się przez ogień utworzyły i że wielka bryła spadła z bardzo znaczney wysokości, (może i z Xsiężyca); dostawszy się zaś do zagęszczoney atmosfery, dla chyżości i tarcia rozpaliła się i pękła. Ztąd powstała pierwsza silna explozya o kilka mil na ok. słyszana, po czem nastąpiły cząstkowe pękania, podobne do wystrzałów karabinowych, z czego zrobił się huk i szum w powietrzu: że zaś ciepło bardzo wielkie bydź musiało, przeto powierzchnia ich stopiła się i całkowicie lawą się oblała. Wszystko to już stało się w niewielkiey odległości od ziemi: gdyż obecni, przerażeni byli wystrzałami i świstem (podług ich wyrażenia) jakby muzykalnym nad ich głowami: po czem natychmiast kamienie spadać zaczęły[911] …”.

Trochę „magii” jednak w życiu polityczno-społecznym przybyło, otóż  dokładnie rok później asesor Sądu Głównego w Wilnie Andrzej Towiański podczas swej wizyty 11 maja 1828 r. w tamtejszym kościele oo. Bernardynów doznał objawienia religijnego i uznał, że Polska jest Mesjaszem narodów. Do lat 40. będzie on inspirować wielu polskich patriotów i poetów z Mickiewiczem na czele, dostarczając ponoć nie tylko narkotyków intelektualnych, ale i tych zwykłych (opium). Nieszczęścia Polski zdawały się tak wielkimi, że umysły doszukujące się w świecie sprawiedliwości popadały w religijne herezje.

W 1830 r. wybuchła rewolucja w południowych Niderlandach. Po pokonaniu Napoleona bowiem to, co nazywamy Holandią, stało się Królestwem Niderlandów, a ród Orański dawniej namiestnikowski jedynie w ramach samorządnej Republiki Zjednoczonych Prowincji (aż rewolucja francuska i Napoleon wkroczyli tam jeszcze pod koniec XVIII w.) stał się królewskim. Holendrzy jednak uprawiali politykę dobrą dla domów handlowych Amsterdamu i Rotterdamu, a nie dla belgijskich kopalń, więc Belgowie przypomnieli sobie o tym, co Cezar nazwał Belgią i o planach na stworzenie Stanów Zjednoczonych Belgii z 1788 r. i oderwali się od Niderlandów. Niewiele silniejsza od powstańczej armia holenderska miała kłopoty ze stłumieniem powstania i szybko uległa naciskom brytyjskim, by pozwolili na secesję. Takie były początki Belgii, dziwnego kraju, który zamieszkały przez niderlandzkojęzycznych Flamandów na północy i francuskojęzycznych Walonów na południu, rozrywany jest nieustannie tarciami kulturowymi. Pod wpływem tych wydarzeń w Paryżu przypomniano sobie o liberalnym rodzie Orleańskim, który już w czasie rewolucji francuskiej 1789 r. miał ochotę zająć miejsce Burbonów nawet za cenę częściowej demokratyzacji.  Tak brat i następca wyrywającego zasadzone przez Napoleona drzewa Ludwika XVIII Burbona, jeszcze bardziej reakcyjny Karol X Burbon został zastąpiony przez Ludwika Filipa Orleańskiego. Wprowadzono liberalną konstytucję i wzorowany na brytyjskim parlamentaryzm.

Dla monarchów absolutnych był to szok, ponieważ zapowiadało się na powtórkę bonapartyzmu, choć sam Bonaparte już zdążył umrzeć na dalekiej wyspie Św. Heleny. Car Mikołaj I rozkazał przeprowadzenie mobilizacji w armiach polskiej i rosyjskiej.  Obawy cara nie były przesadzone, bowiem faktycznie wśród Polaków nie brakowało sympatyków rewolucji belgijskiej i francuskiej. Na przykład Fryderyk Chopin, nota bene uczeń,  wyjechał 2 listopada 1830 r. na zawsze z Polski. A tacy polscy oficerowie, jak podporucznik Wysocki byli wzburzeni, że w najbliższej przyszłości awanse wojskowe mają być tylko dla „petersburżan”. Trudno dziś powiedzieć, w jakim stopniu to, co nazywamy postaniem listopadowym, a będące raczej secesją armii polskiej od rosyjskiej, było sporem natury kadrowej, a w jakim ideologicznej. Czy powrót pieśni „Jeszcze Polska nie zginęła” był pieśnią podrażnionej dumy oficerskiej, czy rozrywającej piersi tęsknoty za własnym krajem. Powstanie listopadowe nie miało w sobie tego partyzanckiego, obywatelskiego elementu, jakie miała insurekcja kościuszkowska czy powstanie styczniowe 1863 r.; walki były toczone przez regularne zawodowe armie po obu stronach.  Nawet jeśli przyjąć, że powstanie miało powody wyłącznie lub przede wszystkim ideologiczne, a nie np. egoistyczne, to nie wiadomo nadal, czy można je nazwać narodowym.  Było to raczej powstanie konstytucjonalistów niż po prostu Polaków. W 1830 r., tak samo jak w 1807 czy 1810 wszystkie codzienne sprawy urzędowe pozostawały w rękach Polaków i polskojęzycznych urzędników. Zaś głównym ideowym powodem buntu było to, że car Mikołaj I chciał rządzić Polakami jak Rosjanami, a więc łamał konstytucję Królestwa Polskiego. Wtedy zresztą powstańcy po raz pierwszy sięgnęli po hasło „za wolność naszą i waszą”, co pokazuje, że czuli się braćmi konstytucjonalistów z Belgii czy Francji, zaś zamieszczając ten napis na sztandarach po rosyjsku, chcieli również dać do myślenia żołnierzom carskim[912] . Było to więc bardziej powstanie uniwersalistyczne niż narodowe. Szlacheccy wojskowi nie do końca jeszcze uważali że naród to o wiele szersza rzesza ludzka niż szlachta.

Początek powstania zaczął się dosyć surrealistycznie. Około godziny 18:00 29 listopada 1830 Piotr Wysocki, oficer szkoleniowy Szkoły Podchorążych Piechoty w Łazienkach przerwał zajęcia z taktyki i przemówił w te słowa: „…Polacy! Wybiła godzina zemsty. Dziś umrzeć lub zwyciężyć potrzeba! Idźmy, a piersi wasze niech będą Termopilami dla wrogów…”, po czym powiódł podchorążych pod pomnik Sobieskiego. Dołączyło do nich kilkunastu ideowców-cywilów w tym   Ludwik Nabielak i Leonard Rettel. Następnie doszło do nocnego ataku na Belweder,  gdzie mieszkał wielki książę Konstanty Romanow. Belweder zdobyto, lecz książę wymknął się w kobiecym przebraniu.  Powstańcy z pomocą wielu cywilów zdobyli następnie arsenał i wzięli stamtąd broń. Generałowie próbujący okiełznać zbuntowanych żołnierzy byli zabijani. Przez pomyłkę zabito także oficera, będącego zwolennikiem buntu, czyli pułkownika Filipa Meciszewskiego, ponieważ znajdował się wtedy w towarzystwie generała Maurycego Hauke, znanego przeciwnika powstania.

Często uważa się powstanie listopadowe nieco hurtem z innymi powstaniami za lewicową akcję plebejską, podczas gdy wystarczy rzucić okiem na nazwiska przywódców, by zobaczyć, że nie pasuje to zupełnie do rzeczywistości. Rządowi Tymczasowemu przewodniczył książę Adam Jerzy Czartoryski, który stracił już większość złudzeń co do Rosjan. Zaś książę Drucki-Lubecki udał się do Rosji, by wynegocjować respektowanie postanowień konstytucji z 1815 r. i rozciągnięcia jej postanowień na Litwę. Jak widać nie chodziło o całkowite zerwanie z Rosją, ale o częściowy powrót do napoleońskiego z ducha ustawodawstwa. Car Mikołaj I nie zgodził się na stawiane mu warunki. Prusacy widząc, co się dzieje w zaborze rosyjskim, szybko zawiesili Antoniego Radziwiłła w funkcji księcia-namiestnika, a autonomię Wielkiego Księstwa Poznańskiego stopniowo likwidowano. Niedługo później książę Radziwiłł zmarł. Dopiero wobec fiaska rokowań z Rosjanami i dymisji generała Chłopickiego górę wzięła lewica powstańcza z Joachimem Lelewelem na czele. Lelewel był historykiem i to nie byle jakim; był jednym z niewielu historyków polskich umiejących porównywać dzieje Polski z dziejami innych krajów, w przypadku Lelewela tym punktem odniesienia była Hiszpania, która również była wielka w XVI w. i również zaczęła się zapadać pod własnym ciężarem niekompetencji i złudnej manii wielkości na przełomie XVIII i XIX w.

Dnia 25 stycznia 1831 r. uchwalono detronizację cara jako króla Polski. Ponoć   Adam Czartoryski, podpisując dokument, miał powiedzieć: „Zgubiliście Polskę”. Jeśli tak powiedział, to niestety miał rację, ponieważ chłopom jak zwykle niczego nie obiecano, więc w większości pozostali w domach. W lutym rozegrała się bitwa o Olszynkę Grochowską. Lasek przechodził ośmiokrotnie z rąk do rąk. Wielki Książę Konstanty nie mógł się powstrzymać, by obserwując bitwę, nie mówić: „zobaczcie, jak pięknie walczą moi polscy chłopcy”, co z pewnością nie podobało się wielu carskim oficerom, stąd legenda, że jego śmierć w czerwcu w pobliżu białoruskiego Witebska była jednak od trucizny ukrytej w deserze poziomkowym, a nowej zarazy, czyli cholery. Obie armie walczyły fachowo; rosyjska była oczywiście większa, ale gnębiona epidemią cholery, co nieco wyrównywało szanse. Dnia 26 maja 1831 mimo epidemii, Rosjanie wygrali bitwę pod Ostrołęką. Jan Skrzynecki miał w tej bitwie 30 000 ludzi i 74 działa, a Rosjanie 35 000 żołnierzy i 148 dział. Stosownie do sytuacji taktyczniej, Rosjanie byli stroną atakującą. Polacy stracili w bitwie ok. siedem tys. ludzi, Rosjanie o półtora tysiąca mniej. Furii Rosjanom dodawała plotka, że umierają na zarazę, ponieważ Polacy zatruli czymś studnie.

Do lat 20. XIX w. cholera była dla Europejczyków azjatycką ciekawostką odnotowywana tylko przez podróżników po Indiach i Indochinach, chociaż w 1817 r.  zanotowano nieco przypadków w europejskiej części Rosji. Pandemia z lat 1817-1824 uważana za pierwszą historycznie trawiła głównie Indie i Afrykę Wschodnią[913] . Uważa się, że manewry brytyjskiej armii i floty pomogły chorobie rozprzestrzenić się po całej Azji Południowo-Wschodniej i Południowej, aż do Chin i Japonii. Większość wielkich plag pochodzi z Indii i Chin, ze względu na tamtejsze większe zagęszczenie ludności w Indiach - Chinach możliwe dzięki trzykrotnie większej wydajności tamtejszych upraw np. pól ryżowych w porównaniu ze zbożami tradycyjnie europejskimi.  Odprysk drugiej wielkiej azjatyckiej pandemii z lat 1826-1837, pojawił się w Europie Środkowej, a później także Zachodniej właśnie za sprawą wojsk rosyjskich podczas powstania listopadowego (1830-1831), które zaraza zaatakowała w kwietniu 1831 r. Dnia 10 czerwca, gdy na cholerę umarł marszałek Iwan Dybicz (w jego przypadku kwestia jest niewątpliwa, inaczej niż z księciem Konstantym), w Petersburgu zaczęto rozpuszczać plotki o zatruwaniu studni przez Polaków[914]    Na cholerę z drugiej pandemii zmarli też najprawdopodobniej król Francji Karol X, prezydent USA James Polk, fizyk  Nicolas Sadi Carnot, a w samych Prusach: marszałek August von Gneisenau, słynny teoretyk wojny Carl von Clausewitz i filozof Georg Hegel. Kolejna pandemia będzie miała miejsce od 1846 r. i to prawdopodobnie jej ofiarą padł Adam Mickiewicz w 1855 r. w Stambule, mieście znanym z cyklicznych epidemii innych chorób np. dżumy i fatalnych warunków sanitarnych, nawet jak na epokę, co jak wiadomo Turcy zwykle znosili zwykle z fatalistycznym spokojem[915] .  W samej Rosji w latach 1847-1851 na cholerę zmarło milion ludzi, choć pandemia zagroziła głównie Afryce Północnej i Ameryce Południowej. Później przyjdzie czwarta (1863-1875), piąta  (1881-1896) i szósta pandemia (1899-1923) i do dziś nie udało się tej choroby wytępić do końca, mimo badań Roberta Kocha (1883 r.) i określeniu sekwencji genomu  przecinkowca cholery (1997-2000)/ Do dziś leczenie cholery polega głównie na zapobieganiu  odwodnieniu, poddawaniu soli kuchennej, potasu i antybiotyków, znanych od 1928 r.

Dnia 9 czerwca 1831 r. papież Grzegorz XVI potępił powstanie i nakazał posłuszeństwo carowi (Watykan zresztą to samo zalecał w 1795 r.). W zasadzie Kościół Rzymskokatolicki przyjął narrację katolików z krajów romańskich, która zawsze dominuje w katolickiej centrali, a tam narodowi działacze, powstańcy kojarzyli się z rewolucją francuską i włoskimi jej odpryskami, a to z kolei z antyklerykalizmem. Polscy księża sympatyzujący ze sprawą narodową (w końcu często pochodzili z tęskniącej za Rzeczpospolitą drobnej szlachty) znaleźli się w bardzo niewygodnej sytuacji. Musieli ukrywać swe działania przed biskupami[916] .

Chłopi byli obojętnie i wrogo nastawieni do powstania. Dnia 18 maja 1831 r. pod Olkuszem napadli na wojskowych, którzy ściągali dezerterów z karczm do szeregów. W przeciwieństwie do Prus i Austrii, Polska nie zmniejszała pańszczyzny, więc ponoć nawet zdarzały się okrzyki po przegranych potyczkach: „hura, Polska w skórę wzięła[917] ”.

Kłopotliwa była sytuacja Żydów. Starali się oni w większości zachowywać neutralność, lecz i tak zarówno powstańcy, jak i Rosjanie stale ich podejrzewali. Za zaopatrywanie wroga jedni linczowali, drudzy wieszali za zdradę. Obie strony też podejrzewały Żydów, gdy wychodziły na jaw jakiekolwiek tajemnice wojskowe. Odrębność prawną Żydów zniesiono dopiero w 1818 r., więc sami nie wiedzieli jeszcze, za kim się opowiedzieć, a to wzmagało podejrzenia[918] .

Obronę Warszawy we wrześniu 1831 r., po przegranej bitwie ostrołęckiej znamy głównie z wiersza Mickiewicza:  „Reduta Ordona” (1832 r.). Tytuł wspomina  załogę Reduty nr 54, gdzie dowódcą artylerii był Julian Ordon. Mickiewicz opierał się na relacji Stefana Garczyńskiego, który wydał wiersz już w Paryżu w 1833 r. Literacki Ordon wysadza się z redutą w powietrze, choć  prawdziwy przeżył bitwę, a od 1833 r. przebywał w Dreźnie,  skąd przeniósł się do Szkocji. Jego długie wojaże spowodowały, że wiele jeszcze lat uchodził za bohatera bez skazy, choć on sam starał się pod koniec lat 40. zwalczać ten absurdalny kult (w czasie Wiosny Ludów nawet chciał się zaciągnąć do tzw. Legionu Mickiewicza w Lombardii, ale odmówiono mu). Pod koniec XIX w. historycy wykażą, że szaniec wysadził kapitan piechoty Nowosielski, a nie Ordon.

Mity powstałe wokół bohaterów pokazują,  jak wielkie bywa zapotrzebowanie na takich bohaterów, w końcu Nowosielski dokonał w zasadzie realnie tego, co przypisywano Ordonowi i zginął razem z wieloma napastnikami dokładnie jak Ordon w wierszu Mickiewicza. Nie był to aż tak odosobniony przypadek w historii wojen. Wystarczy wspomnieć innego żołnierza z wielkiej wojny, którą ledwo się w Polsce kojarzy. Pietro Micca (1677-1706) to piemoncki bohater z czasów oblężenia Turynu przez Francuzów w 1706 r. Napastnicy prawdopodobnie wdarliby się do twierdzy, gdyby Micca nie zdetonował baryłek prochu, wskutek czego śmierć poniosła większość atakujących; on sam został ciężko ranny i wkrótce zmarł. Później powstawały o nim wiersze.

Upadek powstania listopadowego (1831 r.) przyniósł rozmaite restrykcje, np. bariery celne między Królestwem Polskim i resztą Imperium Rosyjskiego i, co za tym idzie, pewną stagnację ekonomiczną. Zapanowała bezduszna dyscyplina w armii, co zrodziło falę samobójstw polskich oficerów. Twarzą nowych porządków był feldmarszałek Iwan Paskiewicz, który był namiestnikiem Królestwa Polskiego i prezesem rządu Królestwa od grudnia 1831 do swej śmierci w 1856 r. Czasy te nazywano „nocą paskiewiczowską”.

Dziś niektórzy politycy radykalni i konserwatywni tacy, jak np. Grzegorz Braus głoszą, iż powstanie listopadowe było wywołane przez Brytyjczyków lub inne zachodnie siły, by osłonić od rosyjskiej interwencji powstania w Belgii (sierpień 1830 r.) i Francji. By dać opór takim opiniom, wystarczy spojrzeć na daty wydarzeń. Już w 1828 r. w warszawskiej Szkole Podchorążych Piechoty zawiązało się sprzysiężenie pod dowództwem podporucznika Piotra Wysockiego przeciwko  wielkiemu księciu Konstantemu, który był  znienawidzony za rządzenie za pomocą płatnych donosów i poniżanie polskich oficerów za ich napoleońską przeszłość lub nadmierny z jego perspektywy polski regionalny patriotyzm.

Po klęsce powstańcy listopadowi często uciekali na tereny zaboru pruskiego i dalej w głąb Niemiec. Dla wielu niemieckich liberałów i demokratów, a także zwolenników naśladowania Francji i zjednoczenia Niemiec, Polacy byli bohaterami i inspiracją. Jeszcze w 1830 r. powstały setki nawiązujących do powstania pieśni i wierszy. Heinrich Heine uważał, wpływ polskich spraw za decydujący dla radykalizacji nastrojów zjednoczeniowych i antymonarchicznych. Po raz pierwszy demokraci niemieccy tak się zjednoczyli od zjazdu na zamku w Wartburg (1817 r.). Najbardziej znana z Polenlieder (pieśni o Polsce) to anonimowa pieśń: Noch ist Polen nicht verloren  śpiewana częściowo na melodię faktycznego „Mazurka”. Śpiewano ją często na zjeździe demokratów i radykalnych studentów w Hambach w 1832 r. Hambacher Fest – była to trwająca od 27 do 30 maja 1832 r. demonstracja  ponad trzydziestu tys. ludzi z różnych państw niemieckich i warstw społecznych, chcących demokracji i zjednoczenie Niemiec. Zjazd miał miejsce w zamku Hambach w Palatynacie.   Po dojściu do ruin zamku zawieszono tam  czarno-czerwono-złotą flagę niemiecką, czyli flagę jedności Niemiec (cesarskie kolory habsburskie plus rewolucyjna czerwień). Uczestnicy zjazdu uważali, że bez wolnej demokratycznej Polski nie będzie wolności dla Niemiec ani dla innych narodów. Przeważał więc liberalno-demokratyczny uniwersalizm. Porządek strof: Noch ist Polen nicht verloren się zmieniał, nie było bowiem jednej bardziej oficjalnej wersji[919] :

Noch ist Polen nicht verloren  (anonim 1830)

Tłumaczenie własne (P.N.)

Noch ist Polen nicht verloren Deutschland ist erwacht! Zu der Polen Hilf' erkoren Eint sich deutsche Macht!

Deutsche Schwerter, deutsche Kraft Sind der Polen kräft'ge Stütze Polen wird dann frei Frei von Tyrannei!

Fern nach Frankreichs freien Landen Trug der Hoffnung Strahl Edle Polen – ach sie fanden Nur ein Tränenmal!

Jeszcze Polska nie zginęła. Niemcy się obudziły, dla dzieła pomocy Polsce jednoczy się niemiecka siła!

Niemieckie miecze, niemiecka siła, są potężną ochroną Polski. Polska zatem zostanie wyzwolona z tyranii!

Z dala od wolnego kraju Francji, promień nadziei niesie szlachetna Polska – niestety uroniono tylko łzę!

Po powstaniu listopadowym na wszelki wypadek zaostrzono cenzurę w zaborze austriackim. Jeszcze w 1828 r. czasopismo Ossolińskich będzie musiało wyrzucić wyrazy „ojczyzna” i „ojczysty”, ze swych publikacji, jednak zawsze udawało się Ossolińskim przemycić co nieco między linijkami, ponieważ cenzor słabo znał język polski.  W dniu 17 kwietnia 1834 Ossolineum opieczętowano i zamknięto za rozprowadzanie radykalnych pism karbonariuszy, uważanych za śmiertelnego wroga rządów austriackich w Italii oraz druków Mickiewicza. Dlatego dyrektor Konstanty Słotwiński został skazany po długotrwałym procesie politycznym na 12 lat ciężkiego więzienia. Sąd apelacyjny zmniejszył karę do 8 lat. Ostatecznie Słotwiński był więziony przez 6 lat jako więzień stanu w twierdzy Kufstein w austriackim Tyrolu[920] .

Tymczasem w zaborze pruskim od 1819 r. cenzura ulegała stałej liberalizacji. Władze pruskie przed 1848 r. na ogół starały się pobłażać swoim polskim poddanym[921] .  Niższe urzędy stały przed nimi otworem. Poparcie dla Napoleona w 1807 r. nauczyło Prusaków ostrożności, ale w ciągu dekady nie stwierdzali oni żadnych silnych bonapartystowskich sentymentów u wielkopolan.

Dla Poznania, który w 1793 r. liczył sobie 12 tys. mieszkańców (w tym 2-3 tysiące Niemców i podobną liczbę Żydów) i odtąd szybko rósł, władza Prus niekoniecznie oznaczała  złe rzeczy. To Prusacy poskromili tyrańskie cechy rzemieślnicze i ich krępujące gospodarkę monopole. Miasto rozrosło się, gdyż włączono doń osady na lewym brzegu warty[922] , łamiąc feudalne przywileje starego grodu nad ziemiami położonymi na obrzeżach. Zbudowano piękne nowe brukowane ulice. Miasto w początkach XIX w. nie miało ciężkiego przemysłu. Utrzymywało je rzemiosło i drobny handel, głownie konkurujące z pruskim. Bogaci używali życia, wraz z utratą niepodległości, wzmogły się nastroje dekadenckie, dlatego Prusacy mieli szczere nadzieje, że Polacy, a zwłaszcza wielkopolskie elity w końcu zaakceptują zabór[923] . Choć obietnice króla pruskiego o autonomii z 1815 r. pozostały bez pokrycia,  zdarzali się nie tak rzadko niemieccy Prusacy, (bo co trzeci Prusak był Polakiem), którzy akurat lubili polską kulturę, jak np. Johann Samuel Kaulfuss, dyrektor gimnazjum do którego uczęszczał Karol Marcinkowski, syn  karczmarza Józefa Marcinkowskiego[924] . Studiując medycynę w Berlinie Marcinkowski zetknął się jednak z bardzo liberalna atmosferą, choć nie pozbawioną typowego dla owych czasów rysu szlacheckiego. Jedni studenci należeli do towarzystw szermierczych, inni dyskutowali czy lepsza jest pruska propaństwowa filozofia Hegla czy konstytucjonalizm na wzór angielski. Marcinkowski jednak przystał do na tyle radykalnych klubów, że w niespokojnym roku 1822 (czyli po rozmaitych demonstracjach siły niemieckich liberałów, które wystraszyły rząd) aresztowano go, a by wyjść na wolność. musiał podpisać rodzaj „lojalki”[925] .

W tej w sumie dość przyjaznej poznańskiej atmosferze nic dziwnego, że Wojciech Lipski i Tytus Działyński zgłosili petycję do sejmu pruskiego, by w ogóle znieść cenzurę. Inicjatywa nie dała rezultatu, ale nie z powodu oporu Prusaków. Utrącił ją jeszcze Edward Raczyński, nieufny wobec postępowego mieszczaństwa Poznania i innych miast regionu. Raczyński zaczął dowodzić, że cenzura jest potrzebna, inaczej Wielkopolsce i całym Prusom groziłaby radykalizacja społeczna. Nawiasem mówiąc miał całkowitą rację. Nawet liberałowie w XIX w., nie mówiąc już o konserwatystach takich, jak Edward Raczyński, straszliwie bali się rozbudzenia politycznego szerszych mas, dlatego nawet radykalni demokraci nie często wyobrażali sobie demokracji nie-cenzusowej (mieli w zasadzie rację; nierozumienie polityki, przez nagle emancypowane masy poskutkuje w XX w. końcu faszyzmem i komunizmem).

Do 1830 r. w zaborze pruskim nie było nawet germanizacji sensu stricto, jedynie dbałość by Polacy znali niemiecki, jeśli chcieli zostać urzędnikami, jednak polski pozostał językiem oficjalnym[926] . Samo powstanie listopadowe budziło nawet entuzjazm sporej części berlińskich elit. Dopiero po 1830 r. twardszy kurs wprowadził nowy nadprezydent Wielkiego Księstwa Poznańskiego Eduard Heinrich Flottwell (1786-1865). Skonfiskował on majątki wielkopolskich uczestników powstania listopadowego i uczynił język niemiecki językiem urzędowym w Księstwie (1832 r.). Skonfiskował dobra klasztorne i rozbudował policję. Dążył wyraźnie do emancypacji Żydów, licząc iż wzmocnią oni żywioł niemiecki w Wielkopolsce. W 1840 r. rozpocznie karierę urzędniczą w Berlinie, a w charakterze nadprezydenta zastąpi  go łagodniejszy   Adolfa von Arnim-Boitzenburg.

Od 1840 r. nowemu królowi pruskiemu Fryderykowi Wilhelmowi IV, początkowo dość liberalnemu, doradzać zaczęła pruska sawantka Bettina von Arnim. Dama o poglądach liberalnych, widząca w polskim umiłowaniu wolności np. u Ludwika Mierosławskiego nie zagrożenie, lecz wzór do naśladowania dla Niemców, niestety król nie zawsze jej słuchał[927] .

Wobec ostrego kursu Flottwella, także i elity wielkopolskie przejawiały mniej dobrej woli niż wcześniej. Od 1831 r. Karol Marcinkowski przebywał w Londynie, podziwiając brytyjski przemysł i badając, czy Brytyjczycy mogliby pomóc Polakom. Ostatecznie jednak stwierdził, że Brytyjczyków zbyt pochłaniają sprawy wewnętrzne; żyli oni wówczas radykalną reformą wyborczą premiera Charlesa Greya[928] . Z Paryża (1833 r.) Marcinkowski przywiózł pewne listy do Pantaleona Szumana, których zawartości pewnie nawet nie znał, co doprowadziło do jego ponownego aresztowania przez pruskie władze w październiku 1834 r.[929] . Jeszcze w 1831 r. Flottwell zaczął ściągać wielu niemieckich nauczycieli i urzędników, przy okazji tworząc nowe szkoły elementarne.   W 1833 r. co trzeci poznaniak był Niemcem. Niemieccy kupcy wyraźnie lepiej umieli wyzyskać zniesienie przemysłu cechowego niż polscy[930] . Flottwell wierzył, że niemiecka kultura jako wyżej rozwinięta uszczęśliwi Polaków[931] , ale jako człowiek subtelny pozwalał na bardzo wiele polskich inicjatyw kulturalnych. Nawet wspomniana kara dla Marcinkowskiego była w zasadzie jedną wielką parodią. W Twierdzy Świdnickiej miejsce dla Marcinkowskiego zwolniło się w 1837 r. i dopiero w tym czasie mógł on zacząć odbywać karę[932] , jednak wkrótce wybuchła epidemia cholery i pomoc Marcinkowskiego jako lekarza była niezbędna i zwolniono go. Właśnie po wyjściu z więzienia Marcinkowski zaczął myśleć o wzmocnieniu polskiego kupiectwa w stolicy Wielkopolski. Tak pojawiła się idea hotelu „Bazar”. Hotel miał być salą posiedzeń, tańców i planów oraz oczywiście hotelem, wolnym od pruskich szpicli, czyli miejscem gdzie polscy kupcy mogli się czuć swobodnie. Flotwell jednak poparł inicjatywę, ponieważ popierał wszelki inicjatywy rozwojowe. Nieprzychylnie jednak odnosili się do niej liczni kupcy niemieccy i żydowscy, którzy w 1842 r. na łamach „Leipziger Zeitung” określili Marcinkowskiego mianem „parweniusza”. Faktycznie konserwatywne elity Poznania, jak Adam Turno były bardzo nieprzychylne projektowi i samemu Marcinkowskiemu. W latach 1840-1842 nadprezydentem Wielkiego Księstwa Poznańskiego był Adolf von Armin-Boitzenburg, który chwalił się kontaktami z arystokratami polskimi i  okazjonalnie dawał także stypendia polskim uczonym i artystom, zresztą przed i po jego kadencji też to się czasem zdarzało[933] . Paradoksalnie więc większy opór wobec projektu „Bazaru” stawiali nie zaborcy, ale współobywatele miasta. Marcinkowski, choć deista[934] , wiedział, że bez poparcia kleru niewiele zwojuje, a bardzo mu zależało, by „Bazar” stał się siedzibą wielu różnych  polskich inicjatyw,  by naród nie popadał w odrętwienie. Na szczęście arcybiskup Marcin Dunin i ksiądz Leon Przyłuski wsparli go, ku oburzeniu niektórych świeckich katolików i tak w  1844 r. powstało Towarzystwo Naukowej Pomocy[935] , choć na prawdziwe zaangażowanie pojedynczych zresztą księży w wielkopolską pracę organiczną będzie trzeba poczekać na czasy po powstaniu styczniowym.

Przykładem może być ksiądz Augustyn Szamarzewski (1832-1891), który nie tylko wspierał niepotrzebną ruchawkę 1863 r., ale uczył Polaków biznesu i organizowania się zwłaszcza w wymiarze ekonomicznym, obywatelskim i edukacyjnym. To, że jedni i  ci sami ludzie hołdowali czasem i pracy organicznej i ruchowi powstańczemu utrudnia nam dziś jednoznaczną ocenę ich działalności, co dotyczy tak duchownych jak świeckich. Marcinkowski 2 lipca 1844 na pierwszym zgromadzeniu Towarzystwa Naukowej Pomocy mówił: „…Nie ma ulepszeń socjalnych bez świadomości celów i samoświadomości…”, wprost nawiązując do ideału jaki dziś nazywamy społeczeństwem obywatelskim; ideału powszechnego wykształcenia i pochwały dla oddolnych inicjatyw[936] . Szef policji Julius Minutoli, znany jako autor pięknych miniatur przedstawiających Poznań, był w przeciwieństwie do innych pruskich dostojników, nieco zaniepokojony działalnością „Bazaru” i TNP. Minutoli zorientował się, że nie asymilują Polaków z Niemcami, lecz raczej stanowią bufor chroniący polskie przedsięwzięcia przed niemiecka konkurencją. Jednak progresywny sposób myślenia Prusaków, nie pozwolił im na przykręcenie środowisku „Bazaru” śruby, mimo iż w TNP wielu działaczy znało się jako towarzysze broni 1830 i później 1848 r.  Z czasem jednak władze pruskie  bardziej irytował fakt, że zarząd „Bazaru” jest uparcie czysto polski etnicznie[937] , ale aresztowania zdarzały się tylko w przypadku bezpośredniego zagrożenia dla władzy pruskiej, jak spiskowców, jakim przecież był Karol Libelt (1847), którego zresztą Wiosna Ludów uwolniła już po roku. Libelt nawróci się z walki zbrojnej na pracę organiczną dopiero w 1850 r., wobec niepowodzenia tej pierwszej.

Czołowi poeci niepodległościowi włóczyli się dwie dekady  między Genewą, Lozanną i Paryżem. Juliusz Słowacki zmarł w Paryżu w 1849 r. na gruźlicę, a Mickiewicz w Stambule w 1855 r., gdy chciał powtórzyć w Turcji swój pomysł z czasów Wiosny Ludów, wystawienia powstańczego oddziału (w 1848 r. w Lombardii). Obaj kontaktowali się najwięcej  w 1842 r., gdy Słowacki przystąpił do towarzystwa mesjanistów Towiańskiego, gdzie Mickiewicz był ważnym działaczem i organizatorem. W 1844 r. sytuacja Mickiewicza ulegnie pogorszeniu, gdy stracił on swą posadę nauczyciela za wychwalanie Napoleona Bonaparte.

W 1836 r. Towarzystwo Demokratyczne Polskie wydało manifest o potrzebie uwolnienia chłopów, ale ich bratanie się z chłopami wyszło fatalnie. Nie rozumieli ich i obrażali się o byle co, dlatego wyprzedzą ich zaborcy. Rosjanie ograniczą pańszczyznę już w 1845 r., w 1848 r. całkowicie zniosą ją Austriacy (także z powodu licytowania się z powstańcami krakowskimi), w Prusach była ona w zasadzie już w 1830 r. wspomnieniem[938] .

W latach 40. XIX w. Europa kontynentalna nadrabiała zaległości za Brytyjczykami w budowaniu linii kolejowych. Prusy również wprowadzały ten wynalazek, np. 15 sierpnia 1843 r.  do Szczecina przyjechał pierwszy pociąg z Berlina.

Śląsk w historii Polski ma podobny nieco status, co Szczecin i Pomorze Szczecińskie, z tą różnicą, że czasami faktycznie kontrolowała go polska dynastia Piastów, w każdym razie w latach 40. XIX w. było to miejsce, gdzie spotykały się wszystkie trzy zabory, mimo iż gros Śląska od 1740 r. należało do Królestwa Prus. Emigracyjne Towarzystwo Demokratyczne  Polskie wybrało na siedzibę komitetu rewolucyjnego także południowe rejony, tj. Kraków, mający niby nadal status „wolnego miasta”, ale do  1836 r. de facto całkowicie zdominowany przez urzędników austriackich. Komitet rewolucyjny starał się ściśle współpracować z Centralizacją Poznańską, powstałą w 1839 r., która także stanowiła odnogę paryskiego Towarzystwa Demokratycznego Polskiego.

TDP była najprężniejszą emigracyjną organizacją niepodległościową. Na lewo od niej znajdowali się socjalistyczni mistycy z  Ludu Polskiego działającego w Wielkiej Brytanii w latach 1835-1846, którzy głosili ciągle jeszcze radykalny program uwłaszczenia chłopów, mimo iż Prusacy już go właściwie w Polsce realizowali  oraz arystokratyczny paryski Hotel Lambert, czyli środowisko oparte o księcia Adama Czartoryskiego, który miotał się od jednej fantazji politycznej do drugiej; od oparcia wojny o Polskę o awanturę o Belgię (1839 r.) i o powstania górali kaukaskich przeciwko Rosji (1834–1859),  a to o panslawizm bałkański i walkę z Turkami (1840 r.), a to o wojnę krymską (1853-1856).

Po śmierci księcia Adama (1861 r.) i klęsce powstania styczniowego (1864 r.), Hotel Lambert poświęci się głównie dbaniu o zachowanie polskiej kultury i zabytków. Budynek Hotel Lambert nie jest jednak dziś  własnością Polski, ponieważ nie zakupiła go ani PRL od Czartoryskich (1975 r.) ani III RP od Rothschildów. Obecnie właścicielem pozostaje krewny emira Kataru. Warszawie nie udało się na nim wymusić ani wywieszenia choćby tablicy pamiątkowej, ani odstąpienia od gruntownych renowacji historycznych pomieszczeń.

Wszystkie trzy organizacje, tj. LP, TDP i HL były absolutnie przekonane, że jeśli Polska ma się odrodzić, to jako dawna wielka Rzeczpospolita Obojga Narodów, ponieważ masy chłopskie i tak nie miały nadal specjalnego poczucia narodowego. Polski etnicznej w obecnym kształcie nie wyobrażał sobie nikt.

W XIX w. torowały sobie drogę idee wolnorynkowe, choć jednocześnie przybywało biurokracji. Na tę ostatnią zawsze wszyscy narzekali, chyba że cofniemy się do XVII w., gdy skromniutka biurokracja kiełznała anarchię rycerską. Za to wolny handel lubią raczej wszyscy, choć idee wolnorynkowe czasem przynosiły i nadal zresztą przynoszą wiele problemów. Według Johna Graya wolnorynkowi ekonomiści brytyjscy, jak Richard Cobden (1804-1865) w poł. XIX w. próbowali uniezależnić gospodarkę od wymagań społecznych i uczynić ją globalną grą opartą wyłącznie na popycie i podaży, w jaką nikt by nie ingerował[939] . Co doprowadziło do zniesienia ustaw zbożowych (Corn Laws) w 1846 r. Można powiedzieć, że w XIX-wiecznej Anglii uznano, że gospodarka jest niezależna od społeczeństwa maszyn[940] , a jeżeli państwo zacznie w gospodarkę ingerować, wszystkich czeka niechybnie katastrofa. Tymczasem brak interwencji czy inne zaniechanie też może przyczynić się do katastrofy. W tym upatruje się m.in. przyczyn bierności brytyjskiej wobec irlandzkiej zarazy ziemniaczanej i wynikającego z niej wielkiego głodu w Irlandii (1845-1849). W 1845 r. Irlandię zamieszkiwało  prawie 9 mln ludzi, a w 1851 r. już tylko 6,5 mln. Zaraza przyszła z USA i tam też wyemigrowało wielu głodujących.

W Niemczech w podobnym duchu powołano w 1834 r. Niemiecki Związek Celny (Deutscher Zollverein) – unię celną 18 państw niemieckich pod przewodnictwem Prus. Zazwyczaj myśli się o tym pozytywnie, jako o kolejnym milowym kroku ku zjednoczeniu Niemiec, lecz miało to też negatywne następstwa. Niemieccy śląscy przemysłowcy pozbawieni od teraz ochrony celnej ze strony rządu pruskiego, który zainwestował w politykę ogólno-niemiecką kosztem pewnych gałęzi własnej gospodarki (choć ostatecznie Prusy nie miały w Związku aż tyle do powiedzenia, jak się zwykle uważa[941] ) oraz zmagający się z konkurencją brytyjską i ścigający z bardziej zautomatyzowanymi fabrykami  brytyjskimi, starali się utrzymać konkurencyjność za pomocą redukcji płac. Skutkiem był wybuch  5 czerwca 1844 r. tzw. powstania tkaczy śląskich. Tysiące tkaczy wdarło się do fabryki  Dieriga. Wojsko zareagowało gwałtownie (padło nawet jedenastu zabitych), ale usunęło intruzów dopiero po kilku dniach.  Pionier śląskiego włókiennictwa Christian Gottlob Dierig (1781-1848) po tych zajściach zniechęcił się do przemysłu i oddał firmę (istniejącą do dziś) pod zarząd braci.

Jaki mógł być los księdza, który nie podporządkował się woli biskupów i papiestwa, pokazuje przykład księdza Piotra Ściegiennego,   aresztowanego przez Rosjan w październiku 1844 r. Kary świeckie i kościelne spadły nań jednocześnie. W kwietniu 1846 r. kapituła katedry lubelskiej usunęła go ze stanu duchownego za działalność antypaństwową, a Rosjanie po długim śledztwie postawili go przed katem 7 maja 1846 r. Jak to często w carskiej Rosji bywało, zamiast egzekucji odczytano wyrok zamieniający karę na ciężkie roboty na Syberii. Dopiero w 1871 r. pozwolono mu powrócić do Polski.

Największa katastrofa 1846 r. zdarzyła się jednak w zaborze austriackim, ponieważ  tutaj ingerencja władz zaborczych w codzienne życie była z początku najsilniejsza. Zabiegi społeczne podobne do tych, które przedsięwziął w zaborze pruskim dopiero Flottwell, związane z nadzieją na uczynienie z wielkopolskich Żydów sprzymierzeńców w dziele ciągle subtelnej germanizacji, w zaborze austriackim występowały od samego początku. Gdy zawiodła józefińska akcja kolonizacyjna i sprowadzeni Niemcy zbyt często się polonizowali, wielkie nadzieje wiązać zaczęto z grekokatolikami (unitami) i w ogóle z Ukraińcami. Nie udało się jednak Wiedniowi powstrzymać procesu polonizacji unitów w Galicji[942] , mimo że w 1816 r. Austriacy uznali ukraiński za język, a nie jak dotąd za gwarę. Podczas gdy w zaborze rosyjskim chłop zwykle nie był etnicznym Polakiem, walka zbrojna w tym zaborze rozkwitła najpóźniej (1831 r.), choć przed zaborami, poza oczywiście kręgami związanymi z Czartoryskimi, Rosję uważano zawsze za największego wroga Polski[943] . Jednak po zaborach to Galicja była widownią najgorszych tarć, ponieważ katoliccy Habsburgowie i ich ministrowie mieli największe możliwości manipulowania kulturą podbitych ziem. Józef II popierał chłopów i mieszczan galicyjskich z obawy przed szlachtą i jej marzeniami  o czasach saskich czy stanisławowskich. Kanclerz Imperium Habsburgów od 1821 r. słynny dyplomata i konserwatysta, znany jako nemezis Napoleona,  Klemens Lothar von  Metternich popierał szlachtę, bojąc się mieszczan, którzy naczytali się rozpraw Herdera  o samoświadomości narodowej. Metternich chętnie pomagał przedsięwzięciom arystokracji, jak np. Ossolineum, ale nie mieszczanom, zwłaszcza gdy  po powstaniu listopadowym przybyło w Galicji wielu nowych polskich mieszczan, którzy naciskali na autonomie polityczną, jakiej nie mieli w zaborze rosyjskim. Austriaccy urzędnicy sami zaprzepaścili szansę na obywatelską germanizację w Galicji, ponieważ w czasach rządów Józefa II (1780-1790) cenzura austriacka hamowała znajomość arcydzieł niemieckiej literatury w tej prowincji, a więc język niemiecki kojarzył się raczej z przymusem szkolnym, a nie z czymś godnym podziwu[944] .

Tylko głupota szlachty galicyjskiej, która nie umiała nic zaoferować chłopom, powodowała, że Galicja nie zaczęła się wymykać Habsburgom z rąk. Mentalna przepaść między szlachtą polską a chłopami galicyjskimi powodowała, że do końca XIX chłopi to podpora rządów austro-węgierskich w Galicji[945] . Przed 1848 rokiem, poza Galicją, Wenecją i Węgrami, w całym Imperium Habsburskim tylko w Tyrolu istniało silne przyzwyczajenie do władz prowincjonalnych[946] , a mogąca je teoretycznie utworzyć szlachta galicyjska nie czuła związku z Galicją, tylko z Polską przedrozbiorową, żyjąc przeszłością.

Sztandarowym i krwawym przykładem tego klasowego podziału  jest tzw. rabacja galicyjska, czyli seria pełnych przemocy incydentów z drugiej połowy lutego i marca 1846 r. Chłopi mieli dość bezwzględnego egzekwowania powinności feudalnych, z pańszczyzną  nawet 3 dni w tygodniu i  bicia ich batem przez ekonomów, czasem ze skutkiem śmiertelnym, choć działo się to wbrew  austriackim kodeksom, które  zezwalały bowiem szlachcie tylko na czasowe uwięzienie nieposłusznych chłopów. Przyszły przywódca rabacji Jakub Szela doznał właśnie takiej bezprawnej przemocy. Po uwięzieniu w kajdanach w końcu grudnia został zaprowadzony na nabożeństwo do kościoła. Stanie na mrozie przed świątynią poskutkowało strasznym odmrożeniem, które stało się znakiem rozpoznawczym Szeli. Nadal było wiele barier dla chłopów, chcących opuścić wieś, choćby w celu udania się na targ. Od 1845 r. wśród chłopów działali Julian Goslar i Edward Dembowski, mając świadomość, że bez całkowitego zniesienia poddaństwa, chłopi nigdy nie poprą żadnego powstania. W 1843 r. Stany Galicyjskie odrzuciły jednak program zniesienia poddaństwa. Utworzono jedynie komisję mającą zbadać położenie chłopstwa. Wiedeń był świadom rozdźwięku między galicyjskimi panami i chłopami, którzy wciąż pamiętali, że to Maria Teresa i Józef II bronili ich przed szlachtą polską, dlatego postarano się zachęcić chłopów do rebelii przeciw panom galicyjskim, zanim owi panowie rozpoczną planowane antyaustriackie powstanie (tzw. krakowskie). Szczególnie aktywny był starosta tarnowski Joseph Breinl von Wallerstern, który dawał chłopom nagrody za przyniesione odrąbane głowy polskich panów:

„…Zastąpienie prawa polskiego austriackim doprowadziło w Galicji do ograniczenia przywilejów szlachty i pewnej poprawy położenia chłopów. Słabość miast galicyjskich sprawiła, że to nie mieszczaństwo, które nie reprezentowało poważniejszej siły społecznej, ale rodząca się inteligencja stała się przeciwwagą dla elity arystokratyczno-ziemiańskiej. Ingerencja urzędników cesarskich w stosunki między właścicielem a chłopem miała nie tyle poprawić dolę włościan, ile zwiększyć dochody skarbu państwa przez sprawniejsze ściąganie podatków. Chłopi, którzy byli do tej pory wykorzystywani i oszukiwani przez szlachtę, w cesarskich urzędnikach, zawsze chętnie wysłuchujących ich skarg, zaczęli upatrywać prawdziwych obrońców. Przychodzące na wieś za pośrednictwem urzędników cesarskie rozporządzenia przekonywały, że najjaśniejszy pan pamięta o swych chłopskich poddanych. Chłopi rozumieli także, że na świecie jest ktoś ważniejszy niż właściciel wsi…[947] ”.

Polskie powstanie szlachecko-mieszczańskie zwane krakowskim i tak wybuchło, ale rebelia chłopska szybko wbiła jej klin w szprychy. Do pierwszych napadów na dwory doszło już 18 lutego. W cyrkule (Kreis) tarnowskim zniszczono i obrabowano niemal wszystkie dwory. Nieco lepiej było w cyrkule bocheńskim, sądeckim, wielickim, jasielskim. Chłopi oblegali również miasta, np. Limanową i Grybów. Zamordowano często w bardzo okrutny sposób ponad tysiąc polskich ziemian. Jak ustalił i podkreślał Stefan Kieniewicz, mimo skali wydarzeń ani jeden Niemiec czy Żyd nie został nawet przypadkiem zaatakowany. Chłopi atakowali też mniejsze oddziały powstańcze zmierzające do Krakowa. Gdy powstanie krakowskie zostało stłumione i chłopi przestali być potrzebni Austriakom, wojsko szybko przywróciło spokój. Jakub Szela został internowany, a następnie przesiedlony na Bukowinę. Te krwawe wystąpienia chłopskie miały miejsce przede wszystkim na obszarze, gdzie rozwinął się masowy ruch trzeźwości, propagowany przez Kościół Katolicki. Brak możliwości utopienia chłopskich krzywd w alkoholu stał się, co prawdopodobne, również przyczyną nasilenia drastyczności buntu.  Po rabacji Szela użyje swego autorytetu by namówić pobratymców do powrotu do spokojnej pracy w polu; jego symbioza z władzami austriackimi była więc doskonała[948] .

Tuż po bitwie pod Gdowem 26 lutego 1846 r., w której wielu powstańców poległo z rąk pułkownika armii austriackiej Ludwiga Benedeka i sprzymierzonych z nim rabacjonistów, ruszyła procesja patriotyczna zorganizowana przez Edwarda Dembowskiego (1822-1846). Dembowski szedł  w sukmanie chłopskiej z krzyżem w ręku 27 lutego 1846 r. w ciągle jeszcze Wolnym Mieście Krakowie w towarzystwie 30 księży i zakonników oraz kilkunastu rodzin z dziećmi, próbując przemawiać do religijności chłopów. Ci nie zareagowali, a austriaccy żołnierze generała Ludwiga Collina szybko wykorzystali okazję i odizolowali procesję, którą następnie ostrzelali. Zginęło 28 osób, w tym  Dembowski. Istnieją sprzeczne relacje. Nie wiadomo, czy manifestanci zaatakowali Austriaków zanim ci otworzyli ogień ani czy procesja, idąc ku Wieliczce napotkała w ogóle jakichś chłopów, czy ci ją widzieli, ale zignorowali.

Obaj przywódcy powstania, nominalnie Jan Józef Tyssowski (1811-1857) i faktycznie jego sekretarz Edward Dembowski mieli dość słaby związek mentalny z polityczną rzeczywistością. Dembowski był synem kasztelana Leona Dembowskiego, o konserwatywnych typowo szlacheckich poglądach. Edward jednak zwany był  „czerwonym kasztelanicem”, ponieważ wyznawał poglądy Hegla i francuskich utopijnych socjalistów. Pod ich wpływem krytykował konserwatyzm Henryka Rzewuskiego i liberałów z redakcji „Biblioteki Warszawskiej” za „wstecznictwo”. Zwalczał też mistyczne odłamy romantyzmu, choć ostatecznie podczas wspomnianej procesji próbował się do niego odwołać. Tyssowski też był szlachcicem, a jego ociec był austriackim urzędnikiem. Jako 19-latek przedarł się przez granicę, by walczyć w powstaniu listopadowym. Gdy w lutym 1846 r. zdał sobie sprawę, że powstanie krakowskie tonie w morzu buntu chłopskiego, zdecydował się ograniczyć walki, by zachować resztki struktur powstańczych. Z tego samego powodu odmówił kapitulacji w Krakowie przed Austriakami, jednocześnie negocjując z Prusakami możność przejścia z półtorej tysiąca zbrojnych na terytorium Prus. Został tam internowany.

Z czasem władze pruskie dały mu zgodę na wyjazd do USA, gdzie będzie współorganizować filię Towarzystwa Demokratycznego Polskiego.

Rosjanie patrzyli na powstanie krakowskie i rabację u sąsiada z podobną zgrozą i wysłali nawet nieco oddziałów do pomocy Austriakom. Władze carskie, na wszelki wypadek jeszcze w 1846 r. zniosły tzw. daremszczyzny i ograniczyły rugowanie z ziemi. Choć z drugiej strony w 1847 r. na osobiste polecenie Mikołaja I nad Narwią został wzniesiony pomnik upamiętniający rosyjskie zwycięstwo w bitwie pod Ostrołęką w 1831 r. Rabacja dała  też do myślenia elitom polskim zaboru rosyjskiego. Ich czołowy przedstawiciel margrabia Aleksander Wielopolski (1803-1877), autor konstytucji dla Królestwa Polskiego, dzięki której  zachowało ono to, co wniosło pod względem prawnym nowoczesne  napoleońskie Księstwo Warszawskie; oddzielnych niezawisłych sędziów, od każdego rodzaju spraw[949] , rabację galicyjską odbierał jako austriacką prowokację od początku do końca. To pod jej wpływem miał stwierdzić, że tylko u boku Rosji da się zachować polskość[950] . Inaczej niż romantyczni konserwatyści, Wielopolski akceptował „przydatną brzydotę” przemysłu i rewolucji przemysłowej. Miał nadzieję przerobić coraz lepiej wykształcone mazowieckie ziemiaństwo na odpowiednik nowoczesnej zachodniej burżuazji[951] . Wielopolski bardzo obawiał się – jak to arystokrata – radykalizmu politycznego i społecznego, dlatego bardzo ostrożnie podchodził do kwestii  zniesienia pańszczyzny. Chcąc uniknąć walk chłopsko-szlacheckich takich jak w Galicji, świadomie idealizował odwieczne i jakoby ciepłe związki chłopów i szlachty. Idealistycznie zakładał, że społeczeństwo powstało wskutek dalekosiężnych interesów, a nie doraźnych dążeń, a państwo miał nie jak liberałowie za zbiór instytucji, lecz za żywy heglowski organizm (Hegel próbował pogodzić liberałów i konserwatystów pruskich tworząc nowy organiczny progresywizm), choć jak liberał nie chciał by państwo zajmowało się dyktowaniem ludzi wyborów moralnych i etycznych w ich życiu codziennym. Dlatego o Wielopolskim w kręgach niepodległościowych pisano źle jako sługusie Moskali, ale jego konstytucję chwalono[952] . Ponieważ polski patriotyzm złączony był z często liberalnymi z ducha reformami 3 maja, polscy konserwatyści nie wpadali w pułapkę antyoświeceniowego klerykalizmu czy mistycyzmu. Wielopolski odrzucił romantyzm, choć nadal pielęgnował złudzenia o chłopach.

W Królestwie Prus w 1847 r. również było dosyć niespokojnie. W kwietniu król Fryderyk Wilhelm IV dla rozładowania radykalnych nastrojów postanowił powołać doradczy Landtag, będący namiastką parlamentu, bez realnego wpływu na władzę. Starał się tworzyć wrażenie, że nawiązuje do dawnych ciał stanowych i przekonać o swej dobrej woli[953] . W ten sposób chciał zachować kontrolę nad niemieckim demokratycznym ruchem zjednoczeniowym. Nie oznaczało to jednak pobłażania polskim radykałom  niepodległościowym; w listopadzie 1847 r. w Berlinie zakończył się proces wielkopolskich powstańców i działaczy niepodległościowych, mimo płomiennej mowy Ludwika Mierosławskiego (chociaż dla demokratów niemieckich został bohaterem). Skazano 117 osób, z tego osiem na karę śmierci. Rozbicie organizacji powstańczej zanim zdążyła ona przygotować powstanie był wielkim sukcesem pruskiej policji.

W tym samym 1847 r. działacze z Hotelu Lambert starali się zmienić stanowisko papiestwa, które w osobie papieża Grzegorza XVI poparło władzę rosyjską jako prawowitą władzę monarszą, wykorzystując niesnaski, do jakich doszło, gdy car Mikołaj zaczął ingerować w sprawy kleru katolickiego nad Wisłą i Niemnem. Inicjatywa Czartoryskiego jednak przyniosła tylko czasowe ocieplenie na linii Watykan-Petersburg, nie dając nic niepodległościowcom.

W lutym 1848 r. wybuchło kolejne powstanie we Francji, zakończone wymianą monarchii parlamentarnej Ludwika Orleańskiego na władze republikańskie. Do grudnia władza ustabilizowała się przy prezydencie Ludwiku Bonaparte, wnuku cesarza Francuzów. Te zmiany dodały ducha demokratom w połowie Europy. W marcu 1848 r. żądano reform demokratycznych w Wiedniu, na Węgrzech, w Berlinie, innych krajach niemieckich, w Neapolu i na Sycylii, dlatego nazwano to Wiosną Ludów. Dnia 20 marca 1848 r. tłum rewolucyjny uwolnił aresztantów politycznych z berlińskiego więzienia, w tym Ludwika Mierosławskiego. Dzierżąc niemiecką flagę rewolucji przemawiał on do tłumu: Nicht du, edles deutsches Volk, hast meinem unglücklichen Vaterlande Fesseln geschmiedet; deine Fürsten haben es getan; sie haben mit der Teilung Polens ewige Schmach auf sich geladen. Eure Freiheit ist unsere Freiheit und unsere Freiheit ist die eure  („Nie Ty, szlachetny niemiecki Ludzie zakułeś w kajdany moją nieszczęsną ojczyznę, to uczynili Twoi książęta; to oni przez rozbiór Polski ściągnęli na siebie wieczysty wstyd. Wasza wolność to nasza wolność, a nasza wolność jest waszą”)[954] .

Ostatecznie tylko Francja mogła się poszczycić kolejną udaną rewolucją w swych dziejach. Najbardziej skomplikowany przebieg miała Wiosna Ludów w krajach niemieckich, ponieważ tam hasła wolnościowe i demokratyczne mieszały się z coraz modniejszymi nacjonalistycznymi teoriami oraz tendencjami do zjednoczenia Niemiec (choć i w Italii takie się pojawiły). Jak długo wynik starć był niepewny, król pruski pobłażał zebranemu we Frankfurcie parlamentowi przyszłych zjednoczonych Niemiec. Dlatego w lipcu 1848 r. we Frankfurcie zebrani w kościele Św. Pawła (Paulskirche) posłowie parlamentu Rzeszy (w tym jeden Polak Januszewski jedyny polski deputowany z Provinz Posen, jak teraz nazywano Wielkie Księstwo Poznańskie) dzielili skórę na niedźwiedziu debatując, gdzie geograficznie powinny kończyć się zjednoczone Niemcy. Rozgorzała nawet Polendebatte, tj. debata o Polsce, zastanawiano się, czy nie włączyć zachodniej części Provinz Posen do Prus, ponieważ 33% mieszkańców tejże zachodniej części było Niemcami. Nacjonalista Friedrich Jordan był za, ponieważ Niemcy mieszkali w zachodnich rejonach dawnej Rzeczpospolitej od wieków, a obowiązkiem Niemiec jest ich włączyć teraz do zjednoczonej ojczyzny. W mowie wygłoszonej 27 lipca 1848 r. wyśmiewał obawy oponentów, jakoby Niemcy potrzebowały niepodległej Polski jako bufora przeciwko Rosji, dawał też wyraz nadziei, że Rosja z czasem przestanie być autorytarna, a stanie się liberalna. Tanim sentymentalizmem nazywał litowanie się nad Polakami, choć nie odmawiał im pewnych przymiotów. Uznał za szkodliwe wychwalanie Polaków, nawet gdy porywają się z bronią przeciwko Niemcom, którzy uczyli ich przecież lepszego gospodarowania[955] .

Dwa dni później Arnold Ruge zauważył, że nikt nie ma prawa ciemiężyć narodu polskiego, który zdobył w przeszłości szacunek Europy. Proponował ustanowić obok wolnych narodów, czyli Francji i Wielkiej Brytanii kongres, na którym utworzono by wolną Polskę. W swej mowie Ruge starał się dowodzić, że autorytaryzm i despotyzm noszą ze sobą tylko złudne zyski, np. przeciwstawił się twierdzeniu, jakoby władcy Austrii czy Rosji, uwalniając chłopów od ich szlacheckich polskich panów dały im choć odrobinę prawdziwej wolności. Przekonywał posłów, że Niemcy nie mogę postępować jak zawodowi ciemiężyciele narodów z Petersburga i Wiednia. Mimo iż nawet wśród demokratów frankfurckich nacjonalizm przeważył nad uniwersalizmem, a rozczarowani polscy obserwatorzy odjechali, widać na tym przykładzie, że stosunki niemiecko-polskie były (przynajmniej przed 1870 r.) z gruntu czymś innym niż austriacko-polskie i rosyjsko-polskie.

Sam fakt, iż w całych Niemczech śpiewano w 1848 r. znowu przeróbkę Mazurka Dąbrowskiego: „Noch ist Polen nicht verloren”, gdy Rosja wspomagała austriackie armie walczące z rewolucjonistami, daje do myślenia. Niemcy często mieli wrażenie, że inwestują od wieków w Polskę cywilizacyjnie i w związku z tym mają wobec Polski pewne obowiązki. Niczego takiego nie było w Austrii czy Rosji. Dzisiejsza flaga Niemiec to flaga Burschenschaftów – demokratyczno-liberalnych stowarzyszeń z czasów Wiosny Ludów i wcześniej, obecna flaga Rosji to imperialna flaga Piotra Wielkiego, pierwszego okupanta Polski. W XIX w. sympatia Niemców do Polski szła często, choć nie zawsze w parze z antyrosyjskością; że od Rosji gorsze są tylko Chiny uważał zarówno socjalista Marx, socjaldemokrata Lasalle, lewicowy liberał Ludwig Boerne czy typowy liberał Wilhelm von Humboldt. Rosja jako dominująca siła słowiańska od XVII w., zawsze dążyła, by nas wchłonąć, za to Niemiec mógł być dobrym Polakiem jak Kopernik (Nikolaus Kopernikus), zanim rozkręcony po 1870 r. niemiecki nacjonalizm nie kazał wybierać być Niemcem czy Polakiem. Niektórzy, jak np. nauczyciel Chopina – Elsner polonizowali się już wcześniej.

Niemieccy mieszczanie I RP wzmocnili polskie prawo miejskie i polski handel. Choć nieco wstydliwie o tym pisać, Niemcy dbali o polską kulturę nierzadko lepiej niż Polacy. Drukarnie w Polsce zakładali zwykle Niemcy; były to też pierwsze prywatne drukarnie, nie będące pod butem Kościoła. W dużym stopniu polskie wolnomyślicielstwo było niemieckiego pochodzenia. Gdańsk, a właściwie Danzig był  bardziej au courant z trendami w sztuce i kulturze niż „słowiańskie” polskie miasta. Najlepszym kompozytorem XVIII w. w Polsce był nie Ogiński i nie Maciej Radziwiłł, tylko Johann Balthasar Christian Freisslich z Gdańska, a drugim zapewne jego brat Michael – nie ma żadnego porównania. W XIX w. drugim po Chopinie (pół-Francuzie) był nie Wieniawski i nie Kurpiński, lecz raczej Karl Loewe ze Szczecina – „Schubert Północy”.  Ernst Theodor Amadeus Hoffmann. Najlepsze akwarele Poznania z I połowy XIX w. stworzył Julius Minutoli. Wrocław niemiecki to ponadmilionowe miasto kilkunastu niemieckojęzycznych Noblistów. Polski Wrocław po 1945 r. noblistami pochwalić się nie może.  Uniwersytet UAM to tak naprawdę Keiserliche Akademie zu Posen z lat 1903-1919, od XVIII w., to Niemcy jak Georg Forster tworzyli zręby polskich nauk przyrodniczych i fizycznych.

Największym publicystą historycznym w Polsce XVIII w. był mieszkający w Warszawie Lorenz Mitzler de Kolof; bez którego pracy przepadłoby wiele polskich dokumentów historycznych. Wiele przepadło natomiast wskutek nieodpowiedzialności faworyta Stanisława Augusta – Czapskiego. Niczego podobnego do tych wszystkich wspomnianych zjawisk w historii kontaktów polsko-rosyjskich i polsko-austriackich nie ma i warto o tym pamiętać, podczas oglądania „Popiołów” Andrzeja Wajdy, gdzie o Rosjanach się w zasadzie nie wspomina, Austriacy są wrogiem, ale w sumie wrogiem nieco sympatycznym i niezgrabnym, za to Prusacy to jedynie mściwe policyjne cyborgi.

Od czasu zduszenia Wiosny Ludów w Provinz Posen zapanowała  ostra cenzura represyjna, ale na prewencyjną na modłę rosyjską (gdzie autor musiał przekonać cenzora do publikacji czy wystawienia sztuki) się nie zdecydowano. Po Wiośnie Ludów Prusy pozostały nieco zawieszone między demokratyzmem a konserwatywnym monarchizmem. W 1855 r. konserwatyści pruscy dodali do pruskiego parlamentu II wyższą izbę na wzór brytyjskiej Izby Lordów  i próbowali też zlikwidować liberalną pomocniczą armie obywatelską - Landwehr. Coraz wpływowszy wśród konserwatystów Bismarck musiał się uśmiechać do potężnych narodowych liberałów, z którym zrobił koalicję. To dopiero zjednoczenie Niemiec (1870 r.)  i wybujały od tego nacjonalizm ogólno-niemiecki przykręci śrubę Polakom, a nie ta niby osławiona agresywna pruskość, która była zawsze raczej stylem życia jak amerykańskość, niż żywiołem etnicznym[956] .

Wiedeń po Wiośnie Ludów, którą przetrwał w starej formie ustrojowej, w sporej mierze dzięki rosyjskiemu wsparciu początkowo sięgnie po liberalizm, a ostatecznie po decentralizację. Lata 1851-1859 to w historii państwa Habsburgów „era Bacha”, od nazwiska głównego ministra barona Aleksandra von Bacha (1813-1893). Rządy te oznaczały neoabsolutyzm, w tym sensie że odrzucały demokrację i utrwalały rządy ministrów mianowanych, a nie wybieranych; ale też i wiele liberalnych reform. Po raz pierwszy powstały w Austrii niezależne sądy, dobre zreorganizowane szkolnictwo, wprowadzono transport kolejowy i zniesiono przywileje cechów rzemieślniczych w imię wolnego handlu[957] . Te oświecone reformy jednak, podobnie jak wcześniejsze, józefińskie, do których nawiązywały, przyniosły wiele nieoczekiwanych zmian, jak wzmocnienie miast i co za tym szło żywiołów  lokalnych i tak ok. 1861 r.  Czesi zyskują przewagę w Pradze nad Niemcami. Po 1848 r. Żydzi galicyjscy mniej chętnie się germanizowali niż wcześniej (w Prusach – odwrotnie – coraz chętniej), gdyż bycie „niemieckim” już tyle nie dawało,  co wcześniej. Tylko ¼ mieszkańców skostniałego Imperium Habsburgów mówiła ok. 1850 r. po niemiecku. Wojna krymska i związane z nią zamówienia wzmocniła ziemian galicyjskich, na tyle by utrudnić germanizację. Era Bacha oznaczała też  zerwanie z ideą austroslawizmu, czyli tworzenia słowiańskiej wersji austriackości.

W latach 1853-1856 toczyła się wojna krymska (gdzie Rosja musiała się zmierzyć z koalicją Turcji, Wielkiej Brytanii i Francji), a która wzbudziła pewne nadzieje polskie, ale ostatecznie dała Polakom niewiele, poza może owymi galicyjskimi ziemianami. We wrześniu 1855 r. Mickiewicz wyjechał do Stambułu, aby tworzyć tam oddziały (Legion Polski i Legion Żydowski), do walki z Rosją. Zamieszkiwał w domu wdowy po kapitanie wojsk tureckich, gdzie zmarł najprawdopodobniej na cholerę, choć niektórzy będą podejrzewać otrucie. Jego ciało pochowane zostanie w styczniu 1856 r. na cmentarzu Les Champeaux w Montmorency, by w 1890 r. zostać przeniesione na Wawel, co dało sposobność do manifestacji patriotycznej, na którą coraz łagodniejsze władze austriackie zezwolą. Tak więc wojna krymska w pewien sposób zabrała nam naszego największego poetę (obok Kochanowskiego i Krasickiego), ale poza tym nie zmieniła wiele życia Polaków, chociaż w historii wszystko stanowi zespół naczyń połączonych. Otóż wojnę krymską i uwikłanie w nią Petersburga, Paryża i Londynu wykorzystali Amerykanie, by wysłać flotę wojenną, która 31 marca 1854 r. zawinęła do portu w Edo (dziś Tokio) i wymusiła na przerażonych Japończykach otwarcie na handel z USA. Później inne kraje również się dołączą, ale to USA pozostaną najważniejszym krajem zachodnim kontrolującym handel japoński, co pozwoliło uniknąć sytuacji, jak w Chinach, gdzie głównymi rozgrywającymi byli Brytyjczycy, wskutek wygrania I wojny opiumowej (1839-1842).  Japończycy tak bardzo się przerazili okrętów jankeskich, że w 1868 r. zmienią system polityczny na daleko bardziej scentralizowany i zgodny z tradycją średniowieczną i rozpoczną szybką modernizację wszystkich gałęzi życia, tak by Zachód nie uważał, że może z nimi postępować jak z Maorysami. W 1895 r. zmodernizowana Japonia odbierze Chińczykom Koreę, a w 1905 r. zatopi rosyjską flotę w cieśninie Cuszima między Koreą a Japonią i tak nieco  później będzie pielgrzymować do Tokio Piłsudski, by szukać wsparcia przeciwko Rosji. Coś jednak wojna krymska zmieniła. Póki co jednak nowy car Aleksander II wprost powiedział w 1856 r. Polakom, by porzucili marzenia o autonomii i wydawało się, że Polacy to akceptują. Takie deklaracje jednak zawsze podkopują umiarkowanych i dają wiatr w żagle radykałom.

