NAJNOWSZA ‌POWIEŚĆ ZDOBYWCY „MAŁEGO NOBLA” ‌– NAGRODY GONCOURTÓW

Kiedy ‌żyje się wśród lisów, ‌za ‌naiwność ‌można słono ‌zapłacić.

Przekona ‌się o tym ‌Madeleine ‌Péricourt, ‌córka francuskiego ‌bankiera, ‌tak ‌potężnego, ‌że ‌kiedy umierał ‌w 1927 ‌roku, ‌cały Paryż ‌przyszedł go pożegnać. ‌Jego ‌i epokę, ‌która razem ‌z nim przeszła do historii.

Madeleine ‌jest główną spadkobierczynią bajecznej ‌fortuny Péricourtów. Lecz po ‌tragicznym wypadku ‌jedynego syna bardziej ‌niż pieniędzmi interesuje ‌się ‌dobrem dziecka. A serce nie ‌ostrzega jej, ‌że ludzie, ‌którzy dotąd byli jej ‌bliscy, wraz z odczytaniem testamentu ‌zmienią się w stado wyrafinowanych ‌hien.

Kiedy ‌kobieta orientuje ‌się, ‌że spadły na nią ‌ciosy z każdej możliwej ‌strony, ‌jest ‌już po ‌wszystkim ‌– nie ma ‌niczego. ‌Zostało ‌jej jednak coś, ‌z czego ‌jeszcze nie zdaje ‌sobie sprawy: odziedziczony po ‌ojcu instynkt i siła ‌charakteru, ‌które ‌kiedyś ‌doprowadziły go ‌do potęgi. Madeleine wykorzysta ‌je, aby ‌zemścić ‌się na sprawcach ‌jej upadku. ‌I to w czasach, w których ‌samotna ‌kobieta ‌znaczy mniej niż nic…

PIERRE ‌LEMAITRE

Francuski pisarz ‌i scenarzysta. Popularność w swoim ‌kraju i za ‌granicą zdobył jako autor ‌powieści ‌kryminalnych, z których ‌kilka ukazało ‌się w Polsce. Szczególnie ‌ważny dla ‌kariery ‌pisarza okazał się rok 2013, kiedy to jego kryminał Alex nagrodzono CWA International Dagger, a powieści Do zobaczenia w zaświatach, wykraczającej poza ramy gatunku uprawianego dotąd przez Lemaitre’a, przyznano najważniejsze francuskie wyróżnienie literackie – Nagrodę Goncourtów. W roku 2018 na ekrany kin weszła brawurowa ekranizacja tej powieści z gwiazdorską obsadą.

Tego autora

DO ZOBACZENIA W ZAŚWIATACH
KOLORY OGNIA

Tytuł oryginału:

COULEURS DE L’INCENDIE

Copyright © Éditions Albin Michel – Paris 2018

All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Sp. z o.o. 2020

Polish translation copyright © Joanna Polachowska 2020

Redakcja: Piotr Królak

Zdjęcie na okładce: Freepik

Projekt graficzny okładki: Kasia Meszka

ISBN 978-83-8215-251-7

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS SP. Z O.O.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com
Facebook.com/WydawnictwoAlbatros | Instagram.com/wydawnictwoalbatros

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Michał Nakoneczny, hachi.media

Spis treści

1927–1929

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

15

16

17

18

19

1933

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35

36

37

38

39

40

41

42

43

44

Epilog

PODZIĘKOWANIA

PRZYPISY

Dla Pascaline

Dla Mickaëla, z przywiązaniem

1927–1929

Słowem nie ma ludzi ani dobrych, ani złych, ani uczciwych, ani szachrajów, ani owieczek, ani wilków; są tylko ludzie ukarani i ludzie bezkarni.

Jakob Wassermann

1

Jeśli nawet pogrzeb Marcela Péricourta został zakłócony, a wręcz zakończył się w atmosferze zamętu, to przynajmniej zaczął się punktualnie. Ruch na boulevard de Courcelles od rana był zamknięty. W czasie gdy orkiestra zgromadzonej na dziedzińcu Gwardii Republikańskiej z przytłumionym hałasem stroiła instrumenty, z samochodów wysiadali na chodnik i z powagą witali się ambasadorowie, parlamentarzyści, generałowie, członkowie zagranicznych delegacji. Pod osłaniającym szerokie zewnętrzne schody wielkim czarnym baldachimem ze srebrnymi frędzlami, ozdobionym monogramem zmarłego, przesuwali się akademicy, stosując się do dyskretnych wskazówek mistrza ceremonii, którego zadaniem było utrzymanie porządku w tłumie osób czekających na wyprowadzenie ciała. Rozpoznawano wiele twarzy. Pogrzeb człowieka takiej rangi był jak książęce zaślubiny czy prezentacja kolekcji Luciena Lelonga – wydarzeniem, na którym każdemu, kto się liczył, wypadało się pokazać.

Madeleine, jakkolwiek silnie poruszona śmiercią ojca, była wszędzie, opanowana i skuteczna; wydając dyskretne instrukcje, dbała o najdrobniejsze szczegóły. I tym bardziej była przejęta, że prezydent Republiki zapowiedział, iż pojawi się osobiście, by pomodlić się nad ciałem „swojego przyjaciela Péricourta”. Odtąd wszystko zrobiło się trudne; republikański protokół był równie wymagający jak w monarchii. Dom Péricourtów, pełen agentów bezpieczeństwa i osób odpowiedzialnych za etykietę, nie zaznał odtąd chwili spokoju. Nie mówiąc już o tłumie ministrów, dworzan i doradców. Szef państwa był jak kuter rybacki, za którym stale podążały chmary ptactwa żywiącego się jego ruchem.

O ustalonej godzinie Madeleine, ze skromnie złożonymi dłońmi w czarnych rękawiczkach, stanęła u szczytu schodów.

Podjechał samochód, tłum ucichł, prezydent wysiadł, skinął głową, wszedł po schodach i na moment przytulił Madeleine, w milczeniu, wielkie smutki obywają się bez słów. Potem z eleganckim, wyrażającym fatalizm skinieniem głowy podążył za nią do kaplicy żałobnej.

Obecność prezydenta była czymś więcej niż tylko świadectwem jego przyjaźni ze zmarłym bankierem, była także symbolem. Prawdą jest, że okoliczność była wyjątkowa. Wraz z Marcelem Péricourtem „zgasła emblematyczna postać francuskiej gospodarki”, głosiły tytuły gazet, które potrafiły się jeszcze odpowiednio zachować. „Przeżył niespełna siedem lat po dramatycznym samobójstwie swojego syna Édouarda…”, komentowały inne. Nieważne. Marcel Péricourt był centralną postacią francuskiej finansjery i jego odejście, co wszyscy niejasno wyczuwali, przypieczętowywało zmianę epoki, o tyle bardziej niepokojącą, że początkom lat trzydziestych towarzyszyły perspektywy raczej niewesołe. Dotąd nie zakończył się kryzys gospodarczy, który nastąpił po Wielkiej Wojnie. Francuską klasę polityczną, która z ręką na sercu zarzekała się, że zwyciężone Niemcy zapłacą co do centyma za wszystko, co zniszczyły, zdyskredytowały fakty. Kraj, któremu obiecywano, że będą budowane mieszkania, że naprawi się drogi, że inwalidzi dostaną odszkodowania, że będą wypłacane zasiłki, że powstaną nowe miejsca pracy, jednym słowem, że znów będzie tak jak kiedyś – a nawet lepiej, bo wygraliśmy wojnę – tak więc kraj ten pogodził się z myślą, że ów cud nigdy nie nastąpi, że Francja będzie musiała radzić sobie sama.

Marcel Péricourt był przedstawicielem dawnej Francji, tej, która kierowała gospodarką w paternalistycznym stylu. Ludzie nie bardzo wiedzieli, kogo będą odprowadzali na cmentarz – czołowego francuskiego bankiera czy minioną epokę, którą ucieleśniał.

W kaplicy pogrzebowej Madeleine przez długą chwilę wpatrywała się w twarz ojca. Od kilku miesięcy jego głównym zajęciem było starzenie się. „Muszę się nieustannie pilnować – mówił. – Boję się, że będę się czuł jak starzec, zapominał słów; że będę zawadzał, że przyłapią mnie, jak mówię sam do siebie. Wciąż mam się na baczności, to zajmuje mi cały czas, starzenie się jest takie wyczerpujące…”

Na wieszaku w szafie znalazła jego najnowszy garnitur, wyprasowaną koszulę, wyglansowane na błysk buty. Wszystko było gotowe.

Poprzedniego dnia pan Péricourt jadł kolację z nią i swoim wnukiem Paulem, siedmioletnim ładnym chłopcem o bladej karnacji, nieśmiałym i jąkającym się. Ale w przeciwieństwie do innych wieczorów nie zapytał go o postępy w nauce, o to, co robił w ciągu dnia, nie zaproponował, by dokończyli partię warcabów. Siedział zamyślony, nie to, że niespokojny, nie, ale niemal rozmarzony, co było do niego niepodobne; ledwie tknął jedzenie, tyle że uśmiechał się, by pokazać, że jest obecny. A że posiłek wydał mu się zbyt długi, złożył serwetkę, pójdę do siebie, powiedział, dokończcie beze mnie, na chwilę przytulił do siebie głowę Paula, no, to dobrej nocy. Choć często uskarżał się na różne bóle, tym razem ruszył do schodów sprężystym krokiem. Zwykle opuszczał jadalnię ze słowami „Bądźcie grzeczni”. Tym razem zapomniał. A nazajutrz nie żył.

W czasie kiedy na dziedzińcu rezydencji pojawił się karawan ciągnięty przez dwa konie w czaprakach, kiedy mistrz ceremonii gromadził bliskich i rodzinę i pilnował, by wszyscy zajęli miejsca zgodnie z protokołem, Madeleine i prezydent Republiki stali obok siebie ze spojrzeniem utkwionym w dębowej trumnie, na której jaśniał wielki srebrny krzyż.

Madeleine zadrżała. Czy kilka miesięcy temu dokonała właściwego wyboru?

Była samotna. A konkretnie rozwiedziona, co w owych czasach na jedno wychodziło. Jej były mąż, Henri d’Aulnay-Pradelle, po głośnym procesie odsiadywał karę w więzieniu. I ta pozycja kobiety bez mężczyzny martwiła jej ojca, który myślał przyszłościowo. „W tym wieku należy wyjść za mąż! – mawiał. – Bank posiadający udziały w licznych spółkach handlowych nie jest zajęciem dla kobiety”. Skądinąd Madeleine zgadzała się z tym, pod jednym wszakże warunkiem: mąż od biedy ujdzie, ale nie mężczyzna, z Henrim już swoje przeżyłam, wielkie dzięki, ślub, zgoda, ale w kwestii amorów nie ma co na mnie liczyć. Jakkolwiek często twierdziła, że to nieprawda, z tym pierwszym związkiem, który okazał się katastrofą, wiązała spore nadzieje, więc teraz, żeby było jasne, małżonek ewentualnie tak, ale nic ponadto, tym bardziej że nie miała najmniejszego zamiaru starać się o więcej dzieci. Do szczęścia w zupełności wystarczał jej Paul. Działo się to ostatniej jesieni, kiedy do wszystkich zaczęło docierać, że Marcel Péricourt długo nie pociągnie. Był ostrożny w podejmowaniu jakichkolwiek kroków, bo wiele jeszcze lat upłynie, nim jego wnuk, Paul jąkała, przejmie stery rodzinnej firmy. Pomijając już fakt, że nie bardzo sobie wyobrażano tę sukcesję, mały Paul z wielkim trudem artykułował słowa, najczęściej rezygnował z wypowiedzi, to za trudne, ładny mi prezes…

Wtedy jako partia idealna dla Madeleine pojawił się Gustave Joubert, pełnomocnik Banku Péricourt, bezdzietny wdowiec. Mężczyzna pięćdziesięcioletni, oszczędny, stateczny, zorganizowany, zrównoważony, przewidujący, żywiący tylko jedną pasję, do mechaniki: do samochodów – nie znosił Benoista, za to uwielbiał Charavela – i samolotów – nienawidził Blériota, za to czcią darzył Daurata.

Pan Péricourt żywo orędował za tym rozwiązaniem. Również Madeleine na nie przystała, ale: „Postawmy sprawę jasno, Gustave – uprzedziła go. – Jest pan mężczyzną, nie będę miała nic przeciwko temu, by pan… No, wie pan, co chcę przez to powiedzieć. Ale pod warunkiem, że będzie pan dyskretny, nie chcę po raz drugi zostać ośmieszona”.

Joubertowi wymóg ten o tyle łatwiej było zrozumieć, że Madeleine mówiła o potrzebach, których rzadko doświadczał.

Ale oto kilka tygodni później nagle oznajmiła ojcu i Joubertowi, że koniec końców nici z małżeństwa.

Wiadomość podziałała jak grom z jasnego nieba. Mało powiedziane, że pan Péricourt rozgniewał się na córkę i jej niedorzeczne argumenty: ona ma trzydzieści sześć lat, on pięćdziesiąt jeden, jakby to teraz odkryła! A poza tym czy nie jest odwrotnie, czy nie lepiej poślubić mężczyznę dojrzałego i ustatkowanego? Nie, Madeleine zdecydowanie „nie widziała się” w tym małżeństwie.

Więc nie.

I odmówiła dalszej dyskusji.

Dawniej pan Péricourt nie zadowoliłby się taką odpowiedzią, ale był już zmęczony. Argumentował, nalegał, a potem ustąpił; tego typu zaniechanie uświadomiło ludziom, że nie jest już tym, kim był.

Dziś Madeleine z niepokojem zadawała sobie pytanie, czy podjęła słuszną decyzję.

Na zewnątrz wszystko uległo zawieszeniu do czasu wyjścia prezydenta z kaplicy pogrzebowej.

Goście na dziedzińcu zaczynali liczyć minuty; przyszli, żeby się pokazać, nie żeby spędzić tu cały dzień. Najtrudniej było nie tyle uchronić się przed zimnem, bo to było niemożliwe, ile obmyślać wybiegi pozwalające ukryć niecierpliwość, by jak najszybciej mieć to już za sobą. Nic nie pomagało, uszy, dłonie i nosy, nawet osłonięte, drętwiały z zimna, ludzie dyskretnie przytupywali nogami, zaczynali już pomstować na zmarłego, że tak zwleka z wyjściem. Chcieli, żeby kondukt jak najszybciej wyruszył, przynajmniej będą szli.

Rozeszła się wieść, że trumna nareszcie będzie zniesiona.

Na dziedzińcu, za kapłanem w czarno-srebrnej pelerynie, ustawili się ministranci w fioletowych sutannach i białych komżach.

* * *

Mistrz ceremonii dyskretnie spojrzał na zegarek, odmierzonym krokiem wszedł po schodach na krużganek, by mieć szerszy ogląd sytuacji, i poszukał wzrokiem osób, które za kilka minut miały poprowadzić kondukt.

Byli wszyscy, oprócz wnuka zmarłego.

Tymczasem przewidziano, że mały Paul pójdzie na czele razem z matką, oboje nieco wyprzedzając resztę pochodu; taki widok dziecka za trumną bardzo się zawsze podoba. Zwłaszcza że chłopczyk ze swoją twarzyczką lunatyka i lekko podkrążonymi oczami sprawiał wrażenie kruchego, co przyda widowisku wysoce wzruszającego akcentu.

Léonce, dama do towarzystwa Madeleine, podeszła do nauczyciela Paula, Andrégo Delcourta, który notował coś gorączkowo w małym kajecie, i poprosiła, by dowiedział się o swojego młodego podopiecznego. Spojrzał na nią oburzony.

– Ależ, Léonce…! Widzisz przecież, że jestem zajęty!

Tych dwoje nigdy się nie lubiło. Rywalizacja służących.

– André – odparła Léonce – nie wątpię, że kiedyś będziesz sławnym dziennikarzem, ale na razie jesteś tylko nauczycielem. Więc idź i poszukaj Paula.

Wściekły André zamknął kajet, schował ze złością ołówek do kieszeni i przepraszając na prawo i lewo, z wymuszonym uśmiechem spróbował utorować sobie drogę do wejścia.

* * *

Madeleine odprowadziła prezydenta, którego samochód następnie ruszył przez dziedziniec, a podczas jego przejazdu tłum rozstępował się na boki, jakby to on był zmarłym.

Przy akompaniamencie warkotu werbli Gwardii Republikańskiej trumna Marcela Péricourta dotarła wreszcie do westybulu. Otworzono na oścież drzwi.

W ślad za ciałem ojca po schodach zeszła Madeleine; pod nieobecność wuja Charles’a, którego nigdzie nie udało się znaleźć, podtrzymywał ją Gustave Joubert. Léonce spojrzeniem szukała Paula u boku matki, ale małego nie było. André, który już wrócił, rozłożył ręce w geście bezsilności.

Niesiona na barkach delegacji Wyższej Szkoły Sztuk i Rzemiosł trumna została umieszczona w oszklonym karawanie. Ułożono wieńce i wiązanki. Podszedł oficer niosący na poduszce wielki krzyż Legii Honorowej.

* * *

Pośrodku dziedzińca tłum oficjeli nagle się zakołysał. Dziwnie się rozstąpił, jakby gotowy się wręcz rozproszyć.

Trumna i karawan przestały już być w centrum uwagi.

Spojrzenia przeniosły się na fasadę domu. Na ustach zebranych zamarł jednogłośny krzyk.

Z kolei Madeleine podniosła oczy i rozdziawiła usta – w górze, na drugim piętrze, na parapecie okna stał siedmioletni Paul z szeroko rozłożonymi ramionami. Przed pustką.

Był w czarnym oficjalnym garniturze, ale bez krawata, w rozpiętej pod szyją białej koszuli.

Wszyscy patrzyli w górę, zupełnie jakby obserwowali start zeppelina.

Paul ugiął lekko kolana.

Nim ktokolwiek zdążył go zawołać, podbiec, wypuścił z rąk skrzydła okna i – przy akompaniamencie krzyku Madeleine – skoczył.

Spadając, ciało dziecka skręcało się na wszystkie strony jak ptak trafiony wystrzałem z fuzji. Po szybkim i bezładnym upadku wylądował na wielkim czarnym baldachimie i na moment w nim zniknął.

Wstrzymano westchnienie ulgi.

Ale odbiwszy się od napiętego sukna, jak diabeł wyskakujący z pudełka chłopiec znowu się pojawił.

Ponownie wzbił się w górę i spadł, przebijając kotarę.

I roztrzaskał się na trumnie swojego dziadka.

Na milczącym nagle dziedzińcu głuchy odgłos uderzenia jego czaszki o dębowe drewno wywołał wstrząs w piersi wszystkich.

Ludzie byli oszołomieni, czas się zatrzymał.

Kiedy rzucono się ku Paulowi, leżał na plecach.

Z uszu płynęła mu krew.

2

Mistrz ceremonii był zbity z pantałyku. A przecież co jak co, ale na branży pogrzebowej się znał, obsługiwał już pogrzeby nieprzebranej liczby akademików, czterech zagranicznych dyplomatów, pochował nawet trzech prezydentów, urzędujących lub byłych. Znany był ze swojej zimnej krwi, panowania nad sytuacją, ale ten dzieciak, który spadł z drugiego piętra na trumnę swojego dziadka, nie mieścił się w żadnej z kategorii. Co powinien zrobić? Stał z zagubionym spojrzeniem, ze spoconymi dłońmi, zdezorientowany. Trzeba przyznać, że to go kompletnie przerosło. Zresztą kilka tygodni potem umarł, istny Vatel zakładu pogrzebowego.

Pierwszy podbiegł profesor Fournier.

Wdrapał się na karawan, bezceremonialnie odsunął wieńce, tak że zleciały na bruk, i nie zmieniając pozycji dziecka, przeprowadził szybkie badanie kliniczne.

Postąpił słusznie, ponieważ tłum, który zaczynał już reagować, podniósł nieopisaną wrzawę. Odświętnie wystrojeni ludzie zamienili się w płonących z ciekawości gapiów, wypadek, jest wypadek!, słychać było ochy i achy, widzieliście? No pewnie, to syn Péricourta! Nie, to niemożliwe, tamten zginął pod Verdun! Nie, nie ten, drugi, ten mały! Jak to, wyskoczył przez okno? Wypadł? Ja tam uważam, że ktoś go wypchnął… Ach, mimo wszystko! Ależ tak, spójrzcie tylko, jest jeszcze otwarte, och, to prawda, no nie, Michel, zachowuj się, proszę! Jeden relacjonował to, co widział, drugiemu, który widział to samo.

U stóp karawanu, uczepiona jego drewnianej burty, wbijając w nią paznokcie niczym szpony, Madeleine zawodziła jak potępiona. Léonce, też zapłakana, próbowała przytrzymać ją za ramiona, nie do wiary, dziecko, które tak wypada z okna drugiego piętra, czy to możliwe, ale wystarczyło przenieść wzrok na te zrzucone bezładnie wieńce, by wskroś tłumu dostrzec ciało Paula, spoczywające niczym figura nagrobna na dębowej trumnie, i nachylonego nad nim doktora Fourniera, szukającego śladów bicia jego serca, oznak oddechu. Profesor wyprostował się, cały we krwi, w poplamionym po plastron smokingu, ale na nic ani na nikogo nie patrzył, tylko wziął dziecko na ręce i wstał. Jakiś fotograf szczęściarz pstryknął obrazek, który obiegnie cały kraj: na karawanie, obok trumny Marcela Péricourta, stoi profesor Fournier, trzymając na rękach dziecko, któremu z uszu tryska krew.

Ktoś pomógł mu zejść.

Tłum rozstąpił się.

Z małym Paulem w ramionach profesor pobiegł między rzędami ludzi, a za nim ruszyła spanikowana Madeleine.

Kiedy przechodzili, komentarze cichły; to nagłe skupienie było jeszcze bardziej posępne niż sam pogrzeb. Zarekwirowano sizaire’a-berwicka należącego do pana de Florange’a, którego małżonka, stojąc obok drzwi samochodu, wyłamywała sobie palce ze strachu, że z siedzeń nie zejdzie już krew.

Fournier i Madeleine, z leżącym w poprzek ich kolan, miękkim jak worek ciałem dziecka, usiedli z tyłu. Madeleine spojrzała błagalnie na Léonce i Andrégo. Léonce ani sekundę się nie wahała, ale André przez chwilę zwlekał. Odwrócił się w stronę dziedzińca, omiótł spojrzeniem karawan, wieńce, trumnę, konie, mundury i garnitury… A potem spuścił głowę i wsiadł do samochodu. Drzwi się zatrzasnęły.

Pomknęli do szpitala Pitié.

* * *

Wszyscy byli oszołomieni. Ministrantom skradziono występ, ich ksiądz najwyraźniej już zwątpił, Gwardia Republikańska wahała się, czy ma zaintonować muzykę żałobną, którą przewidywał program.

No i był jeszcze problem krwi.

Bo pogrzeb to piękna ceremonia, ale tylko przy zamkniętej trumnie, natomiast krew jest czymś organicznym, budzi lęk, odsyła do bólu, który jest jeszcze gorszy od śmierci. Tymczasem na dziedzińcu aż po chodnik widać było krew Paula, krople, których śladem szło się jak po wiejskim podwórku. Ich widok przypominał tego malca z bezwładnie zwisającymi rękami, mroził ludzi do szpiku kości, jak po czymś takim pogodnie uczestniczyć w niewłasnym pogrzebie…

Służba domowa, przekonana, że robi słusznie, rozsypała garści trocin, efekt murowany, ludzie zaczęli kasłać, odwracali wzrok.

A potem uświadomiono sobie, że nie wypada przecież odprowadzić na cmentarz trumny ociekającej krwią małego dziecka. Zaczęto szukać czarnego sukna, ale nie znaleziono. Jeden ze służących z wiadrem parującej gorącej wody wszedł na karawan i gąbką próbował umyć srebrny krzyż.

Wtedy Gustave Joubert, człowiek czynu, zarządził, by zdjąć wielką niebieską kotarę z biblioteki pana Péricourta. Była to ciężka, mięsista tkanina, którą Madeleine kazała zawiesić, by ojciec mógł w ciągu dnia odpoczywać mimo słońca oświetlającego fasadę domu.

W tym samym oknie, z którego ledwie kilka minut wcześniej wyskoczyło dziecko, ujrzano ludzi na stołkach, z rękami wyciągniętymi w górę.

W końcu zrolowana w pośpiechu tkanina została zniesiona na dół. Z respektem rozpostarto ją na trumnie, była to jednak tylko szeroka kotara, co wyglądało tak, jakby się chowało człowieka w szlafroku. Tym bardziej że nie udało się odłączyć trzech miedzianych kółek, które przy najsłabszym ruchu powietrza zaczynały uporczywie klekotać o bok trumny…

Wszystkim się spieszyło, by sprawy znów ruszyły normalnym tokiem oficjalnej, czyli śmiechu wartej, uroczystości pogrzebowej.

* * *

Podczas jazdy spoczywający na kolanach zapłakanej matki Paul ani drgnął. Miał bardzo słaby puls. Szofer na okrągło trąbił, trzęsło nimi jak w bydlęcym wagonie. Léonce przytulała ramię Madeleine. Profesor Fournier owinął swoim białym szalem głowę dziecka, próbując zatamować krwotok, ale krew nie przestawała płynąć, zaczynała już skapywać na podłogę.

André Delcourt, który pechowo zajmował miejsce naprzeciwko Madeleine, odwracał wzrok, ilekroć było to możliwe; był rozdrażniony.

Madeleine spotkała go w katolickiej szkole, do której zamierzała posłać syna, gdy ten osiągnie odpowiedni wiek. Wysoki i szczupły młodzieniec o falistych włosach, konwencjonalny okaz swoich czasów, o brązowych, nieco chmurnych oczach, lecz ustach pełnych i wyrazistych. Był korepetytorem z francuskiego, mówiono, że zna łacinę na wylot, a w razie potrzeby mógł nawet zastąpić nauczyciela rysunku. Potrafił bez końca rozprawiać o włoskim renesansie, który był jego wielką pasją. A że miał się za poetę, demonstrował rozgorączkowane spojrzenie, przybierał natchnione miny, znienacka przechylał na bok głowę, co w jego mniemaniu miało wskazywać, iż właśnie naszła go jakaś myśl. Nie rozstawał się nigdy ze swoim kajetem, przy byle okazji wyjmował go i odwracając się, gorączkowo w nim notował, po czym powracał do rozmowy z miną człowieka podnoszącego się z bolesnej choroby.

Madeleine natychmiast spodobały się jego długie dłonie, pociągła twarz i pewna gorączkowość, mogąca wróżyć płomienne chwile. Ona, która nie chciała już mężczyzny, odkryła w tym nieoczekiwany urok. Zrobiła próbę, André się spisał.

Spisał się wręcz wybornie.

W jego ramionach odnalazła wspomnienia, bynajmniej nie niemiłe. Czuła się pożądana, André był bardzo dworny, nawet jeśli długo trwało, nim przeszedł do rzeczy, bo zawsze chciał się podzielić jakimiś wrażeniami, wyjaśnić jakieś wizje, skomentować jakieś idee; był gadułą, który w kalesonach nadal recytował wiersze, lecz kiedy wreszcie umilkł, w łóżku zachowywał się bez zarzutu. Czytelnicy, którzy znają już Madeleine, wiedzą, że nigdy nie była zbyt piękna. Nie to, że brzydka, ale dość banalna, ten typ kobiety, którego się nie zauważa. Poślubiła mężczyznę bardzo przystojnego, który jej nigdy nie kochał; przy Andrém odkryła szczęście bycia pożądaną. Oraz wymiar życia seksualnego, jakiego nigdy się dla siebie nie spodziewała; starsza od niego, czuła się w obowiązku poczynić pierwsze kroki, pokazać, wytłumaczyć w praktyce, krótko mówiąc, wyjść z inicjatywą. Było to ewidentnie niepotrzebne – André, choć poeta wyklęty, zdążył już odwiedzić sporo lupanarów, uczestniczył w kilku orgiach, podczas których dowiódł wielkiej otwartości umysłu i bezsprzecznej zdolności adaptacji. Ale był też realistą. Zorientowawszy się, że Madeleine, choć nie bardzo mając po temu kwalifikacje, uwielbia rolę inicjatorki, odnalazł się w tej sytuacji z rozkoszą o tyle bardziej szczerą, że dogadzała jego skrytym inklinacjom do bierności.

Ich schadzki niezwykle komplikował fakt, że André mieszkał w internacie szkoły, gdzie wizyty były zabronione. Najpierw ratowali się pokojem w hotelu, dokąd Madeleine przychodziła, skradając się pod murami, a wychodziła ze spuszczoną głową jak wodewilowa złodziejka. Dając Andrému pieniądze na opłacenie hotelu, uciekała się do różnych podstępów, by nie stwarzać wrażenia, że go kupuje, że funduje sobie mężczyznę. Kładła banknoty na parapecie kominka, ale to kojarzyło się z burdelem. Wsuwała je do jego surduta, lecz w recepcji znajdował je dopiero po przetrząśnięciu wszystkich kieszeni, dzięki za dyskrecję. Krótko mówiąc, trzeba było znaleźć inne rozwiązanie, co było o tyle bardziej naglące, że Madeleine nie dość, że wzięła sobie kochanka, to jeszcze się zakochała. André był prawie całkowitym zaprzeczeniem jej męża. Wykształcony, troskliwy, bierny, acz pełen wigoru, zawsze gotowy, nigdy wulgarny; miał właściwie tylko jedną wadę: był biedny. Nie żeby dla Madeleine miało to znaczenie – była bogata za ich dwoje – ale miała pozycję, którą musiała utrzymać, ojca, który niezbyt życzliwym okiem widziałby jako zięcia młodzieńca o dziesięć lat młodszego od córki i dogłębnie niezdolnego do wejścia w świat biznesu. Poślubienie Andrégo nie wchodziło w rachubę, znalazła więc rozwiązanie praktyczne: najlepiej zrobić go guwernerem Paula. Dziecko korzystałoby z indywidualnej nauki, miałoby uprzywilejowany kontakt z nauczycielem, a przede wszystkim nie musiałoby chodzić do szkoły; pogłoski krążące na temat tego, co się dzieje w szkołach – nawet tych najlepszych – przerażały ją, zakonni pedagodzy zdobyli już pod tym względem solidną reputację.

Krótko mówiąc, Madeleine nie przestawała wynajdywać nowych plusów swojej strategii.

André zamieszkał więc na piętrze rezydencji rodziny Péricourtów.

Mały Paul powitał pomysł z zadowoleniem, bo wyobraził sobie, że zyska towarzysza zabaw. Czekało go jednak rozczarowanie. Choć przez pierwsze tygodnie wszystko szło dobrze, Paul wykazywał coraz mniej entuzjazmu. Łaciny, francuskiego, historii, geografii nikt nie lubi, mówiła sobie Madeleine, wszystkie dzieci są takie same, tym bardziej że André bardzo poważnie traktował swoją pracę. Stopniowe zniechęcenie syna prywatnymi lekcjami w niczym nie umniejszyło zaślepienia matki, która upatrywała w tym liczne korzyści; musiała tylko dyskretnie wejść dwa piętra do góry. A niekiedy André zejść dwa piętra w dół. Skutkiem czego ich związek stał się w domu Péricourtów tajemnicą poliszynela. Służący zabawiali się małpowaniem swojej pani, pokazując, jak z łakomą miną skrada się po schodach służbowych na górę. Kiedy naśladowali Andrégo odbywającego tę samą drogę, tylko w dół, przedstawiali go jako człowieka wykończonego i słaniającego się na nogach. Śmiechu było w kuchniach co niemiara.

Dla Andrégo, któremu marzyło się być literatem, wyobrażającego sobie, że spróbuje dziennikarstwa, potem opublikuje pierwszą książkę, drugą i otrzyma, czemu nie, wielką nagrodę literacką, bycie kochankiem Madeleine Péricourt stanowiło bezsprzecznie atut, ale ten pokoik na górze, doprawdy, ledwie piętro niżej niż służba, był trudnym do zniesienia upokorzeniem. Przecież André widział, że pokojówki chichoczą, że szofer z wyższością się uśmiecha. W pewnym sensie był jednym z nich. Świadczył posługę seksualną, ale jednak posługę. To, co schlebiałoby fordanserowi, dla poety było uwłaczające.

Dlatego też wydostanie się z tej poniżającej kondycji stało się pilną koniecznością.

Oto dlaczego był tego dnia tak nieszczęśliwy: pogrzeb pana Péricourta miał być dla niego wielkim wydarzeniem, ponieważ Madeleine zadzwoniła do Jules’a Guilloteaux, naczelnego „Soir de Paris”, i poprosiła, by André napisał sprawozdanie z pogrzebu jej ojca.

Wyobraźcie sobie: długi artykuł zaczynający się na pierwszej stronie! W najlepiej sprzedającym się dzienniku Paryża!

André od trzech dni żył tym pogrzebem, wielokrotnie odbył pieszo trasę przejazdu karawanu. Zawczasu zredagował już nawet całe akapity. „Okrywające karawan niezliczone wieńce przydają żałobnemu rydwanowi dostojeństwa, które nieodparcie przywodzi na myśl spokojny i mocarny krok tego giganta francuskiej gospodarki. Jest godzina jedenasta. Za chwilę żałobny kondukt wyruszy. W pierwszym, uginającym się pod ciężarem hołdów, samochodzie z łatwością dostrzec można…”

Co za gratka! Gdyby ten artykuł się spodobał, być może gazeta by go zatrudniła… Ach, móc zarabiać porządnie na życie, uwolnić się od uwłaczających więzów, w których musiał trwać. Co więcej: odnieść sukces, być bogatym i sławnym.

I ten oto wypadek wszystko zaprzepaścił, odesłał go z powrotem na linię startu.

André z uporem wyglądał przez okno, by nie napotkać spojrzeniem zamkniętych oczu Paula, zapłakanej twarzy Madeleine i spiętej, niedostępnej twarzy Léonce. I tej powiększającej się kałuży na podłodze. Na myśl o tym martwym dziecku (lub prawie martwym, jego ciało było bezwładne; pod przesiąkniętym krwią szalem nie widać było śladu oddechu) pękało mu z żalu serce, ale ponieważ myślał również o sobie, o tym wszystkim, co właśnie przepadło, o swoich nadziejach, oczekiwaniach, o tej straconej okazji, rozpłakał się.

Madeleine ujęła go za rękę.

* * *

Na pogrzebie brata Charles Péricourt był więc ostatnim jeszcze obecnym członkiem rodziny. W końcu wypatrzono go w pobliżu schodów, w towarzystwie jego „haremu”, jak nazywał żonę i dwie córki, gdyż nie był człowiekiem wyrafinowanym. Uważał, że jego małżonka Hortense nie dość lubiła mężczyzn, żeby rodzić chłopców. Miał dwie dorastające córki o chudych nogach, kościstych kolanach i z zaawansowanym trądzikiem, które co rusz parskały śmiechem, co zmuszało je do zasłaniania ręką szpetnego uzębienia, przyprawiającego o rozpacz ich rodziców; zupełnie jakby przy narodzinach dziewcząt jakiś zniechęcony bóg wrzucił każdej w usta garść zębów, a dentyści wpadali w popłoch, bo trzeba by było usunąć je wszystkie i założyć obu sztuczne szczęki; do końca swoich dni skazane były na chowanie się za wachlarzem. Potrzebne było mnóstwo pieniędzy na klinikę stomatologiczną lub w jej zastępstwie na posag. Sprawa ta wisiała nad Charles’em niczym klątwa.

Opasły brzuch, jako że połowę życia spędzał przy stole, siwe od zawsze, zaczesane do tyłu włosy, ociężałe rysy i wydatny nos (oznaka stanowczego charakteru, jak podkreślał), sumiaste wąsy – oto cały Charles. Do tego dodajcie jeszcze zaczerwienioną twarz i opuchnięte oczy, ponieważ od dwóch dni opłakiwał śmierć starszego brata.

Kiedy tylko żona i córki ujrzały, że wychodzi z toalety, rzuciły się ku niemu, ale ze wzburzenia żadna nie zdołała klarownie wyjaśnić mu, co się stało.

– Co? Co takiego? – pytał, obracając się na wszystkie strony. – Jak to wyskoczył, kto wyskoczył?

Gustave Joubert spokojnym i stanowczym ruchem je odsunął, zechce pan pójść ze mną, Charles, i prowadząc go w stronę dziedzińca, wyjaśnił, że teraz to on, Charles, reprezentuje rodzinę, z czym wiąże się pewna odpowiedzialność.

Charles zagubionym wzrokiem rozglądał się dookoła, próbując rozeznać się w sytuacji zupełnie innej niż ta, kiedy wychodził. Ekscytacja tłumu nie przystawała do okoliczności pogrzebu, jego córki, rozcapierzonymi palcami zasłaniając usta, piszczały, żona zanosiła się szlochem. Joubert trzymał go za ramię, pod nieobecność Madeleine pan będzie musiał poprowadzić kondukt…

Tymczasem Charles był o tyle bardziej rozstrojony, że stanął przed bolesnym dylematem sumienia. Śmierć brata napełniła go ogromnym żalem, ale też nastąpiła w samą porę, by wyciągnąć go z bardzo poważnych kłopotów prywatnych.

Zorientowaliśmy się już, że nie należał do orłów intelektu, był jednak spryciarzem, który w pewnych okolicznościach potrafił sięgnąć do swych rezerw po nieoczekiwany gambit, dający jego bratu czas na wybawienie go z opresji.

Ocierając chusteczką oczy, stanął na palcach i w czasie gdy kończono okrywanie karawanu niebieską kotarą, kiedy z powrotem umieszczano na nim wieńce, gdy ministranci wracali na swoje miejsce, a orkiestra dla wypełnienia tych kłopotliwych chwil zaintonowała powolny marsz, Charles uwolnił się z uchwytu Jouberta, podbiegł do jakiegoś mężczyzny, znienacka ujął go pod ramię i tym sposobem, z pogwałceniem wszelkich reguł protokołu, Adrien Flocard, drugi doradca ministra robót publicznych, znalazł się na czele konduktu pomiędzy bratem zmarłego, jego małżonką Hortense i jego córkami Jacinthe i Rose.

Charles był od Marcela o trzynaście lat młodszy, co mówi samo za siebie. Miał zawsze wszystkiego mniej od brata. Młodszy, mniej inteligentny, mniej pracowity, więc i mniej zamożny; dzięki pieniądzom starszego brata w 1906 roku został deputowanym. „Ileż to kosztuje, żeby człowieka wybrali – komentował z wprawiającą w zakłopotanie naiwnością. – Nie do wiary, ile trzeba rozdać wyborcom, gazetom, stronnikom, konkurentom…”

„Jeśli wystartujesz w tej batalii – uprzedzał Marcel – nie ma mowy o przegranej. Nie chcę, żeby Péricourta pokonał jakiś anonimowy socjalistyczny radykał!”

Wybory poszły gładko. Uzyskanie mandatu stwarzało liczne korzyści, Republika była dobrą córką, nieskąpiącą grosza, a wręcz hojną dla szachrajów jego pokroju.

Wielu deputowanych myślało o swoim okręgu, Charles myślał tylko o swojej reelekcji. Dzięki talentom szczodrze opłaconego genealoga ekshumował bardzo stare i bardzo niepewne rodowe korzenie w Seine-et-Oise, które przedstawiał jako pradawne, i z całą powagą nazywał się synem tej ziemi. Nie posiadał dosłownie żadnych przymiotów polityka, jego zadanie polegało wyłącznie na podobaniu się wyborcom. Bardziej drogą intuicji niż refleksji wybrał dziedzinę niezmiernie popularną, zdolną jednoczyć ludzi nie tylko z jego obozu, zadowolić i bogatych, i biednych, i konserwatystów, i liberałów – walkę z podatkami. Żyzną glebę. Od 1906 roku gwałtownie atakował projekt podatku dochodowego autorstwa Caillaux, podkreślając, że przeraża on „tych, którzy posiadają, tych, którzy oszczędzają, tych, którzy pracują”. Tydzień w tydzień wytrwale przemierzał swój okręg, ściskał dłonie, grzmiał przeciwko „nieznośnej inkwizycji podatkowej”, przewodniczył wręczaniu nagród, zjazdom rolników, turniejom sportowym i punktualnie pojawiał się na uroczystościach kościelnych. Aktualizował różnokolorowe kartonowe fiszki, na których pilnie notował wszystko, co mogło okazać się ważne przy reelekcji: miejscowi dostojnicy, ambicje, upodobania seksualne tych i tamtych, dochody, długi i grzechy swoich przeciwników, anegdoty, plotki i generalnie wszystko, co mógłby w odpowiednim czasie wykorzystać. Redagował pisemne zapytania do ministrów, broniąc interesów swoich wyborców, i dwa razy do roku udawało mu się dorwać na kilka minut do mównicy w Zgromadzeniu, by wspomnieć o jakiejś sprawie interesującej jego okręg. Te skrupulatnie odnotowywane w dzienniku urzędowym wystąpienia pozwalały mu stanąć z podniesioną głową przed wyborcami, świadczyły bowiem, że dla nich wychodził ze skóry, że nikt by się lepiej nie spisał.

Tak wielka energia zdałaby się na nic bez pieniędzy. Fundusze potrzebne były na plakaty wyborcze, na mityngi, ale również przez cały okres sprawowania mandatu na opłacanie agitatorów wyborczych, najczęściej księży, sekretarzy merostwa i niektórych właścicieli barów, oraz na pokazanie wszystkim, że wybór brata bankiera przedstawia niezrównane korzyści, gdyż taki może subwencjonować kluby sportowe, dostarczać książki na wręczanie nagród, losy na tombole, sztandary dla weteranów oraz załatwiać wszelkiej rangi medale i odznaczenia każdemu lub prawie każdemu.

Świętej pamięci Marcel Péricourt sięgał do kieszeni w 1906, w 1910 i w 1914 roku. W 1919 nie musiał, gdyż Charles, który otrzymał przydział do oddziałów intendentury nieopodal Chalon-sur-Saône, bez wysiłku załapał się na ogromną falę zwaną bleu horizon, która sprowadziła do parlamentu mnóstwo weteranów wojennych.

Ostatnim razem, w 1924 roku, by zapewnić bratu mandat deputowanego, Marcel musiał wyłożyć znacznie więcej pieniędzy, gdyż czasy sprzyjały kartelowi lewicy i prawicowego kandydata o bardzo skromnym dorobku znacznie trudniej było przepchnąć w wyborach.

Tak więc Marcel od zawsze robił wszystko dla Charles’a i jego kariery. I jeśli sprawy potoczą się po jego myśli, brat nawet po śmierci znów wyciągnie go z katastrofalnej sytuacji.

O tym właśnie chciał bezzwłocznie porozmawiać z Adrienem Flocardem.

Kondukt ruszył. Charles hałaśliwie wytarł nos.

– Ci architekci są osobliwie zachłanni… – zagaił.

Drugi doradca, urzędnik do szpiku kości, wykarmiony na kodeksie cywilnym, na łożu śmierci będzie recytował ustawę Roustana, tak więc drugi doradca zmarszczył brwi. Karawan posuwał się z dostojną powolnością. Wszyscy wciąż jeszcze znajdowali się pod wpływem emocji spowodowanych upadkiem Paula z okna, emocji, których Charles nie doświadczał, gdyż tego nie widział, ale również dlatego, że w tym akurat momencie jego własne kłopoty były ważniejsze od śmierci brata i ewentualnej śmierci małego syna bratanicy.

A że Flocard nie podjął tematu, Charles, mocno zdenerwowany zarówno własnymi myślami, jak i brakiem reakcji urzędnika ministerialnego, dodał:

– Doprawdy wykorzystują sytuację, nie sądzi pan?

Z tej irytacji został nieco w tyle i musiał przyspieszyć kroku, by dogonić rozmówcę. Nienawykły do chodzenia, zaczynał już sapać. Pokiwał głową, jak tak dalej pójdzie, powiedział sobie, do wieczora w Paryżu nie ostanie się żywy ani jeden Péricourt!

Temperament Charles’a bazował na oburzeniu; uważał, że życie nigdy nie było dla niego sprawiedliwe, nigdy nie odpowiadało mu to, jak funkcjonuje świat. Sprawa z HBM-ami była dodatkowym tego dowodem.

By stawić czoło ogromnemu kryzysowi mieszkaniowemu, departament nad Sekwaną ogłosił wielki program budowy tanich mieszkań. Nie lada gratka dla architektów, dla firm deweloperskich, dla producentów materiałów budowlanych. Oraz dla polityków sprawujących niepodzielne rządy nad zezwoleniami, koncesjami, wywłaszczeniami, prawami pierwokupu. Ciche prowizje i łapówki krążyły jak wino w raju i pośród tych sekretnych, acz sutych bachanaliów Charles nie zdołał uniknąć utytłania się. Będąc członkiem okręgowego komitetu przyznającego zezwolenia, pracował nad tym, by firma Bousquet & Frères otrzymała wspaniałą działkę przy rue des Colonies, dwa hektary terenu, na których można by wystawić piękny szereg domów z umiarkowanymi czynszami. Jak dotąd zwykła rutyna, Charles, jak wszyscy, zainkasował swoją prowizję. Ale przy okazji nabył też udziały w firmie Sables et Ciments de Paris, wielkim producencie materiałów budowlanych, po czym starającym się o budowę Bousquet & Frères narzucił współpracę z nią. Odtąd koniec z chudymi kopertami i symbolicznymi łapówkami! Wraz z procentami od drewna, wyrobów żelaznych, betonu, wiązań dachowych, szkieletów budynku, smoły, tynku, zaprawy murarskiej na Charles’a spłynął deszcz wielkich pieniędzy. Jego córki miały teraz trzy razy więcej ubrań i trzy razy częściej odwiedzały dentystów, Hortense odnowiła całe umeblowanie z dywanami włącznie i nabyła horrendalnie drogiego psa czempiona, ohydnego mopsa, który bez przerwy piskliwie jazgotał i którego znaleziono na dywaniku nieżywego, jak nic zawał serca, więc kucharka wrzuciła go do kosza na śmieci razem z obierkami i rybimi ośćmi. Charles zaś zafundował swojej aktualnej kochance, aktorce wodewilowej specjalizującej się w parlamentarzystach, kamień wielki jak winne grono.

Życie Charles’a nareszcie osiągnęło poziom na miarę jego oczekiwań.

Lecz po tym trwającym dwa lata przejaśnieniu finansowym oto życie znów zaczęło go źle traktować. Wręcz bardzo źle.

– Mimo wszystko – mruknął Adrien Flocard – ten robotnik został bardzo…

Charles boleściwie zamknął oczy. Tak, dlatego że rozdająca na prawo i lewo różne prowizje firma Sables et Ciments de Paris, chcąc zachować zyski, musiała dostarczać materiały tańsze, mniej wysuszone drewno, mniej zwartą zaprawę, mniej zbrojony beton. Niewiele brakowało, a całe pierwsze piętro stałoby się parterem – jeden z murarzy przeleciał przez dziurę w podłodze – trzeba było je w pośpiechu stemplować. I prace budowlane zostały wstrzymane.

– Złamana noga, kilka pęknięć, też coś! – bronił swego Charles. – W końcu to nie katastrofa narodowa.

W rzeczywistości robotnik od ośmiu tygodni leżał w szpitalu i nadal nie udawało się go postawić na nogi. Na szczęście chodziło o rodzinę skromną nawet w kwestii roszczeń, za garść banknotów zdołano uzyskać jej milczenie, nie ma o co robić tyle szumu. Za umiarkowaną sumę trzydziestu tysięcy franków w gotówce przedstawiciele HBM zamknęli sprawę, stwierdzając nieumyślną winę hospitalizowanego robotnika, i plac budowy znowu ruszył, lecz nie byli na tyle szybcy, by zapobiec rozprzestrzenieniu się kręgów na wodzie aż po Ministerstwo Robót Publicznych, gdzie kierownik wydziału, mimo że zainkasował dwadzieścia tysięcy franków, nie był w stanie zablokować powołania dwóch architektów, którzy zażądali po dwadzieścia pięć tysięcy na głowę za uznanie owego wypadku za naprawdę przypadkowy.

– A w ratuszu albo w ministerstwie… Myśli pan, że dałoby się coś z tym zrobić? Chcę powiedzieć…

Adrien Flocard bardzo dobrze wiedział, co Charles chciał powiedzieć.

– To… – odparł wymijająco.

Sprawa była chwilowo ograniczona do kilku urzędników pełnych dobrej woli, tyle że pięćdziesiąt tysięcy franków, którymi dysponował Charles, już się rozpłynęło, a mglista odpowiedź Flocarda oznaczała, że przed ostatecznym zamknięciem tej sprawy inni jeszcze pośrednicy wycenią swoje poczucie obowiązku oraz swoją republikańską nieprzekupność na krociowe sumy. Żeby zdusić skandal, trzeba będzie rozdać co najmniej pięć razy więcej kopert niż zwykle. Dobry Boże, jakże się to wszystko sprawnie kręciło!

– Potrzebuję tylko trochę czasu. Nic innego. Tydzień lub dwa, nie więcej.

Wszystkie nadzieje Charles pokładał w tej jednej okoliczności: za kilka dni notariusz ogłosi sukcesję, a on otrzyma swoją część.

– Zawsze można spróbować zyskać tydzień lub dwa… – zaryzykował Flocard.

– Brawo!

Z tego, co Charles’owi przypadnie w udziale po bracie, zapłaci, ile żądają, i po sprawie.

Wszystko wróci do normy, zostawi za sobą tę okropną historię.

Tydzień lub dwa.

Znów się rozpłakał. Doprawdy miał najlepszego brata pod słońcem.

3

Kiedy wjechali na dziedziniec szpitala Pitié, Madeleine, ściskając bezwładną dłoń synka, pobiegła za lekarzem. Z zachowaniem najwyższej ostrożności ułożono dziecko na wózku.

Profesor od razu kazał je zawieźć do sali badań, dokąd matce chłopca nie pozwolono wejść. Ostatnią rzeczą, jaką zobaczyła, była głowa Paula i te niesforne kosmyki włosów, na które zawsze narzekała, nie sposób było ich ujarzmić.

Dołączyła do Léonce i Andrégo, obojga milczących.

Górę nad wszystkim brało zdumienie.

– Jak… – zapytała. – Jak to się mogło stać?

Léonce zbiło z tropu to pytanie. Wystarczyło przypomnieć sobie wydarzenie, by zrozumieć, „jak” to się stało, Madeleine najwidoczniej wciąż do siebie nie doszła. Popatrzyła na Andrégo znacząco. Czyż nie do niego należało wyjaśnienie sprawy matce? Ale on, choć fizycznie obecny, duchem był gdzie indziej, wymykał się, w szpitalnej atmosferze musiał czuć się nieswojo.

– Czy na piętrze był ktoś jeszcze? – nie ustępowała Madeleine.

Trudno powiedzieć. W domu Péricourtów zatrudniano liczną służbę, do czego dochodziły osoby najęte dodatkowo na ten dzień. Ktoś Paula wypchnął? Kto? Ktoś ze służby? I czemu miałby coś takiego zrobić?

Madeleine nie usłyszała pielęgniarki, która przyszła z informacją, że na drugim piętrze czeka pokój do jej dyspozycji. Spartański: łóżko, komoda, krzesło, człowiek czuł się w nim bardziej jak w klasztorze niż w szpitalu. André stał i wyglądał przez okno na krążące po dziedzińcu tam i z powrotem samochody osobowe i ambulanse. Léonce zdołała namówić Madeleine, żeby położyła się na łóżku, na którym ta dalej szlochała. Sama usiadła na krześle i trzymała ją za rękę, dopóki nie wszedł profesor, którego przybycie podziałało na Madeleine jak rażenie prądem.

Zerwała się.

Był teraz w fartuchu lekarskim, ale nie zdjął zmiętego kołnierzyka, co przydawało mu wyglądu zabłąkanego w szpitalu wiejskiego księdza. Przysiadł na brzegu łóżka.

– Paul żyje.

Dziwnym trafem wszyscy poczuli, że nie jest to do końca dobra nowina, że jest jeszcze coś, na czego wysłuchanie należało się przygotować.

– Jest pogrążony w śpiączce. Sądzimy, że za kilka godzin się z niej wybudzi. Nie mogę tego pani w stu procentach gwarantować, bo widzi pani, Madeleine, potem musi się pani liczyć z sytuacją… przykrą.

Potakiwała głową, niecierpliwie czekając, kiedy jej wreszcie powie to, o czym powinna wiedzieć.

– Bardzo przykrą – powtórzył Fournier.

Wtedy zamknęła oczy i zemdlała.

* * *

Kondukt robił wielkie wrażenie. Karawan posuwał się z rozpaczliwą dla uczestników powolnością, ale na chodnikach nie było przechodnia, który by się na jego widok nie zatrzymał pełen podziwu. Kiedy jednak docierał na ich wysokość, gapie się krzywili. Ta wielka pokojowa kotara, której błękit w świetle dnia wyglądał trochę zbyt swawolnie jak na taką okoliczność, te kwiaty stłoczone na trumnie, sprawiające wrażenie umęczonych nie mniej od zmarłego, ten klekot kółek o bok karawanu – wszystko to przydawało ceremonii aspektu pewnej dowolności, nad czym Gustave Joubert pierwszy ubolewał.

Kroczył w drugim rzędzie, kilka metrów za Charles’em i Hortense Péricourtami oraz ich dwiema niezdarnymi bliźniaczkami, które szturchały się łokciami. Nawet Adrien Flocard, który w tych okolicznościach nic nie znaczył, zajmował miejsce przed nim, bo Charles skorzystał z okazji, by omówić z nim swój interes, o którym Joubert rzecz jasna wszystko wiedział. Joubert wiedział prawie wszystko o prawie wszystkich, pod tym względem był bankierem doskonałym.

Wysoki i szczupły, o nieregularnych rysach, szerokich ramionach i zapadniętej piersi, od stóp do głów kościsty, był człowiekiem bez reszty oddanym swojej misji, którą uważał za święte posłannictwo, typem, do którego mundur Gwardii Papieskiej pasowałby jak ulał. Miał jasne, niebieskozielone oczy, którymi z rzadka mrugał, i potrafił wzbudzić w rozmówcy poczucie dyskomfortu, kiedy z naciskiem je w niego wlepił. Istny średniowieczny inkwizytor. Choć z natury niezbyt rozmowny, wyrażał się jasno i klarownie. Był to osobnik o ograniczonej wyobraźni, acz wielkiej sile charakteru.

Marcel Péricourt zatrudnił go zaraz po ukończeniu École Centrale, której on sam również był absolwentem i gdzie zwykle szukał przyszłych współpracowników. Bardzo niewiele brakowało, by Joubert, który był świetny z matematyki i fizyki, skończył ją z pierwszą lokatą. Nie licząc lat wojny, kiedy to został przydzielony do sztabu generalnego, gdyż biegle władał angielskim, niemieckim i włoskim, całe swoje życie zawodowe spędził w otoczeniu Péricourta. Poważny, tytan pracy, wyrachowany, odporny na rozterki duszy, idealny materiał na bankiera; szybko pokonał wszystkie szczeble kariery. Z każdym kolejnym pan Péricourt okazywał mu wotum zaufania aż po rok 1909, kiedy Joubert został mianowany dyrektorem generalnym i plenipotentem banku.

Często kierował interesami, odkąd jego pryncypał po śmierci syna w 1920 roku zaczął podupadać na zdrowiu. Dwa lata temu, kiedy Péricourt ostatecznie zrezygnował z kierowania firmą, Joubert przejął niemal całość pełnomocnictw.

Gdy rok temu pan Péricourt wspomniał o możliwości poślubienia przez Gustave’a Jouberta jego jedynej córki, ten skinął głową, jakby aprobując decyzję rady nadzorczej, lecz w rzeczywistości pod pozorami dystansu poczuł ogromną radość. Więcej, dumę.

Własnymi siłami wspiął się na sam szczyt hierarchii bankowej, cieszył się szacunkiem w świecie interesów, brakowało mu tylko jednego: majątku. Zbyt sumienny, by się samemu wzbogacić, zadowalał się wysokim poziomem życia, który umożliwiały jego zarobki oraz kilka drugorzędnych, dalekich od ekstrawagancji profitów, wygodny mieszczański apartament oraz namiętność do mechaniki, która sprawiała, że zmieniał samochody częściej niż trzeba, żadne tam zbytki.

Wielu jego kolegom ze studiów również powiodło się w świecie interesów, lecz na własny rachunek. Przejęli i rozwinęli rodzinne firmy bądź zapoczątkowali dochodowe produkcje, albo dobrze się pożenili; on odniósł sukces tylko per procura. Nieoczekiwana propozycja poślubienia Madeleine Péricourt rozbudziła w nim coś, czego sobie dotąd nie uświadamiał: poświęciwszy życie temu bankowi, od dawna czekał na jakiś gest wdzięczności proporcjonalny do jego zaangażowania i oddanych przysług, gest, którego się dotąd nie doczekał. Pan Péricourt, który zawsze odwlekał chwilę okazania wdzięczności, znalazł właśnie sposób, by to uczynić.

Nowina nie została jeszcze oficjalnie ogłoszona, a już cały Paryż obiegły pogłoski o przyszłym związku. Akcje rodzinnego banku zwyżkowały o kilka punktów, znak, że rynek uznał Gustave’a Jouberta za właściwy wybór. Czuł wokół swojej osoby rozkosznie chłodny powiew zawistnej plotki.

W ciągu tygodni, które nastąpiły później, Joubert zaczął patrzeć na rodzinną rezydencję Péricourtów nowym okiem. Widział się już w tych fotelach w bibliotece, w tej obszernej jadalni, gdzie tyle razy jadał kolacje w towarzystwie swojego pracodawcy. I nie uważał, by po wielu latach bezinteresownej służby było to czymś niezasłużonym.

Snuł fantastyczne plany. Wieczorami, przed pójściem spać, reorganizował, planował. Przede wszystkim koniec z kolacjami u Voisina, w restauracji, w której pan Péricourt był stałym klientem; odtąd gości będzie się przyjmować „w domu”. Już teraz myślał o kilku młodych kucharzach, których mógłby zatrudnić, marzył o stworzeniu godnej tej nazwy piwniczki. Jego stół stanie się jednym z najlepszych w Paryżu. Dzięki temu ludzie będą się do niego garnęli, jemu zaś pozostanie tylko wybierać spośród chętnych tych najbardziej użytecznych pod kątem jego interesów. Tym sposobem wyrafinowana kuchnia oraz dyskretna elegancja gościny staną się motorem sukcesu dla banku, Joubert miał bowiem ambicję uczynić go jednym z największych w kraju. W dzisiejszych czasach trzeba być elastycznym, rozwijać oryginalne produkty finansowe, wykazywać się kreatywnością, krótko mówiąc, stworzyć nowoczesny, tak potrzebny Francji model banku. Nie wyobrażał sobie, by któregoś dnia sukcesję po dziadku miał przejąć mały Paul; jąkała przewodniczący obradom zarządu byłby katastrofą dla interesów firmy. Joubert postąpi tak jak pan Péricourt i będzie potrafił w odpowiednim czasie znaleźć sobie następcę na miarę sukcesu, jaki rokował dla rodzinnej firmy.

Jak widać, czuł się panem sytuacji.

Więc kiedy Madeleine nagle oznajmiła, że żadnego ślubu nie będzie, Joubert spadł z obłoków na ziemię.

Myśl, że mogłaby odstąpić od tego projektu tylko dlatego, że sypia z tym małym korepetytorem francuskiego, wydała mu się kompletnie niedorzeczna. Niech sobie bierze amantów, jakich chce, niby dlaczego miałoby to zagrozić ich małżeństwu? Był jak najbardziej skłonny zaakceptować kontakty pozamałżeńskie żony; co stałoby się ze światem, gdyby zastanawiać się nad takimi sprawami! Ale nic nie powiedział, obawiał się, że taka wzmianka, nawet w zawoalowanych słowach, o jej „życiu kobiety” może zostać uznana za brak szacunku, że narazi się tylko na ryzyko utwierdzenia w swoim pechu, i nie dość, że jest upokorzony, to jeszcze się ośmieszy.

W rzeczywistości nad całą tą sprawą kładł się cień pierwszego męża Madeleine, Henriego d’Aulnay-Pradelle’a. Impulsywny, zdobywczy, męski, uwodzicielski, pewny siebie, cyniczny, bezwzględny (tak, wiem, że to dużo, ale ci, którzy go znali, powiedzą wam, że w tym portrecie nie ma cienia przesady), miał tyleż kochanek co dni w roku. Joubert zrozumiał to w dniu, kiedy opuszczając gabinet swojego pracodawcy, podsłuchał niechcący kilka słów Madeleine wypowiedzianych w jej rozmowie z Léonce Picard, której tłumaczyła, jak bardzo swego czasu cierpiała:

„Nie chcę zrobić tego samego Gustave’owi, teraz z kolei jego uczynić pośmiewiskiem całego Paryża. Można zadać cierpienie komuś, kogo się kocha, ale komuś, kogo się nie kocha… Nie, to podłe”.

Oznajmiwszy swoją decyzję ojcu, Madeleine poczuła się w obowiązku powiedzieć też coś Joubertowi.

„Zapewniam pana, Gustave, że nie ma w tym nic osobistego. Jest pan człowiekiem jak najbardziej…”

Tu żadne słowo nie przychodziło jej do głowy.

„Chcę tylko powiedzieć, że… Niech pan, proszę, nie bierze tego do siebie”.

Miał chęć odpowiedzieć: „Nie biorę tego do siebie, biorę to przeciwko sobie”, ale się powstrzymał. Popatrzył tylko na nią znacząco, po czym podporządkował się jak tyle razy w życiu. Postąpił tak, jak postąpiłby w takich okolicznościach każdy dżentelmen, lecz odebrał tę woltę jako afront.

Jego status pełnomocnika wydał mu się nagle przyciasny. Już wkrótce poczuł na sobie drwiące spojrzenia. Rozkoszny chłodny powiew plotki zastąpiły chwile ironicznej ciszy, szydercze niedomówienia.

Pan Péricourt powołał go na wiceprzewodniczącego licznych spółek wchodzących w skład grupy, Joubert podziękował, lecz uznał te nominacje za odszkodowanie nieproporcjonalne do straty, jaką poniósł. Przypomniały mu się młodzieńcza lektura i rozgoryczenie d’Artagnana, który choć kardynał obiecał mu rangę kapitana, pozostał porucznikiem.

Trzy dni wcześniej, podczas złożenia do trumny ciała dawnego patrona, Joubert stał nieopodal Madeleine, nieco z boku, jak kamerdyner. Wystarczyło go poobserwować, by wyrobić sobie dość dokładne pojęcie o jego najskrytszych uczuciach oraz dostrzec tę sztywność, to napięcie charakterystyczne dla powoli tlącego się gniewu, który u zwierząt zimnokrwistych jest jeszcze bardziej niebezpieczny.

Gdy kondukt doszedł do boulevard Malesherbes, zaczął padać lodowaty deszcz. Joubert otworzył parasol.

Wtedy Charles odwrócił się, zobaczył go, wyciągnął rękę i przepraszającym gestem wskazując na swoje córki, odebrał mu parasol.

Obie dziewczyny przywarły do siebie i znalazły się wraz z ojcem pod osłoną. Zziębnięta Hortense, przytupując nogami, próbowała zyskać choć kilka centymetrów parasola nad sobą.

Dalszą drogę na cmentarz Joubert odbył z odkrytą głową. Wkrótce deszcz zamienił się w ulewę.

* * *

Teraz z kolei hospitalizować trzeba było wstrząśniętą, nieprzytomną Madeleine. Nie licząc gałęzi Charles’a, połowa rodziny Péricourtów była w szpitalu, połowa na cmentarzu.

W sumie był to zwrot sytuacji w pełni zgodny z duchem epoki. W kilka godzin szanowana bogata rodzina przeżyła śmierć swojego patriarchy i przedwczesny upadek jedynego męskiego potomka; defetystyczne umysły mogłyby się w tym dopatrzyć spełnienia jakiegoś proroctwa. Dla człowieka tak inteligentnego i wykształconego jak André Delcourt byłby w tym materiał do snucia domysłów, tyle że on, ledwie minął głęboki szok, jakim był dla niego upadek małego Paula, zaczął znów rozpamiętywać bezmiar swojego rozczarowania. Jego relacja z pogrzebu Marcela Péricourta, jego nadzieje na sukces, wszystko przepadło. Można by tu długo deliberować na temat przypadku, przeznaczenia, zrządzenia losu, akcydentalności; on, który tak kochał słowa, czułby się w swoim żywiole, a tylko roztrząsał dołujące perspektywy.

W końcu wczesnym wieczorem dziecko, które ocknęło się żywe z dziesięciogodzinnej śpiączki, zakute w rodzaj sztywnego, sięgającego po brodę kaftana, zostało przewiezione do sali.

Ktoś musiał przy nim czuwać. Na ochotnika zgłosił się André. Léonce wróciła do domu Péricourtów, żeby przywieźć ubrania na zmianę i poprawić makijaż.

W pokoju stały teraz dwa łóżka, to, na którym leżał nieprzytomny Paul, i obok drugie, gdzie położono otumanioną lekami Madeleine, która jednak nie przestawała się rzucać i przewracać na boki; dręczona koszmarami, mamrotała przez sen.

André usiadł i dalej roztrząsał czarne myśli. Bezruch obu tych ciał go przygnębiał, to dziecko w stanie wegetatywnym budziło w nim lęk. I w pewien sposób miał do niego o to żal.

Czytelnik bez trudu domyśli się, czym była dla Andrégo perspektywa zostania kronikarzem pogrzebu narodowej znakomitości i jak mu to teraz ciążyło, że nie może nim być. Przez Paula. Przez to dziecko, któremu wszystko było dane z racji urodzenia. O które, nie żałując trudu, troszczył się bez mała po ojcowsku.

Fakt, był nauczycielem wymagającym i Paulowi musiało czasami trochę to jarzmo ciążyć, ale tak jest ze wszystkimi uczniami, on sam, André, przeżył sto razy gorsze rzeczy w szkole Saint-Eustache i od tego nie umarł. Z entuzjazmem podjął się tego zadania, polegającego nie na edukowaniu dziecka, ale na kształceniu go. Zależało mu, by przekazać chłopcu całą posiadaną przez siebie wiedzę. Dziecko, jak często mawiał, jest jak blok kamienia, a nauczyciel jest jego rzeźbiarzem. André uzyskał rezultaty, które z nawiązką rekompensowały jego trudy. Tak samo z jąkaniem. Pozostało jeszcze wiele do zrobienia, ale Paul bezsprzecznie mówił coraz lepiej. To samo z jego prawą ręką. Nie była to jeszcze ręka doskonała, ale dzięki dyscyplinie i skupieniu Paul osiągał wymierne i zachęcające rezultaty. Jeden nauczał, drugi się uczył, nie zawsze szło im łatwo, bynajmniej, ale André i Paul zostali, wzruszało go, kiedy teraz o tym pomyślał, tak, zostali przyjaciółmi.

André miał żal do swojego ucznia, ponieważ nie rozumiał jego postępku. Wiedział, że śmierć dziadka ogromnie małego zasmuciła, ale czemu nie przyszedł i z nim nie porozmawiał? Umiałbym znaleźć właściwe słowa, mówił sobie André.

Była dwudziesta druga. Tylko z latarni na dziedzińcu sączyła się do pokoju blada, żółtawa i chybotliwa poświata.

Nagle, rozpamiętując swoją porażkę, zadał sobie pytanie, czy naprawdę nie pozostał mu już nawet cień szansy. Może mógł napisać artykuł, nie uczestnicząc w pogrzebie?

Byłaby to prawdziwa loteria, ale patrząc na leżącego na łóżku Paula, zastanowił się nad tym. Czyż nie byłoby to dowodem lojalności i wiary w przyszłość, gdyby mimo wszystko zdobył się na napisanie tego artykułu? Czyż Paul nie byłby dumny, gdyby po powrocie do życia znalazł nazwisko swojego przyjaciela Andrégo Delcourta na dole strony w „Soir de Paris”?

Postawienie takiego pytania oznaczało, że odpowiedź już się zna.

Wstał, na palcach przeszedł przez pokój i udał się do dyżurnej pielęgniarki, grubej kobiety śpiącej na wiklinowym krześle; ta, obudzona, zerwała się na równe nogi, co, czego, papieru? Jej spojrzenie napotkało uroczy uśmiech Andrégo, wyrwała kilka kartek ze szpitalnego rejestru, wręczyła mu dwa czy trzy ołówki i z powrotem zapadła w sen o pięknym młodzieńcu.

Pierwsze, co zobaczył po powrocie do pokoju, to szeroko otwarte, błyszczące i nieruchome oczy Paula. Mocno go to poruszyło. Zawahał się. Powinien podejść? Coś powiedzieć? Nie wiedział, jak ma się zachować, zrozumiał, że nie zdoła uczynić pierwszego kroku. Usiadł z powrotem.

Oparł papier na kolanach, wyjął kajet, w którym tyle już zanotował, i zabrał się do pracy. Zadanie było trudne – widział tylko początek, co działo się po jego odjeździe? Na temat dalszego ciągu dziennikarze obsługujący wydarzenie dostarczą dokładnych i sensacyjnych szczegółów, do których on nie miał dostępu. Wybrał więc całkiem inny kąt narracji: liryzm. Pisał do „Soir de Paris”, dla czytelnika masowego, któremu schlebi artykuł rozmyślnie literacki.

Już wkrótce pogniecione, pokreślone, pomięte kartki stały się nie do odczytania, więc o trzeciej nad ranem, rozemocjonowany jak nigdy, poszedł znów do recepcji poprosić o kilka następnych; pielęgniarka, zirytowana, że znów ją budzą, prawie rzuciła mu je w twarz. Nie przejął się, miał papier, na którym będzie mógł na kolanie przepisać artykuł.

To wtedy dostrzegł, że błyszczące wciąż i nieruchome oko małego Paula patrzy w jego stronę. Odwrócił się na krześle tak, by osobliwie blada twarz tego dziecka, od stóp do głów zabandażowanego i sztywnego jak mumia, znalazła się poza polem jego widzenia.

4

Kiedy o siódmej rano zjawiła się Léonce, by go zastąpić, André, zamiast wrócić do domu, złapał taksówkę i kazał się zawieźć do redakcji dziennika.

Jules Guilloteaux przyszedł jak zwykle kwadrans przed ósmą.

– O… a co pan tu robi?

André wręczył naczelnemu swoje kartki, które ten ledwie mógł uchwycić, bo trzymał już inne, pokryte dużym zamaszystym pismem.

– Ale… ja już pana zastąpiłem!