W 1858 r. w Warszawie wystawiono ulepszoną czteroaktową wersj: „Halki”  Stanisława Moniuszki.  Może nieco dziwić, że opera uważana za polską operę narodową, a więc operę narodu tak zdawałoby się antykonformistycznego jak Polacy, była tak przepojona przeszłością sarmacką. Ten wesoły sentymentalizm sarmacki z pewnością Rosjanom nie przeszkadzał. Tak samo jak nie przeszkadzał Prusakom przejaw kultury polskiej, o wiele bardziej kontrowersyjny; w 1859 r. zgodzili się bowiem na wzniesienie pomnika Adama Mickiewicza w Poznaniu, lecz w zaborze rosyjskim.

W 1860 r. w Warszawie wykonano po raz pierwszy pieśń „Boże, coś Polskę” w wersji poprawionej przez Antoniego Goreckiego i otwarto galerię Zachęta. W 1862 r. w związku z coraz powszechniejszymi starciami polsko-rosyjskimi w Warszawie śpiewanie „Boże, coś Polskę” zostanie zakazane przez władze carskie. Dnia 27 lutego 1861 r.  odbyła się w Warszawie manifestacja, krwawo stłumiona przez Rosjan. Zaś 31 marca w Wielkanoc władze carskie zapowiedziały w kościołach i innych salach zniesienie pańszczyzny. W kwietniu 1861 r. wielu chłopów zaczęło jej więc odmawiać. Masowość zjawiska spowodowała, że Rosjanie postanowili przykrócić entuzjazm, w czym ochoczo uczestniczyli polscy ziemianie, często wiodąc prym w tłumieniu opory, tymczasem panicze-demokraci przebierali się w sukmany chłopskie zachęcając włościan do oporu[958] .  Dnia 7 kwietnia rosyjski oficer Jan Peucker popełnił samobójstwo, w proteście przeciw strzelaniu do kolejnej polskiej manifestacji. Dzień później jednak wojsko carskie zastrzeliło ponad  sto osób na placu zamkowym. Z kolei 16 maja elastyczni Rosjanie ogłosili zniesienie pańszczyzny i zapowiedzieli przejście na oczynszowani na październik. Chłopi liczyli na więcej, zaczęła się licytacja między powstańcami a caratem.

W czerwcu 1861 r. car Aleksander II Romanow zmienili samorząd  w Królestwie Kongresowym na bardziej podobny do ogólnorosyjskiego. Natomiast 14 października  rosyjski namiestnik hr. Karol Lambert wprowadził stan wojenny na terytorium Królestwa.  Do lata następnego roku sytuacja nieco się uspokoiła, ale 15 czerwca pewien rosyjski oficer ukraińskiego pochodzenia postrzelił w Ogrodzie Saskim nowego namiestnika Aleksandra Lüdersa. W dniu 3 lipca miał z kolei miejsce nieudany zamach na zastępującego w namiestnictwie kurującego się Lüdersa, wielkiego księcia Konstantego, młodszego brata cara Aleksandra II. Do zamachu doszło, choć Konstanty starał się łagodzić nastroje, wprowadzając elementy autonomii Królestwa i powołując Polaków na gubernatorów cywilnych. Dnia 14 sierpnia aresztowano jednego z kluczowych radykalnych organizatorów powstańczych Jarosława Dąbrowskiego, na skutek donosu Alfa Wrześniowskiego, współpracownika wielkiego księcia Konstantego. Teraz Rosjanie już w pełni uświadamiali sobie grozę sytuacji.

Akurat kiedy Rosjanie i Polacy coraz bardziej zbliżali się do starcia, w grudniu 1862 r. otwarto dwa bardzo ważne połączenia kolejowe; z Prus do Rosji przez pruską Bydgoszcz i rosyjski Łowicz oraz Kolej Warszawsko-Petersburską.

By nie dopuścić do wybuchu powstania, z inicjatywy naczelnika rządu cywilnego, czyli Aleksandra Wielopolskiego, ogłoszono 6 października 1862 r. pobór do wojska carskiego (tzw. branka). Tym razem jednak nie przez zwyczajowe losowanie, ale przez zaciąg 12 tys. konkretnych młodych Polaków, głównie warszawiaków, podejrzewanych o działanie w konspiracji. Byli to wyłącznie szlachcice i mieszczanie, chłopów celowo pominięto, by podobnie jak w czasie rabacji galicyjskiej stworzyła się przepaść pomiędzy  warstwami społecznymi. W nocy z 14 na 15 stycznia 1863 r., gdy brankę przeprowadzono, okazało się, że nie udało się utrzymać jej w tajemnicy. Część osób z list zdążyła opuścić Warszawę i zebrać się w Puszczy Kampinoskiej w pierwsze oddziały. Ponieważ powstańcy bali się, że podobną brankę Rosjanie przeprowadzą na prowincji, termin wybuchu powstania wyznaczono na 22 stycznia, mimo iż kierownictwo było skłócone, a zapasy niewystarczające. Wraz z ogłoszeniem powstania, ogłoszono uwłaszczenie chłopów, wraz z zapowiedzią kary śmierci da tych, którzy starali by się uwłaszczeniu przeszkadzać[959] .

Wielki książę Konstanty miał w Królestwie do dyspozycji ponad 100 tys. żołnierzy pod dowództwem gen. Eduarda Ramsaya. Szybko przywrócono stan wojenny i mniejsze garnizony połączono, by nie prowokować ataków powstańczych. Aleksander Wielopolski nie sądził, by powstanie było długie i krwawe i faktycznie ataki z 21–25  zostały odparte, lecz powstańcy zaczęli organizować obozy, w których szkolili ochotników i przeszli do walki partyzanckiej. Nie udało się rozszerzyć powstania za Bug. W lutym Ludwik Mierosławski przegrał dwie bitwy i pozbawiono go stanowiska dyktatora powstania. Lepiej szło  Marianowi Langiewiczowi, który 11 marca ogłosił swoją dyktaturę. Szybko utworzono pod nim Rząd  Narodowy Cywilny. Grupa powstańców pod bezpośrednim dowództwem Langiewicza stoczyła kilka udanych potyczek, ale 19 marca po przekroczeniu granicy z Galicją został aresztowany przez Austriaków.

Było to niepokojące zjawisko, dawniej zaborcy często cieszyli się z problemów sąsiada z Polakami, ale teraz Niemcy i Rosjanie pod wpływem nacjonalizmu uznali Polaków za złe nasienie i wiązała ich konwencja zawarta 8 lutego 1863 w Petersburgu przez pruskiego generała Gustava von Alvenslebena, z inicjatywy Ottona von Bismarcka. Konwencja umożliwiała ściganie powstańców przez armię pruską na terytorium rosyjskim i swobodne manewry rosyjskie na terytorium pruskim. Do tego okazało się, że Austria też de facto współpracuje z Berlinem i Petersburgiem, choć nie podpisała bynajmniej konwencji. Napoleon III Bonaparte potraktował to zbliżenie prusko-rosyjskie jako zerwanie porozumień rosyjsko-francuskich i zażądał od Aleksandra II  przywrócenie Królestwu Polskiemu przepisów konstytucji  z 1815 r. Car poradził Francuzom niewtrącanie się w kwestię polską. Napoleon III w odpowiedzi namówił przywódcę Hôtelu Lambert ks. Władysława Czartoryskiego do zaangażowania w trochę zbyt „czerwone” dla księcia powstanie. Brytyjscy demokraci, a także radykałowie z innych krajów, jak Giuseppe Mazzini, czy Aleksander Hercen, zorganizowali statek z bronią, ale Szwedzi pod naciskiem Rosji internowali statek w Malmö.  Pod wpływem Londynu i Paryża już na początku marca 1863 r. Bismarck i Aleksander Gorczakow zrezygnowali ze stosowania zapisów konwencji Alvenslebena. W kwietniu sprawę polską poparły oficjalnie Wielka Brytania, Francja i Austria. Inicjatorem był Napoleon III, który namówił też do wysłania stosownych not także takie kraje, jak: Szwecja, Dania, Holandia, Hiszpania i Portugalia oraz Włochy i Turcja.

Dyktatury Langiewicza i tak nie uznawał „czerwony” generał Mierosławski, który stworzył własny gabinet  powstańczy, choć 21 marca Langiewicz  z aresztu w austriackim Tarnowie przekazał władzę dyktatora powstania Tymczasowemu Rządowi Narodowemu. Ogromna większość polskich urzędników administracji Królestwa współpracowała z   Rządem Narodowym. Na przykład 9 czerwca 1863 r. Bank Polski przekazał  powstańcom ponad 3 mln zł i pół mln rubli. W maju terroryści zwani sztyletnikami (dowodził nimi Ignacy Chmieleński), którzy trudnili się sianiem strachu u rosyjskich urzędników i polskich kolaborantów, zastraszyli „białych” i wymusili uznanie prymatu „czerwonych”. Powstańcy uznali, że powstało „tajemne” państwo polskie w granicach dawnej Rzeczpospolitej  podział administracyjny Królestwa Polskiego z 1816 r. Z początkiem czerwca czerwoni prawnicy z Rządu Narodowego powołali w każdym powiecie i w Warszawie polityczne trybunały rewolucyjne. W lipcu 1863 r. car odrzucił brytyjsko-francusko-austriackie ultimatum. Londyn i Wiedeń miały nadzieję, że ultimatum wystarczy i walczyć naprawdę nie zamierzały. W dniu 6 sierpnia powstańcy potwierdzili zniesienie pańszczyzny i straszyli ziemian konsekwencjami, gdyby próbowali znowu ją egzekwować, ale Rosjanie przelicytują ich 27 grudnia – zadając ostateczny cios powstaniu i możliwościom werbunkowym powstańców. Zarówno Rosjanie, jak i Traugutt dawali wolność masom chłopskim w ostatniej chwili, ale czas działał na rzecz Rosji[960] . Osamotniona Francja wahała się do 7 sierpnia, czy nie wysłać armii przeciwko Rosji. Traugutt nie uzyskał wiele w Paryżu po awansie na generała powstańczego 15 sierpnia. Ostatecznie Francja postulowała tylko zwołanie konferencji międzynarodowej. Choć Napoleon III obstawał przy tym jeszcze w listopadzie, wspólne interesy w Szlezwiku oddalały  Austrię od Paryża i zbliżały do Berlina. USA i papiestwo poparły carat, te pierwsze bojąc się, że Paryż i Londyn poprą zbrojnie CSA, czyli konfederację, a tak polskie powstanie absorbowało ich uwagę z dala od Ameryki.

Ostatni nieformalny dyktator powstania od października Romuald Traugutt, dawniej polski oficer w służbie carskiej (z rodziny saskiej przybyłej do Polski w XVIII w.)  w grudniu zreorganizował wojska powstańcze w cztery korpusy. Jednak do końca lutego 1864 r. Rosjanie rozbili w zasadzie wszystkie większe oddziały. Już 12 lutego 1864 r. francuski senat i brytyjska Izba Gmin oddaliły żądania izb niższych obu parlamentów, by uznać polskich powstańców za stronę wojującą, tzn. by Rosja musiała ich traktować jak wrogie państwo, a nie gdy terrorystów czy bandytów. W początkach marca w Paryżu zawarto układ polsko-węgierski o wspólnej walce przeciwko Austrii, co było już zupełną fantazją, ale Traugutt zatwierdził go 7 kwietnia. Do kwietnia walczył z Rosjanami jeszcze generał  Hauke-Bosak, a w okolicach Lublina Walery Wróblewski. Wojska pruskie i austriackie uniemożliwiły powstańcom z ich zaborów przyjście z pomocą ludziom Traugutta. Chłopi, których dopiero co Traugutt przekonał do szerszej współpracy, opuścili powstańców, gdy 2 marca 1864 r. wydano dekret carski o  uwłaszczeniu i przyznaniu chłopom na własność użytkowanej ziemi. Te korzystne warunki, będące wymogiem chwili, spowodują wkrótce gwałtowny skok demograficzny. W czerwcu zniesienie pańszczyzny zyska pełną skalę, choć było to za odszkodowaniem i pewne powinności zostały zachowane[961] .

Po powstaniu Rosjanie w zasadzie po raz pierwszy przystąpili do zdecydowanej rusyfikacji, zaczęli bowiem uważać Polaków za szaleńców zagrażających ich władzy, a kulturę polską i język polski za fundament buntu. Po kilku latach nawet szyldy sklepowe w Warszawie wszystkie będą dwujęzyczne, choć w mieście mieszkało zawsze bardzo niewielu Rosjan. Podobnie stanie się ze szkołami, jednak czasopisma i gazety po polsku były tolerowane[962] . W Berlinie słowo Polak kojarzyło się z niepiśmiennym wielkopolskim chłopem (w krajach protestanckich lud był piśmienny w zasadzie od XVII w.), lecz w Rosji kojarzył się z przeintelektualizowanym szlacheckim snobem. Nic dziwnego, że zabór rosyjski był jedynym w którym Polacy czuli zarówno kompleks niższości, jak i wyższości wobec zaborcy. Byli opanowani przez Moskali, ale panowali nadal nad chłopami, których traktowali jak jakiś inny naród łagodnych duszyczek[963] .

W 1867, czyli w roku narodzin Piłsudskiego zniesiono całkowicie autonomię Królestwa Polskiego i nazwano je Krajem Nadwiślańskim. Na Litwie powstańców prześladował generał-gubernator Michaił Murawjow zwany „Wieszatielem”. Skasowano wszystkie klasztory w Królestwie, za zbyt często bycie bazą powstańców. W Kraju Północno-Zachodnim (Białoruś i Litwa) i w Kraju Południowo-Zachodnim (Ukraina) wyszkolono kadry nauczycieli do rusyfikacji tamtejszej ludności, tworząc niechcący bazę dla przyszłych litewskich i białoruskich, działaczy narodowych. Kwestią sporną pozostaje to, czy Polacy po klęsce powstania i śmierci w nim niemal 20 tys. powstańców załamali się, czy po prostu przestawili na pracę organiczną. Rosja przynajmniej od czasów Iwana Groźnego, a może nawet od czasów mongolskiej zwierzchności, miała tendencje despotyczne i niech nas nie zwiedzie np. Erik von Kühnelt-Leddihn, który wskazuje, że jeńców politycznych czasem traktowano w XIX w. wyjątkowo wspaniałomyślnie, choć zależało to od charakteru lokalnego gubernatora i jego interpretacji dziurawych kodeksów. Geografia Rosji, tj. słynne wielkie odległości już sama w sobie była więzieniem i tak, jak chłop nie bardzo mógł uciec do miasta przed okrutnym bojarem, tak samo polski powstaniec nie mógł uciec poza Rosję, stąd to złudzenie braku wielkiego przymusu wobec więźniów. Gdy poczytać np. Richarda Pipesa, optymistyczna wizja Kühnelt-Leddihna rozpada się. Pipes podkreśla, że brak kodeksów i odpowiedniego systemu prawnego hamował długo utworzenie państwa policyjnego, lecz mimo to od lat 20. XIX w. konserwatywny cesarz Mikołaj I rozbudowywał aparat represji, który dodatkowo nie odróżniał wyraźnie między czynem a intencją. Pipes wykazuje też „ciągłość mentalności politycznej w Rosji, bez względu na charakter reżimu”[964] . Aleksander II  chciał wprowadzić nieco liberalnego zachodniego legalizmu, lecz napotkał na zajadły opór. Przepisy o przestępstwach politycznych pozostały więc straszliwie ogólnikowe i nieprecyzyjne, a ponieważ przewidywały drakońskie kary, sędziowie czasem szli na rękę młodym radykałom, których mieli sądzić[965] . Anarchia to jednak nie wolność.

W tym samym 1867 r. Austriacy zgodzili się na podzielenie władzą nad Imperium z Węgrami oraz na zamianę systemu na bardziej demokratyczny, ponieważ nie mogli poradzić sobie z tendencjami ośrodkowymi. Obie części łączyła osoba cesarza Austrii, będącego jednocześnie królem Węgier . Część „austriacka”, czyli tzw. Przedlitawia wysyłała swoich przedstawicieli do Rady Państwa,  część „węgierska” (teoretycznie węgiersko-chorwacka, ale pozycja Chorwatów była wyraźnie podrzędna), czyli tzw. Zalitawia, miała osobny parlament, sądy i prawo. Obie części jednak łączył swobodny przepływ ludzi i towarów, a także język niemiecki, który znali urzędnicy większości rejonów, poza Czechami, gdzie urzędnicy często odmawiali uczenia się go. Paradoksalnie Czesi jako naród byli jedynymi naprawdę wyuczonymi języka niemieckiego. Słowacy znaleźli się pod władzą Węgrów, który prowadzili wobec nich madziaryzację gorszą niż kiedykolwiek była germanizacja czy to nad Dunajem czy nad Wisłą. To część austriacka, czyli zachodnia charakteryzowała się większą równością sił narodowych. Czesi, Słoweńcy i Polacy z Galicji znaleźli się w części „austriackiej”, ale czescy, polscy i słoweńscy posłowie, zwykle szlacheckiego pochodzenia, z wygórowanym mniemaniem o sobie spowodowali, że Niemcy stali się w tym kraju mniejszością polityczną, jak zawsze byli demograficzną.

Reakcja na zmianę nie była dobra. Niemcy austriaccy uciekali się coraz częściej do nacjonalizmu, (Deutschnazionalen), a w praktyce parlamentarnej do obstrukcji i bójek[966] . Polacy mieli wrażenie, że osiągnęli wiele, więc aż do 1918 r. pogląd elit galicyjskich, że dzięki lojalności wobec Austrii kwestia polska będzie rozwiązana w sposób możliwie najlepszy, absolutnie dominował, mimo iż Polacy z elity szlacheckiej  i spoza niej nigdy nie szli ramię w ramię[967] . Wskutek  uzyskanych przez elity galicyjskie praw wyborczych i politycznych Michał Bobrzyński stwierdził, że „bez państwa nie ma narodu”. Naród pozbawiony państwa nie ma na dłuższą metę sensu, gdyż nie ma wokół czego się organizować[968] . Można z tego wysnuć tezę, że dla Bobrzyńskiego i jego kręgu naród łączą nie wspólne mity czy krew, ale współpraca, a to jak najbardziej myślenie w kategoriach nowoczesnego społeczeństwa obywatelskiego.

Austriacy dostarczyli kilku pokoleniom Polaków jedynej szansy na rozwijanie zmysłu organizacyjnego i myślenia konkretnego w kategoriach państwowych, a nie tylko narodowych. Galicyjscy politycy austriaccy szybko zbudowali model alternatywnego wobec kultu powstań narodowych patriotyzmu. Odgrywali oni sporą rolę w życiu Austro-Wegier, od 1867 r., aż do przełomu wieków XIX i XX, gdy postępująca demokratyzacja zmniejszy rolę Galicji, niezbyt ludnej ani zasobnej[969] . Trudno powiedzieć, czy Austro-Węgry faktycznie były „więzieniem narodów”, czy żyły one w harmonii. Już 1775 r. szlachta w Austrii dzieliła się na magnatów i rycerstwo, co  było trudne dla Sarmatów przyzwyczajonych do fikcji równości między panami.

Od 1848 r. Polacy mogli starać się o wysokie urzędy, gdyż Wiosna Ludów uczyniła poglądy polityczne ważniejszymi niż etniczność. Zwolennicy monarchii i radykałowie demokratyczni byli rozsiani po całym cesarstwie. Typowe dla tego państwa było połączenie między centralizmem i liberalizmem (wszak Józef II był liberałem i centralistą), stąd np. typowy austriacki liberał, jak np. Franz Stadion (1806-1853) reprezentował obie idee jednocześnie. Wacław Zaleskito (1700-1849) pierwszy znaczniejszy polski polityk CK monarchii  był  jeszcze romantykiem, a więc nie umiał przeprowadzić swoich projektów (chciał m.in. języka polskiego w szkołach galicyjskich). Agenor Gołuchowski  rządził wpierw Galicją jak kolonialny namiestnik, a później był krótko ministrem spraw wewnętrznych całego Imperium (1859 r.). W Galicji naciskał na doskonałą znajomość niemieckiego w swojej administracji, ale zatrudniał tylko Polaków, czym naraził się na zarzuty zbytniej kolaboracji z zaborcą, ale wychował zdolnych polskich administratorów na wypadek odzyskania przez Polskę niepodległości. Sejm Krajowy Galicji uchwalił 24 września 1868  r.  rezolucję, w której domagał się autonomii. W 1870 r. cesarz Franciszek Józef zezwoli na stosowanie języka polskiego jako wykładowego w  Krakowie.

W 1868 r. w Poznaniu zmarł przemysłowiec Hipolit Cegielski, który w młodości był nauczycielem języka polskiego, aż w 1846 r., podczas rozbijania konspiracji przez władze, odmówił przeprowadzania kontroli mieszkań swoich uczniów. Później jednak stał się sławny jako metalurg i przemysłowiec i jego maszyny chwalono nawet w Berlinie. Jednak już dwa lata po śmierci Cegielskiego rozgorzała wojna francusko-pruska zakończona zjednoczeniem Niemiec i stosunki niemiecko-polskie w Poznaniu stały się po raz pierwszy od 1795 r. naprawdę nieznośne.  Już pod koniec lat 60. w kilku państwach niemieckich nastąpiła próba centralizacji i sekularyzacji prawa,  zwana Kulturkampf czyli walką o kulturę.

Najsławniejszy był Kulturkampf pruski, bowiem Prusy były najpotężniejszym państwem niemieckim, który wdrażał taką politykę, a jako jednoczyciel Niemiec w 1870 r. kontynuował ją w całym kraju. Polityka stawała się z regionalnej ogólno-niemiecką, co widać na przykładzie Hanoweru. Gdy Berlin przejął dobra królów hanowerskich z dynastii Welfów i starał się zatrzeć pamięć o Hanowerze niepodległym, wspólnie (nieskutecznie) zaprotestowali tam m.in. postępowy naukowiec Rudolf Virchow (1821-1902) i katolicki ksiądz Ludwig Windthorst (1912-1891), wkrótce jednak Kulturkampf postawił tych liderów przeciwko sobie[970] . Tak naprawdę Kulturkampf rozpoczęli katolicy, a nie pruscy politycy.

Otóż w 1864 r. papież Pius IX potępił liberalizm, grzebiąc nadzieję na współpracę między katolikami a liberałami, nie tylko w Niemczech, ale także w Holandii i Belgii, gdzie dotąd układała się dobrze, doprowadzając do rozpaczy także liberalnych katolików takich, jak John Acton (1834-1902), którzy mieli nadzieję, że papiestwo poprze ograniczyć władzę rządów świeckich. Tak samo do rozpaczy doprowadził Actona dogmat o nieomylności papieża w sprawach religijnych i moralnych (lipiec 1870 r.). Choć papiestwo potępiało odtąd także nacjonalizm, socjalizm i właściwie wszystko poza katolicyzmem, do dziś nie pozbawiło katolicyzmu mocnych antyliberalnych akcentów.

Pius IX de facto nastawił polityczny katolicyzm w opozycji wobec ideału społeczeństwa obywatelskiego i kazał wybierać między nowoczesnością a katolicyzmem, słowem  rozpoczął walkę nie do wygrania i osłabił spoistość kontynentu europejskiego, która przydałaby się dziś choćby w konfrontacji z islamem. Do tego wszystkiego w 1866 r. Watykan, liczył na ochronę Prus przeciwko akcjom Napoleona III i jego włoskim ambicjom, a przez rok Bismarck zastanawiał się, czy nie zapunktować w ten sposób u niemieckich katolików[971] .

Mimo iż następca Piusa IX, Leon XIII był znacznie łagodniejszy, droga została wytyczona, a konflikt dotąd nie osłabł.  Zresztą już wróg powstania listopadowego Grzegorz XVI zwalczał zrazu koleje żelazne i gazowe oświetlenie ulic. W latach 1868-1870 Otto von Bismarck – konserwatysta pruski i protestancki potrzebował poparcia liberałów, dla zrównoważenia  katolików bawarskich, nadreńskich i polskich. Liberałowie tacy, jak Virchow walczyli o sekularyzację. Wśród północnoniemieckich liberałów, jak Theodor Mommsen następował wtedy zwrot od idealizmu Hegla do kantyzmu i typowego dlań praktycyzmu, a to zbliżało ich nieco do Bismarcka, choć jego niechętna wobec konstytucjonalizmu polityka wydalała się liberałom kapryśna, niemniej jednak ciągle mieli nadzieję, że Bismarck porozumie się z ich ulubioną Wielką Brytanią, która była jednocześnie protestancka, postępowa i germańska[972] .

Konserwatyści hanowerscy, jak Langwerth von Simmern naśladowali brytyjską liberalną arystokrację i posłużyli jako łącznik między Virchowem a Bismarckiem. Kulturkampf był możliwy także dlatego, iż w 1858 r. udało się zerwanie z wpływem luteranów i pietystów na pruski dwór królewski, gdy głęboko religijny Fryderyk Wilhelm IV zachorował, a władzę de facto przejął książę Wilhelm, przyszły (od 1861 r.) król Prus i cesarz Niemiec (od 1870 r.) Wilhelm I. Rudolf Virchow podkreślał, że protestanci Bismarcka przynajmniej nie wyznawali papieskich dogmatów. Heinrich von Sybel, inny liberał, podkreślał, że ten, „kto posiada szkoły, posiada przyszłość” i nie można pozwolić na religijne dogmaty w szkołach[973] . Klerykałowie byli wówczas słabo zorganizowani; jedynym niemieckim państwem, które miało podpisany konkordat z Watykanem była Bawaria (1817). Rok 1868 to zniesienie aresztu za długi  i unifikacja miar i wag, wolnorynkowe reformy, np. swoboda osiedlania się w całym Związku Północnoniemieckim[974] . W 1870 r. ułatwiono tworzenie spółek handlowych i akcyjnych.

Także w 1870 r.  Ludwig Windthorst założył katolicką Niemiecką Partię Centrum, która zgodnie z nazwą była „centralna”, tj. antypółnocna i antyprotestancka, nieco sceptyczna wobec wolnego rynku. Partia Centrum nie była nigdy podporządkowana papiestwu, co wiemy np. z tego, że przyciągała też niekatolików, jak np. protestanckiego arystokratę Ernsta Ludwiga von Gerlacha) lub po o dekadę młodszym projekcie budżetu dla wojska z 1886 r., dla którego poparcia Bismarck obiecał Leonowi XIII  odwołanie paru ustaw Kulturkampf, ale skrytykowano wówczas papieża za mieszanie się w sprawy niemieckie[975] . Mimo powstania Partii Centrum udało się liberałom usunąć Kościół Katolicki jako samodzielny organ kontroli szkoły i wprowadzić śluby cywilne na wzór napoleoński; wczesnej w Badenii i Bawarii niż w Prusach[976] . Była to także kara dla konserwatystów katolickich z południa Niemiec za oglądanie się na Wiedeń w latach 50. i 60. XIX w. Gdy w 1871 r. Partia Centrum zażądała wolności kościołów od ingerencji państwa,  Bismarck tylko  zwiększył nacisk.  Uznając jezuitów za główny bastion oporu, usunął ich w 1872 r. z Prus[977] . W maju 1873 r. liberalno-postępowy minister Falk wydał kilka ustaw ograniczających  księży. Między innymi Kulturexamen czyli egzamin kulturowy, jaki musieli oni odtąd zaliczać, by móc wygłaszać kazania, nieco podobnie do zaprzysiężenia księży w czasie rewolucji francuskiej. Nawet tradycyjnie antykatoliccy pruscy junkrzy uważali że to zbyt wiele. Kurs jednak podtrzymano; Falk umożliwił Niemcom apostazję od statusu wiernego katolickiego.

Bismarck tracił jednak z czasem sympatię do liberałów, ponieważ nie tylko pogrzebali oni w 1873 r. w głosowaniu, jego projekt cenzury, mającej stanowić broń przeciwko rosnącym w siłę socjalistom  i działali mu na nerwy, przypominając jego obietnice wprowadzenia w Niemczech konstytucjonalizmu, na wzór Wielkiej Brytanii i USA[978] . Niemieccy liberałowie nie kochali oczywiście socjalistów, ale nie dopuszczali do cenzury ich pism. Od Wiosny Ludów nie było w zasadzie w Prusach cenzury, ale ku niezadowoleniu Niemieckiej Partii Postępowej, czyli głównego ugrupowania liberalnego, liczne nakładane na prasę i wymagane od niej koncesje i kaucje oraz wysokie opłaty stemplowe powodowały, że gazety były drogie, a przepływ informacji utrudniony[979] .

W Polsce dominuje fałszywy pogląd, że Kulturkampf był skierowany głównie lub przede wszystkim przeciwko Polakom. Tymczasem w rzeczywistości Kulturkampf był jak sama nazwa wskazuje walką o kulturę, a więc o spoistość kulturową zjednoczonych Niemiec i dotyczyła całego terytorium Niemiec. Dawniej wieloetniczne Prusy kultywujące dość liberalny patriotyzm ideowy, bliższy raczej USA niż nacjonalizmowi, stały się centrum niemieckiego świata. Do tego doszły przekonania darwinizmu społecznego o przetrwaniu najsilniejszych jednostek i narodów[980] . Błędnie też uważa się Kulturkampf za wielką porażkę Bismarcka, raczej należy mówić, że Bismarck po prostu w pewnym momencie uznał socjalizm za większe zagrożenie dla państwa niż polityczny katolicyzm. Jednym z powodów, dla których dzisiejsi Polacy, włącznie z niektórymi historykami, są zazwyczaj przekonani, że Kulturkampf był skierowany głównie przeciwko Polakom, jest to, że duch Kulturkampfu trwał nadal w zaborze pruskim. W 1885 r. rozpoczęły się słynne rugi pruskie, a germanizacja stale przybierała na sile. Z drugiej jednak strony nie można zapominać, że wynaradawianie było częstym sportem państw drugiej połowy XIX w., by przywołać przykład kanadyjskich Indian czy madziaryzacji Rumunów przez Węgrów[981] .

Co ciekawe nie ma dowodów, by Niemiecka Partia Centrum popierała narodowo-katolickie dążenia Polaków w zaborze pruskim ani odwrotnie, choć o takiej współpracy Bismarck wydawał się być przekonany[982] . Gdy państwo pruskie przejęło nadzór nad szkolnictwem, co zapoczątkowało jego germanizację w zaborze pruskim w 1872 r., nie był to jednak krok antypolski, lecz antyklerykalny. Nawiasem mówiąc, Watykan też zaostrzał stale kurs, np. 30 października 1873 r. ksiądz Jan Dzierżoń został ekskomunikowany za krytykowanie nowego dogmatu o nieomylności papieża.  W lutym 1874 r. kardynał Mieczysław Ledóchowski został  uwięziony w Ostrowie Wielkopolskim. Dotąd był on w Wielkopolsce bardzo niepopularny, zwalczając nabożeństwa w narodowym polskim duchu oraz liberalnych organiczników w rodzaju Karola Libelta.  Jednak w 1873 r. nie zgodził się na zniesienie języka polskiego w nauce religii ani na  państwową kontrolę kształcenia księży, co doprowadziło do zamknięcia seminariów w Poznaniu i Gnieźnie i kar finansowych na biskupstwo. Po aresztowaniu stał się bardzo popularny w Wielkopolsce. Papież dał mu w 1875 r. kapelusz kardynalski, a kardynał w niemieckim prawie był równy świeckim książętom, co oznaczało, że trzeba go było wypuścić (1876 r.), lecz dla bezpieczeństwa kardynał zarządzał odtąd diecezjami z Watykanu przez delegatów. W 1878 r. jako jedyny kardynał polski w XIX w. weźmie udział w konklawe.

Pius IX w lutym 1875 r. dodał oliwy do ognia, stwierdzając, że wszystkie   ustawy rządu Bismarcka z 1873 i 1874 r. są nieważne i katolicy nie powinni ich przestrzegać. Zaraz później  represje wobec Kościoła Katolickiego przybrały na sile[983] . Śmierć Piusa IX (1878 r.) i pontyfikat Leona XIII odblokowały drogę porozumienia z katolikami, lecz narzucenie Polakom niemieckiego języka urzędowego w każdej sytuacji w 1876 r.  nie zostało odwołane.  Bismarck widział jednak w Polakach osobne zagrożenie, choć do Polaków jako narodu nic nie miał, na pewno nie był więc polakożercą etnicznym, podobnym Hitlerowi. Bismarck znał nawet nieco język polski i lubił się tym pochwalić. To jednak w 1876 r. pojawiają się w historii Polski pierwsze naprawdę masowe, jeśli nie liczyć konfederacji barskiej, akcje protestacyjne w obronie polskości identyfikowanej jako katolickość przede wszystkim. W samych Niemczech natomiast Bismarck skupił się na socjalistach, być może więc miał polskość też za rodzaj radykalizmu. W 1878 r., po nieudanym zamachu lewicy na cesarza, ograniczył socjalistów politycznie specjalną ustawą, co wywoła kolejną falę imigracji Niemców do USA[984] . Bismarck znany jest jako „biały rewolucjonista”, który podarował Niemcom ustawodawstwo socjalne, by pozbawić socjalistów bazy wyborczej, lecz w rzeczywistości  dopiero w 1891 r., już po ustąpieniu Bismarcka, kolejny kanclerz  Leon Caprivi spróbuje przekupić Niemców ustawodawstwem socjalnym z prawdziwego zdarzenia[985] . Choć Partia Centrum poparła w 1878 r. pognębienie socjalistów, aż do 1917 r. kolejne niemieckie rządy trzymały jej posłów nieco na dystans, poprzez manipulowanie okręgami wyborczymi.

Lata 1860-1870 to stałe wzmocnienie narodowych darwinizmów, co całkowicie zmieniało w całej Europie naturę kontaktów międzynarodowych. Dodatkowo drugi wstrząs następował na polu gospodarki. Ceny płodów rolnych spadały wskutek usprawnień produkcji i coraz szerszego wykorzystania wynalazków, także w rolnictwie (pasteryzacja, salwarsan itd., automatyczny pług Johna Fowlera) oraz wobec rozpowszechnienia się kolejnictwa i parostatków, dzięki czemu można było teraz do Europy Środkowej przywozić tanie zboże rosyjskie czy amerykańskie. To zrujnowało wielu ludzi żyjących z rolnictwa i dodatkowo napędzało urbanizację oraz emigrację do Ameryki. W 1850 r. właściwie tylko Wielka Brytania i Holandia były krajami, gdzie w miastach żyło więcej ludzi niż na wsi, ale teraz szybko się to zmieniało. W 1829 r.  Łódź miała tylko pięć tys. mieszkańców, w 1865 r.  40 tys., a w 1900 r. już 300 tys. Na wsi niedostatek można było zrzucić na przyrodę, lecz w mieście winny mógł być tylko człowiek, stąd wraz z urbanizacją przyszła masowa polityka i jej radykalizacja (nacjonalizm, socjalizm itd.)[986] .

W Wiedniu polscy posłowie z Galicji stali się osobną jakością polityczną. Podczas gdy np. Czesi podobnie jak Niemcy habsburscy byli w 1870 r. podzieleni mniej więcej po równo na liberałów i konserwatystów, galicyjscy Polacy, ku ich własnemu zaskoczeniu, tłoczyli się niemal wyłącznie na konserwatywnej prawicy i w sporym stopniu  rządzili prawicą w całym państwie[987] . W 1870 r. premierem „austriackiej” części Austro-Węgier został Leopold Hasner von Artha (1814–1890), Czech liberał i antyklerykał, więc Polacy go w ogromnej większości nie lubili. Jego rząd upadł po dwóch miesiącach, gdy wystąpił z ideą bezpośrednich wyborów do Rady Państwa, co stanowiło sztandarowy postulat liberałów. Na stanowisku premiera zastąpił go konserwatywny hrabia Alfred Józef Potocki (1822- 1889), którego rząd po roku obalili Czesi. Po dwóch kolejnych krótkotrwałych gabinetach dopiero w latach 1871-1879 władza ustabilizowała się w rękach czeskiego, zgermanizowanego arystokratycznego liberała z Partii Konstytucyjnej  – Adolfa von Auersperga.

W 1871 r. doszło do strajku fabryki Lilpopa, a później w zakładach Apfelbauma w Warszawie, głównie wskutek drożyzny, w Polsce tylko żywność była tańsza niż np. w Berlinie. Każdy produkt maszynowy czy mebel mógł być w Rzeszy o wiele tańszy. Drogie też były mieszkania, a służba domowa była poddana tyranii referencji i dobrej woli szefów[988] . Pierwsi chłopi, jak Jan Słomka opisywali we wspomnieniach, z jakim trudem przechodziło się z „wy” na „pan”, w nowych miejskich warunkach; Słomka określił to słowami: „zostać człowiekiem”[989] . Podobnie jak w Szwecji emigrantów chłopskich straszono dziką Ameryką i Brazylią, pełną dzikich zwierząt. W USA Chłopi zyskiwali wreszcie prawdziwą pewność siebie, ponieważ tam liczył się fach, a nie szlacheckie gadanie[990] . Szlachta lepiej czuła się w Argentynie. Dmowski nazwie te różnice wkrótce dwiema oddzielnymi cywilizacjami współistniejącymi w Polsce[991] .

W tym samym czasie następowały w zaborze rosyjskim porządki w ofercie religijnej. W 1875 r. duchowieństwo unickie diecezji chełmskiej przystąpiło do Cerkwi prawosławnej, co oznaczało zanik wyznania unickiego na terenach zaboru.  Rok później otwarto Wielką Synagogę na Tłomackiem w Warszawie. Pomimo zakazu władz Izaak Cylkow wygłosił kazanie po polsku. Przypomina to nieco odejście żydowskich elit od obozu germanizacyjnego w zaborze austriackim.

Dnia 25 grudnia 1881 r. podczas mszy w warszawskim kościele św. Krzyża wybuchła panika, gdy ktoś zaczął krzyczeć o pożarze. W panicznej ucieczce  zadeptano dwadzieścia osób. Niedługo później zaczęto mówić, że fałszywy alarm wszczął Żyd trudniący się fachem kieszonkowca i doszło do ataków na Żydów, wskutek których dwóch z nich straciło życie, ponad dwudziestu odniosło rany, a setkom zniszczono sklepy i inną własność.

W 1882 r. rząd carski tworzył pierwsze pakiety ustaw wymierzonych w wyzysk. W tym roku zabroniono zatrudniania dzieci poniżej 12 r. życia w kopalniach i fabrykach, w 1885 r. pracy kobiet w kopalniach, a w nakazano zawieranie umów pracy[992] . Karę chłosty dla robotników zniesiono nawet nieco wcześniej niż pruskie fabryki na Śląsku[993] . Mimo to strajki np. w fabryce Izraela Poznańskiego w Łodzi, który płacił pracownikom o wiele mniej niż konkurencja, bredząc o wzorowych patriarchalnych stosunkach, wybuchały dalej (1892 i 1905 r.)[994] . Ten sam rok 1882 był trudny dla Żydów, bowiem po zamachu na cara Aleksandra III, w którym pomagała jedna Żydówka, carat uznał Żydów za naród niemoralny i rozpoczął terror pogromów (określano to jako tymczasowe ograniczenie praw obywatelskich)[995] .

Rok 1885 to początek osławionych rugów pruskich. W dniu 26 marca władze pruskie przystąpiły do wysiedlenia Polaków mających austriackie lub rosyjskie obywatelstwo. W ciągu pięciu lat wysiedlonych zostało ponad 30 tys. tych emigrantów ekonomicznych z dwóch biedniejszych zaborów (od lipca także tych z Galicji). Mogły zostać tylko osoby, które wystarały się o obywatelstwo Cesarstwa Niemieckiego. Rugi były często mało humanitarne i stały się symbolem pruskiej przemocy, zwłaszcza że przemysłowcy niemieccy z  Górnego Śląska i junkrzy osiadli w Wielkopolsce i na dawnym polskim Pomorzu byli przeciwko rugom, gdyż potrzebowali taniej siły roboczej. Przeważyły jednak argumenty etniczne, czyli fakt, że napływowi Polaków z  zaboru rosyjskiego i austriackiego towarzyszył odpływ Polaków i Niemców wielkopolskich do zachodnich części Niemiec (Ostflucht). Wielu wysiedleńców uważały Prusy/Niemcy za swoją ojczyznę i miało nawet odsłużone lata w pruskiej armii. A teraz pędzono ich nawet, gdy byli starzy i chorzy ku granicy rosyjskiej. W tym samym czasie w Rosji (od ok. 1880 r.) również zamanifestował się agresywny nacjonalizm; zaczęto teraz mniej chętnie opierać się na wykształconych Niemcach bałtyckich z Łotwy i Estonii, tradycyjnie bardzo procarskich czy niemieckich kolonistów znad Wołgi. Do pewnego momentu rosyjski minister spraw wewnętrznych Rosji, Dmitrij Tołstoj akceptował rugi pruskie, ale później Rosjanie odpowiedzieli  ograniczeniami przeciw kolonizacji niemieckiej w zaborze rosyjskim. Kwestia popsuła stosunki na linii Berlin-Petersburg, choć Bismarck starał się nawiązywać do dobrych tradycji Alvenslebena z 1863 r.

Wiosną 1886 r. niemiecka administracja zaborowa powołała Komisję Kolonizacyjną, która miała skupować ziemię od polskich gospodarzy i dać ją później Niemcom z głębi Rzeszy. Ci ostatni jednak niechętnie przenosili się do Wielkopolski, nawet gdy próbowano ich do tego przymusić (po 1908 r.). Niewiele da też pomoc, jakiej akcji kolonizacyjnej udzielił utworzony w 1894 r. Niemiecki Związek Marchii Wschodniej –  nacjonalistyczna organizacja, zwana zwykle HaKaTa od nazwisk założycieli: bankiera Ferdynanda von Hansemanna (1861-1900) oraz dwóch posiadaczy ziemskich Hermanna Kennemanna (1815-1910) i Henryka von Tiedemanna (1840-1922). Polacy tworzyli koła rolnicze, by dodatkowo utrudnić wykup ziemi. Dlatego ostatecznie do 1918 r. mniej niż 10% ziemi Wielkopolski i Pomorza zostało wykupionych przez Komisję i osiedlono niecałe 20 tys. niemieckich gospodarzy w ciągu trzech dekad. Przykładowo Poznań stał się w ponad połowie miastem niemieckim, ale otoczonym morzem polskojęzycznych gospodarstw rolnych.

Polityka zjednoczonych Niemiec coraz bardziej wkraczała na arenę globalną (Weltpolitik – „polityka światowa”) mimo obaw Ottona von Bismarcka, który doradzał skupienie się na polityce wschodnioeuropejskiej, aż do swej dymisji w 1890 r. Niemniej jednak już wcześniej niemieckie stocznie, także te na dzisiejszych polskich ziemiach, pracowały pełną parą dla sprawy niemieckiego kolonializmu i międzynarodowego handlu, który tak rozdrażni Brytyjczyków. Przykładowo 3 stycznia 1887 r.  w szczecińskiej stoczni AG Vulcan zwodowano chiński krążownik pancerny „Jingyuan”. Niemcy dozbrajały w nowoczesne okręty Chińczyków, gdy Brytyjczycy woleli pomagać Japończykom. Polityka międzynarodowa stawała się coraz bardziej lokalna.

W tym samym 1887 r. w marcu  Józef Piłsudski został aresztowany jako spiskowiec na życie cara, choć posłużył zamachowcom rosyjskim z organizacji Narodnaja Wola tylko za przewodnika po Wilnie, gdy szukali oni trucizny. W kwietniu Piłsudski został przewieziony do Twierdzy Pietropawłowskiej. Chociaż traktowano go w zasadzie jako świadka, to w maju i tak na wszelki wypadek zesłano na pięć lat w głąb imperium. W październiku 1887 r. Piłsudski w towarzystwie innych skazańców dotarł do Irkucka, gdzie miał czekać na przewiezienie do Kireńska. W dniu 1 listopada w irkuckim więzieniu wybuchł bunt, w którym Piłsudski nie brał udziału, ale i tak został pobity przez żołnierzy, którzy wybili mu dwa przednie zęby (to dlatego nosić będzie później wielkie charakterystyczne wąsy). Do Kireńska dotarł w grudniu, gdzie poznał wielu zesłanych powstańców styczniowych.

W tym samym 1887 roku warszawski okulista Ludwik Zamenhof wymyślił międzynarodowy język, który pozostaje obiektem uwielbienia niektórych intelektualistów, a jaki w zasadzie się nie sprawdził. Były to ostatnie dekady przewagi języka francuskiego i pierwsze lata bezkrólewia między francuskim i angielskim. Esperanto miało pogodzić stronnictwa obu języków, ale już podczas I wojny światowej język angielski zyskał przewagę, co potwierdzą pokojowe obrady wersalskie po jej zakończeniu. Na język prawdziwie globalny esperanto nie nadawało się wcale lepiej niż francuski czy angielski, ponieważ też jest oparte na łacinie i chociaż jego laboratoryjne pochodzenie wykluczało potrzebę nauki wyjątków od reguł gramatycznych, to nie stała za nim żadna własna literatura, która stanowiłaby zachętę do nauki.

Rok 1888 to symboliczna data początku masowych ruchów politycznych i początków austriackiego socjalizmu i agresywnego nacjonalizmu w imperium Austro-Wegier. W tych czasach liberalna: „Neue Freie Presse” walczyła z coraz silniejszym antysemityzmem robotniczej lewicy, która promowała stereotyp Żyda-kapitalisty. Jednocześnie nacjonaliści, panowie przedmieść Wiednia jak Karl Lueger wkraczali do wielkiej austriackiej polityki. Lueger oskarżał liberałów o zaprzedanie się wielkiemu kapitałowi. Polacy galicyjscy i ich elity znalazły się między młotem a kowadłem. Uchodzili słusznie za konserwatystów, i już nie zawsze słusznie za klerykałów[996] , dlatego wiedeńskie elity i „Neue Freie Presse” nie mogły nawiązać z nimi antynacjonalistycznego sojuszu, jak z bardziej lewicowo-liberalnie myślącymi posłami czeskimi. Gdy pod koniec XIX r. rząd dawał więcej wolności prasie, Polacy  z parlamentu austriackiego w większości byli przeciwko[997] . Wraz z  dymisją rządu Kazimierza Badeniego w Austrii w listopadzie 1897 r. wpływy elit galicyjskich na całość imperium Habsburgów znacznie zmaleją. Elity te nie zrozumiały chyba nowoczesnej polityki masowej spod znaku industrializacji i urbanizacji charakteryzującej ostatnie dekady XIX w.

Tymczasem w zaborze rosyjskim w maju 1889 r. w „Kurierze Codziennym” ukazał się ostatni odcinek „Lalki” Bolesława Prusa. W tej powieści również widać nadejście masowości politycznej. Tym razem w postaci carskich prób zarażenia Polaków prymitywnym antysemityzmem i innymi teoriami jakie nazwalibyśmy dziś spiskowymi oraz  jakby celowe pielęgnowanie slumsów Powiśla, o których  bohater powieści Bolesława Prusa: „Lalka” (1889) powie:

„…Oto miniatura kraju – myślał – w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy. Jedni giną z niedostatku, drudzy z rozpusty. Praca odejmuje sobie od ust, ażeby karmić niedołęgów; miłosierdzie hoduje bezczelnych próżniaków, a ubóstwo nie mogące zdobyć się na sprzęty otacza się wiecznie głodnymi dziećmi, których największą zaletą jest wczesna śmierć. Tu nie poradzi jednostka z inicjatywą, bo wszystko sprzysięgło się, ażeby ją spętać i zużyć w pustej walce – o nic. (..) Strach, co tu się stanie za kilka generacyj".

Antysemityzm miał zdaniem caratu gwarantować prorosyjskość polskich Żydów i dystans między Polakami a Żydami na zasadzie „dziel i rządź”. Piłsudski zauważy ten problem i w maju 1893 r. wyda w imieniu PPS odezwę do socjalistów Żydów z terenów zaboru, by nie narzucali Polakom i Litwinom języka rosyjskiego. W PPS przeważała zdeklasowana carskimi ukazami szlachta (zbyt biedna, by być uważana za szlachtę wg carskich standardów), stąd rytuały pseudo-rycerskie, przysięganie na różne sprawy itd.[998] .

W tym samym 1889 roku widać pewne propagandowe wzmożenie działalności zaborców; postawiono wówczas pomnik cara Aleksandra II w Częstochowie i pomnik niemieckiego cesarza Wilhelma I w Poznaniu.

W 1895 r. w Rzeszowie w Galicji powstało Stronnictwo Ludowe, w przyszłości PSL. Domagali się niepodległości Polski lub chociaż  autonomii Galicji, a przede wszystkim demokratyzacji i reformy rolnej i  oświaty na wsi oraz równouprawnienia chłopów w życiu politycznym, także chłopów narodowości ukraińskiej i litewskiej, niezależnie od wyznania.  Szlachta, także polska, za zniesienie pańszczyzny dostała odszkodowanie, za to chłopi skończyli zadłużeni, stąd poczucie krzywdy wiejskiej trwało. Nie mogli zgromadzić dość ziemi by być samowystarczalnymi gospodarczo, nie mówiąc już o jakiejś działalności kapitalistycznej[999] .

W 1899 r. Piłsudski ożenił się z koleżanką z PPS, Marią Juszkiewiczową, luteranką, dla której zmienił wyznanie. Jednak w lutym 1900 r. zostanie zaaresztowany już po raz drugi przez policję carską; tym razem za nielegalną drukarnię i za domniemany udział w zabiciu dwóch carskich agentów. Trzymany w Cytadeli Warszawskiej postanowił symulować chorobę psychiczną, którą poświadczył zaprzyjaźniony lekarz Iwan Szabasznikow. Jednym z objawów miał być niekontrolowany wstręt do mundurów. Chodziło o to, by z więzienia przeniesiono go do szpitala, gdyż ze szpitali łatwiej uciec. Faktycznie w maju 1901 r. Piłsudski uciekł z petersburskiego szpitala.  W tym samym czasie, w 1890 r. Roman Dmowski zapobiegł tam, gdzie mógł, brataniu się lewicowych studentów polskich i rosyjskich we wspólnej sprawie, argumentując, że różnice etniczne są ważniejsze od klasowych[1000] .

Wiek XX w zaborze pruskim zaczął się rodzajem postanowienia noworocznego niemieckich elit, by wreszcie mocniej zespolić Wielkopolskę z Cesarstwem Niemieckim. Nazwano to „polityką podniesienia” – Hebungspolitik. Jej rdzeniem było dzielenie się np. z Poznaniem niemiecką myślą architektoniczną i techniczną, w celu wytworzenia u Polaków potrzeby identyfikacji kulturowej z Niemcami. Dlatego Poznań został przekształcony w cesarskie miasto rezydencjonalne z monumentalnym zamkiem cesarza Wilhelma II wzniesionym w unikalnym stylu neonormańskim. Jednocześnie Niemcy zaliczyli z początkiem stulecia sporą wpadkę w dziele germanizacji. Chodzi o strajk dzieci wrzesińskich. Było to wieloznaczne wydarzenie, bowiem o ile w przypadku działalności Cegielskiego czy Marcinkowskiego słusznie rozpiera nas duma, można mieć wątpliwości, czy ów strajk był faktycznie dobry i cenny. Strajk i opór trwał w zasadzie kilka lat od od 1901 r.

W szkołach ludowych na terenie Wielkopolski, zgodnie z zarządzeniem naczelnego prezesa prowincji poznańskiej z dnia 27 października 1873 r. językiem wykładowym był niemiecki. W kwietniu 1901 r. obwieszczono, że dla najwyższych klas w szkole wrzesińskiej językiem nauki religii będzie niemiecki. Najbardziej oporne dzieci otrzymały 20 maja 1901 r. chłostę z ręki nauczyciela Johanna Schölzchena. W końcu przed szkołą zebrali się zaniepokojeni płaczem ludzie, którzy zaczęli wykrzykiwać do nauczycieli, zwłaszcza gdy ujrzeli wychłostane dzieci. Nie byli jednak agresywni, więc policja notowała tylko tych, którzy nie oddalili się na wezwanie policjanta. Później dzieci zbadał dr Ludwik Krzyżagórski i stwierdził, że wobec czterech zdecydowanie przekroczono prawo chłosty. Wszystkie osoby, zanotowane przez policję 20 maja stanęły przed sądem w Gnieźnie w dniach 14- 16 listopada. Oskarżenie obejmowało udział w zbiegowisku, utrudnianie pracy szkole, wtargnięcie i znieważanie nauczycieli. Z 26 oskarżonych osób tylko 6 uniknęło kary. Dwadzieścia osób otrzymało karę od kilku tygodni do ponad dwóch lat więzienia. Prowodyra widziano w księdzu Janie Laskowskim, który w liście otwartym do nauczycieli z 20 maja 1901 r., czyli w dniu zajścia przekonywał, że tylko język ojczysty nadaje się do nauczania  religii. Najbardziej oporni uczniowie buntowali się aż do 1903 r., a więc niemal dwa lata po zajściu.

Zwolennicy tezy głoszącej, że strajk dzieci wrzesińskich był pozytywnym odruchem zdrowego społeczeństwa z satysfakcją notują irytację cesarza Wilhelma II, który miał skwitować zajście słowami: „..znów doszło do tego, że polska buta chce ubliżyć niemczyźnie..”. Ksiądz Laskowski jest zwykle chwalony za stanięcie po stronie protestujących uczniów jako jedyny z nauczycieli prócz niejakiego Bronisława Gardy. Tymczasem strajk zakończył się niepowodzeniem. Jedynym jego efektem był większy niż dotąd antagonizm niemiecko-polski podsycany przez Sienkiewiczowskie artykuły i „Rotę”. Strajk musiał się jednak zakończyć, a Kościół zachował się nieodpowiedzialnie czyniąc dzieci bezbronnymi zakładnikami wojny dwóch nacjonalizmów. Sytuację uczniów dobrze ilustruje ta satyryczna grafika z epoki, pt. „Młoda Polska w biedzie”:

Il. „Młoda polska w biedzie” (zbiory rodzinne)

Nepomucena Piasecka, jedna z matek, która najmocniej zabiegała o modlitwę po polsku, została surowo ukarana przez władze niemieckie, ale nie otrzymała wsparcia od kleru, lecz od laickich działaczy antygermanizacyjnych, którzy pomogli jej w przeprowadzce do austriackiego Lwowa. Jedynym naprawdę wzniosłym punktem całej historii jest cięta odpowiedź, jakiej jedna z uczennic miała udzielić niemieckiemu inspektorowi szkolnemu Winterowi, gdy ten chciał osłabić opór uczniów zauważając, że Bogu przecież pewnie obojętne jest, w jakim języku się do niego modlą. Uczennica zapytała więc, dlaczego niemieckie dzieci nie modlą się czasami po polsku, co musiało wywołać konsternację na twarzy urzędnika, choć takich szczegółów niestety nie znamy.

Niemcy zbierali owoce tego, że przykręcali Polakom śrubę aż do momentu, gdy wsparcie polskie uznali za potrzebne, tj. przy wypieraniu Rosjan z terenów ich zaboru w czasie I wojny światowej. Wtedy dopiero pojawią się znów znaczniejsze gesty niemieckiej dobrej woli w stosunku do Polaków, ale już nie takiej, jak za dżentelmeńskich czasów pruskich np. lat 30. XIX w. Po 1870 r. Niemców, tak samo jak zresztą wielu innych  Europejczyków, zaślepiał coraz bardziej skrajny nacjonalizm. W tym czasie cała historiografia była podporządkowana nacjonalizmom. Starożytni Słowianie w książkach niemieckich przełomu XIX i XX w. to dzikie bestie, podczas gdy polscy autorzy rozpisywali się równie absurdalnie o ich rzekomo wrodzonej łagodności, tak niby kontrastującej z germańską butą. W Austrii kpili z Niemców, którzy boją się kilkudziesięciu wrzesińskich uczniów, a mieli się bać tylko Boga[1001] . Było to nawiązanie do sławnego cytatu z Bismarcka: „…My, Niemcy, boimy się tylko Boga, który pozwala nam miłować i pielęgnować pokój…”, z którego to przysłowia wszyscy pamiętali i nadal pamiętają tylko jego pierwszą część. Pruscy oficerowie z armii niemieckiej i czołowi politycy gardzili wielonarodową Austrią (Falkenhayn nazwał ich padliną), a nawet w czasie sojuszu w czasie pierwszej wojny światowej oficerowie obu armii będą trzymali się osobno i szydzili z siebie wzajem[1002] .

O wojnie między zaborcami w epoce coraz bardziej agresywnych szowinizmów i kłótni potęg o kolonie w Afryce i inne globalne interesy można było spokojnie myśleć, już bez bycia posądzonym o nadmierne marzycielstwo.  Pozostawało jednak pytanie, czy Polska się odrodzi jako coś w rodzaju Rzeczpospolitej szlacheckiej w wersji przed 1795 r., czy jako zupełnie co innego. Jednym z tych, którzy twierdzili, że zdecydowanie  w nowej formie, był Roman Dmowski. Jego najsłynniejsze dzieło „Myśli nowoczesnego Polaka” pochodziło właśnie z tego okresu, konkretnie z 1903 r. Podczas gdy eks-socjalista-internacjonalista, Piłsudski z grubsza uważał, że wieloetniczność (Rusini, Żydzi, Ukraińcy, niemieccy kupcy) przedzaborowej Rzeczpospolitej była jej atutem, Dmowski, tak, jak kiedyś Staszic uważał ją za problem i dowód zacofania w stosunku do Wielkiej Brytanii czy Niemiec. Dziś Roman Dmowski kreowany jest czasem za potwora agresywnego biologicznego nacjonalizmu, chociaż w zasadzie reprezentował mainstream intelektualny czasów bezpardonowej walki nacjonalistycznie nastawionych narodów, dlatego nauki Dmowskiego, dziś raczej mało aktualne, w 1903 r. jak najbardziej odpowiadały rzeczywistości. Dmowski atakował bezpardonowo współczesnych mu uniwersalistycznych humanistów:

„…Nierzadko spotykamy się ze zdaniem że nowoczesny Polak powinien jak najmniej być Polakiem. Jedni powiadają, że w dzisiejszym wieku praktycznym trzeba myśleć o sobie nie o Polsce, u innych Polska zaś ustępuje miejsca – ludzkości. Tej książki nie piszę ani dla jednych ani dla drugich…Piszę nie dla tych, których dla polskości trzeba pozyskiwać dopiero, ale dla tych, co głęboko czują swą łączność z narodem…[1003] ”.

Dmowski uważał, że obok sfery życia osobistego, indywidualnego zna zbiorowe życie narodu, którego jest cząstką:

„…Jestem Polakiem – więc mam obowiązki polskie… patriotyzm – to nie system filozoficzny, który ludzie równego poziomu umysłowego i moralnego przyjmują lub odrzucają: to stosunek moralny jednostki do społeczeństwa: uznanie go jest koniecznością na pewnym stopniu rozwoju moralnego, a odrzucenie świadczy o moralnej niedojrzałości lub upadku…[1004] ” .

Dmowski pisał to w kontekście przegrywania walki kulturowej Polaków, zbyt jego zdaniem biernych i skupionych na prywacie, z zaborcami. Stąd apeluje o „siłę moralną”, którą rozumie jako ambicję, co było typowa dla epoki, gdy zjednoczenie Włoch (1859) i Niemiec (1870) zachwiały równowagą sił. Dmowski stale narzekał na łzawy pasywny sentymentalizm mickiewiczowski, który blokuje bardziej aktywne podejście.  Jako deista i scjentysta, przestrzegał też przed marazmem pozostawiania wszystkiego w rękach Boga:

„…terytorium narodowe nigdy nie posiada stałych granic, nakreślonych od początku przez Opatrzność, ale zależy od wewnętrznej prężności narodu, od jego zdolności do ekspansji…[1005] ”.

Ten pasywny mesjanizm brał za efekt bezsilności Polaków zderzonej z siłą zaborców oraz z naśladowania Żydów i ich teorii o narodzie wybranym. Nawołuje więc do militaryzacji patriotyzmu i do „zrobienia sobie z patriotyzmu religii”, Dmowski dostrzega modernizację, lecz zauważa z niesmakiem, że za typowego Polaka uważa się nadal szlachcica, jak w XVIII w.[1006] . Społeczna aktywność nie wyklucza indywidualizmu, uspokaja Dmowski co bardziej po sarmacku myślące głowy:

„…Im społeczeństwo więcej posunięte jest w rozwoju, im więcej jest społeczeństwem, tym mniej jednostka w stosunku do innych członków społeczeństwa jest, czym chce być, a tym więcej, czym być musi. Nie trzeba się tym martwić, bo ten przymus społeczny prowadzi do poddania szablonowi bardziej powierzchownych sfer życia duchowego jednostki, nie naruszając głębszej istoty ducha i tam, gdzie jest ona silna, ułatwia tylko rozwój jej indywidualnej odrębności na wyższych szczeblach. Anglicy np. są społeczeństwem, w którym przymus społeczny, a stąd sformalizowanie zewnętrznej strony życia jest najsilniejsze, a jednocześnie nigdzie nie spotykamy tak silnych jak w Anglii indywidualności duchowych[1007] …”.

Już John Stuart Mill w 1859 r. narzekał na panującą w Wielkiej Brytanii tyranię opinii obyczajowej, częściowo nadrabiającą szeroką wolność opinii na tematy stricte polityczne, ale mimo wszystko brytyjski przykład w XIX i XX w. stanowił jak widać dobry przykład zgranego społeczeństwa. Zawsze jest ryzyko zbytniego fanatycznego wymuszonego zgrania. Dmowski obawia się bardziej atomizacji społecznej:

„…W społeczeństwie szlacheckim w Polsce wzajemne uzależnienie jednostek było niesłychanie słabe, tak słabe, że nie było to w całym tego słowa znaczeniu społeczeństwo[1008] …”.

Niestety Dmowski absolutyzuje tę zasadę i niczym Mussolini czy Giovanni Gentile wyciąga wniosek, że zawsze im bardziej ludność jest zgrana ze sobą, tym nowocześniejsze i silniejsze jest państwo. Faszyzm udowodni, że zorganizowanie całości życia wokół spraw narodowych skutkuje niedostatkiem nowoczesności wobec stłumienia wolnej myśli, ale Dmowski nie mógł tego wiedzieć w 1903 r., gdy narzekał na pasywny i łagodny charakter polskiego narodu, co łączył z chłopstwem, romantyzmem i peryferyjnością, chociaż USA, Australia, Kanada czy Rosja to też ojczyzny ludzi żyjących na peryferiach, nieco więc nagina rzeczywistość do swych wyobrażeń, podobnie jak robił to np. Ronald Reagan, gdy będzie przekonywał, jakoby państwo-minimum zawsze zadziała najlepiej. Porównując starą prawicę z dzisiejszą, możemy zauważyć, że Dmowski był za dużą administracją i jego uproszczenia są typowe dla epoki sprzed faszyzmu i leninizmu, gdy nie wystraszono się jeszcze wszechpotęgi rządów. Takie uproszczenia nie działają. Wbrew wizji Reagana Rosja carów była jednocześnie państwem-minimum i domem niewoli, a np. współczesna biurokratyczna Holandia czy Japonia jest łagodna i liberalna. Wbrew wizji Dmowskiego, zdecentralizowane USA są jeszcze bardziej indywidualistyczne niż centralistyczna wiktoriańska Wielka  Brytania. Dmowski wszystko to by jednak wolał niż polską mentalność chłopa pańszczyźnianego i kultu przyjemności:

„…Chłop we wszystkich krajach, zwłaszcza tam, gdzie niedawno została zniesiona pańszczyzna, odznacza się biernością duchową, ciężkością, brakiem przedsiębiorczości… System świadomej demoralizacji młodszego pokolenia, wynikający z filozofii biernego bezwzględnie używania życia i rozpowszechniony zwłaszcza w sferach zamożnych, szlacheckich i mieszczańskich, polega na cynicznym zachęcaniu synów do szukania na każdym kroku niższych przyjemności bez poczuwania się do jakichkolwiek obowiązków względem społeczeństwa…[1009] ”.

Nie daje jednak do myślenia Dmowskiemu, że Ateny były rozwiązłe i obywatelskie, podobnie jak Francja czasów rewolucji. Więcej racji ma gdy krytykuje polski brak poważania dla eksperckiej wiedzy:

„…Chętnie np. złorzeczymy Niemcom za działalność Schulvereinu i usiłujemy ustanowić zasadę, że bezprawiem z ich strony jest kulturalne podtrzymywanie grup niemieckich poza granicami Niemiec. Robimy zaś to, dlatego że uznanie takiej działalności za zdrowy przejaw poczucia narodowego u Niemców obowiązywałoby nas do robienia czegoś podobnego na rzecz Polski, na to zaś nasza bierność nie pozwala[1010] …”.

Dziś kraje konkurują ze sobą głównie gospodarczo, a nie kulturowo jak w czasach Dmowskiego. Dla niego wzorcem było poznańskie mieszczaństwo:

„…Polacy z innych dzielnic, spotykając się z Poznańczykami, przykro bywają nieraz dotknięci ich poglądami na życie, ich odmiennymi wprost zasadami etycznymi, razi ich suchy realizm, twardość i nawet w pewnej mierze nielitościwość w pojmowaniu spraw życia. Tłumaczą to sobie zazwyczaj krótko, uważając wszystko za skutek zniemczenia, gdy tymczasem obok pewnego, znacznego, co prawda, wpływu kultury niemieckiej działała tu o wiele silniej zmiana typu życia, konieczność przystosowania się do warunków nieustannej walki…[1011] ”.

Dmowski uważa, że zaborcy, naciskając na Polaków politycznie, kulturowo i ekonomicznie, wyświadczyli im poniekąd przysługę, zmusili do oporu, tj. aktywności. Wcześniej Polska zanadto zdawała się na Żydów w sprawach finansowych, a w polityce na Litwinów. Takie samo myślenie w kategorii puszczonej sprężyny pojawia się u wszystkich teoretyków czerpiących ze spenceryzmu, czyli darwinizmu społecznego Herberta Spencera. Dmowski, choć człowiek świecki utożsamia katolicyzm z polskim interesem narodowym, co w kontekście zaborów można zrozumieć. Oto co pisze o Kościele Unickim:

„…Stworzyliśmy Unię kościelną, czyli fikcyjny katolicyzm, tam, gdzie jedynie utwierdzenie istotnego katolicyzmu mogło nasz wpływ utrwalić[1012] …”.

Wydaje się, że dzisiejsza niechęć wielu intelektualistów do Dmowskiego bazuje nie tyle na jego antysemityzmie, który był raczej względny i wychodził od polskiej bierności, lecz na pewnym jego  antyintelektualizmie:

„…Każde społeczeństwo ma pewną ilość swoich intelektualistów i estetów, a liczba ich zwłaszcza rośnie wśród narodów bogatych[1013] …”.

Dziś postrzegamy to raczej w kontekście Mussoliniego,  który narzekał, że Włosi boją się wojny, gdyż trzęsą się o każdy obraz Giotta, ale z drugiej strony dzisiejsza liberalno-demokratyczna Japonia również przycina studia humanistyczne, ponieważ fachowców ubywa, a fantastów przybywa.