Żałował, ale był też zaintrygowany. Jak Delcourt zdołał napisać relację, skoro przed wyruszeniem konduktu zniknął i więcej go nie widziano? Guilloteaux w swojej dotychczasowej pracy zetknął się z różnymi dziwnymi, szalonymi sytuacjami. Ale ta znajdzie się na czołowym miejscu w repertuarze anegdot, dzięki którym był bohaterem światowych kolacji, prosimy, drogi panie Guilloteaux, z pewnością ma pan jakąś ciekawą historię do opowiedzenia, a on kazał się prosić jak stara kokota, ależ, Jules, nalegała pani domu, a wtedy odkaszliwał, ta jest ściśle poufna, współbiesiadnicy przymykali oczy, z góry łaknąc puszczenia dalej w obieg tego, co usłyszą, no cóż, działo się to nazajutrz po pogrzebie tego biednego Marcela Péricourta…

– No dobrze, dobrze… – powiedział, otwierając drzwi. – Niech pan wejdzie…

Nie tracąc czasu na zdjęcie płaszcza, usiadł i położył na biurku oba artykuły, ten, który trzymał już w ręce, i tekst Andrégo, który chcąc ukryć zdenerwowanie, rozglądał się niedbale po gabinecie z roztargnioną miną człowieka nie do końca obecnego duchem, myślącego o czymś zupełnie innym.

Naczelny przeczytał kolejno obie relacje.

Po czym, już wolniej, przeczytał jeszcze raz artykuł Andrégo, zatytułowany: Wspaniały pogrzeb Marcela Péricourta w cieniu straszliwego dramatu, z podtytułem: „W chwili gdy kondukt żałobny ma już wyruszyć, wnuk zmarłego wypada z drugiego piętra rodzinnej rezydencji”.

Artykuł zaczynał się od ceremonii wyprowadzenia ciała, opisanej ze zwykłą w takich razach podniosłością („Prezydent Republiki, stając z uszanowaniem w opiekuńczym cieniu tego tuza gospodarki, jakim był Marcel Péricourt…”), następnie przechodził do nieoczekiwanego wydarzenia, z cudownym wyczuciem stopniując zdumienie zebranych („Wszystkich poruszył widok tego dziecka w białej rozchełstanej koszuli, która podkreślała jego czystość i niewinność”), by nagle przeistoczyć się w rodzinną tragedię („Ten niewyobrażalny dramat, który przyprawił matkę o rozpacz, rodzinę o osłupienie, a wszystkich obecnych o najgłębsze współczucie”).

Odchodząc od tradycyjnej relacji, André dostarczył tragedię w trzech aktach, obfitującą w emocje, niespodzianki i współczucie. Pod jego piórem ten pogrzeb pulsował życiem. Zgodnie z kredo Jules’a Guilloteaux młody pretendent posiadał dwie cechy niezbędne w zawodzie dziennikarza: umiejętność rozprawiania na tematy, na których człowiek się kompletnie nie zna, i opisywania zdarzeń, w których nie uczestniczył.

Naczelny uniósł wzrok, zdjął okulary i cmoknął. Był w wielkim kłopocie.

– Pana jest lepszy, kolego… Znacznie lepszy! Z nerwem, ze stylem… Naprawdę chętnie bym go wziął, ale…

André był załamany. Guilloteaux, o czym młodzieniec jeszcze nie wiedział, słynął z chorobliwego, niemającego sobie równych skąpstwa.

– Rzecz w tym, że zleciłem to już komu innemu! Musi pan zrozumieć, kolego, pan zniknął, a mnie potrzebny był materiał! I teraz musiałbym płacić… Tak więc…

Założył z powrotem okulary, wyciągnął do Andrégo jego artykuł. Sytuacja była oczywista.

– Ofiarowuję to „Soir de Paris” – oświadczył André. – Jest pana, proszę go opublikować.

Naczelny, uczciwy zawodnik, przystał na to: a skoro tak, to zgoda.

I w ten sposób André Delcourt wkroczył do dziennikarstwa.

* * *

Ocknąwszy się, Madeleine ujrzała łóżko Paula i podbiegła.

Była tak szczęśliwa, że widzi synka, że najchętniej by go przytuliła, lecz powstrzymał ją widok kaftana, w który był okutany, a jeszcze bardziej spojrzenie dziecka. Chłopiec nie leżał na łóżku, lecz jak figura nagrobna z szeroko otwartymi oczami na nim spoczywał; nie wiadomo było, czy w ogóle słyszy, czy rozumie, co się wokół niego dzieje.

Léonce bezradnie rozłożyła ręce. Leży tak, odkąd przyszła, ani drgnie…

Madeleine gorączkowo, niemal histerycznie zaczęła do Paula mówić.

I w tym stanie euforii połączonej z przestrachem zastał ją profesor Fournier. Zaczerpnął głęboko powietrza, spróbował zwrócić na siebie jej uwagę, ale nic z tego, matka tylko ściskała wystającą ze sztywnego pancerza dłoń syna.

Lekarz powoli rozdzielił jej palce splecione z palcami dziecka i zmusił ją, by się do niego odwróciła.

– Rentgen – zaczął; mówił powoli, jak do osoby głuchej, co nie całkiem odbiegało od rzeczywistości – otóż rentgen wykazuje, że Paul złamał kręgosłup.

– Żyje! – zawołała Madeleine.

Było to przykre dla lekarza, niełatwo mu było przekazać taką wiadomość.

– Szpik kostny został uszkodzony…

Madeleine zmarszczyła brwi i spojrzała na profesora Fourniera wzrokiem człowieka, który szuka rozwiązania szarady. Nagle je znalazła:

– Będzie go pan operował i… Ach! Trzeba być przygotowanym na długą operację, o to chodzi? Z pewnością trudną… – Kiwała głową, tak, rozumiem, długo potrwa, zanim Paul znów będzie taki jak kiedyś.

– Nie będziemy go operowali, Madeleine. Ponieważ nic się nie da zrobić. Te uszkodzenia są nieodwracalne.

Madeleine otworzyła usta w niemej próbie znalezienia jakiegoś słowa.

Fournier cofnął się.

– Paul ma paraplegię.

To słowo nie wywołało spodziewanego efektu. Madeleine nadal na niego patrzyła, czekając na ciąg dalszy: i…?

„Paraplegia” było pojęciem abstrakcyjnym… Cóż, powiedział sobie Fournier, do rzeczy.

– Madeleine… Paul jest sparaliżowany. Już nigdy nie będzie chodził.

5

W Paryżu nagle znów zrobiło się zimno. Nad miastem zawisło mlecznoszare niebo, którego intencje trudno było odgadnąć, dopóki na nowo nie spadł lodowaty, przenikliwy deszcz.

W pogrążonym w półmroku gabinecie mecenasa Lecerfa zapalono światło, obecni strząsnęli i powiesili na wieszaku płaszcze, zajęli miejsca.

Hortense koniecznie chciała towarzyszyć mężowi. Ta kobieta o płaskich piersiach, pośladkach i umyśle uważała Charles’a za jednostkę wybitną. Nic nigdy nie zachwiało jej przeszacowaną opinią o mężu, niezmiennie darzyła go bezgranicznym uwielbieniem, tym większym, że nienawidziła swojego szwagra Marcela, który według niej chciał zawsze z czystej zazdrości ujarzmić młodszego brata. A że otwarcie testamentu, bardziej jeszcze niż pogrzeb, ostatecznie przypieczętowywało śmierć tej starej kanalii, Marcela Péricourta, za nic w świecie nie zrezygnowałaby z uczestnictwa w tym wydarzeniu.

Tak więc w pierwszym rzędzie zasiadali Charles i Hortense, Joubert zaś, który powinien zajmować miejsce za nimi, siedział obok, ponieważ reprezentował Madeleine, która odmówiła opuszczenia szpitala.

Wieści o małym Paulu nie były dobre. Obudził się ze śpiączki, ale Joubertowi, który krótko stał u wezgłowia łóżka chłopca, ten wydał się dosłownie półżywy, sytuacja w żadnym razie nie wyglądała krzepiąco. Reprezentowanie Madeleine w tak doniosłej chwili wyraźnie wskazywało, że zajęcie miejsca przynależnego mężowi nie było z jego strony uzurpacją.

Na drugim końcu rzędu Léonce Picard, niezwykle powabna we fiołkowej woalce, złożyła skromnie dłonie na kolanach. Ona reprezentowała Paula. Boże, jakże ta dziewczyna była piękna. Oprócz Jouberta, człowieka czystego duchem, wszyscy w gabinecie byli jej urodą podekscytowani bądź, jak Hortense, rozdrażnieni.

Wprowadzenie mecenasa Lecerfa, połączenie dywagacji prawnych i prywatnych wspomnień, trwało ponad dwadzieścia minut. Notariusz z doświadczenia wiedział, że w takich okolicznościach nikt nie ośmieli się mu przerwać, słuchacze często boją się, że niestosowne zachowanie może im przynieść pecha, w takiej chwili naprawdę lepiej nie ryzykować.

Każdy z obecnych uzbroił się więc w cierpliwość i myślał o czym innym.

Hortense myślała o swoich jajnikach, które od zawsze ją bolały, przy każdym badaniu lekarz zadawał jej okropny ból, nasłuchała się na ten temat różnych historii, trzęsła się ze strachu i nienawidziła swojego brzucha, sprawiał jej tylko kłopoty.

Z kolei Charles znów miał przed oczami szczurzą twarz drobnego urzędnika w Ministerstwie Robót Publicznych, mówiącego: „To, o co mnie pan prosi, panie pośle, jest bardzo skomplikowane”. I wskazując na drzwi do sąsiedniego gabinetu, dodającego szeptem: „Ten to dopiero jest zachłanny, nawet pan sobie nie wyobraża jak… Nienasycony”. Niechże się to wreszcie skończy, myślał Charles, lekko przytupując nogą.

Léonce z ciekawością zastanawiała się, o jakich sumach, zapewne astronomicznych, będzie za chwilę mowa. Bardzo lubiła Madeleine, trzeba jednak przyznać, że trudno jest żyć z ludźmi tak niesłychanie bogatymi.

A Joubert po raz kolejny przygotowywał się na patrzenie, jak inni się bogacą.

– Tak więc nasz drogi Marcel Péricourt zwrócił się do mnie, by podyktować mi swoją ostatnią wolę.

Koniec wprowadzenia, była już prawie jedenasta.

Majątek Marcela Péricourta został wyceniony na około dziesięć milionów franków w akcjach banku dyskontowo-kredytowego, którego był założycielem, do czego dochodziła wartość prywatnej rezydencji na rue de Prony wartej dwa i pół miliona. Charles był mile zaskoczony tymi sumami, które szacował na niższe.

Testament Marcela Péricourta wymieniał beneficjentów w kolejności ich znaczenia. Po śmierci Édouarda jedyną jego spadkobierczynią została Madeleine. Dziedziczyła z górą sześć milionów franków oraz rodzinną rezydencję. Joubert, jego najbliższy współpracownik, tylko zmrużył oczy. Tyle dokładnie, ile zainkasowała Madeleine, on stracił.

Logiczną koleją rzeczy ostatni noszący nazwisko Péricourt, Paul, otrzymywał trzy miliony franków w obligacjach skarbowych, więc nierokujących wielkich profitów, lecz dających pewność, że z upływem czasu nie stracą na wartości. Zarządzać nimi będzie jego opiekunka prawna Madeleine Péricourt, on zaś wejdzie w ich posiadanie z chwilą ukończenia dwudziestu jeden lat.

Joubert, który jak nikt umiał liczyć, śledził licznik, ciekawy, jak jego pracodawca rozdysponował resztę, gdyż wyjąwszy rodzinną rezydencję, w dwóch ruchach rozdał dziewięćdziesiąt procent swoich aktywów.

Charles skromnie spuścił głowę. Na logikę teraz kolej na niego, co było zarazem prawdą i nieprawdą, gdyż następna darowizna dotyczyła jego córek. Każda z nich dostawała po pięćdziesiąt tysięcy franków, co znacznie zaokrągli posag, jaki mogli im ufundować rodzice.

Joubert w duchu się uśmiechał. Nie musiał już liczyć, ale to, czego się spodziewał, okazało się jeszcze gorsze, niż sądził. Charles Péricourt otrzymał dwieście tysięcy franków… Tyle co nic. Ledwie dwa procent majątku brata. To nie był spadek, to był policzek. Charles poczerwieniał na twarzy, ogłuszony, z oczami szklistymi jak u martwego ptaka.

Gustave Joubert nie był zaskoczony. „Dość już dla niego zrobiłem – mówił mu w cztery oczy Marcel Péricourt. – Niczego nie osiągnął własnym staraniem, mnożył tylko katastrofy. Mając pieniądze, w rok je roztrwoni i pociągnie za sobą całą swoją rodzinę…”

Reszta majątku została rozdzielona między różne instytucje typu Jockey Club, Automobile Club de l’Ouest czy Racing Club de France (Marcel uwielbiał kluby, choć nigdy w nich nie bywał).

Ostatecznym ciosem była oczywiście darowizna w wysokości dwustu tysięcy franków na różne stowarzyszenia kombatantów, symbolicznie reprezentujące obecność jego nieżyjącego syna Édouarda Péricourta. Symbol, który sam jeden ważył tyle co cały Charles!

Mecenas Lecerf zbliżał się do końca.

– „Dla Gustave’a Jouberta, oddanego, nieposzlakowanego współpracownika, który towarzyszył mi przez tyle lat: sto tysięcy franków. Dla personelu domu Péricourtów: piętnaście tysięcy franków, które zostaną odpisane od kosztów życia codziennego i rozdzielone przez moją córkę”.

Joubert, zachowujący tę zimną krew, której Charles nigdy nie miał, przyjął rzecz jasna tę dotację z urazą. To nie był policzek, to była jałmużna. Wymieniony został na samym końcu, tuż przed pokojówkami, szoferem i ogrodnikami.

Charles rozglądał się dookoła, jakby czekał, aż ktoś zainterweniuje. Ale odczytanie testamentu było zakończone, notariusz zamknął akta.

– Eee… niech mi pan powie, panie…

– Mecenasie.

– Niech będzie, niech mi pan powie… czy to wszystko jest legalne?

Notariusz zmarszczył brwi. Jeśli ktoś podawał w wątpliwość legalność sporządzonego przez niego aktu, kwestionował jego odpowiedzialność, a to mu się nie podobało.

– Co pan rozumie, panie Péricourt, przez słowo „legalne”?

– No, sam nie wiem! Ale…

– Proszę to wyjaśnić, panie Péricourt!

Charles nie wiedział, co tu było do wyjaśniania. Ale nagle przyszedł mu do głowy pewien pomysł, logiczny, oczywisty.

– Ależ, mecenasie! Czy legalne jest przekazywanie trzech milionów franków konającemu dziecku, które jak nic jutro umrze? Teraz, kiedy pan mu przyznaje tę kolosalną sumę, jest to ludzkie warzywo leżące w szpitalnym łóżku, które za niespełna tydzień powędruje za swoim dziadkiem do grobu! Więc jeszcze raz pana pytam: czy to naprawdę legalne?

Notariusz powoli wstał. Doświadczenie zawodowe podpowiadało mu ostrożność, ale także stanowczość.

– Panie i panowie, odczytanie testamentu Marcela Péricourta zostało zakończone. Rozumie się samo przez się, że ktokolwiek życzyłby sobie zakwestionować jego legalność, od jutra może wystąpić do sądu.

Ale Charles nie powiedział jeszcze ostatniego słowa, był jak te psy pozbawione systemu ostrzegawczego, które będą jeść czekoladę lub pić oliwę, dopóki nie zdechną.

– Chwilę, niech pan zaczeka! – wrzasnął, choć Hortense próbowała go powstrzymać. – A jeśli ten dzieciak już teraz, o tej porze, nie żyje? Co? A jeśli nie żyje? Ta pana kombinacja jest legalna? Pośle mu pan jego spadek na cmentarz?

Teatralnym gestem próbował wziąć na świadków zgromadzonych w osobie jednej tylko Léonce, gdyż Joubert ostentacyjnie odwrócił się do niego plecami, żeby włożyć płaszcz.

– A co, to prawda, może nie? Rozdaje się miliony umarlakom i nikomu to nie przeszkadza! No pięknie, brawo!

Co powiedziawszy, Charles opuścił gabinet, dosłownie unosząc pod pachą Hortense.

Notariusz zasznurował usta i uścisnął dłoń Léonce.

– Panie Joubert… – odezwał się, kiedy ta wyszła.

Dał znak Joubertowi, gdyby pan mógł poświęcić mi jeszcze minutę. Wrócili do gabinetu.

– Jeśli pan Charles Péricourt sobie życzy, może zakwestionować testament sądownie, lecz w interesie rodziny muszę panu…

Joubert przerwał mu machnięciem ręki.

– Nic takiego nie zrobi! Charles jest w gorącej wodzie kąpany, ale jest też realistą. A gdyby wykazywał jakieś tego typu zakusy, zadbam, by mu to wyperswadować.

Notariusz z namaszczeniem skinął głową.

– A, właśnie! – powiedział, jakby dopiero teraz sobie o czymś przypomniał. Otworzył szufladę biurka i nie szukając, wyjął duży płaski klucz. – Nasz drogi zmarły mi go wręczył… Do sejfu w jego bibliotece. Dla panny Madeleine. A ponieważ pan ją reprezentuje…

Joubert wziął klucz i od razu schował do kieszeni. Nie miał najmniejszej ochoty na kontynuowanie tej rozmowy. Obaj wiedzieli, że chodzi o czynność, którą tym razem Charles nie bez racji mógłby zakwestionować, co ani jednemu, ani drugiemu nie byłoby na rękę.

* * *

Charles rozpamiętywał swoją krzywdę. Hortense próbowała położyć mu rękę na przedramieniu, ale bezceremonialnie ją odepchnął, daj mi spokój. Uśmiechnęła się lekko, uwielbiała takie chwile. Jej mężczyzna w szponach wątpliwości lub gniewu to niezawodny znak, że będzie szalał; wielkie drapieżniki tak już mają, że ranne dają z siebie wszystko. Im bardziej był zdołowany, tym bardziej ona była górą. Po powrocie z odczytania testamentu wpadła w euforię, zaraz się przekonamy, co potrafi.

Samochód jechał przez Paryż, który osobliwie przypominał stan ducha Charles’a. Zapowiadał się długi okres niepogody. Charles obliczał. W urzędniczych standardach cenowych „chciwy” oznaczało dziesięć tysięcy franków; „zachłanny” – dwadzieścia pięć tysięcy; „nienasycony” – pięćdziesiąt. Do czego należało dodać paru drugorzędnych biurokratów, których stempel będzie niezbędny, powiedzmy dodatkowo dwadzieścia tysięcy, plus na nieprzewidziane wydatki dziesięć tysięcy…

Czyżby mnie też czekała śmierć? – pomyślał.

Nagle poczuł się osierocony. Miał ochotę zapłakać, ale mu nie wypadało. Nie wiedział, jak wybrnąć z tego impasu. Tak bardzo brakowało mu brata.

Szofer włączył wycieraczki i grzbietem dłoni przetarł parę z przedniej szyby.

* * *

Gustave Joubert przez chwilę obserwował deszcz przechodzący w śnieżną mżawkę, po czym wsiadł do samochodu; niezależnie od okoliczności zawsze sam prowadził.

Ten koniec panowania nie tylko dla niego był smutny.

Wystarczyło wejść do pokoju, w którym spał mały Paul, zobaczyć Madeleine, która z nogami na krześle drzemała, by uzmysłowić sobie, że to, co zostawił Marcel Péricourt, nie miało w gruncie rzeczy żadnego znaczenia, bo nic go długo nie przeżyje, wszystko i tak pójdzie wkrótce na zatracenie, jakie to smutne…

– Ach, to pan, Gustave? – Madeleine z trudem się podniosła. – Wszystko dobrze poszło?

– Tak, jak najbardziej.

Nie zapytała o żadne szczegóły, znak, że nigdy w to nie wątpiła. Skinęła tylko głową, to dobrze, tym lepiej… I przez kilka minut stali tak, patrząc na Paula, każde zatopione we własnych myślach.

– Mecenas Lecerf wręczył mi to dla pani. To klucz do sejfu pani ojca…

Równie dobrze mógłby jej mówić o kłopotach chińskiego rolnictwa, efekt byłby ten sam. Dlatego kiedy machinalnie wyciągnęła rękę po klucz, Joubert przytrzymał go, chcąc skupić jej uwagę.

– Madeleine… to, co znajduje się w sejfie, nie zostało wymienione w masie spadkowej, rozumie pani? Gdyby urząd podatkowy… Proszę zachować ostrożność.

Przytaknęła, lecz trudno było powiedzieć, czy zdaje sobie sprawę z wagi tego, co usłyszała. I rozpłakała się. Joubert odruchowo rozłożył ramiona, a ona, szlochając, w nie wpadła. Sytuacja była bardzo kłopotliwa. No, no, powtarzał, ale Madeleine rozkleiła się, dając upust rozpaczy, Gustave, och, Gustave, powtarzała, oczywiście nie do niego się zwracała, ale postawcie się na miejscu Jouberta, co miał sobie pomyśleć?

Trwało to długą chwilę.

W końcu odsunęła się, pociągnęła nosem, pospiesznie podał jej swoją chusteczkę, a Madeleine głośno, bez cienia gracji, wytarła nią nos.

– Przepraszam pana, Gustave… Nie powinnam robić z siebie takiego widowiska… – Spojrzała na niego z napięciem. – Dziękuję, że pan przy mnie jest, Gustave… Dziękuję za wszystko.

Przełknął ślinę, spostrzegł, że nadal trzyma klucz w ręce. Podał go Madeleine.

– Nie, niech go pan zachowa, obejrzymy to później, dobrze?

Po czym podeszła i pogłębiając konsternację Gustave’a Jouberta, pocałowała go w policzek, a jego aż zatkało. Powinien coś powiedzieć, lecz Madeleine odwróciła się już i poprawiała delikatnie pościel na łóżku Paula.

Gustave opuścił pokój, wyszedł na ulicę, wsiadł do samochodu. Wycieraczki z trudem chodziły, powiew gorącego powietrza gryzł w gardło. Gustave nadal był pod wpływem niezrozumiałego wzruszenia. Niezbyt przyzwyczajony do analizowania własnych stanów ducha, próbował odgadnąć, co Madeleine chciała tym gestem wyrazić. Może sama nie wiedziała.

Po przyjeździe do rezydencji Péricourtów podał pokojówce parasol i jak dawniej, szybko ruszył głównymi schodami do biblioteki.

Pokój niewiele się zmienił od ostatniego razu, kiedy rozmawiał w nim ze swoim pracodawcą, tyle że zauważało się w nim teraz rzeczy zasmucające, odłożone na biurko jego okulary czy fajki, które palił tylko wieczorami.

Nie czekając, Gustave wyjął klucz, przyklęknął przed sejfem i otworzył go.

W środku znalazł trochę dokumentów rodzinnych, prywatnych notatek oraz przewiązany zielonym sznurkiem niebieski płócienny worek zawierający dwieście tysięcy franków we francuskich akcjach, oraz prawie drugie tyle w zagranicznym bilonie.

6

Od pogrzebu pana Péricourta upłynęły dwa miesiące. W domu panowała pełna skrępowania cisza, atmosfera ciężka jak po rodzinnym obiedzie, który zakończył się kłótnią.

Kilka minut przed przyjazdem samochodu cała służba, nie ustalając tego między sobą, dyskretnie zgromadziła się na parterze. Jeden służący przesuwał od niechcenia miotełką po poręczy schodów, inny buszował w bibliotece, trzeci kręcił się tam i z powrotem, niby szukając zapodzianej szczotki.

Tę gorączkową i podszytą skrępowaniem ciekawość wywoływała bez wątpienia obecność w holu wejściowym fotela na kółkach, który panna Léonce kilka dni temu osobiście nabyła; widoczny przez deski skrzyni, w której był zamknięty, przypominał zwierzę w ogrodzie zoologicznym, nie wiadomo, jak bardzo niebezpieczne.

Na wiadomość o powrocie panicza Paula ogrodnik Raymond otworzył skrzynię za pomocą łomu i kiedy tylko minął pierwszy moment grozy, pokojówka nieśmiało podeszła do fotela i wyczyściła go. Tak jak robiła to z miedzianymi rondlami, wypolerowała metal, wypastowała drewno, fotel na kółkach aż błyszczał – niemal chciało się być sparaliżowanym.

Panią widywano tylko w przelocie, wpadała, żeby się przebrać, na pytania służby odpowiadała z roztargnieniem i w pośpiechu, załatwcie to z Léonce, mówiła. Całe dnie spędzała w szpitalu, aż powstawało pytanie, czy się tam na dobre nie przeniesie, nie stanie się jedną z tych chorych, co to przyjeżdżają do sanatorium i nic ani nikt nie jest w stanie ich stamtąd ruszyć.

Wczesnym rankiem zjawiła się Léonce i przeprowadziła ostatnią inspekcję. Na miejscu był już André w swoim odwiecznym ciemnoszarym surducie i zniszczonych, acz wypastowanych z rozpaczliwą energią trzewikach. Gustave Joubert, chcąc pokazać, że jest tu stałym bywalcem, nalał sobie łyk porto i zastanawiając się, jak dalece Madeleine będzie próbowała mieszać się w interesy, czuł się raczej spokojny.

Podczas pobytu Paula w szpitalu podpisywała wszystko bez czytania, dziękuję, Gustave. Gdy przychodził, całowała go w policzek, jakby byli starymi przyjaciółmi. Jeśli byłaby umalowana i ubrana, odnotowałby ten fakt jako zwykłą informację. Ale w wypadku kobiety w peniuarze, byle jak uczesanej, w przyniesionych z domu klapkach z pomponami było to bardziej poruszające, zachowanie niemal zażyłe, jakby byli mężem i żoną, jakby po wyjściu z sypialni całowała go, zanim zejdzie na śniadanie. Nie mówiąc o tym, że miała wtedy zwyczaj stawać na palcach, gdyż był znacznie od niej wyższy, i by nie stracić równowagi, łapała go za przedramię, siłą rzeczy się o niego opierając… Czyżby w jego duszy odżywała dawna, z przyczyn czysto przypadkowych wykluczona perspektywa?

Czy teraz, kiedy Madeleine musi bez reszty poświęcić się tak ciężko upośledzonemu dziecku, nie było w tym zbliżeniu z nim pragnienia, by ktoś się nią zaopiekował?

Było już prawie wpół do jedenastej, kiedy usłyszeli samochód należący do Charles’a. Ten, dysząc z niecierpliwości, rzucił się do baru, nalał sobie sporą porcję sherry i jednym haustem ją wychylił. Pot perlący się u nasady jego włosów, poczerwieniała twarz potwierdzały jedynie to, o czym regularnie donosiły Joubertowi jego źródła. Charles Péricourt znalazł się w większych niż kiedykolwiek tarapatach. Sprawa staje się delikatna, mówił mu jeden; sprawa jest na dobrej drodze, zapewniał drugi. Joubert nie wiedział jeszcze, co zrobi, jeśli Charles zdecyduje się zwrócić do niego o ratunek. Technicznie rzecz biorąc, przyjście mu z pomocą przedstawiało tyleż samo korzyści co pozwolenie, by utonął. Czy wręcz popchnięcie go do tego.

– O! – wrzasnął nagle Charles. – Oto on!

Samochód się zatrzymał.

Za szybą – głowa Paula. Z krótko ostrzyżonymi włosami jego buzia sprawiała wrażenie jeszcze bardziej pucołowatej niż zwykle. Patrzył na zgromadzonych na ganku ludzi. W pierwszym rzędzie Joubert i Charles, André nieco dalej, między służbą. W końcu pojawiła się Léonce, rozsunęła wszystkich, jako pierwsza zeszła do samochodu i otworzyła drzwi.

Przyklękła i uśmiechnęła się.

– Więc jesteś, mój mały książę, nareszcie w domu!

Paul nie odpowiedział, spojrzenie utkwił w ganku, pośrodku którego stał fotel na kółkach.

W kącikach jego ust zebrało się trochę śliny i Léonce pożałowała, że nie zabrała ze sobą chusteczki.

Madeleine wysiadła z drugiej strony i obeszła samochód. Wyglądała, jakby z każdym dniem traciła po kilogramie; właśnie to, chudość pani i panicza Paula, najbardziej rzuciło się w oczy chwilę po ich przyjeździe.

– No to wróciliśmy, słonko – powiedziała Madeleine, lecz czuło się dławiące ją wzruszenie, jakby się miała zaraz rozpłakać.

Odwróciła się do zgromadzonych na ganku. Nikt się nie poruszył.

Wtedy połapali się, że fotel na kółkach powinien zostać zniesiony na dół, żeby można było w nim posadzić dziecko.

Ogrodnik Raymond złapał więc za jego uchwyty, ale tak gwałtownie, że ledwie zszedł stopień niżej, do wszystkich dotarło, jaka zaraz nastąpi katastrofa, rozległ się krzyk, uwaga! Raymond odgiął się w tył, lecz pociągnięty ciężarem, o mało nie upadł; musiał wypuścić uchwyty, z pomocą wyciągnęły się ręce, ale już za późno, fotel, podskakując na stopniach, zaczął staczać się ze schodów coraz szybciej, Madeleine i Léonce ledwie zdążyły odskoczyć na bok. Paul z nieruchomym spojrzeniem obserwował nadciągającą katastrofę i ani drgnął. Fotel z metalicznym szczękiem walnął w samochód, po czym ciężko przewrócił się na bok.

Raymond szybko się poderwał i nerwowo wycierając ręce w nowy fartuch, zatopił się w przeprosinach, których nikt nie słuchał. Wypadek wstrząsnął wszystkimi. Widok fotela leżącego na boku, ze zwichrowanym, kręcącym się w powietrzu kołem, budził w obecnych poczucie porażki, które pogłębiała kamienna twarz małego chłopca o krótko ostrzyżonych włosach i oczach dziwnie nieruchomych, nieutkwionych w nikim ani w niczym.

Charles, osłupiały, aż rozdziawił usta. Istna śnięta ryba, myślał, i serce mu się kroiło na widok na wpół żywego, bezużytecznego dzieciaka, którego kompletnie niepotrzebne istnienie miało spowodować ruinę jego i jego dwóch w pełni zdrowych córek, mających przed sobą przyszłość, niech to szlag, ten mały umarlak zniszczy cały jego dorobek.

Raymond, okropnie skonfundowany, ukląkł obok wgniecionych drzwi samochodu.

Wziął chłopca na ręce, wstał i w ten sposób, ze zwisającymi bezwładnie nogami, w ramionach ogrodnika, panicz Paul wrócił do domu.

7

W życiu Madeleine wszystko uległo jakby lekkiemu przesunięciu. Nie płakała już, ale Paul często miewał straszliwe koszmary i kiedy podrywał się na łóżku z przeraźliwym krzykiem („Dam głowę, że znów przeżywa upadek!”, z rozpaczą wołała Madeleine, załamując ręce), podbiegała i krzyczała razem z nim. Czasami, czuwając przy synku, zasypiała, pytanie, kto komu dotrzymywał towarzystwa. Była bardzo zmęczona.

Zniknęły jej zdolności organizacyjne i dawna umiejętność podejmowania inicjatywy. Nadal była aktywna i nadal przemierzała korytarze z typową dla siebie stroskaną miną, ale niezdolna podjąć jakichkolwiek niezbędnych decyzji, robiła tylko dużo zamieszania. Najlepszym przykładem był fotel Paula. W wyniku upadku scentrowało się koło, siedzenie pośrodku pękło, fotel był nie do użycia. Kiedy Léonce przypominała, że trzeba go oddać do naprawy, Madeleine potakiwała, tak, tak, oczywiście, mówiła, ale dwa dni później fotel wciąż stał w holu na parterze niczym stary rupieć na strychu.

To samo z pokojem Paula na drugim piętrze. W obecnej sytuacji nie nadawał się już do zamieszkania przez chłopca, trzeba było wybrać inny i go tam przenieść. Madeleine, wciąż niezdecydowana, szukała rozwiązania: może tutaj, ale to za daleko od łazienki, podpowiadano jej, ach, tak, rzeczywiście, no to może tutaj, ale to pokój od północy, Paulowi będzie tu ciągle zimno i trochę za mało w nim światła. Patrząc na dom, Madeleine ogryzała paznokieć, tak, słusznie, mamrotała, po czym stwierdzała, że to ją przerasta, i zmieniała temat. Całymi godzinami skupiała się na drugorzędnych drobiazgach, na Titanicu wzięłaby się jak nic za malowanie leżaków.

Najlepiej będzie zainstalować Paula w sypialni pana Péricourta, podsunęła w końcu Léonce, obok jest toaleta, dużo tam światła, przestrzeni. Zgoda, powiedziała Madeleine takim tonem, jakby sama na to wpadła. Gdzie jest Raymond? – zapytała. Postawimy łóżko Paula obok okna…

Léonce ze spokojem przymknęła oczy.

– Madeleine… Myślę, że najpierw dobrze byłoby go trochę przemeblować. Paul nie może zamieszkać w tym pokoju… w stanie takim jak teraz.

Chciała przez to powiedzieć, że nie można zainstalować chłopca w pokoju nietkniętym od dnia, kiedy umarł w nim pan Péricourt. Madeleine zgodziła się. Skinęła głową i wróciła do syna.

Léonce wzięła się więc do pracy. Trzeba zmienić dywany, kotary, wysprzątać i zdezynfekować pomieszczenie, usunąć meble, nabyć inne, bardziej nowoczesne, takie, wśród których mogłoby żyć siedmioletnie dziecko niemogące się poruszać. Do tego potrzebne były pieniądze.

– Naturalnie, porozmawiaj, proszę, z Gustave’em – powiedziała Madeleine.

Léonce powinna zmienić stanowisko, objąć funkcję ochmistrzyni, więc również jej skromna pensja powinna wzrosnąć, o czym Madeleine, rzecz jasna, nie pomyślała. A dla Léonce pieniądze były ważne. Nieraz słyszano, jak z uśmiechem mówi: „Nie wiem, na co je wydaję, przeciekają mi przez palce”, i faktycznie, nie było miesiąca, by nie poprosiła o jakąś sumę a conto wynagrodzenia.

Gustave Joubert doskonale rozumiał, że wszystkie te dość absorbujące zajęcia nie wchodziły w zakres jej obowiązków damy do towarzystwa, ale jako doświadczony pracodawca pozostawił temat w zawieszeniu; po co płacić więcej pracownicy, która nie śmie się poskarżyć.

Z kolei André Delcourt nie podjął obowiązków guwernera Paula, który w swoim obecnym, na wpół wegetatywnym stanie nie nadawał się do jakichkolwiek lekcji. Ale André nadal pobierał pensję. Nie mając nic do roboty, chodził wielkimi krokami po domu z książką pod pachą i z zaaferowaną miną, w duchu modląc się, by nikt nie zażądał od niego rozliczenia. Madeleine Péricourt, którą znał, która tak często ze śmiechem ciągnęła go do łóżka, nie miała nic wspólnego z tą nerwową, spiętą, zaaferowaną i niespokojną kobietą, na którą się natykał w korytarzach i która mówiła: czy mógłby pan André przynieść jakieś pisma dla Paula, spróbuję mu trochę poczytać, wie pan, coś lekkiego, a za chwilę znów go wzywała, nie, André, lepiej książkę przygodową. Albo czasopismo. Sama nie wiem, niech pan się postara, mógłby pan pójść od razu? Ale kiedy wracał, ona myślami była już gdzie indziej, czy może pan poprosić Raymonda, żeby przyszedł, trzeba będzie znieść Paula, dziecko musi się trochę przewietrzyć.