Dmowski uważał, że  Polacy jako „młody naród”   dopiero będzie miał swoje pięć minut.  Już wiemy, że Polacy tych pięciu minut raczej się nie doczekali, co być może tłumaczy, dlaczego polscy narodowcy wciąż Dmowskiego czytają i czekają:

„…Stara i oklepana prawda, że bezczynność jest głównym źródłem demoralizacji, stosuje się nie tylko do ludzi pojedynczych, ale i do narodów… Jeżeli np. naród angielski stoi dziś niewątpliwie wyżej pod względem moralnym od francuskiego, jeżeli charakter przeciętnego Anglika współczesnego jest bez porównania tęższy niż przeciętnego Francuza, jeżeli całe życie duchowe angielskie przedstawia najzdrowszy bodaj typ w Europie, gdy francuskie obok świetnych przejawów wytwarza miazmaty, zakażające świat cały, to najgłówniejszą bodaj przyczyną tego jest fakt, że naród angielski, postępując cywilizacyjnie i rozszerzając zasób swych sił duchowych, jednocześnie szybko rozszerzał sobie pole czynu, dzięki rozpostarciu panowania angielskiego na olbrzymie obszary zamorskie, dzięki niesłychanej ekspansji brytyjskiej rasy i objęciu wszystkich części świata sferą interesów angielskich, podczas gdy energia imponującej zdolnościami swymi rasy francuskiej w coraz ciaśniejszym obraca się kole… odwraca się od sfery czynu ku kontemplacji, ku szukaniu nowości w biernym używaniu życia[1014] …”.

Dmowski więc nadzieję, że przedsięwzięcia kolonialne mogłyby nieco uleczyć Polskę z marazmu: „…budujmy nową Polskę za morzami, twórzmy z tego wszystkiego jedną, wielką, nowoczesną ideę narodową … wtedy przeciętne zdolności nie będą spały, społeczeństwo nie będzie myślało nad wynalezieniem nowych sposobów zabijania czasu obok już ustalonych, jak czcze gadulstwo, karciarstwo itp.…[1015] ”.

Brytyjczycy w XVIII i XIX w. z niewielkiego narodu stali się ludnym, a Polacy znacznie później odbili się od dna siedemnastowiecznego demograficznej upadku. Niewielki naród, który chce być wielki, krzywdzi siebie bardziej niż innych, ale nacjonalizm za czasów Dmowskiego był ciągle jeszcze młodym ruchem, więc polityk ten miał prawo nie dostrzegać tego problemu. Zapewne sądził, że patriotyzm może dostarczyć sensu także płodności:

„…Idea narodowa w ścisłym tego słowa znaczeniu i ruchy narodowe są, jak wiemy, zjawiskiem bardzo świeżym w dziejach Europy… patriotyzm, na który dawniej składało się z jednej strony na półfizjologiczne przywiązanie do ziemi, do dawnych warunków przyrodzonych, z drugiej zaś wierność królowi i przywiązanie do danej organizacji państwowej, w swej formie nowoczesnej coraz bardziej staje się wyłącznym przywiązaniem do swego społeczeństwa, do jego kultury, do jego ducha, do jego tradycji, zespoleniem się z jego interesami, bez względu na jedność lub rozdział polityczny, a nawet na terytorium. Ten nowoczesny patriotyzm, a raczej nacjonalizm w szlachetniejszym tego słowa znaczeniu, najdalej jest posunięty w rozwoju tam, gdzie najstarszy jest samorząd polityczny społeczeństwa, mianowicie w Anglii. Podstawą jego – przywiązanie do angielskiego języka, zwyczajów, tradycji do instytucji angielskich i przejawów angielskiego ducha, wyrazem zaś głównym obrona interesów angielskich zawsze i wszędzie oraz noszenie ze sobą Anglii po całym świecie…[1016] ”.

Widać tu poważne ograniczenia. Hasło, jakoby historia nam sprzyjała, jest zwykle bardzo szkodliwym przekonaniem. Modernizacja jest efektem nie przebudzenia narodowego, lecz odwrotnie. Raczej było tak, że najpierw Anglia Newtona i Locke’a budowała kapitalizm i oświecenie, później dopiero stała się z tego powodu dumna. Nie ma narodu bez nacjonalistów, lecz mało jest narodów naprawdę potężnych  i szczęśliwych z tego faktu.

Przepaść między filozofowaniem a praktyką Dmowski diagnozuje trafniej:

„…Wielu z nich nawet nazywa się patriotami, uważając, iż do tego wystarczy odczuwać ucisk i być wrogiem niewoli. Zbyt słabo związani ze społeczeństwem .. Dla tych kosmopolitów rozmaitego typu, rozmaicie nazywanych, nacjonalizm jest kierunkiem wstrętnym. Ich instynkt samozachowawczy, nie mający nic wspólnego z instynktem samozachowawczym narodu, buntuje się przeciwko kierunkowi, który nakazuje obowiązki względem żywego organizmu nie zaś abstrakcji. Istota żywa, mówiąc trywialnie, potrzebuje jeść, podczas gdy abstrakcji etyczny kult wystarczy, ostatnia więc taniej kosztuje…[1017] ”.

Historia uczy, że naród też jest w pewnej mierze abstrakcyjną ideą.  Ludzkość łączą ludzkie cechy, naród zaś łączy historia, a ta jest raczej przypadkowa. Dmowski jednocześnie wnosił do polskiego narodu kalwiński etos aktywności i brytyjski darwinizm społeczny, starając się stworzyć nowy naród polski wg wzorców brytyjsko-niemieckich. Zastanawiające jest, że Polacy uwielbiają się porównywać do tych sporo większych i bogatszych nacji, zamiast np. do Hiszpanów. Liberalizm Dmowski uważał za konkurencyjną wobec nacjonalizmu ideologię modernizacyjną, ale niekoniecznie nacjonalizmowi wrogą:

„…w Anglii i Stanach Zjednoczonych, życie polityczne opiera się na antagonizmie dwóch tylko stronnictw – tu konserwatywnego i liberalnego, tam republikańskiego i demokratycznego. Jakkolwiek ten antagonizm stronnictw w obu krajach wytworzył się na gruncie spraw drugorzędnych i przez pewien czas nosił charakter całkiem specyficzny, to jednak drogą stopniowej ewolucji zamienił się on już w znacznej mierze w antagonizm między liberalizmem a nacjonalizmem, czyli, jak tam mówią, imperializmem. Zwłaszcza można to powiedzieć o stronnictwach Anglii, tego kraju, który wytworzył samoistne normy życia politycznego, przejęte dziś przez całą Europę. Postęp jej polityczny polega na kolejnym przychodzeniu do władzy stronnictwa liberalnego i konserwatywnego, które słuszniej byłoby nazwać narodowym, bo nie okazuje ono dziś wstrętu do reform wewnętrznych i czasem idzie w nich nawet dalej od liberałów. Główna różnica między tymi stronnictwami polega na tym, że liberałom idzie przede wszystkim o prawa obywateli wobec Państwa, o to, by nie byli oni narażeni na wielkie ofiary dla państwa i dalszych interesów narodowych, gdy konserwatyści bronią interesów państwa, rozwijają politykę szerokich aspiracji narodowych kosztem dobrowolnych i przymusowych ofiar ze strony obywateli. Dlatego właśnie Polityka zagraniczna gabinetów konserwatywnych w Anglii odznaczała się zawsze siłą i konsekwencją, gdy przyjście do władzy stronnictwa liberalnego sprowadzało w sprawach zagranicznych chwiejność i skłonność do ustępstw. Toteż, jeżeli Anglia jest dziś krajem pierwszym pod względem swobód obywatelskich, jest to przede wszystkim zasługą liberałów angielskich, którym nie bardzo przeszkadzali konserwatyści; panowanie zaś swoje we wszystkich częściach świata i na wszystkich morzach, szeroką kolonizację, liczne rynki zbytu i rozpowszechnienie języka angielskiego zawdzięcza ona przede wszystkim konserwatystom, którym nie bardzo przeszkadzało stronnictwo liberalne[1018] …”.

Dmowski mimo brytyjskiego mesjanizmu łączącego myślicieli liberalnych (Mill, Gladstone) i konserwatywnych (Peel, Disraeli) nie docenia temperatury brytyjskich sporów konserwatywno-liberalnych w XVIII i XIX w., lecz na pewno widzi, że u Brytyjczyków, Niemców, czy nawet Rosjan nie przeszło by coś takiego:

„… Gdy konserwatyzm polski, który swego czasu wezwał obcej pomocy przeciw własnemu państwu – w imię wolności szlacheckiej, w imię politycznego liberalizmu[1019] , dziś, stanąwszy na gruncie obcej państwowości, usiłuje zatrzeć w duszy narodu wszelki ślad polskiej idei państwowej, a co za tym idzie i narodowej – bo fikcją jest, że naród zrośnięty z obcą państwowością … może zachować coś więcej ponad odrębność plemienną – demokracja nasza, uważając się od dawna za gałąź demokracji europejskiej, idąc śladami tamtej, walczy z polską ideą narodowo-państwową w imię liberalizmu nowoczesnego. Jednocześnie w szerokich sferach społeczeństwa przetrwała z czasów Rzeczpospolitej tradycja narodowej abnegacji[1020] … Przyznam się, że mam wstręt do oskarżania Niemców i Moskali. Powiem więcej: jeżeli się nie łudzę, to przestałem ich nawet nienawidzić. Inna rzecz, że nie lubię Niemców, że wstrętny lub śmieszny mi jest pod wielu względami ich samolubny typ życia, ich sposób czucia i myślenia, że budzi we mnie częstokroć politowanie ich brutalna naiwność, ale z drugiej strony mam ogromny szacunek dla ich energii, karności, zdolności organizacyjnych, a przede wszystkim dla ich konsekwencji, która jest głównym przymiotem prawdziwie dojrzałego, męskiego umysłu, a która u nas jest białym krukiem. Mam pogardę dla Moskali za ich azjatycką skłonność niszczycielską, za tę bezceremonialność, z jaką tratują po niwach wiekowej pracy cywilizacyjnej, za tę wschodnią nieodpowiedzialność przed własnym sumieniem, która w każdej sprawie pozwala mieć dwa oblicza, ale czasem mi się zdaje, że nawet oni mają więcej odwagi, gdy idzie o uznanie bolesnej prawdy i wyciągnięcie z niej bezpośrednich wniosków…[1021] ”.

Nieustannie nazywa Dmowski Polaków „młodym narodem”, niezdolnym do obrony swych interesów ani do asymilacji np. Żydów, którzy mają własną  „skrystalizowaną indywidualność” (dziś powiedzieliśmy tożsamość). Dowodzi, że tam gdzie przyswajanie żywiołu żydowskiego odbywało się w większej liczbie, skutki są opłakane, powołując się na Hiszpanów, którzy twierdzili, że ich indolencja narodowa ma źródło w silnej domieszce żydowskiej z czasów wymuszonych masowych chrztów[1022] . Dmowski był więc antysemitą tylko w tym sensie, że wątpił w możność bycia dobrego Żyda dobrym polskim obywatelem, więc raczej ma wobec nich poczucie niższości niż wyższości. Do dziś radykalni politycy sympatyzujący z Dmowskim (Janusz Korwin-Mikke, Grzegorz Braun) uważają, że Żydzi nauczyli Polaków wschodniego fatalizmu, czczenia klęsk i męczeństwa, co ma skutkować np. „religią smoleńską” po 2010 r. Podobnie narzekają Hiszpanie, jednak zdecydowaną większość Żydów wygnali oni w XV w. i ich marazm polityczny Hiszpanii wiązać raczej należy z dyktatem inkwizycji i atakiem Napoleona, który przyniósł tam niechęć do francuskiej postępowości.

Dmowski, startując tak samo jak niegdyś Jan Kalasanty Szaniawski z pozycji racjonalistycznych, pod koniec życia wprost poparł katolicyzm, chociaż jak widzieliśmy,  Kościół Katolicki w Polsce jedynie reagował na zmiany społeczne, nie posiadając raczej własnej wizji odrodzonej Polski w początkach XX w.

Rok po wydaniu „Myśli nowoczesnego Polaka” chłop z Poznańskiego, Michał Drzymała (1857-1937) rozpoczął wieloletni (1904-1909) spór z administracją Królestwa Prus o pozwolenie na budowę domu; wóz Drzymały, o pół metra za krótki, by zostać uznanym za dom, stał się symbolem walki z germanizacją, chociaż równie dobrze, można historię tą uznać za pean na cześć pruskiej  praworządności, który uratował Drzymałę przed wysiedleniem, choć kpił sobie w żywe oczy z przepisów pruskich. Rzadko się też pamięta, że później Drzymała wóz sprzedał i kupił zwykły dom, za który płacił podatek jak wszyscy.

Wojna rosyjsko-japońska toczona od lutego 1904 do września 1905 r. była wstrząsem o międzynarodowym znaczeniu. Pierwszy raz od ponad trzech wieków państwo niezamieszkałe przez ludność pochodzenia europejskiego rzuciło z powodzeniem wyzwanie białej rasie, nawet jeżeli najlepsze okręty japońskie były produkcji brytyjskiej.

Piłsudski wybrał się więc do Tokio, drogą przez Londyn, Nowy Jork, San Francisco, Vancouver i Honolulu. Do stolicy Japonii dotarł w lipcu 1904 r. Działacze  PPS rozmawiali m.in. z generałem Atsushi Murata, który od razu odrzucił pomysł tworzenia pro-japońskich oddziałów polskich, ponieważ w tym samy czasie w Tokio przebywał Roman Dmowski, który odradzał japońskiemu MSZ wojskową współpracę z PPS. Mimo to w zamian za ich informacje o armii rosyjskiej, Japończycy umożliwili im zakup broni, a Kempeitai również zdradziła nieco informacji o rosyjskim wojsku. Dodatkowo Japończycy wypłacili Polakom od ręki 10.000 funtów i drugie tyle w roku następnym[1023] .

Jeszcze przed bitwą pod Cuszimą (27-28 maja 1905 r.) w Rosji wybuchła rewolucja. Dnia 22 stycznia 1905 r. przed Pałacem Zimowym w Petersburgu zgromadziła się pokojowa manifestacja popa Gierogija Gapona, który starał się pogodzić carat z robotnikami domagającymi się 8-godzinnego dnia pracy i amnestii dla więźniów politycznych. Żołnierze carscy jednak użyli wobec demonstrantów przemocy. Już 24 lutego w zaborze rosyjskim polscy i rosyjscy robotnicy protestowali razem, a PPS przeprowadzała pierwsze akcje zbrojne. W marcu 1905 chłopi zaboru rosyjskiego stosowali strajki wzorowane na robotniczych. Ziemianie ustępowali, błagając skrycie carat o pomoc[1024] .

Wystraszony car w kwietniu 1905 r. zaprzestał prześladowań mniejszości unickiej, przywrócił język polski w szkołach i zalegalizował związki zawodowe. W maju zniesiono  zakaz nabywania ziemi przez Polaków na terenie zaboru i dopuszczono na   nauczanie języka polskiego i litewskiego w szkołach niepaństwowych. Wrogowie caratu uznali to za słabość i protesty tylko się nasiliły. Mniejszości etniczne Imperium Rosyjskiego, jak Polacy, Żydzi czy Gruzini byli szczególnie aktywni, także ze względu na większe oczytanie. Nieproporcjonalnie wielka część zamieszek dotyczyła zaboru rosyjskiego. Na terenach zaborowych aż 20% robotników było zrzeszonych w związkach zawodowych. Było to sporo więcej niż np. w Belgii czy Austrii i cztery razy więcej niż na pozostałych obszarach Imperium Rosyjskiego[1025] .

Strajk włókniarzy łódzkich (22-24 czerwca) zakończył się prawdziwą bitwą. Po kompromitującym pokoju z Japonią we wrześniu 1905 r., bolszewik Lew Trocki ogłosił w Petersburgu strajk powszechny z hasłem: „cała władza w ręce rad” (chodziło o bolszewickie rady robotnicze). Car Mikołaj II nadal ustępował, 30 października 1905 r. obiecał poszanowanie wolności obywatelskich i powołał dwuosobowy parlament z Siergiejem Witte na czele. Izbę wyższą, czyli Radę Państwa dobierał car, a niższa –  Duma Państwowa miała być wyłoniona z  wyborów. Do Dumy wybrany został m.in. Roman Dmowski, co zraziło wielu endeków i spowodowało odpływ sympatyków[1026] .

W zaborze rosyjskim wstrzymano rusyfikację w szkołach. Radykałowie jednak nadal naciskali i w Rosji właściwiej i w zaborze rosyjskim. Dnia 26 grudnia wybuchło powstanie w Moskwie, a dzień później w Ostrowcu, gdzie PPS i ich bundowski odpowiednik – działacze Bundu, proklamowali nawet Republikę Ostrowiecką. PPS mieszając socjalizm z patriotyzmem narodowym stanowiła specyficznie polski fenomen, w odróżnieniu od np. darwinistów społecznych z Narodowej Demokracji, którzy mieli swoich odpowiedników w każdym w zasadzie kraju europejskim. Ideologie podobne rozwinęły się najpierw we Francji i w Niemczech, gdzie np. Żydów było niewielu i łatwiej było nadać im mityczne cechy[1027] . PPS i ND w 1905 r. zabiły więcej swoich działaczy nawzajem niż urzędników czy policjantów carskich[1028] .

Wobec tych przejawów chwiania się starego porządku Zachód zaczął mocniej interesować się Polską. Na przykład 11 stycznia 1906 r. USA otworzyły konsulat w Toruniu. Radykalizacja obejmowała nie tylko międzynarodowych socjalistów, ale i liberałów. Aleksander Świętochowski (1849-1938) założył Towarzystwo Kultury Polskiej. Głosił potrzebę powszechnej świecką edukację, prawa kobiet, równouprawnienie Żydów, a zwalczał klerykalizm i przesądy stanowe. Uważał, że sama wiara religijna, a nie tylko klerykalizm hamuje rozwój społeczny. W swoich pismach kładł nacisk na potrzebę prawnej i moralnej ochrony własności prywatnej oraz na wolność jednostki w decydowaniu o sobie, upowszechniał prace Johna Stuarta Milla i Herberta Spencera. Ponieważ dla liberałów ważniejszy był postęp społeczny niż niepodległość, byli czasem oskarżani przez radykałów o kolaborację z zaborcami. Tak było też w przypadku pozytywistów z Galicji i lidera galicyjskiej Partii Liberalno – Demokratycznej, Tadeusza Romanowicza. Problemem polskiego liberalizmu przełomu XIX i XX w. był brak silnych instytucji i ogólnopolskiej centrali.

Wyniki wyborów do Dumy rozczarowały cara. W lipcu 1906 r. rozwiązał ją, rozpisując wybory do kolejnej. Jednakże i druga Duma wybrana w 1907 r. w większości składała się z radykałów, więc też została rozwiązana przez Mikołaja II. Trzecia Duma została wybrana na podstawie zmienionej ordynacji jeszcze w 1907 r. i ponieważ przeważali w niej zwolennicy caratu, przetrwała całe pięć lat. Dmowski znowu został posłem, chociaż startował z Warszawy, której 1/3 mieszkańców stanowili Żydzi, jednak podobnie jak w Prusach czy Wielkiej Brytanii, w Imperium Rosyjskim manipulowano okręgami wyborczymi[1029] . Inżynier Leon Koźmiński pozostawił wspomnienia z tych czasów, z których wynika, że bardzo bał się przestoju fabrycznego i krwawej rewolucji przygotowywanej przeciwko zwykłym mieszczanom przez PPS. Tak było w lutym 1906, jednak jesienią już żył z robotnikami z PPS w miarę zgodnie, przyuczając ich fachu[1030] .

Dnia 15 sierpnia 1906 r. PPS przeprowadziła zamachy na 80 urzędników rosyjskich. W listopadzie na zjeździe PPS w Wiedniu, Piłsudski zrobił rozłam w tym stronnictwie, chcąc się skoncentrować nie na sprawach robotniczych, lecz powstańczych. Większość bojówek go jednoznacznie poparła.

W styczniu 1907 r. w łodzi endecy zastrzelili dwóch członków z PPS. W odwecie koledzy ofiar zabili narodowca. Pogrzeby odbyć się miały tego samego dnia, jednak ksiądz odmówił pokropienia ciał socjalistów. Pod koniec marca wybuchły kłótnie i zamieszki. Obie partie więcej mordowały siebie wzajemnie niż ludzi cara[1031] .  Endecy tropili spiski robotnicze PPS w fabrykach, a carat poza nimi[1032] .

We wrześniu 1908 r. Piłsudski obrabował carski pociąg pocztowy pod Bezdanami niedaleko Wilna. Za zdobyte pieniądze tworzył później organizacje strzeleckie. Tymczasem rozłamowcy z PPS Lewica oddały się raczej marzeniom o autonomii od Rosji niż niepodległości, stawiając nacisk na działalność socjalno-zwiżakową[1033] .

Niemcy widząc kłopoty caratu zaostrzyli zarówno germanizację, jak i Hebungspolitik. Tzw. „ustawa kagańcowa” z 1908 r. m.in. zakazywała używania na spotkaniach języka polskiego w miejscowościach, w których mniej niż 60% mieszkańców było Polakami. Jedynym wyjątkiem były mowy w czasie kampanii wyborczych do Reichstagu - raz na 5 lat. Żeby prócz kija była także marchewka, w maju 1909 odsłonięto pomnik Friedricha Schillera we Wrocławiu.

Tymczasem Wiedeń stał się matecznikiem PPS i właśnie w 1909 r. Piłsudskiemu udało się narzucić całości PPS politykę odzyskiwania niepodległości w oparciu o współpracę z Austro-Węgrami, tym samym PPS stanęła na kursie kolizyjnym z endecją Dmowskiego, która była taktycznie prorosyjska – Dmowski był posłem II i III Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego. W 1910 r. władze austriackie zalegalizują towarzystwo „gimnastyczne” o wiele mówiącej nazwie „Strzelec” –  choć co prawda tradycyjnie polowanie to też był rodzaj sportu. Od 1912 r., gdy pojawiły się pierwsze poważne pęknięcia na linii Niemcy-Rosja, Piłsudski organizował będzie skarb wojskowy przyszłego państwa polskiego.

Jedynie nie było partii prusko-niemieckiej, ponieważ Cesarstwo Niemieckie miało dostatecznie wielu własnych  kompetentnych urzędników, by zmniejszać dystans mentalny wobec Polaków. W styczniu 1910 r., siedząc bezpiecznie w Krakowie, Feliks Nowowiejski skomponował melodię do antypruskiego wiersza „Rota” Marii Konopnickiej. Dnia 15 lipca 1910 r. w Krakowie na rocznicę bitwy pod Grunwaldem, odsłonięto pomnik Grunwaldzki i po raz pierwszy zaśpiewano „Rotę” publicznie – Nowowiejski dyrygował kombinowanym chórem prawie tysiąca osób. Miesiąc później 20 sierpnia 1910 r. cesarz Wilhelm II dokonał otwarcia Zamku Cesarskiego w Poznaniu. Między 1909 a 1911 rokiem Dmowski przeniósł swe struktury do zaboru pruskiego, przegrawszy walkę o rząd dusz w zaborze rosyjskim na rzecz Piłsudskiego i w Galicji na rzecz konserwatystów krakowskich i działaczy PSL Wincentego Witosa.

W 1911 r. car Mikołaj II zrobił to, co dekadę wcześniej zrobili Prusacy w Poznaniu, zrezygnował z fortyfikowania Warszawy i umożliwił jej nieskrępowany rozrost. Jak widać nikt nie wierzył jeszcze w zbliżającą się wojnę.

W 1912 r. zaczęto jednak wojnę na większą skalę brać pod uwagę. Pod wpływem wojny na Bałkanach Piłsudski organizował PPS wojskowo, jak tylko się dało. W tym samym czasie w Galicji działał Lenin, który w 1913 wygłosi w Krakowie wykład:  „Ruch robotniczy w Rosji a socjalna demokracja”. W 1912 r. carskie manipulacje wyborcze nie wystarczyły już Dmowskiemu do wygranej w wyborach do Dumy, ponieważ tym razem lewica nie zbojkotowała wyborów, dlatego zmienił strategię polityczną. Założył radykalną „Gazetę Poranną Dwa Grosze”, w której głosił m.in. hasła antyżydowskie[1034] .

O tym, jak patrzyły na sprawy polskie w przededniu I wojny światowej państwa zachodnie, wiele mówi prasa francuska. Ponieważ ambasada Rosji w Paryżu pracowała wytrwale nad mitem silnej Rosji, we francuskiej  prasie przestano pisać dużo o Polsce, by nie drażnić Rosjan[1035] . Wielu autorów paryskich wierzyło, że  Polacy są często niebezpiecznymi bonapartystami, niechętnymi i Rosji i III Republice Francuskiej, powstałej w 1870 r., a więc trzeba ich kontrolować oraz łudzono się, że z czasem Rosja  zliberalizuje prawa w polskiej części imperium. Jednocześnie patrzono przez mikroskop na każde przewinienie Niemców[1036] .  Dość typowy był umiarkowany polonofil Anatole Leroy-Beaulieu (1842-1912), specjalista od papiestwa, liberalizmu, demokracji, antysemityzmu i historii Rosji, który  zalecał pokojowe kontynuowanie pracy organicznej, a Dmowskiego chwalił za porzucenie romantyzmu[1037] .  Historyk i dziennikarz Charles Seignobos (1854-1942) stwierdzał w odniesieniu do Polski, że „republika demokratyczna w kraju mocno katolickim nie może istnieć”, ponieważ nawet w zaborze rosyjskim, gdzie istnieje silna burżuazja łódzkich przemysłowców, Kościół Katolicki zawsze przehandluje swobody narodowe za przywileje ekonomiczne i prawne dla siebie.

W pozostałych  zaborach, pozbawionych silnej polskiej burżuazji było wg Francuza jeszcze gorzej[1038] .  Katolicki autor Henri Vimard (1879-1915) zauważył w 1913 r., że Rosjanie starają się wypchnąć jak najwięcej swoich Żydów do Polski (po dokonaniu III rozbioru robili dokładnie to samo), co uznał podobnie jak Roman Dmowski, za poważny problem dla utworzenia nowoczesnego silnego społeczeństwa polskiego[1039] .

Tak, jak endecja Vimard zwalał na Niemców i Żydów winę za niedorozwój ekonomiczny polskiego mieszczaństwa. Uważał, że typowy polski przedsiębiorca ma za mało kapitału, gdyż żydowska i niemiecka konkurencja tłamszą go ekonomicznie i finansowo[1040] . Ten temat był typowy raczej dla Francji –  wystarczy wspomnieć choćby powieść Emila Zoli: „Pieniądz” i walkę ekonomiczną głównego bohatera z żydowskimi bankami. Kibicowanie endecji było typowe dla centrowych i prawicowych gazet francuskich, z wyjątkiem tych które kibicowały caratowi. Często wspominano o polskim antysemityzmie (po sprawie Dreyfusa prasa była na to wyczulona), by nieco zdjąć odium antysemityzmu z samych Rosjan. Podobnie podchodzono do sprawy alkoholizmu leniwych polskich chłopów. Katolicy francuscy liczyli, że car przywróci relacje z Watykanem, stąd ostrożność z polonofilią w tej epoce[1041] .   Socjaliści pisali o Polsce bardzo mało[1042] , a literaci o  rycerskości Polaków, urodzie Polek,  ale też o brudzie i braku zmysłu  kooperacji[1043] . Chociaż zainteresowanie Francji sprawami polskimi było ograniczone sojuszem z Rosjanami, to tuż przed I wojną postała w Polsce filia Akademii Francuskiej[1044] .

Pierwsza połowa feralnego roku 1914 nie zapowiadała wybuchu wielkiej wojny ani żadnej innej.  Zresztą wg jednego z ekspertów od epoki Frédérica Mitterranda wybuchła ona jakby od niechcenia z nudów, gdy większość elit była w kurortach[1045] . Piłsudski dla odmiany w pierwszej połowie roku wygłaszał odczyty do swoich oddziałów strzeleckich w Szwajcarii, Francji i Belgii.

Ponieważ w Serbii pod koniec czerwca 1914 r. zabito jakiegoś Habsburga i Wiedeń koniecznie chciał zlikwidować serbski opór, wywołało to łańcuch reakcji sojuszniczych i tak w lipcu wojna już jest faktem, a Niemcy liczą na szybkie zadanie ciosu Francji (niczym w 1870 r.), zanim Rosja się zmobilizuje.  W sierpniu 1914 r. Bawarczycy z armii niemieckiej wypchnęli Francuzów z Lotaryngii, co zainspiruje jednego z bawarskich żołnierzy, kompozytora Georga Fürsta (1870-1936) do skomponowania wyjątkowo radosnego nawet jak na radosne niemieckie marsze wojskowe: Badonviller March (znanego też jako Badenweiler Marsch – w przyszłości będzie to ulubiony marsz Hitlera), lecz już w początkach września Niemcy utknęli nad Marną (choć dotąd kpili z francuskiej armii jedynaków i francuskiego kryzysu demograficznego) i front szybko zastyga w beznadziejnym bezruchu wobec wyrównania sił, tym bardziej że rezerwy muszą być wkrótce postawione przeciw Rosjanom. Chłopi polscy cieszyli się na przybycie carskich żołnierzy, całując ich czasem po rękach, co dobrze zapamiętali przerażeni polscy niepodległościowcy[1046] . Już w dwa tygodnie po rozpoczęciu działań wojennych, Rosjanie zaczęli łudzić Polaków wizją nadania im niepodległości, lecz mało kto w to uwierzył, zwłaszcza że Niemcy szybko zyskali przewagę[1047] .

W sierpniu 1914 r. Austriacy aresztowali w Galicji Lenina jako szpiega caratu (by go później wypuścić, gdy się okazało, że jest wrogiem caratu i wydalono go do Szwajcarii). Dnia 12 sierpnia 1914 r., po wkroczeniu utworzonych przy współpracy Austriaków legionów na terenów zaboru rosyjskiego, Piłsudski, któremu udało się przekształcić swoich paramilitarnych sympatyków w małą liczącą 16 tys. ludzi armię[1048] , wydał odezwę, w gdzie opowiadał jakoby w Warszawie powstał Rząd Narodowy. Nie udało mu się wywołać tym powstania, na jakie liczył, polska ludność zaboru rosyjskiego nie zaufała mu, a Austriacy nakazali w ciągu 48 godzin rozwiązać oddziały strzeleckie lub wcielić je do habsburskiej armii.

Polscy politycy C.K. Monarchii w obliczu I wojny światowej stracili mocno na znaczeniu. Nazwiska polskie zaczęły znikać z ministerstw. W Polsce bardzo unika się mówienia o bratobójczych bojach Polaków, ponieważ nosili inne mundury. Eligiusz Kozłowski i Mieczysław Wrzosek oceniają, że w czasie działań wojennych w latach 1914-1918 do armii państw zaborczych powołano prawie 3 mln żołnierzy polskiego pochodzenia (w samej niemieckiej prawie 800 tys.), z czego ok. 530 tys. poległo, zmarło lub zaginęło (ponad 220 tys. w armii austro-węgierskiej, ok. 200 tys. w armii rosyjskiej i ponad 110 tys. w armii niemieckiej)[1049] . Niektórzy historycy podają liczbę nieco niższą – ok. 400 tys. Polakami czasem poniewierano w tych armiach, lecz zwykle była to przemoc ze strony „kolegów” szeregowców, a nie oficerów. W armii niemieckiej i rosyjskiej nie przyjmowano oficerów-Polaków do sztabu (w Rosji z powodu katolicyzmu). Rosjanie wcielali z początku polskich szeregowców w głąb Imperium do dywizji syberyjskich, a Niemcy na front zachodni.

W armii habsburskiej Polacy awansowali wolno i narzekali na sztywny dryl jak z dawnych złych czasów. Felicjan Sławoj Składkowski, oficer legionowy wspominał noc wigilijną  w czasie bitwy pod Łowczówkiem w grudniu 1914 r., gdy legionowi Polacy zaczęli śpiewać „Bóg się rodzi”, co podchwycili Polacy z okopów rosyjskich. Po wspólnym odśpiewaniu kolęd legioniści krzyknęli: „Poddajcie się, tam, wy Polacy!" nastała chwila ciszy, a później odkrzyknięto im już po rosyjsku: „Sibirskije striełki nie sdajutsia" (syberyjskie oddziały się nie poddają). Wśród legionowych Polaków opowiadano o koledze, który wziął do niewoli własnego ojca, którego wcielono do armii rosyjskiej.

W niektórych pułkach niemieckich Polaków było tak wielu, że nazywano je Katschmarkenregimenten. Gdy wojna się przeciągała i w początkach 1915 r. Polacy zaczęli dezerterować na francuską stronę (ogółem kilkanaście tysięcy), słowem: Katschmarken  Niemcy zaczęli nazywać wszystkich dekowników i domniemanych symulantów. Józef Iwicki pisał do matki w 1916, że unika rozmów z niemieckimi szeregowcami o sprawach politycznych i wojennych, które mają cokolwiek wspólnego z Polską.  Pisał też, że Niemcy uważali  jego narodowość jako rodzaj osobistej wady lub dolegliwości[1050] .

W dniu 5 sierpnia 1915 r. Niemcy zajmują Warszawę, ale wojna nie chce się skończyć nawet na Wschodzie. Dla Brytyjczyków, Francuzów, Włochów czy Niemców I wojna światowa stanowiła klęskę demograficzną, a także elektryzujący moment ponadstanowej jedności narodowej, dla Polaków z kolei nadzieję i czynnik wzmacniający podziały społeczne i polityczne[1051] .

W lipcu 1916 r. generał brygady Piłsudski zrezygnował z dowództwa wobec deprecjacji legionistów, którą przyjęto we wrześniu. Ponieważ poszło za nim wielu innych Polaków, 5 listopada 1916 r. Niemcy i Austro-Węgry obiecały utworzenie niezależnego Królestwa Polskiego (z Tymczasową Radą Stanu na czele, np. resortem wojskowym miał kierować Piłsudski) z ziem zaboru rosyjskiego, które kontrolowały. Piłsudski docenił to i zaoferował swoją pomoc gubernatorowi Hansowi von Besselerowi w formowaniu nowej armii polskiej dla Berlina, Wiednia i przyszłej niepodległości.

Odtąd Londyn i Paryż zaczęły naciskać na carat, by wydał podobne deklaracje dla Polaków. Choć prezydent Wilson jeszcze nie poparł wprost Brytyjczyków, to na tej fali słynny pianista Ignacy Paderewski przedstawił w styczniu 1917 własną koncepcję utworzenia „Stanów Zjednoczonych Polski”.

W lutym 1917 r. wybuchła rewolucja w Rosji i władzę przejęli socjaliści Aleksandra Kiereńskiego. Wkrótce Lenin wyruszył do Rosji, by wesprzeć bolszewików. Na froncie niewiele to na razie zmieniało. Kiereński wiosną 1917, Francuzi latem 1917, Lenin w październiku 1917 r. obiecali Polakom niepodległe państwo[1052] . W lipcu 1917 r. Józef Piłsudski i  Kazimierz Sosnkowski zostali aresztowani i później osadzani w kolejnych więzieniach za odmowę dalszej walki po stronie Niemiec i Austro-Węgier (tzw. „kryzys przysięgowy”), gdy stawało się jasne, że Berlin i Wiedeń raczej nie mają szansy wygrać wielkiej wojny.  Nie wytrzymał do puczu bolszewików.

W styczniu 1918 r. o niepodległej Polsce zaczął mówić prezydent USA Woodrow Wilson. W lutym 1918 r. Niemcy zawarli bardzo korzystny pokój z już bolszewicką Rosją, po czym nałożyli na Warszawę 250 tys. marek kontrybucji. Rezerwy rzucone na Zachód nie przyniosły jednak przełamania. Latem 1918 r. chcieli znów współpracować z Piłsudskim, ten jednak odmawiał. W listopadzie 1918 r. wybuchła rewolucja w Niemczech, gdy już od miesiąca trwała rewolucja w Wiedniu, dlatego Niemcy poprosili Francuzów o zawieszenie broni, a dwaj oficerowie niemieccy po cywilnemu uwolnili Piłsudskiego. Oficerowie i żołnierze niemieccy i austriaccy wracali masowo do domów, nie czekając na oficjalną demobilizację[1053] .

Dnia 7 listopada 1918 r. w Lublinie socjaldemokraci stworzyli rząd Ignacego Daszyńskiego, który mimo ostrych antykapitalistycznych haseł starał się o kompromis z endecją. Dmowski jednak silny swoimi powiązaniami za granicą nie zamierzał tego kompromisu osiągać. Piłsudski dopiero wymusi ten kompromis siłą, omijając Dmowskiego i szukając kontaktu z mniej radykalnym Paderewskim, na premiera promując Moraczewskiego. Już wówczas wiedziano, że nie można dopuścić rządu czysto endeckiego, ponieważ ułatwi to robotę propagandową bolszewikom i zdestabilizuje nowe państwo[1054] .

W dniu 11 listopada w wagonie pociągu marszałka Focha Niemcy podpisali warunki kapitulacji. I wojna światowa zmieniła mentalność ludzi zwłaszcza zachodniej Europy. Modniejsze stało się myślenie abstrakcyjne, ponieważ zaczęto się zastanawiać, co spowodowało ten błąd, jakim była wielka wojna i pewien przekorny cynizm, nie wykluczający jednak języka wartości politycznych. Widać te zmiany w reakcji na teorie względności Einsteina, przewrotnych książkach Ericha Marii Remarque’a czy Hemingwaya. Specjaliści od edukacji widzą ogromną różnicę w tej sferze między ludźmi 1900 r., a nami, ale nie łączą tego z szokiem, jaki wywołała wojna[1055] . Kraje, dla których I wojna światowa była szansą, jak Polska, czasem jakby tęsknią do tego dawnego świata bez abstrakcji.

W grudniu 1918 r. Piłsudski przybył do Lwowa, gdzie toczyły się w warunkach próżni politycznej po upadku caratu, walki polsko-ukraińskie. W zaborze pruskim 27 grudnia wybuchło powstanie wielkopolskie. Piłsudski mógł wysłać Wielkopolanom tylko   generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, reszta jego sił była związana, zresztą w rozejmie francusko-niemieckim. Na razie nie było mowy, co ma się stać z Wielkopolską.

Restitutio

W roku 1918 czy 1914 zaledwie 20% ludzkości była wolnymi obywatelami jakiegoś państwa, podczas gdy reszta zamieszkiwała liczne terytoria zależne. Polski szlachcic czuł wię więc bardziej jak uciskany Hindus niż jak któryś z narodów prowadzących imperia kolonialne. Pełnoprawność nie była wtedy regułą, lecz wyjątkiem[1056] . Tak czy inaczej Polska powoli wracała do żywych narodów. W nocy z 4 na 5 stycznia 1919 r. radykalni endecy pojmali premiera Jęrdzeja Moraczewskiego, ale ludzie Piłsudskiego szybko ich otoczyli. Dążąc nadal do kompromisu, Piłsudski spiskowców jedynie zganił i puścił wolno. Kompromis ułatwiło to, że owa próba zamachu stanu była bardzo niepopularna w Warszawie, także w kręgach prawicowych[1057] .

W dniu 13 stycznia 1919 r. polska armia na prośbę Francji i Wielkiej Brytanii ustępuje ze Spisza i Orawy. Czechosłowacja w zamian zgadza się na  tranzyt broni dla Polski. Dwa dni później Polska została zaproszona przez zwycięskie państwa Ententy na paryską konferencję pokojową. Dnia 18 stycznia  założono Polski Czerwony Krzyż.  W styczniu odbyły się nowe wybory, lecz trzeba było jeszcze przeprowadzić serię tur uzupełniających, ponieważ do Polski cały czas dołączały się nowe terytoria lub dochodziło do innych przesunięć granic. Endecja zarejestrowana jako NKWSD zdobyła 41% głosów (w Poznaniu 97%, w Galicji tylko 6%). Jednak wobec kolejnych podziałów ostatecznie zyskała 20% (dla porównanie PSL-Piast 22%, PSL-Wyzwolenie 19%, a PPS 10%). Wobec rozbicia politycznego Piłsudski znajdzie się w podobnej sytuacji jak Lenin, czyli najbardziej aktywny polityka, ale wcale nie mający za sobą żadnej większości, a więc o znacznie mniejszym wpływie na wydarzenia niż się zwykle uważa[1058] .

Dnia 29 stycznia 1919 r. Dmowski jako delegat pełnomocnym Polski na konferencji pokojowej w Paryżu przemawiał pięć godzin, uzasadniając polskie żądania terytorialne i tłumaczył swe przemówienie od razu na  angielski i francuski, ponieważ wcześniej tłumacze zawodzili. Zaimponował słuchaczom erudycją i logiką.

Pierwszym rządem polskim od czasu rozbiorów był rząd podległemu Piłsudskiemu, Moraczewskiego. Ponoć w zamyśle tymczasowy. Wkrótce Marian Januszajtis i Eustachy Sapieha podjęli nieudaną próbę zamachu stanu. Piłsudski wolał więc szybko porozumieć się z umiarkowanym endekiem Paderewskim, niejako czyniąc go premierem 18 lutego.  Sam zrezygnował z funkcji naczelnika państwa 20 lutego. Dzień później jako dowódca armii nadał pobory wojskowe ostatnim żyjącym weteranom powstania styczniowego. Wybory do Sejmu Ustawodawczego z 26 stycznia dały zwycięstwo endecji, ale nie na tyle duże, by nie musiała dążyć do ugody z innymi partiami, zwłaszcza z piłsudczykami.

Na początku lutego wybuchł konflikt w krakowskiej elektrowni. Polacy domagali się usunięcia  Czechów zatrudnionych w mieście, zwłaszcza tramwajarzy. Dnia 3 lutego 1919 ustanowiono polsko-czeską tymczasową w Śląsku Cieszyńskim. Cztery dni później zapoczątkowano polski obowiązek wojskowy i szkolny oraz podołano NIK, a 8 lutego PKO (pierwotnie: Pocztowa Kasa Oszczędności). W dniu 13 lutego doszło do potyczki polsko-bolszewickiej pod Berezą. Wzięto do niewoli osiemdziesięciu bolszewików. Norman Davies uważa ową potyczkę za początek wojny polsko-bolszewickiej.

W kontekście nieustannie powracającej polskiej niewdzięczności wobec Francji wyrażanej choćby w tym, że o każdym geście Dmowskiego czy Piłsudskiego pisze się u nas ściany tekstu, a o kluczowym wsparciu francuskim nic lub tu i ówdzie pół zdania, wypada stwierdzić, że powstanie wielkopolskie zakończyło się sukcesem jedynie dzięki naciskowi Francuzów na Niemców. Do 16 lutego Polakom mimo odbicia Poznania w styczniu, nie udało się pokonać Niemców w Wielkopolsce i co gorsza musieli odpierać ich coraz silniejsze ataki. Niemcy mieli jeszcze sporo rezerw i dopiero przełom przyniósł rozejm zawarty pod naciskiem Francji w Trewirze między Ententą a Republiką Weimarską właśnie 16 lutego 1919 r. (w związku z upływem terminu rozejmu w Compiègne).  Niemcy chcieli by przedłużono go bez dodatkowych negocjacji, co otwierałoby im drogę do ostatecznej rozprawy z Polakami, bowiem warunki z Compiègne nie dotyczyły frontu wielkopolskiego, lecz na wyraźne żądanie marszałka Ferdinanda Focha, sympatyka Romana Dmowskiego,  zobowiązano Niemców do zaprzestania kroków zaczepnych przeciw Polakom; wytyczono także linię demarkacyjną. W ten sposób rozejm zakończył powstanie wielkopolskie. Niemcom pozostały już tylko żałosne prowokacje graniczne[1059] . Potęga Francji osłoniła Polaków w kluczowym momencie.

Dnia 25 lutego Polacy wkroczyli do Cieszyna na mocy ugody granicznej z Czechosłowacją. Tego samego dnia Wielka Brytania uznała niepodległość Polski. Górny Śląsk Niemcy przestali oblegać dopiero w maju, też pod naciskiem Francji.

Na przełomie 1918 i 1919 r. zarówno Wilno, jak i Mińsk wpadły w ręce bolszewików. Piłsudski postanowił zaatakować, zanim bolszewicy ostatecznie pokonają ostatnich obrońców caratu w rosyjskiej wojnie domowej. W kwietniu rozpoczęła się wyprawa wileńska. Kwiecień 1919 r. to także początek operacji sprowadzania do Polski sformowanej we Francji „błękitnej armii” generała Józefa Hallera, zwanej tak od koloru francuskich mundurów, których Francuzi mieli pełne magazyny. Armia została więc wyposażona częściowo za pieniądze francuskie, a częściowo za datki międzynarodowej Polonii (także amerykańskiej).

Piłsudski nie widział sensu we wspieraniu resztek caratu, czyli „białych” przeciwko „czerwonym”, wychodząc z założenia, że dla Polski to takie samo zło. Są j historycy, którzy uważają podobnie. Amerykański znawca Rosji Richard Pipes przekonująco dowodzi, że Rosja sowiecka była w dużym stopniu kontynuatorką carskiej, że totalitaryzm nie wywodzi się z jakobityzmu czy od Rousseau, tylko wprost od carskiego państwa policyjnego[1060] . Wniosek wydaje się słuszny, choć ani komuniści ani miłośnicy caratu nie są nim zachwyceni i od stuleci zalewają rynek księgarski tonami książek, w których nieprzekonująco dowodzą wielkiego zerwania między tymi epokami. Prawo rosyjskie było zawsze chaotyczne i wykoślawione ideologicznie. Michael Kellog, autor książki: „Rosyjskie źródła nazizmu”, choć nie cytuje Pipesa, uważa z kolei, że ideologiczne fundamenty partii nazistowskiej były stworzone przez niemieckich nacjonalistów w ścisłej współpracy z żądnymi zemsty na bolszewikach rosyjskimi emigrantami, skupionymi w konspiracyjnej organizacji Aufbau, zauważając np., że przed 1919 rokiem Hitler nie był antysemitą, lecz tylko antykomunistą,  szybko jednak dał się przekonać „białym” Rosjanom, że w ramach bolszewizmu to Żydzi stanowią problem. Zdaniem Kelloga, Daniel Goldhagen myli się, uważając nazizm za coś specyficznie niemieckiego, a rację ma Ernst Nolte, który uważa nazistów  za typowy ruch europejskich antykomunistów[1061] . Wychodziło by więc na to, co i tak już wiemy, że Rosja jest centralną dyspozytornią despotyzmu w Europie.

Dnia 22 kwietnia w zajętym od trzech dni przez polskie wojska Wilnie wydano odezwę Piłsudskiego, mającą przekonać, że Polacy nie są kolejnymi okupantami, lecz okazją do stworzenia nowej Litwy dla każdego, niezależnie od narodowości czy wyznania. Polacy wileńscy byli uradowani, ale Białorusini i rząd w litewski w Kownie (Kaunas) zareagowali niechętnie. Oznaczało to, że Piłsudski musi porzucić marzenia o federacji nawiązującej do dawnej Rzeczpospolitej. Dzień później doszło do pogromu ok. kilkudziesięciu Żydów widzianych, jak strzelali do oddziałów polskich. Uznano ich więc za bolszewików.

Maj 1919 r. to reaktywacja uniwersytetu w Poznaniu i założenie w Warszawie Francuskiej Szkoły Pilotów. Znowu warto podkreślić kluczowe znaczenie francuskiej pomocy, ponieważ to lotnicy w dużej mierze zdecydują za rok o „cudzie nad Wisłą”. W maju udało się też odepchnąć wojska ukraińskie od Lwowa.

Od przyjazdu do Paryża Paderewskiego, Dmowski zszedł nieco na drugi plan, pomagając  m.in.  komisji do spraw Ligi Narodów. W dniu 28 czerwca 1919 w wersalskiej Sali Lustrzanej Paderewski i Dmowski podpisali traktat wersalski  przywracający  Polskę na mapę Europy. Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie wprost uznano za część Polski, a co do Warmii, Mazur i Górnego Śląska nakazano przeprowadzenie plebiscytów. Miasto Gdańsk uznano za wolny byt pod międzynarodowym nadzorem. Dnia 10 września Dmowski podpisał także pokój z Austrią w Saint-Germain.

W lipcu 1919 r. przyjęto w Sejmie projekt reformy rolnej. Ustalono limity wielkości gospodarstw prywatnych, dla Polski centralnej w wysokości 180, a dla Kresów – 400 ha.  Udało się też pokonać ostatecznie wojska Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej. W sierpniu śląskie rady ludowe rozpoczęły antyniemieckie powstanie (co oznaczało też niedobory węgla dla krakowskiej gazowni), zaś we wrześniu Piłsudski zawarł sojusz z wodzem państwa wschodnioukraińskiego – Petlurą.

Rok 1920 rozpoczął się dla Polaków zwycięską bitwą o Dyneburg (odddziały gen. Edwarda Rydza-Śmigłego wyparły stamtąd bolszewików) i faktycznym odłączeniem   Gdańska od Rzeszy Niemieckiej. Ponieważ  Wolne Miasto Gdańsk formalnie jeszcze nie powstało, istniało ryzyko że niemiecki garnizon będzie próbował wykorzystać sytuację na swoją korzyść. Dlatego Ententa postanowiła zabezpieczyć miasto. Dnia 28 stycznia 1920 r. przybyli brytyjscy żołnierze, do których dwa dni później dołączył generał Richard Haking, a później Francuzi i amerykański okręt.  W dniu 9 lutego wojska niemieckie ostatecznie opuściły miasto. Sytuacja była napięta, ponieważ ogromna większość mieszkańców była etnicznymi Niemcami, którzy nie chcieli odłączenia. Pojawiły się bezrobocie i drożyzna, a także okradanie sklepów. Również w styczniu Polacy wkroczyli do opuszczonego przez Niemców Torunia.

Tymczasem na Górnym Śląsku  bojówki niemieckie nie odpuszczały. Ich ofiarą padł m.in. aktywista Piotr Niedurny. Wobec tej eskalacji żołnierze brytyjscy i włoscy obsadzili tereny plebiscytowe na Górnym Śląsku i w rejonie Olsztyna. Latem bojówki niemieckie napadną na polski komitet plebiscytowy w Bytomiu. Na Śląsku większość ludzi była dwujęzyczna, za to łączył ich katolicyzm. Pomysł, że trzeba się zerojedynkowo opowiedzieć jako Niemiec lub Polak był sporym wyzwaniem intelektualnym i emocjonalnym, a wynik wyborczy trudny do przewidzenia. Plakaty proniemieckie wychwalały niemieckie bogactwo, a propolskie odnosiły się do robotniczego gniewu wobec fabrykantów[1062] .

Marzec i kwiecień 1920 to bolszewicka ofensywa na zachód, kolejne umowy z atamanem Semenem Petlurą polsko-ukraińska wyprawa na Kijów. Walczące o granice państwo polskie nie miało cierpliwości do strajków, np. podczas strajku kolejarzy w Poznaniu, policja zastrzeliła dziewięć osób, raniąc dalsze trzydzieści.

W czerwcu 1920 r. Polacy musieli wycofać się z Kijowa wobec kontrofensywy wroga. Do połowy lipca Mińsk, Wilno, a wkrótce później Grodno. W tych warunkach plebiscyt (11 lipca) na Warmii i Mazurach zakończył się ogromnym zwycięstwem Niemiec, ponieważ bardziej ufano w obronę niemiecką przed bolszewikami niż w polską. Również w tej panice 15 lipca ogłaszano ustawę o reformie rolnej. Nikt nie ukrywał, że chodzi o mobilizację chłopów do armii. Odszkodowania ziemiańskie obliczono tylko na połowę wartości ziemi. Po zakończeniu wojny z bolszewikami sprawa reformy od razu zacznie się ślimaczyć[1063] .

Z początkiem sierpnia 1920 r. Polacy musieli wycofać się spod Łomży, co otworzyło bolszewikom drogą na Warszawę. Bitwa warszawska toczyła się z rozmachem podobnym bitwom wielkiej wojny (tj. I wojny światowej) i trwała niemal dwa tygodnie (od 13 do 25 sierpnia). Kluczowe okazało się wykorzystanie lotnictwa, któremu nie ufali bolszewicy (wszak piloci rosyjscy nie byli bolszewikami, bolszewizm nie zdołał wykształcić własnych). Polscy awiatorzy nie dali rady zadać wrogowi poważniejszych strat, ale ich misje rozpoznawcze były bezcenne. To awiatorzy byli prawdziwym cudem na Wisłą. Warto przypomnieć ponownie o założeniu w Warszawie w maju 1919 r. Francuskiej Szkoły Pilotów.  Lubimy myśleć, że uratowaliśmy nad Wisłą Europę przed bolszewizmem, ale raczej to nas uratowała Francja, wspomagając armię Hallera w zasadzie za darmo sprzętem już niepotrzebnym z wielkiej wojny. Jednak nawet aktywnie montujący pochodzący z PRL-u mit o francuskiej obojętności wobec Polski (czy to w 1920 czy w 1939 lub 1945 r.) komunistyczni autorzy tacy, jak Jan Gerard musieli wspominać o owej pomocy choćby zdawkowo, przy omawianiu biografii generała i prezydenta Charlesa de Gaulle’a. Otóż w maju 1919 r. niespełna 30-letni kapitan de Gaulle znalazł się w Warszawie jako jeden z członków francuskiej misji wojskowej generała Weyganda. Nigdy nie pisał wiele o Polsce, ale wzmianki o naszym kraju zawsze są pełne ciepła i sympatii. Jego wykłady w Rembertowie były znakomite i niezastąpione, a pomoc wywiadowcza dla III Biura wręcz bezcenna[1064] .

Gdyby zaś Sowietom udało się opanować Polskę i przejść przez zdemilitaryzowane Niemcy, to przecież że mająca już wtedy tysiące czołgów, zaprawiona w bojach wielkiej wojny armia francuska,  rozniosłaby tę przerośniętą milicję partyjną zwaną armią czerwoną w pył.

Sukces Polski ogromnie jednak podniósł prestiż młodego państwa. Szybko stworzono pod naciskiem Paryża i Londynu wspólna polsko-niemiecką Policję Plebiscytową na Górnym Śląsku (Abstimmungspolizei w skrócie Apo), mającej czuwać nad tym by plebiscyt przebiegał w należytym porządku. W październiku 1920 r.  gen. Lucjan Żeligowski zajął Wilno, oficjalnie buntując się przeciwko oficjalnym rozkazom Piłsudskiego, a tak naprawdę wykonując tajne. Następnie proklamował utworzenie Litwy Środkowej, z terenów wokół Wilna, gdzie dominowali od setek lat Polacy. Litewskie elity miały wtedy swoją stolicę w Kaunas (Kowno). Dnia 27 stycznia 1921  Polska uznała Łotwę i Estonię za niepodległe państwa.

W lutym 1921 r. Polska zawarła sojusz obronny z Francją przeciwko Sowietom i Niemcom. Dnia 20 marca plebiscyt górnośląski dał Polsce tylko 40,4% głosów, dlatego kwietniu Wojciech Korfanty rozpoczął III powstanie śląskie.  W maju niemieckie ochotnicze Freikorpsy wygrały bitwę o Górę Św. Anny, po czym zawarto korzystny dla Niemców rozejm. Jak w kwietniu Korfanty, tak w czerwcu Niemcy śląscy stwierdzili, że za mało im sukcesów i złamali rozejm. Wrzało tam, dopóki w lipcu Komisja Międzysojusznicza zdominowana prze francuskich wojskowych uspokoiła sytuację.

Polska miała w 1921 r. do dyspozycji tylko 140 km wybrzeża morskiego. By przełamać monopol Gdańska, po raz kolejny w historii Polski zainwestowano w inny port. Od maja 1921 r. ruszyła bowiem rozbudowa Gdyni.

W marcu 1921 r. w Rydze zawarto pokój z Sowietami. Nowa granica przecinała Białoruś i Ukrainę na pół. Piłsudski nie był zadowolony, ponieważ liczył na więcej. Jednak najważniejsze było, że polskim komunistom nie udało się podburzyć chłopów przeciwko nowemu państwu; zwłaszcza że przynajmniej wg niektórych badaczy tożsamości były wówczas płynne[1065] . Dnia 17 marca 1921 r. Sejm Ustawodawczy (448 posłów, w tym osiem kobiet) przyjął nową konstytucję, oczywiście kompromisową, np. uprzywilejowano katolicyzm, ale jako pierwsze z równouprawnionych wyznań, cokolwiek to miało oznaczać. Lewicę rozczarował brak komitetów robotniczych w fabrykach[1066] .

Polskie granice w 1922 r. były bezpieczne, mimo iż w kwietniu 1922 r. Niemcy na spotkaniu z Sowietami w Rapallo uznali ZSRR, ale chyba właśnie dlatego rozchwiały się stosunki polityczne. Endecja była najsilniejszym stronnictwem w sejmie, ale właściwie wszyscy pozostali jednoczyli się przeciwko niej. Wybory listopadowe 1922 r. wprowadziły aż 14 partii do sejmu i trudno było o stabilność. Piłsudski odmówił starania się o prezydenturę, choć prawie na pewno by wygrał mimo krzyków endecji i kleru, ponieważ jak na jego gust konstytucja marcowa dawała prezydentowi za małą władzę, wolał więc próbować rządzić zakulisowo[1067] .

Wybrany w 1922 r. na pierwszego prezydenta odrodzonej Rzeczpospolitej Gabriel Narutowicz, liberał i demokrata, mason i bezwyznaniowiec, który spędził większość życia w Szwajcarii uważał, że żadna partia w ówczesnej Polsce nie odpowiadała jego poglądom politycznym, lecz przekonano go, że właśnie dlatego byłby dobrym  mediatorem między dwoma odłamami PSL, PPS i mniejszościami. Rozżalona porażką wyborczą Zamoyskiego, prawica endecka rozpoczęła kampanię nienawiści przeciw „prezydentowi mniejszości narodowych”. Starano się też wymóc pogróżkami jego rezygnację. Nie usłuchał, gdyż podobnie jak politycy PSL czy Piłsudski bał się chaosu rządowego. Niestety nie wszyscy ograniczyli się do pogróżek. Doszło do starć endecji z sympatykami innych partii. Dnia 11 grudnia odbyło się bardzo nerwowe zaprzysiężenie, przy armii postawionej w stan gotowości. Wtedy Dmowski wrócił do Poznania, by przemyśleć sytuację. Narutowicz zginął 16 grudnia 1922 o godzinie dwunastej, w zamachu w galerii Zachęta, zastrzelony przez powiązanego z endecją malarza Eligiusza Niewiadomskiego. Niestety Kościół Katolicki dołożył swoją cegiełkę do nagonki na Narutowicza, oskarżanego o najbardziej skrajne pomysły polityczne, bez żadnych podstaw. Wielką negatywną rolę odegrał ksiądz Marceli Nowakowski (1882-1940), poseł Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej. Prawicowo-chrześcijańskie środowiska do dziś wolą o tym milczeć. Narutowicz starał się o pomoc raczej apolitycznego arcybiskupa warszawskiego Aleksandra Kakowskiego (1862-1938). Kakowski odpowiedział życzliwie, ale nie wiadomo, czy wsparłby Narutowicza, ponieważ zaraz po wizycie u arcybiskupa, prezydent został zamordowany. Oburzony Julian Tuwim, napisał wiersz pod tytułem.: „Pogrzeb prezydenta Narutowicza”:

„…Krzyż mieliście na piersi, a brauning w kieszeni.

Z Bogiem byli w sojuszu, a z mordercą w pakcie,

Wy, w chichocie zastygli, bladzi, przestraszeni,

Chodźcie, głupcy, do okien – i patrzcie! i patrzcie!

Z Belwederu na Zamek, tętnicą Warszawy,

Alejami, Nowym Światem, Krakowskiem Przedmieściem,

Idzie kondukt żałobny, krepowy i krwawy:

Drugi raz Pan Prezydent jest dzisiaj na mieście.

Zimny, sztywny, zakryty chorągwią i kirem,

Jedzie Prezydent Martwy a wielki stokrotnie.

Nie odwracając oczu! Stać i patrzeć, zbiry!

Tak! Za karki was trzeba trzymać przy tym oknie!

Przez serce swe na wylot pogrzebem przeszyta,

Jak Jego pierś kulami, niech widzi stolica

Twarze wasze, zbrodniarze – i niech was przywita

Strasznym krzykiem milczenia żałobna ulica…”.

Endecja skalana przemocą nigdy nie powtórzyła swojego wyniku wyborczego z 1922 r., także dlatego że kolejne wybory już niekoniecznie były zupełnie nieskrępowane[1068] .

W marcu 1923 r. Francja i Wielka Brytania zgodziły się, by Wilno pozostało przy Polsce. Oburzony rząd litewski w Kownie (Kaunas) zawiesił wówczas kontakty dyplomatyczne z Warszawą na całe piętnaście następnych lat, aż do 1938 r., gdy znowu większym zmartwieniem staną się Sowieci. Piłsudski mawiał w 1922 i 1923 r. o sprzysiężeniu sowiecko-niemiecko-litewskim przeciwko Polsce. W 1923 r. na tysiąc urzędników na polskiej Ukrainie było tylko kilku Ukraińców, mniej więcej tylu co Arabów we Francuskiej Algierii w 1956 r.[1069] .

W uznaniu zasług dla przyjaźni polsko-francuskiej 13 kwietnia 1923 r. marszałek Francji Ferdinand Foch został mianowany także marszałkiem Polski. W 1923 r. Piłsudski udał się oficjalnie na emeryturę, do Sulejówka pod Warszawą, de facto jednak robić to samo, co Dmowski w Poznaniu, czyli by zbierać stronników. Piłsudski właściwie nigdy nie opowiedział się przeciwko demokracji, zawsze krytykował tylko jej polskie realia[1070] .

W październiku 1923 r. powołany został rząd fachowców Władysława Grabskiego. Ten związany z endecją ekonomista ciął wydatki państwa i podniósł podatki, by zahamować inflację. W ubogim kraju było to ryzykowne, ale cel został osiągnięty. Niestety przy dużym bezrobociu płace pozostały niskie, ale przynajmniej złoty był stabilny nawet po odejściu Grabskiego we wrześniu 1924 r. Niestety cała Europa prowadziła wówczas politykę oszczędności i rynek pozostawał mały[1071] .

W styczniu 1924 r. Polska uznała ZSRR, ponad półtora roku po niemieckiej Republice Weimarskiej (przypomnijmy Rapallo kwiecień 1922 r.). Niedługo później zmarł Lenin, a jego miejsce zajął intrygant Stalin.  Również w styczniu 1924 r. uznano, że trzeba uzgodnić reformie rolną z konstytucją[1072] .

Dnia 14 marca 1924 Rada Ligi Narodów tym razem głównie przy wsparciu Brytyjczyków, którzy rzekomo zawsze byli przeciwko międzywojennej Polsce, przyznała jej teren na półwyspie Westerplatte. W marcu 1924 r. wyglądało na to, że w Polsce zaczyna działać coś na podobieństwo komunistycznej piątej kolumny, 24 marca bowiem ma miejsce pierwszy strajk w Hajnówce, który rozpoczyna falę wystąpień robotników, które trwają z przerwami aż do września 1939. Na razie jednak w marcu 1924 r. Adolf Hitler szczęśliwie siedzi w  więzieniu w Landsbergu za próbę puczu w Monachium, a Piłsudski nagrywa się po raz pierwszy na gramofon.

Od połowy 1924 r. Piłsudski zbierał wokół siebie najbardziej oddanych zwolenników, jak Józef Beck czy Adam Koc i inni legioniści, choć trudno mówić o jakichś faktycznych przygotowaniach do zamachu majowego. Potrzeby oddania większej roli do odegrania Piłsudskiemu uzasadniał też wielki mistrz masoński Andrzej Strug. Im niżej spadało zaufanie do rządów gabinetowych, tym bardziej rósł w Warszawie prestiż komendanta. Do tego świat stawał się coraz bardziej niepewny. Od września 1924 r. francuskie wojska wracały z Niemiec do siebie, tj. nie mogły już dalej bezpośrednio pilnować Niemców.

W styczniu 1925 r. Mussolini ogłosił się dyktatorem Włoch, a miesiąc później, w roku następnym Japonia uzna legalność ZSRR. W tymże roku 1925 r. tak samo jak dziś polskie PKB znajdowało się bliżej pierwszego świata niż trzeciego, ale mimo wszystko między nimi. Jeśli by uwzględnić inflację, to PKB na mieszkańca w Polsce połowy lat 30. wynosił 3220 dolarów, zaś w Niemczech 5542, we Francji 5578, w USA 9582, Brazylii 960, Chinach 954 a Nigerii 918 dolarów[1073] .

Z początkiem 1925 r. w Gdańsku utworzono też słynną z wydarzeń 1939 r. placówkę poczty polskiej. Polskie skrzynki pocztowe rozwścieczyły wielu gdańskich Niemców, więc komisarz Ligi Narodów w Gdańsku McDonnell zaproponował, by dla uspokojenia nastrojów je usunąć, lecz Trybunał Międzynarodowy w Hadze, nakazał ich pozostawienie. Problemy z Niemcami rozpoczęły się na całej linii. W nocy z 30 kwietnia na 1 maja sabotażyści z Niemiec doprowadzili do katastrofy pociągu z Starogardu Gdańskiego do Królewca, by oskarżyć później polskich kolejarzy o nieudolność. W lipcu 1925 r. Niemcy mogli już nabyć w księgarni „Mein Kampf”, a w listopadzie niemiecki minister spraw zagranicznych Gustav Stresemann zakwestionował przebieg granicy z Polską. To między innymi pogrążyło rząd Władysława Grabskiego, który 13 listopada podał się do dymisji. Niedługo później w Sulejówku gromadzili się coraz liczniejsi malkontenci (np. gen. Gustaw Orlicz-Dreszer) zachęcając Piłsudskiego do zamachu stanu. Często się mówi w tym kontekście o straszliwej niestabilności politycznej, np. o tym że od 1919 do 1926 r. Polska miała aż piętnastu premierów, jednak w tamtych czasach nie było to nic nadzwyczajnego[1074] .

Wszystko to działo się w trudnych warunkach  wojny celnej z Niemcami trwającej w latach 1925-1934. Ograniczyła ona możliwość sprzedaży czegokolwiek na Zachodzie[1075] . Ostatecznie jednak Niemcy doznali rozczarowania, ponieważ Polacy z czasem utworzyli alternatywne sieci dystrybucji zwłaszcza węgla. Wojna celna z Niemcami wydaje się dziś lepiej pamiętana w RFN niż w Polsce[1076] .

W grudniu 1925 r. uchwalono ostateczny kształt reformy rolnej. Właściciel ziemski sam wyznaczał którą część ziemi chciał zatrzymać, więc chłopom dawał zwykle gorszą. Planowano nieco dofinansować chłopów, ale sprawa rozbije się o wielki kryzys 1929 r. Nic dziwnego, że lista brutalnie stłumionych międzywojennych buntów chłopskich jest długa[1077] .

W maju 1926 r. nowy premier Wincenty Witos z PSL, rzucał wyzwanie Piłsudskiemu na łamach prasy, by albo pomógł, albo sam stworzył rząd (9 maja). Ten odpowiedział też w prasie (11 maja), że rząd myśli tylko o własnych pieniądzach. Dnia 12 maja rozpoczął się zamach stanu od spotkania Piłsudskiego z prezydentem Wojciechowskim na moście Poniatowskiego w Warszawie. Według Wojciechowskiego dialog wyglądał tak:

- stoję na straży honoru wojska polskiego!

-  No, no! Tylko nie w ten sposób…

- Reprezentuję tutaj Polskę, żądam dochodzenia swych pretensji na drodze legalnej, kategorycznej odpowiedzi na odezwę rządu!

- Dla mnie droga legalna zamknięta.

Po czym Piłsudski miał wyminąć prezydenta i zająć się obsadzaniem stolicy wiernymi mu żołnierzami.  Niezłomność prezydenta była prawdopodobnie nieprzyjemną niespodzianką, ponieważ znali się z PPS.  Piłsudski urządził kwaterę w koszarach 36. pułku piechoty i wysłał  Kazimierza Świtalskiego, aby ten przekonał kolejarzy do zablokowania transportów wojsk prorządowych m.in. z Wielkopolski.  Był rozczarowany, że nie wszyscy poszli za nim. W samej Warszawie generał  Rozwadowski nakazał, by oddziały Piłsudskiego wycofały się do godziny 18.30. Choć ostatecznie  siły rządowe postanowiły spróbować oczyścić stolicę z piłsudczyków jeszcze przed upływem własnego ultimatum. Na placu Zamkowym warszawiacy oklaskiwali Piłsudskiego, a negocjacje marszałka Macieja Rataja z prezydentem nic nie dały. Wojciechowski wygłosił orędzie, mówiąc o szaleńcach, którzy targnęli się na Majestat Ojczyzny i  uwiedli czystą duszę żołnierza polskiego, zaś PPS 13 maja wydał odezwę, w której rząd Witosa przedstawiła jako: „sprzysiężenie najczarniejszej reakcji faszystowsko-monarchistyczno-paskarskiej przeciwko najważniejszym interesom państwa i jego konstytucji, przeciwko masom ludowym, pozbawionym chleba i pracy, przeciwko masom włościańskim, którym się należy ziemia i praca, rząd geszeftów i zysków osobistych”. Później co bardziej radykalni socjaliści mieli żałować poparcia zamachu majowego, lecz wówczas endecja wydawała się zagrożeniem o wiele poważniejszym od ambicji marszałka[1078] . Ciekawe, że wówczas nikt nie przedstawiał Piłsudskiego jako faszysty, co czasem czyni się dzisiaj, natomiast w maju 1926 r. jego ludzie chętni straszyli rzekomym faszyzmem w obozie Witosa. Może dlatego że niektóre listy z pogróżkami wobec Narutowicza z 1922 r. były podpisane np. „polski faszysta”. Do 14 maja zamach stał się faktem. Zginęło w nim sumie 215 żołnierzy obu stron i 379 cywilów, a rannych było niemal półtora tysiąca[1079] . Prezydent podał się tego dnia do dymisji, a marszałek sejmu powołał 15 maja rząd Kazimierza Bartla, w którym Piłsudski objął urząd Ministra Spraw Wojskowych. Dnia 22 maja Piłsudski nawoływał już patetycznie do zgody: „niechaj krew ta gorąca, najcenniejsza w Polsce krew żołnierza, pod stopami naszymi będzie nowym posiewem braterstwa”. Natomiast 31 maja Piłsudskiego wybrano na prezydenta, ale on godności nie przyjął, ponieważ większe prerogatywy miał jako minister sterujący premierem. Dlatego niejako zamiast niego wybrano wiernego mu Ignacego Mościckiego. Ten 4 listopada 1926 wydał dekret o „przestępstwach prasowych”, specjalnie mętny, by zastraszyć dziennikarzy, ale sejm nakazał znacznie złagodzić jego treść.

Tak rozpoczęły się rządy „silnego człowieka”, jak to wykpiwał później Tadeusz Dołęga-Mostowicz, czyli sanacja (z łacińska ozdrowienie), jak mawiali piłsudczycy. W grudniu Antanas Smetona zrobił własny dyktatorski zamach stanu na Litwie. Piłsudski jednak ani myślał mu pobłażać i 9 grudnia w gmachu Ligi Narodów w Genewie zmusił Litwinów, by wszem i wobec głosili, że Polska i Litwa znajdują się w stanie pokoju; chodziło o to, by Kowno nie robiło Warszawie złej reklamy.

W styczniu 1927 r. powstaje BBWR - Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. W lutym „Mazurek Dąbrowskiego” zostaje nowym hymnem państwowym w miejsce „Boże, coś Polskę”.   Jest z tym związany pewien problem, otóż nasz hymn choć świecki i nowocześniejszy od poprzedniego i połączony poniekąd z rewolucją francuską, nie przygotowuje nas od kolebki do ochrony wolności. Francuzi w swoim śpiewają o walce z tyranią, o wolności w ogóle śpiewają też Holendrzy, Szwedzi a nawet Niemcy, podczas gdy Brytyjczycy mają to samo w Rule Britannia, jeśli nawet nie w hymnie królewskim. My tak samo jak w czasach Staszica nadal mylimy wolność i godność jednostki czyli wolność społeczną z niepodległością, zapominając że niepodległością cieszył się też do 2003 roku Saddam Husajn i spokojnie mógł mordować własnych obywateli. Szeroko pojęta i ponadczasowa wolność jako idea powinna w hymnie być, słowem – lepsza byłaby „Warszawianka” („żyj swobodo”), niż hymn nakazujący nam walczyć z szwedzkim zaborem i naśladować Bonapartego w bitwach, bo w ideach już nie.

W marcu 1927 roku BBWR dostał 25% głosów w wyborach parlamentarnych. Teraz opozycja lewicowa nazywała Piłsudskiego faszystą, ponieważ głosił wprost potrzebę wzmocnienia władzy wykonawczej wobec sejmu, a Mościcki manipulował prasą. Policja wyniosła posłów komunistycznych z sejmu. Piłsudski nie krył pogardy dla posłów, np. twierdził, że  „poseł to nikczemne zjawisko w Polsce” i, że „cała praca w sejmie śmierdzi i zaraża powietrze wszędzie”.

W 1929 r. przeciwnicy Piłsudskiego z lewicy lub ci którzy byli nim rozczarowani i widzieli w nim dyktatora, stworzyli wielką koalicję Centrolew. Szybko większość przywódców Centrolewu wylądowała w więzieniu lub została zmuszona do emigracji. Dnia 29 sierpnia 1930 prezydent Mościcki, na wniosek Piłsudskiego, rozwiązał parlament. W ten sposób elita opozycji traciła  immunitet. We wrześniu takie kłopotliwe osoby dla Piłsudskiego,  jak: Wincenty Witos, Norbert Barlicki, Władysław Kiernik, Herman Lieberman, Karol Popiel zostali uwięzieni bez sądu. Nie wiadomo, czy na rozkaz Piłsudskiego, ale w areszcie regularnie upokarzano ich i bito.

Wobec Wielkiego Kryzysu 1929 r., sanacja zareagowała tak, jak wszyscy, stosowaniem metod Keynesa, tzn. pobudzaniem gospodarki, lecz wówczas wiele krajów miało ciągle skromne możliwości wytwórcze i ta metoda gorzej się sprawdzała niż dziś[1080] .

Od stycznia do maja 1931 r. na łamach dziennika „ABC” ukazywała się powieść: „Kariera Nikodema Dyzmy” – słynna satyra na sanację, w odwecie za to, że w 1927 r. autor, czyli dziennikarz Tadeusz Dołęga-Mostowicz został napadnięty przez „nieznanych sprawców”, jak wtedy mówiono, co mogło być tylko próbą zastraszenia dziennikarza.

W 1932 r. powstał jednolity system szkolnictwa, w miejsce pozostałości po instytucjach zaborców. Po raz pierwszy w historii Polski 90% dzieci miała już wkrótce uczyć się przynajmniej do 11. roku życia[1081] . To sanacja a nie PRL położyły podwaliny pod alfabetyzację cięgle niepiśmiennej wsi. Mimo to wieś i miasto były dwoma odrębnymi światami, np. na ok. 13 tys. lekarzy na wsi w 1938 r. nadal pracował tylko co dziesiąty. To wówczas zaczęto mówić o Polsce A i Polsce B. Polska była bogatsza od Rumunii, ale uboższa od Hiszpanii. Polacy mieli trochę więcej radioodbiorników na tysiąc mieszkańców niż Włosi, ale kilka razu mniej niż Francuzi[1082] .

Radykalizacja postępowała w całej Europie, nawet w krajach o silnych tradycjach liberalno-demokratycznych, np. 6 czerwca 1934 r. tłum francuskich prawicowych radykałów i weteranów wielkiej wojny próbowało wedrzeć się do parlamentu.  Dnia 12 maja odbyła się lewicowo-liberalna kontrdemonstracja w obronie III Republiki. W tym czasie w Europie Środkowej w zasadzie tylko Czechosłowacja i Jugosławia nie były autorytarnymi państwami zorganizowanymi na wzór wojskowy.

Sanacja faktycznie funkcjonowała jak forma dyktatury, lecz wówczas w Europie takie formy rządów były właściwie normą. W 1934 r.  najradykalniejsi endecy założyli ONR, który niemal od razu został zdelegalizowany. Takie podejście było jednak rzadkością (od 1919 zdelegalizowana była tylko KPP). Również w 1934 r. otwarto obóz odosobnienia w Berezie Kartuskiej. Trudno powiedzieć, ile osób doprowadzono tam do śmierci nieludzkim traktowaniem; zapewne dużo mniej niż trzysta, co oznaczałoby 10% wszystkich, którzy przewinęli się przez obóz. Więźniowie byli to zwykle komuniści i ukraińscy separatyści, w mniejszym stopniu endecy, ludowcy i działacze Centrolewu[1083] . Ważniejsze od formy rządów było utrzymanie pokoju. Dlatego, gdy  w styczniu 1933 r. do władzy doszedł Hitler, marszałek szukał ugody granicznej i faktycznie zawarto ją w deklaracji o niestosowaniu przemocy ze stycznia 1934 r. W marcu zakończono też wojnę celną. Aż do tego porozumienia Piłsudski rozwijał plany wojny prewencyjnej z udziałem Polaków, Brytyjczyków, Francuzów i Czechosłowacji. Wtedy jednak, tj. na początku 1934 r. to Hitlerowi zależało na porozumieniu. Było mu ponoć tym łatwiej, że nie miał typowo pruskich antypolskich przesądów, chociaż Słowian nie lubił ,jak każdy austriacki niemieckojęzyczny nacjonalista. Zaraz po ułożeniu relacji z Berlinem, 13 lutego 1934 r. polski minister spraw zagranicznych Józef Beck wyjechał do Moskwy.

To jak funkcjonowały rządy sanacyjne może uzmysłowić zdarzenie mające miejsce tuż po śmierci Piłsudskiego 12 maja 1935 r.  Biskup kielecki Augustyn Łosiński odmówił bicia w dzwony kościelne. Ponieważ legioniści sami wdarli się do katedry bić w dzwony, doszło do zamieszek. Policja osłoniła pałac biskupi przed splądrowaniem. Skonfiskowano za to wydanie endeckiej „Gazety Warszawskiej”, która wydrukowała informację o zgonie marszałka jak każdą inną, tj. bez patosu i bez orędzia prezydenckiego. Po śmierci marszałka BBWR zmienił nazwę w Obóz Zjednoczenia Narodowego, czyli potocznie Ozon. Ozon szybko przesuwał się w prawo i nawet sięgnął po retorykę niechętną Żydom, choć ostatecznie efektem tego miał być jedynie zakaz judaistycznego rytualnego uboju zwierząt[1084] .

W październiku 1935 r. Włochy napadły na Abisynię twierdząc, że walczą z niewolnictwem. Londyn na krótko w to uwierzył i nie zablokował Kanału Sueskiego. Wobec tego ataku szybko demokracje i faszyzm zaczęły być wrogimi obozami w Europie. Londyn zaczął stosować appeasement (choć ten termin wymyśli dopiero rok później Neville Chamberlain), a USA ogłosiły neutralność. Dnia 16 lutego odbyły się ostatnie wolne wybory w Hiszpanii. Kolejne odbędą się dopiero za cztery dekady. Bez wsparcia Mussoliniego (most powietrzny) nie doszłoby do wojny domowej w tym kraju. W 1936 r. Niemcy wrócili do Nadrenii i przestawili ją na produkcję wojenną. Pretekstem były umowy francusko-radzieckie, a przyczyną francuskiej bierności kryzys ekonomiczny. W tym samym roku  powstaje oś Berlin-Rzym. Jednak nadal bano się najbardziej ZSRR, ponieważ był nadal nieporównanie potężniejszy wojskowo. Bano się także Japonii, która rozpoczęła podbój Chin w 1937 r.

Wobec rozbicia endecji najsilniejszą opozycją w rolniczej Polsce było chłopskie PSL. W dniach 16–25 sierpnia 1937 r. PSL  zorganizowało w całej Polsce, choć głównie na południu, gdyż PSL zawsze był silny w Galicji oraz w Warszawie serię protestów zwanym wielkim strajkiem chłopskim. Strajkujący chcieli zaprzestania dyskryminacji chłopstwa i przywrócenia konstytucji marcowej z 1921, tj. obalenia sanacji. Blokowano drogi dojazdowe do miast.  W strajku wzięło udział kilka milionów chłopów, w tym także nieco białoruskich i ukraińskich. Policja użyła siły. Zginęło ponad 40 chłopów, ponad pięć tys. aresztowano, z czego co jedną siódmą skazano wyrokami. Był to największy strajk polskiego międzywojnia.

Jedynym efektem strajku chłopskiego była wzmożona industrializacja południa. Już od 1936 r. Eugeniusz Kwiatkowski rozwijał Centralny Okręg Przemysłowy (COP) w skrócie COP – okręg przemysłowy dla zmniejszenia bezrobocia, rozbudowy własnego potencjału wojskowego (już nie hamował tego tradycjonalizm zmarłego marszałka) oraz podniesienia statusu materialnego dawnej Galicji. W 1937 r. Eugeniusz Kwiatkowski zrównoważył budżet, chociaż Polska bardziej potrzebowała pobudzenia gospodarki niż oszczędzania, z powodu słabości kredytowej za granicą coraz mocniej inwestowała w COP oraz port w Gdyni[1085] . W 1938 r. Kwiatkowski ogłosił ambitny plan 15-letni mający wyrównać poziom życia w Polsce A i B.

We wrześniu 1938 r. na konferencji w Monachium Francja mimo układów z Czechosłowacją i Brytyjczycy nie mający takich układów zgodziły się na oddanie Niemcom Sudetenlandu. Wynikało to m.in. z tego, że francuski premier Daladier stał na czele bardzo chybotliwej centrolewicowej koalicji rządowej, a wobec braku poparcia swoich prawicowych zwykle generałów, był mocno uzależniony od brytyjskiego wsparcia. W Wielkiej Brytanii wielu polityków myślało o Hitlerze z pewną sympatią jako o zaporze przeciwko bolszewii[1086] . Decydująca była jednak widoczna niechęć do ryzykowania walki przeciw Niemcom u czeskich polityków, ale już niektórzy wojskowi byli za próbą walk, a niemieccy sztabowcy wcale nie byli pewni sukcesu w razie czeskiego oporu.

Kraj Sudetów ciągnący się wzdłuż granic z Niemcami i Austrią zamieszkany był w 85% przez ludność niemiecką, a równocześnie stanowił 40% potencjału ekonomicznego Czechosłowacji i zaporę militarną w razie ewentualnej agresji Rzeszy. Wstydząc się później zgody na wzmocnienie Rzeszy, Londyn i Paryż nie zarejestrowały układu w Lidze Narodów, więc teoretycznie nie nabrał on mocy prawnej. Tymczasem Polska wymusiła na osłabionej przez Niemców Czechosłowacji rezygnację z części spornej Orawy, co wykorzystał propagandowo Hitler. W nowszej historiografii polskiej pojawiają się kontrowersyjne tezy, jakoby niemiecki dyktator chciał na tej bazie zbudować sojusz z Polakami, co mają potwierdzać choćby brytyjskie opory wobec Warszawy odnośnie dzielenia się sekretami wojskowymi.  Kontrują je znane wupowiedzi takie jak np. Normana Daviesa, który w wideorozmowie z Radosławem Sikorskim przypomniał, że sojusz Polski z Paryżem i Londynem choć tragiczny to zaowocował jednak ziemiami odzyskanymi,  że nie zawsze ma się wybór sojusznika, i że lepiej mieć jakichkolwiek sojuszników niż żadnych, a nam w 1939 raczej izolacja groziła niż dziwne oferty z Rzeszy.

Z początkiem 1939 r. sytuacja między Niemcami i Polską jest już bardzo napięta. Dnia 6 stycznia Joachim von Ribbentrop żąda już od Józefa Becka zgody na włączenie Gdańska do Rzeszy i na zbudowanie eksterytorialnej autostrady. Tylko wtedy III Rzesza uzna ostatecznie  polskie granice. Dwa dni później Mościcki, Beck i marszałek  Rydza-Śmigły zdecydowali nie ustępować  niemieckim żądaniom.

W marcu Hitler sięgnął już nie tylko po pas Sudetów, jakie przyznała mu konferencja monachijska, ale po całą Czechosłowację. Uznały to tylko dwa państwa –  Włochy i Polska. Dlatego przynajmniej w Londynie wahano się, czy Polacy nie są przypadkiem sojusznikiem Hitlera. Hitlerowcy przejęci niebagatelny czeski przemysł wojskowy, dlatego skandalizujący publicysta historyczny Piotr Zychowicz uważał, że III Rzesza była wówczas na tyle silna, iż należało się z nią wtedy porozumieć przeciwko Francji, Wielkiej Brytanii i ZSRR (jeśli nie wcześniej), by zachować więcej sił żywotnych narodu polskiego[1087] . Jednak wówczas o Blitzkriegu nikt nie słyszał, wojna była rozumiana w kontekście wielomiesięcznych masowych przesunięć wojsk niczym pod Sommą w 1916 r., a Warszawa i Berlin na papierze nawet razem nie stanowiły specjalnej siły w konfrontacji z Zachodem i ZSRR, jak przytomnie zauważa np. na swoim blogu geopolitycznym Krzysztof Wojczal[1088] . Pisze on również:

„…Aneksja Czech (15 marca 1939 r.) bardzo znacznie wzmocniła III Rzeszę…Hitler poczuł się wówczas naprawdę pewnie. Niemal natychmiast wystosował oficjalne już żądania w stosunku do Polski. Rozkazał też zintensyfikowanie prac przy Linii Zygfryda (to dziwne, skoro najpierw rzekomo planował uderzyć Francję, a z Polską zawrzeć sojusz). Żądanie Gdańska nie miało jednak jeszcze prowadzić do wojny. W dniu 25 marca 39′ Hitler odbył rozmowę z głównodowodzącym wojsk lądowych gen. Brauchitschem. Wg notatki z tej rozmowy Hitler stwierdził, że Polska winna zostać tak pobita, aby w następnych dziesięcioleciach przestała się całkowicie liczyć jako czynnik polityczny. Rozważał też utworzenie państwa ukraińskiego. Było to powtórzeniem już wcześniej sprecyzowanej wizji przyszłości, bowiem w rozmowie ze stycznia 1934 r. z Hermannem Rauschningiem, prezydentem Senatu Wolnego Miasta Gdańska, Führer powiedział rozmówcy, iż zamierza „swoją politykę na Wschodzie” prowadzić z Polską, ale nie dopuści, aby tam powstało „nowe mocarstwo polskie”. Jednoznacznie przekreśla to tezę o tym, iż w sojuszu z III Rzeszą, Polska mogłaby stać się mocarstwem. Kreślenie takich wizji, należy uznać za niedojrzałe zachowanie fantastów, którzy nie posiedli dostatecznej wiedzy historycznej…[1089] ”.

Również w marcu 1939 r. Stanisław Cat-Mackiewicz, wpływowy konserwatywny publicysta, który w 1926 i 1927 r. przekonał do Piłsudskiego tzw. „żubry kresowe” czyli właścicieli ziemskich ze wschodniej części kraju, popadł już w tak wielki konflikt z następcami Piłsudskiego, że został zesłany do Berezy Kartuskiej.

Dopiero w początkach marca 1939 r. w sztabie głównym armii polskiej zaczęto pracę nad planem wojny z Niemcami (tzw. „Plan Zachód”). W dniu 31 marca Wielka Brytania zagwarantowała polskie granice i niepodległość. Tego samego dnia  Wincenty Witos powrócił z emigracji politycznej w Czechosłowacji.

W początkach kwietnia Włochy dokonały inwazji na Albanię. Tym samym rozpoczęły II wojnę światową w Europie, ponieważ od niemal dwóch lat czyli od lipca 1937 r. trwała wojna Cesarstwa Japonii z Republiką Chińską. Nie przeszkadza to Polakom widzieć początek II wojny światowej 1 września 1939 r., a Amerykanom i Rosjanom przesuwać go aż do drugiej połowy 1941 r.

W odpowiedzi na włoskie agresywne kroki w południowej Europie, Wielka Brytania 26 kwietnia wprowadziła powszechną służbę wojskową. Dwa dni później Niemcy wypowiedzieli deklarację polsko-niemiecką o niestosowaniu przemocy ze stycznia 1934 r., dając w zasadzie jasny sygnał, że zamierzają zaatakować, chociaż Hitler nie miał zamiaru wypowiadać wojny wprost. Tego samego dnie perorował w Reichstagu o „przestrzeni życiowej” i unieważnił wypowiedział traktat morski podpisany wcześniej z Brytyjczykami.

Dnia 5 maja minister Józef Beck wygłosił słynne przemówienie sejmowe: „pokój tak, ale nie za wszelką cenę” odrzucając oficjalnie styczniowe żądania niemieckie. Dnia 19 maja  w Paryżu podpisano protokół o natychmiastowej pomocy zbrojnej Francji, jeśli Niemcy zaatakują Polskę. Cztery dni później w Warszawie odbyła się narada wojenna z Brytyjczykami.

W dniu 25 lipca polscy kryptolodzy przekazali Francuzom i Brytyjczykom klucz do rozszyfrowania sekretów „Enigmy”, a właściwie kolejnej już wersji szyfru. Poprzednią udało się złamać jeszcze w 1938 r. Było to możliwe tylko dzięki temu, że francuski szpieg już w 1931 r. wysłał odpowiednie informacje o znaczeniu nowej maszyny wojsku francuskiemu, a Francuzi Polakom i Brytyjczykom. W ogólnych dość bezsensownych polsko-brytyjskich przepychankach o to, kto ile miał zasług w łamaniu „Enigmy”, zapomina się o decydującej roli Francji, która namówiła nieufających sobie nawzajem Polaków i Brytyjczyków (Brytania była sojusznikiem dużo bardziej egzotycznym dla nas, a Piłsudski był uważany generalnie za faszystę w Londynie). Należy więc przede wszystkim docenić rolę Francji i niektórzy autorzy to czynią[1090] .

Kluczową rolę w koordynowaniu prac francusko-brytyjsko-polskich grali Gustave Bertrand i Luis Rivet i Rodolphe Bertrand z francuskiej służby wywiadowczej (Service de Renseigments) i agent francuski w III Rzeszy, prawdopodobnie najlepszy szpieg II wojny światowej Hans Thilo-Schmidt[1091] . Współpraca trzech narodów trwała całą wojnę i musiała nieustannie reagować na niemieckie ulepszenia. Bez Francuzów nie byłoby odkrycia sekretów Wehrmachtu, ponieważ ani Brytyjczycy, ani Polacy nie dysponowaliby wystarczającymi danymi do złamania szyfrów. Warto też wspomnieć o szyfrze marynarki niemieckiej – Geheimschreiber, który złamała i dostarczyła aliantom neutralna Szwecja.

Dnia 29 lipca  transatlantyk MS Chrobry wypłynął z Gdyni w swój pierwszy rejs.  Na pokładzie był m.in. pisarz Witold Gombrowicz, który pod wpływem wieści z kraju we wrześniu, pozostanie już w Buenos Aires, żyjąc w biedzie. W powieści „Transatlantyk” pozostawi po sobie karykaturę tamtejszej społeczności polskiej. Wiele dekad później Roman Giertych jako minister edukacji będzie próbował wyrzucić książkę z listy lektur, ponieważ jego zdaniem to powieść o tym, jak należy uciec od służby wojskowej w ramiona homoseksualnych kochanków. Tymczasem to nie był manifest, lecz groteska pisana do szuflady, fragment o butnej Polonii argentyńskiej i o tym, jak autor skierował amory Gonzalo na młodego rekruta, by mieć chwilę spokoju. Sam Gombrowicz, owszem mówił o ciężarze polskości, która dusi w nas radość życia, ale nie był dezerterem, lecz po prostu nie miał jak wrócić, by ewentualnie walczyć[1092] .

W połowie sierpnia Polska zamknęła handel graniczny z III Rzeszą.  Dnia 23 sierpnia nastąpiła wymiana depesz Londynu i Berlina; brytyjski premier Neville Chamberlain ostrzegł Hitlera, że Wielka Brytania w razie czego pomoże Polakom zbrojnie, zaś Hitler odpowiedział, że nie zrezygnuje z roszczeń do Gdańska. Tego samego dnia w Moskwie podpisano pakt o nieagresji między ZSRR i III Rzeszą (Ribbentrop – Mołotow) z tajnymi klauzulami o współpracy przeciw Polsce. Następnego dnia, bardziej oczywiście w odpowiedzi na wymianę myśli Chamberlaina z Hitlerem, niż podpisów w Moskwie, rozpoczęła się zarówno w Polsce, jak i w Wielkiej Brytanii częściowa mobilizacja.

Z kolei 25 sierpnia Polacy i Brytyjczycy podpisali wzajemne gwarancje pomocy militarnej, co opóźni, ale niestety nie zniechęci Hitlera, stąd biorą się spiskowe teorie, jakoby Brytyjczycy w pewnym sensie specjalnie skierowali gniew Niemców na Polskę[1093] , co jest absurdem, ponieważ Hitler od zawsze planował zacząć od „przestrzeni życiowej” na Wschodzie.  Tego samego dnia do Gdańska wpłynął rzekomo gościnnie pancernik szkolny „Schleswig-Holstein”. Nadal trwało pozornie normalne życie. Np. 27 sierpnia  w towarzyskim meczu w Warszawie Polska pokonała Węgry i o tym mówiła cała stolica.  Dzień później miał miejsce zamach bombowy na dworcu w Tarnowie zorganizowany przez niemieckich sabotażystów. Jednak 30 sierpnia to już pełna mobilizacja Wojska Polskiego z rozkazu prezydenta i rozkaz ewakuacji najcenniejszych okrętów z Gdyni do Szkocji, flota była bowiem za słaba, by walczyć z Kriegsmarine i jeśli miała się gdzieś przydać, to raczej jako siła pomocnicza dla Royal Navy. Dzień 31 sierpnia to niemieckie ultimatum i prowokacja gliwicka tak, by wyglądało, że to Polacy napadli na Gleiwitz. Hitler miał nadzieję, że brak pewności, co do winy rozpętania wojny powstrzyma Brytyjczyków i Francuzów do pomocy Polsce. Nie udało się.

Jak powszechnie wiadomo, 1 września 1939 r. zaczyna się atak z Rzeszy i z Gdańska rozmaitych jednostek wojska i policji przeciwko polskiej bazie na Westerplatte. Obrona była zasadniczo skazana na niepowodzenie, ale najprawdopodobniej zastępca dowódcy wymusił podjęcie na majorze Henryku Sucharskim obrony z przyczyn symbolicznych. Niemiecką skuteczność osłabiło słabe rozpoznanie. Niemcy brali umocnienia Westerplatte za  rodzaj polskiej linii Maginota, tj. za ciągłą strukturę obronną. Także już 1 września odbyło się pierwsze bombardowanie Warszawy, a Mościcki grzmiał w radiu o Niemcach jako o „odwiecznym wrogu”.

Następnego dnia polski samolot zbombardował fabrykę w Ohlau (polska nazwa: Oława), a Brytyjczycy wysłali dziesięć szwadronów bombowców do Francji w ramach pospiesznych i nieco chaotycznych przygotowań wojennych. Irlandia ogłosiła tego dnia neutralność, a w Polsce odbyło się ostatnie posiedzenie parlamentarne II RP. Tego dnia Luftwaffe ostrzelała w Kole pociąg ewakuacyjny z Krotoszyna.  Bombardowanie cywilów stanie się w tej wojnie niestety normą.

Dnia 3 września Francja, Wielka Brytania, Nowa Zelandia i Australia wypowiedziały Niemcom wojnę, lecz do natychmiastowej akcji były niegotowe, zaś Jugosławia i Belgia ogłosiły neutralność. Dzień później, 4 września Brytyjczycy i Niemcy zaczęli niszczyć nawzajem swoje floty handlowe nalotami lotniczymi, a RAF zbombardował Wilhelmshaven bombami, gdy ulotki zrzucone na Berlin nie wystarczyły. Do dziś antyzachodnio usposobieni „historycy” tacy, jak Piotr Zychowicz przemilczają te bomby, mówiąc dużo o ulotkach, utrwalając propagandę PRL o rzekomej zdradzie Zachodu. Ta niedorzeczność dobrze brzmi w wielu polskich uszach, ponieważ umożliwia zwalanie na Francuzów i Brytyjczyków winy za nieudaną polską obronę. Słuchanie rad odległego Londynu co do przeprowadzania mobilizacji przez polskich wojskowych to także błąd polski, a nie brytyjski. Na szczęście nawet sceptyczni co do aliantów zachodnich historycy zauważają walki na morzu toczone od 4 września oraz kłótnie między Londynem a Paryżem, zastanawiając się, czy RAF powinien wesprzeć francuską ofensywę (z powodu szybkiego unicestwienia polskiego lotnictwa, cała potęga Luftwaffe była gotowa niszczyć oddziały atakujące), czy też zachować własną niezależną inicjatywę w niszczeniu niemieckich baz i portów[1094] . Te spory mocno opóźniły pomoc dla Polski, ale pamiętajmy, że Beck i Rydz-Śmigły obiecali wytrzymać 2-5 miesięcy. Blitzkrieg przerósł wyobraźnię wszystkich, nawet samych Niemców.

W Bydgoszczy od 3 września niemiecka piąta kolumna próbowała przejąć kontrolę nad miastem. Zwłaszcza bogatsi Niemcy nie mogli przeboleć, że w 1918 r. znaleźli się nagle w ramach polskiego państwa, którym często pogardzali, choć zdarzały się wyjątki. Niemieckim robotnikom było często obojętne, czy płacą podatki do Berlina czy do Warszawy[1095] . Tego dnia wojska III Rzeszy były już w Katowicach.

Do 6 września, kiedy to Niemcy wkraczali do Krakowa, neutralność ogłosiły Japonia i USA, zaś Nepal i RPA wypowiedziały wojnę III Rzeszy. Także 6 września niedaleko Izbicy Kujawskiej gen. Tadeusz Kutrzeba, którego armia na razie nie musiała walczyć, zaproponował kontratak przez Łódź (mówił wymyślanym na poczekaniu wysokokontekstowym szyfrem, by znający polski podsłuchujący telefonicznie Niemcy nie zrozumieli: „Panie Marszałku. Melduję, że chcę się „kopnąć na spacer po bawełnę”), niestety Rydz-Śmigły nakazał mu poprowadzić wojsko na Warszawę, by wzmocnić jej statyczną obronę, zamiast pozwolić Kutrzebie choć trochę zaskoczyć agresorów i dać prawdziwą ulgę pozostałym armiom.

W dniu 7 września BBC nadało pierwszą audycję po polsku, a Francuzi wkroczyli  siłami dwóch armii w głąb Zagłębia Saary, pokonując opór niemieckich jednostek granicznych i rozminowując teren. Nie było tam cywilów, gdyż Niemcy spodziewali się ataków. Ponieważ niemal 90% sił zbrojnych III Rzeszy znajdowało się w Polsce (nie chciano powtórzyć błędu I wojny światowej i podziału armii na dwa równe fronty), jednostki znajdujące się przed Francuzami cofały się ku ich niedowierzaniu. Londyn i Paryż były ostrożne, spodziewając się lada chwila kontrataków choćby Luftwaffe. Francuzi weszli na 32 kilometry w głąb Rzeszy, zajmując takie miasta, jak: Gersheim, Medelsheim, Ihn, Niedergailbach, Bliesmengen, Ludweiler, Brenschelbach, Lauterbach, Niedaltdorf, Kleinblittersdorf, Auersmacher i Sitterswald. Ponieważ Niemcy wycofywali się szybko na z góry określone pozycje, a armia francuska posuwała się w tempie typowym dla „wielkiej wojny”  raczej niż dla Blitzkriegu, walki nie były bardzo intensywne. Tym niemniej do października Francja straciła na potyczkach granicznych ponad 1800 żołnierzy zabitych i rannych. Wobec naszej pamięci od okropieństwach II wojny światowej wydaje się to mało, lecz to wcale nie było tak niewiele, gdy (pamiętając o niemieckim unikaniu walki na Zachodzie) zestawić te dane np. z ok. pięćdziesięcioma tysiącami zabitych i rannych Niemców w całej kampanii wrześniowej w Polsce, a nawet dwustoma tysiącami zabitych i rannych Polaków. Alianci stracili też w dniach ponad sto samolotów na ok. pięćdziesiąt niemieckich oraz cztery czołgi Renault.

Już 8 września rząd ewakuuje się z Warszawy, a gen. Kutrzeba próbuje wymóc na Rydzu-Śmigłym zgodę na kontruderzenie dwoma armiami. Mimo odmowy postanawia zaryzykować. Tak dojdzie do bitwy stanowiącej jedyną w miarę skuteczną polską odpowiedź na Blitzkrieg. Ludzie Kutrzeby maszerowali tylko nocą, z uwagi na całkowite panowanie Luftwaffe w powietrzu. Niemcy z V kolumny próbowali podpalać snopki z sianem, by dopomóc swoim lotnikom. Dnia 9 września zaczyna się największa bitwa kampanii polskiej 1939 r. Dwie polskie armie; świeża armia „Poznań” (gen. Kutrzeba) i nieco już poszarpana walką „Pomorze” (gen. Władysław Bortnowski) zaatakowała zaskoczonych Niemców.  Kutrzeba zamierzał zaatakować przede wszystkim oddziały gen. Gerda von Rundstedta, lecz marszałek Rydz-Śmigły rozkazał mu głównie osłaniać uciekające w kierunku Rumunii na wpół już rozbite amie „Prusy”, „Lublin”, „Kraków” i „Karpaty”. O tym, że ofensywa francuska wydawała się zrazu poważniejszym zagrożeniem niż akcja nad Bzurą, świadczyć może dyrektywa Hitlera numer trzy o transferze sporej części sił z Polski do Zagłębia Saary. Może właśnie dlatego bitwa nad Bzurą będzie się ciągnąć w zasadzie do 21 września.

Dnia 10 września rozpoczęły się egzekucje Polaków w Bydgoszczy, w odwecie za stłumienie buntu niemieckiej V kolumny tydzień wcześniej przez polskich żołnierzy. Dzień później Wehrmacht dotarł do Władysławowa, odcinając polskie armie od wybrzeża. W swoich meldunkach Niemcy szydzili z głupich ataków polskiej kawalerii na czołgi, chociaż takie ataki zdarzały się tylko wobec dymisji zmotoryzowanych, a nie pancernych lub chodziło o żołnierzy konno przewożących karabiny przeciwpancerne (najlepszą chyba polską broń w tej kampanii), stając jednak do walki jako piechota. Mimo to Polacy podchwycili ten mit jako romantyczny[1096] , dokładnie tak samo jak Amerykanie przejęli od Brytyjczyków prześmiewczą pierwotnie piosenkę Yankee Doodle w 1776 r., a Brytyjczycy wkrótce mieli przejąć od Goebbelsa miano „szczurów pustyni” (Wüstenratten, desert rats).

Dnia 12 września 1939 r. Niemcy nadal pierzchali przed Francuzami, stosując jedynie manewry opóźniające i stawiając kolejne miny. Było to dla nich korzystne, ponieważ w ten sposób Francuzi zostali wywabieni z potężnych umocnień linii Maginota. Termin głównego francuskiego uderzenia był określony, zgodnie z polsko-francuską konwencją wojskową, na piętnasty dzień po rozpoczęciu mobilizacji francuskiej (tzn. 17 września). Do 15 września Francja zmobilizuje 70 swoich europejskich dywizji, z których sporą część przerzucona zostanie nad granicę. Jednak wiele zaważyła konferencja francusko-brytyjskiej rady wojennej w Abbeville z udziałem premierów Chamberlaina i Eduarda Daladiera oraz  głównodowodzącego armii francuskiej gen. Maurice Gamelina. Podjęto wtedy decyzję o ograniczeniu akcji zaczepnych RAF i Armee de l’Air, ponieważ wiedziano już, że Polska jest na kolanach, spora część Luftwaffe operowała już na Zachodzie, po przeniesieniu z Polski, a ZSRR prawdopodobnie poprze Niemcy. Londyn i Paryż, a jeszcze bardziej gen. Gamelin domagali się nieustannie pomocy od siebie nawzajem, aż było za późno. Przewidywano, że Niemcy (wspomagani być może przez ZSRR i Włochy) mogą już w październiku uderzyć na Zachód, do czego trzeba się przygotować. Stąd ograniczono się do akcji RAF przeciwko niemieckim okrętom w północnych rejonach Rzeszy i na Atlantyku oraz do wspomnianej akcji w Saarze. To z braku czasu, a nie chęci ofensywa w Saarland nie zdążyła się rozwinąć wiele ponad rozmiar zbrojnego rekonesansu[1097] .

Polaków być może nie poinformowano wprost o wnioskach z obrad w Abbeville, choć najprawdopodobniej Francuzi to zrobili, ale i tak zdawali sobie oni sprawę z dziwnej sytuacji, w jakiej znajdowali się ich zachodni sojusznicy[1098] . Opinie powołujące się na wcześniejsze meldunki amerykańskiego dyplomaty w Warszawie o tajnej klauzuli paktu Ribbentrop-Mołotow (klauzuli o podziale Polski), które rzekomo udowadniają podwójną grę Londynu i Paryża są bezzasadne. Dyplomata amerykański w 1939 i 1940 r. był dyplomatą neutralnego kraju, niespecjalnie nawet przychylnego Francji i Wielkiej Brytanii, więc jego rewelacje przed wrześniem 1939 r. nawet należało wziąć za pusty szum informacyjny[1099] . Pojawiające się także informacje biegnące w przeciwnym kierunku, że Francja wiedziała o tym i poinformowała Polaków są jeszcze bardziej trudne do zweryfikowania. Jednak także i w tym przypadku ma zastosowanie reguła szumu informacyjnego.

Także 12 września 1939 r. w miejscowości Jełowa (Ilnau) pod Opolem (Oppeln) Hitler,  Joachim von Ribbentrop, gen. Wilhelm Keitel, adm. Wilhelm Canaris debatowali już o ewentualnym podziale ziem polskich między ZSRR i III Rzeszą. Padały też inne propozycje (kadłubowej małej Polski i Ukrainy). Zastanawiano się nad niszczeniem elit polskich, np. szlachty i kleru.

Dnia 14 września Polacy próbowali odbić silnie obsadzony przez Niemców Łowicz. Koordynacja ataków była utrudniona z powodu przerwanej komunikacji. Jeszcze dzień przed wkroczeniem Sowietów (17 września) oddziały Kutrzeby i Bortnowskiego postanowili wyrwać się z niemieckiego okrążenia i przebijać się do Warszawy. W trakcie tego odwrotu armia „Pomorze” została zniszczona,   Bortnowski dostanie się 21 września do niewoli.

W dniu 20 września nastąpiła obrona Grodna przed Sowietami, mimo iż niemal do ostatniej chwili obrońcy nie wiedzieli, czy będą bronić się przed Niemcami czy przed Rosjanami. Dzień później Hitler był w Gdyni, skąd dowiadywał się o polskiej obronie Helu. Dnia 22 września 1939 r. w Brześciu nad Bugiem wojska Heinza Guderiana i Siemiona Kriwoszeina paradowały jedna po drugiej na poczet udanej współpracy. Gen. Kriwoszein nie chciał, by całe armie maszerowały obok siebie, ponieważ Niemcy byli bardziej wypoczęci i oddelegował  do defilady jedynie batalion  czołgów.

Dnia 25 września na szefa rządu na uchodźstwie prezydent Mościcki wyznaczył Wieniawę-Długoszowskiego, ale państwa zachodnie nie akceptowały kolejnego sanacyjnego autorytarysty i przeforsowały innego oficera, czyli Władysława Sikorskiego, na którego korzyść przemawiała długoletnia opozycja wobec sanacji; w oczach Zachodu uchodził za porządnego demokratę. Rolę parlamentu odgrywać miała Rada Narodowa mająca reprezentacje niemal wszystkich przedwojennych partii. Rząd Sikorskiego miał nawet własny skarb, ponieważ udało się wywieźć polskie rezerwy złota z kraju[1100] . W tej sprawie wynikły chyba jedyne nasze długowojenne prawdziwe problemy z Francuzami, na szczęście przejściowe.

Już 28 września III Rzesza i ZSRR dokonały dość dokładnego wytyczenia granicy niemiecko-sowieckiej. Tego samego dnia Sowieci zażądali od  Litwy, Łotwy i Estonii zgody na wpuszczenie swoich garnizonów.

Do końca września 1939 r. do Rumunii przedostało się ok. 50 tys. żołnierzy, wraz z ponad 3 tys. oficerów. Rumuni internowali ich w kilkudziesięciu obozach w kiepskich warunkach bytowych. W październiku doszło niemal drugie tyle uciekinierów. Na Litwie internowano ogółem ok. 13 tys. żołnierzy. Internowano ich m.in. w fortach pod Kownem. Na Łotwę trafiło ok. 1 tys. Polaków i wystarczyły dla nich koszary. Niemieckie groźby spowodowały, że Rumuni z czasem stawali się nieprzyjemni, np. chcieli wbrew zasadom wojennym wymusić od oficerów uroczyste deklaracje wyrzeczenia się walki z Niemcami. Rumuńscy cywile jednak traktowali Polaków życzliwie, co opisywał m.in. Władysław Pobóg-Malinowski.

Dnia 5 października  Hitler oglądał już w Warszawie ogromną zwycięską defiladę Wehrmachtu, a 11 października ukazało się pierwsze wydanie słynnej gadzinówki „Nowy Kurier Warszawski”, gdzie regularnie atakowano Francję i Wielką Brytanię, których oficerowie byli zszokowani błyskawicznym zwycięstwem Niemców. Należy pamiętać, że nikt nigdy wcześniej Blizkriegu nie widział, a jeden miesiąc wg dotychczasowej sztuki wojennej z udziałem milionowych armii, czyli z I wojny światowej, (ciągle nazywanej wielką wojną, ponieważ zabiła ona miliony, a kampania w Polsce niespełna 300 tys. ludzi) to nie był długi okres. Już 16 października pod Starogardem Gdańskim hitlerowcy rozstrzelali 47 polskich księży, a na Zachodzie wojska niemieckie zaczęły wypierać Francuzów z Saarlandu.

W drugiej połowie października Sowieci rozpoczęli pełną parą rusyfikację zajętych regionów. Dnia 22 października zorganizowali sfałszowane wybory do legislatyw Zachodniej Białorusi i Zachodniej Ukrainy. Piosenkarz i aktor Eugeniusz Bodo, który z obawy przed hitlerowcami, których dawniej wykpiwał na scenie, schronił się na terenach zajętych przez Sowietów, musiał teraz śpiewać po rosyjsku – na szczęście znał ten język. Na widowni zasiadały kołchoźniaczki w koszulach nocnych, ukradzionych polskim damom, które z kolei uciekały na Zachód. Koszule te wzięły za suknie wieczorowe. Stalinowskie czystki spowodowały, że brak było utalentowanych administratorów wojskowych i cywilnych, więc wybrano zgodnie z logiką rewolucyjną nieco Białorusinów i Żydów lokalnych, którzy czasami bywali wobec Polaków okrutni. Elity polskie (urzędnicy, księża, nauczyciele, policjanci) zostały w wielkim stopniu wysiedlone do Kazachstanu lub na Sybir (ponad 300 tys. ludzi do wiosny 1941 r., w tym 20% nie-Polaków przynajmniej wg tajemniczych kategorii sowieckich)[1101] .

W dniu 26 października ze wschodniej części ziem polskich przypadłych Niemcom powstało Generalne Gubernatorstwo, a ZSRR daje Wilno w prezencie Litwinom.  Tego samego dnia potężny okręt niemiecki „Graf Spee” wyruszył z misją zatapiania tak wielu alianckich statków handlowych na Atlantyku jak się tylko da. Rajd tego statku to wielka epopeja sama w sobie, a głównym jej bohaterem jest maleńki Urugwaj, który ostatecznie każe się wynosić zarówno Royal Navy, jak i Kriegsmarine. Dzień 13 grudnia okazał się pechowy dla niemieckiego okrętu, gdyż właśnie wtedy Royal Navy namierzyła go u urugwajskich wybrzeży.

Do końca października III Rzesza i ZSRR zakończyły dzielenie się Polską. W początkach listopada rozpoczęły się Sonderaktion Krakau, Sonderaktion Lublin i Intelligenzaktion Litzmannstadt – niemieckie akcje mające stłamsić ewentualny opór ze strony polskich elit, zanim jeszcze się zdąży ukształtować (mimo to tajne związki paramilitarne już się zdążyły ukształtować np. w stolicy – tzw. Tajna Armia Polska). Uwięzieni profesorowie krakowscy zostaną zwolnieni dopiero w lutym 1940 r. na prośbę Benito Mussoliniego. Sadząc choćby z pamiętników Galeazzo Ciano, zięcia włoskiego dyktatora i szefa włoskiego MSZ, włoskie elity faszystowskie były przerażone nazistowskim twardym kursem wobec okupowanych krajów.

Do końca listopada Niemcy dali Słowakom nieco spornych terenów nadgranicznych, a Sowieci, podporządkowawszy sobie państwa bałtyckie za pomocą narzuconych im garnizonów, zdążyli zaatakować Finlandię. Finowie jednak m.in. dzięki szwedzkim dostawom broni postawili o wiele bardziej zacięty opór niż Moskwa przewidywała, stąd Hitler zacznie Sowietów lekceważyć pod względem wojskowym. Za przykładem niemiecko-sowieckim zaczęły powstawać kolejne dyktatorskie rządy, jak np. księdza Tiso na Słowacji.

Od początku grudnia Żydzi w Generalnym Gubernatorstwie musieli nosić opaskę z gwiazdą Dawida. Prześladowania i propaganda szły ramię w ramię zarówno w strefie niemieckiej, jak i radzieckiej. Dnia 14 lutego powstaje niemiecki teatr w Bydgoszczy, dzień później Sowieci zlikwidowali Uniwersytet Wileński. Żydzi polscy byli w ogromnej większości biedni i ich ziomkowie z Pragi czy Berlina czasem nazywali ich pogardliwie Ostjuden czyli Żydami wschodnimi. Trochę podobnie krakowscy Żydzi nazywali tych na wschód on nich litwakami[1102] . Być może tu tkwi przyczyna dość daleko posuniętej znieczulicy Żydów np. nowojorskich wobec losu semickich mieszkańców GG. Mit bogatych Żydów wyzyskiwaczy miał pozór sensu na Zachodzie, ale w Polsce był dziwacznym importem. Z kolei mit żydokomuny miał podłoże w miejskości Żydów. W małej nielegalnej partyjce komunistycznej (zdelegalizowanej już w 1919 r.) 1/5 członków była Żydami, ale odpowiadało to mniej więcej stosunkowi liczebnemu Żydów do ogółu mieszczan w nadal wiejskim kraju jakim była Polska 1939 r.[1103] .

Do końca 1939 r. zgermanizowano lub zamknięto gazety, teatry, kina, szkoły i muzea. Stanowiło to szok, ponieważ spodziewano się raczej okupacji w stylu wilhelmińskich Niemiec, które pozwalały np. na polskie teatry. W strefie przyłączonej do Rzeszy nawet Kościół i policja zostały zgermanizowane; w GG pozostały polskie. Administracja była chaotyczna; struktury partyjne mieszały się z państwowymi, a o śmierć ze strony np. sfrustrowanego oficera było łatwo. Płace w GG ustawiono na tak niskim poziomie, że praca na czarno stała się koniecznością[1104] .

Z nowym rokiem 1940 Brytyjczycy rozpoczęli powszechną mobilizację, a Francuzi rozpoczęli odtwarzanie polskich jednostek wojskowych tym razem na francuskim sprzęcie. Dnia 13 stycznia Belgowie przechwycili niemiecki samolot z planami ataku na ich kraj i również ogłosili mobilizację. Niemcy musieli teraz opracować nowy plan co znacznie opóźniło ich plany inwazji w Europie Zachodniej. W tym samym czasie Finom udało się nieco ostudzić zapała Armii Czerwonej.

Dnia 22 stycznia Związek Walki Zbrojnej (ZWZ) zaskoczył Sowietów zbrojnym wystąpieniem w Czortkowie. Niestety nie udało się powstańcom opanować koszar ani dworca by ewakuować się do Rumunii. Sprawa zakończyła się ponad pół tysiącem aresztowań, torturami i prześladowaniami.

W lutym 1940 r. Brytyjczykom udało się zdobyć niemiecki okręt „Altmark” i odbić kilkuset jeńców. Tak zaczęła się krwawa bitwa o północny Atlantyk. Dnia 12 marca Rosjanie zawarli pokój z Finami. Finlandia, dzięki bohaterskiej obronie, straciła na rzecz sowieckiego tytana tylko 10% swojego terytorium.  Do czerwca ponad 20 tys. internowanych polskich wojskowych wydostanie się z kiepsko strzeżonych obozów do Francji. By uspokoić Berlin, Rumuni wydali im w lutym dziewięciuset polskich oficerów. Do 1944 r. w Rumunii pozostanie już tylko kilka tysięcy Polaków.

Od marca 1940 r. Niemcy rozpoczęli niszczenie symboli polskości, jak np. pomniki Chopina, natomiast Sowieci przystąpili do zabijania pochwyconych polskich oficerów. Wcześniej w dość surrealistyczny sposób starali się ustalić ich stosunek do siebie. Oficerowie NKWD zadawali pytania Polakom, czy np. zaprosili by ich na herbatę (wy prigłasiliby mienia na czasku czaja?), oczywiście jak już nastanie pokój. Wymijające, choć uprzejme odpowiedzi Polaków oraz fanatyzm Ławrientija Berii przypieczętowały ich los.

Dnia 9 kwietnia Niemcy napadli na Danię i Norwegię. Bezbronna Dania powalczyła w zasadzie tylko o pałac królewski w Kopenhadze (Wyspy Owcze i Islandię obsadzili Brytyjczycy), natomiast usiana fiordami Norwegia walczyła z pomocą brytyjskiej floty nawet po utracie najważniejszych miast, mimo iż jej armia miała tylko 50 tys. żołnierzy. Już w połowie kwietnia Brytyjczycy i Francuzi starali się wzmacniać norweską obronę desantami, m.in. w Narwiku. W zasadzie Norwegia nie została do końca zdobyta przez Niemców, to w Belgii i Francji przesądzą się losy kampanii norweskiej.  Już 10 maja 1940 r. rusza bowiem atak na Holandię, Belgię, Luksemburg i Francję.

Holendrzy zatopili wiele dróg komunikacyjnych, lecz akcje sabotażowe z udziałem mówiących po niderlandzku przebranych niemieckich żołnierzy  (Holendrzy niektórych zdemaskowali każąc w razie wątpliwości wypowiedzieć nazwę dzielnicy Hagi – Scheveningen) oraz licznych spadochroniarzy. Obrona Holandii kończy się 14 maja wobec sparaliżowania działań obronnych i gróźb zrównania Rotterdamu z ziemią (i tak został zniszczony, ponieważ Luftwaffe nie dostało na czas zmienionych rozkazów).

Wobec wkroczenia do Belgii, której niepodległości Wielka Brytania była gwarantem, padł rząd Chamberlaina, który został zastąpiony przez wojowniczą ekipę Winstona Churchilla. Niemcom udało się brawurową akcją spadochroniarzy uzbrojonych w miny kulminacyjne zająć prędko fortecę Eben Emael – klucz do samej Belgii.

Od 10 maja do rozejmu 22 czerwca trwała też kampania francuska. Potężna armia francuska wspomagana przez Brytyjczyków przyjęła kilka błędnych założeń taktycznych, które spowodowały klęskę. Chociaż francuskie czołgi były średnio lepsze od niemieckich, zostały rozdysponowane jako wsparcie dywizji piechoty, a nie jak służące do łamania frontu dywizje pancerne Niemców. Wielką szkodą jest to, że pierwotny bardziej konwencjonalny plan niemiecki wpadł w ręce Belgów, przez co Niemcy musieli szybko wymyślić zaskakujący nowatorski drugi front w Ardenach, uważanych za zbyt trudne operacyjne, nawet przez niektórych Niemców. Często porównuje się kampanię francuską i polską, a polscy historycy nagminnie, a zachodni czasami zauważają, że francuska armia choć potężniejsza trzy razy od polskiej i wspierana przez brytyjski korpus ekspedycyjny walczyła ledwo 43 dni, a więc „tydzień dłużej niż Polacy w 1939 r.”[1105] . Niestety, uważam, że po pierwsze polski opór po 15 września jest rozproszony i symboliczny, a armia francuska nie była w zasadzie rozbita nawet w momencie poddania się Niemcom. Po drugie Niemcy, atakując Francję, atakowali wprawdzie trzykrotnie silniejszy kraj niż Polskę, ale sami mieli dwa razy więcej ludzi, znacznie liczniejsze i lepsze czołgi oraz nieco lepsze samoloty niż we wrześniu 1939 r. Przegrana Francji była spowodowana zamknięciem najlepszych oddziałów w Belgii i odcięciem ich marszem niemieckich pancerniaków ku morzu. Przyczyny klęski drobiazgowo analizował Marc Bloch. Oskarża on karierowiczostwo, kult pięknych wykresów i tabel, biurokrację, oddawanie inicjatywy wrogowi, zbyt płytką obronę, lekceważenie psychologii (np. syren na samolotach „Stuka”), brak pułapek zastawianych na niemieckich zwiadowców na motocyklach (poczta  francuskiej armii nie miała motocykli, czyli pojazdów idealnych na korki)[1106] . Problemem była też lewica, często pod wpływem paktu Ribbentrop-Mołotow wybielająca hitlerowców, a jawnie gardząca burżujskimi generałami, co powodowało, że wysiłek obronny był sabotowany[1107] .

Dnia 18 czerwca 1940 r., gdy  rząd francuski przygotowywał się do rozejmu, generał de Gaulle przemawiał do Francuzów z rozgłośni BBC i namawiał do dalszej walki. Niemcy zostali wyparci z Narviku 28 maja, ale do tego momentu sytuacja we Francji była już na tyle dramatyczna, że trzeba było się i tak wycofać. Wehrmacht obsadził miasto ponownie 9 czerwca. Już 10 lipca zaczęła się bitwa o Anglię. Niemcy mieli długo nadzieję zwalczyć RAF. Zmiana taktyki z bombardowania lotnisk na bombardowanie miast i cywilów pogrzebała ich szanse. Jeszcze 15 września Hitler w doskonałym humorze zwiedzał Paryż, lecz 17 września musiał odwołać plan inwazji, który zawsze był mrzonką. Royal Navy była niemal dziesięć razy silniejsza od Kriegsmarine, tak więc RAF ani jako całość niemal czterech tys. pilotów, a już na pewno nie jego polscy, czy inni zagraniczni (kanadyjscy, czescy, norwescy itd.) piloci nie uratowali Anglii. Lecz na pewno zwycięstwo w przestworzach nad Luftwaffe, niepokonaną dotychczas w Norwegii czy Francji, niezwykle podbudowało alianckie morale. Wydaje się jednak, że Niemcy początkowo lekceważyli porażkę.

Dnia 19 września rotmistrz Witold Pilecki dał się schwytać w łapance ulicznej, by wybadać, gdzie Niemcy wywożą Żydów i innych „wrogów” reżimu. W grudniu Rydz-Śmigły wydostał się z Rumunii i dotarł do Węgier. Również w grudniu Adolf Hitler dopełnił teorię spiskową, jaka ukształtowała się w jego głowie, jakoby Brytyjczycy i Sowieci tak naprawdę współpracowali przeciwko niemu. Nie rozumiał, dlaczego Brytyjczycy się nie poddają lub nie negocjują i to stanowiło w jego umyśle wielkiego mówcy, ale mało doświadczonego polityka najlepsze wyjaśnienie. Równie dobrze mógł uznać, że Brytania liczy np. na anglosaskie braterstwo z USA albo woli pozostać samotną wyspą niż  porozumieć się z nim, ale wygodniej mu było wrócić do dawnych rojeń o przestrzeni życiowej (Lebensraum) na Wschodzie. Dając zgodę na planowanie ataku na ZSRR, uruchomi tylko mechanizm, który faktycznie skłoni Moskwę i Londyn do współpracy. Dnia 7 marca polski ruch oporu wykonał wyrok na Igo Symie, synu Polaka i Austriaczki, odpowiedzialnego za wiele propagandowych niemieckich produkcji filmowych.

W kwietniu Niemcy i Włosi byli bliscy zwycięstwa w Afryce Północnej. Zagrożony był Tobruk, ostatnia twierdza przed brytyjskim Egiptem. Obroną miasta dowodził australijski generał Leslie Morshead, ponieważ jego brytyjscy koledzy gen. Neame i gen. O’Connor wpadli w ręce Niemców. W sierpniu 1941 r., gdy Australijczycy stracili już 3 tys. ludzi w walkach obronnych, premier Australii Robert Menzies poprosił Churchilla, by ich zluzował innymi oddziałami. Wyznaczono Polaków z brygady gen. Stanisława Kopańskiego. Kopański był zrozpaczony, gdy odkrył, że Australijczycy bronili się, używając także karabinów zdobycznych: włoskich i niemieckich, a bynajmniej nie wszystko pasowało do siebie nawzajem. Często kula do nie tego, co trzeba karabinu, zagrażała nie tylko wrogowi, ale i strzelcowi.

W maju 1941 r. Niemcy zdobywają ogromną daniną krwi własnych spadochroniarzy, wyspę Kretę. Często uważa się to za błąd i sugeruje, że jeśli już gdzieś poświęcać życie doborowych żołnierzy, to raczej na Malcie, lecz pod tym akurat względem niemiecki dyktator miał rację, ponieważ, gdyby wyspę nadal kontrolowali Brytyjczycy i resztki armii greckiej, to RAF mógłby stamtąd niszczyć roponośne rejony Rumunii, jedyny w zasadzie duży rezerwuar ropy, jakim dysponowała III Rzesza. Bez tego nie do pomyślenia byłaby największa operacja wojskowa w dziejach zwana planem Barbarossa.

Plan Barbarossa, czyli atak niemiecki na ZSRR rozpoczął się 22 czerwca 1941 r. Aż 4 mln niemieckich żołnierzy wtargnęły do dawnych wschodnich rejonów Rzeczpospolitej, całkowicie zaskakując Sowietów. Dla polskich elit, np. ziemiańskich, które przetrwały stalinowskie wywózki, nadejście Niemców było wybawieniem[1108] . Już 24 czerwca Hitler przybył do Wolfsschanze (Wilczego Szańca) na Mazurach, by móc szybciej reagować na zmiany frontu. By przykryć blamaż całkowitego zaskoczenia albo tego, co wyglądało na całkowite zaskoczenie,  Sowieci wymyślili de facto religię „wielkiej wojny ojczyźnianej”, w jaką wierzy też do dziś wielu Polaków, a nawet Anglosasów. Stąd setki tych nie dających się oglądać filmów, gdzie Niemcy giną tysiącami na każdy tuzin bohaterów ZSRR, gdy w rzeczywistości było raczej odwrotnie. Niemcy byli mistrzami współpracy wojsk pancernych i piechoty, a Sowieci mało liczyli się z życiem piechoty.

Dziś we współpracującej z Rosją dyktatorskiej Białorusi pełno jest pamiątek „wielkiej wojny ojczyźnianej”, które widać na tablicach i licznych pomnikach, chociaż wszyscy rzetelni  historycy wiedzą, że w 1941 r. Białoruś została w zasadzie wzięta przez Wehrmacht z zaskoczenia i żadnej wielkiej obrony tam nie było. Podobnie jak poparcie dla idei  ZSRR było tam zerowe; w zasadzie do 1943 r.  nie było lokalnej sowieckiej partyzantki, za to były tysiące kolaborantów, nic zresztą dziwnego zważywszy na bestialstwa Stalina[1109] . Rosjanie wolą o tym do dziś nie pamiętać, podobnie o całujących buty niemieckich żołnierzy Ukraińcach i o antyradzieckich gazetach drukowanych cyrylicą. Mit sowiecki głosi także, że bez ZSRR nie było mowy o zwycięstwie nad Hitlerem, że Stalin wiązał 80-90% sił Hitlera przez całą wojnę od 1941 r. i że koalicja antyhitlerowska dowodzi, że Stalina nigdy nie traktowano na Zachodzie jako tak podłego jak Hitler.

Mity te podważa chyba najlepiej Borys Sokołow, który pokazuje, że przecież w 1944 i 1945 r. alianci wiązali walką 40% Wehrmachtu i to te lepsze dywizje, a także wyprodukowali większość ciężarówek i znaczną część czołgów używanych przez Armię Czerwoną[1110] . Sokołow obala też mit jakoby USA i Wielka Brytania uważały Hitlera za gorszego niż Stalin, po prostu Hitler dowodził nowoczesnym krajem i musiał być pokonany pierwszy jako bardziej niebezpieczny – tak rozumowali i Churchill i Roosevelt[1111] . Sokołow dowodzi, że Stalin chciał zaatakować Niemcy, gdy tylko Rzesza będzie osłabiona pokonaniem Brytyjczyków, ale nie zdążył przestawić Armii Czerwonej na ofensywę[1112] . Terminem ataku miał być marzec 1941 r., ale trzeba było to odłożyć[1113] . Oczywiście nie udało się osiągnąć gotowości ofensywnej na potrzebną skalę nawet do czerwca, gdy Niemcy ostatecznie zaatakowali pierwsi, ale też widać było, że oddziały, które w czerwcu i lipcu 1941 r. szybko Niemcy rozbijali jeden po drugim, były to oddziały nastawione na ofensywę i nie radzące sobie w obronie. Niemniej jednak w marcu, kwietniu i maju ciągle przybywało ich w rejonie przygranicznym z III Rzeszą. Zajmował się tym pupil Stalina, gen. Grigorij Żukow. Drugi najlepszy generał Iwan Koniew był już trzymany w nieświadomości i często wyrażał zdziwienie, że wszystkie jednostki kieruje się na zachodnią granicę[1114] .

Dnia 30 lipca 1941 r. namówiony przez Churchilla, premier Władysław Sikorski podpisał układ o współpracy przeciwko Niemcom z radzieckim ambasadora w Londynie Iwanem Majskim. Sikorski widział w tym także szansę uwolnienia polskich żołnierzy z głębi ZSRR. Mieli oni zostać objęci radziecką amnestią i przekształceni w oddziały pomocnicze dla Armii Czerwonej. Tymczasem do końca 1941 r. Niemcy utknęli pod Moskwą, zaś Japończycy, którym i tak kończyło się poddane amerykańskiemu embargu paliwo, zaryzykowali wszystko, atakując należące do USA Hawaje. Wpłynęło to na ożywienie ruchu oporu w wielu krajach Europy.

Niewątpliwie akcje Armii Krajowej odznaczały się pomysłowością i dzielnością, jednak z z biologicznego i matematycznego punktu widzenia były często bezsensowne i naraziły Polaków na większe straty. Polski internet zawiera wiele wyliczeń takich wydarzeń, jak np. to z 6 marca 1942 r., gdy żołnierz AK Józef Mierzyński zastrzelił w Zgierzu w obronie własnej dwóch gestapowców, za co  20 marca hitlerowcy rozstrzelali w mieście 100 Polaków przywiezionych z łódzkich więzień. Z kolei 20 maja tego roku w odwecie za zabicie trzech Niemców rozstrzelano ok. 400 mieszkańców Święcian i okolic na Wileńszczyźnie. Dlatego pozostaje zasadnym pytanie, czy jednak z planowaniem działań AK nie było coś nie w porządku, skoro np. norweski, holenderki, czeski czy francuski ruch oporu koncentrowały się na co dzień na sabotażu technicznym, zaś akcje zbrojne podejmowały głównie wtedy, gdy bezczynność spowodowałaby większe straty niż akcja. Na przykład wyszkoleni prze Brytyjczyków Czesi zabili 4 czerwca 1942 r. Reinhard Heydricha, który zabijał tak wielu czeskich cywilów, że przerwanie tej fali zbrodni warte było każdej ceny. Z drugiej strony, jak mówią świadkowie epoki czasu, np. ekonomista i powstaniec Witold Kieżun, obsesja ciągłych rewizji i innych prześladowań powodowała naturalną chęć odwetu[1115] , więc być może na takie kalkulacje nie było miejsca. Dodatkowo historia walki AK z okupantem miała swe epizody tragikomiczne, świadczące o braku wyobraźni, np.  aresztowanie przez Gestapo kilkudziesięciu żołnierzy Organizacji Specjalnych Akcji Bojowych zgromadzonych 5 czerwca 1943 r., na ślubie jednego z nich w warszawskim kościele św. Aleksandra. Tony Judt w swojej książce „Powojnie” ma rację, że to Hitler, a nie Stalin, podzielił pierwszy Europę na Wschód i Zachód stosując np. w Polsce więcej odpowiedzialnosci zbiorowej w reperesjach niż np. w Holandii, ale to nie znaczy że powinniśmy zapominać, że wszyscy Europejczycy cierpieli podczas drugiej wojny światowej[1116] .

W lutym 1943 r., czyli zaraz po klęsce niemieckiej pod Stalingradem, wybuchły zamieszki na Wołyniu. Zwykle łączy się je z OUN i Stepanem Banderą, jednak od września 1941 r. był on więźniem w III Rzeszy, zaaresztowanym wraz z 1,5 tys. stronników za próbę proklamacji odrodzonej Ukrainy w czerwcu tego roku, gdy Niemcy napadli na ZSRR. Z punktu widzenia Berlina było to rażące przekroczenie przyznanych mu kompetencji. W 1942 r. część OUN organizowała bojówki UPA, które z pomocą części Ukraińców próbowały dokonać czystki etnicznej Polaków, skoro inny wróg – Rosjanie może powrócić, gdyż Niemcy zaczynały ponosić na przełomie 1942 i 1943 r. już oczywiste klęski. W pewien sposób myśleli oni nieco w kategoriach „gospodarzy własnej ziemi”, czyli jak powstańcy warszawscy z AK, tylko że obrali za wroga ludność cywilną, ponieważ armii polskiej na Wołyniu nie było od lat, a partyzantka polska była tam słaba z przyczyn demograficznych. Szacuje się, że trwające właściwie do początków 1945 r. walki etniczne na Wołyniu przyniosły śmierć ok. 50 tys. Polaków i 3 tys. Ukraińców, wobec oporu Polaków. Najwięcej mordów miało miejsce latem 1943 r. Mordowano też Rosjan, Żydów i Ukraińców nieprzychylnych działaniom UPA. Wobec słabej odpowiedzi ze strony struktur AK, niektóre osady polskie poprosiły o pomoc Wehrmacht. W pierwszej połowie 1944 r. rozpętały się też walki  na południu polskiej Ukrainy, tj. w rejonie Lwowa.

Trudno powiedzieć, jak wielki żal mieli Ukraińcy do Polaków, a jak wiele przemocy wynikało z sytuacji, którą można by określić słowami „teraz albo nigdy”. Z jednej strony w czasie zaborów, tylko Austriacy pozwalali na rozkwit ukraińskiej kultury, a Rosjanie mocno ją zwalczali. W odrodzonej RP Ukraińców było nieco powyżej 11%  i prawie tylu uczyło się w szkołach podstawowych w języku ukraińskim, jednak w szkołach wyższych stopni praktycznie nie było nauczania w języku innym niż polski, zaś od czasów premierostwa Władysława Grabskiego w urzędach można było rozmawiać tylko po polsku. Relacje polsko-ukraińskie bardzo zatruło też zamordowanie w 1908 r. przez Ukraińców polskiego gubernatora Galicji pracującego dla Austriaków[1117] . Zew posiadania własnego państwa, bez polskiej łaski, był na pewno ogromny.