Perspektywa szukania innej pracy była o tyle irytująca, że czuł, iż znajduje się w momencie przełomowym. Jego znakomita relacja z lutowego pogrzebu, choć nie zarobił na niej ani grosza, sprawiła, że tu i ówdzie o nim usłyszano. Kiedyś został nawet zaproszony przez hrabinę de Marsantes, która raz w tygodniu na boulevard Saint-Germain prowadziła salon otwarty i która uważała go, nawet jeśli dotąd nic jeszcze nie opublikował, za prawdziwego pisarza. Pragnąc dobrze się zaprezentować, poświęcił resztę swoich oszczędności na kupno nowego garnituru, rzecz jasna nie szytego na miarę, tylko z drugiej ręki i na tyle nieznoszonego, by mógł udawać nowy; nazajutrz puścił szew na plecach, zaniósł więc ubranie do pracowni na rue du Sentier do poprawki; efekt nie był zbyt widoczny, myślał, bo nie zauważył wyniosłego spojrzenia służących, którzy przepuścili go przodem w drzwiach do salonu.

Dla Madeleine istniał tylko syn. Za punkt honoru postawiła sobie zwłaszcza robienie przy nim wszystkiego sama. A że nie było już fotela na kółkach, trzeba go było nosić i nie pozwalała się w tym wyręczać. Paul bardzo schudł, ważył tylko piętnaście kilo, niewiele jak na siedmioletnie dziecko, ale mimo wszystko… „Ależ, panienko Madeleine, niech mi pani pozwoli!”, mówił Raymond. Dziesięć razy o mało nie upadła, ale nic nie pomagało. „Poz…zwól mu ma…mo!”, prosił Paul. Jąkał się jak nigdy.

Ludzie patrzyli, jak Madeleine krząta się przy synu, i zastanawiali się, do jakiej ostateczności się posunie.

Szczególnie posługa intymna była nie lada wyzwaniem. Trzy, cztery razy dziennie trzeba było Paula podnieść, rozebrać i zanieść do toalety, przewinąć jak noworodka, podtrzymać jego bezwładne nogi, obrócić, z powrotem ubrać. Bezwład tych kończyn rozdzierał człowiekowi serce. Spojrzenie chłopiec miał puste i nieruchome, nigdy się nie skarżył. Kiedy robiła mu kąpiele siarkowe albo przepisane przez profesora Fourniera masaże substancjami opiumowymi, słychać było, że szepcze mu coś do ucha jak w delirium; Paul stał się jej czyśćcem.

Jego skok z okna wciąż nie dawał jej spokoju. Nie mogła się powstrzymać, by nie dopatrywać się w nim powtórki gestu Édouarda, jej brata. Obaj rzucili się w pustkę. Jeden pod koła samochodu swojego ojca, drugi na trumnę swojego dziadka. Pan Péricourt był środkiem geometrycznym, w którym roztrzaskała się cała rodzina.

Madeleine zamierzała przeprowadzić śledztwo.

Zaczęła od syna. Posadziła go przed sobą na krześle, mama chce z tobą porozmawiać, Paul, mama pragnie zrozumieć, wiecie, coś w tym stylu… Chłopiec rumienił się, wiercił, kręcił głową w prawo, w lewo, Madeleine nie ustępowała, jąkał: n…nie, n…nie. Tak, tak, synku, mama chce się dowiedzieć, zrozumieć, Paul w milczeniu się rozpłakał, Madeleine podniosła głos, rozgorączkowana, rwąc włosy z głowy; zaczęła chodzić tam i z powrotem po pokoju, to mnie doprowadza do obłędu, krzyczała, Paul zalewał się łzami, Madeleine wrzeszczała wniebogłosy. Léonce była na zakupach, to Raymond, zaalarmowany krzykami, popędził po cztery stopnie na górę, otworzył z rozmachem drzwi, ależ, panienko, zadaje sobie pani ból, ledwie zdążył ją złapać, powstrzymać przed bieganiem po pokoju jak kura bez głowy, mały Paul osunął się na krześle, bliski upadku, nie miał dość siły, żeby się podciągnąć, z wielkim wysiłkiem przytrzymywał się palcami oparcia, Raymond nie wiedział, co robić, wypuścił matkę, pospieszył na ratunek synowi, wpadła z kolei kucharka, przytrzymała Madeleine, i taki oto widok zastała Léonce: Raymonda trzymającego na rękach Paula z bezwładnymi nogami i twarzą zwróconą ku górze oraz kucharkę siedzącą na łóżku z głową swojej pani na kolanach.

Ledwie się Madeleine po tym wydarzeniu pozbierała, znów zaczęła zadręczać się pytaniami.

I wtedy w jej umyśle zakiełkowała pewność. Ktoś w tym domu musiał coś wiedzieć, innej możliwości nie było.

Być może ktoś, kto z nim wtedy był. Myśl o winowajcy pośród personelu najpierw wydała jej się możliwa, a następnie pewna, to by wszystko wyjaśniało.

Zwołała wszystkich; sześć osób, nie licząc Léonce i Andrégo, stanęło przed nią rzędem. Była to najgorsza z możliwych metoda, można by pomyśleć, że ktoś ukradł srebra, to po prostu śmieszne. Nerwowo zacierając ręce, Madeleine zażądała prawdy. Kto widział Paula w dniu… wypadku? Kto przy nim był? Nikt nie wiedział, co odpowiedzieć, co się zaraz stanie.

– Na przykład ty. – Wymierzyła palcem w kucharkę. – Powiedziano mi, że byłaś na piętrze!

Biedna kobieta, mnąc w palcach fartuch, spąsowiała.

– To dlatego… że miałam na górze robotę!

– A! – wykrzyknęła triumfalnie Madeleine. – Widzisz, byłaś tam!

– Madeleine – błagała łagodnym tonem Léonce – proszę…

Nikt więcej się nie odezwał. Każdy wpatrywał się w swoje buty albo w ścianę naprzeciwko. Ich milczenie spotęgowało tylko gniew Madeleine. Podejrzewała spisek, zwracała się bezpośrednio do jednego, potem do drugiego, a ty?

– Madeleine… – powtórzyła Léonce.

Ale Madeleine była już głucha na wszystko.

– Który z was wypchnął Paula?! – wrzasnęła. – Kto wypchnął moje dzieciątko przez okno?!

Ludzie wytrzeszczyli oczy. Nikt stąd nie wyjdzie, dopóki ona nie pozna prawdy, pójdzie na policję, do prefekta, a jeśli nikt się nie przyzna, wszyscy pójdziecie do więzienia, słyszycie, wszyscy jak jeden mąż!

– Żądam prawdy!

I umilkła. Spojrzała na małą grupkę, jakby dopiero teraz ją zobaczyła, i z płaczem osunęła się na kolana.

Widok tej kobiety skulonej na podłodze, która teraz chrapliwym głosem jęczała, mógł wzruszyć, ale nikt nie pospieszył jej z pomocą. Służący jeden za drugim opuścili pokój. Wieczorem kilkoro z nich złożyło wymówienie. Madeleine przez dwa dni leżała w łóżku, wstając tylko po to, by zmienić Paulowi pieluchę.

Od tego dnia dom popadł w dziwne odrętwienie, ludzie milczeli lub rozmawiali półgłosem, współczuli swojej pani, mimo to szukali nowej posady, gdzie nikt człowieka nie potraktuje jak zbrodniarza. Przede wszystkim współczuli Paulowi, biednemu małemu człowieczkowi, na niego aż żal było patrzeć…

Wyczerpawszy hipotezy, Madeleine wyobraziła sobie, że odpowiedzi na to straszne pytanie udzielą jej niebiosa, i wróciła na łono Kościoła, które opuściła po śmierci swojego brata Édouarda.

Ksiądz od Świętego Franciszka Salezego udzielił jej jedynej rady, jaką miał: cierpliwie czekać i zdać się na wolę Boga. W tej sytuacji było to niewiele. Wiarę katolicką od jasnowidztwa dzieli tylko jeden krok i Madeleine zaczęła biegać po różnych guślarzach, wróżbitach i okultystach. Nie chciała być sama, towarzyszyła jej Léonce.

Konsultowały się u chiromantów, jasnowidzów, telepatów, a raz nawet u senegalskiego marabuta, który grzebał we wnętrznościach kur z Bresse i zapewnił, że Paul pragnął rzucić się w ramiona obecnej tu matki, a to, że z drugiego piętra, w niczym nie zachwiało jego przeświadczeniem, kura była kategoryczna. Wszystkie te kroki miały jedną wspólną cechę: niemożliwe było omówienie tematu w czasie jednej wizyty, potrzebne było kilka…

Madeleine przynosiła zdjęcia, kosmyki włosów, mleczny ząb, który Paul stracił rok temu. Z płaczem słuchała wyjaśnień, zwykle dość mętnych. Astrolog ujrzał upadek Paula w koniunkcji planet, było to mu pisane – i znów wracało się do Boga, historia zatoczyła koło. Léonce ze zgrozą patrzyła, jak płyną banknoty, poszło na to ponad sześć tysięcy franków.

Madeleine nie była aż tak naiwna, by wierzyć we wszystko, co jej opowiadano. Głęboko nieszczęśliwa, nie wiedziała, co ma myśleć, komu wierzyć, miotała się w przypływach paniki, bez cienia logiki przechodząc od pomysłu do pomysłu. Jej koncepty z rozpaczliwą regularnością kończyły się fiaskiem.

W końcu fotel inwalidzki wrócił z naprawy.

Paul nie poczuł się w nim ani lepiej, ani gorzej, ale przynajmniej Madeleine mogła, nie forsując sobie pleców, wozić go po piętrze, podjechać do łazienki. Był wyposażony w małą półeczkę, na której można było coś położyć, książkę, grę, ale Paul nie czytał ani się nie bawił, najczęściej wyglądał tylko przez okno.

Potem nareszcie pokój dla niego był gotowy. Pomieszczenie będące wcześniej biblioteką pana Péricourta zmieniło się nie do poznania. Léonce wybrała wesołe i żywe kolory na ściany, jasne zasłony. D…dzię…kuję ma…mo, powiedział Paul, to wyłącznie zasługa Léonce, kochanie, d…dzięk…kuję L…Lé…Lé…

– Drobiazg, kochanie, najważniejsze, że ci się podoba.

Kiedy Léonce wspominała o zatrudnieniu pielęgniarki, Madeleine zbywała propozycję machnięciem ręki.

– Paulem zajmuję się sama.

* * *

Dwieście tysięcy franków odziedziczonych przez Charles’a pochłonęła jego afera budowlana; ledwie zaczął stawać na nogi, zjawił się mały rudy reporter o szczurzej twarzy i umykającym spojrzeniu, którego „interesował plac budowy przy rue des Colonies”.

– Tym, co mnie martwi, nie są same roboty, ale ich wstrzymanie – oznajmił. – Trzy dni przerwy i znowu ruszają…

– No to skoro ruszają, to znaczy, że wszystko gra! – zawołał Charles.

– Innego zdania jest robotnik, którego odszukałem w szpitalu Salpêtrière… W opłakanym stanie. Czwórka dzieciaków, żona, która nic nie potrafi, zwierzchnik, który przypomina sobie o nim tylko po to, by oskarżyć go o zaniedbanie, niemniej podsuwa mu kopertę, niezbyt zresztą grubą, tylko tyle, żeby miał za co kupić sobie kule…

Charles spojrzał na niego. Do czego ten facet zmierza?

– Przyszedł mi do głowy pomysł na reportaż. Tydzień na budowie i nagle jakiś biedak, który przelatuje przez podłogę i ląduje piętro niżej z wykręconą nogą, szpital, stwierdzenie uszczerbku na zdrowiu, wie pan, tego typu rzeczy…

Od razu wyobraził sobie, jaką to wywoła katastrofę.

– Pomyślałem, żeby o tym napisać, ale bez obaw, wolę dostać pieniądze za nic.

Charles, który również prawie nigdy nic w życiu nie robił, mógł go zrozumieć, ale fakt, że propozycja wyszła od pracownika najemnego, wydał mu się niemoralny. Dziennikarz okazał się człowiekiem skłonnym do filozofowania.

– Bo widzi pan, informacja po jej upowszechnieniu traci wiele na wartości. Nieopublikowana warta jest znacznie więcej. To taka jakby premia za oryginalność…

– Jest pan… – Charles szukał odpowiedniego słowa.

– …dziennikarzem, panie Péricourt. Dziennikarz to ktoś, kto zna cenę informacji. W tej branży jestem ekspertem, a informacja o panu warta jest dziesięć tysięcy franków.

Charles mało się nie zakrztusił.

Wędrował teraz tam i z powrotem po poczekalni i kiedy Jules Guilloteaux wrócił do swojego gabinetu, ujrzał przed sobą jego oburzoną twarz.

Skandal na rue des Colonies, trefne materiały budowlane, rudy reporter (mały konus obsługujący komisariaty i szpitale), dziesięć tysięcy franków.

– Drogi Charles’u, ma pan jak najbardziej rację! – oświadczył. – Zaraz go wezwę, natychmiast z tym skończymy.

Charles poczuł ulgę i satysfakcję. Kiedy żegnali się uściskiem dłoni, Guilloteaux zapytał:

– A właśnie… Ta firma, o której pan mówił… Bousquet i Frères… Czy oni reklamują się w prasie?

– Ach, nie! Klienci sami do nich przychodzą! To byłoby wyrzucanie pieniędzy.

– Wielka szkoda! No cóż, Charles, to do zobaczenia. A co do tego młodego reportera, mam nadzieję, że wykaże zrozumienie.

W kwestii kłopotów, widząc, jak zbierają się nad jego głową, Charles wyrobił w sobie szósty zmysł.

– Jak to, „ma pan nadzieję”… Nie jest pan pewny?

– Rzecz w tym… Istnieje coś takiego, mój drogi, jak deontologia! Naczelny gazety nie może narzucać, czego chce i komu chce, byłoby to sprzeczne z etyką zawodową!

Argument był groteskowy. „Soir de Paris” nie miał nic wspólnego z prawdziwą gazetą. Nie było tu żadnych dziennikarzy, była wyłącznie siła robocza.

– Spróbuję, ale jeśli odmówi…

– Niech go pan wywali!

– Nie mogę się obyć bez tego typu pracowników, Charles! To drobni najemnicy! Niezbędni! No oczywiście, z punktu widzenia przetrwania dziennika, gdybyśmy mieli więcej reklam… Mając czterdzieści tysięcy z ogłoszeń, byłbym na pewno spokojniejszy o pańską sprawę… I pozwoliłoby mi to zmusić go do milczenia!

Charles oniemiał. Czterdzieści tysięcy franków…

– No dobrze – wykrztusił. – Pomyślę, pomyślę…

Guilloteaux otworzył drzwi, a potem położył rękę na ramieniu Charles’a.

– A niech mi pan powie, Sables et Ciments de Paris, czy oni się reklamują?

Tak oto Charles zadłużył się na siedemdziesiąt pięć tysięcy franków na ogłoszenia, które nigdy się nie ukażą.

Będzie musiał zdecydować się na krok upokarzający, lecz w obecnej sytuacji nieunikniony.

* * *

Gustave Joubert odczekał stosowny okres, ale nastał już maj i nie widział powodu, by dłużej zwlekać. Usiadł naprzeciwko Madeleine, żeby jej wszystko wytłumaczyć, ale ona wpatrywała się w niego takim wzrokiem, jakby mówił obcym językiem. Ująwszy jej dłonie, odezwał się jak do dziecka:

– Jest pani przewodniczącą rady nadzorczej banku, Madeleine, a przewodnicząca przewodniczy…

– Przewodniczyć radzie?

Była przerażona.

– Zamanifestować swoją obecność. Mogę przygotować krótkie wystąpienie, które potwierdzi, że bank pozostaje nadal w dobrych rękach. Proszę się nie obawiać, nikt nie będzie pani zadawał żadnych pytań.

Rada nadzorcza zbierała się w ogromnej sali na ostatnim piętrze siedziby firmy. Znajdował się w niej stół, wykonany na specjalne zamówienie, by mogło przy nim zasiąść ponad sześćdziesiąt osób.

Pośród przytłaczającej ciszy Madeleine weszła do sali.

Na jej przybycie wszyscy się podnieśli. Była widmem kobiety odzianym w wytworny strój, trzymającym w drżącej dłoni plik papierów, które zaraz upuściła; pospieszono z pomocą, trzeba było dokumenty na nowo uporządkować, zajęło to mnóstwo czasu, na twarzach wszystkich widać było zakłopotanie.

Zgodnie z radą Jouberta lekkim skinieniem głowy zachęciła zebranych, by z powrotem usiedli. Sześćdziesięciu z górą mężczyzn wpatrywało się w nią w milczeniu i czekało, by ich do siebie przekonała.

Wystąpienie okazało się katastrofą. Wahania, przejęzyczenia, powtarzanie się sprawiły, że jej przemowa była nieskładna, chwilami niedosłyszalna i – krótko mówiąc – patetyczna. Przez cały czas istniała obawa, że członkowie zarządu dyskretnie wstaną i wyjdą, a ona zakończy swoje wystąpienie przed trzema lub czterema niemającymi nic do stracenia akcjonariuszami, siedzącymi o piętnaście metrów jeden od drugiego.

Tymczasem nie.

Kiedy wreszcie uniosła głowę, zapadła głęboka cisza. Joubert wstał i patrząc na nią, zaczął klaskać, a w ślad za nim pozostali członkowie zarządu. Olśniewający sukces.

Wszyscy byli szczerze wzruszeni.

Ich główną obawą było to, że ta kobieta, silna z racji swojej pozycji, zapragnie kierować bankiem; teraz byli całkowicie spokojni. Klaskali, ponieważ na niczym się nie znała i będzie wiedziała, gdzie jej miejsce.

Zwołując to zebranie i przygotowując wystąpienie, znacznie bardziej techniczne, niż wymagała potrzeba, Gustave Joubert spełnił życzenie, jakie kilka miesięcy temu wyraził Marcel Péricourt: „Madeleine będzie, co oczywiste, moją jedyną sukcesorką, Gustave, ale… ale niech pan jej odradzi mieszanie się do interesów, będzie się w tym czuła obco. A jeśli tego zapragnie, niech pan znajdzie sposób, by ją od tego odwieść”.

Nie odzywając się więcej, uczestniczyła w niekończącym się posiedzeniu. Na odchodnym wszyscy ją otoczyli. Każdy chciał się z nią przywitać, wiedząc, że bez wątpienia w tym miejscu nie będzie już po temu okazji przed upływem roku.

* * *

Madeleine wpatrywała się w ścianę, w okno, kręciła się i wierciła, przypominały jej się te dawne noce, kiedy musiała czekać, zanim będzie mogła pójść do Andrégo „na górę”. Swego czasu mieli takie powiedzonko: „Dziś wieczorem… na górze”. Było jej z tego powodu wstyd, tak jakby wspomnienie dawnego szczęścia było zniewagą sytuacji jej syna.

Zbliżała się północ.

Minęła ponad godzina, nim wreszcie się zdecydowała, otworzyła drzwi, ruszyła korytarzem w stronę schodów dla służby, weszła na górę.

Pod pokojem Andrégo przyłożyła ucho do drzwi, niczego nie usłyszała, ujęła gałkę, obróciła ją.

André aż podskoczył.

– Madeleine…!

Zaskoczenie, skrępowanie, panikę – trudno powiedzieć, jak wiele wyrażał ten okrzyk. André trzymał w ręce kartki papieru, ołówek, Madeleine, Madeleine, powtarzał drżącym głosem, odłożył pospiesznie na stolik nocny papiery i trwał tak oniemiały, wpatrując się w nią, jakby jej nie poznawał, istny archeolog w obliczu nieoczekiwanego odkrycia.

Madeleine szybko wyciągnęła rękę, jakby chciała mu powiedzieć: „Nie bój się!”; żałowała już, że przyszła. Patrzyła na łóżko, na którym… Znów poczuła wstyd, zaczerwieniła się, miała chęć się przeżegnać. Rozpłakała się.

– Niech pani usiądzie, Madeleine… – wyszeptał André, jakby w obawie, że zostaną nakryci.

Na łóżku nie, nie chciała. Pozostawało krzesło, które jej szybko podsunął. Znów zwracał się do niej per pani, jak kiedyś w obecności innych ludzi.

– Przepraszam, André…

Podał jej chusteczkę do nosa. Odzyskawszy nieco pewności siebie, rozejrzała się po pokoju, jakby dopiero teraz go odkrywała, jakby nie pamiętała, że jest taki mały.

– André… chciałabym poznać twoje zdanie… Według ciebie… dlaczego Paul…

I znów się rozpłakała. No, Madeleine, no. W końcu udało jej się wyartykułować pytanie, które od razu przybrało formę samooskarżenia.

– Niech się pani tak nie torturuje – powiedział André. – Naprawdę, niepotrzebnie jest pani dla siebie tak niesprawiedliwa.

– Postępowałam źle, prawda?

Miała na myśli karę bożą. Ale to pytanie, zadane w tym pokoju, czyniło ich relację winną tego, co się wydarzyło. André nie był na to gotowy.

– Czy mimo to była pani złą matką?

– Na pewno rozkojarzoną…

– Paul nie był sam, miał panią, mnie, swojego dziadka! Wszyscy go kochali!

Żarliwy ton jego słów dobrze na nią podziałał. Nie zauważyła, że on mówi o tym już w czasie przeszłym. Wstała i wskazując na kartki papieru, rzuciła:

– Przeszkodziłam ci w pracy… To wiersze?

Patrzyła na niego, jakby był dzieckiem mającym przystąpić nazajutrz do komunii świętej.

– Cieszę się z uwagi na ciebie.

Podeszła do drzwi, przypomniała sobie, że trzeba je otworzyć szybkim ruchem, żeby nie zaskrzypiały.

André czuł się fatalnie.

Ta niespodziewana wizyta potwierdziła, jak nietrwała jest jego pozycja w tym domu. Będzie musiał odejść. Z czego będzie żył bez pensji nauczyciela? Zrobił szybki przegląd tych nielicznych możliwości, jakie wchodziły w rachubę. Przy swoich referencjach zawodowych mógł ubiegać się jedynie o posadę korepetytora francuskiego lub łaciny. Najpierw będzie musiał znaleźć posadę, a potem spędzać dziesiątki godzin z klasami nieuków za nędzną pensję, z której powinien wyżywić się, ubrać, opłacić mieszkanie, dobry Boże, on, który nie miał nawet czterdziestu franków oszczędności, a czynsze nieustannie rosły!

Już w progu Madeleine odwróciła się.

– Chciałam ci powiedzieć, André… – Mówiła szeptem jak kobieta w kościele. – Byłeś taki dobry dla Paula… Naprawdę… Możesz zostać tu, jak długo zechcesz… Mam nadzieję, że Paul… że kiedyś… Nie wahaj się…

André nie dowiedział się jednak, przed czym miałby się nie wahać, bo Madeleine raptem przerwała, zamknęła drzwi i zniknęła.

Nadal więc mieszkał w rezydencji Péricourtów, udając, że wierzy, iż zmusza go do tego „konieczność życiowa”, jak to wyniośle określał. W rzeczywistości miał w sobie znacznie mniej poczucia własnej wartości, niż sądził. Na polecenie Madeleine pokojówka znów podjęła cotygodniowe wizyty w jego pokoju, był oprany, ogrzany i nadal w co drugi poniedziałek wypłacano mu pensję.

Spotykając go, Madeleine przystawała. O, André, jak się pan ma, patrzyła na niego jak na Paula, kiedy ten był mały, wzrokiem kryjącym jednocześnie serdeczność, szczodrość i politowanie dla własnych uczuć, jak to bywa u niektórych matek.

8

Gustave Joubert, który wcześniej krążył między bankiem i szpitalem Pitié, teraz przemieszczał się między bankiem i domem Péricourtów. Czekając na nowego studebakera, wsiadał za kierownicę swojego duranta star M i zabierał ze sobą księgowego, pana Brocheta.

Ustalił się pewien rytuał. Wchodzili. Joubert przepraszał pana Brocheta, że zostawi go samego. Był wobec swoich pracowników raczej układny, podobnie jak kiedyś pan Péricourt w stosunku do niego. Im większą okazujesz podwładnym uprzejmość, zwykł mawiać, tym bardziej się ciebie boją, są pod wrażeniem, czują się tą uprzejmością wręcz zagrożeni – to prawo psychologii.

Pan Brochet zasiadał na krześle w korytarzu, z grubym plikiem dokumentów do podpisania na kolanach. Joubert wchodził do biblioteki, gdzie, zależnie od pory dnia, pokojówka przynosiła herbatę albo mały kieliszek porto. Po drodze chciała obsłużyć również pana Brocheta, który nieodmiennie podnosił rękę, dziękuję, nic, ledwie kilka metrów od przełożonego nie ośmieliłby się wypić nawet szklanki wody.

Madeleine niebawem schodziła, dzień dobry, Gustave, dłoń na jego przedramieniu, pointa na palcach, krótki pocałunek w policzek, uchylała drzwi do pokoju Paula, „na wypadek gdyby czegoś potrzebował…”. Joubert sięgał po swoją teczkę i zaczynał omawiać bieżące sprawy; każdą opatrywał drobiazgowymi wyjaśnieniami.

Następnie wzywano pana Brocheta, a ten z uszanowaniem kładł przed Madeleine dokumenty wymagające parafowania, Joubert zaś, jak to robił zawsze, nawet za życia pana Péricourta, odwracał kolejne strony. Madeleine podpisywała, co jej podsuwano. Pan Brochet wychodził i znów siadał na krześle w korytarzu, dziękuję, nic, odpowiadał pokojówce, która koniecznie chciała mu coś podać.

Uzyskanie zgody Madeleine było rzeczą łatwą, ale Joubert w głębi duszy tego nie lubił. Przestrzegał etyki bankiera, nie wypada nie interesować się pieniędzmi, to prawie niemoralne. W przypadku kobiety to nie dziwiło, ale i tak czuł się zawiedziony.

Rytuał wymagał, by nie żegnać się od razu po odrobieniu pańszczyzny z podpisami. Nie był podrzędnym urzędnikiem, który zaraz po wykonaniu zadania musi wyjść. Madeleine zwykle mówiła: niech pan usiądzie, Gustave, znajdzie pan chyba minutę dla swojej przyjaciółki… i wzywała pokojówkę, na niskim stoliku obok fortepianu znowu serwowano herbatę lub porto (w korytarzu pan Brochet unosił rękę, nie, dziękuję), a wtedy Joubert poruszał jedyny interesujący Madeleine temat, jej syna.

Omawiała skromne wydarzenia dnia, Paul zjadł odrobinę zupy, czytała mu, ale w trakcie lektury zasnął, to dziecko jest bardzo zmęczone. Zależnie od sytuacji Joubert kręcił głową z lewej na prawą lub z góry na dół, po czym wstawał, będę zmuszony panią pożegnać, Madeleine, ależ oczywiście, Gustave, a ja pana zatrzymuję w momencie, kiedy ma pan tyle pracy, no już, niech pan ucieka, dłoń na jego przedramieniu, pointa na palcach, pocałunek w policzek, do czwartku. Środy! A, tak, przepraszam, do środy!

Tamtego dnia odstępstwo od rytuału od razu zwróciło uwagę Madeleine.

– Czy coś się stało, Gustave?

– Chodzi o pani wuja Charles’a, Madeleine. Ma… to znaczy napotkał pewne trudności. Potrzebuje pieniędzy.

Madeleine założyła ręce, proszę mi o wszystkim powiedzieć.

– Najlepiej, żeby on sam to pani wytłumaczył. A potem pani zadecyduje… mamy środki, żeby mu pomóc, nie byłoby to…

Skinęła głową, niech mu pan powie, żeby do mnie przyszedł. Joubert, zadowolony, spojrzał na zegarek i gestem wyrażając żal, wstał. Madeleine jak zwykle odprowadziła go do drzwi.

Wspięła się na palce, pocałowała go w policzek, dziękuję, Gustave…

Długo całą tę sytuację analizował i spośród wszystkich dostępnych hipotez ten konkretnie moment uznał za najbardziej sprzyjający… Ale oto moment minął, zostawił go w tyle.

Więc trudno, Gustave wystartował z lekkim poślizgiem w programie: wyciągnął rękę, napotkał biodro Madeleine, objął je.

Była unieruchomiona.

Wpatrywała się w niego bez zmrużenia oka, po czym powoli z powrotem stanęła obiema stopami na podłodze.

Był bardzo wysoki, a w tej pozycji bolał ją kark.

– Madeleine… – wyszeptał Joubert.

Było to niekorzystne dla jej kręgów szyjnych, spuściła głowę, co się dzieje? Dostrzegła rękę Jouberta na swoim biodrze. Chciał ją jeszcze o coś poprosić. Dłoń Jouberta przesunęła się w górę na jej ramię, spokojnie i po bratersku.

Spuściła wzrok, to znak przyzwolenia, przewyższał ją o głowę; początek był wprawdzie trochę improwizowany, ale odzyskał już panowanie nad sytuacją.

Znowu na niego spojrzała.

– Jesteśmy przyjaciółmi, Madeleine, prawda?

No, tak, byli przyjaciółmi… Na jej twarzy malował się ostrożny półuśmiech, chciała pokazać Joubertowi, że czeka na ciąg dalszy, że może mówić.

Powtórzył przygotowane zawczasu frazesy:

– Kiedyś mieliśmy pewien plan, nie udało się, ale minęło sporo czasu. A dziś wszystko nas ku sobie zbliża. Śmierć pani ojca, wypadek Paula, brzemię interesów… Nie sądzi pani, że dobrze byłoby spojrzeć teraz na tę sprawę inaczej? I zaufać staremu przyjacielowi?

Jego dłoń wciąż spoczywała na ramieniu Madeleine.

Patrzyła na Jouberta, słowa, które właśnie wypowiedział, krążyły w jej głowie, nie znajdując drogi wyjścia. Nagle tknęła ją myśl: czy on aby nie prosi jej… o rękę? Ale nie była pewna.

– Do czego pan zmierza, Gustave?

Czy myśmy się dobrze zrozumieli? – zadał sobie pytanie. Skutkiem okoliczności zmuszony był nieco opóźnić początek swojego wystąpienia, ale oprócz tego wyłożył przygotowane kwestie bezbłędnie, we właściwej kolejności; nie bardzo wiedział, w czym problem.

Madeleine zmarszczeniem brwi podkreśliła dobitność swojego pytania.

Joubert wyobrażał sobie różne scenariusze, ale w żadnym razie nie przewidział tego, że nie zostanie zrozumiany. A że nie przygotował żadnego frazesu dla wybrnięcia z tej kłopotliwej sytuacji, poruszał się teraz po omacku. Skoro się nie cofnęła, to znaczy, że czeka na jakieś potwierdzenie, więc słowa zastąpił gestem. Ujął jej dłoń i uniósł do ust.

Tym sposobem przekaz był jasny. Ucałował jej palce i dla dobrej miary dodał:

– Madeleine…

Już, to powinno wystarczyć.

– Gustave… – odpowiedziała.

Nie był pewny, lecz wydało mu się, że na końcu tej odpowiedzi słyszy znak zapytania. Z kobietami irytujące jest to, że wszystko musi być zawsze dopowiedziane, zwerbalizowane, mają tak mało pewności siebie, że najdrobniejsza niejasność od razu budzi w nich wątpliwości, wahanie, z nimi wszystko musi być proste, zdecydowane, jasne. Oficjalne. To doprawdy przykre.

Nie wystąpi przecież z oświadczynami, to byłoby śmieszne. Szukając odpowiednich słów, przypomniał sobie pierwsze chwile z byłą żoną. To wspomnienie wychynęło jak pęcherzyk powietrza, zaskoczyło go; uniosła wtedy na niego oczy z tą samą co Madeleine niepewną, niezdecydowaną miną, teraz wyraźnie sobie to przypominał. Nachylił się. Pocałował ją. Na to właśnie czekała. I nie musiał już nic więcej mówić. Takie są kobiety, albo trzeba długo mówić, bo oczekują słów, wielu słów, albo zastąpić całą tę gadaninę pocałunkiem lub czymś podobnym (choć w ich przypadku nic nie zastąpi pocałunku), co spełnia tę samą funkcję.

Rozważał za i przeciw. Była tu, stała blisko niego, z zachęcającym uśmiechem na ustach. Do dzieła, trzeba się zdobyć na odwagę…

Madeleine obserwowała Jouberta i zaczynała się uspokajać. Na moment odniosła przykre wrażenie, lecz było to nieporozumienie. Czyżby miał jakieś kłopoty osobiste? Ta myśl ją przeraziła. Gdyby tak faktycznie było i przeszkodziłoby mu to w dalszym kierowaniu bankiem? Gorzej – a jeśli chciał pracować gdzie indziej…? Co ona wtedy zrobi? Najwyższy czas okazać mu nieco sympatii. Podeszła jeszcze bliżej.

– Gustave…

To było potwierdzenie, na które czekał. Zaczerpnął powietrza, nachylił się i pocałował Madeleine w usta.

Natychmiast się cofnęła i go spoliczkowała.

Wyprostował się, ocenił sytuację.

Zrozumiał, że Madeleine go zwolni.

Ona pomyślała, że Gustave poda się do dymisji, zostawi ją samą.

Zaniepokojona, zaczęła zacierać dłonie.

– Gustave…

Ale on już wyszedł. Mój Boże, co ja najlepszego zrobiłam? – przeraziła się Madeleine.

* * *

Gustave Joubert był skonsternowany. Jak mógł się aż do tego stopnia pomylić? Na okrągło to roztrząsał, zbyt poruszony, by móc spojrzeć na rzecz z dystansem.

W przeszłości nieraz raniono jego dumę, pan Péricourt nie był człowiekiem łatwym, ale tego, co Gustave tolerował setki razy ze strony pryncypała, nie był skłonny zaakceptować ze strony kobiety, nawet jeśli była nią Madeleine Péricourt.

Czyżby to był koniec jego kariery w banku? Było mnóstwo młodych zdolnych bankierów, gotowych zaprzedać własną duszę, byle móc dla Madeleine pracować, tym bardziej że dowiodła już, iż nie ma nic przeciwko młodym mężczyznom.

Będzie musiał znaleźć inną posadę. Och, wystarczy, że otworzę swój wizytownik z adresami, mówił sobie i miał rację, ale do odwołanego małżeństwa z córką patrona dodać teraz zwolnienie z przyczyn, których powinien się wstydzić, wydawało mu się czymś nie do zniesienia.

Dlatego kilka godzin później postanowił dla ratowania pozorów przejąć inicjatywę.

Napisał list, podając się do dymisji.

W prostych słowach zapowiedział swoje rychłe odejście, zaznaczając, że pozostaje do dyspozycji rady nadzorczej oraz jej przewodniczącej.

Czekając na przybycie gońca, przechadzał się po gabinecie. On, który trzymał na dystans wszelkie emocje mogące wpłynąć na jakość jego osądu, odczuwał teraz ogromny smutek. Jak mógłby pracować gdzie indziej niż tu, w miejscu, w którym spędził całe życie? Na myśl o tym ściskało mu się serce.

Goniec miał około dwudziestu pięciu lat, był w tym samym wieku co Joubert, kiedy ten zaczynał tu pracę. Ileż czasu i energii poświęcił tej firmie…

Podał mu swój list. A goniec wręczył mu inny, od Madeleine.

Była szybsza.

Drogi Gustave!

Przykro mi z powodu tego, co się stało. To nieporozumienie. Nie mówmy o tym więcej, zgoda?

Darzę Pana pełnym zaufaniem.

Pańska przyjaciółka

Madeleine

Joubert podjął więc pracę w banku, lecz towarzyszył jej głuchy gniew. Zamiast okazać się osobą pragmatyczną i rozsądną, Madeleine zachowała się nielogicznie, nieżyciowo i krótko mówiąc, w sposób emocjonalny.