Dnia 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim. Zdławienie go nie stanowiło problemu dla Niemców, mimo początkowego zmieszania. Stanowiło bowiem raczej próbę szukania godnej śmierci zamiast biernego oczekiwania na śmierć z rąk bezlitosnych nazistów. Do dziś wielu ludziom na Zachodzie to wydarzenie myli się z powstaniem warszawskim. Miały one tyle wspólnego, że ta nieliczna przeszmuglowana do getta broń pochodziła głównie od związanej z rządem londyńskim Rady Pomocy Żydom (tzw. Żegota), a ta z Armią Krajową. Do połowy 1943 r. większość gett zlikwidowano. Auschwitz stał się centrum holocaustu z powodu centralnego położenia na mapie nazistowskiej Europy[1118] , chociaż nieprzychylni Polsce autorzy do dziś potrafią dorabiać do tego inne ideologie.

W kwietniu 1943 r. Niemcy poinformowali za pomocą zaproszonych dziennikarzy z neutralnych krajów o odkryciu masowych grobów polskich oficerów w Katyniu. Rząd polski w Londynie zażądał od Sowietów wyjaśnień. Wobec ich braku zwrócił się do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża[1119] . Sowieci wykorzystali okazję, by 25 kwietnia 1943 r. jednostronnie zerwać układ Sikorski-Majski. W lipcu 1943 premier Sikorski zginął zresztą w katastrofie lotniczej w Gibraltarze i do dziś wieli historyków i łowców sensacji znajduje upodobanie w łączeniu obu wydarzeń sugerując, że Rosjanie lub co gorsza Brytyjczycy przyłożyli do tego rękę. Snują takie teorie, chociaż zerwanie rozmów przez Sowietów nastąpiło całe trzy miesiące wcześniej, Sikorski nie miał żadnej możliwości szantażowania Churchilla swoją niezgodą na sowieckie postępowanie, drugi najważniejszy polski wojskowy tych czasów gen. Anders miał opinie znacznie bardziej twardogłowego (są także teorie, jakoby to on zabił Sikorskiego), a katastrofy lotnicze wówczas były czymś znacznie bardziej powszechnym niż teraz.

W lipcu i sierpniu 1943 r. rozegrała się wielka bitwa o Kursk. Miała ona odwrócić losy wojny na korzyść dla Niemiec. Tak się nie stało, m.in. dlatego że była to pierwsza duża bitwa, w której alianci zachodni podzielili się danymi z rozszyfrowanej enigmy. Rosjanie przygotowali się do obrony. Mimo to w zasadzie przez całą wojnę sowieccy żołnierze walczyli kiepsko. Armia Czerwona nigdy nie przestała być bardziej milicją niż armią, stąd ludzi często ogarniała panika[1120] . Do końca wojny front wschodni był poligonem dla młodych niedoświadczonych pilotów Luftwaffe[1121] . Nawet w bitwie o Berlin w 1945 r. przewaga taktyczna była po stronie Niemców.

Najprawdopodobniej ZSRR stracił w wojnie nie jak deklaruje 22-26 mln ludzi, ale ok. 47 mln, bowiem tylko straty rzędu ponad 40 mln wyjaśniają późniejsze problemy demograficzne Rosji[1122] . Wojna był zbrodnią Stalina na własnym narodzie. Żukowowi marzył się Blitzkrieg, nawet bez ciężarówek i mechanizacji, czyli tłumne powolne skomasowane pchanie się pod lufy Niemców[1123] . Do ostatnich chwil wojny Sowieci tracili miliony żołnierzy. Brak było też lotnictwa strategicznego, podobnego do alianckiego. Armia Czerwona do ataków była zbyt nieruchawa i za mało profesjonalna i lepiej wypadała zawsze w obronie, władze ZSRR nie zważały jednak na to. Propaganda wzywała do ofiarności. Żukow mógł skutecznie wykonywać manewry ofensywne dopiero pod koniec 1943 r., gdy strat Niemców nie udało się już wyrównać, a ciężarówki amerykańskie i brytyjskie przywożone konwojami do Murmańska na północ od Skandynawi były już na tyle liczne, że przynajmniej piechota miała wreszcie operacyjny kontakt z wojskami pancernymi.

Jednak i wtedy samo „wyzwalanie” Białorusi kosztować ich będzie oficjalnie ponad milion ludzi, a w rzeczywistości pewnie dwa razy tyle. Kursk to w Sowietach mało omawiana bitwa, ale i mało propagandowo zakłamana, ponieważ nie szło w niej ani o Moskwę, ani o miasto z imieniem Stalina w nazwie. Przykładowo pod wsią Prochorowka nieopodal Kurska zniszczono nie 300-400 niemieckich czołgów, lecz Rosjanie sami stracili tam 334 czołgi, po prostu straty własne wpisano jako niemieckie[1124] . Bitwa pod Kurskiem została de facto wygrana przez Niemców, ale nie na tyle, by odwrócić bieg wojny. Wycofanie się spowodowało utratę uszkodzonego sprzęti, a alianckie wsparcie dla Sowietów nie pozwoliło wykorzystać zwycięstwa. Należy wspomnieć o tym micie Armii Czerwonej, ponieważ do dziś Rosja korzysta z niego jak z broni przeciwko Polsce i do międzynarodowych targów politycznych.

W październiku 1943 r. doszło do raczej niewielkiej obiektywnie, ale ważnej dla Polaków bitwy pod Lenino, w której walczyli oni ramię w ramię z Sowietami, a przynajmniej na to się zanosiło, ponieważ Rosjanie odmówili pełnego wsparcia artyleryjskiego i Polacy zaczęli podejrzewać, że sowieckie dowództwo traktuje ich jak problem do wytracenia, a nie jak sojuszników. Walki były ciężkie, a straty duże. Ponoć żołnierze polscy szli do ataku wyprostowani na staroświecki sposób, pomagając niejako wrogowi. Morale niemieckie było wysokie. Żołnierzom niemieckim rozdano ulotki, gdzie napisano: „żołnierzu niemiecki, przed Tobą odwieczny wróg – Polacy. Pokonałeś ich w 1939; pokaż że i dziś nie dotrzymują pola żołnierzowi niemieckiemu”.

W listopadzie 1943 r. w Teheranie Stanin zażądał od Churchilla i Roosevelta przyznania po wojnie mu terenów Polskich zajętych w 1939 r., stąd powstał pomysł przesunięcia Polski na zachód kosztem Niemiec[1125] .  W maju 1944 r. Armia Krajowa opublikowała dokument zatytułowany: „O co walczy Naród Polski?”, w którym zapowiadała, że w razie zwycięstwa stworzy bardziej równościowy model gospodarczy, co wyglądało na próbę przygotowania się do licytacji z Sowietami i polskimi komunistami[1126] .

Po drugiej stronie kontynentu Polacy wzięli udział w ciągnącej się od stycznia do maja 1944 r. wielkiej bitwie o Monte Cassino, klasztor stanowiący sworzeń niemieckiej Linii Gustawa. Góra jest stroma i każdy wojownik, który ją atakował zasługuje na szacunek, lecz dziwią opowieści, jak to polski żołnierz zdobył to, czego nie dali rady zdobyć wcześniej ani Amerykanie ani Marokańczycy z armii francuskiej ani Nowozelandczycy. Zapominamy, że poprzednie ataki wyszczerbiły niemiecką obronę, że Niemcy przed polskim atakiem ewakuowali większość żołnierzy, zostawiając w zasadzie już tylko rannych, którzy osłaniali odwrót innych i że sukces tej ewakuacji i samo długotrwałe odpieranie ataków na linię Gustawa, aż do czasu ukończenia następnej linii Gotów (Gothenlinie) było taktycznym celem Niemców, a tym samym cała bitwa była taktycznym zwycięstwem Wehrmachtu, jakkolwiek „niewychowawczo” może to zabrzmieć.

Między 22 a 25 lipca 1944 r. wojska sowieckie zajęły Lublin, miasto które nawet Stalin uważał za całkowicie i bezsprzecznie polskie[1127] . Oficjalnie 22 lipca  w Chełmie, a naprawdę dwa dni wcześniej w Moskwie ogłoszono dokument nazwany manifestem PKWN, w którym uznano współczesne granice Polski, a pod względem formalno-prawnym konstytucję z 1921 r., za nielegalne natomiast uznano konstytucję sanacyjną z 1935 r. i cały rząd londyński. Zapowiedziano w manifeście także powstanie MO do walki z rzekomymi faszystami, natomiast ani razu nie wspomniano o komunizmie ani socjalizmie, szybko natomiast zaczęto opowiadać o Polsce czasów Chrobrego, by Polacy odzwyczaili się od Polski w jagiellońskim kształcie[1128] .

Kolejnym wielkim kontrowersyjnym wydarzeniem jest oczywiście powstanie warszawskie, które wybuchło 1 sierpnia 1944 r. i trwało do 3 października. Tego samego dnia rząd polski w Londynie wydał rozporządzenie dotyczące przyszłych samorządów robotniczych w fabrykach, przy czym nie użyto nawet kapitalistycznego słowa fabryka, a socjalistycznego „zakład pracy”. Wszystko po to, by przelicytować komunistów z PKWN, ale swoje znaczenie miało też, że rząd w Londynie samoistnie przesuwał się w czasie wojny w stronę lewicy PPS[1129] .

Zakładano, że w czasie wybuchu powstania  gros armii niemieckiej będzie zajęta walką z Sowietami[1130] . Dziś już nie przemilcza się takich faktów,  jak że wielka część oddziałów AK nie dała rady skompletować ludzi i sprzętu we właściwym czasie lub policzywszy swoje zasoby i dokonawszy oględzin stanowisk niemieckich, rozeszła się do domów. Nie milczy się o wielkich nieobecnych, czyli cywilach niejako zmuszanych czasem do bohaterstwa. Nie sprowadza się już walk do starcia po prostu Niemców i Polaków, skoro byli w nim obecni także kolaboranci ukraińscy czy dywizja SS Charlemagne złożona z francuskich antykomunistów. Słowem nie idealizuje się już powstania ponad miarę, lecz nie zmienia to faktu, że trudno stwierdzić, czy dobrze się stało, że ono wybuchło. AK mogła liczyć nawet 350 tys. żołnierzy, była to ponad połowa całego polskiego podziemia (dla porównania Bataliony Chłopskie nie przekraczały 160 tys., Narodowe Siły Zbrojne 100 tys., a prosowiecka AL 30 tys. ludzi), ale miała większe znaczenie administracyjne niż wojskowe (kontrowanie propagandy okupanta).

Całe polskie podziemie było mniej więcej tak duże, jak jugosłowiańskie, ale zdecydowanie mniej wojskowe w charakterze i działalności.  Francuski czy holenderski ruch oporu nigdy nie osiągnęły takich rozmiarów, ponieważ na Zachodzie nie zniszczono instytucji i elit; odmowa przysięgi np. listonosza wobec III Rzeszy na Zachodzie kończyła się zwykle zwolnieniem z pracy, na Wschodzie znacznie gorzej[1131] . Mimo to AK nie nadawała się do długotrwałej walki na wielką skalę. Na pewno Sowieci okazali się znowu niegodni zaufania. Sowieci, a także oddziały spod Lenino wyzwoliły prawobrzeżną Pragę już 10–14 września. Stalin robił zdumiewająco niewiele, by pomóc powstaniu, jakby chciał zostać jego jedynym wybawcą w oczach Zachodu lub jakby oczekiwał, by Niemcy zniszczyli siły AK.  Brytyjczycy i Amerykanie wielokrotnie naciskali, by pomógł powstaniu, więc chyba prawidłowa jest druga teoria. Jest jednak  też możliwe, że Stalin do niemal ostatniej chwili nie wiedział, co zrobić.

Cała idea powstania miała być jednak taka, że Polacy wyzwalają swoją stolicę sami – co ciekawe w sierpniu (19-25 sierpnia 1944 r.) swoją stolicę wyzwalają Francuzi, a ich uzbrojone w amerykański sprzęt oddziały gen Leclerca z armii Wolnej Francji pomagają powstaniu, wbrew zaklęciom amerykańskich zwierzchników, by czekać na cały (głównie amerykański korpus). Polskie powstanie wybuchło jednak ponad dwa tygodnie wcześniej. Pytanie zatem, czy faktycznie warto było za wszelką cenę być gospodarzem wyzwalania Warszawy, cięgle jeszcze mocno obsadzonej przez Niemców i bezpośredniej styczności z wycofującymi się profesjonalnymi jednostkami Wehrmachtu. Piotr Zychowicz w kontrowersyjnej książce:  „Obłęd 44” przekonuje, że szef AK Leopold Okulicki popełnił błąd, wywołując powstanie, które nie miało szans powodzenia z braku przeszkolenia oraz broni i sugeruje, że jego poprzednik Stefan Rowecki nigdy by do powstania nie dopuścił, gdyby latem 1943 r. nie został pochwycony przez Niemców, zresztą być może z pomocą informacyjną NKWD. Zychowicz uważa, że AK przesadzało w sentymentach wobec Rosjan i niechęci do Niemców. Wymienia nawet kilku niemieckich oficerów nakłaniających swych zwierzchników do zaprzestania traktowania Polski jak kolonii oraz pewne chwalebne dla nazistów momenty, jak przerwanie rzezi wołyńskiej, w lipcu 1943 r.,  bowiem duża grupa ludności polskiej szukała schronienia w miastach właśnie pod opieką Niemców.

Zychowicz dezawuuje też sens walki z Niemcami po klęskach pod Kurskiem i Stalingradem i wytracaniu sił na nich, gdy potrzebna była, by dać odpór Sowietom[1132] . Jego książka ma oczywiście sporo wad, łącząc w rzekome związki przyczynowo-skutkowe rozmaite niekoniecznie związane ze sobą wydarzenia i przesadzając zarówno, co do ilości krytyków wywołania powstania, jak i Niemców, zdających sobie sprawę z tego, że III Rzesza jest kontrproduktywna w traktowaniu Polaków jak Buszmenów; Cat-Mackiewicz i Studnicki to jeszcze nie partia, a nawet nie kanapa, tak samo jak Paul Fuchs i Albert Spilker odpowiednio z radomskiego i warszawskiego Gestapo[1133] .

Zychowicz został skrytykowany m.in. przez Normana Daviesa, który wprost pisał, że wymaganie od ludzi, by pod koniec lipca 1944 r. wiedzieli, jak skończy się Powstanie, to idiotyzm. Tylko, czy to na pewno racja, pozostaje wątpić. Davies brnął w porównania powstania z brytyjskim wojowaniem w I wojnie światowej, twierdząc, że:  „…W Wielkiej Brytanii jest bardzo wiele sporów na temat I wojny światowej. Powszechne jest twierdzenie, że lwy były dowodzone przez osły siedzące w okopach. Ale to nie przeszkadza w zjednoczeniu się w kolejne rocznice i okazaniu szacunku dla walczących. Tak samo powinno być z Powstaniem. A obok tego powinny toczyć się dyskusje historyków…[1134] ”.

Jest to niestety błędne rozumowanie. W Polsce upamiętnia się ofiary, a w godzinę zero wyją nawet syreny, lecz Polacy z AK zadecydowali o wybuchu powstania, a Brytyjczycy nie decydowali o I wojnie światowej, zrobili to za nich Niemcy i Francuzi. To zasadnicza różnica.   Więcej racji ma Davies przypominając, że Stalin zaskoczył Brytyjczyków i Amerykanów, pewnych że da się zaopatrywać powstanie warszawskie tak samo jak paryskie czy rzymskie albo partyzantkę Josipa Broz-Tito, swoim brakiem współpracy.

Poza emocjonalnymi atakami wymierzonymi w Zychowicza, które należałyby mu się bardziej za trochę za daleko posunięte wybielanie Niemców i na pewno za daleko posunięte oszczercze pomówienia na temat Brytyjczyków i Francuzów, właściwie tylko jedna osoba naprawdę inteligentnie broniła sensu wybuchu powstania. Tą osobą był niedawno zmarły ekonomista Witold Kieżun, żołnierz Armii Krajowej, uczestnik powstania warszawskiego.  Przekonywał on, odwołując się przede wszystkim do własnej pamięci o tych wydarzeniach, że powstanie nie było kwestią wyboru, ponieważ nie wybuchło 1 sierpnia, lecz już 28 lipca, gdy  gubernator  Ludwig Fischer nakazał cywilom budować wały obronne przeciwko nadciągającym Sowietom. Mimo kary śmierci za niestawienie się, mieszkańcy  zignorowali rozkaz. Miało stawić się 100 tys. ludzi, stawiła się zaledwie garstka. Pomoc przy zamienieniu miasta w twierdzę doprowadzić mogła do równie wielkiego zniszczenia miasta jak powstanie lub większego. W pewnym sensie to zignorowanie było już powstaniem uciśnionego ludu Warszawy i dowodem na to, że zasadniczo cywile nie byli zakładnikami bohaterstwa żołnierzy AK, lecz utożsamiali się z powstaniem[1135] . Nie należy przechodzić z hurrapatriotycznego moralizatorstwa do cynizmu, możliwe więc, że zasadniczo Kieżun miał rację. Uważam, że chyba żaden alternatywny scenariusz nie uratowałby budynków warszawskich, w końcu np. w Poznaniu też front zniszczył połowę budynków, a Głogów, Kostrzyn czy Kołobrzeg w ogóle zniknąć miały z powierzchni ziemi[1136] . Churchill chciał razem z Rooseveltem zawiesić pomoc dla Rosjan, jeśli Stalin nie wesprze powstania, ale Amerykanin nie chciał drażnić Stalina, od którego starał się wtedy uzyskać (w tajemnicy przed Brytyjczykami) bazy lotnicze na Syberii, które można by wykorzystać przeciwko Japonii[1137] .

Zasadniczo w polskiej historiografii faktycznie króluje straszna mitomania „ku pokrzepieniu serc”, jakby historia miała być moralitetem literackim, a nie śledztwem w poznawaniu gorzkich często prawd.  Jako student na praktykach w Archiwum Państwowym w Poznaniu, znając niemiecki, zostałem poproszony o opracowanie teczki więźniów z Wrześni, z czasów okupacji hitlerowskiej. Miałem też przyporządkować teczki do wymienionych kategorii wykroczeń. Na liście jednak miałem do wyboru jedynie wykroczenia o wymiarze „patriotyczno-powstańczym” albo ogólnoopozycyjnym; jak naruszenie godziny policyjnej, czy przywłaszczenie sobie odznaki partyjnej NSDAP. W ogóle nie pomyślano przy układaniu owej listy, że naziści mogli też zamykać ludzi w więzieniach w słusznej sprawie, czyli więzić Polaków za wykroczenia przeciw innym Polakom. Stąd kategorie: Diebstahl (kradzież) i Raubüberfall (napad rabunkowy) utworzono dopiero na mój wniosek.  To wiele mówi o naszym narodzie i jego braku dojrzałości. Pewnie z tego samego powodu tak źle są przyjmowane filmy, w których pokazuje się nie tylko księży ukrywających Żydów przed nazistami, ale i takich co odprawiali ich z kwitkiem.

Możliwe, że ciężar niemieckiej okupacji był tak ogromny, że pamięć zbiorowa Polaków lat 1940-1945 nie widzi spoza brawurowych akcji AK życia społecznego. Dlatego nadal całe obszary historii są do odkrycia. Na przykład socjolog Andrzej Leder doszukał się prawdziwej rewolucji stosunków własnościowych i społecznych w latach 1939–1956, związanej z zagładą Żydów i likwidacją ziemiaństwa przez komunistów. Powstało wtedy po raz pierwszy naprawdę silne słowiańskie mieszczaństwo, którego tak pragnął Staszic oraz w miarę nowoczesna gospodarka rolna w miejsce skostniałych folwarków[1138] .

We wrześniu 1944 r. Polacy dowodzeni przez gen. Stanisława Sosabowskiego osłaniali brytyjski odwrót gen. Roberta Urquharta i jego spadochroniarzy wykrwawionych walkami w położonym we wschodniej Holandii mieście Arnhem. Warto podkreślić ten obraz: niewiele uczestniczący w boju, dopiero co przybyli Polacy osłaniający odwrót zdziesiątkowanych brytyjskich bohaterów. Ta scena powinna dać do myślenia wszystkim, którzy pieszczą w swych głowach obraz Brytyjczyków jako tych, którzy zastanawiają się „kto teraz powinien walczyć za Anglię”, jak pisali kolaboranci w hitlerowskim „Nowym Kurierze Warszawskim”.

Luty 1945 r. to oczywiście Jałta i zdrada głównie Roosevelta, który w zasadzie zdradzić mógł, ponieważ niczego nigdy Polakom nie obiecywał. Obiecywał co prawda pomoc Churchillowi, a mimo to pozwolił Stalinowi oszukać sojusznika. W każdym razie Churchill jako jedyny w Jałcie w ogóle się o Polaków upomniał. Chciał ich przekonać do linii Curzona, ale jednocześnie mocno stał na straży polskiej niepodległości. Niestety Roosevelt uważał Polskę za zbędny problem[1139] . Chodzi oczywiście o słynną kartkę procentowych wpływów zachodnich i sowieckich w poszczególnych krajach Europy Wschodniej po wojnie. Stalin kartkę podpisał, lecz w zasadzie nie licząc Grecji nie i Jugosławii, nie wiązał sobie tym nigdy rąk. Patrząc z nieco innego punktu widzenia, zdrada dokonała się już w Teheranie w listopadzie 1943 r. i mogła się dokonać tylko dzięki pomysłowi Stalina, by uczynić Polskę bardziej piastowską w kształcie, tj. przesunąć ją na wschód, dając jej nawet trochę terytoriów niemieckich, których nigdy nie posiadała. Jałta była konkretyzacją postanowień z Teheranu. Zmuszono Stalina, by obiecał wolne wybory w wyzwolonej Polsce[1140] .

W marcu NKWD zaaresztowało jedną z głównych postaci polskiego ruchu oporu, generała Augusta Emila Fieldofrfa. Podobno nie przypadło im do gustu także jego niemiecko brzmiące nazwisko.

Dnia 12 kwietnia 1945 r. zmarł Roosevelt, co na krótko dało nadzieję zarówno nazistom, jak i niektórym amerykańskim generałom (nie tylko Patton tak myślał), którzy parli do  rozprawy z tyrania stalinowską, póki US Army stacjonuje w Europie. Nowy prezydent Harry Truman chociaż nie podzielał idealistycznych wizji pokoju z Sowietami, jakie roił jego poprzednik, wyczuwał, że naród amerykański nie ma serca do kolejnej wielkiej wojny[1141] . Stalin wiedział, że ryzyko jest realne i starał się pokazać, że trzyma się litery traktatów z Zachodem, np. zabronił włoskim komunistom przejmowania władzy, nie wsparł też komunistów greckich, licząc że dla świętego spokoju USA i Wielka Brytania będą postępować podobnie. Aż do 1948 r. Stalin bardzo pilnował jałtańskiego podziału stref wpływów. Dnia 25 kwietnia 1945 r. w Torgau doszło do spotkania wojsk amerykańskich i radzieckich. Spotkanie było później wiele razy inscenizowane na nowo dla gazet.

Pod koniec czerwca 1945 r. polscy komuniści powołali Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej (zresztą od lipca 1944 r. uważali się już za rząd), szybko uznany przez państwa koalicji antyhitlerowskiej, z wyjątkiem oczywiście polskiego rządu w Londynie. W sierpniu ogłoszono amnestię, po którą zgłosiło się niemal 50 tys. członków AK, lecz po pierwszych wiarołomnych aresztowaniach wielu powróciło do podziemia. Również w czerwcu komuniści wprowadzili jednoosobowy zarząd w zakładach pracy, choć podobnie jak londyńczycy obiecali samorządy robotnicze[1142] .

Jednocześnie nacjonalizowano fabryki. Na następne pół wieku Polska stała się sowieckim protektoratem i w tym czasie trzeba było z powagą głosić, że socjalizm to alternatywna gospodarka w stosunku do kapitalizmu, czyli inaczej wolnego rynku i następny po feudalizmie i kapitalizmie, bardziej oświecony etap dziejów, mimo iż w zasadzie kapitalizm i gospodarka to jedno, ponieważ feudalizm to system raczej prawny niż gospodarczy, a socjalizm to po prostu kapitalizm państwowy. Zresztą już Ludwig von Mises w 1932 r. zauważył, że pierwsi socjaliści byli za autarkią gospodarczą, czyli takim spółdzielczym feudalizmem bez feudała, a dopiero gdy w latach 30. XIX w. (Richard Cobden i wolny handel zbożem w UK) zapanował globalny wolny rynek, socjalizm także stał się międzynarodowy, czyli ponadlokalny. Sama polityka ekonomiczna ZSRR była możliwa tylko dzięki istnieniu świata normalnego rynku poza ZSRR, inaczej mający zerową wiedzę o trendach ekonomicznych, poza swoimi dogmatami bolszewicy, w ogóle nie byliby w stanie prowadzić żadnej polityki gospodarczej[1143] .

Socjalizm, komunizm, marksizm, leninizm czy jak inaczej nazwiemy ten obłęd, był możliwy tylko jako narośl na normalnym myśleniu gospodarczym. Państwo postanowiło zabawić się w uczynienie jedną firmą całego kraju i zarządzać nią pokrzepiającymi hasełkami traktowanymi ze śmiertelną powagą, dlatego że w pierwszych dekadach XX w. nawet na liberalnym Zachodzie utracono zaufanie do jednostkowego konsumenta i producenta.

W połowie sierpnia 1945 r. TRJN oddał ZSRR polskie Kresy Wschodnie. Z tego, co zostało przy Polsce, szybko zaczęto wysiedlać Niemców. W styczniu 1946 r. znacjonalizowano najważniejsze sektory gospodarki[1144] , zaś w lutym 1946 r. do Warszawy przybył Josip Broz Tito, którego pozycja w Jugosławii od początku była wyjątkowa, ponieważ zasadniczo nie potrzebował Stalina, by przejąć władzę. W maju 1946 r. wyłoniły się nowe lub odnowione nazwy miast np.: Olsztyn (wcześniej Allenstein), Elbląg (uprzednio Elbing), Ełk (poprzednio Lyck).

W czerwcu 1946 r. wprowadzono mały kodeks karny z artykułami o karach za przynależność do tajnej organizacji i dezinformację, czyli w praktyce za każdy rodzaj oporu ideologicznego. Dnia 30 czerwca 1944 r. przeprowadzono referendum ustrojowe znane z sugestii, by głosować „trzy razy tak”  (za zniesieniem senatu, za reformą rolną i za granicą z Niemcami na Odrze i Nysie Łużyckiej). Wydaje się, że zachodni historycy mają olbrzymi problem mentalny ze zrozumieniem natury tej fasadowej oszukańczej pseudodemokraci ludowej, ponieważ np. Brian Porter Szücs nazywa referendum przykładem „demokracji nieliberalnej”[1145] , podczas gdy demokracja nieliberalna to demokracja dostosowująca ład polityczny, włącznie z konstytucją, do zmiennej woli ludu, a nie demokracja, która nie przeprowadza nawet uczciwych wyborów.  Jednak czego możemy się spodziewać po historyku z Michigan, który na serio porównuje prześladowania polityczne w PRL-u lat 50.  z rzekomym prześladowaniem czarnych przez policję w USA[1146] , a więc niszczenie życiorysów za poglądy z ewentualnym profilowaniem rasowym lub obsesyjna wojną z narkotykami w sprawach czysto kryminalnych typowych dla współczesnych USA. Wszystkie te nieprzemyślane sądy sąsiadują u niego z przytomnym zauważeniem owych wyborczych fałszerstw. Wie doskonale, że tak naprawdę wybory w styczniu 1947 r. wygrał PSL i mało kto popierał zniesienie senatu w czerwcu 1946 r.

Pierwszy duży protest antykomunistyczny, czyli strajk dokerów w Gdańsku w sierpniu 1946 r. komuniści przedstawiali jako niemiecką dywersję. Robotnicy ponoć krzyczeli: „za Niemców było lepiej” i „precz z Żydami”. Podobnych strajków miało być wkrótce wiele, np. w Łodzi, powodem były wyeksploatowane do ostatnich granic maszyny, które ledwo działały lub fatalne warunki pracy[1147] . Przebrani w polskie mundury agenci NKWD, gdyż  sprawa była zbyt poważna, by zostawić ją polskim nieudolnym komunistom, ale nie wolno było tego pokazać, podchodzili do rannych gdańskich dokerów i pytali ich po niemiecku, dlaczego się buntują przeciwko władzy „robotniczej”. Można sobie wyobrazić zaskoczenie owych polskich dokerów z Gdańska.

Od początku aż do 1989 r. i dalej komuniści sączyli do uszu Polaków kłamstwa o Jałcie, wrześniu 1939 r. i rzekomej złej woli Francji i Wielkiej Brytanii. Do dziś wielu historyków nie mierzy się z problemem. Na przykład Piotr Gursztyn znakomicie obnaża mrzonki Piotra Zychowicza co do fantastycznego sojuszu z Hitlerem, lecz powtarza absurdy o konferencji w Abbeville i o „zdradzie”[1148] (chociaż przynajmniej uderza w Cata-Mackiewicza i jego bzdurne teorie o zachodnim planie skierowania uwagi Hitlera na wschód w 1939 r.). Każdy może sprawdzić wiele bzdur rodem z PRL-u, np. o rzekomym przywłaszczeniu sobie polskiego złota przez UK w 1940 r. Jak słusznie zauważył jeden z moich rozmówców w tej sprawie, losy polskiego złota w czasie wojny są dobrze znane. Złoto było w posiadaniu Banku Polskiego S.A., księgowi mają taki brzydki zwyczaj, że lubią mieć wszystko policzone i odnotowują wszelkie "ruchy". Nikt niczego nie ukradł, nie utracono nawet odrobiny tego złota. Narodowy Bank Polski postarał się o popularyzację wiedzy o tym, co się działo. Nawet na YouTube można obejrzeć odpowiedni film. Z całą pewnością Polacy powinni byli ponosić koszty prowadzenia wojny i utrzymania sił zbrojnych, tak samo jak wszyscy inni alianci. W rzeczywistości Polacy mieli status dziadów proszalnych i żyli na garnuszku sojuszników, wszystko otrzymywali na kredyt. Brytyjczycy na utrzymanie Polaków wydali 152,5 mln funtów, w tym: 1) 75 mln na uzbrojenie, wyposażenie, zaopatrzenie itp. Polskich Sił Zbrojnych, 2) 47,5 mln na pobory i żołd żołnierzy Polskich Sił Zbrojnych, 3) 32 mln na utrzymanie polskiej administracji cywilnej wraz z kwotami wydanymi na opiekę społeczną, oświatę i utrzymanie polskich uchodźców poza granicami Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej. Brytyjczycy zrezygnowali z większości roszczeń, zażądali tylko zwrotu 13 mln z tych 32 mln, o których mowa w ppkt. 3, z czego 3 mln wypłacono w złocie natychmiast, a resztę spłacano w ratach rocznych przez piętnaście lat. To wszystko nie jest też żadną tajemnicą, układ polsko-brytyjski opublikowano w Dzienniku Ustaw 11 czerwca 1947 r. (Dz.U. 1947 nr 63 poz. 365). Można się z nim zapoznać, nie ruszając się z wygodnego fotela. Wystarczy skorzystać z Internetowego Systemu Aktów Prawnych.

W styczniu 1947 wybory parlamentarne wygrał PSL, który dostał 84% głosów, ale NKWD postarało się, by nikt się o tym nie dowiedział. W lutym 1947 r. zastawiono kolejną pułapkę „amnestii” na działaczy podziemia, zaś 28 marca oddział ukraińskiej partyzantki UPA zlikwidował w potyczce pod Baligrodem komunistycznego wiceministra obrony gen. Karola Świerczewskiego. Generał nieudolnie dowodził, ponieważ był pijany. Stanisław Mikołajczyk próbował jeszcze cywilizowanej opozycji wobec komunistów, lecz ostatecznie dla własnego bezpieczeństwa uciekł z kraju w październiku.

W lipcu 1947 r. sejm przyjął ustawę o odbudowie Warszawy. Bierut się uparł, by miasto odbudowano, a więc jednak nie można mówić, jakoby ten zależny od Stalina aparatczyk niczego dobrego dla Polski nie uczynił. Podobnie można potraktować ustawę o likwidacji analfabetyzmu z 7 kwietnia 1949 r.

Komuniści nie zamierzali się dzielić władzą z nikim, ale byli elastyczni taktycznie.  Podczas zaprzysiężenia na prezydenta w 1947 r. Bolesław Bierut użył słów: „tak mi dopomóż Bóg”, jakby w zamian biskupi wzywali do uspokojenia nastrojów[1149] . W latach 1944-1948, co prawda „za kolaborację” Kościoła z nazistami zerwano konkordat, ale doceniono słowa kardynała Hlonda o akceptacji rewolucji socjalistycznej, a obchody bożonarodzeniowe pozostawiono w zakładach pracy i w szkołach, ale pod bardziej akceptowalnymi dla komunistów nazwami, jak  „gwiazdka", „opłatek" i „choinka" i pod kierownictwem partii oraz wojska. Obyło się więc wojny kulturowej, aż po lata 1949-1955. W czerwcu 1948 r. Kominform bajał o potrzebie wykorzystania sprzeczności między kułakami i resztą chłopów, co pokazuje, że żyli oni w  oparach własnej ideologii, nie mającej wiele wspólnego z rzeczywistością[1150] .

W sierpniu 1948 r. w Auli Politechniki we Wrocławiu odbył się Światowy Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju, na którym delegaci radzieccy bezczelnie obrażali lewicowych pisarzy z USA  i Wielkiej Brytanii twierdząc, że demokracja i faszyzm to w zasadzie to samo. Pablo Picasso dał wówczas popis fanatyzmu, popierając Sowietów, ponieważ jak dziś, tak i wówczas dla wielu ludzi słowo „Londyn” czy „Ameryka” oznacza „kapitalizm”, a ten zaś „wyzysk”. Jednocześnie jednak od 1948 r. komuniści coraz rzadziej stosowali otwartą przemoc. Z ponad trzech tys. egzekucji zasądzonych w czasie procesów lub mordów sądowych w latach 1946-1956, ogromną większość przeprowadzono przed 1949 r. Ludziom Bieruta zależało na przebudowaniu kraju zgodnie ze swoimi marzeniami i potrzebowali wsparcia ludności, tym bardziej że np. związki zawodowe były przed wojną domeną PPS, a komuniści nigdy nie zdołali ich sobie w pełni podporządkować. Musieli więc odwoływać się do optymistycznych haseł odbudowy np. Warszawy i do optymizmu jako wartości. ZSRR, chociaż stanowił świat na opak, miał też w sobie pewne pokłady idealizmu. Dziwaczne czerwone imperium wyglądało tak, że mimo wywozu np. maszyn do Rosji i innych kradzieży w Polsce czy w Czechosłowacji, rubieże były bogatsze od ZSRR, zupełnie inaczej niż w przypadku kapitalistycznych mocarstw kolonialnych[1151] .

W 1949 r. pojawiły się pewne rozbieżności w elicie komunistów. Internacjonalistami kierował oczywiście Bierut, który wojnę spędził w ZSRR i przyjął nawet sowieckie obywatelstwo, natomiast ludzie skupieni wokół Wiesława Gomułki chcieli dla Polski wyraźnej autonomii; zwłaszcza że ani robotnikom ani chłopom polskim nie podobały się radzieckie techniki zarządzania. Robotnicy mieli je za naturalne, ale nieskuteczne, a chłopi za egzotyczne i dziwaczne[1152] . W tym samym czasie rozpoczęła się walka z Kościołem; aresztowano kardynała Stefana Wyszyńskiego, zajęto klasztory i lokale „Caritasu”, rozpoczęto pokazowe procesy księży. W 1950 r. zmuszono Wyszyńskiego, by w imieniu całego kleru wyrzekł się kontaktów z „bandytami” z AK. Prymas nie zgodził się, by premier mianował biskupów, a wojewoda proboszczów. Spory komunistów z klerem opóźniły nawet osadnictwo na tzw. „ziemiach odzyskanych” [1153] .

Od 1952 r. powstawał Pałac Kultury, wg projektu radzieckiego architekta Lwa Rudniewa. Wznosiło go niemal dziewięć tys. robotników mniej więcej po połowie polskich i radzieckich. Nie zmieniło to jednak faktu, że polscy robotnicy myśleli nadal w kategoriach rodem z PPS a nie KPP. W 1953 r. było też już jasne, że nie udało się stalinistom przekształcić polskiej kultury. W 1948 r. 4% wykładowców wyższych uczelni należało do PZPR, a do 1953 r. ten procent wzrósł zaledwie do jedenastu, mimo punktów za pochodzenie i innych trików. Jedną z przyczyn było to, że akademicy byli świeżo po tajnych nauczaniach z czasów okupacji i nie dawali się łatwo zastraszyć ani obłaskawić[1154] .

W marcu 1953 r. komunizm doznał kilku ciosów. Pilot MiG-15 z bazy w Słupsku Franciszek Jarecki uciekła na duński Bornholm. W tym samym miesiącu zmarł Stalin. Wśród teatru szczerych i wymuszonych żali aresztowano człowieka, który cieszył się, że urodziła mu się córka, a o śmierci Stalina nie wiedział. Śmierć Stalina ucieszyła wielu ludzi w całej Europie. Na przykład rodzinę Joachima Gaucka, którego ojciec nadal znajdował się w obozie jenieckim na Syberii. Gauck, wtedy 13-letni chłopak znalazł ukojenie w religii. Wspomina radość opozycji ze śmierci Stalina i kult Adenauera w tych kręgach oraz pierwszy bunt antysowiecki, jaki miał miejscew NRD w 1953 r.[1155] . W Polsce często zapominamy, że pierwsza większa rewolta antysowiecka zdarzyła się właśnie w NRD. Druga zaś wybuchła w Czechosłowacji; tam też komuniści zderzyli się z internacjonalistami.  Oba wystąpienia zostały krwawo stłumione.

Opór wobec kolektywizacji narastał. W sierpniu 1953 r. w Okole pobito nawet traktorzystów wykonujących podziały rolne[1156] . W marcu 1956 r. w Moskwie zmarł Bierut, być może w rezultacie szoku ognistego antystalinowskiego lutowego wystąpienia Nikity Chruszczowa: „O kulcie jednostki i jego następstwach”. Po poznańskim czerwcu 1956 r. nastąpiły kolejne mowy; groźne Cyrankiewicza o rzekomych obcych agentach i bardziej „filozoficzne” Wiesława Gomułki. Gomułka zadał sobie wiele trudu, by przemówić do ludu bardziej ludzkim językiem i zapobiec interwencji radzieckiej. Podobno prosił nawet Chińczyków o wstawiennictwo[1157] . Na szczęście uwagę Chruszczowa miały zaraz przykuć niepokoje w Budapeszcie. Gomułka złagodził cenzurę, odtąd PRL stał się czymś pomiędzy Jugosławią, a krajem nadal de facto stalinowskim i radzieckim, jak  np. Bułgaria. Rozkwitło polskie kino, pojawił się jazz. Zatrzymano kolektywizację, zresztą nigdy jej do końca nie rozpoczęto (nadal 90% gospodarstw było prywatnych).

Powrócił nacjonalizm w postaci antyniemieckości i porozumiano się w tej kwestii z odłamem przedwojennych nacjonalistów - PAX Bolesława Piaseckiego (powstał teraz ich organ prasowy: „Tygodnik Powszechny”). PAX miał być też pośrednikiem w układach rządu z Kościołem, lecz kardynał Wyszyński uznał, że nie potrzebuje takich pośredników.  Co ciekawe, np. osłabł także komunistyczny wariant feminizmu zawodowego (traktorzystki itd.)[1158] . Dyrektorzy firm państwowych przejawiali teraz staroświecki paternalizm wobec pracownic, także biurowych[1159] .

Po powrocie z internowania w październiku 1956 r.  prymas Stefan Wyszyński, uwolniony przez Gomułkę, wezwał naród do wzięcia udziału w wyborach styczniowych 1957 r. Można to określić jako kolaborację, ale bez uczestnictwa we władzy trudno byłoby coś zmienić. Komuniści zauważyli, że katolicki laikat jest im potrzebny do utrzymania władzy. Według Jana Galanta polski październik oznaczał ostateczne zwycięstwo polskiego poszanowania odrobiny prywatności i egzystencjalizmu nad nachalnym sowieckim kolektywizmem i topornym socrealizmem[1160] . „Twardogłowi” z PZPR określili to mianem „powrotu drobnomieszczaństwa”, opozycjoniści jako pierwsze zwycięstwo nad totalitaryzmem i namacalny dowód,  że Polacy się nie przystosowali do „stadnych” zachowań i nie zamierzają tego zrobić. Nie był to jedynie fenomen polski, lecz typowy dla całej Europy Wschodniej. Czechosłowacki „twardogłowy” polityk Jozef Lenárt (1923-2004) lamentował nad tą „ucieczką filistrów w prywatność”.  Dzięki inicjatywom Wyszyńskiego, Kościół Katolicki po raz pierwszy stał się rodzajem centrum obywatelskiej odnowy w ramach społeczeństwa polskiego. Wobec sowieckiego prymitywizmu taka rola niejako sama się narzucała.

Okres konfrontacji powróci jeszcze za czasów Wiesława Gomułki (1959-1970), by ustąpić wraz z epoką Edwarda Gierka. Ponieważ Kościół Katolicki, niezależnie od praktyki politycznej w różnych epokach, zawsze przynajmniej formalnie opowiadał się za wolną wolą, miał wszelkie dane po temu, by grać pierwsze skrzypce w ruchu odśrodkowym mogącym na celu przywrócić godność i celowość jednostki, tym bardziej że komuniści automatycznie nienawidzili Kościoła jako instytucji hierarchicznej i tradycjonalistycznej itd. Nigdy jeszcze w historii Polski cele Kościoła i zwolenników wolności obywatelskich nie były tak zbieżne.

Dla Sowietów 1957 r. był jednak rokiem sukcesu. Udane wystrzelenie „Sputnika” na orbitę polepszyło ich morale i wystraszyło Amerykanów. Z kolei w 1960 r. starano się sięgnąć po polskie dzieje, by przekonać Polaków, że Niemcy są ich odwiecznym wrogiem. Pozostaje tylko zastanawiać się dziś, jak zamierzano pogodzić to z braterstwem z NRD. Totalitaryzm i logika często znajdują się na kursie kolizyjnym. Na planie filmu „Krzyżacy” setki rycerzy zakonnych w białych płaszczach (a wiemy już, że takich braci zakonnych w bieli pod Grunwaldem było najwyżej dwustu i niknęli oni w feeri tysięcy Niemców innych barw) przedstawiali niestrudzeni czerwonoarmiści. W latach 60. wprowadzono punkty za pochodzenie na uczelniach, ale nie zmieni to niechęci gros inteligencji do PZPR[1161] .

W kwietniu 1961 r. Sowieci nadal wyprzedzali Amerykanów w podboju kosmosu, wraz z udanym lotem Gagarina po orbicie. Bardziej przyziemna technika komunistyczna zazwyczaj bazowała na kupionych za krocie zachodnich patentach włoskich, francuskich lub (mniej chętnie) brytyjskich. Słynny autobus Jelcz 043 zwany „ogórkiem” produkowany od 1958 r. był co prawda na bratnim patencie czechosłowackim, ale jego poprzednik i następca były patentami francuskimi. Po ulicach odbudowywanej Warszawy pierwotnie (od 1947 r.) jeździły francuskie autobusy Chausson APH 47 i o  nich traktuje słynna piosenka z 1961 r.: „Czerwony autobus”[1162] . Samochody „Warszawa” stanowiły wersję radzieckiej „Pobiedy”, a ta amerykańskiej limuzyny z lat 40. Fiat 125p (z 1967 r.) był oczywiście włoski z definicji. Tylko „Syrena” z 1954 r. była autentycznym polskim projektem z FSO. PRL mógł się poza tym pochwalić jedynie „Nysą” (1958 r.), „Polonezem” (1978 r.) i paroma ciężarówkami; niezbyt imponująco jak na 45 lat rządów komunistów i obsesyjne hasła o przemyśle ciężkim (oczywiście przemysł ciężki był rozwijany głównie ze względu na spodziewaną wojnę z kapitalistycznym Zachodem, ale musiano go przedstawiać jako czysty postęp dla lepszego cywilnego życia w pokoju).

Nie każda propaganda komunistyczna była tak toporna i nachalna, jak w „Krzyżakach”. Ta z filmu „Faraon” (1966 r.) o podstępnych i egoistycznych kapłanach wykorzystujących strachliwości i naiwność ludu, była zakorzeniona w polskiej kulturze. Były też i absurdy; np. gdy Kościół szykował się do obchodów tysiąclecia chrztu Polski (966), Gomułka zaproponował milenium państwowości, choć ta istniała przecież przed 966 rokiem. Podkreślał też, że granice państwa Mieszka I i Chrobrego były podobne do granic PRL, mimo iż granice średniowieczne z natury rzeczy były płynne i dość umowne[1163] .

Do 1967 r. średnia długość życia w PRL-u była mniej więcej jak w USA, później zaczęło się to zmieniać i już gołym okiem było widać, że świat komunistyczny nie mógł nadążyć za Zachodem. Polacy żyli na poziomie Chile, ale porównywali się z RFN i Francją, więc niezadowolenie wzrastało. Menadżerowie PRL konkurowali o przydział surowców i funduszy, ale byli oderwani od rynku i potrzeb konsumenta. Coraz częściej pojawiały się niedobory[1164] .

W 1967 r. Wiesław Gomułka potępił syjonizm, w zasadzie jednak samą żydowskość, ponieważ prawdziwi syjoniści już dawno wyjechali do Izraela; chodziło raczej o lewicową studencką heterodoksję, która pokaże swe oblicze podczas protestów na Uniwersytecie Warszawskim w marcu 1968 r., równocześnie z protestami lewicy kulturowej w Paryżu i Kalifornii. Kilkanaście tysięcy pozostałych w kraju Żydów wkrótce wyjedzie do Izraela i USA. Antysemityzm Gomułki był jedną z odmian jego narodowego komunizmu raczej niż prawdziwą fobią wobec Żydów[1165] . W 1968 r. Gomułka, który dotąd potrafił mocno bronić resztek polskiej autonomii przed Sowietami, postanowił mocno zaangażować się w politykę bloku sowieckiego w Czechosłowacji. Zdumieni gorliwością Polaków w służbie Moskwy, czescy opozycjoniści rozklejali ulotki o np. takiej treści: „Jesteście żołnierz polski; co robite w kraju czeski?”.  Dla porównania Rumuni zaniechali udziału w akcji, a NRD ograniczyła się do wysłania instruktorów wojskowych, by nie  przywoływać bolesnych rozdziałów z przeszłości.

W 1970 r. Gomułka podniósł ceny, nie podnosząc płac (dotąd podobnie jak na Keynesowskim wtedy Zachodzie uważano, że wysokie płace stymulują popyt i całą gospodarkę), co gorsza ogłosił reformy 12 grudnia, a to stanowiło zapowiedź bardzo chudych świąt[1166] , więc robotnicy zbuntowali się na Pomorzu, gdy okazało się, jak bardzo oderwana od życia jest komunistyczna elita. Co widać było chociażby w wypowiedziach Gomułki, typu: „co prawda ceny szynki i chleba wzrosły, ale za to ceny lokomotyw spadły”. Rewolta trwała od 14 do 22 grudnia 1970 i obejmowała strajki i zamieszki w  Gdyni, Gdańsku, Szczecinie i Elblągu, tłumione brutalnie przez milicję i wojsko. Zginęło wtedy wskutek starć z mundurowymi ponad 40 osób. Aresztowano, bito lub torturowano łącznie ponad trzy tysiące osób[1167] . Rząd stracił poparcie społeczne, ponieważ komuniści mieli chronić robotników, a nie do nich strzelać[1168] .

Już pod koniec stycznia 1971 r. nowy szef państwa Edward Gierek radośnie przemawiał w Stoczni Gdańskiej (słynne pytanie „Pomożecie?”). Reformy zostały cofnięte. Gierek zaciągnął kredyty na Zachodzie i dał obywatelom nieco zachodnich towarów, musiał jednak być odtąd ostrożny i unikać przemocy[1169] . W 1972 r. powstały sklepy PEWEX oparte o system PKO, gdzie płacono bonami towarowymi, będącymi de facto polską wersją dolara USA[1170] .

W 1973 r. nastał kryzys naftowy (gdy Zachód poparł Izrael przeciw Arabom) i Gierek musiał zmierzyć się z tym samym problemem, co wcześniej Gomułka. Pojawił się nawet konflikt kulturowy robotników z dygnitarzami (np. demonstrowanie niewyszukanych manier wobec sztywnego stylu partyjnego). W połowie lat 70. w podziemnym piśmie „Merkuriusz Krakowski i światowy” Mirosław Dzielski (1941-1989), filozof, polityk i działacz opozycyjny proponował komunistom ugodę. W zamian za rezygnację z utopii socjalistycznej w ekonomii na rzecz wolnego rynku, proponował lojalność opozycji. Dlatego niezbyt chętnie początkowo odnosił się do niezależnego ruchu związkowego.

Od 1976 r. PZPR starała się wykreować Kościół Katolicki na mediatora sporu z niezależnym ruchem robotniczym. Spór wyniknął z tego, że Gierek podniósł ceny niektórych towarów. W Radomiu zdemolowano komitet PZPR. Gospodarczo PRL znajdował się w pułapce; mógł jedynie podnosić ceny, ponieważ na cięcie kosztów produkcji czy stymulowanie popytu komunistyczny model był zbyt sztywny[1171] . Wtedy pojawił się pierwszy bunt w łonie lewicy, trochę na podłożu dawnego aktywizmu w stylu PPS i przyjął formę KOR, czyli Komitetu Obrony Robotników. Ludzi takich, jak Kuroń czy Michnik Kościół traktował nieufnie, nazywając „różowymi”. Wielu biskupom bliżej było do PZPR niż do KOR, ponieważ KrK zasadniczo ceni hierarchię, później miało się to zmienić, gdy Karol Wojtyła przebił się ze swoim posłaniem o zwalczaniu „wszelkiej niewoli sumienia”[1172] .

W 1978 r. w wypadku zginął polski ekspert od atomistyki Sylwester Kaliski, co dało początek tezie, jakoby władze ZSRR bardzo nie chciały, by PRL zyskał niezależny program atomowy (zarówno cywilny, jak i w dalszej perspektywie także wojskowy). W tym samym roku papieżem został Wojtyła, z czego dumni byli nawet ateiści z KOR-u, jak Michnik czy dygnitarze PZPR. Gierek nie ośmielił się więc zabronić papieżowi przybyć do Polski. W przypadku papieża Polaka na pewno trudniej było takie akcje blokować. Tak więc  w 1979 r. Jan Paweł II pielgrzymował do Polski i opowiadał szeroko o nierealizowanym marzeniu poprzedniego papieża, który także chciał odwiedzić PRL. W pewien sposób przesłanie Wojtyły wypełniły pustkę po zerwanej umowie społecznej partii z narodem po 1970 r.[1173] .

Rok 1980 to strajk Stoczni Gdańskiej, który z inicjatywy o charakterze ekonomicznym zmieniał się w społeczno-polityczny ruch rewolucyjny. Dnia 15 sierpnia 1980 r. Henryka Krzywonos zablokowała ruch w mieście, dołączając się do strajku stoczni. Gierkowe ustępstwa spaliły na panewce, ponieważ teraz była już to sprawa ogólnokrajowa. Coraz to nowe zakłady pracy dołączały do strajku. Powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy ze stocznią jako centralą. Postulaty napisano na blacie stołu; były dość wygórowane (np. bardzo niski wiek emerytalny 55/50 lat), niemal tak wysokie, by były niemożliwe do spełnienia[1174] . Robotników poparli działacze katoliccy tacy, jak Tadeusz Mazowiecki i część kleru (np. ksiądz Henryk Jankowski). Dnia 28 sierpnia ambasador ZSRR Borys Aristow zażądał od Gierka użycia siły, lecz ten odmówił, więc to mało znany aparatczyk Stanisław Kania spróbował uczynić ZSZZ „Solidarność” elementem struktury państwowej. Jednak emocje były rozgrzane do czerwoności i ani Kania, ani Wałęsa nie mogli ich uspokoić.

M.in. z tego powodu 11 lutego 1981 r. premierem został generał Wojciech Jaruzelski. Był to nadzwyczajne, by generał był przywódcą socjalistycznego państwa i wyglądało to nieco groźnie i faszystowsko[1175] . Episkopat wezwał do stałego i uczciwego dialogu władz z obywatelami. Wobec problemów z dostawami związanymi ze strajkiem i być może też dla zdyscyplinowania obywateli, wprowadzono kartki na mięso.

W czerwcu 1981 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim powstał Klub Inicjatyw Gospodarczych. Do swoich idei starał się w nim przekonać Mirosław Dzielski, wygłaszając odczyty w kościołach i klasztorach. Wartość lokali kościelnych polegała na tym, że PZPR miała nad nimi niewielka kontrolę, a to umożliwiało powstanie tzw. drugiego obiegu wydawniczego. Dzielski starał się wykazać, że liberalizm i katolicyzm mają w komunizmie wspólnego wroga; jedna z prac nosiła tytuł: „Liberalizm a chrześcijaństwo”. Słusznie nie utożsamiał Dzielski wolności jedynie z ustrojem demokratycznym, uważał bowiem, że rząd demokratyczny jak każdy inny może ograniczać wolność. Wolność gospodarcza natomiast może wprowadzić każdy rząd, przez co stopniowo się zdemokratyzuje i zliberalizuje także w sferze społecznej. Moralnym fundamentem programu Mirosława Dzielskiego jest chrześcijańskie wybaczenie. Łączył to z koncentracją krytyki na ideologii, a nie na konkretnych osobach i z ideałem państwa-minimum[1176] . Wbrew pozorom liberalizm i chrystianizm mają pewną wspólną płaszczyznę intelektualnego porozumienia; obie ideologie zakładają wolną wolę i pewien woluntaryzm historyczny; tzn. jednostka ludzka ma możność kształtować bieg historii. Już w XIX w. zauważał to Thomas Carlyle[1177] . Z kolei determinizm marksistowski skazuje jednostkę na bycie jedynie konstruktem swoich czasów (z czego wynikał podział na tych po dobrej i złej „stronie historii”). Z tego powodu każdy ewentualny spór między autorytarnym z natury Kościołem a liberalizmem jest kłótnią na prawicy, sporem w rodzinie woluntarystów. Obie ideologie są zaprzeczeniem lewicowego światopoglądu.

W marcu 1981 r., tak samo jak dziś, Rosjanie lubili przedłużać szeroko zakrojone ćwiczenia wojskowe, by wywierać presję na sąsiadów. Dodatkowo, już bez żadnego pudrowania sytuacji, postawiono w stan podwyższonej gotowości radzieckie oddziały stacjonujące w PRL i NRD. Dnia  10 kwietnia 1981 Jaruzelski zaapelował w sejmie o zawieszenie strajków na trzy miesiące.

W sierpniu 1981 r. doszło do izraelskiego nieudanego zamachu na palestyńskiego terrorystę, pomysłodawcy ataku na izraelskich sportowców na igrzyskach olimpijskich w Monachium w 1972 r., Abu Dawuda w warszawskim hotelu Viktoria.  Wszystko wskazuje na to, że władzom PRL zależało, by zamachowiec nie został schwytany.

W październiku 1981 r. w łonie strajkujących wyszły sprzeczności między katolickimi intelektualistami a robotnikami. KOR uznano za zbyt mało katolicki, by był prawdziwie polski[1178] . Grudzień 1981 r. to początek stanu wojennego, rzekomo by zapobiec interwencji ZSRR. Dziś wiadomo, że Jurij Andropow myślał o inwazji, ale Afganistan mocno podkopał pozycję jastrzębi. Dnia 13 grudnia na ulice wyjechały czołgi. Niepewnych oficerów internowano w bazach wojskowych[1179] . Nie da się więc jednoznacznie stwierdzić, czy Jaruzelski zapobiegł brutalniejszej sowieckiej akcji. Nastąpiło ponure przemówienie Jaruzelskiego w telewizji, aresztowanie Lecha Wałęsy i 5 tys. innych opozycjonistów. Poza kopalnią „Wujek” opór był słaby[1180] . Ofiar było niewiele, w porównaniu choćby z przewrotem majowym. Było tak m.in. z tego powodu, że w maju 1981 r. nowy prymas Józef Glemp, potępiając Jaruzelskiego, przypominał że ludzkie życie jest najwyższą wartością[1181] .

W 1983 r. wojna ideologiczna Wschodu i Zachodu się zaostrzała. Reagan mówił o „imperium zła”, a w bloku sowieckim widać było karkołomne obroty propagandy komunistycznej, jakby wezwanie historii narodowej na pomoc, niczym bitwy grunwaldzkiej przez Gomułkę dekadę wcześniej. W NRD 1983 to enerdowski rok Martina Lutra –  nagle dawniejszy „zdrajca chłopów” zaczął być niemal towarem eksportowym NRD. Pastorzy luterańscy dzielili się wtedy jak polscy księża na współpracujących z komunistycznym reżimem (np. biskup Gienke) i opozycyjnych (np. Otto Dibelius, Karl Barth, Heinrich Rathke), którzy brali przykład z zachowania pastora Boenhoeffera za czasów nazistów[1182] . Podobne flirty komunizmu z patriotyzmem widoczne były w 1983 r. w PRL. Właśnie wtedy wzniesiono w Warszawie pomnik małego powstańca, stylizowanego wyraźnie na żołnierza, chociaż dzieci w powstaniu służyły niemal wyłącznie jako kurierzy[1183] . Także w 1983 r. Pokojową Nagrodę Nobla musiała za internowanego Wałęsę odebrać żona. Władze PRL ułatwiały wielu pomniejszym opozycjonistom wyjazd na Zachód, by się ich pozbyć[1184] , tak samo jak w XVIII w. Wersal miał nadzieję, że Diderot wyjedzie do Rosji na stałe.

W październiku 1984 r. został zamordowany ksiądz Jerzy Popiełuszko, którego do niemal ostatniej chwili do złagodzenia retoryki namawiał prymas Glemp. Wiadomo, że Jaruzelski życzył sobie ucieszenia go, ale rozkazu zabicia nigdy nie znaleziono.

W 1985 r. premierem został ekonomista ze Śląska Zbigniew Messner, który starał się wprowadzić do polskich fabryk więcej fachowej kapitalistycznej metody zarządzania. Zastanawiał się też nad tym, jak podwyższyć ceny tak, by lud się nie burzył; odpowiedzią będzie referendum 1987 r. wg zaleceń Gorbaczowa (głasnost, czyli transparentność) – pierwsze uczciwe referendum w komunistycznej Polsce, ale da ono propozycjom rządowym tylko 44% poparcia[1185] . Mimo to w bardziej twardogłowych państwach Bloku Wschodniego patrzono na referendum z niedowierzaniem i przestrachem.

Gdy omawia się wydarzenia z Czarnobyla z 26 kwietnia 1986 r., zazwyczaj się przesadza co do ogromu skutków awarii lub analizuje wydarzenie minutę po minucie, sugerując jakby w każdej chwili można było odwrócić tragedię. Tymczasem błąd tkwił głównie w tym, co niezmienne; tj. w systemie zarówno technologicznym, jak i społecznym. Do wypadku doszło w reaktorze nr 4 elektrowni jądrowej usytuowanej w pobliżu miasta Prypeć na Ukrainie, niespełna 100 km od Kijowa. Wówczas oczywiście Ukraina stanowiła część ZSRR. Wydarzenie uważa się  za najgorszą katastrofę nuklearną w historii, zarówno pod względem kosztów, jak i ofiar, lecz z pewnością nie za największą katastrofę technologiczną. Awaria rozpoczęła się podczas testu bezpieczeństwa na reaktorze jądrowym typu RBMK. Test był symulacją przerwy w dostawie energii elektrycznej, aby pomóc w stworzeniu procedury bezpieczeństwa utrzymującefo cyrkulację wody chłodzącej reaktora, dopóki zapasowe generatory elektryczne nie będą mogły zapewnić zasilania. Inspiracją do testów było zbombardowanie egipskiej elektrowni jądrowej przez izraelskie lotnictwo kilka lat wcześniej. Od 1982 r. przeprowadzono trzy takie testy, ale nie udało się znaleźć rozwiązania. Przy czwartej próbie nieoczekiwane 10-godzinne opóźnienie oznaczało, że dyżur miała nieprzygotowana zmiana operacyjna[1186] .

Bardziej szokujące od samej katastrofy, pośpiechu z testem, by był gotowy na obchody 1 maja oraz ogólnej niedbałości, np. oddania reaktorów do służby bez testów i wielokrotnego obchodzenie systemów bezpieczeństwa dla wygody, jest to, jak ZSRR podszedł do sprawy w kontekście stosunków międzynarodowych. Otóż rankiem 28 kwietnia podniesiony poziom promieniowania wywołał alarm w elektrowni jądrowej Forsmark w Szwecji[1187] . Pracownicy elektrowni w Forsmark zgłosili sprawę do Szwedzkiego Urzędu ds. Bezpieczeństwa Radiacyjnego, który stwierdził, że promieniowanie powstało w innym państwie. Tego dnia rząd szwedzki skontaktował się z rządem sowieckim, aby zapytać, czy w Związku Radzieckim doszło do wypadku jądrowego.

Sowieci początkowo zaprzeczali i dopiero gdy szwedzki rząd zasugerował, że zamierzają złożyć oficjalny alert w Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej, rząd sowiecki przyznał, że wypadek miał miejsce w Czarnobylu. Początkowo Sowieci przyznali się tylko do drobnego wypadku, ale gdy liczba ewakuowanych osiągnęła  ponad 100 000 osób, skala problemu była już oczywista. O 21:02 28 kwietnia w telewizyjnym programie informacyjnym Vremya odczytano 20-sekundowe ogłoszenie bagatelizujące awarię, m.in. przez porównanie jej z dawną znacznie mniej poważną awarią amerykańską z Three Mile Island. Jednak kolejne państwowe audycje radiowe zostały zastąpione muzyką klasyczną, co było powszechnym sposobem przygotowania publiczności na zapowiedź tragedii, na zasadzie, że muzyka łagodzi obyczaje.

Władze w Moskwie uznały też, że nie ma powodu, aby odkładać kijowskie obchody pierwszomajowe, gdy ludzie pozbawieni zwykle odpowiedniej odzieży ochronnej przystępowali do usuwania radioaktywnego gruzu (na pomnikach odzież ochronną oczywiście mają). W Wiedniu w dniach 25-29 sierpnia 1986 r. Sowieci przedstawili pierwszy raport o przyczynach katastrofy,  całą winą obarczając operatorów elektrowni. Reaktor w Czarnobylu był typu RBMK, a więc był to reaktor używający  moderatora grafitowego, ale chłodzony wodą, co pozwala niestety na krytyczną awarię w przypadku całkowitej utraty chłodziwa. Katastrofa spowoduje później stopniowe wyparcie takich reaktorów na używające wody także jako moderatora.

Na całym kontynencie europejskim wiele próśb o aborcję zostało rozpatrzonych pozytywnie z obawy przed promieniowaniem z Czarnobyla. Szczególnie było to widoczne w Danii, Grecji i we Włoszech. W przeciwieństwie jednak do profesjonalistów zajmujących się związkiem między promieniowaniem a rakiem, specjaliści od związku między ciążą a promieniowaniem byli stosunkowo nieliczni, a badania stosunkowo niedawne, dlatego przyszłe matki uwierzyły na swoje nieszczęście tabloidom, które manipulowały widzami dla oglądalności.

Uważa się, że awaria wywołała odprężenie polityczne z ZSRR, czyli tzw. głasnost, m.in. dlatego że pomogła zacieśnić stosunki radziecko-amerykańskich pod koniec zimnej wojny. Awaria podkopała zaufanie do radzieckiej techniki i ustroju, w większym stopniu niż nieudana ostatecznie interwencja sowiecka w Afganistanie. Prestiż ZSRR spadł do zera, choć wstydzić powinny się także niektóre media zachodnie podnoszące panikę. Dlatego w rok po katastrofie papież Jan Paweł II już dość otwarcie pouczał Polaków (w tym także komunistów przecież) o pracy.

Oddolne strajki wiosną 1988 r. zirytowały zarówno PZPR jak „Solidarność”, dlatego oba obozy zaczęły dryfować ku kompromisowi[1188] . Dnia 30 listopada 1988 miała miejsce debata telewizyjna Lech Wałęsa – Alfred Miodowicz, która nosiła znamiona taktycznego odwrotu ideologicznego ze strony PZPR. W grudniu uchwalona została ustawa Wilczka o wolnym rynku.

Już przy Okrągłym Stole, który rozpoczął obrady w lutym 1989 r., postanowiono o prywatyzacji. W czerwcu Polacy szli do wyborów, gdy w Chinach władza ratowała się strzelając do studentów. Komuniści byli pewni masowego poparcia, lecz dostali tylko te głosy, które należały im się z umowy okrągłostołowej. Głosowało tylko 62% uprawnionych. Umowa zamiast rewolucji spowodowała, że Polacy nie mają takich spektakularnych zdjęć, jak berlińczycy pod zburzonym murem czy prażanie[1189] . Reformy Balcerowicza czy jak chcą niektórzy Sachsa-Balcerowicza (sam Balcerowicz mówił o Sachsie tylko jako o doradcy) weszły w życie całym zestawem już 1 stycznia 1990 r., stąd mówi się terapii szokowej[1190] . Balcerowicz uległ naciskowi, by dać chociaż wysokie zasiłki dla bezrobotnych, później nawet tej poduszki ochronnej żałował, choć w swojej książce z 1992 r. ich broni. By osłonić nieco masę przedsiębiorstw od sprywatyzowania, utworzono 13 lipca 1990 r. Ministerstwo Przekształceń Własnościowych. Polityka ideowa przykuwała jednak tyle uwagi, że gospodarkę potraktowano po macoszemu, oddając zwolennikom radykalnych teorii gospodarki podażowej (zamiast dotychczas dominującej w całej Europie popytowej Keynesa) Rakowskiego/Sachsa[1191] . Czasami mówi się o reprywatyzacji, chociaż np. rodzina Wedla nie dostała z powrotem swoich majętności. Sporo wyposażenia fabrycznego zachodni inwestorzy wykupili za bezcen, po prostu znając się lepiej na ich wartości od dyrektorów z PZPR. Dziś mówi się np. o Słowacji, która postanowiła zabezpieczyć swój rynek przed wrogimi przejęciami firm, aż jej kapitał okrzepnie w kapitalistycznych okowach.

Balcerowicza martwiło raczej, by Polska gospodarka nie utknęła między socjalizmem a gospodarką wolnorynkową[1192] , by płace nie urosły za szybko, by Wałęsa nie przerwał reform, na jakie przyzwolił Mazowiecki. Nie martwiła go natomiast narodowość kapitału, gdyż w latach 80. i 90. panowało przekonanie, iż pieniądz nie ma znaczenia:

„…Nie obawiam się wchodzenia do Polski zagranicznego kapitału. Ważne, czy przemysł się rozwija, czy inwestuje się zyski, czy powstają nowe miejsca pracy. Szyld wiszący nad bramą nie jest sprawą najważniejszą. W USA, Wielkiej Brytanii, w Niemczech – wszędzie znaczna część przemysłu należy do obcego kapitału. Czy Niemców porusza to, że Opel należy do General Motors?  Choć z drugiej strony trzeba dodać, że obecność zagranicznych przedsiębiorców budzi czasem emocje. W naszym wypadku istnieje jednak wyraźna dysproporcja między poziomem tych emocji, a faktycznym udziałem kapitału zagranicznego w polskiej gospodarce…[1193] ”.

Mazowiecki miał sporo ciekawych pomysłów, np. wprowadzenie apolitycznej służby cywilnej na wzór brytyjski, ostatecznie jednak wybrał wzorce kanclerskie z RFN, choć Polska jako państwo unitarne niezbyt nadaje się do naśladowania rozwiązań państwa federalnego. Obóz „Solidarności” dominował na tyle, że  stać go było na rozłam. Dnia 24 czerwca 1990 r. Lech Wałęsa skrytykował ostro rząd Mazowieckiego, rozpoczynając „wojnę na górze”.

W sierpniu miały miejsce pierwsze rozmowy z NATO. W lipcu 1990 r. powstała specjalna jednostka wojskowa GROM po ataku w marcu w Bejrucie na Polaków, który to atak był odwetem za polską pomoc w emigracji Żydów z ZSRR do Izraela.

W listopadzie 1990 r. odbyły się wybory prezydenckie, w których wystartował kanadyjski biznesmen polskiego pochodzenia Stan Tymiński. Dzięki mirowi, jakim cieszył się wtedy biznes i nierealnym obietnicom, wypchnął on Mazowieckiego z drugiej pozycji za Wałęsą, jednak w drugiej turze zwolennicy Mazowieckiego, zaciskając zęby, wybrali Wałęsę. Chociaż często przytacza się przykład Tymińskiego jako dowód rzekomej niedojrzałości polskiej demokracji, równie dobrze można by radować się z braku szklanego sufitu i transparentności[1194] .

Kolejnym podziałom nowej III Rzeczpospolitej sprzyjała kwestia lustracji. KPN Leszka Moczulskiego od grudnia 1991 r. postulowała wpisać ją do konstytucji, na dwa tygodnie przed zakończeniem urzędowania rządu Jana Krzysztofa Bieleckiego. Proponowano, że osoby należące do aparatu bezpieczeństwa PRL sprawdzono by pod kątem nadużyć, lecz 31 stycznia 1992 r. projekt odrzucono. Mniejszościowy rząd Jana Olszewskiego z Ruchu Odbudowy Polski (wspierany przez Porozumienie Centrum Jarosława Kaczyńskiego i PSL Waldemara Pawlaka i jeszcze dwie partie). nie mógł przeforsować ustawy. Kolejną próbą była uchwała zgłoszona przez Janusza Korwin-Mikkego z UPR 28 maja 1992. Tym razem chodziło już tylko o to, by MSW podał pełne informacje o kadrach SB z lat 1945-1990, bez kar, lecz problemy z uzyskaniem większości pogrążyły rząd Olszewskiego. Lustracja nadal była procedowana 19 czerwca, aż Trybunał Konstytucyjny (instytucja powstała jeszcze w PRL w 1982 r., a w 1989 tylko została wzmocniona) orzekł  niezgodność z Konstytucją.

Chociaż do dziś dominuje pogląd, że „polowanie na czarownice” było zbędne, lustrację przeprowadzono w byłej NRD, z wydatną pomocą polityków RFN. Pastor i opozycjonista Joachim Gauck został jej głównym bohaterem. Lustracja kadr NRD oznaczała czasem zwolnienie połowy pracowników niejednej enerdowskiej uczelni (jak w saskim mieście Chemnitz, zwanym w czasach NRD Karl-Marx-Stadt), ale nieco oczyściła atmosferę. W 1992 r. mieszkańcy dawnej NRD dowiedzieli się, że biskup Gienke był informatorem STASI i to dlatego torpedował z ambony plan wizyty Adenauera w NRD.  Według Gaucka Polska do dziś płaci niskim zaufaniem za tzw. politykę „grubej kreski”. Gdy Niemcy ujawniali agentów STASI, wielu straszyło samosądami, które jednak nie nastąpiły[1195] . Jak zaznaczał Gauck, nie ma większej despocji niż komunizm. III Rzesza na 80 mln obywateli miała 30 tys. gestapowców, a siedemnastomilionowa NRD trzy razy tyle agentów STASI, nie licząc informatorów[1196] .

Gdy w lipcu 1992 r. Pawlak nie mógł usypać koalicji, porozumiał się z Hanną Suchocką z Unii Demokratycznej (później Unii Wolności). ROP i PC się w niej nie znalazły. Związek zawodowy „Solidarność” zorganizował wotum nieufności wobec Suchockiej, ale prezydent Wałęsa osłonił jej rząd. Kontrowersyjnym osiągnięciem Suchockiej był konkordat z Watykanem, wszak Kościół Katolicki jest jednocześnie państwem i instytucją międzynarodową. Status kleru można było uregulować jednostronnie w konstytucji III RP, jak zrobiła np. Francja już sto lat wcześniej.

W październiku 1992 r. Leszek Balcerowicz grzmiał w sejmie: „gospodarka nie zastąpi kapitalizmu”, odrzucając trzecią drogę Billa Clintona[1197] . Kontynuowano więc wdrażanie państwa-minimum, czyli jak określilibyśmy obecnie libertarianizmu lub, jak wówczas mawiano nieprecyzyjnie, neoliberalizmu.

Lata 90. to czasy bezradności policji wobec rozszalałej przestępczości zorganizowanej. Co doskonale oddaje cykl filmowy „Psy” Władysława Pasikowskiego zapoczątkowany w 1992 r. Prywatyzacja, upadek państwowych firm i otwarcie granic pozbawiły milicjantów/policjantów dawnej skuteczności. Minęło kilka lat, zanim policja dostosowała się do nowych czasów. Od 1989 do 1992 r. liczba poważnych przestępstw skoczyła wielokrotnie. W maju i czerwcu 1990 r. tuż po utworzeniu policji miały miejsce dwie pierwsze nieudolne akcje przeciwko mafii prószkowskiej. Nazywanie gangu prószkowskiego mafią utrudniło zdobywanie zeznań.  Policjanci mieli niskie płace i mało uprawnień, pozwolono policjantom dorabiać jako ochroniarze klubowi, co czasami wciągało ich w świat przestępczy.

W 1993 r. odbyły się wybory, w których podzielona centroprawica przegrała z SLD. W tymże samym roku w marcu Jarosław Kaczyński (PC) ujawnił tajną instrukcję UOP, dotyczącą zakładania podsłuchów i inwigilacji partii politycznych. Ruszył też proces milicjantów w związku z masakrą w kopalni „Wujek” w grudniu 1981 r. W symboliczny dzień rocznicowy 17 września 1993 r. ostatni żołnierze rosyjscy opuścili terytorium Polski (dotąd było ich na terytorium PRL 60 tys. z półtora tysiącem czołgów i trzystoma samolotami). Sam ten kontyngent radziecki mógłby pokonać armię PRL.

Również w 1993 r. podzielono media PRL między partie. Obóz związany z Unią Demokratyczną swój przydział odsprzedał Francuzom, licząc że Francuzi nie będą zanadto ingerować w politykę wewnętrzną kraju, ci jednak odsprzedali to Niemcom, a dla ambitnych sąsiadów pokusa zawsze silna.  Na razie jednak stosunki z RFN były dobre. Prezydent Roman Herzog przybył do Warszawy w 1994 r., by uczcić pamięć powstania warszawskiego.

W 1995 r. obcięto wydatki państwa zgodnie z planem Balcerowicza, że zahamowano inflację i można było wprowadzić denominację, ale ludzie zdążyli już zniechęcić się do obozu postsolidarnościowego. Uważano, że prywatyzacja była zbyt chaotyczna, a fabryki zamykano często bez wyraźnego powodu. Na łeb na szyję zleciały zarobki wykładowców akademickich, powodując drenaż  mózgów. Polska znów podzieliła się na Polskę A i Polskę B. Nierentowna infrastruktura prowincji niszczała[1198] .

W 1995 r. prezydentem został więc postkomunista Aleksander Kwaśniewski. Jako pierwszy w Polsce sięgnął w kampanii wyborczej po popkulturę (piosenka „Ole Olek”). Załamany prawicowy publicysta Rafał Ziemkiewicz przypisywał zwycięstwo SLD utratą „prawdziwych elit” w Katyniu i powstaniu warszawskim[1199] . Postkomuniści z SLD wrócili jednak do władzy z woli ludu, pomogło im też PSL. Na Węgrzech część opozycji antykomunistycznej wprost połączy się z postkomunistami do 2002 r.[1200] . W Polsce nic takiego nie będzie miało miejsca, stąd zupełnie inna sytuacja dzisiejsza Kaczyńskiego i Orbana.

Rok 1996 przyniósł Literacką Nagrodę Nobla dla Wisławy Szymborskiej, z czego większość Polaków była dumna, ale niektórzy przypomnieli sobie jej dawne peany o Stalinie. W styczniu 1996 r. premier Józef Oleksy złożył dymisję po zarzutach szpiegostwa na rzecz Rosji. W sumie miał jednak szczęście, ponieważ jego następca miał się zmierzyć z kataklizmem o biblijnych proporcjach i raczej egzaminu nie zdał, gdyż nawet nie miał szans.

Powódź środkowoeuropejska 1997 r., która zalała aż 16 z 49 ówczesnych województw Rzeczpospolitej Polskiej[1201] , została spowodowana przez dwie fale obfitych opadów, wynikające z dość nietypowej sytuacji meteorologicznej, gdy  tworzy się nad północnymi Włochami niż wywołany napływem chłodnego powietrza z Europy Zachodniej, który przesuwa się nad Bałkany i napotyka tam masy gorącego powietrza pochodzenia znad morza Czarnego i Śródziemnego. Zetknięcie się ciepłego wilgotnego powietrza z chłodnym spowodowało obfite opady na granicy obu mas powietrza[1202] .

Opady w Sudetach Wschodnich i południowej części Śląska spowodowały, że już 6 lipca pierwsze wsie i miasteczka zostały zalane przez Nysę Kłodzką i Odrę. Pierwszymi zalanymi polskimi miastami były Prudnik i Głuchołazy, które 7 lipca odwiedził premier Włodzimierz Cimoszewicz. W Prudniku woda wdarła się na teren licznych zakładów przemysłowych, w tym ZPB „Frotex”, PZO „Primus“ i Spółdzielni „Pionier”, a z miasta i okolicznych wsi ewakuowano 192 osoby. Następnego dnia od Chałupek do ujścia Nysy Kłodzkiej zabrakło podziałki na łatach wodowskazowych. Pod wodą znalazło się Kłodzko, gdzie w wyniku podmycia przez Nysę Kłodzką zawaliły się cztery kilkusetletnie kamienice.

Od 6 lipca wieczorem obowiązywał w Opolu stan przeciwpowodziowy. Wzbieranie wielkiej wody tego dnia było kompletnym zaskoczeniem dla mieszkańców Dolnego Śląska. Starsi z nich od początku porównywali nieprzewidywalność i gwałtowność tych wydarzeń z II wojną światową. Nikt nie wiedział  bowiem, gdzie i w jakiej sile woda uderzy. Szybko przekroczony został stan wód z roku 1813 i to o aż dwa metry. Nigdy na tych terenach nie notowano tak wielkich mas wody[1203] . Wszystko to w czasie, gdy morale narodu było bardzo wysokie;  lada dzień finalizować miano wejście Polski, Czech i Węgier do NATO, co było związane z wizytą prezydenta USA Billa Clintona planowaną dnia 7 lipca na 10 lipca, który sam chciał ogłosić Polakom dobrą nowinę[1204] . Nie tylko Polska miała być dotknięta katastrofą. Na terenie Czech powódź trwająca w dniach 5–16 lipca 1997 r. kosztowała życie 50 osób. Ucierpiały między innymi: Ołomuniec i Ostrawa.

Już dnia 6 lipca strażacy w Województwie Katowickim musieli interweniować ponad 400 razy; chodziło głównie o wypompowywanie wody z piwnic i wyciąganie samochodów z ogromnych kałuż. W Opolu trzeba było zamknąć przejście podziemne dworca PKP, by podróżni nie brodzili po kostki w gigantycznej kałuży. O godzinie 20:00 na terenie całej Opolszczyzny ogłoszono alarm przeciwpowodziowy[1205] . W poniedziałek 7 lipca, wielu Ślązaków miało już kłopoty z dotarciem do pracy, np. centrum miasteczka Nędza wyglądało jak jezioro. Dnia 8 lipca kolejna wielka fala dotarła do Katowic. W Raciborzu bano się nadejścia lada chwila półmetrowej fali z Czech, do akcji ratunkowych poza workami z piaskiem brakowało wszystkiego, zwłaszcza dobrych łodzi, pontonów i pomp[1206] . Tego dnia w Opolu mówiono już o powodzi stulecia, ostatecznie będzie się wkrótce mówić  o powodzi tysiąclecia. Dnia 8 lipca o godzinie 13:00 Nysa była zupełnie odcięta od świata. Helikopter przyleciał z Katowic i wyłowił kilka osób, ale wkrótce musiał zawinąć z powrotem po paliwo. Od pierwszego dnia powodzi lotnisko w Katowicach-Muchowcu było główną bazą wypadową dla samolotów i helikopterów patrolujących zalane tereny[1207] . Operowały także helikoptery Zespołu Lotnictwa Sanitarnego i lekkie samoloty lokalnego aeroklubu. Obsługa lotniska nieustannie pilnowała, by ciężkie ciężarówki nie rozjeździły zanadto asfaltu na pasie startowym[1208] .

Lewa strona miasta Głuchołazy nie miała prądu i wody pitnej, lecz udało się przynajmniej dostarczyć tam chleb i wodę z Nysy, zanim ta ostatnia miejscowość została odcięta[1209] . W południe zabrało pieczywa w samej Nysie[1210] . W odpowiedzi na dramatyczną sytuację wojewoda katowicki wprowadził obowiązek świadczeń osobistych i rzeczowych dla celów akcji zwalczania powodzi. Oznaczało to m.in. obowiązek pomocy i schronienia dla powodzian, pilnowania i przechowywania ich zagrożonego szabrownictwem mienia. Akcję zbierania darów zainicjowali dziennikarze z wrocławskiego oddziału „Gazety Wyborczej”. Później dołączały się inne redakcje.

Gdy 10 lipca 20 tys. warszawiaków wiwatowało na cześć prezydentów Clintona i Kwaśniewskiego[1211] , Odra zalała lewobrzeżne Opole i Racibórz, które zaczęły szybko wyglądać jak po przejściu wrogiej armii; zalanych zostało wiele instytucji, m.in. sztuczne lodowisko Toropol wraz z hotelem, Szkoła Muzyczna im. Fryderyka Chopina, konsulat Republiki Federalnej Niemiec,  rozgłośnia Radia Opole, amfiteatr i zoo. Mieszkańcy jednego z osiedli wiele godzin koczowali na dachach i balkonach wieżowców, czekając na ratunek. Dnia 11 lipca w piątek określano Opole jako „najbardziej schizofreniczne miejsce w Polsce”[1212] , ponieważ w ogródkach piwnych w centrum trwało w najlepsze życie wakacyjne, a kilkaset metrów dalej walczono z wodą i prowadzono akcje ratunkowe z użyciem helikopterów.

Na początkowym etapie powodzi nie doceniano zagrożenia; sytuacja zmieniła się dopiero po zalaniu Opola i bezpośrednim zagrożeniu Wrocławia. Wiele kontrowersji wzbudziła wypowiedź premiera Cimoszewicza podczas jego pobytu w Jarnołtówku koło Prudnika, gdzie stwierdził, że ludzie, którzy się nie ubezpieczyli, są sami sobie winni. Premier uznał ją potem za niefortunną i publicznie przeprosił. Później rząd uruchomił rezerwę budżetową w celu pomocy powodzianom.

W dniu 12 lipca zalana została duża część Wrocławia i cmentarz w Rybniku. Jeszcze dwa dni przed nadejściem powodzi wrocławskie wydanie „Gazety Wyborczej” informowało: We Wrocławiu nie grozi nam powódź, ale (..) pojedyncze piwnice mogą być podtopione”[1213] . Na szczęście gazety nie są jedynym źródłem wiedzy ludzkiej, więc mieszkańcy miasta wiedzieli już z radia i telewizji, jakie szkody wyrządziła Odra w Raciborzu i Opolu, a że dla większości z nich był to dzień wolny od pracy, znacząco wpłynęło to na mobilizację. Już w czwartek 10 lipca prezydent miasta Bogdan Zdrojewski, wiedząc co się stało w Opolu, zaapelował do mieszkańców Wrocławia, by zaczęli gromadzić zapasy wody pitnej, a do dyrektorów największych instytucji w mieście, by próbowali zabezpieczyć budynki. W czwartek i w piątek rozważano możliwość obniżenia wysokości zbliżającej się do Wrocławia fali powodziowej przez przerwanie wałów w Jeszkowicach i Łanach. Sprzeciw dużej grupy zgromadzonych mieszkańców tych wsi uniemożliwił jednak rozlanie wody po tamtejszych polach i zabudowaniach mieszkalnych, choć prace przygotowawcze i gromadzenie ładunków wybuchowych przez saperów już trwało. Wały były zabezpieczone kordonem policji, ale okoliczni mieszkańcy 11 lipca w nocy zebrali się, by bronić wsi przed zalaniem. Nie pomogła nawet interwencja wojewody wrocławskiego. Ludzie nie ufali władzy i obietnicom odszkodowania. Tego samego dnia prezydent Zdrojewski wydał zarządzenie o ewakuacji mieszkańców osiedli graniczących z Wrocławiem od północy i wschodu. Większość mieszkańców jednak została w domach.

Z kolei 11 lipca przystąpiono do budowy szalunków w mieście. Część worków z piaskiem sprowadzono nawet samolotami z Gdańska. Pozwolono na użycie piasku z trawników miejskich. Worki układali z początku głównie wolontariusze, a później także zorganizowane grupy żołnierzy i strażaków z całego kraju. Wrocławscy internauci z oburzeniem odnotowali, że w Warszawie oraz w Detroit niemal nie nadawano serwisów informacyjnych o ciężkiej sytuacji na Śląsku[1214] . Dopiero w poniedziałek 14 lipca w godzinach popołudniowych udało się wysiłkiem mieszkańców zatamować wodę przy Żabiej Grobli we Wrocławiu. Przed zalaniem ochroniono Sępolno i Biskupin[1215] . Udało się uratować również wrocławski ogród zoologiczny, powódź dotknęła dopiero co odremontowany przed Kongresem Eucharystycznym Ogród Japoński. Lokalna wrocławska telewizja TeDe, której redakcja i nadajnik znajdowały się w niezagrożonej przez powódź południowej dzielnicy miasta, w wieżowcu Poltegor Centre, w sobotę 12 lipca,  gdy woda wlała się na ulice miasta, przerwała nadawanie normalnego programu i rozpoczęła trwającą pięć dób nieprzerwaną akcję informacyjno-koordynacyjną. W studiu telewizyjnym urządzony został sztab antykryzysowy, gdzie rozpoczęto gromadzenie darów z całego kraju i zgłaszali się wolontariusze. Ponieważ zawiodły telefony stacjonarne, a telefonia komórkowa była jeszcze niewydolna,  stacja TeDe była wtedy głównym źródłem informacji w regionie.

Pojawiały się liczne sprzeczne informacje o rabunkach w Katowicach; jedne media uważały szabrownictwo za plagę, inne za jednostkowe przypadki. Taki sam chaos informacyjny dotyczył chorób czających się w popowodziowym mule. Niektórzy domagali się głośno zastrzyków przeciwko tężcowi, na co eksperci odpowiadali, że tężec jest problemem tylko w przypadku głębokich ran, a poparzenia chemiczne czy zabrudzenie otarć nie jest problemem tego rodzaju i raczej warto by było wykonać ostatecznie (bez pośpiechu) szczepienie na dur brzuszny[1216] . Żołnierze przystąpili do sprzątania padliny zwierząt. Opolanie dodawali sobie otuchy żartując: „jak ci się powodzi”, zamiast tradycyjnego powitania. Radość z ustąpienia wielkiej wody była powszechna[1217] . Okazało się, że w okolicach Raciborza wielu łowiło ryby w powodziowej fali, ponieważ był to najłatwiejszy sposób zdobycia pożywienia. Odradzano jedzenie żywności z zalanych konserw, twierdząc, że lepiej już nieco pogłodować niż ryzykować zdrowie. Bano się epidemii duru brzusznego, a eksperci czerwonki i fali zatruć pokarmowych, na które nie było szczepionki. Firma Bacutil pomagała wydatnie przy utylizacji padliny tysięcy zwierząt gospodarskich[1218] .

Powódź dosięgła też m.in. Krakowa, gdzie zalane zostały obszary przyległe do rzeki. Dużą rolę odegrał fakt przyjęcia fali powodziowej przez nowo oddany Zbiornik Czorsztyński, co spłaszczyło przebieg fali powodziowej na Dunajcu, a później w Wiśle. Fala powodziowa przeszła przez kolejne nadwiślańskie miejscowości, przerywając wały w gminach Łubnice i Połaniec oraz przez Warszawę, gdzie doszło do podtopień w rejonie Maciejowic.

Dnia 16 lipca prezydent Aleksander Kwaśniewski podpisywał nową konstytucję zaznaczając, że pod wpływem katastrofy dodano tam wiele paragrafów o klęskach żywiołowych, ponieważ zbyt wiele miała Polska przepisów ograniczających prawa obywatelskie, które nie pomagają realnie walczyć z żywiołem. Jednocześnie określił klęskę jako bezprecedensową, której skali nikt nie mógł przewidzieć, a co za tym idzie nie należy szukać winnych na siłę[1219] . Tego samego dnia premier Cimoszewicz wypowiedział się za potrzebą wzmocnienia pozycji województw i gmin oraz przypisania im sił i środków, by mogły reagować szybciej bez czekania na zgodę czy reakcję Warszawy. Premier  uznał to za najważniejszy wniosek z katastrofy. Chodziło np. o to, że niepraktyczne jest, iż prezydent miasta Wrocław mającego 700.000 mieszkańców dowodzić mógł jedynie służbami municypalnymi i mieszkańcami, a nie np. znajdującymi się na miejscu służbami ogólnopaństwowymi jak lokalne posterunki policji czy remizy strażackie[1220] . Jednocześnie w tym samym wystąpieniu tłumaczył, dlaczego nie wprowadził stanu wyjątkowego, mówiąc, że zgodnie z przepisami dotyczącymi stanu wyjątkowego z 5 grudnia 1983 r., a więc jeszcze z czasów PRL, zawieszeniu uległby cały długi szereg praw obywatelskich odnoście mienia i swobody przemieszczania, co wcale nie przełożyłoby się na skuteczność walki z powodzią[1221] . Dwa dni później w przemówieniu telewizyjnym, premier obiecał konkretne zapomogi, dla tych którzy zaliczyli wymuszoną powodzią nieobecność w pracy, dla tych których dom, mieszkanie czy gospodarstwo doznało strat oraz ograniczenie biurokracji do minimum w tej sprawie[1222] .

Druga fala opadów wystąpiła pomiędzy 18 a 22 lipca. Spowodowały one wezbrania jeszcze większe od tych z pierwszych dni miesiąca. Prezydent Aleksander Kwaśniewski ogłosił w Polsce jednodniową żałobę narodową 18 lipca[1223] . W niedzielę 20 lipca chwile grozy przeżyła Legnica, na którą szła olbrzymia ilość wody, ale minister zdrowia Jacek Żochowski wykluczył ryzyko epidemii duru brzusznego[1224] .

Tego samego dnia masy wody dotarły także nad zachodni brzeg Odry, czyli do Republiki Federalnej Niemiec. Tak, jak w przygranicznych Słubicach wysiłek mieszkańców i żołnierzy umacniających wały, uchronił miasto przed zalaniem (w obawie przed pęknięciem bardzo nasiąkniętych wałów ewakuowano czasowo prawie wszystkich mieszkańców miasta), tak wały po stronie niemieckiej, mimo zaangażowania kilku tysięcy żołnierzy Bundeswehry,  nie wytrzymały naporu i woda przedarła się w kilku miejscach na północ i na południe od Frankfurtu nad Odrą. Woda zalała kilkadziesiąt tysięcy ha żyznych ziem i 18 miejscowości Meklemburgii. Okazało się, że RFN mimo dalece lepiej rozwiniętej technicznie i organizacyjnie Obrony Cywilnej niż w Polsce, również uległa naporowi żywiołu. Nie pomogła ustanowiona w 1950 r. ambitna agencja utrzymania w stanie gotowości dodatkowego sprzętu dla ratowników i strażaków zwana Bundesanstalt Technisches Hilfswerk (THW, Federalna Agencja Pomocy Technicznej)[1225] . Kanclerz Niemiec Helmut Kohl dwukrotnie odwiedził zalane tereny i wygłosił m.in. takie słowa:

„…„wobec żywiołu nie notowanego w historii tych ziem człowiek okazał się bezradny”, wszystko co w takiej sytuacji może zrobić władza, to pomoc jaką należy okazać poszkodowanym po klęsce…[1226] ”.

Na rozlewiskach Meklemburgii fala powodziowa uległa spłaszczeniu i w swej dalszej drodze przez m.in. Szczecin nie powodowała już większych szkód. Bałtyk wchłonął potop, ku radości wszystkich poza niektórymi grupami skandynawskich ekologów[1227] .

Dnia 30 lipca zniszczone tereny, także te po polskiej stronie Odry wizytował kanclerz Niemiec Hemut Kohl, który wówczas mocno przygnębiony stwierdził podobną jak w Meklemburgii bezradność człowieka wobec żywiołu, pochwalił jednak wysiłki Polaków i ich solidarność obywatelską w obliczu tragedii[1228] .

W początkach sierpnia nadal brakowało w Opolu sprzętu do ściągnięcia padliny większych zwierząt[1229] , we Wrocławiu na cenzurowanym znalazła się „Gazeta Wyborcza” rzekomo szukająca sensacji i zbytnio nagłaśniająca sporadyczne przypadki szabrownictwa, jakby były prawdziwą wszędobylską plagą, a nie odosobnionymi przypadkami (zarejestrowano w mieście ok. 91 wyłudzeń i przypadków szabrownictwa, co nawet przy założeniu że wykryto najwyżej 30-40% przypadków, nie jest plagą jak na skalę Wrocławia)[1230] . Kraków, który nie poniósł większych strat w 1997 r. (w 2010 r. będzie miał mniej szczęścia)[1231] pobił wszelkie rekordy pomocy  materialnej dla powodzian, zaprzeczając stereotypowi krakowskich centusiów. Akademiki krakowskie zaopiekowały się studentami z terenów powodzi. Doceniono także w Krakowie podarki od praktycznych Niemców; jak przywiezione z RFN latarki, bateria, pudła i worki. Niemcy zaczęli rozmawiać z polskim rządem o potrzebie pilnego wyregulowania całego biegu Odry, a przynajmniej najbardziej zdradliwych jej fragmentów. Pomoc docierała samolotami ze Szwecji, Węgier, Holandii, Belgii, Portugalii a nawet z Japonii[1232] .

Dnia 7 sierpnia 1997 r. Kłodzko odwiedził premier Szwecji Göran Persson, który skonstatował: „to największa katastrofa jaką widziałem w życiu”[1233] . Powódź zwana odtąd „powodzią tysiąclecia” ukazała krzepiącą skalę solidarności obywatelskiej, ale i głębię nieufności do władz i służb mundurowych; wszak do niedawna mundurowy był pro-sowieckim okupantem oraz wiele przykładów zgubnej prowizorki budowlanej np. budowania na terenach zalewowych, czego zabraniali nawet zaborcy i okupanci. W 1997 r. zginęły w sumie 54 osoby (m.in. samobójstwa z rozpaczy, wypadki związane z podeszłym wiekiem, wypadki z udziałem podmytych aut itd.[1234] ), gdy zalało 1362 miejscowości. Ewakuowano w sumie ponad 162 tysiące osób. Pod koniec 1997 r. docent Janusz Żelaziński z Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej uznał, że system tam i zbiorników retencyjnych nigdy nie zabezpieczą w całości przed skutkami większych powodzi i że należy porzucić raz na zawsze budowanie domów na terenach zalewowych[1235] . Doradzano też zaopatrzenie służb i mieszkańców w radioodbiorniki na baterie, by stworzyć alternatywną łączność, jak to zrobiono w 1995 r. przed huraganem na Wyspach Dziewiczych, gdzie rozdano ludności 50 tys. takich urządzeń. Postulowano utworzenie ogólnopaństwowej agencji tylko do walki z żywiołami, jak działająca w USA od 1979 r. FEMA (Federal Emergency Management Agency). Pozytywnie natomiast odebrano bezprecedensową współpracę polsko-czesko-niemiecką w kwestii wzajemnego informowania się o nadciągających falach[1236] .

W obliczu tragedii skończono z modelem „państwa-minimum”, reprezentowanego przez początkową reakcję premiera Cimoszewicza, który wytknął powodzianom zrazu to, że się nie ubezpieczyli, a więc są sobie winni. Lewicowa prasa i sama sytuacja zmusiły go szybko do wdrożenia szeregu programów socjalnych dla powodzian. Przytaczano liczne przykłady zza granicy, mające potwierdzać fakt, że państwo jest wspólnym dobrem wszystkich obywateli, a solidarność społeczna winna być ponadpartyjna. Zachwycano się tym, że w Czechach śmiertelni wrogowie w osobie konserwatysty Vaclava Klausa i opozycyjnego socjalisty Milosza Zemana lecieli razem helikopterem nieść pomoc i otuchę czeskim powodzianom[1237] . W przemówieniu z 16 lipca premier Włodzimierz Cimoszewicz mocno ubolewał nad tym, iż wielu Ślązaków jest przekonanych, że pomoc w te rejony przyszłaby szybciej, gdyby głosowali na SLD i SdRP, a nie na polityków związanych z „Solidarnością”. Cimoszewicz, polityk socjaldemokratyczny reprezentujący SLD, starał się, jak mógł, udowodnić, że nie jest to zemsta w formie zaniechania pomocy prawicującym zwykle Ślązakom[1238] . Przypomina to nieco podejrzenia czarnoskórych w większości mieszkańców Nowego Orleanu w stanie Luizjana, głosujących raczej na Democratic Party, gdy administracja George’a Busha spóźniała się z pomocą dla walczących ze skutkami huraganu Katrina w 2005 r. Nieufność polityczna to stały element czasu wielkich klęsk.

Od września 1997 r. w telewizji zaczął ukazywać się serial „Klan”, w którym jakby dla pokrzepienia serc po tragedii, postanowiono w kontrze do produkcji amerykańskich czy latynoamerykańskich o bezlitosnych biznesmenach płci obojga syczących do siebie co chwilę gniewne „zniszczę cię”, postawiono na ciepło międzyludzkie i wartości rodzinne. Było to kompatybilne z wygraną zjednoczonej już teraz prawicy (AWS) w wrześniowych wyborach parlamentarnych.

Rok 1998 to stabilizacja rządów SLD, powołanie Rady Bezpieczeństwa Narodowego i zjazd Trójkąta Weimarskiego w Poznaniu. Organizacja utworzona w 1991 r. w Weimarze teraz nabierała kolorów. W styczniu 1999 r. wprowadzono nowy podział administracyjny państwa. Utworzono 16 województw tyle co landów RFN, zaś w obrębie województw przywrócono powiaty, co szybko zaczęto krytykować jako   mnożenie bytów, podobnie jak w przypadku urzędów marszałkowskich, powstałych w sierpniu 1998 r.  Zgodnie z tradycją historyczną na czele województwa stanął wojewoda, a na czele powiatu starosta.

Postkomunistom zależało na rychłym wprowadzenie Polski do struktur europejskich i dlatego wykazywali zdumiewająco dużo cierpliwości wobec  Kościoła czy   powstania IPN w 1999 r. W kulturze widać było patriotyczne wzmożenie, czego wyrazem były choćby filmy: „Ogniem i mieczem” oraz „Pan Tadeusz” – oba weszły na ekrany w 1999 r. Wiele radości wywołał też w marcu 2000 r. Oscar dla Andrzeja Wajdy za całokształt twórczości. Pamiętam dobrze jako nastolatek entuzjazm tych czasów, nawet jeśli nie popierało się SLD. Wszędzie w Poznaniu przybywało kolorów, także w postacie czerwieni restauracji McDonald’s, które do dzisiaj kojarzą mi się jednoznacznie pozytywnie z tego powodu i to do tego stopnia, że irytują mnie dzisiejsi wybredni konsumenci, którzy chcieliby zakazać fast-foodów.

Nowe stulecie zaczęło się dla Polski pewnym wzmożeniem walki politycznej. Mimo dominacji solidarnościowej AWS powstawały nowe partie chadecko-centroprawicowe. W  2001 r. powstały PiS i LPR ale wybory i tak ponownie wygrał SLD, a premierem został Leszek Miller. W 2002 r. powstała Platforma Obywatelska, która początkowo wydawała się bardziej konserwatywna niż PiS. Jej ówczesną gwiazdą był Andrzej Olechowski, który chciał, by PO stała się platformą ludzi o różnych poglądach, jakich łączyć miała  modernizacja Polski  pod względem technologicznym i organizacyjnym. Tego rodzaju  partie mają tendencje do wędrówki ideologicznej stosownie do tego, kto jest aktualnie przeciwnikiem. W opozycji wobec  SLD, była prawicowa, wobec PiS pójdzie w lewo.

Rok 2002 to także małyszomania (Adam Małysz) i leczenie naszych kompleksów wobec Zachodu, szczególnie wobec RFN oraz lipcowa „Afera Rywina”, którego propozycje korupcyjne nagrał czołowy wówczas dziennikarz w kraju Adam Michnik. Amerykanie ze swoimi samolotami F-16 wygrali przetarg ze Szwedami i Francuzami na dostawę nowoczesnych samolotów dla polskich sił zbrojnych. Wszyscy wówczas zaczęli interesować się lotnictwem, jak po zamachu na wieże WTC w 2001 r.  wszyscy stali się, przynajmniej we własnym mniemaniu, ekspertami od pewnej mało dotąd znanej egzotycznej religii popularnej na Bliskim Wschodzie.

Niestety po tym radosnym dla NATO roku 2002 nadszedł smutny 2003 i podział Zachodu.  W sprawie interwencji w Iraku w 2003 r. Niemcy i Francja po raz pierwszy stanęły przy opinii Rosji i Chin, a nie przy Anglosasach. Do dziś np. Niemcy  przedstawiają interwencję w Iraku jako porażkę, a afgańską (2001 r.) jako sukces, gdyż do Afganistanu jeszcze Bundeswehra wysłała żołnierzy, choć od dawna już widać, że należałoby oceniać obie interwencje odwrotnie. Rosja Władymira Putina poczeka jeszcze do 2005 r. z mocnym kontrowaniem posunięć USA i ich najbliższych sojuszników, starając się utrzymać podział Zachodu.

W 2003 r. Polska weszła do Unii Europejskiej, a w roku następnym Polacy brali udział w pierwszych wyborach do Parlamentu Europejskiego. Wśród polskich partii najlepszy wynik uzyskała wówczas PO z nowym liderem Donaldem Tuskiem. Jej członek Jacek Saryusz-Wolski (dziś w PiS) został nawet przewodniczącym Parlamentu Europejskiego. Unią tak naprawdę rządzi Komisja Europejska, ale prestiż musiał być głębokim przeżyciem dla Tuska i całej PO.  Jeszcze w 2003 r. za rządów SLD pojawia się ustawa o świadczeniach rodzinnych, czyli tzw. „becikowym”, dziś jednoznacznie kojarzonym z PiSem, który jedynie program  rozszerzy. Niemiecki (anglojęzyczny) film o Lutrze z 2003 r.  nie został pokazany w salach kinowych rządzonej przez SLD, lecz klerykalnej i katolickiej Polsce i dostępny był jedynie na płytach VCD[1239] .

Rok 2004 to misja polska w Iraku. Już wówczas widać było pewne rozdwojenie w polityce polskiej, tzn. obronność realizowaliśmy w oparciu o USA, a pieniądze zarabialiśmy jako gospodarczy junior partner RFN, co wobec kryzysu NATO stanowiło pewien problem.    Mimo wygranej w wyborach do PE w 2004 r., w krajowych wyborach parlamentarnych we wrześniu 2005 r. PO przegrała  (24,14%) z PiS (26,99%), podobnie jak w wyborach prezydenckich, w których w drugiej turze Donalda Tuska (45,96%) pokonał Lech Kaczyński (54,04%). Zupełnie jakby do wyborów polskich i europejskich szedł inny zestaw obywateli, co wobec niskiej polskiej frekwencji wyborczej na tle np. francuskiej, jest możliwe.

Według analityków Donald Tusk nie spodziewał się przegranej i był załamany. Prawdopodobnie liczni wyborcy PO spodziewali się koalicji z PiS, a PO za mało się od PiS odróżniała. Do 2007 r., PiS będzie pożerał resztę prawicy, a PO wróci do antyklerykalnych tradycji KLD, podejmie kwestie socjalne i odbierze elektorat SLD[1240] . Autorzy przychylni PiS jak Piotr Gociek czynią z tej wolty skandal,  choć to los każdej centrowej partii.

Do października 2005 r. toczyły się rozmowy w sprawie koalicji zwanej potocznie POPiSem (premierem miał być Kazimierz Marcinkiewicz z PiS, a wicepremierem Jan Rokita z PO). Niestety trwająca równolegle kampania prezydencka popsuła nastroje i PiS tworzyć miał rząd z LPR Romana Giertycha  i „Samoobroną” Andrzeja Leppera. Od tego czasu konflikt między PO i PiSem już tylko narastał. Obie partie, choć miały podobny rodowód, szybko zaczęły wytykać sobie elitaryzm i klerykalizm.

W rocznicę końca II wojny światowej w Europie, tj. 9 maja 2005 Putin nie wymienił Polski wśród najważniejszych sojuszników ZSRR w koalicji antyhitlerowskiej. Rosja ostatecznie odmówiła również uznania zbrodni katyńskiej za ludobójstwo.  W lutym 2005 r. Jarosław Kaczyński mówił o katolicyzmie jako jedynym masowym systemie moralnym w Polsce, w przeciwieństwie np. do Holandii, gdzie były trzy filary ideologiczno-moralne (protestancki, katolicki i sekularny), jednocześnie zaznaczając, że nie zamierza budować państwa wyznaniowego[1241] . PiS zaczął przedstawiać siebie jako bardziej ideowe od PO.

Równolegle z nobilitowaniem niektórych rozdziałów historii PRL przez Leppera i wojowaniem Giertycha o bardziej prawicowy program szkolny, następowały nowe podejścia do lustracji. Tym razem w oparciu o ustawę z października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990. Nacisk położono na prawa człowieka i prawo do informacji. Każdy miał zyskać prawo do informacji w archiwum IPN i Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Nie straszono samosądami jak w Niemczech Gaucka, ale od początku przewidywano ograniczenia co do informacji o stanie zdrowia lub życiu seksualnym oraz informacji niejawnych dotyczących bezpieczeństwa państwa. Miano też nie ujawniać  danych innych niż dotyczących osoby, wobec której wyda się zaświadczenie, o ile osoby te nie były np. pracownikami SB. Zaświadczenia miał wydawać dyrektor oddziału IPN. Ustawa z 18 października 2006 r. została nowelizowana 14 lutego 2007 r.  na skutek inicjatywy prezydenta Kaczyńskiego i weszła w życie 15 marca 2007 r. Wyrokiem z 11 maja 2007 r.  Trybunał Konstytucyjny uznał wniosek grupy posłów SLD jakoby niektóre przepisy ustawy z 18 października 2006 r. były  niezgodne z Konstytucją i prawem międzynarodowym. Trybunał uznał za niekonstytucyjne  np. objęcie lustracją naukowców, dziennikarzy, banków, czy rad nadzorczych oraz uznanie Głównego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk oraz Urzędu ds. Wyznań za część aparatu bezpieczeństwa PRL.

W 2006 r. ukazała się drukiem: „Michnikowszczyzna” Rafała Ziemkiewicza, tym samym rozpoczął się lub przyspieszył rozpad elit polskich na część zagospodarowaną przez PO i weteranów z UW i prawicującą (narodowo-nacjonalistyczną) elitę alternatywną.

Już za czasów pierwszego rządu PiSu liberałowie i lewica często twierdzili, że III Rzeczpospolita jest krajem wyznaniowym. Jeden z autorytetów bliskich PO, konstytucjonalista Wojciech Sadurski w 2007 r. pisał, że wartości religijne są nieuprawnione w ustawodawstwie  jako zbyt mało uniwersalne[1242] ; dlatego należy ich unikać w debatach o prawach dotyczących wszystkich mieszkańców. Na argumenty PiS-u  o niechęci większości społeczeństwa do opłacania z ich podatków np. ochrony parad równości LGBT, odpowiadał komunikatem amerykańskiego SN z 1972 r., że wszelkie regulacje wypowiedzi publicznych muszą być niezależne od ich treści[1243] . Pod względem moralnym Sadurski określał aborcję jako problem nierozwiązywalny, lecz ustawy III RP jej dotyczące uznał za „prawicową skrajność”. Twierdził, że ochrona życia zapisana w konstytucji nie oznacza, że należy zapomnieć np. o prawie do zachowania i ochrony zdrowia. Sadurski nie wspominał np. o tym, że zakazy aborcji tylko spychają  procedury do podziemia, niekoniecznie ograniczając ich liczbę. PiS nazywał Sadurski „partią Drakona”, ślepą na to, że wykonywanie prawa powinno być bezwzględne, a nie samo prawo[1244] . Sadurski usiłował dowodzić, że prawo polskie bywa podporządkowywane pod światopogląd katolicki, np. przez karanie sekt religijnych, choć niekoniecznie łamią one prawo, konkurując z Watykanem[1245] . Sadurski jakby antycypował obecne spory wokół Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzając, że TK zbyt często miesza się w sprawy nie dotyczące konstytucji, narzucając rządowi jak ma np. rewaloryzować emerytury[1246] .  Sadurski wierzył, że polskie elity oprą się pokusie tworzenia dogmatów, podając przykład ustawodawstwa dotyczącego pornografii. W 1997 r., jak stwierdza Sadurski, polscy posłowie zdali sobie sprawę, że z pornografią nikt nie wygrał i że jest  to „zbrodnia bez ofiar” (victimless crime), a więc nie ma sensu z nią walczyć, a ludzie są dość dorośli, by sami kontrolować swoje pokusy[1247] .

Lato 2007 r.  to powolny koniec pierwszego rządu PiS-u. Dnia 9 lipca 2007 prezydent Lech Kaczyński zdymisjonował Andrzeja Leppera z funkcji wicepremiera i ministra rolnictwa za aferę korupcyjną wykrytą przez Centralne Biuro Antykorupcyjne. Wieczorem tego samego dnia prezydium Samoobrony RP ogłosiło wyjście z koalicji. Czasem łączy się spór Kaczyńskich z Lepperem z kwestią lustracji.

W kwestii lustracji polski kler nie wyróżniał się przywództwem moralnym, co stanowi kontrast z  pastorami luterańskimi w NRD. Kręgi kościelne interesowały się w zasadzie jedynie lustracja samego kleru. W odniesieniu do tejże stosowano termin:  „dzika lustracja”. Episkopat Polski, ostatecznie rezygnując z przeprowadzenia we własnym łonie lustracji  w 2009 r., sam się wystawi na pastwę oburzonych od sprawy arcybiskupa Stanisława Wielgusa (2006-2007) mediów. W 2008 r. rozsądzenie tego, jaki jest właściwie status katolicyzmu w Polsce, nadal uchodziło za proces niedokonany.  Uważano często, że trzeba wybrać między modelem, w którym religia jest przynajmniej teoretycznie jednoznacznie podporządkowana państwu, a na co dzień uznawana za sprawę prywatną (Francja, Belgia, Włochy, Meksyk, czy Brazylia) lub systemem  wzajemnej niezależności; i najlepszym przykładem są USA (w szkołach tylko religia obywatelska o niezwykłości Ameryki)  i Niemcy (brak kościoła państwowego od 1919 r.)[1248] . Konstytucja RFN z 1949 r. stwierdza, że żadne wyznanie nie ma charakteru państwowego, lecz w praktyce oznacza to, że Kościół Katolicki ma pewna przewagę nad protestanckimi, ponieważ  zawiera konkordaty i występuje jako państwo, którym zgodnie z prawem międzynarodowym jest Watykan, na co  już jednak rady nie ma[1249] .

W latach 2008-2009 ludzie związani z PO mówili i pisali zazwyczaj o rządach PiS-u jako o wypadku przy pracy, niektórzy jednak dostrzegali pewien rozłam kulturowy i diagnozowali u polityków i sympatyków PiS-u mitologiczne traktowanie narodu i państwa pochodzące z czasów zaborów, np. w terminie:   „Polak-katolik” i tendencji do  upraszczania historii, jak w XIX w., kiedy to zaczęto pisać, że dynastia saska, czyli Wettynowie byli źli, gdyż rozbiorów dokonali cudzoziemcy, a Sasi to również cudzoziemcy[1250] , które to uproszczenie zwalczał wtedy szef  „szkoły krakowskiej” historiografii Michał Bobrzyński. W 1879 r. Bobrzyński stwierdził, że potop szwedzki niczego Polaków nie nauczył i przerzucając winy na cudzoziemców, sami zwalnialiśmy się z winy za zaniedbanie ojczyzny[1251] . Dlatego dopiero w XX w. m.in. Józef Antoni Gierowski z pewnym zdziwieniem odkrywał, jak wiele August III Sas zrobił dla kultury polskiej.  W 1929 r. Boy-Żeleński wyraził myśl, iż wiek XIX był wiekiem kłamstwa i brązownictwa bohaterów. Wiek XIX, tak kluczowy dla czasu rozwoju nowoczesnych społeczeństw, Polska przespała w zaborach. Czasem uważa się nawet, że Polacy poparli zamach majowy 1926 r. i autokrację Piłsudskiego, ponieważ  ciągle żywe były  tradycje liberum veto[1252] . Inni autorzy za Karlem Popperem winili polski „naiwny monizm” - założenie, że jeden system etyczny odnoszący się do wszystkich dziedzin życia zapewni powszechną sprawiedliwość wszędzie i zawsze, tak że nie trzeba już niczego negocjować między obywatelami[1253] .

W sondażach z 2009 r. i późniejszych wyszło, że PO nie jest ani tak młodą partią ani wielkomiejską ani inteligencką, jak mogłoby się wydawać, zwłaszcza jeśli chodzi o działaczy partyjnych. Jeszcze w 2013 r. co trzeci działacz PO miał wykształcenie podstawowe, a o zwycięstwach decydowała polska lokalna północno-zachodniej Polski[1254] .

W lutym 2009 r. Jan Rokita z Platformy Obywatelskiej zaliczył zabawny incydent z niemiecką linią lotniczą i policją (słynne: „Niemcy mnie biją”).  Również w lutym dokładnie pięć lat później (27 lutego 2015 r.) bardzo podobną przygodę będzie miał europoseł PO Jacek Protasiewicz, który ponoć miał się upić i krzyczeć do niemieckiej Polizei: „Heil Hitler”, a później przeszkadzać w rewizji. Nie przeszkadzało to politykom PiS-u uważać całego PO za jednoznacznie proniemieckie ugrupowanie.

Po lotniczej katastrofie smoleńskiej 2010 r. PO straciło dostęp ideowy do części obywateli  i znalazło się na jeszcze mocniejszym zakręcie w lewo. Jednocześnie, zdaniem niektórych obserwatorów, Jarosław Kaczyński  był raczej spolegliwy wobec Rosji przed katastrofą. PiS stracił w katastrofie zbyt wielu rozpoznawalnych polityków, by wygrać kolejne  wybory do sejmu[1255] .

Obowiązki prezydenta Lecha Kaczyńskiego, który zginął w katastrofie, przejął automatycznie marszałek sejmu Bronisław Komorowski z rządzącej PO, po czym stanął on w szranki z bratem tragicznie zmarłego Lecha, Jarosławem Kaczyńskim, byłym premierem.  PO przejęła urząd prezydencki, a rozżalonym posłom PiS pozostała żałoba i chęć  wyraźniejszego podziału na bohaterów i łotrów naszych dziejów. Takie podejście PiS do historii i polityki już wcześniej było wyraźna reakcją na bezideowy indywidualistyczny merytokratyzm PO, mówiących o ciepłej wodzie w kranie i innych wskaźnikach komfortu materialnego[1256] . Śmierć prawie stu osób lecących w 2010 r. do Smoleńska tylko powiększyła tę tendencję w PiS.

Nadal odbywały się po 2010 r. spotkania Trójkąta Weimarskiego, których nie było tylko za pierwszych rządów PiS-u z lat 2005-2007 (obecnie PiS prowadzi je, ale sporo rzadziej, niż gdy rządziła PO). PO umacniała się też w dużych miastach. W 2011 r. radykał z PO, znany lubelski biznesmen Janusz Palikot, założył własną partię łączącą hasła probiznesowe z antyklerykalnymi, by później skręcać w lewo społecznie i ekonomiczne, zdaniem niektórych odbierając głosy SLD, by oddać je partii Donalda Tuska. W listopadzie 2011 r. sformułował się drugi rząd Tuska. Przemówienia Tuska były wówczas o wiele spokojniejsze niż dziś, wręcz „terapeutyczne” w charakterze.

W dzień dziecka 1 czerwca 2011 r. miał miejsce protest pod warszawskim pomnikiem małego powstańca postawionym w 1983 r. Protestujący przystroili pomnik nadmuchiwaną zabawką i balonikami sugerując, że dzieci nie powinny być używane w charakterze żołnierzy. Podobnie często widzą ten pomnik turyści z Zachodu, którym kojarzy się to np. z młodocianymi żołnierzami Iranu w wojnach z Irakiem. Obrońcy pomnika traktują go symbolicznie jako symbol patriotycznego poświęcenia, a nie po prostu jako pomnik żołnierza-dziecka. Być może stanowi to o pęknięciu społeczeństwa polskiego na dwie obce sobie kultury i dwie zupełnie odmienne wrażliwości[1257] .

W wyborach 2011 r. wyborcy miejscy pokazali o 12% wyższą frekwencję niż wiejscy, jednak w 2019 r. ten udział procentowy miał się wyrównać[1258] . W 2012 r. Polacy żyli raczej sprawami społecznymi od ACTA po „Tęczę” na Placu Zbawiciela. Nic więc dziwnego, że właśnie w tym roku ukazała się kontrowersyjna publikacja lewicowego związkowca Piotra Szumlewicza: „Ojciec Nieświęty”, w której porównał kult Jana Pawła II do kultu Kim-ir-Sena w Korei Północnej. Dzisiaj takie książki przechodzą bez echa, ale wtedy był to skandal. Działacze świeccy i lewicowi, z jakimi wywiady przeprowadzał, Szumlewicz,  podkreślili, że za krytykę papieża pozwano przed sąd np. Jerzego Urbana oraz to, że redakcja „Gazety Wyborczej” wykreowała Wojtyłę na liberała. Jeden z rozmówców Szumlewicza, redaktor Adam Cioch zauważył np., że to dopiero Benedykt XVI pozbawił honorów Maciela Degollado, notorycznego pedofila i aferzystę[1259] . Kolejni rozmówcy Szumlewicza poświęcili sporo uwagi finansom Watykanu i przyjaźniach Jana Pawła II z dyktatorami, np. generałem Videlą w Argentynie[1260] . Pod wpływem podobnych publikacji środowiska lewicowo-liberalne w Polsce do dziś przesuwają się na pozycje coraz bardziej antyklerykalne, podczas gdy słabnący Kościół staje się w ich opinii „przybudówką do PiS”.

Prawica z kolei wzdychała w 2012 r. do endecji. Ziemkiewicz przypominał, że nacjonalizm jest jak muzyka ludowa, zupełnie inny w różnych narodach, że w czasach endecji antysemitami byli po trochu wszyscy, a Romanowi Dmowskiemu chodziło tylko o stworzenie silnej polskiej klasy średniej[1261] .

Dnia 13 października 2013 r. w Warszawie odbyło się referendum w sprawie odwołania prezydent miasta Hanny Gronkiewicz-Waltz, lecz zostało ono uznane za nieważne z uwagi na niską frekwencję. W 2013 r. nastąpiło pełne przejście telewizji naziemnej na sygnał cyfrowy, więc w pewnym sensie marzenie Olechowskiego o modernizacji się spełniało.

Bardzo ostra była kampania wyborcza 2014 r., głównie za sprawą sporów o (anty)klerykalizm. Janusz Palikot w 2014 r. obarczał Kościół Katolicki winą za niedorozwój polskiej kultury świeckiej, a świeckich intelektualistów za kapitulanctwo wobec absurdalnych roszczeń Kościoła w sferze polityki i kultury. W 2014 r. byłem świeżo po studiach, podczas których faktycznie dostrzegałem pewne wzmożenie klerykalizmu (święcenie policyjnych samochodów, łączenie wielu uroczystości z mszą itd.). W książce: „Zdjąć Polskę z krzyża” Palikot wyszedł od „kapitulacji” filozofa i ateisty Leszka Kołakowskiego wobec kleru. Palikot uznał, iż  Kołakowski niemądrze ogłosił, że żaden świecki system etyczny nie potrafi dostarczyć podstaw do rozróżnienia między dobrem i złem i że to zachęciło jakoby stronę lewicowo-liberalną (Marcin Król, Paweł Śpiewak, Adam Michnik Palikot) do „umizgów” wobec Kościoła.  Palikot był np. oburzony, że Michnik powoływał się na księdza Tischnera, a przecież duchowny twierdził, że np. Kołakowski „nigdy nie będzie Polakiem, bo nie żył Polską”,  tj. np. nie klęczał na Jasnej Górze[1262] .

Palikot uznał, że w Polsce nie ma liberalnego odłamu Kościoła Katolickiego i ubolewał  nad zamianą prawicy świeckiej (Jarosław Gowin, Ryszard Legutko, Ludwik Dorn, Jarosław Kaczyński) po „kapitulacji” Kołakowskiego na  ustępliwy wobec moralnego szantażu kler[1263] . Nawet lewicowcy (Stanisław Brzozowski) pisują, jak Dmowski pod koniec życia, że katolicyzm nie jest dodatkiem do polskości, lecz jej fundamentem, co wygląda tak, jakby Polacy, w przeciwieństwie do Niemców, Brytyjczyków czy Francuzów, nie byli w stanie tworzyć świeckiej kultury. Zdaniem Palikota Kościół nie jest już jak za czasów PRL, łącznikiem z Zachodem, ponieważ tam religia jest już nie podstawą myślenia o pokoju czy prawach, lecz zaledwie niuansem takich rozważań.

Donalda Tuska uważa Palikot za wroga kleru i wierzącego chrześcijanina jednocześnie, świadomego, że trudno z klerem wygrać[1264] . Taka postawa była zdaniem Palikota typowa dla PO. Palikot wymienił Tomasza Lisa, Kamila Durczoka, Jarosława Gugałę, Michała Kabacińskiego i Grzegorza Kajdanowicza jako jedynych dziennikarzy głównego nurtu, którzy nie akceptowali tabu w podejściu do religii. Palikot stwierdził, że na Zachodzie generalnie uważa się to, co Voltaire, czyli że: „Chrystus był dobry, tylko księża kradną”, więc 90% tamtejszego prawodawstwa zasadniczo zgadza się z naukami Jezusa, zaś polscy klerykałowie nie wierzą w Boga, lecz w katolicyzm[1265] , co daje im poczucie wyższości wobec tych, którzy nie wierzą, zaś antykomunistyczny sojusz liberałów polskich z Kościołem z czasów PRL spowodował,  że zapomniano, iż katolicyzm nie musi wcale być liberalny. Być może to wszystko przesada, ale jest nieco prawdy, że do niedawna głosy silnie krytyczne wobec Kościoła były często łagodzone lub wyciszane, a wdzięczność świeckiej prawicy za pomoc w walce z PZPR zobowiązywała.

Jedną z publikacji, które uczyniły wyłom w tym sposobie rozumowani, była książka Romana Kotlińskiego, działacza lewicowego i antyklerykalnego, do 1996 r. księdza. W 1997 r. pod pseudonimem Roman Jonasz opublikował książkę: „Byłem księdzem” o sytuacji w diecezji włocławskiej i archidiecezji łódzkiej na przełomie lat 80. i 90.[1266] , gdy seminarzyści niedojadali, a u biskupów i księży psuły się ponoć nierozdane góry batoników z Zachodu, zaś biskup jadł obiad na srebrnej zastawie, obsługiwany przez siostry zakonne w roli kelnerek[1267] . Kotliński dołączył w 2014 r. do antyklerykalnej kampanii Palikota.

Ludzie utożsamiający się z nauką Kościoła też uważali, że wiele rzeczy w nim nie działa. Np. znany katolicki intelektualista Tomasz Terlikowski martwił się dziwnymi układami biznesowymi kleru. Stwierdził, że lepiej byłoby naśladować przykład Kościoła prawosławnego, który od setek lat utrzymuje się po prostu ze sprzedaży ikon[1268] . Uważa, że księża powinni być utrzymywani ze składek wiernych, a nie jak księża niemieccy z podatków, ponieważ księża nie są urzędnikami państwowymi. Terlikowski odnotowywał, że Kościół nie jest już monopolistą na „rynku” usług duchowych i starał się dowodzić, że katolickie poglądy w mediach nie są wcale zbyt mile widziane, mimo pozycji, jaką zdobyli sobie np. Jan Pospieszalski czy Rafał Ziemkiewicz[1269] . Terlikowski uznał wiele zjawisk zachodzących w Kościele za objawy tego samego kryzysu, który dotyczy cywilizacji zachodniej jako całości.  Na przykład wyraził przekonanie, że „ksiądz musi być dojrzałym mężczyzną”, zwłaszcza psychicznie, o co jest dziś trudno, ponieważ współcześnie ludzie są zdecydowanie zdziecinniali. Kpił z tych księży którzy mówią falsetem, uważając to za szczyt uduchowienia[1270] .

Na pytanie, czy Polacy są klerykalni czy wręcz przeciwnie, Terlikowski odrzekł, że  polscy parafianie chorują na klerykalizm i antyklerykalizm jednocześnie, ksiądz jest dla nich niczym sam Bóg, ale jeśli np. jest  alkoholikiem, to mu nie pomogą, lecz  jedynie obgadają za plecami. Terlikowski uważał, że Kościół powinien wypowiadać się tylko na tematy moralne. Liberałom i antyklerykałom zarzuca hipokryzję; że byliby wiarygodniejsi, gdyby z taką samą energią potępiali np. Romana Polańskiego jak księży-pedofili,  gdyby nie kłamali, że antykoncepcja dotyczy nie tyle biednych, co ludzi z klasy średniej i gdyby nie stosowali presji wobec kobiet, by pracowały zawodowo nawet, gdy nie muszą i nie chcą[1271] . Terlikowski potępił metodę in vitro i uznał, że matka wobec ciąży zagrażającej życiu powinna „wybrać heroizm”, ale nie można jej karać za ratowanie siebie[1272] . Nie wierzył Terlikowski w lustrację kleru, ale jeśli by już ją robić, Kościół powinien zająć się tym sam, ponieważ księża nie są urzędnikami państwowymi. Nie wierzył, że doczekamy się lustracji polityków czy profesorów, choć zwłaszcza ci ostatni powinni byli być jej poddani, ponieważ chcąc nie chcąc, są wzorcami moralnymi dla społeczeństwa[1273] .

Pornografia jest zdaniem Terlikowskiego niemoralna ze względu na cel. Jak widać etyka, jaką kieruje się Tomasz Terlikowski, jest bardziej etyką zamiaru niż efektu, w przeciwieństwie do etyki liberalnej Johna Stuarta Milla. Terlikowski narzekał także, jakoby Kościół Katolicki za mało się angażował w kwestie etyczne, a zbyt wiele w czysto polityczne. Nie widział nic dziwnego w katechezach i krucyfiksach w szkołach, skoro dobrowolna katecheza jest obecna w Italii, Danii czy Niemczech[1274] , jakby nie zdając sobie sprawy, że na Zachodzie lekcje religii są często bliższe religioznawstwu porównawczemu niż katechezie. Laickość na wzór francuski uważa za konkurencyjną wobec chrześcijaństwa religię rozumu nie mającą z laickością prawdziwą nic wspólnego. Terlikowski nie idealizuje Kościoła. Uważa, że traci on przez skąpstwo i pazerność niektórych księży oraz długie monologi duchownych w wywiadach[1275] .

Kondycję Kościoła i katolicyzmu w Polsce zupełnie inaczej zdiagnozowali ludzie związani z nurtem tradycjonalistycznym w Kościele. Według Adama Wielomskiego, katolicyzm posoborowy słabnie wskutek zerwania z tradycją i wskutek mody na ludyczny antyintelektualizm większości obecnego kleru i laikatu[1276] .

Wydaje się, że  polski klerykalizm, którym o tak wiele się wówczas mówiło, właściwie został zastąpiony przez wzmożenie ideałów narodowych przez środowiska związane z PiS. Można więc powiedzieć, że Polska doczekała się „religii obywatelskiej” niczym w Norwegii, gdzie państwowy kościół luterański wydaje się być ceniony bardziej jako element tradycji narodowej niż jako byt religijny sensu stricto.

W 2013 i 2014 r. wiele mówiło się także, dlaczego Polska nie wygląda jeszcze jak Europa Zachodnia pod względem organizacyjnym i materialnym. Obwiniano PO za zapatrzenie, w nieudany niemiecki centralnie sterowany ordoliberalizm, wobec czego w Polsce jest gospodarczy chaos: „ani plan ani rynek”[1277] . Zarzucano także ekipie rządzącej, że jest zbyt personalna i za mało zadaniowa[1278] i że nie przygotowuje Polaków na czasy niepewnego zatrudnienia. Diagnozowano, że  Polacy są zbyt mało elastyczni zawodowo i za mało mobilni. Upierają się, by mieć mieszkania własnościowe i stałe etaty, a przecież zdaniem polskich kryteriów np. niemal wszyscy Duńczycy pracują na umowach śmieciowych[1279] .

Ponieważ rząd nie ma pomysłu, co dalej, Polacy przestali ufać wszystkim poza wojskiem i klerem, a przytłaczająca większość nie działa w żadnej organizacji pozarządowej, gdy np. w USA czy Szwecji normą jest należenie do nich. Łączono to z określaniem Polski jako flawed democracy, czyli wadliwa demokracja[1280] . Narzekano, że ludzie PiS jak Zdzisław Krasnodębski, biorą liberalizm za wrogą ideologię holistyczną opartą na wolnym rynku, a nie za stosunkowo skromną ideologię mającą czynić politykę bardziej cywilizowaną i kompromisową, bez przekonywanie wszystkich o czymkolwiek[1281] . Liberalizm wymaga jedynie uczestnictwa zaangażowania i odpowiedzialności, a polscy „postępowcy” zaczęli wahać się, czy  przypadkiem kompromis nie jest łatwy do osiągnięcia tylko w społeczeństwie wieloreligijnym, jak amerykańskie czy niemieckie[1282] oraz próbować dociekać, dlaczego nawet bogate społeczeństwa katolickie, np. włoskie nie działają tak sprawnie i nie są tak liberalne, jak protestancka Holandia, Szwecja czy USA. Kryzys zaufania do demokracji liberalnej jest jednak ogólnoświatowy. Od lat 80. w Italii partie straciły łącznie 2 mln członków. W Polsce partie polityczne są od 1989 bardzo niewielkie.. Jednak nawet ci zatroskani polscy liberałowie odstawali od kolegów z Zachodu;  gdy francuski autor Guy Sorman za Garym Beckerem głosił, że ludzie jako konsumenci i jako wyborcy kierują się tą samą logiką, a choć nie są do końca racjonalni, decydują tak,  jakby byli[1283] .  Szymon Ossowski skonstatował, że rynek tylko z pozoru jest demokratyczny,  polityka jest więc instytucją sama w sobie[1284] .

W 2014 r. Donald Tusk, rozpoczął karierę  wBrukseli, oddając PO w ręce Ewy Kopacz, choć powszechnie powątpiewano w jej kompetencję i charyzmę. W 2015 r. okazało się, że wyniki wyborów sprzed dekady nie były bynajmniej wypadkiem przy pracy, jak mieli nadzieję politycy PO. PiS udało się skonsolidować wokół siebie tych wyborców, dla których transformacja ustrojowa nie była bynajmniej pasmem sukcesów i tych, którzy z niechęcią obserwowali wnikanie ideologii wolnorynkowej we wszystkie dziedziny życia kosztem wartości takich, jak rodzina czy naród. Jeszcze w 2014 r. wydano w Polsce  książkę sławnego brytyjskiego socjologa Johna Graya, w której autor narzekał, iż thatcheryzm, reaganizm i inne neoliberalne formy polityki wymuszające mocną konkurencję na rynku pracy uczyniły rodzinę instytucją ekonomicznie nieopłacalną[1285] . Reguły rynkowe traktowane jak wyrocznia spowodowały np. zlikwidowanie licznych nierentownych połączeń kolejowych między mniejszymi ośrodkami miejskimi a większymi miastami, radykalnie zwiększając koszty dojazdu do pracy. Podobne zjawisko zachodziło od lat 70. we Francji, co też zaostrzyło tamtejsze podziały polityczne.

Politykom PiS pomogło to. co było postrzegane jako nadmierne poddaństwo PO wobec sugestii rdzenia UE z Niemcami na czele w sprawie relokacji uchodźców. Mechanizm relokacji azylantów Niemcom wydaje się naturalny, ponieważ mają odpowiednie zapisy w konstytucji, ale dla innych państw nie jest już tak domyślny. Ten fakt w połączeniu z niemiecką tendencją do traktowania budowania UE jako swego rodzaju kontynuację zjednoczenia Niemiec wywołał mieszankę wybuchową. Konwencja dublińska (2013 r. ) w połączeniu z otwartymi granicami między krajami UE na zasadzie programu Schengen, poszukiwanie nowej ideologii po wytraceniu impetu neoliberalnego lat 90. i odnalezienie jej w postkolonializmie, do tego stopnia, że za kolonializm przepraszać zaczęła nawet Szwecja, która w zasadzie nie miała nigdy imperium kolonialnego[1286]   i wojnami domowymi w Libii i Syrii, spowodowały ogromny kryzys migracyjny. Z krajów potężnych ekonomicznie na świecie w zasadzie tylko Japonia radzi sobie bez masowej imigracji, a to powoduje, że owa masowa migracja jest postrzegana jako zjawisko naturalne.

Już w 2009 r. borykający się od roku ze skutkami zachodniego kryzysu ekonomicznego Włosi uznali repatriacje nielegalnych imigrantów za zbyt kosztowne i zaniechali ich. Wskutek tego od 2011 r. na wyspę Lampedusa przybywały już setki łodzi dziennie. Topielcom dawano żywność, a ich prowizoryczne łodzie palono po wyłowieniu. W 2013 r.  weszła w życie konwencja dublińska, która głosi, że kto dotarł do jednego kraju UE, może od razu prosić o azyl[1287] . Włosi woleli udać, że nie widzą niektórych tłumów, by o azyl prosili gdzie indziej, stąd powstał problem na skalę kontynentu. Nie dostrzeżono na czas, że zachęcanie do proszenia o azyl także powoduje cierpienie, z uwagi na brutalne traktowanie i okradanie imigrantów przez libijskich i syryjskich przemytników ludzi[1288] . W całym 2014 r. do Malty i Sycylii przybyło 170 tys. imigrantów[1289] .