Pozostanie na dotychczasowym stanowisku było rzecz jasna przyznaniem się do słabości, czego Madeleine była świadkiem, sprawczynią i czego będzie główną beneficjentką…

Ale sięgając tym sposobem dna, Gustave Joubert zadał sobie pytanie, czy na przekór wszystkiemu to ostatnie upokorzenie nie zapoczątkuje nowej epoki w jego życiu.

9

Trzy miesiące po powrocie ze szpitala dziecko nadal wyglądało przez okno. Madeleine, rozpaczliwie zastanawiając się, czym by je można zainteresować, pomyślała, że dobrze mu zrobi aktywność umysłowa. A to była domena Andrégo.

Myśląc o chłopcu siedzącym w fotelu, nieruchomym jak skamienielina i nietrzymającym moczu, André nie bardzo wiedział, jakim cudem miałby go czegokolwiek nauczyć.

Niemniej ostrożnie przytaknął:

– Tak, możemy spróbować.

W duchu przygotowywał się nie tyle do podjęcia pracy z byłym uczniem, ile zachowania skromnej pensji, od której zależało jego przetrwanie. Łacina byłaby głupotą, rachunki pozostawały poza zasięgiem dziecka niebędącego nawet w stanie otrzeć sobie ust, historia była zbyt teoretyczna – zdecydował się na etykę.

Niemniej do pokoju Paula wszedł bez złudzeń, a raczej z niedającym się opanować, dławiącym lękiem. Od wielu tygodni go nie widział. W pomieszczeniu panował półmrok, po szybach spływały krople deszczu. Z tą ziemistą cerą i wychudzoną twarzą Paul przypominał zwiędły liść. Madeleine, posławszy Andrému zachęcający gest, ze sztucznie wesołym uśmiechem dyskretnie się wycofała, zostawiam was, chłopcy, samych.

André odkaszlnął.

– Paul, drogi chłopcze…

Przeglądał książkę, szukając jakiejś stosownej do okoliczności sentencji, wszystkie brzmiały fałszywie, w tej sytuacji nawet najlepsze zamiary skazane były na porażkę.

Wybrał: „Nie ma nieprzezwyciężonych trudności dla tego, kto z wytrwałą odwagą z nimi walczy”. Uznał, że to trafna maksyma: poddany tak wielkiej próbie Paul musiał zebrać się na całą odwagę i jakiekolwiek byłyby trudności, którym… Tak, ta była dobra. Powtarzając „nie ma nieprzezwyciężonych trudności dla tego, kto z nimi walczy”, zrobił krok i wziąwszy głęboki oddech, zdecydowanie uniósł wzrok i spojrzał na swojego ucznia.

Paul zasnął.

Tajemniczym sposobem André od razu wyczuł podstęp. Paul tylko udawał, że śpi. Jego twarz nic nie wyrażała, ale to pewne, dziecko symulowało sen.

Był wściekły. Tyle włożył wysiłku w edukację tego chłopca i taka go spotyka nagroda? Ani postać skulona w fotelu inwalidzkim, ani strużka śliny w kąciku jego ust nie wystarczyły, by ukoić zimny gniew, w jaki czasami, w krzywdzących dla niego sytuacjach, André wpadał.

– O nie, Paul! – rzekł dobitnym głosem. – Nie licz, że dam się złapać w tak prymitywną pułapkę. – A że dziecko ani drgnęło, krzyknął: – Nie traktuj mnie jak kretyna, Paul!

Tym razem głośniej, niż zamierzał. Paul otworzył oczy. Przestraszony podniesionym głosem nauczyciela, złapał za złoty dzwoneczek i żywo nim potrząsnął.

André spojrzał w stronę drzwi. Madeleine już tu była.

– Co się…?

Podbiegła do Paula, co się stało, aniołku, przytuliła go. Nad ramieniem matki Paul wpatrywał się w Andrégo zimnym wzrokiem. Było to spojrzenie… wyzywające. Tak, właśnie takie. Andrégo zatkało. Zacisnął pięści, o nie, na to nie pozwoli, na pewno nie!

Madeleine gorączkowo dopytywała się: wszystko w porządku, kochanie?

– N…nic się n…nnie stało, ma…mmamo – odparł z wysiłkiem Paul. – Z…Z…zmę…czczenie…

André przygryzł wargi i milczał. Madeleine, zatroskana i skwapliwa, poprawiła pled na nogach syna, zaciągnęła zasłony.

– Chodźmy, André. Pozwólmy mu odpocząć, to dziecko jest wyczerpane…

* * *

Krok, który podejmował Charles, ogromnie dużo go kosztował, miał przynajmniej nadzieję, że ten będzie już ostatni, że nie będzie zmuszony prosić Gustave’a Jouberta, rzecz nie do pomyślenia, zwykłego pracownika jego brata!

Ta droga krzyżowa ciągnęła się w nieskończoność. Musi za wszelką cenę z tego wybrnąć.

Rezydencja Péricourtów bardzo się zmieniła. Panowała w niej sanatoryjna cisza, ledwie zakłócana przechodzącymi z rzadka służącymi, których zostało już tylko czterech. U stóp szerokich schodów stała teraz stalowa platforma, która dzięki systemowi krążków linowych pozwalała podnosić i opuszczać fotel Paula. Całość przywodziła na myśl średniowieczne narzędzie tortur.

Pokojówka poinformowała go, że „pani oczekuje pana na piętrze”. Charles wkroczył do pokoju zdyszany. Chwilę trwało, nim w panującym półmroku wypatrzył Madeleine, która siedziała sztywno obok fotela inwalidzkiego i powoli głaskała wychudzoną dłoń Paula, obojętnego na wszystko.

– Siadaj, wuju, proszę – odezwała się raźnym głosem, kontrastującym z grobową atmosferą pomieszczenia. – Jakie dobre wiatry cię sprowadzają?

Charles’a tknęła wątpliwość. Ten opanowany, niemal władczy głos obudził w nim dziwne przeczucie.

Wystartował.

A ponieważ, jak powszechnie wiadomo, kobiety nie rozumieją się ani na polityce, ani na interesach, położył akcent na aspekt emocjonalny, który najpewniej do nich przemawia. Padł ofiarą nieżyczliwości. Gorzej, manipulacji. Nadużyto uprawnień, jakich udzielił, i…

– Co mogłabym dla ciebie, wuju, zrobić?

Charles przeżył moment rozterki.

– No więc… potrzebuję pieniędzy. Niedużo. Trzysta tysięcy franków.

Dwa tygodnie wcześniej miałby do czynienia z rozmówczynią bardziej uległą. Joubert doradził jej udzielenie wujowi pomocy, a po ich niefortunnym qui pro quo była tak spanikowana na myśl, że mógłby odejść z banku, że ochoczo by za jego radą poszła i Charles wyszedłby z czekiem, nie musząc nawet otwierać ust. Ale potem wszystko się wyjaśniło. Joubert złożył jej wizytę. Podziękował jej. W ręce trzymał list, w którym Madeleine ponownie udzieliła mu wotum zaufania i który nieco teatralnym gestem wrzucił do ognia w kominku. Obawy Madeleine pierzchły, skutkiem czego poczuła się wolna, by podjąć decyzję zgodnie z własnym przekonaniem.

– Trzysta tysięcy franków – odrzekła. – Czy nie jest to mniej więcej wartość twoich akcji w banku? Czemu ich nie sprzedasz?

Charles’owi do głowy by nie przyszło, że bratanicę mogą interesować takie kwestie.

– To nasze jedyne aktywa – wyjaśnił cierpliwie. – Umożliwią uposażenie naszych córek. Gdybym te akcje sprzedał… – parsknął krótkim śmiechem, podkreślającym niedorzeczność takiej sytuacji – wylądowałbym dosłownie w nędzy!

– Och… aż tak źle?

– A jakże! Zapewniam, że zwracam się do ciebie tylko dlatego, że wyczerpałem już wszystkie inne rozwiązania!

Madeleine nagle się przestraszyła.

– Czy to znaczy, że stoisz na skraju bankructwa?

– Jak najbardziej. Jeszcze tydzień i będę bankrutem.

Ze współczuciem pokręciła głową.

– Chętnie bym ci, wuju, pomogła, ale to, co mówisz, mnie przed tym powstrzymuje.

– Jak to! A to dlaczego?

Madeleine splotła dłonie na kolanach.

– Twierdzisz, że stoisz u progu bankructwa. A komuś, kto stoi nad grobem, pieniędzy się nie pożycza, przecież wiesz… – Parsknęła krótkim, oschłym śmiechem. – Gdyby nie obawa, że zabrzmi to wulgarnie, powiedziałabym ci bez ogródek… że nie rozdaje się pieniędzy nieboszczykom. – Na moment odwróciła się, wyjęła chusteczkę i otarła strużkę śliny spływającą po brodzie syna. – A nawet nie wiem, czy dawanie pieniędzy komuś, na kim ciąży taki wyrok, byłoby w pełni legalne…

Cóż za podłość! Charles wrzasnął:

– Więc chcesz, żeby nazwisko Péricourtów znów było zmieszane z błotem?! Czy tego życzyłby sobie twój ojciec?!

Posłała mu smutny uśmiech. Współczuła mu.

– Przez całe życie ci pomagał, wuju. Zasłużył na to, byś zostawił w spokoju jego pamięć, nie uważasz?

Charles poderwał się tak gwałtownie, że przewrócił krzesło. Był bliski apopleksji.

Niemniej Madeleine bardzo by się myliła, sądząc, że odniosła zwycięstwo, ponieważ Charles, który walczył w polityce całe życie, nabył odruchów umożliwiających mu opuszczenie sceny bez ośmieszenia się.

– Zastanawiam się, jaką kobietą jesteś. – Zadał to pytanie tonem dociekliwej ciekawości, jak człowiek, który stanął w obliczu niespodziewanie głębokiej tajemnicy. – A raczej – podjął, spoglądając w stronę Paula – jaką matką jesteś.

– Co… co chcesz przez to powiedzieć?

– Jaka matka pozwala pozostającemu pod jej opieką dziecku wypaść z okna drugiego piętra?

Oburzona wyprostowała się, to był wypadek!

– Co za matką jesteś, żeby twój syn w wieku siedmiu lat był tak nieszczęśliwy, że zapragnął rzucić się z okna?

Ten atak Madeleine ogłuszył. Zachwiała się, szukając oparcia. Na odchodnym Charles, nie odwracając się, dodał:

– Wcześniej czy później wszystkim nam przyjdzie zdać rachunek, Madeleine.

10

Ostatni przystanek przed bankructwem. Charles był wstrząśnięty odkryciem, do jakiego stopnia odmiennie on i inni ludzie postrzegają sprawy.

Ujrzawszy Charles’a wchodzącego do jadalni Jockey Clubu, Gustave Joubert zamknął czasopismo motoryzacyjne, odłożył serwetkę i wstał, wyciągając ręce. Wskazał swój stolik i tonem wyrażającym żal powiedział:

– Przepraszam, Charles, że pana tu ściągnąłem, ale suflet nie pozwala na siebie czekać…

Charles był zadowolony, usłyszał przeprosiny.

Joubert trzymał sztućce z trochę zniewieściałą dystynkcją, ale nie patrzył na swój talerz. Utkwił bladoniebieskie spojrzenie w oczach Charles’a i z irytującą powolnością przeżuwał. A więc? – zdawał się mówić. Charles, który go nie znosił, teraz go znienawidził. Joubert doskonale orientował się w sytuacji. Wszyscy ci ludzie chcieli go zmusić, by wypił do dna swój kielich goryczy, co przyprawiało go o szewską pasję. Gdyby nie powstrzymywała go perspektywa ruiny, z wściekłości przewróciłby stół.

– Moja sprawa… komplikuje się.

Joubert bez pośpiechu założył okulary, nachylił się nad nieco wymiętą kartką papieru i cicho gwizdnął z podziwem.

Martwiła go nie tyle kwestia pieniędzy, ile groźba zszargania nazwiska Péricourt. Madeleine odmówiła wujowi pomocy, po raz kolejny kobieca psychologia wzięła górę nad względami strategicznymi.

Otarł usta, odłożył serwetkę.

– Jest pan pewny, Charles, że mając tyle, zdoła się pan z tego wygrzebać?

– Oczywiście! – uniósł się Charles. – Wszystko skalkulowałem.

Gustave Joubert uśmiechnął się i wstał.

Podszedł do zarezerwowanej dla siebie szafki, z niebieskiego płóciennego worka przewiązanego zielonym sznurkiem wyjął dwieście tysięcy franków i włożył je do koperty z monogramem Jockey Clubu. Po powrocie położył ją bez słowa na rogu stolika.

Charles wymamrotał coś, co miało być podziękowaniem.

– Dobranoc, Charles. Proszę pozdrowić Hortense.

– Dziękuję, Joubert.

Odruchowo Charles zwrócił się do pełnomocnika banku nie po imieniu, lecz nazwisku. W końcu był zwykłym pracownikiem.

* * *

Madeleine nie była naiwna. Daremnie André przemykał pod ścianami, starając się jak najmniej rzucać w oczy; jego bezczynność stanie się wkrótce w domu problemem. Dla krzątających się od rana do wieczora ludzi obecność młodego i zdrowego mężczyzny, który pobiera pensję za siedzenie w pokoju i układanie wierszy, jest czymś szokującym, niesprawiedliwym. To coś, co nawet bogaty zrozumie.

– Ejże – powiedziała, patrząc na swoją umalowaną twarz w lustrze – lepiej jednak założyć woalkę…

Jules Guilloteaux czekał na nią, droga Madeleine, ujął ją pod ramię, jak rekonwalescentkę zaprowadził do swojego gabinetu.

Potem podczas światowych kolacji Guilloteaux każe się trochę prosić o opowiedzenie tej sceny, ależ, Jules, no cóż, szczerze mówiąc, każdemu, kto swego czasu znał tę kobietę, trudno byłoby ją teraz rozpoznać; opowie, jak odchyliła woalkę, wspomni o twarzy naznaczonej smutkiem, o ściągniętych rysach, trudno teraz odgadnąć jej wiek, ale z dojściem do clou swojego małego spektaklu będzie zwlekał, ależ, Jules, niechże pan nie każe nam czekać, no cóż, co z tego, że wyglądała jak zdjęta z krzyża, ale przyszła do mnie w sprawie kochanka. Nieee! Tak, tak, a jakże. Od tego momentu wszyscy łapczywie chłonęli anegdotę.

– Ależ, drogie dziecko – od urodzenia ją tak nazywał, był bliskim przyjacielem jej ojca – co niby miałbym mu dać do roboty?

Czy jest zadowolony z jego relacji z pogrzebu pana Péricourta? Naczelny chętnie przyznawał, że faktycznie, artykuł został dostrzeżony, pani przyjaciel, to znaczy pani protegowany, zręcznie włada piórem.

– Mógłby panu zaproponować… no nie wiem, krótką notatkę, jakąś kronikę…

– Takie rzeczy, droga Madeleine, zarezerwowane są dla sprawdzonych dziennikarzy! Co by powiedziano w gazecie, gdybym zatrudnił do pisania codziennego felietonu kogoś, kto się na niczym nie zna?

Madeleine była córką bankiera. Nauczyła się, że wszystko zaczyna się i kończy na kwestii pieniędzy i że za protestami Jules’a Guilloteaux kryją się cyfry.

– Proszę, żeby go pan zatrudnił, nie żeby mu pan płacił.

Guilloteaux spuścił wzrok, rozmarzony. Czyżby Madeleine gotowa była płacić z własnej kieszeni, byle zatrudnił jej młodego przyjaciela?

– Chęć zrobienia przyjemności Madeleine to nie wszystko – powiedział nazajutrz do Andrégo. – Prowadzę dziennik, a nie organizację dobroczynną, więc co niby miałbym dać panu do roboty?

Młody mężczyzna otarł wilgotne dłonie o spodnie.

– Pomyślałem – wymamrotał – o krótkim felietonie zatytułowanym Szkice. Okolicznościowe zapiski, tu i ówdzie dostrzeżone sytuacje, ale wszystko pod specjalnym kątem. – Wyciągnął z kieszeni kartkę, rozprostował ją: artykuł był o…

– …aptekarzach? Czemu o aptekarzach?

Przeglądając artykuł, Guilloteaux aż cmoknął. Kilku pigularzy zarobiło karę więzienia za otwarcie swoich aptek w niedzielę.

„Tak więc łatwiej opić się kawą w pobliskim lokalu niż znaleźć lekarstwo dla dziecka, które miało czelność rozchorować się w niedzielę”.

W ironicznym tonie André wyliczał zawody, wobec których logiczną koleją rzeczy również powinny być stosowane sankcje prawne – strażacy, położne, lekarze i tak dalej – i kończył krótką, acz żarliwą obroną swobody działalności gospodarczej: „Niech więc posłowie nadal przelewają z pustego w próżne, co tak uwielbiają robić, ale niech pozwolą działać dla wspólnego dobra tym, którzy mają odwagę wstawać wczesnym rankiem, w porze kiedy Zgromadzenie i Senat śpią jeszcze snem sprawiedliwego”.

To było dobre. Jules Guilloteaux zrobił zakłopotaną minę.

– Tak, przyznaję, że napisane z polotem.

Kwadrans później André znalazł się na czele nowej rubryki „Soir de Paris”, sygnowanej inicjałami A.D. Czterdzieści linijek. Na trzeciej stronie. Od wtorku do piątku.

– To dobre dni, dzięki temu da się pan poznać. Weźmiemy pana na okres próbny. Ale nie mogę panu płacić, tak żeśmy się umówili, nieprawdaż, z pana… z Madeleine Péricourt.

Opowiadając tę historię, pomijał kwestię honorarium, dając do zrozumienia, że zgodził się na przyjęcie Andrégo Delcourta z dobrego serca i płacił mu tyle co każdemu innemu felietoniście.

11

Od lata do świąt Bożego Narodzenia Paul urósł dwa centymetry i schudł trzy kilo. Miał ciągłe kłopoty ze snem, w nocy często budziły go koszmary. Była także kwestia pożywienia, prawie nic nie jadł. Profesor Fournier lamentował: Paul musi przybrać na wadze, to warunek przeżycia. Te słowa przerażały Madeleine. Trzy, cztery razy dziennie z talerzem w ręce stawała przy fotelu i ciągle próbowała jakiegoś nowego podstępu: piosenki, wyliczanki, opowieści, gniewu. Nie bronił się, ale:

– N…nie mm…mogę, m…mma…m…mo, p…prze…przełknąć – mówił.

Madeleine odsyłała tacę do kuchni i wydawała dyspozycje co do następnego posiłku, próbowała wszystkiego; jeśli wyobraziła sobie, że cud nastąpi za sprawą purée z brokułów, pędzono po nie na drugą stronę Paryża.

Rok po „wypadku” to ona wciąż przewijała Paula, podnosiła go, ale że robiła się coraz słabsza, trzeciego lutego 1928 roku, niosąc go do łazienki, upadła. Dziecko gwałtownie uderzyło głową o nóżkę wanny. Madeleine czuła się winna i Léonce, która od zeszłego lata nalegała na to rozwiązanie, postawiła wreszcie na swoim. Zaczął się niekończący korowód pielęgniarek.

Ta była zbyt brutalna, ta zbyt powściągliwa, albo za młoda, albo za stara, inna podejrzanie się zachowywała, trudno zliczyć te, które wyglądały na niechlujne lub opryskliwe, na przewrotne lub głupie, Madeleine nikt nie odpowiadał, bo nikogo nie chciała.

Léonce próbowała jej uświadomić, że trudno będzie znaleźć pielęgniarkę całkowicie bez wad, lecz nic to nie dawało, dopóki nie pojawiła się trzydziestoletnia kobieta o wieśniaczej aparycji, szeroka w biodrach, szeroka w ramionach i o bujnej piersi, rumiana na twarzy, z małymi głęboko osadzonymi oczami, z włosami jasnymi tak, że prawie białymi, i o mocnych zębach, które wciąż ukazywała w olśniewającym uśmiechu, bardzo ujmująca.

Stanęła przed Madeleine i powiedziała coś niezrozumiałego, ponieważ była Polką i nie znała słowa po francusku. Przedstawiła liczne referencje z zagranicy, które kolejno po polsku komentowała; Léonce zaczęła się śmiać, Madeleine udało się zachować powagę, choć podobnie jak przyjaciółka, uważała sytuację za kompletnie niedorzeczną. Nawet jeśli sprawdzenie jej referencji byłoby możliwe, Madeleine za nic w świecie nie zgodziłaby się zostać w swojej dzielnicy „tą, która zatrudniła Polkę”… Wysłuchała do końca jej przemowy, starannie złożyła plik świadectw i oświadczyła, że nie przyjmie do pracy „pielęgniarki pol… hmmm… z którą nie będzie się można porozumieć”.

Młoda kobieta, nie zrozumiawszy przekazu, szeroko się uśmiechnęła, ani trochę niezaskoczona pomyślnym przejściem pierwszej próby, i szeroko otwierając oczy, by pokazać, że chciałaby teraz jak najszybciej poznać dziecko, wskazała na drzwi pokoju.

– Może teraz do niego pójdziemy? – zapytała. Po polsku.

Madeleine cierpliwie zaczęła jej jeszcze raz wyjaśniać, ale ledwie otworzyła usta, młoda kobieta wtargnęła do pokoju i podeszła do fotela Paula. Madeleine i Léonce pospieszyły za nią.

Pielęgniarka należała do osób gadatliwych. Nikt nie rozumiał ni w ząb tego, co mówiła, lecz wszystko można było wyczytać z jej twarzy, jak u aktorki kina niemego. A to, co zastała, jej nie pasowało. Cofnęła fotel, rozejrzała się za jakąś szmatką i zrzędząc, zaczęła wycierać stolik zaśliniony przez Paula. Wygładziła mu pled na kolanach, zabrała jego szklankę i poszła ją opłukać, a potem ustawiła fotel chłopca przodem do okna, ale lekko zaciągnęła zasłonę, by nie raziło go światło, a następnie uporządkowała stolik nocny, z którego nie korzystał, ułożyła kilka książek, których nigdy nie czytał, i przez cały ten czas nie przestawała mówić, przeplatając swoje trajkotanie nagłymi wybuchami śmiechu, jakby jednocześnie zadawała pytania i udzielała odpowiedzi, jakby pytania ją śmieszyły, a odpowiedzi były przekomiczne. Madeleine i Léonce zaparło dech. Nawet Paul, słuchając jej paplaniny, w końcu pochylił głowę i zmrużył oczy, próbując odgadnąć w niej coś tajemniczego, aż wreszcie na jego twarzy wykwitł cień uśmiechu, a tyle wam powiem, że jeszcze nigdy, odkąd wrócił ze szpitala, nie okazał się aż tak towarzyski.

Potem trach, i wszystko się zmieniło.

Młoda kobieta znieruchomiała, uniosła jak pies myśliwski nos, popatrzyła na Paula, zmarszczyła brwi, przemówiła grubym głosem i zrozumiano, że jest zła. Jednym ruchem schwyciła dziecko, podniosła je jak pakiet z bielizną, przeniosła na łóżko, położyła i z uniesionym palcem wskazującym, nie przestając mamrotać, zaczęła go rozbierać i przewijać.

W trakcie tej intymnej toalety nadal komentowała sprawę. Nie wiadomo było, czy mówi do Paula, czy do siebie, pewnie jedno i drugie, tonem i dobrodusznym, i nieznoszącym sprzeciwu, i ganiącym, i rozbawionym, która to mieszanka wywołała u Paula nikły uśmiech. Drugi w ciągu kwadransa. Nagle, trzymając pieluchę w wyciągniętej ręce i zatykając nos, wybuchła śmiechem i chwiejąc się, jakby odór ścinał ją z nóg, podeszła do kosza z bielizną i wrzuciła tam zawiniątko, po czym z powrotem zaczęła ubierać Paula, który po raz pierwszy spróbował zabrać głos:

– Z…zza…zapomnia…

– Babababa! – odrzekła, nie przerywając zajęcia.

Kiedy skończyła, wszyscy już wiedzieli, że odtąd Paul nie będzie nosił pieluchy.

Bo Vladi nie chce.

Władysława Ambroziewicz. Vladi – zaznaczała, unosząc oba palce wskazujące.

Było w niej coś prostego i młodzieńczego, jakaś zdumiewająca energia i radość życia.

Léonce dostrzegła nieprzeniknioną twarz Madeleine, która założyła ręce, jak gdyby zdecydowana nie dać sobie nic wmówić. Léonce objęła ją.

– Nieźle sobie radzi, prawda, Madeleine?

Madeleine przeraziła się.

– Ależ nawet o tym nie myśl! Péricourtowie nie zatrudnią przecież do opieki nad dzieckiem cudzoziemki! I w dodatku Polki!

Ale w tym momencie ich uwagę przyciągnęły głosy. Pielęgniarka siedziała przed Paulem, trzymała go za ręce i recytowała coś, co musiało być wyliczanką. Przewracała oczami jak komediowa smoczyca i na koniec każdej strofki lekko szczypała dziecko w policzek.

Paul wpatrywał się w nią błyszczącymi oczami i z lekkim uśmiechem na ustach.

Jeszcze tego samego dnia zainstalowano Vladi w pokoju na drugim piętrze, gdzie mieściło się również lokum Andrégo.

Przynajmniej, pomyślała Madeleine, jest katoliczką.

* * *

André, przepełniony entuzjazmem, jaki rzadko odczuwał, udał się do redakcji „Soir de Paris”, by dostarczyć materiał do swojej kroniki. Tego dnia obudził się ze słowami „Wstaje świt…” – rozbrzmiewały mu w głowie, wyrażając intensywność jego nadziei, a zarazem jego upodobanie do hiperboli i emfazy.

W swoim artykule zatytułowanym Uff, skandal! udawał, że cieszy się z ciągu afer, jakie nieustannie wstrząsały krajem. Kiedyś będące rzadkością, „obecnie szczęśliwym zrządzeniem losu stały się podstawowym surowcem dla dziennikarzy, radującym nawet najbardziej wymagających czytelników niezwykłą różnorodnością wachlarza. Tak więc rentier może się sycić skandalami giełdowymi, demokrata politycznymi, moralista zdrowotnymi lub obyczajowymi, literat artystycznymi lub sądowymi… Republika dostarcza ich pod gusty wszystkich. I codziennie. Nasi deputowani wykazują w tej dziedzinie wyobraźnię, której im zabrakło w kwestiach podatków lub imigracji. Czytelnik niecierpliwie czeka, kiedy wykorzystają tę kreatywność z korzyścią dla rynku zatrudnienia. Czytaj: bezrobocia, albowiem we Francji oba te pojęcia już niedługo mogą stać się synonimami”.

Dostarczając tekst redaktorowi naczelnemu, miał upajające poczucie, że oto wkracza do świata dziennikarstwa.

Perspektywa poznania kolegów po piórze napełniała go dumą zabarwioną niepokojem. Nie wykluczał, że odrobina zazdrości wobec felietonisty narzuconego przez patrona dziennika może zakłócić pierwsze kontakty, ale takie sprawy szybko idą w niepamięć, koleżeństwo zawodowe opiera się przede wszystkim na wymogach zawodu i drobne rozgrywki personalne szybko wymiata poczucie solidarności.

– Jestem… – zaczął André.

– Wiem, kim pan jest – odparł szef redakcji, odwracając się do niego.

– Przynoszę…

– Wiem, co pan przynosi.

W sali panowała cisza… wyrażająca dezaprobatę. Takie właśnie słowo przyszło Andrému na myśl.

– Niech pan to tam położy.

Szef wskazał na koszyk takim gestem, jakby to był kosz na śmieci. Nim André zdążył zastanowić się nad właściwą reakcją, był już sam. Zaczął się wtedy długi okres niepewności – czyżby się od razu nie spodobał? Jaki popełnił błąd? Czy redaktor chociaż przeczyta jego artykuł? Czy jeśli mu się nie spodoba, wezwie go do siebie czy po prostu go wyrzuci? Gorzej: sam wprowadzi do niego poprawki?

Jego felieton ukazał się w gazecie na dole trzeciej strony, bez skreśleń, w takiej formie, w jakiej został dostarczony. Podpisany inicjałami.

Lecz to, co André zinterpretował jako dezaprobatę, szybko okazało się najzwyklejszą wrogością. Nikt się z nim nie witał, na jego wejście ustawały rozmowy, nierzadko czyjaś kawa lądowała na jego spodniach, swój melonik znalazł w muszli klozetowej. Było to okropnie nieprzyjemne.

Przykra próba charakteru, która zaczęła się we wrześniu, trwała jeszcze w kwietniu następnego roku.

Osiem miesięcy upokorzeń i porażek, od obelżywych po śmieszne.

Sekretarka, której André się podobał, podszepnęła:

– Tutaj ktoś, kto pracuje bez zapłaty, nie jest dobrze widziany…

Wkrótce zaczął przychodzić do redakcji na ostatnią chwilę, żeby włożyć swój artykuł do koszyka, który, jak się zorientował, niczemu innemu nie służy, jest jak miejsce zarezerwowane dla zadżumionego, na przedmioty, których nikt nie chciałby nawet tknąć. Gdyby miał choć trochę pieniędzy, zapłaciłby gońcowi, żeby przychodził zamiast niego.

Zwierzył się Jules’owi Guilloteaux.

– Bez obaw, to minie! – zapewnił stary lis, którego zawsze cieszyły niesnaski wśród personelu.

Minie, jak zaczniesz mi płacić, miał ochotę wypalić André, lecz się nie odważył.

Odrzucenie, jakiego doświadczał w łonie redakcji gazety, było odwrotnie proporcjonalne do poważania, jakie zaskarbiały mu jego felietony poza nią. Kelnerzy z Bouillon Racine nigdy nie omieszkali mu pogratulować, jak na przykład na początku roku, kiedy pojawił się jego powszechnie doceniony artykuł o Charliem Chaplinie.

ŻYD CHARLOT

Czyż trzeba podkreślać, że Charlie Chaplin jest bez wątpienia największym artystą światowego kina? Potwierdza to bezsprzecznie jego ostatni film Cyrk: w tych siedemdziesięciu minutach jest więcej komizmu, człowieczeństwa i fantazji niż w całym amerykańskim kinie tego roku.

A także głębi. Gdyż Charlot wyjątkowo chętnie postrzegany jest jako typowy okaz Izraelity.

Zewsząd przepędzany z powodu swoich ciągłych nietaktów, patetyczny, sprytny, ten, który nie zawaha się bezwstydnie odebrać dziecku kanapki, jest patentowanym leniem, skorym do krętactwa, w ciągłej pogoni za jakimś geszeftem, który pozwoli mu przy minimum własnego wysiłku wykorzystać innych oraz istniejącą sytuację. Zadowolony z siebie, kiedy mu się to uda, nurza się z rozkoszą w wygodach. Dopóki nowy kopniak w d… nie odeśle go z powrotem na jego miejsce.

Więc głośno się śmiejąc, przyznajmy, że ten przynajmniej dostał za swoje.

* * *

Kilka tygodni po objęciu posady Vladi przyniosła Paulowi książkę zatytułowaną Król Maciuś Pierwszy i zaczęła mu ją czytać na głos.

Była lektorką „ekspresyjną”. Wcielała się w role bohaterów i każdą scenę wzbogacała mimiką i odgłosami mającymi potęgować efekty narracyjne opowieści, z której Paul rzecz jasna ani słowa nie rozumiał, jako że była napisana po polsku.

Léonce, która weszła w tym momencie do pokoju, obserwowała przez kilka minut ten pełen wigoru spektakl. Poczuwszy na sobie jej skonsternowane spojrzenie, Vladi przerwała lekturę, ale Paul zamachał ręką, czytaj, czytaj, najwyraźniej mu się podobało.

Vladi musiała mu przeczytać książkę z dziesięć razy, nigdy nie miał dość.

Inna inicjatywa, tym razem ze strony Madeleine: przenośny gramofon marki Victor, model DeLuxe, za osiemset siedemdziesiąt pięć franków, plus piętnaście płyt z piosenkami, z muzyką jazzową, z ariami operowymi. Paul przyjął gramofon z uśmiechem wdzięczności. „Dz…dz…dziękuję, mm…ma…mmo”. Nie miał nic przeciwko, ale nawet nie uniósł wieka. Zaglądała Léonce, nastawiała płytę Maurice’a Chevaliera i nuciła z ożywieniem Valentine. Kiedy z kolei przychodziła dotrzymać synkowi towarzystwa Madeleine, rozbrzmiewały tony orkiestry Duke’a Ellingtona, a Paul uprzejmie się uśmiechał. Potem gramofon gasł, koperty pokrywały się kurzem, Paul z powrotem popadał w letarg.

Vladi lubiła muzykę, w czasie pracy chętnie śpiewała, mocno zresztą fałszując, ale nie kawałki jazzowe czy rozrywkowe – gustowała w operze. I kiedy w trakcie sprzątania odkryła wśród płyt, które dostał Paul, nagrania kilku arii, w tym z Normy Belliniego, zaczęła skakać jak młoda kózka.

Paul, którego wyczyny Vladi często bawiły, przystał z rezygnacją na jej prośbę, by nastawić Casta diva… Tym razem Vladi nie wtórowała muzyce śpiewem; sprzątając, podczas długiej introdukcji zwolniła, jakby z każdą sekundą czekała na pojawienie się czegoś zdumiewającego i niesamowitego, a potem pokój wypełnił się głosem Solange Gallinato i Vladi przycisnęła miotełkę do serca. Zamknęła oczy, kiedy rozległy się delikatne trele Queste sacre, które śpiewaczka wykonywała w sposób niemal konfidencjonalny i kończyła nutą czystą, lecz intymną, jakby to był sekret, od którego się z ulgą uwolniła. Miało się wrażenie, że śpiewa na jednym oddechu aż po fatalistyczny półton, to la poprzedzające antiche piante, które następuje niczym wyznanie. Vladi podjęła pracę, lecz powoli, na moment zastygła dla podkreślenia powolnego chromatycznego zejścia A noi volgi il bel sembiante, które Gallinato, wierna swojej manierze, ośmieliła się zakończyć zupełnie nieznacznym, chwytającym za serce załamaniem głosu. Wokalizy, które tak często się słyszy, tak trywialne w zwykłych wykonaniach, tu, dzięki nieprawdopodobnej łatwości, z jaką były wykonywane, nabierały bez mała nieziemskiej lekkości.

Zdjęta wzruszeniem Vladi przystanęła w rogu pokoju. Ach, niesamowita moc tego ut, świdrującego, przeszywającego, porażającego… na wskroś przejmującego.

Odwróciła się i mimo woli uśmiechnęła. Paul, z przechyloną na bok głową, zasnął. Na palcach podeszła, żeby wyłączyć gramofon.

A wtedy chłopiec szybkim, władczym i bezapelacyjnym gestem wyciągnął rękę. Z zamkniętymi oczami słuchał.

Jego twarz skąpana była we łzach.

12

Tradycja wymagała, by co roku zmieniali restaurację. Po Drouant, Maxim’s, Le Grand Véfour w tym roku absolwenci École Centrale z rocznika 1899, nazwanego „promocją Gustave’a Eiffela”, w liczbie około piętnastu spotkali się w La Coupole.

Miejsca przy stole dość subtelnie odzwierciedlały sytuację w ich małej grupie. Ten usiadł dalej od swojego sąsiada z ubiegłego roku, ponieważ w międzyczasie przespał się z jego żoną; tamten dzięki kilku udanym transakcjom awansował i zbliżył się do prestiżowego szczytu stołu.