By dotrzeć do Grecji, wystarczały łodzie plastikowe, a pogrążona w kryzysie ekonomicznym Grecja nie dawała sobie rady z masą ludzi. Tylko Hiszpanom udało się zabezpieczyć granice morskie, m.in. przez dofinansowanie marokańskiej straży przybrzeżnej. Gdy fale migrantów docierają do Europy Północnej, kontynent zasadniczo podzielił się na tych, którzy jak Angela Merkel próbowali ich ugościć i zagospodarować ekonomicznie oraz tych, którzy jak Viktor Orban uznali te próby za niebezpieczny radykalizm społeczny[1290] .  Latem i jesienią 2015 r. realne (czasem opłotowane) granice między wieloma państwami UE wróciły, mimo zaklinań instytucji unijnych. Przywróciły je nie tylko kraje Europy Wschodniej, mniej chętne do dzielenia się z imigrantami swoimi ciężko i niedawno zarobionymi pieniędzmi, ale także np. zawsze ostrożna imigracyjnie Dania czy Austria, która we wrześniu 2015 r. przywróciła kontrolę na granicy z Węgrami, a później zbudowała płot na granicy ze Słowenią. Nawet niektórzy ministrowie niemieccy odsuwali się wówczas od Angeli Merkel, odkąd we wrześniu 2015 r. poprosiła (przy włączonym nadal mikrofonie) Marka Zuckerberga o zwalczanie komentarzy antyimigracyjnych na Facebooku, na co on się zgodził.

Tymczasem Węgrzy próbowali zniechęcić migrantów, zawieszając połączenia kolejowe z RFN[1291] . Kolejne kraje też zamykały granice z Grecją. Dnia 13 listopada 2015 muzułmańscy terroryści zabili ponad setkę ludzi w  paryskim klubie Bataclan. Dwa tygodnie później premier Francji Manuel Valls ogłosił, że Francja przyjmie najwyżej 30 tys. uchodźców w ramach relokacji proponowanej przez RFN, zresztą już wcześniej zdarzały się mniejsze incydenty w Niemczech i innych krajach. Pod wpływem tych wydarzeń rząd PO-PSL zmieniał kilka razy zdanie, ilu uchodźców powinna przyjąć Polska, zasadniczo godząc się na niemieckie pomysły relokacji, choć  sondaże pokazywały, że zdecydowana większość Polaków nie wierzyła, iż są to faktycznie uchodźcy wojenni.

Dnia 23 października kończy się w Polsce kampania wyborcza. Wygrywa ją antyimigrancki PiS, który od początku trzymał stronę Orbana w konflikcie ideowym z Merkel. Dodatkowo partie lewicowe (Razem i SLD) wystawiły oddzielne listy i zabierały sobie nawzajem głosy, co postawiło jej obie poniżej progu wyborczego i dało dodatkowe mandaty PiS. Dlatego niedługo przed nocą wyborczą, jakoby przeczuwając porażkę wyborczą, koalicja PO-PSL mianowała pięciu sędziów Trybunału Konstytucyjnego, choć miała prawo mianować tylko trzech, ponieważ termin wyboru dwóch kolejnych przypadał już na następną kadencję[1292] . PiS wygrał także prezydenturę i nowy prezydent Andrzej Duda nie przyjął od nowych sędziów ślubowania, zaś zaraz później mający teraz większość parlamentarną PiS zrobił (25 listopada) mniej więcej to samo, co wcześniej PO, czyli  unieważnił całą piątkę sędziów, po czym wybrał swoją piątkę. Prezydent pospiesznie przyjął ślubowanie nowej piątki, a więc dotychczasowi członkowie TK nie zdążyli orzec niekonstytucyjności nowej piątki, jak planowali. Obie partie stosowały więc taktykę faktów dokonanych, choć widzą tylko grzechy u przeciwnika. Co najwyżej można się zastanawiać, kto bardziej w to brnie[1293] . Na tym jednak nie koniec, ponieważ dotychczasowy przewodniczący TK sędzia Rzepiński orzekł, że nie dopuszczał nowych pięciu sędziów do pracy, tak długo aż skończyła mu się kadencja, a PiS wykorzystał lukę w prawie, tj. zasadę, że orzeczenia TK wchodzą w życie dopiero, gdy rząd je wydrukuje (nie drukował) oraz uchwalił ustawę nieco zmieniającą zasady procedowania TK. Spór trwa do dziś i coraz mocniej angażuje także organy UE, w której PiS nie ma dobrej prasy.

Bardziej jednoznacznie historia przyznała rację PiS w sprawie uchodźców, czy też imigrantów; otóż w styczniu 2016 r. komisarz Timmermans przyznał, że znaczna większość fali ludzkiej z 2014 i 2015 r. byli to imigranci ekonomiczni, a nie uchodźcy. Ośmielony tym  Robert Fico w maju 2016 r. ogłosił wprost: „Na Słowacji nie ma miejsca dla islamu … nie chcemy, by charakter naszego kraju się zmienił”. Latem 2016 r. UE zapłaciła Turcji kilka miliardów euro, by turecka flota zablokowała migrację. Niektórzy politycy niemieccy sugerowali później jednak, że problem ustąpił sam z siebie[1294] . W lipcu 2016r. w Wielkiej Brytanii masową migrację popierało już wg badań Ipsos tylko 36% ankietowanych, a był to i tak najbardziej proimigrancki wynik w całej UE[1295] . We wrześniu 2016 r. Merkel dla dobra wyborów do Reichstagu i szans CDU w nich przyznała, że jej proimigracyjna polityka była nieprzemyślana[1296] .

Nadal w 2016 r. rząd PiS zaproponował  program socjalny dla rodzin zwany programem 500+. Program, choć doceniony w niektórych środowiskach za granicą[1297] , stał się obiektem zażartej krytyki ze strony środowisk związanych z PO, jakoby był nieskuteczny w stymulowaniu wzrostu demograficznego, zbyt drogi dla państwa lub zachęcający ludzi do nieróbstwa. Niestety ekonomia nie jest nauką ścisłą, ponieważ nie możemy urządzić laboratorium, w którym będziemy mieli na jednej tacy Polskę obdarzoną programem 500+,  a na drugiej jego pozbawioną, dlatego można równie dobrze dowodzić, że gdyby nie ten program, demografia załamała się jeszcze bardziej. Zgodnie z ekonomią Johna Maynarda Keynesa podwyższanie dochodów mas oznacza wzmożenie popytu, a więc te pieniądze wracają do biznesu w postaci zysku sprzedawców. Pojawił się powyżej również argument czysto ideologiczny, typowy dla zwolenników planu Balcerowicza i jego neoliberalnej gospodarki podażowej.

Pod koniec 2016 r. świat szykował się do powitania pierwszej kobiety na stanowisku prezydenta USA, lecz okazało się, że postrzegana jako nadmiernie ambitna Hillary Clinton miała większy elektorat negatywny niż jej kontrowersyjny przeciwnik Donald Trump. Politycy „zawodowi” zareagowali przerażeniem, że biznesmen znany głównie z programów telewizyjnych pokonał ich koleżankę. W Polsce wtedy nawet hurtownie odmawiały współpracy Fijorr Publishing, w rozpowszechnianiu tłumaczenia jednej z książek Trumpa, ponieważ ten „na pewno przegra[1298] ”.

Od stycznia 2017 prezydent Donald Trump rozpoczął urzędowanie. Od początku stosował dość twarde biznesowe techniki negocjacyjne w polityce. Mimo iż dla Polski lokator Białego Domu jest bardzo ważny  ze względu na uczestnictwo w NATO, przez kilka miesięcy dominowała nad Wisłą lustrzana narracja amerykańskiej Partii Demokratycznej, która zarzucała Trumpowi jednocześnie głupotę i ambitne projekty realizowane rzekomo we współpracy z Rosją[1299] . Dnia 27 stycznia 2017 r. Trump i nieco przestraszona nim brytyjska premier Theresa May mieli wspólną konferencję prasową w Białym Domu. Trump podkreślił special relationship między USA i UK i wspólnotę zaangażowania na rzecz dobrobytu i rządów prawa na świecie, a także szacunek dla suwerenności brytyjskiej, nawiązując do negatywnej prasy, jaką UK miała w Europie w związku z Brexitem. May podziękowała za to, że Trump zaprosił ją wkrótce po swej inauguracji do Waszyngtonu i pogratulowała mu  zwycięstwa wyborczego. May podkreśliła też, że oboje są zdecydowanymi zwolennikami NATO, ponieważ w Europie powstało wrażenie, że zapowiedzi Trumpa żądania od każdego członka budżetu wojskowego na wysokości 2% PKB, zgodnie zresztą z dokumentami założycielskimi NATO z 1949 r. są zapowiedzią zmniejszenia zainteresowania Europą. W tym czasie w Londynie, a jeszcze bardziej w Brukseli  narzekano, że Trump nie spieszył się z zapewnieniem, że jest całym sercem za NATO, tylko czekał do ostatniej chwili, gdy nerwy Europejczyków były już w kiepskim stanie[1300] . Prezydent biznesmen nie zamierzał oszczędzać im nerwów i od początku wyraźnie lepiej porozumiewał się z sojusznikami azjatyckimi, jak Japonia i Korea Południowa niż z większością Europy.

Dnia 6 lipca 2017 r., a więc ok. pół roku po inauguracji, Donald Trump przybył do Warszawy. Pochwalił polskie zaangażowanie w NATO, kontrastujące z niechęcią m.in. Niemiec do dopełnienia natowskich zobowiązań finansowo-budżetowych i wojskowych, wyraził podziw dla polskiej historii, zwłaszcza powstania warszawskiego i przestrzegł Polskę oraz całą UE, by patrzyły na ręce biurokratom i nie pozwalały im krępować gospodarki. Na konferencji prasowej prezydent Andrzej Duda wyraził radość, że już 8 czerwca przybył pierwszy transport gazu skroplonego z USA, co umożliwi dywersyfikację energetyczną dla Polski. Trump zaczął od podziękowań dla Amerykanów polskiego pochodzenia, którzy masowo poparli go w wyborach i wyraził zaniepokojenie destabilizującymi działaniami Rosji (ogromne manewry wojskowe rosyjskie „Zapad 17”) i Korei Północnej. Wyraził także poparcie dla koncepcji Trójmorza na spotkaniu liderów 11 zainteresowanych państw; elementów dotyczących polityki gospodarczej i polityki bezpieczeństwa, zwłaszcza w kontekście dywersyfikacji energetycznej dzięki dostawom gazu ziemnego z USA. Zapowiedział, że USA nigdy nie będzie wykorzystywać dostaw do nacisków politycznych dla krajów Trójmorza i nie pozwolą innym tego robić[1301] .

W dniach 7 i 8 lipca 2017 r. w Hamburgu odbył się szczyt grupy G-20. Prezydent Francji Emmanuel Macron wykonał tam przyjazny gest wobec nieco izolowanego prezydenta USA. Ze swej strony Trump pytał francuskiego prezydenta, do czego w zasadzie jest mu potrzebna UE.  Trump odbył też rozmowy z prezydentem Meksyku i Putinem.  Z Hamburga Trump udał się na szczyt NATO w Brukseli, gdzie  odbył rozmowę z sekretarzem NATO Jensem Stoltenbergiem, który zgodził się, że członkowie powinni więcej  inwestować w obronność i na szczęście zaczynają to robić. Trump wyraził oburzenie z tego powodu, że coraz więcej krajów europejskich z Niemcami na czele popada w zależność energetyczną (gazową) od Rosji, a jednocześnie oszczędza na obronności i oczekuje, że USA będzie płacić za ochronę bogatego przecież kraju, jakim są Niemcy. Uznał to za niewłaściwe moralnie i nieuczciwe wobec amerykańskiego podatnika. Według Trumpa Niemcy, pozbywając się swego węgla i energii atomowej, stają się zakładnikiem Rosji i NATO powinno się temu przyjrzeć. Stoltenberg uznał, że sojusz mający aż 29 członków nie może nie posiadać jakichś nieporozumień między członkami, ale przeważy na pewno to, że lepiej i bezpieczniej trzymać się razem w obliczu rosyjskich awantur. Na uwagę sekretarza, że nawet w czasie zimnej wojny kraje NATO handlowały z ZSRR, Trump zauważył jednak, że energetyka to nie jest zwykły handel i rozumieją to wszystkie kraje, które nie chcą być zakładnikami Rosji, jak np. Polska[1302] .

W początkach sierpnia 2017 r. Trump podpisał sankcje wobec Rosji, Iranu i Korei Północnej.  Sankcje wobec Rosji oczywiście były karą za agresję rosyjską na Ukrainę w 2014 r., co warto podkreślić, zwłaszcza że amerykańska lewica cały czas głosiła, jakoby Rosja kontrolowała Trumpa. Jednocześnie kraje UE, jak np. Francja stopniowo wycofywały się ze współpracy z Rosją, na rzecz dozbrajania Ukrainy.

W grudniu 2017 r. PiS powołało nowy rząd Mateusza Morawieckiego. Pokładano nadzieję, że będzie on potrafił załagodzić nadszarpnięte kontakty z UE, gdy radykalne  skrzydło PiS sympatyzujące ze Zbigniewem Ziobrą coraz głośniej powątpiewało w sens tych prób. Jeszcze w sierpniu 2017 r. Kongres USA uznał, że Rosja próbowała ingerować w wybory 2016 r. i upoważnił prezydenta Trumpa do nałożenia sankcji na sam gazociąg. Zaraz później ważny niemiecki udziałowiec w gazociągu NordStream 2, Uniper zdecydował, że ryzyko inwestycyjne jest zbyt duże i zrezygnował z udziału w projekcie.

Początki 2019 r. to w Polsce nowe awantury o konstytucję i praworządność, łącznie z dowcipami z Lecha Wałęsy, który nosił marynarkę na koszulce z napisem „konstytucja”, w taki sposób, że widać było jedynie litery: OTUA. Wiele osób żartowało, jakoby był to tajemniczy wyraz sam w sobie. Nic jednak tak nie jednoczy podzielonego narodu, jak wspólny wróg. Otóż w tym samym roku 2019 Putin uznał wprost Polaków za winnych wybuchowi II wojny światowej. Sympatyzująca z PO „Gazeta Wyborcza” była tym faktem równie oburzona, co media sympatyzujące z PiS. Największe wzburzenie spowodowały słowa, iż „Stalin miał rację” co do Polski.

Dnia 18 września 2019 r. z wizytą u prezydenta Trumpa był polski prezydent Andrzej Duda. Obaj  podpisali deklarację o partnerstwie strategicznym. Wynikało z niej, że Stany Zjednoczone i Polska zwiększą współpracę w dziedzinie obronności i energetyce. Trump wyraził się pochlebnie o gotowości Polski do płacenia za obecność dodatkowych wojsk USA w Polsce i przyznał, że Rosja działa agresywnie. Zaskoczyła go propozycja, by nowy projekt nazwać Fort Trump, obliczona zapewne na połechtanie jego wybujałego ego. W Polsce jednak rozmawiano głównie na temat niefortunnego zdjęcia, które zrobiono na prośbę ekipy Dudy, przy biurku prezydenckim w Gabinecie Owalnym, gdzie zwykle jest tylko jedno krzesło. Dlatego Duda pozując stał, a Trump siedział, co wyglądało nieco dziwnie, a nawet obraźliwie dla niego. Autentyczne porozumienie podpisano w innym miejscu. Zgrzyt wykorzystali przeciwnicy zacieśniania współpracy wojskowej z USA w Polsce, zarówno sympatycy UE, jak i cisi zwolennicy Rosji.

W dniu 25 września 2019 r. Trump wygłosił mowę w gmachu ONZ. Opowiedział się za patriotyzmem i suwerennością wszystkich narodów, a przeciw globalizmowi[1303] i za kontrolą imigracji na poziomie narodowym[1304] . Było to związane ze sporami wokół tzw. Global Compact for Migration (GCM). Podpisanie nastąpiło 19 grudnia 2018 r., po głosowaniu, w którym wstrzymało się od głosu dwanaście  państw (m.in. Australia, Chile, Włochy, Szwajcaria, Austria, Rumunia, Łotwa, Libia i Algieria), a pięć było przeciw (USA, Izrael, Polska, Węgry, Czechy). Wątpliwości budziło, że porozumienie może być potencjalnie interpretowane jako definiujące migrację jako prawo człowieka, a ten radykalny krok może zatrzeć różnicę między legalną i nielegalna migracją. Ponieważ pakt nie jest traktatem międzynarodowym, nie jest wiążący w świetle prawa międzynarodowego, jednak deklaracje ONZ mają mimo wszystko wpływ na prawodawstwo w wielu krajach i trudno je ignorować.

W październiku 2019 r. PiS wygrał wybory, uzyskując samodzielną większość, co jest ewenementem w historii nie tylko III RP, ale historii Polski w ogóle. Co prawda później większość stała się mniej pewna. W grudniu 2019 r. urząd przewodniczącej  Komisji Europejskiej po ekscentrycznym i kontrowersyjnym Jean-Claude Junckerze objęła  polityczna wychowanica Angeli Merkel i była minister obrony RFN Ursula von der Leyen. W dużym stopniu był to sukces PiS, ponieważ alternatywą dla von der Layen był holenderski socjalista Frans Timmermans, znany z bardzo ostrego krytykowania  rządu PiS.

Rok 2020 to dziwne wybory prezydenckie, w cieniu globalnej pandemii wirusa Covid-19, podczas których PiS przesuwał terminy wyborcze, nie do końca tłumacząc powody, a PO podmieniło swą kandydatkę Małgorzatę Kidawę-Błońską na Rafała Trzaskowskiego. Wtedy jednak cały świat oszalał. UE musiała zrezygnować z intensyfikacji ruchu turystycznego i odnaleźć się w nowej rzeczywistości. Rozchwianie emocjonalne udzielało się każdemu; dawna gwiazda TV, a teraz jeden z kandydatów na prezydenta Szymon Hołownia w maju 2020 r. płakał nad Konstytucją RP. Poszczególne kraje kopiowały, ale i mocno krytykowały nawzajem swoją politykę sanitarną, jakby specjalnie zapominając o różnicach geograficznych i demograficznych między sobą (gęsto zaludnione małe kraje górskie, tj. zamieszkałe w ciasnych dolinach jak Austria czy Szwajcaria, nie mogą mieć tak lekkiej ręki sanitarnej, jak zasadniczo nizinne kraje licznych pustkowi, jak Polska czy Szwecja).

W 2021 r. Donald Tusk powrócił z UE, prawodpodobnie by uniknąć walki o stanowisko szefa EPP, czyli Europejskiej Partii Ludowej, z Manfredem Weberem z CDU, a być może, by zastąpić nieudolnego Borysa Budkę w walce z PiS. Partia rządząca broni swojego nowego programu zwanego „Polskim ładem”, który nie jest nawet w przybliżeniu tak popularny, jak np. program 500+, a na granicy wschodniej Polski, Łotwy i Litwy z Białorusią trwała wojna hybrydowa, która być może miała służyć za wstęp do obecnie prowadzonej rosyjskiej wojny z Ukrainą. Historia nigdy nie daje od siebie odpocząć. Pozostaje być wdzięcznym losowi, że przynajmniej w tej trudnej chwili Polska nie jest sama, a NATO wbrew obawom pozostaje względnie jednolite w zapatrywaniach na rosyjskie awanturnictwo polityczne. Niepokoić może fakt, że tylko nieliczni modni polscy komentatorzy polityczno-wojenni zdają sobie sprawę czym jest cywilizacyjnie Zachód[1305] , tzn. że na Zachodzie np. w USA czy w USA porażka w planowaniu nie jest brana za grzech czy utratę twarzy, lecz za naturalny proces uczenia się. Większość analityków mylnie bierze za „oczywiste”, że wszyskie kraje i kultury rozumują podobnie jak jacyś gracze w szachy. Wypłukanie kulturowych różnic powoduje zgubny symetryzm i podważanie znaczenia wolności i godności jednostki, nie mówiąc już o tym, że może służyć za maskę dla ignorancji. Niepokoi też niechęć w stosunku do Francji, która od 2014 roku wycofywała się z handlu z Rosją i która mocno poparła NATO mimo sporów z USA o AUKUS i okręty podwodne dla Australii. Wmawia się często opinii publicznej, że między Anglosasami a resztą Zachodu są nieprzekraczalne podziały. Niepokojąca jest także tendencja do uważania autorów przemilczających słabe i ciemne strony Rosji i Chin (np. Leszek Sykulski), i Chin (Jacek Bartosiak, Bogdan Góralczyk, Radosław Pyffel) za poważnych autorów, zmaiast za propagandystów, być może niezamierzonych, ale jednak propagandystów.

Wnioski

Polska historia jest jednocześnie nietypowa i typowa, zależy o jakich jej aspektach mówimy. Na pewno jednak jest w dużej mierze zakłamana i nierozumiana. Zła historiografia jest matką ślepej polityki. Polacy pozostają mocno pod wpływem propagandy i mitów PRL-u, a także sarmackiej wizji niby-wolności, dlatego rzekomo liberalne PO starało się wykorzystać nawet białoruskie prowokacje dla osłabienia PiS, a PiS ulega Kościołowi bardziej (kwestia aborcji, programów szkolnych itd.) niż byłoby to bezpieczne dla spoistości społecznej i przyszłości kraju. Zaniepokojenie budzi reforma sądownictwa, która staje się bardziej zemstą niż reformą oraz nowy przedmiot historia i teraźniejszość wprowadzony zamiast wiedzy o społeczeństwie. Podręczniki przeznaczone doń pokazują, iż rząd chce sprzedać katolicko-prawicową publicystykę jako naukowe wnioski. Tzw. „polski ład” nie przekonał wyborców PiS-u ani reszty Polaków, jak zrobiło to 500+, którego już nikt nie kwestionuje.

W wojnie Rosji z Ukrainą Polska stoi mocno przy NATO, które zdaje się obecnie zaopatrywać Ukraińców na tyle, by Rosjanie niczego już im nie zabrali, ale niekoniecznie na tyle, by coś odzyskali. Zanim potępimy takie rozumowanie, należy sobie zadać pytanie, czy pokój nie jest ważniejszy od wymierzenia Rosjanom sprawiedliwej kary. Polska przyjęła wielu ukraińskich uchodźców, co zahamowało krytykę na Zachodzie, jakoby Polacy nie mieli serca do innych narodów. Rząd PiS starał się tak samo, jak brytyjski rząd Borisa Johnsona podjąć rolę rzecznika ukraińskich interesów, podobnie jak on, krytykując niemieckie kunktatorstwo w kwestii systemu SWIFT i realnych działań w ramach NATO, niestety przejściowo antagonizując niepotrzebnie Francuzów i Norwegów, którzy bynajmniej nie rozbijali jedności NATO, a jedynie mieli inne poglądy w kwestii negocjacji z Rosją lub cen gazu.

Wobec rosyjskiej inwazji (spec operacji jak mówi kremlowska propaganda) Polsce nie brakowało zrazu licznych „konserwatystów” (np. Adam Wielomski czy Leszek Sykulski), widzących od dawna w Putinie pewien społeczny wzór, mimo iż putinowska Rosja to też np. masowe porzucanie rodzin przez pijanych ojców i mężów oraz „ekspertów” w rodzaju Jacka Bartosiaka, którzy przekonywali miesiącami, że to, co się dzieje na Ukrainie, to globalna wojna NATO z Rosją, by później się z tych słów wycofywać. Przy okazji wojny padł też mit siły Chin, które raczej dostosowują się do sytuacji, przygniecione problemami wewnętrznymi, niż sięgają po dominację na świecie u boku Rosji, na co raczej nie mają i tak sił[1306] . Polska stanowiła jednak jeden z tych krajów, gdzie szczególnie Chiny „nadmuchano” propagandowo, wskutek ignorancji Polaków o tym kraju miliarda biedaków i kilkuset milionów zaledwie ludzi żyjących na europejskim poziomie, uzależnionych od zachodnich zamówień i inwestycji.

Ta ignorancja pokazuje, że Polska cięgle tkwi mentalnie w PRL-u i nie odczuwa, że stanowi jeden świat z Chinami, Meksykiem, Azją czy Afryką, a nawet czasem jakby zapomina o jedności swego losu z całą Europą. Unia Europejska jest w Polsce uważana albo za marzenie albo za potwora, gdy Parlament Europejski to po prostu ciało oddalone od realnej władzy i wskutek tego także od realnego życia. Pytanie brzmi, czy Polska jest w stanie wyjrzeć poza swoje mity. Mam nadzieję, że tak, ponieważ dopiero po odłożeniu chimer i propagandy na śmietnik, można zacząć rozwiązywać realne problemy.

Bibliografia

- Agnosiewicz M., Heretyckie dziedzictwo Europy,  Wydawnictwo Racjonalista Wrocław 2011.

- Andrieux M., La vie quotidienne dand la Rome pontificale au XVIIIe siècle, Hachette Paris 1962.

- Augustyniak U., Historia Polski 1572-1795, Warszawa 2008.

- Bajer M., Kamińska D. (red.), Wojciech Bogusławski in memoriam, Drukarnia Beyga Golęczewo 2009.

- Balcerowicz L., 800 dni. Szok kontrolowany, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW” Warszawa 1992.

- Bem K., A co, gdyby Polska była protestancka? https://www.newsweek.pl/historia/a-co-gdyby-polska-byla-protestancka/4pf3thn

- Berdecka A., Turnau I., Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia, PIW Warszawa 1969.

- Berenger J., Tolerancja religijna w Europie w czasach nowożytnych (XV-XVIII wiek), tłum. Maciej Forycki Wydawnictwo Poznańskie Poznań 2002.

- Berglar P., Maria Teresa, Oficyna Historii XIX i XX W. Warszawa 1997.

- Bernard P., From the Enlightenment to the Police State: The Public Life of Johann Anton Pergen, Illinois 1991.

- Bieniek M., Mazur S., System zarządzania kryzysowego Rzeczpospolitej Polskiej, AWF Katowice 2009.

- Bloch M., Dziwna klęska, przeł.  Katarzyna Marczewska,  Oficyna Naukowa Warszawa 2008.

- Bogucka M., Kazimierz Jagiellończyk, PIW Warszawa  1978.

- Boia L., Jak zrumunizowała się Rumunia, przeł. Joanna Kornaś-Warwas, Universitas Kraków 2018.

- Bouwsma J.,Venice and the Defense of Republican Liberty: Renaissance Values in the Age of the Counter Reformation, Berkeley 1968.

- Braunbehrens V., Mozart in Vienna, Oxford University Press 1991.

- Carlyle Th., Bohaterowie, cześć dla bohaterów i pierwiastek bohaterstwa w historii, przeł. Tomasz Macios, Wydawnictwo Zielona Sowa Kraków 2006.

- Cazin P., Książę biskup warmiński Ignacy Krasicki 1735-1801, tłum. Marcin Mroziński, Wydawnictwo Pojezierze Olsztyn 1986.

- Celiński M., „Z ronda Dmowskiego na rondo leminga. Leming na prezydenta czyli jak klasa średnia odmieni polską politykę”, LIBERTE Nr XIII, grudzień 2012-luty 2013, s. 46-51.

- Chafuen A., Christians for Freedom, Ignatius Press San Francisco 1986.

- Chernobyl's Legacy: Health, Environmental and Socio-Economic Impacts,  Chernobyl Forum IAEA. 2010.

- Chłapowski F., Józef Rogaliński. Uczony poznański czasów Oświecenia. Fizyk, astronom, pedagog, Wydawnictwo Miejskie Poznań 2007.

- Chłędowski K., Historie neapolitańskie, PIW Warszawa 1959.

- Cieślak E. (red.), Historia Gdańska t. III/1, Gdańsk 1993.

- Clark C, Prusy powstanie i upadek 1600-1947, przeł. Jan Szkudliński, Bellona Warszawa 2009.

- Cochet F., Les soldats de la drôle de guerre : septembre 1939 - mai 1940, Hachette Paris 2004.

- Craveri B., Złoty wiek konwersacji, Oficyna Naukowa, 2009.

- Cronin V., Katarzyna II. Imperatorowa Wszechrosji, przeł. Maciejka Mazan, Da Capo Warszawa 2000.

- Cynarski S., Zygmunt August, Ossolineum Wrocław 1988.

- Czerska D., Borys Godunow, Ossolineum Wrocław 1988.

- Davies N., Europa. Rozprawa Historyka z Historią, Wydawnictwo Znak, Kraków 1998.

- Defoe D., An Essay on The Regulation of The Press (1704), London 1948.

- Derwich M., Klasztory i mnisi, Wydawnictwo Dolnośląskie Wrocław 2004.

- Dmowski R., Myśli nowoczesnego Polaka, Nortom Wrocław 2002.

- Dobek R., Mirosław Dzielski – marzycielski realista, w: T. Sikorski, A. Wątor (red.), Marzyciele i realiści O roli tradycji w polskiej myśli politycznej od upadku powstania styczniowego do XXI w., Szczecin 2009, s. 568-576.

- Dudek A., Komuniści i kościół w Polsce (1945-1989), Kraków 2006.

- Dudziński A., Pułaski. Wielki mały rycerz, Wydawnictwo Dolnośląskie Wrocław 2010.

- Dunin-Wąsowicz K., Francuska opinia publiczna wobec sprawy polskiej i Polaków w latach 1895-1914, Neriton Warszawa 1999.

- Dupré B., 50 wielkich teorii, które powinieneś znać, PWN Warszawa 2011.

- Engelmann B., Prusy. Kraj nieograniczonych możliwości, przeł. Brygida Jodkowska Wydawnictwo Poznańskie Poznań 1984.

- Forycki M., Anarchia polska w myśli oświecenia. Francuski obraz Rzeczpospolitej szlacheckiej u progu czasów stanisławowskich, Wydawnictwo Poznańskie Poznań 2004.

- Forycki M., Stanisław Leszczyński. Sarmata i Europejczyk, WBPiCAK Poznań 2006.

- Fejtő F., Józef II – Habsburg rewolucjonista, PIW Warszawa 1993.

- France A., Kościół a Rzeczpospolita, przeł. Aleksander Sulkiewicz, Racjonalista.pl Wrocław 2009.

- Fras Z., Galicja, Wydawnictwo Dolnośląskie Wrocław 2002.

- Friedrich K., Inne Prusy. Prusy Królewskie i Polska między wolnością a wolnościami (1569-1772), przeł. Grażyna Waluga, PTPN Poznań 2005.

- Fromm E., Zdrowe społeczeństwo, Wydawnictwo Vis-a-vis Kraków 2012.

- Frycie S. (red.), W 200. Rocznicę śmierci Ignacego Krasickiego. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej  w dniu 6 grudnia 2001 r. przez Instytut Filologii Polskiej Filli Akademii Świętokrzyskiej w Piotrkowie Trybunalskiej, Naukowe Wydawnictwo Piotrkowskie Piotrków Trybunalski 2002.

- Fryckowski E., Poglądy społeczno-filozoficzne Jana Śniadeckiego, Pomorze Bydgoszcz 1985.

- Gauck J., Wspomnienia. Zima latem, wiosna jesienią, Świat Książki Warszawa 2014.

- Gay P., Voltaire’s Politics. The Poet as Realist,  Princeton University Press Princeton New Jersey 1959.

- Gerhard J., Charles de Gaulle, Książka i Wiedza Warszawa 1975.

- Gierowski J., „Polska, Saksonia i plany Augusta II”, w: B Leśnodorski (red.), Polska w epoce oświecenia. Państwo, społeczeństwo, kultura, Warszawa 1971.

- Gilbert M., Churchill – biografia, Wydawnictwo: Zysk i S-ka 1991.

- Glabiszewski P., Franciszek Radzewski. Wielkopolski działacz szlachecki i pisarz polityczny czasów saskich, Wydawnictwo PTPN Poznań 1999.

- Glucksmann A., Rozprawa o nienawiści, Czytelnik 2008.

- Gociek P., Pozamiatane. Jak Platforma Obywatelska porwała Polskę, Zysk i S-ka Poznań 2015.

- Goldhagen D., Niedokończony rozrachunek. Rola Kościoła katolickiego w Holocauście i niedopełniony obowiązek zadośćuczynienia, przeł. Hanna Jankowska, Wydawnictwo Sic! Warszawa 2005.

- Goldoni C., Pamiętniki, Warszawa 1958.

- Goliński Z., Krasicki, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2002.

- Gołda-Sobczak M., „Systemy relacji między państwem a kościołami i związkami wyznaniowymi”, w:   Środkowoeuropejskie studia polityczne Central European Political Studies 1 2008, Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM Poznań, s. 61-110.

- Gombrowicz W., Trans-Atlantyk, Wydawnictwo Literackie Kraków 1988.

- Góralski Z., Maria Teresa, Ossolineum Wrocław 1995.

- Grabowski J., Pamiętniki wojskowe 1812-1814, „Mówią Wieki” Warszawa 2004.

- Gray J., Liberalizm, Kraków 1994.

- Gray J.,  Fałszywy świt. Urojenia globalnego kapitalizmu, „Wektory” Wrocław 2014.

- Grela J., Słota H., Zieliński J. (red.),  Dorzecze Wisły. Monografia Powodzi lipiec 1997,  Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej Warszawa 1997.

- Grześkowiak-Krwawicz A., Zatorska I. (red.), Liberté: Héritage du Passé ou Idée des Lumières, Collegium Columbinum Kraków-Warszawa 2003.

- Grześkowiak-Krwawicz A., Regina libertas. Wolność w polskiej myśli politycznej XVIII w., Wydawnictwo słowo/obraz-terytoria Gdańsk 2006.

- Grzybowski S., Henryk Walezy, Ossolineum Wrocław 1985.

- Gursztyn P., Ribbentrop-Beck. Czy pakt Polska-Niemcy był możliwy?, Wyd. Dolnośląskie Wrocław 2018.

- Hass L., Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej w XVIII i XIX w., Wrocław 1982.

- Hazard P., Kryzys świadomości europejskiej 1680-1715, PIW Warszawa 1974.

- Hazard P, Myśl polityczna w XVIII w. od Monteskiusza do Lessinga, przeł. H. Suwała PIW Warszawa 1972.

- Hitchens Ch., Bóg nie jest wielki. Jak religia wszystko zatruwa, Sonia Draga Katowica 2007.

- Hordecki B, „Augustianizm Benedykta XVI a oddolna nauka społeczna Kościoła”, w:   Środkowoeuropejskie studia polityczne Central European Political Studies 1 2008, Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM Poznań, s. 49-60.

- Hyttinen P., Anders Chydenius Defender of Freedom and Democracy, Kokkola: Chydenius Institute of the University of Jyväskylä, 1994.

- Iszkowski K., „Elastyczność i bezpieczeństwo na poważnie”,LIBERTE Nr XIII, grudzień 2012-luty 2013, s. 40-45.

- Iwicki J., Z myślą o Niepodległej. Listy Polaka żołnierza armii niemieckiej z okopów I wojny światowej (1914-1918), Ossolineum Wrocław 1978.

- Izdebski H., Historia administracji, Liber Warszawa 2001.

- Jabłońska-Deptuła E., Legenda polska. Kościół-Religia-Patriotyzm 1764-1864, Editions Spotkania 2015.

- JakóbczykW., Karol Marcinkowski 1800-1846, PWN Poznań 1980.

- Jakóbczyk W., Niemcy 1815-1919. Między partykularyzmem a federalizmem, POWN Warszawa 1984.

- Janke I., Napastnik. Opowieść o Viktorze Orbánie, Demart Warszawa 2012.

- Jarochowski K., Rozprawy historyczno-krytyczne,  Poznań 1888.

- Jarochowski K., Zdobywcy i okupanci staropolskiego Poznania, Wydawnictwo Miejskie Poznań 2007.

- Jasienica P., Polska anarchia, Wydawnictwo Literackie Kraków 1988.

- Jezierski F.S., Wybór pism, PIW Warszawa 1952.

- Johnson P., Intelektualiści, Warszawa 1988.

- Judt T.,   Powojnie. Historia Europy od roku 1945 - Tony Judt, Rebis 2022.

- Kaczmarek J., Chwaliszewo. Poznańska Wenecja. Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań 2011.

- Kant I.,  Rozprawy z filozofii historii, Wydawnictwo Antyk – Marek Derewiecki Kęty 2005.

- Kellog M., Rosyjskie źródła nazizmu, Wydawnictwo Poznańskie 2015.

- Kieniewicz S., Powstanie styczniowe, Wiedza Powszechna Warszawa 1972.

- Kienzler I., Mocarz alkowy. August II Mocny i kobiety, Bellona Warszawa 2012.

- Kienzler I., Mroczne karty historii Polski, Bellona Warszawa 2013.

- Kitowicz J., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania Augusta III księdza Kitowicza wydany z rękopisu przez Edwarda Raczyńskiego, W drukarni Walentego Stefańskiego Poznań 1840.

- Klimowicz M., Literatura Oświecenia,  PWN Warszawa 1988.

- Kocój H., Relacje posła pruskiego Ludwiga Buchholtza o insurekcji kościuszkowskiej, Wydawnictwo UJ Kraków 2004.

- Kocój H., Kościuszko i współczesna mu scena polityczna, Mocarstwa europejskie wobec powstania kościuszkowskiego – zagadnienia wybrane, Wydawnictwo Śląsk Katowice 1994.

- Kolbe, M., Św. Maksymilian Maria Kolbe o masonerii i Żydach - pisma wybrane, Dom Wydawniczy ''Ostoja'' 1999.

- Kołłątaj H., Wybór pism politycznych, Ossolineum Wrocław 1952.

- Kołłątaj H., Porządek fizyczno-moralny, PWN Warszawa 1955.

- Kołłątaj H., Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750-1764),  Ossolineum Wrocław 2003.

- Konopczyński W., Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego w świetle źródeł, Kraków 1924.

- Konopczyński W., Polska a Turcja 1683-1792, Ośrodek Myśli Politycznej Muzeum Historii Polski Kraków/Warszawa 2013.

- Konopczyński W., Polska a Szwecja od pokoju oliwskiego do upadku Rzeczpospolitej 1660-1795, Ośrodek Myśli Politycznej Muzeum Historii Polski Kraków/Warszawa 2016.

- Konopczyński W., Dzieje parlamentaryzmu angielskiego, Ośrodek Myśli Politycznej Muzeum Historii Polski Kraków/Warszawa 2017.

- Kopczewski J. S., Tadeusz Kościuszko, Warszawa 1971.

- Korzon T., Kościuszko – biografia z dokumentów wysnuta, Kraków 1894.

- Kościuszko T, Jefferson Th., Edited and Introduction and Notes by Bogdan Grzeloński, Interpress Warszawa 1978.

- Korwin-Mikke J., Lewica i euro-lewica, w: „Najwyższy Czas”, 2008, nr 935, s.47.

- Korzon T., Kościuszko – biografia z dokumentów wysnuta, Kraków 1894.

- Kosman M., Kultura polityczna – kultura historyczna, Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM Poznań 2009.

- Kotliński R., Byłem księdzem. Prawdziwe oblicze Kościoła Katolickiego w Polsce, Łódź 1997.

- Kozłowski E., Wrzosek M., Historii oręża polskiego 1795-1939, Wiedza Powszechna Warszawa 1984.

- Koźmiński K., Pułkownik Berek. Opowieści o Berku Joselewiczu, Warszawa 1959.

- Kras P., Husyci w piętnastowiecznej Polsce,  Wydawnictwo KUL Lublin 1998.

- Krasuski J., Kulturkampf. Katolicyzm i liberalizm w Niemczech XIX w., Wydawnictwo Poznańskie 1963.

- Krawczuk W., Wierni królowi Szwedzi i Finowie na uchodźctwie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów w pierwszej połowie XVII w., UJ Kraków 2019.

- Krawczykowski Z, Wojciech Bogusławski. Ojciec sceny narodowej, PIW 1954.

- Kroniki bernardynów poznańskich, oprac. S.B. Tomczak, J. Wiesiołowski, Poznań 2002.

- Kurek K (red.), Wojciech Bogusławski. Ojciec teatru polskiego, Wydawnictwo Naukowe UAM Poznań 2009.

- Kühnelt-Leddihn K., Ślepy tor. Ideologia i polityka lewicy 1789-1984, przeł. Małgorzata Gawlik, Wydawnictwo Wektory Kąty Wrocławskie 2007.

- Kuźnica Kołłątajowska – wybór źródeł, Ossolineum Wrocław 2003.

- Labuda G., Pierwsze państwo polskie,  Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1989.

- Laderman Ch, Simms B., Donald Trump. The Making of a World View, I.B. Tauris& Co. Ltd. London/New York 2017.

- Lafue P., La vie quotidienne des cours allemandes au XVIIIe siècle, Hachette Paris  1963.

- Lapide P, Three Popes and the Jews, Hawthorn Books Portland 1967.

- Leder A., Prześniona rewolucja. Ćwiczenie z logiki historycznej, Wydawnictwo Krytyka Polityczna 2014.

- Leszczyński A., Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, Wydawnictwo W.A.B. Warszawa 2020.

- Leśnodorski, Polscy jakobini. Karta z dziejów insurekcji 1794 r., Książka i Wiedza Warszawa 1960.

- Lewandowski J., Liberalizm a współczesność, Wydawnictwo Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu Wrocław 2013.

- Łepkowski T., Słownik historii Polski, Warszawa 1973.

- Łojek J,  Konstytucja 3 Maja, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1981.

- Łojek J,  Dzieje zdrajcy. Stanisław Szczęsny Potocki, Wydawnictwo Śląsk, Katowice 1988.

- Łoziński W., Galicjana – kilka obrazków z pierwszych lat historyi galicyjskiej, Lwów 1872.

- Łoziński W., Tarnowski J., Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, Alfa Wrocław 1997.

- Łoziński W., Tarnowski J., Bericht von der Flut ’97., Alfa Wrocław 1997.

- Łukasik H., Kraków obronny. Fortyfikacje Oblężenia Bitwy, Wydawnictwo Historyczna 2015.

- Macheta S., Kołłątaj, Wiedza Powszechna Warszawa 1973.

- Maciejak M., Bitwa pod Szczekocinami 6 czerwca 1794, Inforteditions Zabrze 2014.

- Malski W., Wyścig do rzeki Dan, Książka i Wiedza Warszawa 1973.

- Malski W., Amerykańska wojna pułkownika Kościuszki, Książka i Wiedza, Warszawa 1977.

- Mandeville B., Bajka o pszczołach, PIW Warszawa 1957.

- Manent P., Intelektualna historia liberalizmu, przeł. Marian Miszalski, Wydawnictwo Arcana Kraków 1994.

- Manteuffel T.,  Historia powszechna: Średniowiecze, PWN Warszawa 1999.

- Marshall J., John Locke, Toleration and Early Enlightenment Culture. Religious Intolerance and arguments for Religious Toleration in Early Modern and ‘Early Enlightenment’ Europe, Cambridge University Press 2006.

- Mazur W., Niebo rozwianych nadziei. Zachodni sojusznicy wobec wojny powietrznej w Polsce we wrześniu 1939 r.,  Księgarnia Akademicka, Kraków 2018.

- McCagg W., Dzieje Żydów w Monarchii Habsburskiej w latach 1670-1918, przeł. Andrzej Szymański, WUW 2010.

- Miasta polskie w Tysiącleciu,  Ossolineum  Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965–1967, tom II, s. 592–595.

- M.B. Michalik (red.), Kronika powstań polskich 1794–1944, Wydawnictwo Kronika Warszawa 1994.

- Michalski J., „Warszawa – czyli o antystołecznych nastrojach”, w: Kowecki J, Szwankowska H., Zahorski A., Warszawa XVIII w., PWN Warszawa 1972, s. 9-78

- Mika M. J., Studia nad patrycjatem poznańskim, Wydawnictwo Miejskie Poznań 2006.

- Mises L., Socjalizm,  przeł Stefan Sękowski, Arcana Kraków 2009.

- Mitterrand F., Podcięte skrzydła. Upadek dynastii Habsburgów, Hohenzollernów i Romanowów, Oficyna Wydawnicza De Facto Poznań 1999.

- Modras R., Kościół katolicki i antysemityzm w Polsce w latach 1933–1939, Homini Kraków 2014.

- Murat I, Colbert, PIW Warszawa 1988.

- Murray D., Przedziwna śmierć Europy. Imigracja – tożsamość – islam, przeł. Tomasz Bieroń, Wydawnictwo Zysk i S-ka Poznań 2017.

- Napierała P., Sir Robert Walpole (1676-1745) – twórca brytyjskiej potęgi, UAM Poznań 2008.

- Nawrocki W., Nasz fioletowy arlecchino na dworze filozofa na tronie, W: S. Frycie (red.), W 200. Rocznicę śmierci Ignacego Krasickiego. Materiały z sesji naukowej zorganizowanej  w dniu 6 grudnia 2001 r. przez Instytut Filologii Polskiej Filli Akademii Świętokrzyskiej w Piotrkowie Trybunalskiej, Piotrków Trybunalski 2002.

- Needham J., Wielkie miareczkowanie. Nauka i społeczeństwo w Chinach i na Zachodzie, PIW Warszawa 1984.

- Niemcewicz J.U., Podróże po Ameryce 1797-1807, wyd. A. Wellman-Zalewska, Warszawa 1959.

- Nowicki A., Kazimierz Łyszczyński, wyd. Towarzystwo Krzewienia Kultury Świeckiej, Łódź 1989.

- Oberman H. A., Marcin Luter. Człowiek między Bogiem a diabłem, Wydawnictwo Marabut Gdańsk 1996.

- Ogonowski Z., Z zagadnień tolerancji w Polsce XVII w., Warszawa 1958.

- Ogonowski Z.,  Myśl ariańska w Polsce XVII w., Ossolineum Wrocław 1991.

- Olejnik K., Stefan Batory 1533-1586, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1988.

- Orieux J, Wolter czyli królewskość ducha, PIW Warszawa 1986.

- Ossowski S., Etyka polityczna liberalnej demokracji w Polsce, Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM Poznań 2008.

- Ossowski S., W kierunku urynkowienia. Zagrożenia dla liberalnej demokracji w Polsce, Wydawnictwo Naukowe WNPiD UAM Poznań 2008.

- Paczos S., Państwo i naród w myśli politycznej polskich konserwatystów do 1939 r., Avalon Kraków 2009.

- Palikot J., Michalski C., Zdjąć Polskę z krzyża, W.A.B. Warszawa 2014.

- Perłakowski A., Kariera i upadek królewskiego faworyta. Aleksander Józef Sułkowski w latach 1695-1738, Historia Iagellonica Kraków 2013.

- Pipes R., Rosja carów, przeł.  Władysław Jeżewski, Magnum Warszawa 2006.

- Pitt W., The Speeches of the Right Honourable the Earl of Chatham in the Houses of Lords and Commons, London 1848.

- Podhorodecki L., Władysław IV 1595-1648, Wydawnictwo MON Warszawa 1974.

- Pokrzywniak J., Ignacy Krasicki wśród pisarzy polskiego oświecenia, Wydawnictwo Naukowe UAM Poznań 2015.

- Porter-Szücs B., Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, przeł. Anna Drzierzgowska i Jan Dzierzgowski, Wydawnictwo Filtry sp. z.o.o. Warszawa 2021.

- Postman N., W stronę XVIII stulecia, Warszawa 2001.

- Przyboś A., Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, Wydawnictwo Literackie Kraków/Wrocław 1984.

- Przywileje miasta Poznania XIII-XVIII w., Wydawnictwo PTPN Poznań 1994.

- Pobóg-Malinowski W., Józef Piłsudski 1901-1908. W ogniu rewolucji, Warszawa 1935.

- Raszewski Z., Bogusławski, PIW Warszawa 1982.

- Repcheck J., Sekret Kopernika, przeł. Przemysław Bandel, Świat Książki Warszawa 2009.

- Richard M., Życie codzienne hugonotów od edyktu nantejskiego do rewolucji francuskiej, PIW Warszawa 1978.

- Ruiz Martin F., Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w. Karol V i Filip II – Zygmunt I i Zygmunt II August, przeł. Iwona Stoińska-Kairska, Jan Stanisław Ciechanowski, Cristina Gonzalez Caizan, WUW Warszawa 2022.

- Sadurski W., Racje liberała. Eseje o państwie liberalno-demokratycznym, Presspublica Warszawa 1992.

- Sadurski W., Myślenie konstytucyjne, Presspublica Warszawa 1994.

- Sadurski W., Liberałów nikt nie kocha. Eseje i publicystyka 1996-2002, Prószyński i S-ka Warszawa 2003.

- Sadurski W., Liberał po przejściach Publicystyka i eseje 2003-2006, Wydawnictwo Sens Trzebaw 2007.

- Salmonowicz S., Prusy. Dzieje państwa i społeczeństwa, Książka i Wiedza Warszawa 2004.

- Samsonowicz H., Studia nad postrzeganiem przestrzeni przez ludzi średniowiecza, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań 2015.

- Schmidt J., Insurekcja i Kościuszko w niemieckiej opinii publicznej i literaturze. Lata przyjaźni polsko-niemieckiej 1794-1848,  Gliwice 2007.

- Scott  J.B.,  Law, the State, and the International Community, The Lawbook Exchange, Ltd New York 2002.

- Seefeld E., Quellenbuch zur deutschen Ansiedlung in Galizien unter Kaiser Joseph II., Plauen im Vogtlande 1935.

- Seidler G.L., W nurcie Oświecenia, Wydawnictwo Lubelskie Lublin 1984.

- Serczyk W., Kultura rosyjska w XVIII w., Ossolineum Wrocław 1984.

- Serczyk W., Iwan Groźny, Ossolineum Wrocław 1986.

- Serczyk W., Katarzyna II – carowa Rosji, Ossolineum Wrocław 1989.

- Serczyk W., Historia Ukrainy, Ossolineum Wrocław 1990.

- Sidorski D., Karol Radziwiłł, „Śląsk” Katowice 1987.

- Skarbek F, Gospodarstwo narodowe. Wybór pism, Ośrodek Myśli Politycznej Wydawnictwo UJ Kraków 2013.

- Skarga P., Żywoty Świętych Pańskich na wszystkie dnie r., Wydawnictwo Karol Miarka Warszawa 1910.

- Skotnicka M., Powódź tysiąclecia – wrocławska fala wspomnień, w:  „Pamięć i Przyszłość”. 2 (16), 2012.

- Śliziński J., Tadeusz Kościuszko w literaturze narodów Europy i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Wydawnictwo MON warszawa 1981.

- Smellie K.B., Great Britain since 1688, University of Michigan Press, Michigan 1962.

- Sokołow B., Prawdy i mity wielkiej wojny ojczyźnianej 1941-1945, przeł. Julia Stroganova i Andrzej Sawinkow,  Bellona Warszawa/Kraków 2017.

- Sokołowski I., Białoruś dla początkujących, MG Kraków 2014.

- Sorman G., Ekonomia nie kłamie, Prószyński i S-ka Kraków 2008.

- Sorman G., Empire of lies. The Truth about China in the twenty-first Century, Encounter Books NYC/London 2010.

- Staszewski J., (red.), Europa i świat w epoce oświeconego absolutyzmu, Wiedza Powszechna Warszawa  1991.

- Staszewski J., August III Sas,  Ossolineum Wrocław 1989.

- Staszewski J., August II Mocny,  Ossolineum Wrocław 1998.

- Staszic S., Przestrogi dla Polski,  Ossolineum Wrocław 2008.

- Steadman Ph., Hodgkinson S., Nuclear Disasters & The Built Environment: A Report to the Royal Institute, Butterworth-Heinemann Oxford 1990.

- Stempin A., Sojusznicy. Od Fryderyka i Katarzyny Wielkiej do Merkel i Putina, Agora SA Warszawa 2016.

- Stern F., Niemiecki świat Einsteina. Eseje o historii Niemiec XX w., przeł. Łukasz Gałecki, Wydawnictwo Twój Styl Warszawa 2001.

- Storozynski A., Kościuszko. Książę chłopów, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2011.

- Strzelczyk J., Mieszko Pierwszy. Chrzest i początki Polski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2016.

- Suard J. B., De la liberté de la presse: seconde lettre, Paris 1814.

- Suchodolski S., Ostapowicz D.,  Obalanie mitów i stereotypów : Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki,  Bellona SA Warszawa 2008.

- Surowiecki W., O upadku przemysłu i miast w Polsce. Wybór pism, Ośrodek Myśli Politycznej Wydawnictwo UJ Kraków 2014.

- Szarek J,  Powstanie styczniowe: Zryw wolnych Polaków, Wydawnictwo AA Kraków 2013.

- Szumlewicz P., Rozmowy Piotra Szumlewicza Ojciec Nieświęty, Wydawnictwo Czarna Owca Warszawa 2012.

- Szyndler B., Dzieje cenzury w Polsce do 1918 r., Krajowa Agencja Wydawnicza Kraków 1993.

- Szyndler B., Bitwa racławicka 1794. Przyczyny, przebieg i skutki, Bellona Warszawa 2013.

- Szwankowska H., Zahorski A., Warszawa XVIII w., PWN Warszawa 1972, s. 229-258.

- Śliziński J, Jan III Sobieski w literaturze narodów Europy, Wydawnictwo MON Warszawa 1979.

- Tazbir J., Okrucieństwo w nowożytnej Europie, Universitas Kraków 2000.

- Terlikowski T., Kasica A.,  Katol z Warszawy, Wydawnictwo Św. Stanisława BM Kraków 2011.

- The Papers of George Washington, Presidential Series, vol. 16, 1 May–30 September 1794, ed. David R. Hoth and Carol S. Ebel. Charlottesville: University of Virginia Press, 2011, pp. 290–293.

- Tornielli A., Pius XII Papież, który ratował Żydów, Wydawnictwo AA Kraków 2015

- Trzoska J., „Gdańsk na mapie gospodarczej nowożytnej Europy”, w M. Mroczko (red.), Gdańsk w gospodarce i kulturze europejskiej, Merpress Gdańsk 1997, s. 29-52.

- Trump D., Donald Trump. Prezydent biznesmen, przeł. Anna Witek, Fijorr Publishing Warszawa 2016.

- Trump D., Schwartz T., The Art. Of the Deal czyli czytuka robienia interesów, przeł. Bogusz Pawiński, , Fijorr Publishing Warszawa 2017.

- Turing D., XYZ. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy, Rebis Poznań 2019.

- Tyrowicz M., Galicja od pierwszego rozbioru do Wiosny Ludów 1772-1849 – wybór tekstów źródłowych, Wrocław 1956.

- Von Bayreuth F., Pamiętniki, przeł. Irena Wachowska Czytelnik Warszawa 1973.

- Von Pastor L., Historia papieży od końca średniowiecza  Tom 38. Klemens XIV. Rok 1770-1772”, https://ad2016.wordpress.com/2016/10/05/ludwig-von-pastor-historia-papiezy-od-konca-sredniowiecza-fragmenty/

- Wałkuski M., Wałkowanie Ameryki, Helion Gliwice 2012.

- Watała E., Miłosne igraszki rosyjskich caryc, przeł. Anna Strózik, RYTM Warszawa 2006.

- Wasilewski T., Ostatni Waza na polskim tronie, Wydawnicto „Śląsk” Katowice 1984.

- Wereszycki H., Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe, Wydawnictwo Literackie Kraków 1986.

- Wielka historia Polski 1696-1830, PINNEX Kraków 2002.

- Wielomski A., „Dogasanie katolicyzmu”, „Najwyższy Czas” Nr 23 (1411) 29 maja-4 czerwca 2017, s. 64.

- Wiesiołowski J., Wojciechowska Z., Władze miasta Poznania. Tom I. 1253-1793, Wydawnictwo Miejskie Poznań 2003.

- Williams B., The Whig Supremacy 1714-1760, Oxford Clarendon Press 1939.

- Wisner H., Zygmunt III Waza, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1984,

- Wojczal K., Pakt z III Rzeszą - alternatywa, czy najgorszy sen Polaków?  https://www.krzysztofwojczal.pl/historia/pakt-z-iii-rzesza-alternatywa-czy-najgorszy-sen-polakow

- Wolski J., Spokojnie o wojnie. Czy Rosja zaatakuje Polskę?, Altbuch Warszawa 2022.

- Wójcik Z., Jan III Sobieski, Zamek Królewski w Warszawie 1991.

- Wright J., Jezuici , misje, mity i prawda: między hagiografią a czarną legendą,   Wydawnictwo Amber Warszawa 2004.

- Wrzesiński S,  Inkwizycja na ziemiach polskich. Wydawnictwo Replika Zakrzewo  2009.

- Wybicki J., Życie moje, Kraków 1927.

- Wyrozumski J., Kazimierz Wielki, Ossolineum Wrocław 1986.

- Zarzycki W., Książę Marcin Lubomirski 1738-1811. Relacje o jego życiu i burzliwych przygodach w różnych krajach Europy, Czytelnik 1998 Warszawa.

- Zawadzki W, Polska stanisławowska w oczach cudzoziemców,  Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa 1963, t. I.

- Zbyszewski K., Niemcewicz od przodu i  tyłu, Wydawnictwo Świat Książki Warszawa 1999.

- Zieliński A., Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?, KDC Warszawa 2010.

- Zieliński A., Zabić króla, RYTM Warszawa 2020.

- Ziemkiewicz R., Polactwo, Fabryka Słów Lublin 2004.

- Ziemkiewicz R., Myśli nowoczesnego endeka, Fabryka Słów Lublin 2012.

- Ziemkiewicz R., Strollowana rewolucja, Fabryka Słów Warszawa/Lublin 2021.

- Zienkowska K., Stanisław August Poniatowski, Ossolineum Wrocław 2005.

- Zybura M. (red.), „Nie będzie nigy Niemiec Polakowi bratem?”, Wydawnistwo OKIS Wrocław 1995.

- Zychowicz P., Pakt Ribbentrop- Beck czyli jak Polacy mogli u boku III Rzeszy pokonać Związek Radziecki,  Dom Wydawniczy Rebis Poznań 2012.

- Zychowicz P., Obłęd '44. Czyli jak Polacy zrobili prezent Stalinowi, wywołując powstanie warszawskie, Rebis Warszawa 2013.

- Zwiedineck-Südenhorst H. von, A. Wolf, Maria Theresia, Josef II. Und Leopold II. 1740-1792, Berlin 1884.

- Żeleński-Boy T., Marysieńska Sobieska, Wydawnictwo Lubelskie Lublin 1976.

- Żuraw J., Myśl Filozoficzna I Społeczna Tadeusza Kościuszki, MON Warszawa 1979.

Notatki

[←1 ]

A. Leszczyński, Ludowa historia Polski., s. 63.

[←2 ]

J. Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, s. 43-45.

[←3 ]

J. Strzelczyk, Mieszko Pierwszy, s. 103-125.

[←4 ]

Ibidem, s. 155-156.

[←5 ]

Ibidem, s. 156.

[←6 ]

A. Zieliński, Zabić króla, RYTM Warszawa 2020, s. 17-19.

[←7 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 29.

[←8 ]

Ibidem, s. 35.

[←9 ]

A. Zieliński, Zabić króla, RYTM Warszawa 2020, s. 36-40.

[←10 ]

G.  Labuda, Pierwsze państwo polskie, s. 54

[←11 ]

A. Kersten, Historia Szwecji, s. 50.

[←12 ]

Agnosiewicz 2011, s. 38-42

[←13 ]

Chłędowski 1959, s. 21-13

[←14 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 60.

[←15 ]

Ibidem, s. 59.

[←16 ]

Manteuffel 1999, s. 205.

[←17 ]

H. Samsonowicz, Studia nad postrzeganiem przestrzeni przez ludzi średniowiecza, s. 132.

[←18 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 81.

[←19 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 48.

[←20 ]

Scott 2002, s. 218.

[←21 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 83.

[←22 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 73-74.

[←23 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s.50-61.

[←24 ]

Ibidem, s. 63.

[←25 ]

H. Samsonowicz, Studia nad postrzeganiem przestrzeni przez ludzi średniowiecza, s. 131.

[←26 ]

Ibidem, s. 156.

[←27 ]

Ibidem, s. 124.

[←28 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 48-52.

[←29 ]

Ibidem,  s.84.

[←30 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?,s. 8.

[←31 ]

Ibidem, s. 16.

[←32 ]

Ibidem, s. 27.

[←33 ]

Ibidem, s. 33.

[←34 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?, s. 47.

[←35 ]

Ibidem, s. 50-51.

[←36 ]

Ibidem, s. 65.

[←37 ]

Ibidem, s. 65-66.

[←38 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 133.

[←39 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?,s. 75.

[←40 ]

Ibidem, s. 80-81.

[←41 ]

Vide: J. Huizinga, Jesień średniowiecza, passim

[←42 ]

Pisze nim choćby Jan Baszkiewicz w znanej monografii o dziejach Francji.

[←43 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?,s. 83.

[←44 ]

Ibidem, s. 84.

[←45 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?,s. 85.

[←46 ]

Ibidem, s. 117.

[←47 ]

Ibidem, s. 115.

[←48 ]

Ibidem, s. 121.

[←49 ]

S Mika, op.cit., s. 44

[←50 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?,s. 91.

[←51 ]

Ibidem, s. 136.

[←52 ]

Ibidem, s. 139.

[←53 ]

Ibidem, s. 149.

[←54 ]

Ibidem, s. 157-159.

[←55 ]

Ibidem, s. 146.

[←56 ]

A. Zieliński, Władysław Łokietek. Niezłomny czy nikczemny?,s. 165.

[←57 ]

J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, s. 12-13.

[←58 ]

S. Wrzesiński, Inkwizycja na ziemiach polskich, s. 43

[←59 ]

P. Kras, Husyci, s. 339-344

[←60 ]

J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, s. 61.

[←61 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 134.

[←62 ]

J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, s. 196.

[←63 ]

A. Leszczyński, op. cit., s. 91.

[←64 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 135.

[←65 ]

J. Wyrozumski, Kazimierz Wielki, s. 201.

[←66 ]

M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 46.

[←67 ]

J. Marshall, John Locke, Toleration and Early Enlightenment Culture. Religious Intolerance and arguments for Religious Toleration in Early Modern and ‘Early Enlightenment’ Europe, Cambridge 2006, s. 314.

[←68 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 32.

[←69 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 135.

[←70 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 78.

[←71 ]

M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 43-51.

[←72 ]

Ibidem, s. 51.

[←73 ]

Ibidem, s. 54-55.

[←74 ]

Ibidem, s. 58.

[←75 ]

Ibidem, s. 59.

[←76 ]

Ibidem, s. 63.

[←77 ]

Ibidem, s. 69.

[←78 ]

Ibidem, s. 74-75.

[←79 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 107.

[←80 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 32.

[←81 ]

M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 157.

[←82 ]

Ibidem, s. 161-183.

[←83 ]

Ibidem, s. 82.

[←84 ]

Ibidem, s. 84.

[←85 ]

M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 86.

[←86 ]

Ibidem, s. 91.

[←87 ]

Ibidem, s. 94.

[←88 ]

O co dziś mają do władcy pretensje historycy; tj. że pozwolił Moskwie urosnąć zbytnio w siłę, vide: M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 99.

[←89 ]

M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 107.

[←90 ]

Ibidem, s. 127.

[←91 ]

Ibidem,  s. 96-102.

[←92 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 88-89.

[←93 ]

M. Bogucka, Kazimierz Jagiellończyk, s. 148-149.

[←94 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 107.

[←95 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 111.

[←96 ]

V. Cronin, op. cit, s. 214.

[←97 ]

J. Repcheck, Sekret Kopernika, s. 61

[←98 ]

Ibidem, s. 165

[←99 ]

M. Zybura (red.), „Nie będzie nigy Niemiec Polakowi bratem?”, s. 13-14.

[←100 ]

Vide: M. Bogucka, Bona Sforza, passim

[←101 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s. 57.

[←102 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 94-95.

[←103 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 198.

[←104 ]

Ibidem, s. 232.

[←105 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s. 56.

[←106 ]

Ibidem, s. 57-64.

[←107 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s. 67-68.

[←108 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 137.

[←109 ]

J. Repcheck, Sekret Kopernika, s. 166.

[←110 ]

Ibidem, s. 114.

[←111 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s.24-28.

[←112 ]

Ibidem, s. 54.

[←113 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s. 71.

[←114 ]

K. Bem, A co, gdyby Polska była protestancka? https://www.newsweek.pl/historia/a-co-gdyby-polska-byla-protestancka/4pf3thn

[←115 ]

J.Bodin, Sześć Ksiąg o Rzeczpospolitej, s. 447. Bodin przytacza w piątej księdze spostrzeżenie Plutarcha o tym, że mieszkańcy Aten mieli różne poglądy polityczne w zależności od tego, czy mieszkali na wyżynach, nizinach czy w porcie ateńskim Pireusie, vide:  Ibidem, s. 448

[←116 ]

Ibidem, s. 458.

[←117 ]

Ibidem, s. 461.

[←118 ]

S. Cynarski, Zygmunt August, s. 51.

[←119 ]

Ibidem, s.54.

[←120 ]

Ibidem, s. 64.

[←121 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 96-99.

[←122 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s.  77.

[←123 ]

Ibidem, s. 81-82.

[←124 ]

Ibidem, s. 85.

[←125 ]

Ibidem, s. 92.

[←126 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s. 93-94.

[←127 ]

Ibidem, s. 102.

[←128 ]

S. Cynarski, Zygmunt August, s. 70.

[←129 ]

Ibidem, s. 91.

[←130 ]

F. Ruiz Martin, Relacje między Polską a Hiszpanią w XV w., s. 104.

[←131 ]

Ibidem, s. 106.

[←132 ]

S. Cynarski, Zygmunt August, s. 195-198.

[←133 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 223.

[←134 ]

S. Cynarski, Zygmunt August, s. 119.

[←135 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 93-94.

[←136 ]

S. Grzybowski, Henryk Walezy, s. 90.

[←137 ]

Ibidem, s. 91.

[←138 ]

Ibidem, s. 93.

[←139 ]

Ibidem, s. 95.

[←140 ]

Ibidem, s. 95-97.

[←141 ]

Ibidem, s. 101.

[←142 ]

Ibidem, s. 103.

[←143 ]

Ibidem, s. 105.

[←144 ]

Ibidem, s.107.

[←145 ]

Ibidem, s.111.

[←146 ]

Ibidem, s.111-113.

[←147 ]

Ibidem, s. 117.

[←148 ]

Ibidem, s. 119.

[←149 ]

Ibidem, s. 120.

[←150 ]

Ibidem, s. 129.

[←151 ]

K. Olejnik, Stefan Batory 1533-1586, s. 45.

[←152 ]

Siedmiogród jest czasem przez Rumunów traktowany jako teren obcej kultury, innym razem zaś integralny teren kultury rumuńskiej. Historycznie jego kulturę tworzyli rumuńscy chłopi, z kupiectwem węgiersko, niemiecko i żydowskojęzycznym, vide: L. Boia, Jak zrumunizowała się Rumunia, s. 48-52.

[←153 ]

K. Olejnik, Stefan Batory 1533-1586, s. 49.

[←154 ]

Ibidem, s. 72.

[←155 ]

Ibidem, s. 64.

[←156 ]

Ibidem, s. 79.

[←157 ]

Ibidem, s. 83.

[←158 ]

Ibidem, s. 91.

[←159 ]

Ibidem, s. 111.

[←160 ]

Ibidem, s. 113-115.

[←161 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 241.

[←162 ]

K. Olejnik, Stefan Batory 1533-1586, s. 140.

[←163 ]

Ibidem, s. 181.