Joubert zajął miejsce między Sacchettim, który pracował w handlu zagranicznym, i Lobgeois, siejącym postrach w Towarzystwie Górniczym w Dourges. Ten ostatni, choć był tylko zastępcą kierownika wierceń, cieszył się zawsze pozorami autorytetu, ponieważ był prymusem ich rocznika, o głowę wyprzedzając Gustave’a Jouberta na ostatnich metrach. Dziwna rzecz, ale ani upływ lat, ani porażka zawodowa nie położyły kresu sławie, jaką ten olśniewający wyczyn swego czasu mu przysporzył (ani też niechęci, jaką skutkiem tego zapałał do niego Joubert).

Rozmowa toczyła się według niezmiennego scenariusza. Najpierw polityka, potem gospodarka, przemysł i na koniec zawsze kobiety. Wspólnym mianownikiem wszystkich tych tematów były oczywiście pieniądze. Polityka mówiła, czy je będzie można zarobić, gospodarka, ile ich będzie można zarobić, przemysł, w jaki sposób je będzie można zarobić, a kobiety, w jaki sposób je będzie można wydać. To zgromadzenie przypominało posiłek dawnych towarzyszy broni, a zarazem współzawodnictwo pawi; wszyscy przychodzili roztaczać swoje pawie ogony.

– To jak z tą drugą turą wyborów, panowie? – zagaił Sacchetti. – Sprawę mamy jak w banku?

Nie wiadomo było, o jakim banku mowa, każdy mógł wchodzić w rachubę.

– Czerwona zaraza nie zawładnie krajem – powiedział Joubert. – Dzięki Bogu, jest szansa, że uda nam się wyprzeć stalinistów z Francji…

– I spłacić nasze długi… – przytaknął Sacchetti.

Żaden temat nie wzbudzał takiej jednomyślności jak owa kwestia zadłużenia. Jakiekolwiek byłoby ich stanowisko w kwestii franka, co do jednego wszyscy byli zgodni: państwo ze swym przerostem biurokracji było nieskuteczne, kosztowne, hamowało prywatną inicjatywę, nieustannym podwyższaniem podatków gnębiło przedsiębiorstwa i wielkie fortuny, które mogły przysporzyć bogactwa krajowi, wskutek wysiłku wojennego ciężko zadłużonemu. Byli przekonani, że francuskie państwo stało się lokalną odmianą ustroju bolszewickiego. Potrzeba było więcej wolności, mniej biurokracji, spłaty długu… Ta budująca jednomyślność bez trudu podtrzymywała dyskusję podczas konsumpcji grasicy cielęcej w sauternes.

Wykorzystując chwilowy przestój w rozmowie, Joubert dyskretnie ujął nadgarstek Sacchettiego.

– Słuchaj, stary, chciałbym poznać twoje zdanie na temat rumuńskiej ropy naftowej…

W Ministerstwie Przemysłu Sacchettiemu podlegały sprawy energii – parowej, wodnej, węglowej i tak dalej.

– Lepiej, żebyś się zainteresował Mezopotamią – odparł Sacchetti. – Na przykład złożami w Kirkuku. W prowincji Iraku. Zapewniam cię, że to bardziej obiecujące.

Joubert był zaskoczony. Na giełdzie rumuńska ropa naftowa od miesięcy dokonywała cudów, akcje nieustannie rosły, Joubert miał wręcz wrażenie, że się spóźnił.

– Nie mogę ci powiedzieć, skąd to wiem, rozumiesz – dodał Sacchetti, a Joubert przymknięciem powiek potwierdził – ale wierz mi, ta sprawa z rumuńską ropą nie pachnie dobrze. Bardzo kiepski interes.

– Ale przecież… ta ich nowa pożyczka…!

– Posłuży do zatuszowania strat. A że wszyscy się na to nabierają, akcje pójdą w górę. Ale krach pociągnie ofiary. Wierz mi, stary, przyszłością jest nadal ropa. Jednak nie w Rumunii. Tylko na Bliskim Wschodzie. W Iraku.

Joubert był ostrożny.

– Ale skąd ta pewność, ekspertyza nie jest jeszcze nawet gotowa!

– No cóż, módl się, żeby nie była zbyt szybko gotowa i żebyś zdążył się tym zainteresować. Bo po ogłoszeniu wyników drobne cwaniaczki cię wyprzedzą i nie znajdziesz już ani kropli, żeby ugasić swoje pragnienie.

Zbliżał się deser.

– Rzecz jasna, nic ci nie mówiłem.

Ocierali się o wykorzystywanie informacji poufnych, ale Sacchetti poczynił to zastrzeżenie wyłącznie pro forma. Cała Republika stała tego typu układami, jeszcze nigdy handel wpływami nie miał się tak dobrze.

Westchnienie ulgi – nareszcie będzie można porozmawiać o kobietach. Joubert dyskretnie się uśmiechnął, co złożono na karb jego fałszywej pruderii. Niewiele miał do powiedzenia na ten temat, ale ropa naftowa wprawiła go w rozmarzenie.

* * *

Paul kazał nastawiać z dziesięć razy płytę, na której Solange Gallinato uwieczniła kilka najbardziej znanych arii ze swojego repertuaru: Una voce poco fa, Tosca è un buon falco, Floria! Amor!

Léonce od razu kazano biec do sklepów z płytami. W Melodii zakłopotany sprzedawca zapytał o wiek melomana, osiem lat, ach, tak, a co lubi, jeszcze nie wiadomo, słucha na okrągło tylko jednej płyty, operowej, rozumiem, ale jaki rodzaj opery lubi, Léonce nie wiedziała.

– Operę komiczną? – podsunął sprzedawca.

Natychmiast przytaknęła. Komizm, tego Paul jak najbardziej potrzebował.

– Coś bardzo wesołego!

W Melodii mieli coś jeszcze zabawniejszego od opery komicznej: operetki!

Léonce więc, patrząc po tytułach, wybrała najodpowiedniejsze i wróciła z naręczem płyt, od Wesołej wdówki poczynając, przez Życie paryskie, na Krainie uśmiechu kończąc, wszystkie zapowiadające się na niesłychanie zabawne. Była bardzo z siebie dumna.

Paul powitał podarunki z entuzjazmem, chciał jak najszybciej posłuchać. Madeleine postawiła na jego stoliku talerz bogatych w skrobię warzyw. I kiedy obie z Léonce dyskretnie wystukiwały takt, a Vladi stopą przytupywała we własnym rytmie, Paul, jedząc, przystąpił do przesłuchiwania nowych nabytków.

Nie zareagował na „Oto tancerze, oto refren”, potem widać było, jak słuchając „Konwalia, rozkosz dnia, rozkosz miłości, zwodnicza rozkosz…”, długo kontempluje własne paznokcie, westchnął jeszcze bardziej otwarcie przy „Najpierw mnie, panie, objąłeś”, ale przy pierwszych tonach „Ach, szybko, naprzód, szybko, mój muł bieży…” tego już było dla niego za wiele, m…mma…m…mmo, zatrzymano płytę, obstąpiono kołem jego fotel, nachylono się, próbowano zrozumieć. Na to trzeba było dobrego kwadransa. Paul prosił, żeby go zawieziono, żeby mógł sam wybrać kilka utworów…

– A te ci się nie podobają, aniołku…?

Madeleine była zrozpaczona. Paul był dzieckiem niesłychanie uprzejmym, nie z tych, co to otwarcie powiedzą coś nieprzyjemnego. Przysięgał, że jest bardzo zadowolony, t…to jest b…b…bardzo d…dobre, ale wszyscy zrozumieli, że zupełnie nie o to chodzi. Żeby uspokoić matkę, ugryzł jabłko. Madeleine zgodziła się.

I tym sposobem pewnego pięknego dnia w kwietniu 1928 roku wkroczył w progi Paris-Phono. Mówiąc „wkroczył”, trochę się pospieszyłem, fotel nie mieścił się w drzwiach, trzeba go było zostawić na zewnątrz. Vladi swoim zwyczajem złapała malca pod pachę i niczym podpórkę pod książki, posadziła go na ladzie, nie szczędząc licznych wyjaśnień, na które personel nie reagował, jako że nikt tu nie mówił po polsku.

Sprzedawca przez całe popołudnie puszczał Paulowi utwory, które uważał za najlepsze. Korzystając z tego, Vladi poszła najeść się eklerków w towarzystwie szofera, który już od dawna nalegał na złożenie w jej pokoiku krótkiej przyjacielskiej wizyty.

Amelita Galli-Curci, Ninon Vallin, Maria Jeritza, Mireille Berthon… Madame Butterfly, Carmen, Lunatyczka, Romeo i Julia, Faust… Paul dokonał wyboru, lecz okazał się dość wymagający. Słuchając jednej, odchylał raptem w tył głowę; sprzedawca z bólem potwierdzał, vibrato było trochę zbyt ryzykowne; przy innej chłopiec mrużył oczy i kulił ramiona, jakby w obawie, że coś nagle spadnie; sprzedawca zgadzał się, że faktycznie, ten ćwierćton w górnych partiach był trochę zbyt niepewny. Paul nabył cztery zestawy płyt. A nie doszli jeszcze do Solange Gallinato, której nazwisko udało się Paulowi z wielkim wysiłkiem wyartykułować. Sprzedawca w uniesieniu zamknął oczy. Niebawem dołączyły następne płyty, cała niemal dyskografia włoskiej śpiewaczki.

W chwili gdy już mieli wyjść, sprzedawca na moment zniknął pod ladą. Kiedy spod niej wychynął, zanucił dwa pierwsze takty „Rachelo, kiedy Pan…” i wręczył Paulowi pocztówkę z wizerunkiem Solange Gallinato w roli Żydówki.

Paul zabrał ze sobą również pełne katalogi La Voix de son maître, Odéonu, Columbii i Pathé.

Tego wieczoru z apetytem zjadł kolację.

Kiedy szofer dyskretnie wchodził po schodach, by złożyć (nareszcie!) kurtuazyjną wizytę Vladi, była prawie pierwsza nad ranem, a on nie bał się, że ktoś go usłyszy, bo w całym domu rozbrzmiewał głos Gallinato.

Ella verrà per amor del suo Mario!

13

W lipcu Paul poprosił o nowy patefon. Bez wątpienia czuł się już lepiej.

Dni miał wypełnione. Samodzielnie zmieniał igły w gramofonie, układał płyty, robił notatki, na bieżąco uzupełniał swoje fiszki, zakreślał tytuły w katalogach firm fonograficznych. Kazał się wozić aż do biblioteki i w czasie kiedy Vladi w magazynie flirtowała z pomocnikami bibliotekarza, on całymi popołudniami przepisywał artykuły z encyklopedii i szukał niezliczonych wycinków prasowych na temat największych koncertów w Europie, karier śpiewaczek i śpiewaków, premier nowych oper niemal na całym świecie. Miał też kajet poświęcony w całości Solange Gallinato, którą od pierwszego przesłuchania uznał za niedoścignioną.

W maju, z pomocą matki w sprawach ortografii, napisał do diwy:

Droga Solange Gallinato!

Mam na imię Paul, mieszkam w Paryżu i jestem Pani wielbicielem. Najbardziej lubię Fidelia, Toscę i Łucję z Lammermoor, ale też bardzo mi się podoba Uprowadzenie z seraju. Mam osiem lat. Poruszam się na wózku inwalidzkim. Znam prawie wszystkie Pani płyty; niektórych mi brakuje, ponieważ są trudne do zdobycia, na przykład Cyrulik sewilski z 1921 z La Scali, ale w końcu je zdobędę. Wielką przyjemność sprawiłoby mi Pani zdjęcie z dedykacją.

Paul

Ogromnie Panią podziwiam.

Uznano, że list zaginął, ale w lipcu, o boska niespodzianko, nadeszła fotografia diwy w stroju Medei z dedykacją: „Dla Paula, z serdecznością, Solange Gallinato” wraz z krótkim, napisanym odręcznie liścikiem kończącym się słowami „Twuj list mnie wzruszył”.

Fotografię trzeba było oprawić w ramki i postawić nad gramofonem.

Wyobrażacie sobie, jaką ulgę poczuła Madeleine. Paul zaczynał odzyskiwać siły, często siedział zatopiony w myślach, ale dlatego, że słuchał właśnie Mozarta lub Scarlattiego, znów zaczął jeść, nabierał rumieńców i kursując tak między biblioteką i sklepami płytowymi, pożytecznie spędzał czas. Madeleine nie traciła nadziei, że znów będzie mogła odbyć z nim poważną rozmowę i zgłębi wreszcie dręczącą ją niezmiennie tajemnicę.

– Powinna dać mu pani spokój – mówiła Léonce. – Pamięta pani przecież, co mówił profesor Fournier.

Profesor mówił, żeby „dać temu dziecku wreszcie święty spokój!”.

Madeleine tłumiła w sobie niecierpliwość i posyłała po arabskie ciastka z masą migdałową.

André był zaniepokojony rozwojem sytuacji. Z uwagi na Paula bardzo się oczywiście cieszył, ale czy teraz, kiedy chłopiec czuje się już lepiej, będzie musiał podjąć swoje obowiązki? Na wspomnienie ostatniej próby przechodziły go ciarki.

Póki co Madeleine o tym nie wspominała. André całymi dniami dopieszczał swoje bezpłatne artykuły dla „Soir de Paris”. Kobiecy sport, publiczne lektury, moda męska, święta Katarzyna… W swoich felietonach poruszał szeroki wachlarz tematów, licząc, że Jules Guilloteaux zaproponuje mu w końcu posadę z prawdziwego zdarzenia, czyli tę samą, ale płatną.

Naczelny „Soir de Paris” nigdy o tym nie wspominał, lecz rzadko zdarzało się, by go nie pochwalił: „Bardzo dobry był ten pana wczorajszy tekst…! Jeśli tylko małe świnki pana nie zjedzą, coś dla pana znajdziemy”. Był zadowolony z jego usług. Nie na tyle, żeby za nie płacić, ale zadowolony.

André najpierw dał sobie czas do końca roku, zanim wystąpi o wynagrodzenie, ale termin minął, nastał styczeń („Niezrównany ten pana artykuł na Święto Trzech Króli!”, oświadczył Guilloteaux), potem kwiecień („Znakomity ten pana tekst o sztuce prowadzenia domu, bardzo trafny, ha, ha, ha!”), zbliżało się lato – jeszcze kilka tygodni i André wróci do punktu wyjścia. Okrągły rok pojawiających się dwa razy w tygodniu kronik i żadnego gestu ze strony dyrekcji.

Również w samej redakcji, gdzie musiał znosić wrogość i niechęć kolegów, sytuacja nie przedstawiała się lepiej.

Pewnego dnia, a był już koniec lipca, któryś ze związkowców, bardziej od innych nabuzowany, złapał go za szyję, zaciągnął do podziemia i spuścił mu łomot serią prawych sierpowych, które zwaliły Andrégo z nóg; zatkało go, porzygał się, miał wrażenie, że zaraz eksplodują mu płuca, po czym pod okiem pracowników fizycznych, którzy trącali się łokciami – najmłodszy splunął na ziemię, trafiając w klapę jego marynarki – na czworakach dowlókł się do wyjścia.

Miarka się przebrała.

Wracał do domu, trzęsąc się ze złości, którą próbował ubrać w słowa. Wykorzystany. Oto jak się czuł. Wykorzystany. To były słowa komunisty, Bóg mu świadkiem, że nie chciał mieć z tymi ludźmi nic wspólnego, ale to, co w ubiegłym roku wydawało mu się zalążkiem kariery dziennikarskiej, tej wiosny jawiło mu się jako regularna grabież.

Miotał się po swoim pokoju, kopiąc w ściany. Zaczęło się robić bardzo gorąco, okienko w dachu nie wpuszczało prawie wcale powietrza, całymi nocami się pocił, pokój wydawał mu się jeszcze mniejszy niż zwykle, meble stare, jego bielizna znoszona, co z tego, że Polka po drugiej stronie korytarza była usłużna, kiedy dwa razy w tygodniu składał jej wizytę, ale od rana do wieczora śpiewała, fałszując, na Boga, dłużej tak być nie może; napisał wypowiedzenie. A zresztą czy był potrzebny, skoro mu nie płacono?

Włożył płaszcz, szybkim, wściekłym krokiem udał się do redakcji i wmaszerował prosto do gabinetu Guilloteaux.

– Zjawia się pan w samą porę! Co by pan powiedział na codzienny felieton…

André zaniemówił.

– To byłaby tylko jedna szpalta… Ale pięknie wykadrowana. Na pierwszej stronie!

– Jakiego rodzaju felieton?

Guilloteaux zafrasował się.

– Widzi pan, Marcy robi gospodarkę, Garbin robi politykę, Frandidier robi to i owo. Ale nikt nie zajmuje się… zwykłymi ludźmi, rozumie pan? Ci, którzy kupują „Soir”, też chcieliby, żeby o nich mówić. Jak pan myśli, dlaczego kronika wydarzeń aż tak ich pasjonuje? Bo to są rzeczy, które zdarzyć się mogą każdemu z nich.

André wykonał nieokreślony gest.

– Kronika wydarzeń, jest tego…

– Oczywiście! Nie to mam na myśli! Ale rubrykę, w której mówiłoby się głośno to, co ludzie myślą po cichu.

– Taki rodzaj sondażu nastroju?

– Można tak to nazwać, ale złego nastroju, bo ludzie, wiadomo, wolą się skarżyć! Musi to jednak mieć charakter, i dlatego pomyślałem o panu…

– Charakter…

– Koniecznie! Czytelnicy uwielbiają wyobrażać sobie, że ludzie bardziej inteligentni myślą to samo co oni, to im schlebia. Ale też żeby czytali, rzecz musi być prosto napisana. To kwestia dawkowania.

Oszołomiony André szukał kryjącej się za tą propozycją pułapki.

– Czy to będzie płatne? – zapytał.

– Ba, nie za dużo. Sytuacja…

André dobrze ją znał i nauczył się już, że nie należy mylić sytuacji dziennika z sytuacją jego właściciela. Uwierzy w kryzys w dniu, w którym Guilloteaux będzie musiał zwolnić służbę w swoim indochińskim domu.

– Czy to będzie płatne?

Był dumny ze swojej śmiałości. Guilloteaux z miejsca się zdenerwował, jakby próbowano wyrwać mu ząb, i w końcu krzyknął:

– Tak, to akurat będzie płatne!

– Ile? – zapytał André, ewidentnie w świetnej formie.

– Trzydzieści franków szpalta.

– Czterdzieści.

– Trzydzieści dwa.

– Trzydzieści siedem.

– No dobrze, niech już będzie, trzydzieści trzy. Ale uwaga, chcę mieć rubrykę… pierwsza klasa!

Ruchem ramienia i karku wyrażającym bezmiar niezadowolenia, u niego będącym niezawodną oznaką satysfakcji z załatwienia sprawy, odwrócił się do Andrégo i dodał:

– No i niech pan znajdzie sobie nazwisko!

– Jak to, przecież… mam własne!

– Kogo to obchodzi? Zresztą i tak musi pan sobie je wyrobić, więc czy będzie pańskie, czy nie…

Przysunął się do Andrégo i konfidencjonalnym tonem wyjaśnił:

– Pseudonim. Wszyscy będą myśleli, że to wypowiedź jakiejś grubej ryby, która nie chce podpisywać się własnym nazwiskiem! I niech pan nie zapomina, że czytelnicy kochają horoskopy, więc niech pan znajdzie nazwisko, które kojarzyć im się będzie z najwyższą mądrością.

Tym sposobem na początku sierpnia na tytułowej stronie „Soir de Paris” ukazał się pierwszy felieton sygnowany przez „Kairosa”.

CZŁOWIEK GODNY TEGO MIANA

Czternaście lat temu nawoływano kraj do mobilizacji. W odpowiedzi na ten apel francuski naród zaangażował wszystkie swoje siły w bezprzykładną wojnę, przygotowując się do okresu pełnego osobistych tragedii. Po czternastu miesiącach niewyobrażalnych wyrzeczeń miejsce entuzjazmu zajął chaos, wybiła sądna godzina zwątpienia i niepokoju. I wtedy Naród powierzył swój los pewnemu siedemdziesięcioletniemu człowiekowi. Człowiekowi, który zawsze się mylił, który zwykł uznawać tylko własną rację, zawsze nieufnemu, często bezlitosnemu, człowiekowi o postawie despoty i zapędach dyktatora. Czasem bywa, że osoby o ograniczonych poglądach w sprzyjających okolicznościach stają się ludźmi wielkimi. Pan Clemenceau wierzył tylko w jeden program i miał tylko jedno hasło: „Polityka wewnętrzna – prowadzę wojnę; polityka zagraniczna – prowadzę wojnę (…) Rosja nas zdradza – prowadzę wojnę i będę ją prowadził do ostatka”.

Było to proste, i to właśnie waleczni Francuzi pragnęli usłyszeć.

Za kilka dni pan Clemenceau będzie obchodził osiemdziesiąte ósme urodziny. Na fotografii zrobionej niedawno w Saint-Vincent-sur-Jard w Wandei widzimy mężczyznę wciąż czerstwego, maszerującego dziarskim, jak się domyślamy, krokiem.

Kiedy patrzymy na luminarzy, którzy dzisiaj nami rządzą, wydają nam się nijacy, anemiczni, chwiejni i niekonsekwentni. I kusi nas, by jak Diogenes z Synopy schwycić naszą lampę i zapytać: „To nie znajdzie się już we Francji nikt kalibru Clemenceau?”.

* * *

Od czasu tego okropnego nieporozumienia, do jakiego między nimi doszło, Madeleine nie potrafiła już czuć się przy Gustavie równie swobodnie jak kiedyś. Postanowiła nie rezygnować z ich rytuału, by podkreślić, że incydent ów w żaden sposób nie wpłynął na stosunki między nimi, lecz upłynął rok, a ona nadal czuła skrępowanie, stając na palcach, by złożyć na jego policzku krótki pocałunek na dzień dobry.

Ten człowiek był sfinksem, Madeleine nie miała bladego pojęcia, o czym myśli. Zdawał jej sprawozdanie, małymi łykami popijał kawę, wlepiając w nią swoje przerażająco niebieskie oczy… Po drugiej stronie pokoju Paul siedział zatopiony w Historii opery włoskiej, Joubert zaś relacjonował jej sprawy bieżące:

– Pan Raoul-Simon znalazł się w dość trudnej sytuacji. Proponuję oddać mu przysługę. Nigdy nie zaszkodzi mieć dług wdzięczności u członka rady…

Madeleine uśmiechała się, udając, że się zgadza, choć tak naprawdę nie do końca wiedziała na co. Podpisywała, co jej podsuwał. Niekiedy załączał wyjaśnienia; nie chciał, by mu później zarzucono, że nie dopełnił obowiązku przekazania wyczerpującej informacji. Więc zaczynał:

– Nie chcę pani zanudzać detalami, Madeleine, ale najwyższy czas na restrukturyzację pani aktywów.

Kiwała głową, że tak, oczywiście.

– Akcje państwowe nic już nie przynoszą i w przyszłości się to nie zmieni. Restrukturyzacja oznacza pozbycie się lichych tytułów na rzecz produktów bardziej intratnych…

– Tak, tak, dobry pomysł.

– Niech mi pani wierzy, to mądra decyzja. Ale musi ją pani podjąć z pełną świadomością.

Madeleine rozumiała.

– Żebyśmy się dobrze zrozumieli, to decyzja o zasadniczej wadze dla przyszłości. To coś, co moim zdaniem powinna pani zrobić, lecz muszę mieć pewność, że wie pani, co to oznacza.

Madeleine rozumiała, podpisywała.

– À propos, co było w sejfie taty? – spytała z roztargnieniem.

– Nic kompromitującego, zapewniam. Stare akcje, tego typu rzeczy… – odpowiedział i Madeleine przeszła do innych spraw, nawet nie zażądała klucza.

Czasami jednak, nie wiedzieć dlaczego, z niezawodnym węchem niedoświadczonych szefów zwracała uwagę na jakąś liczbę i dobrze trafiała.

W rzeczywistości zdarzyło się to tylko raz, w sierpniu, ale była pod wielkim wrażeniem właśnie dlatego, że nigdy dotąd jej się to nie zdarzyło.

– Co to jest? – zapytała tuż przed podpisaniem weksla na nazwisko Ferret-Delage.

Joubert wlepił w nią wzrok.

– Strata. W branży bankowej to powszechne. Gdybyśmy na każdym posunięciu zarabiali, wszyscy by o tym wiedzieli.

Odpowiedział zbyt szybko, zbyt oschle, jego impulsywność była wyznaniem. Madeleine odłożyła pióro i instynktownie zachowała się tak, jak w podobnej sytuacji zachowałby się jej ojciec. Nic nie powiedziała, zaczekała, aż odpowiedź w pełni do niej dotrze.

Bank Péricourt dokonał złego wyboru na giełdzie. Blisko trzysta tysięcy franków czystej straty.

Uświadomiła sobie wtedy, że przypisywała Gustave’owi Joubertowi kompetencje bliskie wszechwiedzy, i to był błąd z jej strony. Wiedząc, że jej milczenie wzbudzi znacznie większy niepokój niż wyrzuty, że zagadkowość jej myśli umocni jej władzę, bez słowa złożyła podpis i przeszła do następnego dokumentu.

Pora było się pożegnać, ale Joubert nadal siedział i sączył kawę z zatroskaną miną. Zatroskaną czy surową, Madeleine nie wiedziała. Tak jakby miał jej coś do zarzucenia, jakby szykował się ją skarcić.

– Pozwoli pani, droga Madeleine, że poproszę pannę Picard i pana Brocheta, by na chwilę do nas dołączyli?

Madeleine była zaskoczona, tak, oczywiście, ale dlaczego…

Joubert uniósł rękę, cierpliwości.

Pierwszy wszedł pan Brochet i powitał Madeleine pełnym szacunku, uniżonym ukłonem. Następnie zjawiła się Léonce, świeża i fertyczna, jestem pani potrzebna?

– Panno Picard, oto pan Brochet, jest księgowym i…

Joubert urwał, zaintrygowany widokiem twarzy swojego współpracownika, zwykle rumianej, ale teraz purpurowej, rozpalonej, zda się – bliskiej eksplozji. Księgowy wpatrywał się w Léonce jak królik schwytany w światła reflektorów. To prawda, że była piękna. Miała na sobie dżersejowy kostium z dekoltem w serek i wielkim kwiatem wpiętym w klapę, modny kapelusik cloche… Splotła dłonie na kolanach, pochyliła głowę, odwróciła się do pana Brocheta, rozchyliła usta w niemym pytaniu; to wystarczyło, by księgowego doprowadzić do stanu wrzenia.

Joubert odkaszlnął.

– …i tu obecnemu panu Brochetowi poleciłem sprawdzić wydatki domu Péricourtów.

Léonce zbladła, z emocji szybko zamrugała. Madeleine żachnęła się.

– Ależ, Gustave, mam do Léonce pełne zaufanie i…

– Otóż to, droga Madeleine, nie jestem pewny, czy słusznie.

Pan Brochet powinien w tym momencie przystąpić do wyliczania swoich rachunkowych zarzutów, ale akta spadły mu na podłogę, rachunki i kwity kasowe rozsypały się. W czasie kiedy na czworakach zbierał pod nogami młodej kobiety swoje papiery, Léonce patrzyła na Madeleine, Joubert patrzył na Léonce, zapadła ciężka, pełna konfuzji cisza.

– Już mam – powiedział wreszcie pan Brochet. – Rachunki, otóż to, są tu zaliczki i faktury…

– Niech pan przejdzie do rzeczy, Brochet, nie będziemy nad tym siedzieć cały dzień.

Księgowy głuchym, nieszczęśliwym, ledwo słyszalnym głosem zaczął czytać.

Léonce, na polecenie Madeleine, regularnie zwracała się do Jouberta o środki na pokrycie wydatków, w zamian za co dostarczała odpowiednie faktury, które ten od niej odbierał i niedbałym gestem chował do kieszeni. Rachunki zawsze, co do centyma, się zgadzały. Nic do zarzucenia. Tyle że niektóre z nich nie miały pokrycia w żadnym faktycznym zakupie lub też sklepikarz wystawiał rachunek znacznie ponad rzeczywistą cenę. Faktury przekazywane Joubertowi sięgały lutego zeszłego roku – łącznie osiemnaście miesięcy oszustw.

Pan Brochet z żalem kiwał głową, ach, gdyby panna Léonce jemu powierzyła podrabianie rachunków, byłyby o wiele bardziej autentyczne.

– Gustave – spróbowała Madeleine – to bardzo krępujące… Proszę…

Joubert był niewzruszony.

– Zyski na zasłonach, dywanach, tapetach, meblach, lampach, parkiecie, wyciągu, na fotelu Paula… Rzecz w tym, że z czasem robi się z tego pokaźna kwota, panno Picard!

Léonce, wykonując nagłą woltę, zapytała:

– Czy pan wie, ile ja zarabiam?

Mówiąc to, patrzyła na Madeleine, która ze zdumieniem uświadomiła sobie, że nigdy o tej sprawie nie pomyślała. To była jej wina, ale nie zdążyła nic powiedzieć.

– Tak jest zawsze ze złodziejami – oświadczył Joubert. – Kradną, bo uważają, że mają za mało.

Słowo „złodziej”, mimo że padło z ust bankiera, zabrzmiało strasznie, pociągając za sobą łańcuch poniżających konsekwencji: oskarżenie, śledztwo, sąd, sędzia, dyshonor, więzienie…

To, że Léonce zarobiła na cenie fotela Paula, na urządzeniu pokoju dla niepełnosprawnego, mogłoby Madeleine zaszokować, lecz na to czuła się zbyt winna. Léonce była kimś więcej niż towarzyszką; była przyjaciółką stojącą u jej boku w czasie rozwodu, w czasie wypadku Paula, powiernicą, osobą, która zapewniła prowadzenie domu, kiedy ona sama nie była w stanie się tym zająć. Przez całe miesiące Léonce działała, ale nikt nigdy nie zatroszczył się o jej sytuację, o jej wynagrodzenie. To, co się stało, było wynikiem egoizmu bogaczy.

– To się nazywa nadużycie zaufania, panno Picard, i jest karane przez prawo – ciągnął Joubert. – Ile wynosi pełna suma, panie Brochet?

– Szesnaście tysięcy czterysta czterdzieści pięć franków, proszę pana. I siedemdziesiąt sześć centymów.

Léonce zaczęła cicho płakać. Księgowy już miał wyjąć własną chustkę do nosa, ale nie była czysta.

– Dziękuję, panie Brochet – powiedział Joubert.

Księgowy wyszedł ciężkim krokiem, jakby to on był oskarżonym; żeby taka kobieta jak panna Léonce była tak nieporadną złodziejką, co za sytuacja!

Joubert odczekał długą minutę, którą zawsze dawał dłużnikowi w tarapatach, zanim zadał mu ostateczny cios – był to jego sposób na zachowanie człowieczeństwa w świecie pieniędzy.

– Co pani wybiera, panno Picard, zwrot pieniędzy czy sąd?

– Ach, nie, Gustave, teraz to już przesada! – Madeleine wstała, szukała właściwych słów. Nie zostawił jej na to czasu.

– Panna Picard nie zdefraudowała pieniędzy przypadkowo, Madeleine! Robiła to niemal codziennie, całymi miesiącami…

– Po pierwsze, to moja wina. Ciągle domagałam się od niej coraz więcej pracy, powinnam była zorientować się…

– To niczego nie usprawiedliwia.

Léonce nadal w milczeniu płakała.

– Tak! Nie! To znaczy… To, co należy teraz zrobić, to podwyższyć pensję Léonce. Znacząco. Należy ją podwoić.

Léonce przestała płakać i wydała krótki okrzyk zaskoczenia. Joubert przyjął oświadczenie Madeleine uniesieniem brwi, wyrażającym, jak bardzo potępia tego typu impulsywną decyzję, nierozważną i rozłamową.

– Zatem od przyszłego miesiąca podwoimy pani zarobki – powiedział, zwracając się do Léonce. – Oczywiście w praktyce pozostaną one takie same. Różnica posłuży do spłaty pani długu. I potrącimy z pani wynagrodzenia piętnaście procent, dzięki czemu dług zostanie szybciej spłacony. Co do odsetek od zdefraudowanych sum, pan Brochet je wyliczy i dodamy je do kwoty, którą jest pani winna.

Na to już Madeleine nie znalazła argumentu. Zresztą Joubert nawet na to nie czekał, wstał i zaczął zamykać teczkę, sprawa załatwiona.

Odprowadziwszy go do wyjścia, Madeleine wróciła do pokoju; nie wiedziała, co zrobić z rękami, usiadła naprzeciwko zapłakanej Léonce.

– Proszę, niech mi pani wybaczy – powiedziała wreszcie Léonce.

I uniosła swoje jedwabiste, skąpane we łzach spojrzenie. Madeleine wyciągnęła do niej ręce, a wtedy Léonce, jak bohaterka melodramatu, przypadła do jej stóp i przywarła głową do kolan; Madeleine głaskała ją po włosach, mówiąc: to nic, Léonce, nie mam ci tego za złe, pod dłońmi czuła wstrząsy szlochającej młodej kobiety, do jej nozdrzy docierał delikatny zapach jej perfum, najchętniej by powiedziała, jak bardzo ją kocha, Léonce, powtarzała, naprawdę, już po wszystkim, nie myślmy o tym więcej, wstań, proszę.

Léonce długo się w nią wpatrywała, rozchyliła usta, nachylała się ku niej.

Madeleine zaparło dech. Czuła, że zapada się w jakąś studnię, zaschło jej w gardle.

Léonce ujęła jej dłonie, oplotła nimi swoją szyję w pozycji, w jakiej Madeleine mogłaby ją udusić, ach, Boże… Madeleine cofnęła się o krok. Léonce klęczała ze spuszczoną głową, w postawie przywodzącej na myśl jednocześnie skruchę, pokutę, abdykację. I bierną ofiarę.

Madeleine wyciągnęła ręce, broniąc się przed tym kłopotliwym okazywaniem uczuć, ale Léonce szybko schwyciła jej dłoń i zamykając oczy, gwałtownie przywarła do niej ustami. Potem zbliżyła się, przytuliła Madeleine, ten jej zapach…

Po wyjściu Léonce Madeleine przez długą chwilę siedziała oszołomiona, pocierając dłonie, dobry Boże…

Poszła do kościoła Świętego Franciszka Salezego. Ksiądz nie był zbyt pewny co do zamiarów bożych, ale w sprawach poczucia winy, nieczystego sumienia, grzechu i występnych przyjemności czuł się jak ryba w wodzie.

14

Wiadomość na tabliczce: „Trzeba będzie przełożyć wizytę u profesora Fourniera we wrześniu, mamo”.

Odpowiedź Madeleine padła natychmiast:

– Nie ma mowy, Paul!

„Ale 12 września nie jestem wolny, mamo!” – napisał. Uśmiechał się. Madeleine odwróciła się do Léonce; nie wiedziała, jak ma zinterpretować tę wiadomość.

– Mama nie rozumie, kochanie… – powiedziała, przyklękając obok jego fotela.

„Dwunastego nie będę mógł: idę do opery!” – napisał Paul i podał matce wycinek prasowy:

Solange Gallinato nareszcie w Paryżu!

Recital diwy w Operze Garnier.

Osiem nadzwyczajnych wieczorów, pierwszy 12 września.

Jego głośny wybuch śmiechu zaraz potem był na pewno najbardziej zaskakującym z silnych wzruszeń, jakich dostarczył swojej matce i Léonce.

Następny dzień przyniósł złą nowinę: nie było już oczywiście biletów, nie tylko na premierę, ale też na wszystkie pozostałe wieczory.

– Tak mi przykro, kochanie…

Ale Paulowi nie było przykro: „Czy mógłbym zobaczyć się z panem Joubertem, mamo?”.

Tym razem tradycyjne spotkanie biznesowe zakończyła prośba Madeleine:

– Paul chciałby z panem rozmawiać, Gustave… Ma do pana pewną prośbę. Obawiam się, że wykracza ona poza pana dziedzinę, lecz gdyby zechciał mu pan wyjaśnić…

– Dz…dz…dzień do…do…bry p…p…pa…nu…

Joubert zadał sobie pytanie, czy sama ta powitalna formułka nie zajmie im całego dnia. Usta Paula drgały jak motyle, z przerażającą szybkością mrugał niczym epileptyk przed atakiem.

– No, syneczku, no! – zainterweniowała przerażona matka. – Zaraz to wszystko wyjaśnię Gustave’owi, nie trzeba się aż tak emocjonować…

– N…n…nie!

Wytrzeszczał oczy. Istny potępieniec, pomyślał Joubert.

Madeleine podała chłopcu tabliczkę.

– W takim razie może to napiszesz…

Nie, Paul nie chciał pisać, chciał mówić. „Mówić”, może to za dużo powiedziane… Dla czytelnika będziemy mogli zrobić coś, czego on, Joubert, zrobić nie mógł: skrócić. Gdyż prawdę mówiąc, wymiana czterech zdań trwała blisko pół godziny. Oto ich streszczenie: „Potrzebne są mi trzy bilety na parterze do Opery Garnier, na 12 września”. Madeleine od siebie dodała, że Paul chciałby pójść, ale nie ma już biletów.

Paul: „Czy mógłby pan coś zrobić? Proszę…”.

Ach, co to za męka z tym „proszę”! Od pierwszej sylaby wszyscy zrozumieli, ale Paul koniecznie chciał wypowiedzieć się do końca.

– Kiedy ja nic nie mogę zrobić, Paul… – odpowiedział wreszcie Joubert. – Jesteś bardzo młody, ale… bank i opera to dwie różne rzeczy.

Widać było, że chłopiec jest z tej odpowiedzi niezadowolony, jego jąkanie nasiliło się, nikt już nie wiedział, co począć z tym naprawdę rozzłoszczonym dzieckiem. Ale Joubertem najbardziej wstrząsnął argument Paula. Znowu upraszczam: „Zechce pan poprosić o interwencję pana Raoula-Simona, proszę…”.

Joubert pohamował odruch zniecierpliwienia, niechby sobie ten smarkacz darował przynajmniej te grzecznościowe formułki… Tym bardziej że nie bardzo było wiadomo, co Raoul-Simon mógłby zdziałać, głuchy jak pień, zupełnie nie z tych, co to kupują bilety do opery. Paul na moment zamknął oczy; cierpiał, że musi wszystko tłumaczyć. „Zasiada również w zarządzie Opery Garnier!” Joubert był zaskoczony.

– Tak, możliwe, ale to nie powód…

„Jest panu winien przysługę. Sprawa Chemins de fer de l’Ouest…”

– Ależ… to prawda! – wykrzyknęła Madeleine, która nagle sobie przypomniała.

Chłopiec patrzył Joubertowi prosto w oczy.

Ta stara sprawa… a więc to usłyszał, zrozumiał, zapamiętał… A teraz ją wyciągnął…

– Masz rację, drogi Paulu – odezwał się wreszcie Joubert.

Mówił powoli, jakby ważył każdą głoskę. Odkrywał u tego dziecka spokojną determinację i był pod wrażeniem.

– Pomówię z panem Raoulem-Simonem…

Po jego wyjściu Madeleine naskoczyła na syna.

– Ależ, Paul, dlaczego nie zapisujesz swoich słów? Zrozum, zmuszasz ludzi do przykrego wysiłku!

Chłopiec uśmiechnął się i odpisał: „Myślę, że dzięki temu pan Joubert zrobi wszystko, byle uniknąć ze mną następnej rozmowy!”.

Dwa dni później posłaniec dostarczył w wielkiej kopercie z godłem Opery Paryskiej trzy upragnione bilety.

* * *

Spuszczenie fotela na dół windą towarową, umieszczenie Paula w samochodzie, to wszystko było niczym; trudności zaczęły się u stóp schodów w operze.

– Rozejrzę się… – powiedziała Léonce. – Zaczekajcie tu na mnie.

I w czasie gdy wieczorowe suknie, smokingi i chmary reporterów obsługujących wydarzenie obchodziły fotel Paula i potrącały Madeleine, Léonce szybko wbiegła na górę i przez dłuższy czas jej nie było. Kiedy tłum już się przerzedzał, a Paul zaczynał zdradzać lekkie oznaki niepokoju, pojawiła się z powrotem w towarzystwie dwóch młodych mężczyzn w służbowych uniformach; Bóg wie, skąd ich wytrzasnęła, ale gdziekolwiek zostawicie Léonce, od razu zbiegają się mężczyźni – tym dwóm, z uwagi na okoliczności, zajęło to tylko kilka minut więcej niż wszystkim ich poprzednikom. Szybko przyłożywszy palce do daszków czapek, podnieśli fotel Paula.

– Niech się pan mocno trzyma, młodzieńcze, będzie trzęsło!

I nie mylili się, stopni było mnóstwo, trzeba było nieustannie kluczyć między grupami ludzi, a tłum rozstępował się niechętnie, zrzędząc, nie po to przyszli do opery, żeby oglądać fotel inwalidy.

Przy wejściu na widownię trudność otarła się o niepokonaną przeszkodę. Na parterze wszyscy już siedzieli, okazało się, że fotel, zbyt szeroki, w głównym przejściu się nie mieści.

Obaj młodzieńcy popatrzyli na Léonce, czekając na instrukcje.

Ostry przenikliwy dzwonek obwieszczający początek spektaklu wprawił wszystkich w stan nerwowości.

– Młody dżentelmen będzie musiał zostać tutaj…

Madeleine odwróciła się. Wysoki i sztywny mężczyzna w uniformie powiedział to zimno, tonem nadzorcy pogrzebowego. Znajdowali się daleko od sceny, bardzo daleko, Paul niewiele będzie widział. Matka przyklękła, żeby wytłumaczyć mu, jak wygląda sytuacja. Chłopiec zaczął cicho płakać.

A wtedy to, co Madeleine sekundę wcześniej gotowa była zaakceptować, stało się absolutnie niemożliwe. Powoli się podniosła.

– Mamy miejsca w pierwszym rzędzie. I z tych miejsc będziemy oglądali spektakl.

– Proszę pani, jestem…

– Zatem zrobi pan wszystko, co trzeba, byśmy mogli je zająć. W przeciwnym razie zostaniemy tutaj, blokując wejście, uniemożliwiając zamknięcie drzwi oraz rozpoczęcie koncertu. Będzie pan musiał wezwać policję, żeby usunąć siłą fotel inwalidy na oczach tłumu dziennikarzy i fotografów, bo sprowadzimy ich, ażeby asystowali przy pańskich poczynaniach, które staną się prawdziwym spektaklem.

Ludzie odwracali się, co się tam dzieje, to zbyt szeroki fotel, nie mieści się, spektakl zacznie się z opóźnieniem, to okropnie irytujące.

– Przykro mi, proszę pani – odrzekł mężczyzna w uniformie – ale nie widzimy żadnego praktycznego rozwiązania.

– Naprawdę? – zdziwiła się Madeleine.

Wszyscy patrzyli na długą drogę prowadzącą do proscenium. Tu i tam rozlegały się okrzyki, oczy wszystkich, od orkiestry po balkony, skierowane były na małą grupkę, będzie można w końcu zacząć czy nie?

– Wystarczyłoby poprosić widzów siedzących wzdłuż przejścia, by na moment się podnieśli – dodała. – Czy to niemożliwe?

Podeszła Léonce, posłała zabójczy uśmiech dwóm młodym tragarzom w służbowych uniformach.

– Myślę, że mamy tu mężczyzn wystarczająco… silnych, by unieść ciężar na własnych ramionach, czyż nie?

Nawet gdyby im podać testosteron, obaj chłopcy nie schwyciliby fotela z większą stanowczością.

Chwilę później personel zaczął trudną peregrynację środkową nawą, rozpływając się w przeprosinach, gdyby zechcieli państwo na moment wstać, dziękujemy panu, dziękujemy pani, tak, tylko na chwilę, żeby przenieść fotel małego, dziękuję, tak, wiem, to bardzo miło z państwa strony…

Za nimi niesiony na ramionach fotel przesuwał się nad głowami niczym tron gnuśnego króla, Paul promieniał. Postawiono go w odległości trzech metrów od kanału dla orkiestry.

Ledwie Madeleine i Léonce usiadły, zapadła ciemność, kurtyna poszła w górę.

Solange Gallinato nie przyjeżdżała do Paryża od ośmiu lat. Dąsała się, odkąd prasa niemal jednogłośnie zmieszała ją z błotem za rolę w Gloria mundi młodego Maurice’a Grandeta, operze, która zaczynała się od finału historii i drogą pozbawionych wszelkiej chronologii nawrotów w przeszłość opowiadała przygodę Rzymian i niewolników, za którą dość trudno było nadążyć. Karykaturzyści używali sobie na niej do woli, publiczność przychodziła tylko po to, żeby ją wygwizdać. Po trzecim wystawieniu Solange wyjechała z Paryża i przyrzekła sobie, że jej stopa nigdy już więcej tu nie postanie.

Kontynuowała swoją nadzwyczajną karierę, której ta porażka ani trochę nie zaszkodziła. Śpiewała w Fideliu w Londynie, w Medei w Mediolanie, w Orfeuszu i Eurydyce w Melbourne, międzynarodową prasę rozpalała niesamowita historia trzech miliarderów, którzy poszli o zakład, że ją poślubią, i obsypywali ją najbardziej wymyślnymi prezentami, co nie przeszkodziło jej dwa lata później poślubić młodszego od siebie o osiem lat Maurice’a Grandeta. Świat drżał z ekscytacji z powodu tej niezwykłej historii miłosnej, parę widywano w Szwajcarii, we Włoszech, w Anglii, gdzie piękny Maurice o falistych włosach, kocim kroku i chmurnym spojrzeniu spowodował o tyle więcej spustoszeń w kobiecych sercach, że okazywał bezgraniczną namiętność Solange, niezachwianą; choć Bóg świadkiem, że sposobności mu nie brakowało, był to związek w najwyższym stopniu romantyczny, który zakończył się trzy miesiące po ich ślubie, kiedy na Lazurowym Wybrzeżu Maurice zginął za kierownicą swojego rolls-royce’a.

Z dnia na dzień Solange wycofała się ze sceny.

Jeden z miliarderów, z klasą pokonanego, zapłacił ogromne sumy za niewywiązanie się przez artystkę ze zobowiązań kalendarza wypełnionego na pięć lat do przodu.

Jedenastego czerwca 1923 roku Solange Gallinato wstąpiła do klasztoru. Dopiero wiosną 1928 roku zaczęły krążyć pogłoski o jej powrocie. Panowało powszechne przekonanie, że diwa spróbuje na nowo zabłysnąć w swoim największym sukcesie, w Traviacie. Dwa kolejne dementi wywołały zdumienie. Nie będzie to opera, ale recital i stanie się to w Paryżu! Recital był pomysłem stawiającym wysokie wymagania, każdy kolejny utwór zmuszał śpiewaczkę do zmiany skali emocji i głosu, program mógł być tylko ambitny, zawierać najtrudniejsze arie. A Paryż był miejscem, z którego kilka lat temu została przepędzona. Jego wybór był prowokacją.

Solange Gallinato miała czterdzieści sześć lat. Najnowsze fotografie przedstawiały kobietę okropnie otyłą (nigdy nie była szczupła, lecz nikt by nie przypuszczał, że aż do tego dojdzie). Sportowych metafor było mnóstwo, operę porównywano do tenisa, do pływania, dyscyplin wymagających wytężonego treningu i częstych zawodów. Zgodnie z niezmienną regułą, która na publiczne egzekucje ściąga tłumy, w sali znajdowała się tylko garstka jej gorących, trawionych niepokojem kibiców oraz od tygodni rozgrzewani przez prasę do białości szydercy, gotowi wyć ze śmiechu.

Solange nie weszła na scenę; kiedy podniosła się kurtyna, już na niej była, w obszernej długiej sukni z niebieskiego tiulu ozdobionej niebywałą ilością wstążek i w diademie na głowie. Publiczność zaczęła klaskać, lecz diwa stała bez ruchu, nie uśmiechnęła się, nie wykonała żadnego gestu. Wtedy zapadła dziwna cisza. Śpiewaczkę można by wziąć za nauczycielkę przygotowującą się do skarcenia niesfornej klasy.

Pierwszym utworem, który połowa sali szykowała się wytupać i wygwizdać, była uwertura do Gloria mundi, niesławnej pamięci opery, której osobliwość – i jedną z przyczyn jej porażki, bo zrywała z wszelkimi przyzwyczajeniami – stanowiło to, że jedynym akompaniamentem był fortepian. Tym razem zabrakło nawet fortepianu, Gallinato wykonała ją a capella. To okazało się niesamowite. Ale jeszcze bardziej niesamowite było to, że sala od pierwszej chwili trwała jak zahipnotyzowana tragicznym głosem Solange, wyrażającym namiętność, żal, samotność. Każdy, kto był kiedyś namiętnie zakochany, zazdrosny lub porzucony, musiał być tym głosem głęboko wstrząśnięty.

Jakby za sprawą jakiegoś tajemnego porozumienia między salą i artystką, końca tego pierwszego utworu, który uznano za wymazanie długu publiczności i przedawnienie urazu diwy, nie uwieńczyły żadne oklaski.

Solange stała nieruchomo, w nabożnej ciszy wybrzmiała orkiestra.

Nagle artystka nie wiadomo skąd wyczarowała czerwoną różę i wetknęła ją w zęby. Ta gruba kobieta zaśpiewała „Miłość to cygańskie dziecię” z taką zmysłowością, radością życia, żywotnością, że słuchaczom z wrażenia aż dech zaparło. Jej głos, gotów na wszelkie wyzwania, miał w sobie zdumiewającą płynność i swobodę, których nie nadużywała – dla niego wszystko było łatwe i radosne – a kiedy zakończyła „Lecz gdy pokocham, to się strzeż!”, publiczność przez pół sekundy trwała w szoku. W tej pełnej oszołomienia ciszy dopiero przenikliwy i spontaniczny głosik Paula Péricourta wołającego „Brawo!” rozpętał burzę, wszyscy wstali nie dlatego, że Gallinato była lepsza niż kiedyś, ale dlatego, że potrafiła rozbudzić w każdym tę niemal biologiczną potrzebę kreowania bohaterów.

Fragmenty z Schuberta, Pucciniego, Verdiego, Borodina, Czajkowskiego… Spektakl był triumfem, artystka bisowała raz, drugi, trzeci, ludzi bolały ręce, byli wstrząśnięci i wykończeni, a kiedy Solange Gallinato wyszła wreszcie przed spuszczoną kurtynę, umilkli, ona zaś odczekała kilka sekund, szepnęła po prostu „Dziękuję”, i to był istny szał.

Publiczność opuszczała salę bardzo ożywiona. Fotel Paula przeszkadzał pierwszym rzędom, znowu sarkano. Kiedy kierownictwo pozwoliło im wreszcie wyjść, wielka sala była już pusta. Jedne po drugich gasły światła. Wzięto fotel na ramiona, poniesiono środkowym przejściem, postawiono Paula w holu. To, co nastąpiło potem, było morzem jedwabi, perfum, śmiechów, włoskich słówek, szminki, włosów, wirowaniem powietrza, postacią, która wypełniając sobą całą przestrzeń, zbliżała się z palcem wymierzonym prosto w fotel Paula.

– Widziałam cię, ciebie, mały Pinokio! Widziałam cię na parterze, o la la, a tak, widziałam cię!

Solange, z nikim się nie witając, przyklękła. Oszołomiony Paul uśmiechał się od ucha do ucha.

– Jak się nazywasz?

– P…P…Paul Péé…Péri…

– Ach, mały Paul! Napisałeś do mnie! A więc to ty jesteś Paul!

Przyciskając obie pięści do swej obfitej piersi, wyglądała, jakby się miała zaraz rozpłynąć.

Wydała się Madeleine jeszcze bardziej stara niż gruba.

Zobaczymy się, będziemy do siebie pisali, Solange proponowała miejsca na parterze na inne przedstawienia, oczywiście, jeśli twoja mama się zgodzi… Madeleine tylko przymknęła oczy, zobaczymy. O la la, Paul, mały Paul! Solange miała na sobie rodzaj boa, pomarańczowy fatałaszek o długich piórach, który owinęła wokół szyi dziecka, ucałowała je w oba policzki, mój mały Paolo, robiła mnóstwo zamieszania, Léonce powstrzymywała się, żeby się nie roześmiać, Madeleine przerwała te karesy, już późno, musimy wracać, o la la, już…

Solange uparła się, żeby Paul zabrał ze sobą jedną z wiązanek, które otrzymała na koniec występu.

Podjechał samochód.

Paryż był zachwycająco ciepły, spokojny, wzruszający. Madeleine kazała schować kwiaty do bagażnika.

W czasie drogi, wskazując na boa, powiedziała:

– Paul, czy mógłbyś to ode mnie odsunąć… Ten zapach jest nieznośny…

15

Koledzy z „Soir de Paris”, którzy przez cały ubiegły rok bojkotowali Andrégo, teraz nie zapominali się z nim witać. Nie był już tym zapasowym nakryciem, które wybawia z kłopotu w kryzysowych sytuacjach, obecnie należał do pierwszej dziesiątki tych, których zaprasza się, pragnąc spotkania ożywionego, a nie jednej z tych nudnych imprez unikanych jak zarazy.

Ponieważ był młody i przystojny, propozycji mu nie brakowało, lecz on na wszelki wypadek wolał nadal odwiedzać Vladi w te dni, kiedy nie gościli u niej ani szofer, ani pan Raymond, ani mąż kucharki, ani ich syn. Polska służąca była powabna i serdeczna i dostarczała mu, w ten czy inny sposób, iluzję pocieszającej wdzięczności.

Jego pióro imało się wszystkiego, z predylekcją do tematów zawierających pewien morał, na tyle powierzchowny i kuszący, by podzielali go jak najliczniejsi. Czy to normalne, że stabilizując franka, rujnuje się drobnych ciułaczy, którzy pokładali ufność w finansach swojego kraju? Czy to dopuszczalne, by czynsze najbiedniejszych rodzin, zamrożone w 1914 roku, w 1928 sześcio- czy siedmiokrotnie wzrosły? Proste sprawy dla prostych ludzi, z miejsca zrozumiałe i uderzające jako oczywistości. Działał bez ryzyka.

Silny sukcesem, pomyślał, czy nie pora podjąć pracy w dzienniku, którego reputacji nie szkodziłaby zła opinia jego właściciela.

Poza „Soir de Paris” istniała prasa wartościowa oraz dziennikarze bardziej sumienni i cieszący się większą swobodą od tych, których zatrudniał Guilloteaux. Tyle że André był „dziennikarzem firmowym”, tak jak istnieją „firmowi technicy”, i nie był pewny, czy jego wartość zostanie doceniona gdzie indziej. Niemniej marzył, żeby trochę więcej zarabiać, i bacznie śledził swoje notowania. Przy najbliższej okazji zamierzał renegocjować swoją płacę.

Tu i ówdzie robiono mu różnego rodzaju prezenty.

Zaczęło się od monumentalnego brązu nad kominek, przedstawiającego polowanie z nagonką. Ponieważ jego służbówka była za mała, by go zmieścić, odmówił przyjęcia. Z powodu braku miejsca uznano go za nieprzekupnego.

André Delcourt wyrabiał sobie styl.

* * *

Madeleine czuła się już lepiej, ale ciężkie doświadczenia osłabiły jej siły. By się o tym przekonać, wystarczyło jej któregoś popołudnia spotkać pana Duprégo.

Dupré, Dupré… Ależ tak, pamiętacie, tęgi, masywny osobnik o wielkiej sile fizycznej, mocno odstających uszach oraz lekko załzawionych oczach, podczas wojny służący jako starszy sierżant pod rozkazami porucznika Pradelle’a. W 1919 roku ten zatrudnił go do zorganizowania ekshumacji na cmentarzach wojskowych i nadzoru nad jej przebiegiem. Potem Duprégo powołano na świadka w „procesie d’Aulnay-Pradelle’a”. Madeleine i on spotykali się w sądzie, dzień dobry pani, dzień dobry, panie Dupré. Złożył przed sądem pełne godności i rezerwy zeznanie i zachował się lojalnie wobec człowieka, który w końcu niewiele zrobił, by sobie na to zasłużyć.

Spotkali się przypadkiem. Niezręczna sytuacja, zaskoczenie, zakłopotanie sprawiły, że na moment się zatrzymali, fatalny błąd, bo musieli chwilę porozmawiać, wymienić kilka zdawkowych formułek. Pan Dupré był podmajstrzym w zakładzie ślusarskim na rue de Châteaudun. Tematy rozmowy szybko się wyczerpały. Jako że Madeleine z zakłopotaniem się uśmiechała, pan Dupré, podejmując inicjatywę, uwolnił ją z tej ewidentnie krępującej sytuacji. „Trudne mamy czasy…”, rzucił na odchodnym. Być może dowiedział się z gazet o śmierci pana Péricourta, o wypadku Paula lub też nawiązywał do faktu, że były mąż Madeleine nadal siedzi w więzieniu, lecz ona przypisała tę uwagę zmianie swojego wyglądu i poczuła się dotknięta.

Pocieszała się stwierdzeniem, że dom znowu zaczął żyć względnie normalnym życiem, na tyle, na ile mogło być normalne w miejscu, gdzie pospołu egzystowali na wpół sparaliżowane dziecko, opiekunka niemówiąca ani słowa po francusku, dziennikarz opłacany za to, że nic nie robi, dama do towarzystwa, która zdefraudowała z kasy ponad piętnaście tysięcy franków, oraz spadkobierczyni rodzinnego banku niemająca bladego pojęcia, czym jest próg cesji lub nominalna wartość wierzytelności.

W okolicach Bożego Narodzenia 1928 André, który pobierał obecnie skromną pensję, oznajmił, że się wyprowadza. „Znalazł coś”, nie powiedział gdzie.

– Tak się cieszę z uwagi na pana, André, szofer przewiezie pana rzeczy.

Podziękował Madeleine z wyczuwalnym skrępowaniem, niemal z urazą, zawsze żywimy lekką pretensję do ludzi, którzy wyświadczyli nam dobro.

Wieczory w domu Péricourtów nie miały już tego emocjonalnego i niespokojnego zabarwienia co w zeszłym roku. Madeleine nadal nie przestawała roztrząsać powodów postępku Paula, ale odkąd zaczął odżywać, prawie normalnie jeść, nabrał trochę wagi, otworzyła się na inne tematy. Czekała do ostatniej chwili, żeby interweniować u Paula, służba potrzebuje snu, kochanie, trzeba będzie wyłączyć muzykę. Po cichu układano płyty, zamykano drzwi i kiedy Vladi szła do swojego pokoju, dla Madeleine i Léonce zaczynał się ich własny wieczór; czytały powieści, przeglądały czasopisma, Madeleine uwielbiała tajemnicze mozaiki, które niedawno dotarły do Francji. „Ja bym nie mogła…”, zapewniała ze zgrozą Léonce.

Słysząc na schodach służbowych żwawy krok Vladi, która wracała do swojego pokoju, Madeleine unosiła brew. Młoda kobieta była fertyczna jak nigdy, paplała jak najęta; przez rok nie nauczyła się ani jednego słowa po francusku.

Co niedziela sumiennie chodziła do polskiego kościoła na mszę. Być może w jej przekonaniu nabożeństwo zaczynało się już z chwilą wyjścia z domu, gdyż udając się na nie, zakładała woalkę i stawała się inną kobietą. A w poniedziałek podejmowała zwykłe flirty z handlarzem nowalijek na rue de Chazelles, z aptekarzem na rogu Logelbach czy praktykantem u ślusarza na place de Vigny.

– Nie sądzisz, że ta dziewczyna mogłaby stać się… niebezpieczna dla Paula? – pytała Madeleine Léonce.

– Chce pani powiedzieć, że… och, nie, to jeszcze dziecko!

Madeleine pozostawała nieufna, ale wyjąwszy Léonce, podobny stosunek miała do wszystkich kobiet, które zanadto zbliżyły się do Paula. Na przykład taka Solange Gallinato. Kiedy po ich spotkaniu w dniu premiery w Operze Garnier diwa zaprosiła Paula na trzy następne występy, Madeleine uparła się mu towarzyszyć. Od tamtej pory Solange zdążyła już opuścić Paryż, wyruszając w triumfalne tournée po Europie, skąd słała do Paula entuzjastyczne listy, dołączając do nich podpisane programy, menu kolacji u ambasadora opatrzone zabawnymi komentarzami, które jego matka uważała za żałosne, fotografie, artykuły prasowe, rozmaite przesyłki, które Madeleine często zapominała Paulowi przekazać, a, tak, faktycznie, coś do ciebie przyszło, wczoraj czy przedwczoraj, gdzie ja to mogłam położyć…? Paul z uśmiechem groził palcem, mówiąc: m…m…mma…mo…

– Czy ta kobieta ma w życiu jednego tylko Paula? – pytała Madeleine.

– Ejże, Madeleine, niech pani nie będzie zazdrosna…

– Ja zazdrosna o takie babsko? Żartujesz!

Léonce czytała gazety.

– No proszę – powiedziała z podziwem, pokazując artykuł w „Le Gaulois”. – Rumuńska ropa naftowa, to jest coś!

– O czym ty mówisz?

– O akcjach rumuńskiej ropy na giełdzie. Od czterech lat zwyżkowały o dwanaście procent rocznie, a zyski będą jeszcze rosły przez co najmniej cztery lub pięć lat, wprost trudno uwierzyć…

Odkąd Gustave Joubert przyłapał Léonce na gorącym uczynku, na wszystko, co mniej lub bardziej dotyczyło pieniędzy, zapadała między nimi krępująca cisza. Tego już było za wiele, tym razem Madeleine nie zamierzała odpuścić.

– Léonce – powiedziała, odkładając ołówek – zdaję sobie sprawę, że sytuacja, w jakiej postawił cię Joubert, jest… delikatna. Rozumiem to. Ale błagam cię, jeśli chcesz jak najszybciej spłacić swój dług, nie wdawaj się w spekulacje giełdowe.

– Kiedy to czysty zysk. Tak piszą w „Le Gaulois”! I nie tylko tam, parę tygodni temu czytałam o tym również w „Le Figaro”!

Od zakończenia wielkiej wojny, obok boksu i kolarstwa, modnym sportem stało się drobne spekulowanie na giełdzie. Wszyscy w to wchodzili, mężczyźni, kobiety, bogaci się wzbogacali, co pomagało biednym cierpliwie czekać, cnota obrotności zaczynała wypierać cnotę pracy. Madeleine od dawna nie dawało spokoju pytanie:

– Ile już zwróciłaś Joubertowi? To znaczy… ile mu jesteś jeszcze winna?

Czternaście tysięcy franków. Czas potrzebny do spłacenia długu liczył się w lata. Teraz, kiedy zamknęły już ten temat, Madeleine poczuła ulgę. Same te cyfry ją uwolniły. Podeszła do sekretarzyka, wyjęła papiery, nachyliła się i wróciła z czekiem na piętnaście tysięcy franków.

– Och, nie! – zawołała Léonce, odpychając wyciągniętą dłoń Madeleine.

– Tak, tak, proszę cię, weź to, Léonce.

Teraz z kolei Léonce, pobladła na twarzy, wstała.

– Wie pani, Madeleine, że nie mogę tego przyjąć!

– Zrealizuj go, ale nie spłacaj Jouberta zbyt szybko! Mógłby się czegoś domyślić… Powiedz mu, że zarobiłaś to na giełdzie. – Madeleine spróbowała się uśmiechnąć. – Przynajmniej ta twoja rumuńska ropa się do czegoś przyda.

Przez chwilę stały tak twarzą w twarz, rozdzielone czekiem, który Madeleine wyciągała w drżącej ręce.

I który w końcu Léonce koniuszkami palców ujęła.

Nagle zrobiła krok i chwyciła ją w ramiona.

W jej ruchu było tyle impulsywności, tak mocno ją przytulała, że Madeleine mało nie zemdlała. Léonce całowała ją po policzkach, dziękuję, dziękuję, tak mi wstyd, wie pani, Madeleine, jak okropnie mi wstyd, tak, tak, mówiła Madeleine bliska uduszenia lub eksplozji, nie wiedziała, co zrobić z rękami, Léonce do niej przywarła, umilkła, i tylko te jej ręce, tu, na ramionach, na szyi, a potem wreszcie: i jeszcze raz dziękuję.

Madeleine wydało się, że w korytarzu słyszy głos proboszcza ze Świętego Franciszka Salezego.

Oderwały się od siebie, Léonce już stała przy wieszaku na płaszcze, już w swoim żakiecie, znów wracała, obejmowała Madeleine, znów ją całowała, jej usta na policzku na dłuższą chwilę znieruchomiały, jakby na coś czekała, czyżby na pocałunki? A potem nagle wyszła z pokoju.

Zwykle mówiła: do jutra, tym razem nic, obie, ani jedna, ani druga, nie były w stanie wykrztusić słowa.

Dopóki delikatny zapach perfum Léonce unosił się w powietrzu, Madeleine stała nieruchomo, zadając sobie pytanie: Boże mój, a jeśli…

Boże mój…

16

Odejście Andrégo, które zamykało może najszczęśliwszy i najbardziej spełniony okres jej życia, dziwny związek, jaki łączył Paula z kobietami, poczynając od Vladi, a na Solange Gallinato kończąc, dwuznaczność jej kontaktów z Léonce (święta były trudne, pocałowały się pod jemiołą, policzek przy policzku, usta w próżni)… Madeleine już i tak znajdowała się w stanie lekkiej konfuzji, kiedy w styczniu 1929 roku do całego tego zamieszania dołożył się wuj Charles, zjawiając się u niej z surową miną i ze zmarszczoną brwią, co nic dobrego nie wróżyło.

Nie zapowiedział wizyty; pocąc się i dysząc, wszedł i padł na fotel.

– Przyszedłem porozmawiać z tobą o pieniądzach – zaczął. Nie była to żadna niespodzianka. – Głównie o twoich.

To było już bardziej nieoczekiwane.

– Moje pieniądze mają się dobrze, wuju, dziękuję.

– Doskonale. W takim razie… – Klapnął dłońmi o kolana, wybiciem lędźwi ze stęknięciem się podniósł i ruszył do drzwi. – Wrócimy do tej rozmowy w przyszłym roku. Jak już będziesz zrujnowana…

Charles wiedział, co robi. To słowo przewijało się przez całe życie Madeleine; w oczach jej ojca, obok słowa „bankructwo”, nie było drugiego równie strasznego.

– A dlaczego, u licha, miałabym być zrujnowana? Chodź, wuju, usiądź i mi to wyjaśnij.

Charles’owi nie trzeba było więcej, zawrócił i dysząc, z powrotem opadł na fotel.

– Jest źle, Madeleine. Bardzo źle.

Tym razem nie zdołała powstrzymać uśmiechu.

– Aż tak?

Zirytowany Charles odwrócił głowę w stronę okna. Te kobiety…

– Co wiesz o amerykańskiej gospodarce, Madeleine?

– Że ma się wyśmienicie.

– Tak, z pozoru. Ale ja mówię o realiach.

– No więc… Co powinnam wiedzieć o realiach, czego nie wiem?

– To, że Ameryka we wszystkich dziedzinach ma nadprodukcję. Rozwija się zbyt szybko, to się skończy eksplozją.

– Do licha!

– A jeśli Stany Zjednoczone zbankrutują, nikt nie będzie bezpieczny.

– Nie wydaje mi się jednak, żeby tutaj…

– Nasi finansiści wierzą tylko w rentę gruntową, są spóźnieni o sto lat! Ci durnie myślą, że ich system przetrwa każdy kryzys!

– Ale… jaki kryzys?

– Ten, który nadciąga! Jest nieunikniony. To będzie gospodarczy sztorm. A ty płyniesz na statku skazanym na zatonięcie.

Charles uwielbiał metafory: morskie, myśliwskie, kwiatowe – wszystkie. Jego czysto praktyczna inteligencja nie była w stanie nic nowego wymyślić, czerpała tylko z tego, co już znane. Ta typowa dla jego stylu emfaza była męcząca, jak cudza choroba, budziła odruchy zniecierpliwienia, które człowiek starał się powściągnąć. Madeleine głęboko westchnęła. A wtedy Charles zapytał:

– Co ci radzi Joubert?

Skrzyżował ręce na piersi, czekał. Większym jeszcze zaskoczeniem niż sytuacja w Ameryce było dla niej to, że Gustave Joubert nigdy o niej nie wspomniał. Ta konstatacja wywołała w niej bunt, który obrócił się przeciwko Charles’owi.

– Jestem, wuju, bardzo zdziwiona! Gdyby to było tak nieuchronne, tak poważne, gazety pisałyby wyłącznie o tym!

– Nie płaci im się, żeby o tym mówiły, i tyle! Zapłać im, będą mówiły. Zapłać im jeszcze raz, umilkną. Nie są od tego, żeby informować. Na jakim ty świecie żyjesz?

Temu zgryźliwemu osądowi daleko było do prawdy, ale Charles jedynie taki świat znał.

– Więc tylko ty jesteś równie dobrze poinformowany co uczciwy?

– Jestem deputowanym, moja mała, od niepamiętnych czasów zasiadam w komisji finansów. Nie płaci nam się za sianie paniki, ale jesteśmy wystarczająco dobrze poinformowani, by widzieć świat takim, jaki jest! Rozmawiałem o tym z Joubertem, ale szkoda było mojej fatygi! Nic dziwnego, ten facet zrobił całą swoją karierę w jednej firmie, zna się tylko na tym, nad czym ma kontrolę. A z tym, co się kroi, nigdy się nie zetknął. Wierz mi, to umysł ograniczony, kompletnie ślepy! Kryzys tu dotrze, to tylko kwestia czasu. A kiedy ogarnie Francję, banki pierwsze poniosą tego koszty.

– Rząd nie będzie mógł postąpić inaczej: uratuje banki. – W rodzinie tak się zawsze mówiło.

– Tak, duże, ale innym pozwoli upaść.

Madeleine nigdy nie sądziła, że przyjdzie jej któregoś dnia zaniepokoić się o swoją sytuację osobistą. To prawda, że tu i ówdzie czasem się o tym kryzysie mówiło, lecz nigdy nie poczuła, by jej bezpośrednio dotyczył.

Zaczynała się wciągać w tę rozmowę.

– Jednego nie rozumiem, wuju, jaki ty masz w tym interes. W twoich zwyczajach nie leży takie oddawanie przysług…

– Ja o sobie myślę i to sobie oddaję przysługę! Nie chcę, żebyś po raz kolejny przyniosła wstyd nazwisku Péricourtów. Ja nie dziedziczę fortuny, ja muszę dbać o karierę! Noszenie nazwiska kojarzonego z bankructwem będzie mnie kosztowało utratę mandatu w przyszłym roku, a tego nie chcę. Nie mogę sobie na to pozwolić. – Charles nachylił się. Wyglądał na naprawdę współczującego. – I ty też nie. Co stanie się z twoim synem, jeśli wszystko stracisz?