[←164 ]

K. Olejnik, Stefan Batory 1533-1586, s. 264-268.

[←165 ]

K. Olejnik, Stefan Batory 1533-1586, s. 272.

[←166 ]

W. Serczyk, Iwan Groźny, s. 151-169.

[←167 ]

S. Cynarski, Zygmunt August, s. 101.

[←168 ]

J. Needham, Wielkie miareczkowanie, s. 11

[←169 ]

http://pis-da.blogspot.com/2015/01/armia-maych-inkwizytorow.html (dostęp. 1.02.2022)

[←170 ]

http://gazeta.us.edu.pl/node/225781 (dostęp. 1.02.2022)

[←171 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, Wydawnictwo Literackie Warszawa 1988, s. 25.

[←172 ]

Ibidem, s. 32.

[←173 ]

Ibidem, s. 34.

[←174 ]

Ibidem, s. 17.

[←175 ]

Ibidem, s. 40.

[←176 ]

Ibidem, s. 41.

[←177 ]

Ibidem, s. 42.

[←178 ]

Ibidem, s. 51.

[←179 ]

Ibidem, s. 59.

[←180 ]

Tamże.

[←181 ]

J. Trzoska, „Gdańsk na mapie gospodarczej nowożytnej Europy”, w M. Mroczko (red.), Gdańsk w gospodarce i kulturze europejskiej, Merpress Gdańsk 1997, s. 29-52.

[←182 ]

Ibidem, s. 67.

[←183 ]

Ibidem, s. 68.

[←184 ]

Ibidem, s. 69.

[←185 ]

Ibidem, s. 88.

[←186 ]

Ibidem, s. 92.

[←187 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s.13.

[←188 ]

W. Krawczuk, Wierni królowi Szwedzi i Finowie na uchodźctwie w Rzeczpospolitej Obojga Narodów w pierwszej połowie XVII w., s. 16-19.

[←189 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 3.

[←190 ]

Ibidem, s. 15.

[←191 ]

Ibidem, s. 23.

[←192 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 131.

[←193 ]

Vide:J. Wright, Jezuici , misje, mity i prawda: między hagiografią a czarną legendą,   passim

[←194 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 94-95.

[←195 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 7.

[←196 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 149.

[←197 ]

Ibidem, s. 161.

[←198 ]

Ibidem, s. 193.

[←199 ]

Ibidem, s. 212.

[←200 ]

J. Łojek, Dzieje zdrajcy, s. 16.

[←201 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 133.

[←202 ]

A. Kersten, Historia Szwecji, s. 181.

[←203 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 38.

[←204 ]

Ibidem, s. 183.

[←205 ]

U. Augustyniak, Historia Polski 1572-1795, Warszawa 2008, s. 250.

[←206 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 9.

[←207 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, Wydawnictwo Literackie Warszawa 1988, s. 72.

[←208 ]

Ibidem, s. 77.

[←209 ]

Ibidem, s. 79.

[←210 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, s. 95-96.

[←211 ]

Ibidem, s. 99.

[←212 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 40-41.

[←213 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 26.

[←214 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s.75.

[←215 ]

P. Jasienica, Polska anarchia,, s. 101.

[←216 ]

D. Czerska, Borys Godunow, s. 8-9

[←217 ]

D. Czerska, Borys Godunow, s. 191.

[←218 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 66.

[←219 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 5-6.

[←220 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 140.

[←221 ]

P. Englund, Lata wojen, s. 313.

[←222 ]

S. Stolpe, Królowa Krystyna, s. 27.

[←223 ]

Ibidem, s. 30.

[←224 ]

Ibidem, s. 123.

[←225 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s.135.

[←226 ]

P. Englund, Niezwyciężony, t. I, s. 9.

[←227 ]

E. Åsbrink, Made In Sweden. 60 słów, które stworzyły naród, s. 60-66.

[←228 ]

M. Roberts, The Age of Liberty. Sweden 1719-1772, s. 4.

[←229 ]

J. Baszkiewicz, Richelieu, s. 45.

[←230 ]

Ibidem, s. 174.

[←231 ]

H. Kamen, Mąż stanu w: R. Villari (red.), Człowiek bar., s. 37.

[←232 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 141.

[←233 ]

E. Åsbrink, Made In Sweden. 60 słów, które stworzyły naród, s. 220.

[←234 ]

Ibidem,  s. 221.

[←235 ]

A. Kersten, Historia Szwecji, s. 186.

[←236 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s.27.

[←237 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 145.

[←238 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s.11.

[←239 ]

Ibidem, s.14.

[←240 ]

Ibidem, s. 15.

[←241 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 226.

[←242 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 97.

[←243 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 11.

[←244 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 42.

[←245 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 19.

[←246 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 72-73.

[←247 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 23.

[←248 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 163.

[←249 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 23.

[←250 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 105.

[←251 ]

Ibidem, s. 109-111.

[←252 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 223-224.

[←253 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 101.

[←254 ]

K. Brodziński, Życiorysy niektórych poetów i uczonych, Turowski Sanok, 1856 , s 7 – 29.

[←255 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 45.

[←256 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 31.

[←257 ]

Ibidem, s. 32.

[←258 ]

Ibidem, s. 37.

[←259 ]

Ibidem, s. 39.

[←260 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 103-104.

[←261 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 50.

[←262 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 7.

[←263 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 51-52.

[←264 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 55.

[←265 ]

J. Baszkiewicz, Richelieu, s. 174-176.

[←266 ]

Szwedzkie do tego czasu się skończyły, a większośc protestanckich książąt Rzeszy ciągle łudziło się, że da się jakoś porozumieć z cesarzem, vide: P. Englund, Lata wojen, s. 121.

[←267 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 148.

[←268 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 62.

[←269 ]

H. Wisner, Zygmunt III Waza, s. 53.

[←270 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 213.

[←271 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 51.

[←272 ]

Ibidem, s. 53.

[←273 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 9.

[←274 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 13.

[←275 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 10.

[←276 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 11.

[←277 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 91.

[←278 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 12.

[←279 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 95-98.

[←280 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 105.

[←281 ]

Ibidem, , s. 119.

[←282 ]

Ibidem, s. 112.

[←283 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 14-15.

[←284 ]

Ibidem, s.15-16.

[←285 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 129.

[←286 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 109.

[←287 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 19.

[←288 ]

Ibidem, s. 21.

[←289 ]

Ibidem, s. 22.

[←290 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s  138.

[←291 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 28-29.

[←292 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s. 143.

[←293 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 35.

[←294 ]

Ibidem, s. 41.

[←295 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s  146.

[←296 ]

Ibidem, s  147.

[←297 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 45.

[←298 ]

Ibidem, s. 46.

[←299 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 15.

[←300 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 51.

[←301 ]

Ibidem, s. 53.

[←302 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 120-129.

[←303 ]

Ibidem, s. 135.

[←304 ]

Ibidem, s. 220.

[←305 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 117.

[←306 ]

L. Podhorodecki, Władysław IV 1595-1648, Warszawa 1974, s  164-165.

[←307 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 65.

[←308 ]

Ibidem, s. 70.

[←309 ]

Ibidem, s. 73.

[←310 ]

Ibidem, s. 88.

[←311 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 19.

[←312 ]

Wprowadzamy zapis dużą literą jako określenie społeczności.

[←313 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 95.

[←314 ]

Ibidem, s. 89.

[←315 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 209.

[←316 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 131.

[←317 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 20.

[←318 ]

Vide: R. Ziemkiewicz, Cham niezbuntowany

[←319 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 113-121

[←320 ]

Ibidem, s. 130.

[←321 ]

W. Serczyk, Historia Ukrainy, s. 135-137

[←322 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 134-135.

[←323 ]

Ibidem, s. 141.

[←324 ]

Ibidem, s. 145.

[←325 ]

Ibidem,, s. 155.

[←326 ]

Ibidem, s. 156.

[←327 ]

S. Stolpe, Królowa Krystyna, s. 97.

[←328 ]

Ibidem, s. 98-102.

[←329 ]

P. Englund, Połtawa, s. 18-19.

[←330 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 163. P. Englund, Niezwyciężony, t. I, s. 191.

[←331 ]

P. Englund, Lata wojen, s. 716-717.

[←332 ]

Przybył on do Sztokholmu w 1649 r. i nie był aż tak zachwycony Krystyną, jak się zwykle uważa. Natomiast rzeczywiście zmarł w Szwecji na przeziębienie, vide: P. Englund, Srebrna maska. Biografia królowej Krystyny, s. 40-43.

[←333 ]

P. Englund, Srebrna maska. Biografia królowej Krystyny, s. 24-25.

[←334 ]

Ibidem, s. 26.

[←335 ]

P. Englund, Srebrna maska. Biografia królowej Krystyny, s. 56, S. Stolpe, Królowa Krystyna, s. 182-190.

[←336 ]

P. Englund, Niezwyciężony, t. I, s. 199.

[←337 ]

Ibidem, s. 247-249.

[←338 ]

A. Kersten, Historia Szwecji, s. 206.

[←339 ]

Tutaj podobieństwa z Anglią zawodzą; purytanie zabronili w Republice Anglieslkiej teatru jako formy zgorszenia publicznego w ich wyobrażeniu.

[←340 ]

P. Englund, Lata wojen, s. 709.

[←341 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 159.

[←342 ]

P. Englund, Niezwyciężony, t. I, s. 267.

[←343 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 161.

[←344 ]

Ibidem, s.168.

[←345 ]

Ibidem, s. 374-375.

[←346 ]

P. Englund, Lata wojen, s. 38.

[←347 ]

P. Englund, Niezwyciężony, t. I, s. 18.

[←348 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 173.

[←349 ]

Ibidem, s. 176-177.

[←350 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 184.

[←351 ]

Ibidem, s. 191.

[←352 ]

Ibidem, s. 101.

[←353 ]

Ibidem, s. 82.

[←354 ]

Ibidem, s. 119.

[←355 ]

Ibidem, s. 108.

[←356 ]

P. Englund, Niezwyciężony, t. II, s. 95-97.

[←357 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s.  210.

[←358 ]

B. Szymczak, Fryderyk Wilhelm. Wielki Elektor, Wrocław 2006, s. 271.

[←359 ]

T. Blanning, op. cit., s. 7.

[←360 ]

M. Zybura (red.), „Nie będzie nigy Niemiec Polakowi bratem?”, s. 5-7.

[←361 ]

Stąd tolerancja, mająca swoje granice  - w 1615 r. zabroniono w Brandenburgii  osiedlenia się arian, ale ich prześladowano w całej Europie, więc nie było to niespotykane okrucieństwo.

[←362 ]

Ch. Clark, op. cit., s. 60.

[←363 ]

Ibidem, s. 135.

[←364 ]

Ibidem, s. 131-135.

[←365 ]

Ibidem, s. 145.

[←366 ]

S. Haffner, op. cit., s. 54.

[←367 ]

Ibidem, s. 109.

[←368 ]

Ibidem, s. 114.

[←369 ]

Ibidem, s. 150-153.

[←370 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 218.

[←371 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 171.

[←372 ]

Ibidem, s. 226.

[←373 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, s. 99

[←374 ]

Ogonowski 1991, s. 17

[←375 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 211.

[←376 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s. 22.

[←377 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 55.

[←378 ]

Ibidem, s. 59.

[←379 ]

H. O. Lunde, Dynastia wojowników, s. 216.

[←380 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 215.

[←381 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 30.

[←382 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s. 24.

[←383 ]

H. O. Lunde, Dynastia wojowników, s. 217.

[←384 ]

P. Englund, Niezwyciężony, t. I, s. 409.

[←385 ]

A. Kersten, Historia Szwecji, s. 216.

[←386 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 220.

[←387 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 13.

[←388 ]

Wielkie Mowy Historii – kolekcja Gazety Wyborczej, t. I,  s. 202.

[←389 ]

J. Łojek, Konstytucja 3 Maja, s. 7.

[←390 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 222.

[←391 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 70-88.

[←392 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 31.

[←393 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów. Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki, s. 22.

[←394 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 138.

[←395 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 32.

[←396 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 235.

[←397 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 15.

[←398 ]

Ibidem, s. 12.

[←399 ]

Ibidem, s. 15.

[←400 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 47.

[←401 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 17.

[←402 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 65.

[←403 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 18.

[←404 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 101.

[←405 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 252.

[←406 ]

Ibidem, s. 257.

[←407 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 114.

[←408 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 263.

[←409 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 21.

[←410 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 22.

[←411 ]

J. Tazbir, op. cit., s. 105.

[←412 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 290-291.

[←413 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 59.

[←414 ]

Ibidem, s. 45.

[←415 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 65-73.

[←416 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 281.

[←417 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 135.

[←418 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów. Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki, s. 24.

[←419 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 84.

[←420 ]

Chociaż bezrefleksyjny chwalca Sobieskiego, Adam Przyboś uważa oczywiście inaczej, vide: A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 86.

[←421 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów. Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki, s. 29.

[←422 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 93.

[←423 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 207.

[←424 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 105.

[←425 ]

Ibidem, s. 111.

[←426 ]

Ibidem, s. 99.

[←427 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 114.

[←428 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 121.

[←429 ]

Ibidem, s. 136.

[←430 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 25.

[←431 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 136-137.

[←432 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 174.

[←433 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 178.

[←434 ]

Ibidem, s. 184.

[←435 ]

Ibidem, s. 185-192.

[←436 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 138.

[←437 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 237.

[←438 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 151.

[←439 ]

A. Przyboś, Michał Korybut Wiśniowiecki 1640-1673, s. 291.

[←440 ]

Ibidem, s. 292-293.

[←441 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 31.

[←442 ]

Ibidem, s. 30.

[←443 ]

T. Wasilewski, Ostatni Waza na polskim tronie, s. 285.

[←444 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 5.

[←445 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 161.

[←446 ]

I. Andersson, Dzieje Szwecji, s. 169.

[←447 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 37.

[←448 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 163.

[←449 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów. Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki, s. 36.

[←450 ]

Ibidem,  s. 38.

[←451 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 43.

[←452 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów,  s.38.

[←453 ]

Ibidem,  s.16.

[←454 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s.6.

[←455 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 117.

[←456 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 171.

[←457 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 47.

[←458 ]

Ibidem, s. 45.

[←459 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów. Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki, s. 47.

[←460 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 181.

[←461 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s.86.

[←462 ]

J. Śliziński, Jan III Sobieski w literaturze narodów Europy, s. 229-355.

[←463 ]

Ibidem, s. 219.

[←464 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 111.

[←465 ]

J. Śliziński, Jan III Sobieski w literaturze narodów Europy, s. 86.

[←466 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 54.

[←467 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 210.

[←468 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 62-63.

[←469 ]

Ibidem, s. 55.

[←470 ]

Ibidem, s. 57.

[←471 ]

J. Łojek, Dzieje zdrajcy, s. 20-21.

[←472 ]

M. Richard, op.cit., passim.

[←473 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, s. 107.

[←474 ]

Nowicki 1989, s. 80.

[←475 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s.65.

[←476 ]

Ibidem, s. 84.

[←477 ]

T. Żeleński-Boy, Marysieńka Sobieska, s. 198.

[←478 ]

Z. Wójcik, Jan III Sobieski, s. 60.

[←479 ]

Ibidem, s.61.

[←480 ]

D. Ostapowicz, S. Suchodolski, Obalanie mitów i stereotypów. Od Jana III Sobieskiego do Tadeusza Kościuszki, s. 9-16.

[←481 ]

Ibidem, s. 63.

[←482 ]

J. Gierowski, Polska, Saksonia i plany Augusta II, s. 101.

[←483 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 7.

[←484 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 54.

[←485 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 139.

[←486 ]

J. Staszewski, August II Mocny, 65.

[←487 ]

Ibidem, s. 71.

[←488 ]

Ibidem, s. 63.

[←489 ]

Ibidem, s. 75.

[←490 ]

Ibidem, s. 83.

[←491 ]

Ibidem, s. 92.

[←492 ]

Ibidem, s. 100.

[←493 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 10.

[←494 ]

J. D. Hultman, O panowaniu Karola XII, króla Szwecji, s. 19.

[←495 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 13.

[←496 ]

M. Roberts, The Age of Liberty. Sweden 1719-1772, s. 2.

[←497 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s. 77.

[←498 ]

Ibidem, s. 85.

[←499 ]

Ibidem, s. 19.

[←500 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 105.

[←501 ]

Perłakowski 2013, s. 40-41.

[←502 ]

W. Czapliński, Dzieje Danii Nowożytnej (1500-1975), s. 102.

[←503 ]

Opłacił to chorobę morską, nic dziwnego, że nie lubił wojowania na morzach i morskich opowieści. Z drugiej jednak strony nie gardził przedsięwzięciami morskimi, skoro podjął nawet nieudną próbę opanowania Madagaskaru, vide: G. Majewska, Polityka handlowa Szwecji w latach 1720-1809, s. 25.

[←504 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 39.

[←505 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 50.

[←506 ]

H. O. Lunde, Dynastia wojowników, s. 230.

[←507 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 122.

[←508 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 46.

[←509 ]

Ibidem, s. 53.

[←510 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 96.

[←511 ]

Ibidem, s. 100.

[←512 ]

H. O. Lunde, Dynastia wojowników, s. 249.

[←513 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 57.

[←514 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 112.

[←515 ]

Ibidem, s. 118.

[←516 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s.  150.

[←517 ]

K. Jarochowski, Zdobywcy, s. 73.

[←518 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s.105.

[←519 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 58.

[←520 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 61.

[←521 ]

W. Konopczyński, Polska a Szwecja, s. 65.

[←522 ]

Ibidem,  s. 64.

[←523 ]

Tłumaczenie moje z tekstu szwedzkiego z: G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s.110.

[←524 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 161.

[←525 ]

Ibidem, s. 160

[←526 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, s. 108.

[←527 ]

Ibidem, s. 117

[←528 ]

B. Williams, The Whig Supermacy, s. 57-66

[←529 ]

N. Postman, W stronę XIII wieku, s. 26

[←530 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, s. 122

[←531 ]

P. Ogonowski, op.cit., s. 17-38

[←532 ]

K. Jarochowski, Zdobywcy, s. 73.

[←533 ]

Glabiszewski 1999, s. 16, 36-38

[←534 ]

Grześkowiak-Krwawicz 2006, s. 70

[←535 ]

W. Konopczyński, Polska a Szwecja, s. 66.

[←536 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 128.

[←537 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 69.

[←538 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 125.

[←539 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 134.

[←540 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s. 119.

[←541 ]

W. Konopczyński, Polska a Szwecja, s. 69-71.

[←542 ]

Ibidem s. 80.

[←543 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 71.

[←544 ]

Ibidem,  s. 125.

[←545 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s. 126.

[←546 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 72.

[←547 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 149-150.

[←548 ]

W Saksonii Karol XII znacznie mocniej przykręcił sowim żołnierzom śrubę dyscypliny, niż np. w Polsce. Po pierwsze Saksonia była luterańska  jak Szwecja, po drugie stanowiła o wiele większą pokusę do dezercji niż anarchiczna, dziwaczna Polska, vide: Z. Anusik, Karol XII, s. 156.

[←549 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 154.

[←550 ]

Ibidem, s. 160.

[←551 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 78.

[←552 ]

Staszewski 1998, s. 172.

[←553 ]

Staszewski 1998, s. 173.

[←554 ]

H. O. Lunde, Dynastia wojowników, s. 256.

[←555 ]

Z. Anusik, Karol XII, s. 164.

[←556 ]

Rosysjkie propozycje sojuszu w 1708 r. zbywano w Kopenhadze milczeniem, vide: W. Czapliński, Dzieje Danii Nowożytnej (1500-1975), s. 103.

[←557 ]

G. Wettenberg, Från tolv till ett Arvid Horn (1664-1742), s. 148.

[←558 ]

H. O. Lunde, Dynastia wojowników, s. 302.

[←559 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 100-102.

[←560 ]

Jarochowski 2007, s. 116.

[←561 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 187.

[←562 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 148.

[←563 ]

W. Kopopczyński, Polska a Turcja, s. 62-64.

[←564 ]

F.M. Voltaire, Historia Karola XII, s. 139.

[←565 ]

J. D. Hultman, O panowaniu Karola XII, króla Szwecji, s. 69.

[←566 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s.  197.

[←567 ]

W. Konopczyński, Polska a Szwecja, s. 85.

[←568 ]

S. Suchodolski, D. Ostapowicz, Obalanie mitów, s.66.

[←569 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 199.

[←570 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 134.

[←571 ]

J. Staszewski, August II Mocny, 207.

[←572 ]

K. Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, s.51

[←573 ]

Ibidem, s. 53

[←574 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 216.

[←575 ]

M. Zybura (red.), „Nie będzie nigy Niemiec Polakowi bratem?”, s. 22-25.

[←576 ]

J. Łojek, Konstytucja 3 Maja, s.12.

[←577 ]

J. Staszewski, August II Mocny, s. 228.

[←578 ]

L. von Ranke, t. II, op. cit.,  s. 53.

[←579 ]

Historia Dyplomacji Polskiej, tom II 1572-1795 pod red. Zbigniewa Wójcika, PWN Warszawa 1982, s. 374.

[←580 ]

P. Jasienica, Polska anarchia, s. 116.

[←581 ]

J. Staszewski, August III Sas, Wrocław 1989, s. 83.

[←582 ]

I. Kienzler, Mocarz alkowy. August II Mocny i kobiety, s. 66-71.

[←583 ]

Ch. Duffy, Friedrich., op. cit., s.  15.

[←584 ]

Ibidem, s. 20.

[←585 ]

S. Suchodolski, D. Ostapowicz, Obalanie mitów, s. 69.

[←586 ]

Ibidem, s. 74.

[←587 ]

Ibidem, s. 75.

[←588 ]

Ibidem,  s. 76-115.

[←589 ]

M. Zybura (red.), „Nie będzie nigy Niemiec Polakowi bratem?”, s. 50-51.

[←590 ]

Ibidem,  s. 65.

[←591 ]

Berdecka, Turnau, op. cit, s. 265.

[←592 ]

Ibidem, s. 192-205.

[←593 ]

M. Rudnicka, op. cit. s. 235.

[←594 ]

J. Staszewski, August III Sas, s. 66.

[←595 ]

J. Staszewski, August III Sas, s. 83.

[←596 ]

Ibidem, s. 144.

[←597 ]

Ibidem, s. 150.

[←598 ]

Ibidem, s. 152.

[←599 ]

L. von Ranke, op. cit.,  s.  213-247.

[←600 ]

P. Gaxotte, op. cit., s. 144.

[←601 ]

B. Wachowiak, op. cit., s. 329.

[←602 ]

Ibidem, s. 331.

[←603 ]

Ibidem, s. 21-24.

[←604 ]

Der König.., op. cit., s. 67.

[←605 ]

W. Konopczyński, op. cit., s, s. 26.

[←606 ]

R. Butterwick, Stanisław August,s. 83.

[←607 ]

S. Leszczyński, O prawdziwej polityce, W: S. Leszczyński, Głos wolny wolność ubezpieczający, Lublin 1987, s. 44-45.

[←608 ]

S. Konarski, O skutecznym rad sposobie, W: S. Konarski, Pisma wybrane, Warszawa 1955, s. 287.

[←609 ]

Ch. Montesquieu, O duchu praw, Kraków 2003.

[←610 ]

S. Leszczyński, O niebezpieczeństwach na jakie wystawiona jest Polska z powodu kształtu swojego rządu, W: S. Leszczyński, Głos wolny wolność ubezpieczający, Lublin 1987, s. 64.

[←611 ]

M. Forycki, Stanisław Leszczyński, s. 18.

[←612 ]

Ibidem, s.  112.

[←613 ]

J. Staszewski, August III Sas, s. 180.

[←614 ]

Ibidem, s. 217.

[←615 ]

Kroniki bernardynów poznańskich, 2002

[←616 ]

Chłapowski 2007, s. 6, 19.

[←617 ]

M. Klimowicz, op. cit, s. 7.

[←618 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 231.

[←619 ]

Ibidem, s. 208.

[←620 ]

P. Gaxotte, op. cit., s. 250; T. Blanning, op. cit., s. 103.Wszyscy jednak wiedzieli, że Wiedeń jest szczególnie nieszczelny, jeśli chodzi o tajemnice, dlatego niektórzy historycy zrzucają moralną odpowiedzialność na gadatliwych Austriaków.

[←621 ]

Ch. Duffy, Friedrich…, op. cit.,   s. 130.

[←622 ]

R. Kisiel, op. cit.

[←623 ]

W. Venohr, op. cit., s. 168.

[←624 ]

S. Suchodolski, D. Ostapowicz, Obalanie mitów i stereotypów, s. 75.

[←625 ]

Wielka historia Polski 1696-1830, s. 110.

[←626 ]

G. P. Gooch, op. cit., s. 331.

[←627 ]

W. Venohr, op. cit., s. 225.

[←628 ]

Der König…, op. cit.,s. 283-288.

[←629 ]

Der König…, op. cit.,s. 294.

[←630 ]

J. Staszewski, August III Sas, s.  239

[←631 ]

K. Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, s. 98.

[←632 ]

Frederick the Great on The Art of War, op. cit.,  s. 15.Każda ówczesna armia miała problem z dezercjami i wysyłała np. patrole tylko w razie konieczności, by nie tworzyć okazji do ucieczek.

[←633 ]

Raszewski 1982, s. 17.

[←634 ]

Friedrich der Große.., op. cit., s. 369.

[←635 ]

Raszewski 1982, s. 18.

[←636 ]

Raszewski 1982, s. 21.

[←637 ]

K. Zienkowska 2004, s. 103.

[←638 ]

Bouwsma 1968, s. 53.

[←639 ]

Grześkowiak-Krwawicz 2006, s. 316-320.

[←640 ]

Grześkowiak-Krwawicz 2006, s. 113.

[←641 ]

Dane pochodzą z: K.B. Smellie, Great Britain since 1688 (rozdział II) i  z: E. Rostworowski, Historia powszechna. Wiek XVIII, s. 568-573.

[←642 ]

M. Roberts, The Age of Liberty. Sweden 1719-1772, s. 70.

[←643 ]

W. Konopczyński, Dzieje parlamentaryzmu angielskiego, s. 7.

[←644 ]

M. Roberts, The Age of Liberty. Sweden 1719-1772, s. 73.

[←645 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 31.

[←646 ]

J. J. Rousseau: Uwagi nad rządem polskim (17871) (Tłum. dr. Tad. Nieduszyński, str. 8 – 9.

[←647 ]

W. Czapliński, Dzieje Danii Nowożytnej (1500-1975), s. 133.

[←648 ]

P. Hazard op. cit. 1972, s. 249.

[←649 ]

Grześkowiak-Krwawicz, Zatorska 2003, s. 151-153.

[←650 ]

W. Pitt, op. cit., s. 93.

[←651 ]

Vide praca S. Frycie z roku 2002.

[←652 ]

D.Sidorski, op. cit., passim

[←653 ]

Ibidem

[←654 ]

Ibidem

[←655 ]

B. Wachowiak, op. cit., s. 302.

[←656 ]

A. Leszczyński, op.cit.  s. 227.

[←657 ]

K. Zienkowska, op. cit. s. 119.

[←658 ]

H. Vallotton, op. cit., s. 259.

[←659 ]

V. L. Tapié, op. cit., s. 175.

[←660 ]

K. Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, s. 61

[←661 ]

Ibidem, s. 21.

[←662 ]

Ibidem, s. 44-46.

[←663 ]

Ibidem,, s. 126

[←664 ]

Vide praca Zawadzkiego z roku 1963, s. 13

[←665 ]

Ibidem, s. 54.

[←666 ]

Ibidem, s. 55.

[←667 ]

F. Benninghoven, H. Börsch-Supan, I. Gundermann, op. cit., s. 253.

[←668 ]

D.Sidorski, op. cit., s. 146.

[←669 ]

Zajmując w  roku 1769 Spisz, chociaż Polskę osłabiali głównie Rosjanie, vide: Ch. Clark, op. cit., s. 221.

[←670 ]

D. Sidorski, op. cit., s. 164.

[←671 ]

K. Zienkowska, Stanisław August Poniatowski, s. 211.

[←672 ]

A. Sorel, op. cit.,  s. 52

[←673 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 140.

[←674 ]

Vide: Kraushar,  Ks. Repnin i Polska, wyd. II. Tom I, s. 274.

[←675 ]

W. Konopczyński, Panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego w świetle źródeł, Kraków 1924, s. 11, 12

[←676 ]

B. Wachowiak, op. cit., s. 311-316.

[←677 ]

D. Sidorski, op. cit., s. 203.

[←678 ]

Zienkowska 2004, s. 168, Cronin 2000, s. 213.

[←679 ]

Zawadzki 1963, s. 90.

[←680 ]

Zawadzki 1963, s. 124

[←681 ]

Wybicki 1927, s. 56-57.

[←682 ]

Zienkowska 2004, s. 149.

[←683 ]

Zawadzki 1963, s. 71

[←684 ]

http://wolnomularstwo.pl/baza_artykulow/wolnomularstwo-polskie/wolnomularstwo-w-poszczegolnych-miastach-i-wojewodztwach/poznanskim-szlakiem-cyrkla-i-wegielnicy/

[←685 ]

Defoe 1948

[←686 ]

Gay 1959, s. 15

[←687 ]

N. Postman 2001, 7-8

[←688 ]

Szyndler 1993, s. 42

[←689 ]

Szyndler 1993, s. 46.

[←690 ]

B. Wachowiak, op. cit., s. 318.

[←691 ]

H. Vallotton, op. cit., s. 261.

[←692 ]

A. Leszczyński, op. cit., s. 218.

[←693 ]

G. P. Gooch, op. cit., s. 91.

[←694 ]

A. Sorel, op. cit.,  s. 54.

[←695 ]

B. Wachowiak, op. cit., s. 329.

[←696 ]

Ibidem, s. 331.

[←697 ]

G. P. Gooch, op. cit., s. 97.

[←698 ]

A. Sorel, op. cit.,  s. 104.

[←699 ]

Ibidem. S. 119.

[←700 ]

F. Benninghoven, H. Börsch-Supan, I. Gundermann, op. cit., s. 251.

[←701 ]

Trzy oświadczenia Konfederacji Barskiej, Kraków 1850, str. 185.

[←702 ]

Sołowiejew, Istorja Rassii, ks. VI, str. 708-709

[←703 ]

F. Benninghoven, H. Börsch-Supan, I. Gundermann, op. cit., s. 258.

[←704 ]

Ch. Pangels, op. cit., s. 297.

[←705 ]

G. P. Gooch, op. cit., s. 99.

[←706 ]

Der König…, op. cit., s. 438.

[←707 ]

G. MacDonogh, op. cit., s. 335.

[←708 ]

J. Kierul, op. cit., s. 168.

[←709 ]

S. Salmonowicz, op. cit., s. 96.

[←710 ]

Der König.., op. cit.,s. 440.

[←711 ]

W. Zawadzki, op. cit., s. 15.

[←712 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 250.

[←713 ]

Ibidem, s. 5.

[←714 ]

Ibidem,  s. 7.

[←715 ]

Ibidem, s. 11.

[←716 ]

Ibidem, s. 163-172.

[←717 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 126.

[←718 ]

Pułaski uciekł w przebraniu tatarskim z Turcji do Marsylii, a później do Ameryki, vide: A. Dudziński, Pułaski. Wielki mały rycerz, s. 143-149.

[←719 ]

G. P. Gooch, op. cit., s. 104.

[←720 ]

Ibidem, s 106, s. 204.Hipokryzja Marii Teresy usuwa w cień rzekomą hipokryzję Fryderyka.

[←721 ]

B. Wachowiak, op. cit., s. 338.

[←722 ]

Jak widać, już wiek XVIII znał kategorię państw upadłych.

[←723 ]

Th. Carlyle, Friedrich…, op. cit., s. 495.

[←724 ]

Ch. Clark, op. cit., s. 225.

[←725 ]

Ibidem.

[←726 ]

J. Łojek, op. cit. s. 47.

[←727 ]

Ibidem, s. 62.

[←728 ]

Vide: Bernard 1991

[←729 ]

K. Zienkowska Stanisław August Poniatowski, s. 235

[←730 ]

Łoziński 1872, s. 7-9

[←731 ]

Tyrowicz 1956, s. 119.

[←732 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 254.

[←733 ]

Łoziński 1872, s. 48.

[←734 ]

Goliński 2002, s. 195

[←735 ]

Cazin 1986, s. 115

[←736 ]

Goliński 2002, s. 205.

[←737 ]

Zienkowska 2004, s. 254.

[←738 ]

Seefeld 1935, s. 25.

[←739 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 255.

[←740 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 268.

[←741 ]

Szyndler 1993, s. 49.

[←742 ]

Szyndler 1993, s. 50

[←743 ]

Zienkowska 2004, s. 297.

[←744 ]

Zienkowska 2004, s. 332.

[←745 ]

Łojek 1988, s. 32

[←746 ]

Łojek 1988, s. 35

[←747 ]

Łojek 1988, s. 88.

[←748 ]

J. Łojek, Konstytucja 3 Maja, s. 23.

[←749 ]

J. Łojek, Konstytucja 3 Maja, s. 27.

[←750 ]

J. Łojek, Konstytucja 3 Maja, s. 24.

[←751 ]

A. Storozynski, Kościuszko, książę chłopów, s. 272.

[←752 ]

B. Szyndler, Bitwa racławicka 1794, s. 76-77.

[←753 ]

Suchodolski, Ostapowicz 2008, s. 131.

[←754 ]

J. Łojek, Konstytucja 3 Maja, s. 56-57.

[←755 ]

Suchodolski, Ostapowicz 2008, s. 136.

[←756 ]

B. Porter-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 30.

[←757 ]

Suchodolski, Ostapowicz 2008, s. 137.

[←758 ]

Łojek 1988, s. 118-124

[←759 ]

Grześkowiak-Krwawicz, s. 195-197.

[←760 ]

Szyndler 1993, s. 52

[←761 ]

Staszic 2008, s. 52.

[←762 ]

Staszic 2008, s. 7-13.

[←763 ]

Staszic 2008, s. 194.

[←764 ]

L. von Mises 2009, s. 328 i 332-334.

[←765 ]

Andrieux 1962, s. 24, 115-116.

[←766 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 281-282.

[←767 ]

Suchodolski, Ostapowicz 2008, s. 144.

[←768 ]

G. Lucchesini, op. cit. s. 118.

[←769 ]

Zbyszewski 1999.

[←770 ]

Macheta, s. 25

[←771 ]

Jezierski 1952

[←772 ]

Kuźnica Kołłatajowska wybór źródeł,.2003, s. 23.

[←773 ]

Paczos 2009, s. 48-67.

[←774 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 287.

[←775 ]

Żuraw 1979, s. 80

[←776 ]

Ibidem, s. 96-97

[←777 ]

Korzon 1894, s. 609

[←778 ]

Jabłońska Deptuła 2015, s. 57-61

[←779 ]

Łukasik 2015, s. 167.

[←780 ]

http://facet.onet.pl/prawdziwa-twarz-tadeusza-kosciuszki/0me2e

[←781 ]

Kienzler 2013, s. 261.

[←782 ]

Kocój 1994, s. 77

[←783 ]

Kocój 1994, s. 86.

[←784 ]

Kocój 1994, s. 105

[←785 ]

Schmidt 2007, s. 7

[←786 ]

Schmidt 2007, s. 33

[←787 ]

The Papers of George Washington, Presidential Series, vol. 16, 1 May–30 September 1794, ed. David R. Hoth and Carol S. Ebel. Charlottesville: University of Virginia Press, 2011, pp. 290–293)

[←788 ]

Macheta 1973, s. 40.

[←789 ]

Łukasik 2015, s. 175.

[←790 ]

D. George, op. cit, s. 137

[←791 ]

Voltaire 1994, s. 19

[←792 ]

Ch. Hitchens, op. cit.

[←793 ]

Śliziński 1981, s. 258.

[←794 ]

Schmidt 2007, s. 42

[←795 ]

Kienzler 2013, s. 261

[←796 ]

Śliziński 1981, s. 169.

[←797 ]

The Papers of George Washington, Retirement Series, vol. 1, 4 March 1797-30 December 1797, ed. W. W. Abbot. Charlottesville: University Press of Virginia, 1998, pp. 177–178

[←798 ]

J. Brun-Bronowicz, Narodziny Armii Narodowej 1789-1794, Warszawa 1956, s. 106.

[←799 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 257-259.

[←800 ]

W. Venohr, op. cit, s. 396-397.

[←801 ]

R. Harris, Talleyrand. Zdrajca i zbawca Francji, Warszawa 2008, s. 119.

[←802 ]

Ibidem, s. 319.

[←803 ]

A. Zieliński, Zabić króla, s. 143.

[←804 ]

Kościuszko, Jefferson 1978, s. 19.

[←805 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 43.

[←806 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 294-300.

[←807 ]

Wielka historia Polski 1696-1830, 2002, s. 229.

[←808 ]

Wielka historia Polski 1696-1830, 2002, s. 231.

[←809 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 42.

[←810 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 300.

[←811 ]

Grabowski 2004, s. 16

[←812 ]

Ibidem, s. 47

[←813 ]

Ibidem, s. 69

[←814 ]

Ibidem, s. 10

[←815 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 42.

[←816 ]

Ibidem, s. 43.

[←817 ]

Kwartalnik Historyczny", R. LXXII, Nr 4, 1965.

[←818 ]

Kościuszko, Jefferson 1978, s. 106

[←819 ]

Ibidem, s. 111.

[←820 ]

B. Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s. 112.

[←821 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 26.

[←822 ]

S. Salmonowicz, op. cit., s. 129.

[←823 ]

Ibidem, s. 147

[←824 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 164.

[←825 ]

S. Salmonowicz, op. cit., s. 131

[←826 ]

Ibidem, s. 123

[←827 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 165.

[←828 ]

Ibidem, s. 179

[←829 ]

Salmonowicz 2004, s. 230.

[←830 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 241

[←831 ]

Szyndler 1993, s. 103

[←832 ]

Szyndler 1993, s. 105

[←833 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 225

[←834 ]

Ibidem, s. 255

[←835 ]

Ibidem, s. 256

[←836 ]

Ibidem, s. 300-306.

[←837 ]

Wielka historia Polski 1696-1830, 2006, s. 198-210.

[←838 ]

J. Trzoska, „Gdańsk na mapie gospodarczej nowożytnej Europy”, w M. Mroczko (red.), Gdańsk w gospodarce i kulturze europejskiej, Merpress Gdańsk 1997, s. 29-52.

[←839 ]

K. Friedrich, op.cit., s. 289

[←840 ]

Ibidem, s. 308

[←841 ]

Ibidem, s. 309

[←842 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 223.

[←843 ]

Cazin 1986, s. 19

[←844 ]

Ibidem, s. 101

[←845 ]

Goliński 2002, s. 191

[←846 ]

Cazin 1986, s. 128

[←847 ]

Pokrzywniak 2015, s. 320

[←848 ]

Cazin 1986, s. 320

[←849 ]

Pokrzywniak 2015, s. 363

[←850 ]

Kaczmarek 2001

[←851 ]

Góralski 1995, s. 110

[←852 ]

Clark 2009, s. 210

[←853 ]

Góralski 1995, s. 126

[←854 ]

Berglar 1997, s. 63.

[←855 ]

Góralski 1995, s. 176

[←856 ]

Berglar 1997, s. 100

[←857 ]

Góralski 1995, s. 202-203.

[←858 ]

Berglar 1997, s. 97.

[←859 ]

Braunbehrens 1991, s. 42-44.

[←860 ]

Ibidem, s. 164

[←861 ]

Ibidem, s. 175

[←862 ]

Braunbehrens 1991, s. 218

[←863 ]

Ibidem, s. 221.

[←864 ]

Szyndler 1993, s. 93

[←865 ]

Zienkowska 2004, s. 235

[←866 ]

Tyrowicz 1872

[←867 ]

Seefeld 1935, s. 25

[←868 ]

Tyrowicz 1956

[←869 ]

Ibidem, s. 294-295

[←870 ]

Fejtő 1993, s. 218.

[←871 ]

Fejtő 1993, s. 280

[←872 ]

McCagg 2010, s. 52.

[←873 ]

Ibidem, s. 81

[←874 ]

McCagg 2010, s. 139

[←875 ]

Watała 2006, s. 160.

[←876 ]

V. Cronin, op. cit., s. 142

[←877 ]

Ibidem, s. 207

[←878 ]

Serczyk 1984, s. 128

[←879 ]

Raszewski 1982, s. 24.

[←880 ]

Cronin 2000, s. 215

[←881 ]

Serczyk 1989, s. 47

[←882 ]

Cronin 2000, s. 255

[←883 ]

Serczyk 1984, s. 209

[←884 ]

Serczyk 1984, s. 254.

[←885 ]

Serczyk 1989, s.91

[←886 ]

Cronin 2000, s. 305

[←887 ]

Szyndler 1993, s. 45

[←888 ]

Wielka historia Polski 1696-1830, 2002, s. 183.

[←889 ]

Wielka historia Polski 1696-1830, 2002, s. 262

[←890 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 311.

[←891 ]

Krawczykowski 1954, s. 63

[←892 ]

Raszewski 1982, s. 311

[←893 ]

Raszewski 1982, s. 343.

[←894 ]

Bajer, Kamińska 2009, s. 31

[←895 ]

Kurek 2009, s. 130.

[←896 ]

Raszewski 1982, s. 355.

[←897 ]

Raszewski 1982, s. 375

[←898 ]

Kurek 2009, s. 38.

[←899 ]

Kurek 2009, s. 40

[←900 ]

Raszewski 1982, s. 444

[←901 ]

Raszewski 1982, s. 485.

[←902 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 322.

[←903 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 63.

[←904 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s.36.

[←905 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 312.

[←906 ]

System polityczny, prawo, konstytucja i ustrój Królestwa Polskiego 1815–1830”

[←907 ]

Lech Mażewski, autor „Powstańczego szantażu”

[←908 ]

https://superhistoria.pl/xix-wiek/43136/cesarsko-krolewska-polsko-rosja.html

[←909 ]

L. Królikowski, Polskie królestwo Romanowów,

[←910 ]

https://www.youtube.com/watch?v=CultixI3jdQ&t=1298s&ab_channel=Rafa%C5%82Ziemkiewicz

[←911 ]

https://www.radio.bialystok.pl/wiadomosci/index/id/190340

[←912 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 45.

[←913 ]

J. N. Hays, Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History. ABC-CLIO 2005, s. 193.

[←914 ]

L. Bazylow, Polacy w Petersburgu, Ossolineum Wrocław 1984, s. 187.

[←915 ]

N. Webb, C. Webb, The Earl and His Butler in Constantinople, s. 19, B. McGowan, Epoka ajanów, lata 1699-1812, w: H. Inalcik, D. Quataert, Dzieje gospodarcze i społeczne imperium osmańskiego 1300-1914, s. 561.

[←916 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 58.

[←917 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 303.

[←918 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 64.

[←919 ]

http://geschichte-in-liedern.de/Noch-ist-Polen-nicht-verloren-Lied/

[←920 ]

Szyndler 1993, s. 96.

[←921 ]

Ibidem, s. 105.

[←922 ]

Jakóbczyk 1980, s. 5.

[←923 ]

Ibidem, s. 7

[←924 ]

Ibidem, s. 15

[←925 ]

Jakóbczyk 1980, s. 24

[←926 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 364.

[←927 ]

M. Zybura (red.), „Nie będzie nigy Niemiec Polakowi bratem?”, s. 152-156.

[←928 ]

Jakóbczyk 1980, s. 42.

[←929 ]

Ibidem, s. 57

[←930 ]

Jakóbczyk 1980, s. 75

[←931 ]

Ibidem, s. 61

[←932 ]

Ibidem, s. 67

[←933 ]

Ibidem, s. 90.

[←934 ]

Ibidem, s. 154.

[←935 ]

Ibidem, s. 95.

[←936 ]

Ibidem, s. 165.

[←937 ]

Ibidem, s. 106

[←938 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 335.

[←939 ]

J. Gray,  Fałszywy świt. Urojenia globalnego kapitalizmu, s. 22.

[←940 ]

Ibidem, s. 33.

[←941 ]

Ch. Clark, Prusy, s. 352

[←942 ]

P. Wereszycki 1986, s. 52.

[←943 ]

Ibidem, s. 62.

[←944 ]

Ibidem, s. 68

[←945 ]

Ibidem, s. 70.

[←946 ]

Wereszycki 1986, s. 125.

[←947 ]

Fras 2002, s. 298.

[←948 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 327.

[←949 ]

Skarbek 2013, s. 39.

[←950 ]

Paczos 2009, s. 85.

[←951 ]

Ibidem, s. 91

[←952 ]

Paczos 2009, s. 149.

[←953 ]

Wielkie mowy historii t. II, s.  29.

[←954 ]

https://taz.de/Freiheitskaempfe-im-Maerz-1848/!5754689/

[←955 ]

Wiellkie mowy historii t. II,  s. 38.

[←956 ]

Clark 2009, s. 441-501.

[←957 ]

Wereszycki 1986, s. 163.

[←958 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 337.

[←959 ]

Co do powstania styczniowego, szczególnie polecam: Stefan Kieniewicz: Powstanie styczniowe. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1972, a z nowszej literatury przedmiotu: Jarosław Szarek: Powstanie styczniowe: Zryw wolnych Polaków. Kraków: Wydawnictwo AA, 2013.

[←960 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 341.

[←961 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 348.

[←962 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 46.

[←963 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 52.

[←964 ]

R. Pipes, op. cit, s. 297-303.

[←965 ]

Ibidem,  s. 305.

[←966 ]

P. Wereszycki, op. cit. s. 227

[←967 ]

Ibidem, s. 320.

[←968 ]

Paczos 2009, s. 194.

[←969 ]

Łazuga 2013,  s. 10.

[←970 ]

Jakóbczyk 1984, s. 144.

[←971 ]

Krasuski 1963, s. 148.

[←972 ]

Ibidem, s. 68.

[←973 ]

Krasuski 1963, s. 77-79.

[←974 ]

Jakóbczyk 1984, s. 7.

[←975 ]

Kühnelt-Leddin 2007, s. 201.

[←976 ]

Krasuski 1963, s. 9-11.

[←977 ]

Jakóbczyk 1984, s. 217.

[←978 ]

Jakóbczyk 1984, s. 224-225.

[←979 ]

Krasuski 1963, s. 45.

[←980 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s.46.

[←981 ]

Ibidem, s.50.

[←982 ]

Krasuski 1963, s. 181.

[←983 ]

Krasuski 1963, s. 176-178.

[←984 ]

Jakóbczyk 1984, s. 226.

[←985 ]

Ibidem, s. 260.

[←986 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 67-70.

[←987 ]

Łazuga 2013, s. 132.

[←988 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 353-365.

[←989 ]

Ibidem., s. 375-378.

[←990 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 390.

[←991 ]

Ibidem., s. 395.

[←992 ]

Ibidem, s. 349.

[←993 ]

Ibidem, s. 350.

[←994 ]

Ibidem, s. 357.

[←995 ]

Ibidem, s. 440.

[←996 ]

Łazuga 2013, s. 157.

[←997 ]

Łazuga 2013, s. 243.

[←998 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 401.

[←999 ]

B. Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s. 110.

[←1000 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 405.

[←1001 ]

Łazuga 2013, s. 257.

[←1002 ]

Łazuga 2013, s. 353

[←1003 ]

R. Dmowski, Myśli nowoczesnego Polaka, s. 17-18.

[←1004 ]

Ibidem, s. 19

[←1005 ]

Ibidem, s. 24.

[←1006 ]

Ibidem, s. 30.

[←1007 ]

Ibidem, s. 33.

[←1008 ]

Ibidem, s. 35.

[←1009 ]

Ibidem, s. 38-39.

[←1010 ]

Ibidem, s. 41.

[←1011 ]

Ibidem, s. 42.

[←1012 ]

Dmowski 2002, s. 43.

[←1013 ]

Dmowski 2002, s. 52.

[←1014 ]

Ibidem, s. 58-59.

[←1015 ]

Ibidem, s. 64.

[←1016 ]

Ibidem, s. 65.

[←1017 ]

Ibidem, s. 70.

[←1018 ]

Ibidem, s. 73.

[←1019 ]

O czym już była mowa sarmacka Rzeczpospolita nie miała nic wspólnego z liberalizmem.

[←1020 ]

Ibidem, s. 76-78.

[←1021 ]

Ibidem, s. 81.

[←1022 ]

Ibidem, s. 84.

[←1023 ]

W. Pobóg-Malinowski, Józef Piłsudski 1901-1908. W ogniu rewolucji, Warszawa 1935,  s.214.

[←1024 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 525.

[←1025 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 86.

[←1026 ]

Ibidem, s. 127.

[←1027 ]

Ibidem, s. 100-104.

[←1028 ]

Ibidem, s. 122.

[←1029 ]

Ibidem, s. 128.

[←1030 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 410.

[←1031 ]

Op. cit., s. 424.

[←1032 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 431.

[←1033 ]

B. Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s. 123.

[←1034 ]

B. Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s.128.

[←1035 ]

K. Dunin-Wąsowicz, Francuska opinia publiczna wobec sprawy polskiej i Polaków w latach 1895-1914, Warszawa 1999, s. 31.

[←1036 ]

Ibidem, s. 40-41.

[←1037 ]

Ibidem, s. 48.

[←1038 ]

Ibidem, s. 45.

[←1039 ]

Ibidem, s. 63.

[←1040 ]

Ibidem, s. 143.

[←1041 ]

Ibidem, s. 79.

[←1042 ]

Ibidem, s. 94.

[←1043 ]

Ibidem, s. 117.

[←1044 ]

Ibidem, s. 173.

[←1045 ]

Vide: F. Mitterrand, Podcięte skrzydła. Upadek dynastii Habsburgów, Hohenzollernów i Romanowów, Oficyna Wydawnicza De Facto Poznań 1999.

[←1046 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 448.

[←1047 ]

B. Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s. 133.

[←1048 ]

Ibidem, s.. 127.

[←1049 ]

E. Kozłowski, M. Wrzosek, Historii oręża polskiego 1795-1939, Wiedza Powszechna Warszawa 1984.

[←1050 ]

J. Iwicki, Z myślą o Niepodległej. Listy Polaka żołnierza armii niemieckiej z okopów I wojny światowej (1914-1918), Ossolineum Wrocław 1978.

[←1051 ]

B. Porter-Szűcs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s. 132.

[←1052 ]

Ibidem, s. 134.

[←1053 ]

Ibidem, s. 134.

[←1054 ]

Ibidem, s. 148.

[←1055 ]

Why our IQ levels are higher than our grandparents' | James Flynn - YouTube Why our IQ levels are higher than our grandparents' | James Flynn

[←1056 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, Warszawa 2021, s. 16.

[←1057 ]

Ibidem, s. 149.

[←1058 ]

Ibidem,  s. 156.

[←1059 ]

M.B. Michalik (red.), Kronika powstań polskich 1794–1944, Wydawnictwo Kronika Warszawa:, 1994, s. 351-352.

[←1060 ]

R. Pipes Rosja carów, Warszawa 2006, s. 4.

[←1061 ]

M. Kellog, Rosyjskie źródła nazizmu, Poznań 2015, s. 21-23.

[←1062 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 161-162.

[←1063 ]

A. Leszczyński, op. cit., s. 456.

[←1064 ]

J. Gerhard, Charles de Gaulle, Książka i Wiedza Warszawa, t. 1, s. 56-59.

[←1065 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 159.

[←1066 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 168.

[←1067 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 171.

[←1068 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s.174.

[←1069 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 462.

[←1070 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 176.

[←1071 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 214.

[←1072 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s.457.

[←1073 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 15.

[←1074 ]

Ibidem, , s.175.

[←1075 ]

Ibidem, s. 215.

[←1076 ]

Tak przynajmniej twierdzi Rafał Ziemkiewicz.

[←1077 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 457.

[←1078 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 180.

[←1079 ]

Ibidem, s. 181.

[←1080 ]

Ibidem, s.210.

[←1081 ]

Ibidem, s. 198.

[←1082 ]

Ibidem, s. 203.

[←1083 ]

Ibidem, s. 183-184.

[←1084 ]

Ibidem, s. 185.

[←1085 ]

Ibidem, s. 219.

[←1086 ]

Ibidem, s. 266-267.

[←1087 ]

P. Zychowicz, Pakt Ribbentrop- Beck czyli jak Polacy mogli u boku III Rzeszy pokonać Związek Radziecki,  Dom Wydawniczy Rebis Poznań 2012.

[←1088 ]

Pakt z III Rzeszą - alternatywa, czy najgorszy sen Polaków?   https://www.krzysztofwojczal.pl/historia/pakt-z-iii-rzesza-alternatywa-czy-najgorszy-sen-polakow

[←1089 ]

Ibidem.

[←1090 ]

Vide np. D. Turing, XYZ. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy, Poznań 2019.

[←1091 ]

D. Turing, XYZ. Prawdziwa historia złamania szyfru Enigmy, s. 15-16.

[←1092 ]

Vide: W. Gombrowicz, Trans-Atlantyk, s. 141.

[←1093 ]

Takie rewelacje głosi np. modny, choć stronniczy i mało dokładny historyk Piotr Zychowicz, co niestety doskonale pokrywa się z wywodzących się z PRL-u wyolbrzymionych interpretacji antybrytyjskich.

[←1094 ]

Vide: W. Mazur, Niebo rozwianych nadziei. Zachodni sojusznicy wobec wojny powietrznej w Polsce we wrześniu 1939 r.,  Księgarnia Akademicka, Kraków 2018.

[←1095 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 262.

[←1096 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s.270.

[←1097 ]

F. Cochet, Les soldats de la drôle de guerre : septembre 1939 - mai 1940, s. 270.

[←1098 ]

Vide: W. Mazur, Niebo rozwianych nadziei. Zachodni sojusznicy wobec wojny powietrznej w Polsce we wrześniu 1939 r.,

[←1099 ]

Zbyt łatwo w Polsce do wszystkich sytuacji podciągamy logikę teherańsko-jałtańską, gdzie Stalin – przypomnijmy – po prostu Zachód zaszantażował, a Roosevelt uległ (być może dlatego że kolonializmu nienawidził bardziej niż komunizmu albo sądził, że ZSRR upadnie).  Zbyt łatwo też zakładamy, że dla aktorów polityki wszystkie fakty są równie znane jak (czasem) są potem znane historykom.

[←1100 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 273.

[←1101 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 276-277.

[←1102 ]

Ibidem, s. 240.

[←1103 ]

Ibidem, s. 243.

[←1104 ]

Ibidem, , s. 280-289.

[←1105 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 271.

[←1106 ]

M. Bloch, Dziwna klęska, s. 133.

[←1107 ]

Ibidem,  s. 216.

[←1108 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 278.

[←1109 ]

Vide:  I. Sokołowski, Białoruś dla początkujących, MG Kraków 2014

[←1110 ]

B. Sokołow, Prawdy i mity wielkiej wojny ojczyźnianej 1941-1945, Warszawa/Kraków 2017, s. 11.

[←1111 ]

Ibidem, s. 12.

[←1112 ]

Ibidem, s. 32.

[←1113 ]

Ibidem, s. 102.

[←1114 ]

Ibidem, s. 117.

[←1115 ]

prof. Witold Kieżun - oni zniszczyli naszą młodość! – YouTube https://youtu.be/P1pjzd0hEkM

[←1116 ]

T. Judt, Powojnie, s. 68.

[←1117 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 247-248.

[←1118 ]

Ibidem, s. 292.

[←1119 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 300.

[←1120 ]

B. Sokołow, Prawdy i mity wielkiej wojny ojczyźnianej 1941-1945, s. 118.

[←1121 ]

Ibidem, s. 34.

[←1122 ]

Ibidem, s. 315.

[←1123 ]

Ibidem, s. 72.

[←1124 ]

Ibidem, s. 118.

[←1125 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 344.

[←1126 ]

Ibidem , s. 340.

[←1127 ]

Ibidem, s. 300.

[←1128 ]

Ibidem , s. 349.

[←1129 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 478.

[←1130 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 310.

[←1131 ]

Ibidem, s. 294-295.

[←1132 ]

P. Zychowicz, Obłęd 44, passim.

[←1133 ]

Ibidem, s. 93.

[←1134 ]

https://www.fakt.pl/wydarzenia/polityka/norman-davies-o-powstaniu-44-krytykuje-polakow-za/fqgkz9n

[←1135 ]

prof. Witold Kieżun - Powstanie nie wybuchło 1 sierpnia - YouTube https://youtu.be/NCL_iHfT_F8

[←1136 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 311.

[←1137 ]

Vide: M. Gilbert, Churchill – biografia, Wydawnictwo: Zysk i S-ka 1991, t. II.

[←1138 ]

Vide: A. Leder, Prześniona rewolucja

[←1139 ]

Vide: M. Gilbert, Churchill – biografia, Wydawnictwo: Zysk i S-ka 1991.

[←1140 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 351.

[←1141 ]

Ibidem, s. 340.

[←1142 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 479.

[←1143 ]

Mises 2009, s. 15.

[←1144 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 482.

[←1145 ]

B. Porter-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 352.

[←1146 ]

Ibidem, s. 364.

[←1147 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 492.

[←1148 ]

P. Gursztyn, Ribbentrop-Beck, s. 270-271.

[←1149 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 357.

[←1150 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 504.

[←1151 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 371.

[←1152 ]

Ibidem, s. 359-366.

[←1153 ]

Dudek 2006.

[←1154 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 383.

[←1155 ]

J. Gauck, op. cit, s. 33.

[←1156 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 507.

[←1157 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 395.

[←1158 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 403-408.

[←1159 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 521.

[←1160 ]

Galant 2010, s. 192-196.

[←1161 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 514.

[←1162 ]

Legenda wróciła na ulice. „Czerwony autobus” znów w warszawskim taborze [zobacz] – Warszawa i Mazowsze – najnowsze wiadomości w RDC https://www.rdc.pl/informacje/legenda-wrocila-na-ulice-czerwony-autobus-znow-w-warszawskim-taborze-zobacz

[←1163 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 410.

[←1164 ]

Ibidem, s. 426.

[←1165 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 414.

[←1166 ]

Ibidem,  , s. 450.

[←1167 ]

A. Leszczyński, Op. cit., s. 490.

[←1168 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 451.

[←1169 ]

Ibidem,  s. 464.

[←1170 ]

Ibidem,  , s. 491.

[←1171 ]

Ibidem,   s. 455.

[←1172 ]

Ibidem,   s. 472.

[←1173 ]

Ibidem,  s. 474.

[←1174 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 477.

[←1175 ]

Ibidem, s. 480.

[←1176 ]

Dobek 2009, s. 568-576.

[←1177 ]

Carlyle 2006.

[←1178 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 481.

[←1179 ]

Ibidem,  , s. 486.

[←1180 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 483.

[←1181 ]

Ibidem,  , s. 484.

[←1182 ]

Gauck 2014, s. 133-141.

[←1183 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 316.

[←1184 ]

Ibidem,   s. 488.

[←1185 ]

Ibidem,  s. 499.

[←1186 ]

Ph. Steadman, S. Hodgkinson, Nuclear Disasters & The Built Environment: A Report to the Royal Institute, Oxford 1990, s. 50-62.

[←1187 ]

https://sverigesradio.se/artikel/25-years-after-chernobyl-how-sweden-found-out

[←1188 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 502.

[←1189 ]

Ibidem,  , s. 510.

[←1190 ]

Ibidem,  s. 521.

[←1191 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 505.

[←1192 ]

L. Balcerowicz, 800 dni. Szok kontrolowany, s. 53.

[←1193 ]

bidem,   s. 145.

[←1194 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 543.

[←1195 ]

Gauck 2014, s. 307 .

[←1196 ]

Ibidem,  s. 281.

[←1197 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 519.

[←1198 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 524-537.

[←1199 ]

R. Ziemkiewicz, Polactwo, passim

[←1200 ]

I. Janke, Napastnik. Opowieść o Viktorze Orbánie, Warszawa 2012, s. 197.

[←1201 ]

Ciekawe informacje o powodzi zawarte zostały w pracy:  W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, Alfa Wrocław 1997, wydanej w ramach Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej z pomoca Konulatu Generalnego RFN w Polsce także w języku niemieckim pod tytułem: W. Łoziński, J. Tarnowski, Bericht von der Flut ’97., Alfa Wrocław 1997.

[←1202 ]

Dorzecze Odry Powódź 1997,  Międzynarodowa Komisja Ochrony Odry przed Zanieczyszczeniem, Wrocław 1999, s. 8–13.

[←1203 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 10.

[←1204 ]

Ibidem,  s. 14.

[←1205 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 17.

[←1206 ]

Ibidem,  s. 35.

[←1207 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 90.

[←1208 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 91.

[←1209 ]

Ibidem,  s. 39-41.

[←1210 ]

Ibidem,   s. 55.

[←1211 ]

Ibidem,   s. 15.

[←1212 ]

Ibidem,  s. 60.

[←1213 ]

Vide: M. Skotnicka. Powódź tysiąclecia – wrocławska fala wspomnień, w:  „Pamięć i Przyszłość”. 2 (16), 2012.

[←1214 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 124.

[←1215 ]

M. Skotnicka. Powódź tysiąclecia – wrocławska fala wspomnień, s. 23.

[←1216 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 69.

[←1217 ]

Ibidem,  s. 66-67.

[←1218 ]

Ibidem,  73.

[←1219 ]

Ibidem,  s. 75.

[←1220 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 160.

[←1221 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 140-141.

[←1222 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 155.

[←1223 ]

Zarządzenie Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 15 lipca 1997 r. w sprawie opuszczenia flagi państwowej Rzeczpospolitej Polskiej (M.P. z 1997 r. nr 42, poz. 423).

[←1224 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 107.

[←1225 ]

Vide: G. Wittling: Bevölkerungsschutz im 21. Jahrhundert. Verlagsgesellschaft Stumpf & Kossendey, Edewecht 2001.

[←1226 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 109.

[←1227 ]

Ibidem,  s. 109-110.

[←1228 ]

Ibidem,  s. 110.

[←1229 ]

Ibidem,  s. 113.

[←1230 ]

Ibidem,  s. 116.

[←1231 ]

Ibidem, s. 117.

[←1232 ]

Ibidem,  s. 120.

[←1233 ]

M. Skotnicka. Powódź tysiąclecia – wrocławska fala wspomnień, s. 11-12.

[←1234 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 84-85.

[←1235 ]

Ibidem, s. 159.

[←1236 ]

Ibidem, s. 161.

[←1237 ]

Ibidem, s. 131.

[←1238 ]

W. Łoziński, J. Tarnowski, Raport z Potopu ’97. Fakty – dramat ludzi, s. 140.

[←1239 ]

https://www.wykop.pl/link/54992/leki-szatana-czyli-zakazany-film-ktorego-nie-bylo-w-polskich-kinach

[←1240 ]

P. Gociek, POzamiatane, s. 9-27.

[←1241 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 571.

[←1242 ]

Sadurski 2007, s. 37.

[←1243 ]

Sadurski 2007, s. 88.

[←1244 ]

Sadurski 2003, s. 109.

[←1245 ]

Sadurski 2003, s. 98.

[←1246 ]

Sadurski 2003, s. 118.

[←1247 ]

Sadurski 2003, s. 159.

[←1248 ]

Gołda-Sobczak 2008, s. 78-86.

[←1249 ]

Gołda-Sobczak 2008, s. 89.

[←1250 ]

Kosman 2009, s. 123.

[←1251 ]

Kosman 2009, s. 95-99.

[←1252 ]

Kosman 2009, s. 86.

[←1253 ]

Ossowiski 2008.

[←1254 ]

P. Gociek, POzamiatane, s. 34-35.

[←1255 ]

P. Gociek, POzamiatane, s. 101.

[←1256 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 578-579.

[←1257 ]

Ibidem, s. 315.

[←1258 ]

B. Portet-Szücs, Całkiem zwyczajny kraj. Historia Polski bez martyrologii, s. 555.

[←1259 ]

Szumlewicz 2011, s. 55.

[←1260 ]

Szumlewicz 2011, s. 203.

[←1261 ]

R. Ziemkiewicz, Myśli nowoczesnego endeka, s. 278-285.

[←1262 ]

Palikot, Michalski 2014, s. 6

[←1263 ]

Palikot, Michalski 2014, s. 9.

[←1264 ]

Ibidem, s. 82.

[←1265 ]

Palikot, Michalski 2014, s. 206.

[←1266 ]

Kotliński 1997, s. 31.

[←1267 ]

Kotliński 1997, s. 48-55.

[←1268 ]

Terlikowski, Kasica 2011, s. 7.

[←1269 ]

Terlikowski, Kasica 2011, s. 11.

[←1270 ]

Ibidem, s. 21.

[←1271 ]

Terlikowski, Kasica 2011, s. 42.

[←1272 ]

Ibidem,, s. 69.

[←1273 ]

Terlikowski, Kasica 2011, s. 77.

[←1274 ]

Terlikowski, Kasica 2011, s. 134.

[←1275 ]

Terlikowski, Kasica 2011, s. 163.

[←1276 ]

Wielomski 2017.

[←1277 ]

Lewandowski 2013, s. 40.

[←1278 ]

Celiński 2013.

[←1279 ]

Iszkowski 2013.

[←1280 ]

Ossowski, Etyka polityczna 2008, s. 35.

[←1281 ]

Ibidem, s. 67.

[←1282 ]

Ossowski, Etyka polityczna 2008, s. 110.

[←1283 ]

Sorman 2008, s. 90.

[←1284 ]

Ossowski, W kierunku urynkowienia 2008, s. 33.

[←1285 ]

J. Gray, Fałszywy świt. Urojenia globalnego kapitalizmu, Wrocław 2014, s. 45.

[←1286 ]

D. Murray, Przedziwna śmierć Europy. Imigracja – tożsamość – islam,  Poznań 2017, s. 322.

[←1287 ]

Ibidem, s. 236.

[←1288 ]

Ibidem, s. 92.

[←1289 ]

Ibidem, s. 123.

[←1290 ]

D. Murray, Przedziwna śmierć Europy. Imigracja – tożsamość – islam,  Poznań 2017, s.299.

[←1291 ]

Ibidem, s. 238.

[←1292 ]

R. Ziemkiewicz, Strollowana rewolucja, Warszawa/Lublin 2021, s. 91.

[←1293 ]

Ibidem, s. 92.

[←1294 ]

D. Murray, Przedziwna śmierć Europy. Imigracja – tożsamość – islam,  s. 374.

[←1295 ]

D. Murray, Przedziwna śmierć Europy. Imigracja – tożsamość – islam,  s. 361.

[←1296 ]

Ibidem, s. 374.

[←1297 ]

D. Murray, Przedziwna śmierć Europy. Imigracja – tożsamość – islam,  s. 66.

[←1298 ]

D. Trump, T. Schwartz, The Art. Of the Deal czyli czytuka robienia interesów, Warszawa 2017, s. 12.

[←1299 ]

Vide: D. Trump, Donald Trump. Prezydent biznesmen, Warszawa 2016.

[←1300 ]

Ch. Laderman, B. Simms, Donald Trump. The Making of a World View, London/New York 2017, s. 100-101.

[←1301 ]

https://www.youtube.com/watch?v=UnP_N22oIkI

[←1302 ]

https://www.youtube.com/watch?v=9Ro5tyGxTGg

[←1303 ]

https://www.vox.com/2018/9/25/17901082/trump-un-2018-speech-full-text

[←1304 ]

https://www.youtube.com/watch?v=wQfLtE0fkFw

[←1305 ]

Rozumie to np. Jarosław Wolski, vide:  J. Wolski, Spokojnie o wojnie, s. 60.

[←1306 ]

G. Sorman, Empire of lies. The Truth about China in the twenty-first Century, Encounter Books NYC/London 2010, s. 22-23.

Table of Contents

1