Wyprostował się, wygodnie rozsiadł w fotelu, pewny, że znalazł argument, który nakieruje rozmowę w korzystną dla niego stronę. Nie mylił się, nawet jeśli to było łatwe zwycięstwo.

– Bank to zbyt niepewny sektor. Powinnaś wybrać inwestycję mniej wystawioną na niebezpieczeństwo.

– Ale… co masz na myśli, wuju?

Uniósł oczy do sufitu, nie miał pojęcia.

– Od tego właśnie powinien być Joubert, na Boga! Czym się ten osioł całymi dniami zajmuje?

Madeleine była poruszona. Kobiecie od zawsze żyjącej w środowisku, gdzie pieniędzy było tyle, że się ich nie zauważało, trudno było wyobrazić sobie, że mogłaby zostać dotknięta przez kryzys.

* * *

Zaczęła czytać prasę ekonomiczną. Faktycznie, mówiło się, jakkolwiek mgliście, o ryzyku ze strony Ameryki, lecz większość obserwatorów była zgodna: dzięki Poincarému Francja niczym nie ryzykowała, posiadała najsolidniejszy na świecie system walutowy, rodzinny, prowincjonalny przemysł chronił ją przed skutkami fluktuacji giełdowych.

– A ty, Léonce, wierzysz w kryzys?

– Kryzys czego?

– Ekonomiczny.

– Nie bardzo się na tym znam… A co mówi pan Joubert?

– Jeszcze go o to nie pytałam…

– Na pani miejscu bym to zrobiła… Nie przepadam za nim, ale wie, o czym mówi, co szkodzi zapytać go o radę? To byłby koniec świata, gdybyśmy nie mogli już ufać ludziom, którzy zarządzają naszym majątkiem.

* * *

Gustave Joubert zmarszczył brwi.

– Charles przyszedł opowiadać pani te bzdury…? Lepiej, żeby się zajął swoimi wyborcami.

– W kwestiach ekonomicznych, Gustave, Zgromadzenie jest całkiem nieźle poinformowane.

– Parlament to jedno. Co innego Charles…

Słuchając, jak Madeleine przytacza argumenty wuja, Gustave patrzył na podłogę i kręcił głową; rzadko widywało się go aż tak zirytowanego. Miał ochotę powiedzieć o nadwyżce budżetowej Francji, o rezerwie złota w Banku Francuskim, ale wybrał drogę na skróty.

– Chce mnie pani uczyć mojego zawodu, Madeleine?

– Nie, nie to…

– Owszem! Dokładnie to pani robi! Chce mi pani dawać lekcje finansów i ekonomii?

Był wzburzony.

Wstał i wyszedł z pokoju. Dla niego temat był zamknięty.

Tyle że rozszyfrowując doniesienia pod kątem pełznącego kryzysu gospodarczego, zawsze znajdowało się coś, co budziło niepokój; odkąd Madeleine poczuła obawy o swoją przyszłość, a jeszcze bardziej o przyszłość Paula, to właśnie zdarzało jej się co dnia.

* * *

Drogą stałej korespondencji, dwóch, czasami trzech listów tygodniowo, kontakt między Solange Gallinato a Paulem coraz bardziej się zacieśniał. Chłopiec własnymi słowami komentował odkrywane przez siebie nowe wykonania: „W scherzo fanfara zdaje się zastępować orkiestrę” albo „Ona śpiewa tak czysto, że aż staje się nudna”. Pokój chłopca w całości poświęcony był jego jedynej pasji; do licznych patefonów i imponującej kolekcji płyt doszły teraz półki pełne partytur, które zamawiał drogą pocztową z całej Europy.

To wtedy właśnie Solange wspomniała o wyprawie do Mediolanu.

Ach, ileż to nasłuchano się w domu Péricourtów o tym projekcie podróży! Temat niekończących się sporów, możecie mi wierzyć.

Solange: „Mój mały Pinokio, stokrotnie dziękuję ci za kartke. Twoje miłe myśli bardzo mi pomagają, taka się czuję zmęczona. To nowe tournée jest wyczerpujące. A właśnie, mam pomysł. Co byś powiedział na krutki pobyt we Włoszech tego lata? Jedenastego lipca daję recital w La Scali, moglibyśmy zjeść miłą kolację, zwiedzić trochę Lombardię i wróciłbyś do Paryża na święto narodowe. Oczywiście twoja droga mama musiałaby się zgodzić, a nawet ci towarzyszyć, jeśli sobie rzyczy, ale byłoby uroczo, nieprawdaż? Przekaż jej zresztą moje gorentsze pozdrowienia. Twoja Solange”.

Włochy, La Scala, kolacja na tarasie… dla Léonce brzmiało to bardzo romantycznie.

– Co za cudowna propozycja…

– Ależ, Léonce! Ona zwraca się do Paula, jakby miał dwadzieścia lat i jakby chciała z niego zrobić swojego kochanka, to nie tylko śmieszne, to jest niezdrowe.

– Niech pani pomyśli o Paulu…

– No właśnie! To zbyt długa podróż dla dziecka w jego sytuacji. No i ten list pełen błędów ortograficznych… Dobrze, że została śpiewaczką, bo jako nauczycielka… „Będziesz z powrotem na święto narodowe”! No nie! Zupełnie jakby chciała wysłać Paula na wózku inwalidzkim na defiladę, to niemal obraźliwe…

– Madeleine…

Zapadło milczenie.

– Co mówi Paul? – spytała Léonce.

– A co niby to biedne dziecko miałoby powiedzieć! Nic prostszego jak kusić go podróżą do Włoch!

Na jej pytanie Madeleine nie odpowiedziała szczerze, albowiem Paul, zelektryzowany propozycją Solange, po prostu odpisał: „Nigdy dotąd nie podróżowałem, chciałabyś, żebym robił rzeczy, które mnie uszczęśliwiają… Bardzo bym chciał tam pojechać”.

Léonce, którą Paul dyskretnie poprosił o wsparcie, wykazała się jak zwykle delikatnością i darem perswazji.

Któregoś wieczoru, kiedy miała już wrócić do swojego pokoju, zamiast pocałować Madeleine na dobranoc, ujęła ją za ramiona i przysunęła się bardzo blisko, tak jakby Madeleine miała w oku jakiś pyłek, aż zamgliły się jej oczy.

– Każdy ma prawo do własnych przyjemności, nie sądzi pani, Madeleine?

Spuściła głowę i z rozchylonymi ustami długo ją do siebie przytulała.

– Chyba nie pozbawi pani naszego małego Paula tej podróży?

Madeleine była spowita wonią jej perfum, Słodki Afekt Guerlaina, które sama dla niej kupowała, ponieważ były dość drogie. Wyczuwała też jej oddech, delikatnie pachnący kwiatem lipy.

Jak w takich warunkach spokojnie pomyśleć?

* * *

Zaczynało ją dręczyć widmo ubóstwa.

W niektóre noce była zrujnowana, Paul siedział w swoim fotelu inwalidzkim i płakał, nie mieli już służby, musiała sama gotować w pokoiku na poddaszu, jak w powieściach Emila Zoli…

Prasa finansowa zachowywała zdecydowany optymizm.

Coraz bardziej zaniepokojona Madeleine mówiła do Léonce:

– No właśnie. Katastrofy są o tyle straszniejsze, że w nie nikt nie wierzył…

Nie wiedziała, co ma myśleć ani kogo się poradzić.

Wróciła do tematu.

Wtedy Joubert niechętnie, jak dziecku, któremu usiłuje się wytłumaczyć rzeczy setki już razy tłumaczone, wygłosił obszerny wykład o francuskiej gospodarce, ze zdaniami długimi jak rzeka; Madeleine ledwie go słuchała, podążała za własną myślą, przerwała mu.

– Zastanawiałam się nad rumuńską ropą.

Pokazała mu artykuł z „Le Gaulois”: „…rumuński przemysł naftowy, z nową progresją rzędu 1,71%, potwierdza pozycję czołowej inwestycji w Europie”.

– „Le Gaulois” nie jest gazetą finansową – uciął. – Nie wiem, kim jest Thierry Andrieux, który podpisał się pod artykułem, ale nie powierzyłbym mu swoich oszczędności.

Jego niebieskie oczy wyrażały z trudem hamowany gniew, drżały mu ręce.

– Nie powie mi pani… że zamierza odstąpić swoje udziały w banku pani ojca w zamian za… portfel akcji naftowych?

Nigdy go jeszcze nie widziała tak rozgniewanego. Przełknął ślinę.

– O tym nie ma mowy, Madeleine. A jeśli mnie pani do tego zmusi, od razu złożę rezygnację.

To dziwne, ale im bardziej się opierał, tym większą wiarę Madeleine dawała opiniom wuja. Przypomniały jej się słowa Charles’a: „Nasi finansiści są spóźnieni o sto lat”.

Pod koniec stycznia „Soir de Paris” poświęcił złożom rumuńskiej ropy długi artykuł. Był w nim nawet, rzecz w „Soir” rzadka, sugestywny wykres zysków w ostatnich miesiącach. Zbiegło się to z chwilą, kiedy imaginacja Madeleine rozbudziła wszystkie koszmary związane z ruiną i deklasacją.

Wyczerpywał ją opór ze strony Jouberta, w sytuacji, kiedy potrzebowała pomocy i wsparcia.

– Mam jak najgorsze wiadomości o tym przedsięwzięciu – zapewniał ją. – Od człowieka bardzo dobrze poinformowanego. Rumuńska ropa będzie słomianym ogniem! Jeśli koniecznie zależy pani na ropie, lepiej zainteresować się Mezopotamią…

Madeleine wzdychała. Nigdy jeszcze Joubert nie wydawał jej się tak stary. Niepanujący nad sytuacją.

Przypomniały jej się kapitały stracone na tej nieszczęsnej sprawie Ferreta-Delage’a. Trzysta tysięcy franków piechotą nie chodzi! I nagle nabrała przekonania, że Joubert nie jest już panem sytuacji. Nie umiał się odnaleźć w czasach kryzysu. Rodzinnym bankiem zarządzał jak w ubiegłym wieku, jak sklepikarz. Iracka ropa… Kiedy wszyscy bez reszty wierzyli tylko w rumuńską! Na jakim on świecie żyje?

– Zastanowię się jeszcze, Gustave. Ale chcę dostać wyczerpujący raport, słyszy pan? Nie podobają mi się te pogłoski o kryzysie, potrzebuję informacji. Choć raz niech pan przedstawi je prosto. Klarownie. Chcę dostać również dane liczbowe o przemyśle naftowym. Pełne podsumowanie o Rumunii. Skoro panu zależy, może pan też dodać coś o Iraku.

* * *

Na próżno Charles przeciągał swoje spóźnienie do granic przyzwoitości, daremny jego trud.

– Niech pan nie przeprasza, Charles, ja sam dopiero co przyszedłem.

Charles’a witano w klubie jak członka, ale Jouberta traktowano jak stałego bywalca. Pierwszego pytano, co mu podać, w przypadku drugiego wiedziano co: butelka crozes-hermitage, nakrycie do ryby… Wysoce irytujące. Nawet rozmowa musiała przebiegać pod dyktando Jouberta. On decydował o tematach, pilnie dbając, by nie poruszyć tego jedynego, który interesował Charles’a, co potęgowało jego niepokój.

Langusta została zjedzona, potem okoń morski, czekali na karmelizowaną brzoskwinię i Charles dłużej nie wytrzymał.

– Są może jakieś nowiny od mojej bratanicy?

Joubert odczekał kilka sekund dla podkreślenia wagi posiadanych informacji:

– Pomysł z rumuńską ropą pomału, acz pewnie toruje sobie drogę…

Co konkretnie chciał przez to powiedzieć?

– Jest rozdarta – dodał Joubert. – Decyzja, którą musi podjąć, jest poważna.

– A co pan robi?

– Ja, mój drogi, wiosłuję pod prąd. Od tej historii z Ferretem-Delage’em moje zawodowe notowania u Madeleine są niskie. Na szczęście, bo nie uśmiechałoby mi się rozmyślnie stracić trzystu tysięcy franków…

To, że Joubert mógł rozmyślnie stracić taką sumę, Charles’owi nie mieściło się w głowie.

– Bez obaw, Charles, wszystko w porządku! Dzięki temu trochę się zdyskredytowałem w jej oczach, i świetnie. Im bardziej się sprzeciwiam rumuńskiej, tym bardziej ona nalega; im bardziej neguję kryzys, tym bardziej ona w niego wierzy. Podejrzliwość wobec mnie każe jej zrobić ten krok. Uda nam się…

Charles odetchnął. Raz wystartowawszy, Joubert z wyraźną przyjemnością zaczął relacjonować pozytywne skutki swojej strategii.

– Żywo odradzam Madeleine inwestycję, o której wiem, że zakończy się fiaskiem, ale cóż, ona nie ma już do mnie cienia zaufania. To bardzo irracjonalne, bardzo kobiece, nic się na to nie poradzi… Zagroziłem, że złożę dymisję.

Charles’a zatkało. Lekko odchyliwszy się w tył, tak by kelner, który przyniósł danie, mógł ich obsłużyć, Joubert z uśmiechem dodał:

– Co zrobić, jestem jedyną osobą, której już nie słucha.

Ta sprawa przyprawiała Charles’a o istny zawrót głowy.

– Tymczasem – ciągnął Joubert – iracka ma się znakomicie. Kurs w zawrotnym tempie spada. Akcje warte są niecałe sto franków.

Strategia była prosta; działała na zasadzie naczyń połączonych. Jeśli jakiś inwestor skupował masowo ropę rumuńską, cała reszta traciła zainteresowanie iracką.

– A my zgromadzimy akcje po pięćdziesiąt franków. Nie tracę nadziei, że spadną poniżej trzydziestu.

– I w tym momencie trzeba je będzie kupować… – zaryzykował Charles.

Cisza. Zawczasu przygotował swoją kwestię.

– A skoro o tym mowa, przekazuję do pana dyspozycji te dwieście tysięcy franków, które mi pan pożyczył…

Wyobrażał sobie, że Joubert nie pozwoli mu dokończyć. Charles znakomicie wywiązał się ze swojej misji u Madeleine, użył wszystkich argumentów dostarczonych mu przez Jouberta, zachwiał cytadelą Péricourtów. Dzięki niemu Madeleine straciła już całe zaufanie do Jouberta i szykowała się do popełnienia czynu dla niej dramatycznego, który jednak ich dwóch niewyobrażalnie wzbogaci…

W zamian za co Joubert powinien w tym momencie wielkodusznym machnięciem ręki zbyć jego propozycję spłaty długu. Zamiast tego wlepił w niego wzrok i czekał, tak?

– Niech mi pan powie, co powinienem zrobić… – podjął Charles. – To znaczy w jakiej formie…

Joubert upił łyk wina. Bardzo długi i bardzo powoli.

W końcu powiedział:

– Pomyślałem o czymś. Te dwieście tysięcy franków, które jest mi pan winien… Dlaczego miałby ich pan nie zainwestować w iracką ropę? W kilka miesięcy zarobiłyby dla pana milion.

Charles o mało nie przewrócił stołu. W nagrodę za jego zdradę Joubert nawet nie zaproponował wymazania długu! Charles sprzedał mu własną bratanicę na darmo! Resztki ogłady nie pozwoliły mu urządzić skandalu. Zaciskając zęby, zdołał wykrzywić twarz w obłudnym grymasie… Joubert spokojnie mu się przyglądał. I… uśmiechał się! Ależ tak, pomyślał Charles, ta cienka kreska na jego ustach musiała być uśmiechem!

– Mógłby pan zainwestować nawet więcej – podjął Joubert. – Myślę, że mógłby pan włożyć w to nawet pięćset tysięcy.

Charles dyszał, wciąż jeszcze odczuwał gwałtowne kołatanie serca, które przed chwilą pozbawiło go tchu. Ale było już lepiej. Pięćset tysięcy franków. To była nagroda, jaką proponował mu Joubert, pod warunkiem że zainwestuje je w jego ropę. Wiarołomstwo wobec Madeleine wydało się Charles’owi godziwiej wynagrodzone.

– Myślałem o zainwestowaniu… siedmiuset tysięcy – rzucił.

Joubert wpatrywał się w stół.

– Tego panu nie radzę, Charles. Na pana miejscu ulokowałbym nie więcej niż sześćset tysięcy.

Niech będzie. Sześćset tysięcy franków, które w kilka miesięcy urosną do dwóch milionów. Charles poczuł ulgę i satysfakcję.

– Zapewne ma pan rację – zakończył. – Sześćset tysięcy będzie w sam raz.

* * *

– Powinna pani myśleć przede wszystkim o Paulu! – mówiła Léonce. – Odziedziczył po dziadku obligacje, ale będzie mógł nimi dysponować dopiero po uzyskaniu pełnoletniości. Jak go pani wychowa, jeśli pani majątek przepadnie w takim kryzysie jak ten, który, zdaniem pani, ją czeka?

W końcu nadeszły liczby. Kryzys gospodarczy był odległą planetą, którą dostrzegali tylko pesymiści lub, by nie bawić się w czarnowidzów, rzadko się zdarza, by optymiści mieli długo rację. Co do rumuńskiej ropy, miała się świetnie, tymczasem iracka była jeszcze wielką niewiadomą. Jej akcje nieustannie spadały.

Joubert nie wyglądał tak schludnie jak zazwyczaj, lekko skrzywiony krawat był u niego oznaką najwyższej konfuzji. Bardziej niż kiedykolwiek sprawiał wrażenie skazańca u kresu swoich dni. Obojętnie, co zadecyduje Madeleine, był pokonany.

– Postanowiłam… – zaczęła.

Czyżby rzucała na szalę swoje życie? „Zawsze przychodzi chwila – mawiał jej ojciec – kiedy wszystko dokładnie oceniwszy i zważywszy, trzeba podjąć decyzję. Wtedy informacje niczemu już nie służą. Złe czy dobre, nieważne, trzeba zaufać swojej intuicji”. Jego własna nigdy go nie zawiodła, dodawał, trochę się tym chlubiąc. Lecz Madeleine musiała przyznać, że w tym konkretnym momencie maksyma ojca nabierała głębokiego sensu.

Wciąż jeszcze chodziła jej po głowie ta sprawa Ferreta-Delage’a, trzysta tysięcy straty, owoc intuicji Jouberta. Gdy przychodziło do podejmowania kluczowych decyzji, ocena doradcy warta była nie więcej niż Brocheta czy – nie przymierzając – jej własna.

– Postanowiłam…

– Tak…?

Skoro rumuńska ropa jest zdaniem wszystkich inwestycją najbardziej rentowną, czym ryzykowała? Nie nurkowała w nieznane, liczby mówiły same za siebie.

Ogłosiła swoją decyzję. Milczenie.

– Znakomicie – powiedział wreszcie Joubert.

Miał urażoną minę mężczyzny, któremu właśnie wytknięto nieświeży oddech.

– Zrobimy tak, jak pani sobie życzy. Ale nie więcej niż połowa pani aktywów w tę… pani rumuńską ropę. – W jego ustach te słowa zabrzmiały jak wulgaryzm. – Połowa w akcje naftowe. Resztę portfela trzeba będzie zdywersyfikować, to całkiem oczywiste. Logika nakazuje zbudować spójny portfel. To najważniejsze, Madeleine, koherencja!

Następnego dnia przyszedł i bez słowa komentarza położył na stole opasłe akta.

Madeleine przez blisko dwie godziny podpisywała dokumenty.

Joubert z nieprzeniknionym spojrzeniem, z zaciśniętymi ustami, pokazywał tylko jak zwykle palcem miejsca, gdzie ma postawić parafkę, tu i tu, i tutaj… Od czasu do czasu wyjaśniał: „Ten podpis oznacza, że… ten drugi pociąga za sobą to, że…”. Madeleine nawet nie zatrzymywała się, żeby go wysłuchać. Więc milkł i dalej odwracał strony.

Późnym popołudniem dziesiątego marca 1929 roku część spadku Paula nadal pozostawała ulokowana w obligacjach państwowych, natomiast gros swojego majątku Madeleine zainwestowała w portfel akcji rumuńskiej ropy naftowej i spółek pokrewnych, zachowując już tylko 0,97% kapitału banku ojca.

Zauważyła, że Joubert wyszedł z pokoju ciężkim krokiem.

W przeciwieństwie do czekającego w korytarzu pana Brocheta, który dostrzegł na twarzy swojego pracodawcy dyskretny uśmiech świadczący o nadejściu pomyślnych dni.

17

Czas płynął dalej. A wieści były pomyślne.

Sprzedaż udziałów Madeleine okazała się sukcesem; bank Péricourt był instytucją godną zaufania, jego akcje momentalnie znalazły nabywców. A wielka pożyczka rozpisana przez rumuńskie konsorcjum, dosłownie katapultowana masowym skupem akcji przez Madeleine, wywołała entuzjazm innych inwestorów; była bezsprzecznym sukcesem, udziały rozchwytywano. „Soir de Paris” zamieścił artykuł na temat „tej wspaniałej energii rumuńskiej”. Z upływem tygodni akcje powoli i pomyślnie zwyżkowały.

Gustave Joubert, który musiał teraz zanieść swoje klasery do podpisu innym większościowym udziałowcom, zjawiał się tylko sporadycznie, jak z wizytą już nie u właścicielki firmy (na najbliższym posiedzeniu zarządu Madeleine więcej się nie ośmieszy), tylko u posiadaczki jednej z największych fortun zarządzanych przez bank Péricourt.

* * *

W kwestii wyprawy do Mediolanu, na którą został zaproszony Paul, Madeleine, nie znajdując więcej argumentów, musiała ustąpić.

Trzeba było tygodni, nim w końcu udało się sporządzić niezwykle szczegółowy protokół, przewidujący zwłaszcza to, że Madeleine pojedzie razem z synem. Oczywiście! Nie zostawię Paula samego z tą wariatką!

Z kolei Solange, podekscytowana przyjazdem chłopca („i tak się cieszę, że toważyszyć ci będzie twoja cudowa mama”), pisywała do niego dwa razy dziennie; jak tylko o czymś pomyślała, od razu wysyłała nowy list. Panie wymieniły wiele uwag na temat szczegółów podróży oraz pobytu, niestety, często było im trudno uzyskać porozumienie; ta sprawa obfitowała w godne pożałowania incydenty. Madeleine nie zdołała zdobyć biletów na pociąg, z którego Solange najwygodniej było ich odebrać; z kolei Solange żałowała, że nie mogła zarezerwować stolika w restauracji, którą z przewodnika wybrała Madeleine; Madeleine prosiła, żeby na dworzec w Mediolanie przysłać kogoś po odbiór ich bagaży zaraz po przyjeździe, niestety Solange dysponowała wolnym personelem dopiero następnego dnia. Z kolei Madeleine („Jestem szczerze zmartwiona, droga Solange…”) nie miała możliwości pojechać i kupić wody toaletowej, którą diwa znajdowała jedynie w Paryżu, Solange zaś miała nadzieję wyszukać przewodnika, który zgodnie z życzeniem Madeleine oprowadzi ich po katedrze w piątek po południu – „niestety, to nic pewnego, Włosi, jak pani wie, kohana Madeleine, są ludźmi nieprzewidywalnymi…” – i tak dalej. I dopiero kiedy Solange zagroziła, choć nie wprost, odwołaniem całej podróży, Madeleine zgodziła się, by śpiewaczka spędziła wieczór w restauracji sam na sam ze swoim „małym Pinokiem”.

– Wieczór przy świecach, no nie! – lamentowała. – I co jeszcze, Léonce!

– Skorzysta pani z okazji, żeby samej gdzieś wyjść. Ja na pani miejscu…

W przeciwieństwie do Léonce, która musiała wiedzieć swoje, Madeleine absolutnie nie wyobrażała sobie, by kobieta taka jak ona mogła w Mediolanie wyjść samodzielnie.

– A poza tym denerwuje mnie, że nazywa go Pinokiem. Paul nie jest kukiełką! Będzie musiała zmienić ton, tyle ci powiem!

Jej syn obserwował tę rywalizację z niejaką uciechą, niczym sprzeczkę dziewczynek w piaskownicy. „To n…nie m…mma żadnego z…z…zna…znaczenia”, zapewniał Léonce, którą to irytowało.

Mieli wyjechać dziewiątego lipca pociągiem o osiemnastej czterdzieści trzy. Walizki spakowano już przedwczoraj, kufry z ubraniami wysłano cztery dni temu. Madeleine mniej więcej co godzinę sprawdzała, czy aby na pewno ma bilety, paszporty, nękała służbę mnóstwem drobiazgów, co wynikało z braku doświadczeń podróżniczych; dotąd jej najdalszym wojażem był wyjazd do przyszywanej kuzynki w Aurillac, gdy miała dziewięć lat.

* * *

Tyle że dziewiątego lipca, w dniu wyjazdu, jak grom z jasnego nieba gruchnęła nowina – tytuł na pierwszej stronie „Le Matin” głosił: „Rumuńska ropa w niebezpieczeństwie”.

Madeleine siedziała przy gerydonie, gdzie czekając na Léonce, zaczęła jeść śniadanie. Filiżanka z herbatą spadła na podłogę; poczuwszy zawrót głowy, Madeleine musiała przytrzymać się brzegu stolika, który natychmiast się przewrócił, wszystko zleciało na podłogę i ona też osunęła się na kolana. Z całą pewnością osób niespokojnych od razu wiedziała, że ta wiadomość zapowiada następne.

Dopiero po wielu minutach opanowała roztrzęsienie i udało jej się przeczytać cały artykuł.

Rumuńskie konsorcjum prowadzące wiercenia i eksploatację złóż naftowych na równinie Panonii właśnie ujawniło „poważne trudności” i wobec groźby bankructwa występuje do rumuńskiego rządu o pomoc.

Rząd francuski za pośrednictwem radcy handlowego na placówce w Bukareszcie zażądał już wyjaśnień od rumuńskich władz, gdyż wielka pożyczka była zasilona głównie przez inwestorów z Francji, którzy obecnie mają wszelkie powody, by obawiać się najgorszego. Ostatnią nadzieją dla akcjonariuszy pozostaje państwo rumuńskie…

W sidłach lęku uniemożliwiającego jej myślenie, zastanowienie się, Madeleine chodziła po pokoju, gorączkowo darła gazetę, a Léonce się spóźnia…

Zadzwoniła, poleciła szoferowi jechać po pannę Léonce do jej mieszkania, natychmiast, to pilne.

Nagle tknęła ją wątpliwość. Czy informacja z „Le Matin” jest pewna?

Rzuciła się do „Le Temps”, „Le Figaro”. Wszyscy powtarzali słowo w słowo tę samą wiadomość. Różniła się tylko ocena powagi sytuacji, która z tytułu na tytuł przechodziła od „wysoce niepokojącej” po „alarmującą”. Charles? Gustave? André? Léonce? Do kogo ma się zwrócić?

Kazała zatelefonować do Jouberta.

– Nie, proszę raczej zadzwonić do pana Charles’a Péricourta.

Pokojówka patrzyła na leżące na dywanie tosty, tacę, naczynie na konfitury, czajnik z herbatą.

– Nie, proszę zadzwonić…

Joubert? Jakiej może jej teraz udzielić rady? Charles?

– Tak, proszę zadzwonić do pana Péricourta!

Biuro Charles’a nie odpowiadało, proszę zadzwonić do pana Jouberta. Ale pan Joubert był zajęty.

Jak pod wpływem nagłego natchnienia, Madeleine pobiegła z powrotem na górę, wygładziła obiema dłońmi zmięte artykuły, jeszcze raz je przeczytała… Oddychaj, mówiła sobie, to nie może być aż taka katastrofa. Otóż to! Konsorcjum „właśnie wystąpiło” do rumuńskiego rządu o pomoc! Klamka jeszcze nie zapadła! Nie jest powiedziane, że dojdzie do najgorszego. A zresztą… Podbiegła do sekretarzyka, dosłownie wyrwała z niego szuflady i klęcząc na podłodze, rozrzuciła dokumenty zostawione jej przez Jouberta.

Jest! Uff. Nie mogła złapać tchu, serce waliło jej jak oszalałe. Zmusiła się, by odzyskać choć trochę spokoju. Joubert powiedział: „Ale nie więcej niż połowa aktywów w tę pani… rumuńską ropę”. To wynosiło połowę jej majątku. Jej osobiste pieniądze! Gdyż majątek Paula, ulokowany w obligacjach skarbowych, pozostał nietknięty. Kobieto, powiedziała sobie, z połową fortuny Madeleine Péricourt da się żyć – choć nie bardzo wyobrażała sobie, jaki to konkretnie wpływ będzie miało na jej życie.

„Resztę portfela trzeba zdywersyfikować, to całkiem oczywiste – skandował Joubert. – Zbudować spójny portfel”. Przerzucała stosy dokumentów, szukając… Jest! Joubert polecił jej nabyć udziały w angielskich spółkach (Somerset Engineering Company), włoskich (Gruppo Prozzo), amerykańskich (Forster, Templeton & Grave)…

Teraz, kiedy była już pewna, że straciła nie wszystko, tylko połowę, ta groźba ruiny wzbudziła w niej gniew, urazę do wszystkich z wyjątkiem siebie; winni byli wszyscy: Charles, który ostrzegł ją przed domniemanym kryzysem, do jakiego w końcu nie doszło, Joubert, który nie znalazł właściwych słów, by ją przekonać, gazety dbające o to, by nie przypomnieć, że one pierwsze wychwalały korzyści interesu, którego bankructwo teraz ogłaszały, Léonce, która pierwsza wspomniała… A swoją drogą, gdzie jest Léonce? Jeśli był taki dzień, w którym obecność przyjaciółki była jej niezbędna, to właśnie… Boże, już dziesiąta rano, wyjeżdżali wieczornym pociągiem, a ona nie poszła jeszcze zawiadomić o tym Paula.

Widząc strapioną twarz matki, chciał zadać pytanie, ale jak zwykle pod wpływem zbyt silnej emocji nie był w stanie wykrztusić nawet słowa. Sięgnął po tabliczkę. „Co się stało, mamo?”

Madeleine zalała się łzami. Klęcząc przy fotelu syna, długo płakała, jąkając, to nic takiego, skarbie, drobny problem, naprawdę, ale Paulowi trudno było uwierzyć, by coś, co przyprawiło jego matkę o taką rozpacz, było drobnym problemem.

„Nie ma z tobą Léonce?”, napisał. Pytanie miało przynajmniej tę korzyść, że przerwało atak płaczu Madeleine; z trudem podniosła się z kolan.

– Już po wszystkim, skarbie, to minie, to nic takiego. Ale ta podróż, kochanie, nie będzie możliwa…

Krzyk Paula zelektryzował cały dom.

Madeleine zmroziły widok zmienionej nie do poznania twarzy syna i jego krzyk, dobywający się z gardła, z trzewi, z duszy, tak przejmujący i rozpaczliwy, że jej pierwszą myślą było to, że Paul znów rzuci się z okna. Przytuliła jego głowę, będzie dobrze, moja miłości, znajdziemy rozwiązanie, Paul szlochał, obiecuję ci to, mama zaraz znajdzie…

– Zatrzymują mnie… interesy. Ale pojedzie z tobą Léonce! – Była zachwycona swoim pomysłem. Odsunęła Paula, żeby móc spojrzeć mu w oczy. – Co ty na to? Dotrzyma ci towarzystwa Léonce, chcesz?

Zgoda, powiedział, był bardzo blady, tak, zgoda, Léonce.

W tym momencie weszła pokojówka i zawiadomiła, że przyjechał pan Joubert.

Madeleine miała na sobie poranny negliż, pognieciony, poplamiony herbatą i konfiturami, była rozczochrana, z twarzą naznaczoną łzami i niepokojem… Ze spojrzenia Jouberta wyczytała, jak wulgarny przedstawia sobą widok. Nie zdążył się jeszcze odezwać, a już wyszła, bąkając: zaraz wracam. Kiedy przyczesawszy włosy i narzuciwszy przyzwoity peniuar, wróciła do pokoju, Joubert nawet nie drgnął. Rzadko się go widywało z pustymi rękami, było to wręcz niepokojące.

– Kiedy przeczytałem wiadomości – odezwał się powściągliwie – pomyślałem, że powinienem przyjść… – Wskazał na rozrzucone na podłodze gazety. – Sprawdziłem… Ci… Rumuni zataili przed nami prawdę o swoich rachunkach.

Mówił głosem bardziej szorstkim niż zwykle, bardziej ostrym, zdjęty emocją, nad którą z trudem panował. Madeleine osunęła się na fotel. Rezygnując z wszelkich prób zachowania umiaru, znowu się rozpłakała.

– Ostrzegałem panią – powiedział Joubert. – Nie chciała mnie pani słuchać…! – W tym przypomnieniu było coś tak brutalnego i obraźliwego, że dodał: – Proszę się uspokoić, państwo rumuńskie nie pozwoli temu upaść!

– Ale… jeśli odmówi pomocy?

– Mało prawdopodobne. Rozmowy powinny się zacząć na najwyższym szczeblu, sprawa jest nie tylko finansowa, ale też polityczna. Być może pani wuj będzie więcej wiedział…

Ale Charles był nieosiągalny, Madeleine zostawiła tuzin wiadomości w Zgromadzeniu, w jego biurze poselskim, u Hortense, nikt nie potrafił powiedzieć, gdzie jest. Powinien być na zebraniu, zapewne wysłano już do rumuńskiego rządu surowe upomnienia, tak mówił Joubert, sprawa staje się polityczna, Charles musi być zawalony pracą.

* * *

Już jedenasta.

Obiecała Paulowi, że wyruszy z nim Léonce, trzeba po nią pojechać, zorganizować się. Szybko się ubrała, szofer zawiózł ją na rue de Provence. Ale pod numerem czwartym nikt o nazwisku Picard nie mieszkał, „od bardzo dawna”, zapewniła dozorczyni, niska kobieta, gruba i jowialna, w ogromnej chuście na głowie wyglądająca niczym Hinduska w turbanie.

– Jak to, od bardzo dawna…?

– Och, od dobrego już roku. Chwileczkę – położyła palce na ustach i zmrużyła oczy – to proste… Pan Bertrand, to ścierwo, które jak nic smaży się w piekle, wyciągnął nogi w maju zeszłego roku, pamiętam tę datę jak własne urodziny, nie co roku człowiek słyszy takie dobre nowiny, jeśli pani…

– Mówi pani, w maju…

– Dokładnie. A panna Picard odeszła jakiś tydzień albo dwa później. To nam daje trzynaście miesięcy, mówiłam „rok”, byłam niedaleko, nie?

Wyciągnęła rękę, Madeleine dała jej dwadzieścia franków.

W samochodzie obliczyła na palcach. Maj zeszłego roku, to pokrywało się z czasem, kiedy Joubert odkrył jej „nieuczciwość”. Potrącanie z pensji musiało być dla niej zbyt dużym obciążeniem, nie mogła dłużej zostać na rue de Provence, musiała poszukać czegoś tańszego.

Przeprowadziła się i ze wstydu nikomu o tym nie wspomniała.

Madeleine znowu wyrzucała sobie egoizm, niczego nie dostrzegła, o nic nie pytała. W jakiej norze przyszło teraz mieszkać przyjaciółce? Madeleine nie pozwoli, żeby ta sytuacja dłużej trwała. Zażąda prawdy… nie, nie prawdy, to byłoby upokarzające, nie, oświadczy Léonce… że może zamieszkać u niej w domu. Tak zrobi. Z niezmienioną pensją. Teraz, kiedy wyprowadził się André, nic nie stało na przeszkodzie, by Léonce zajęła mały pokój, trzeba go będzie rzecz jasna odnowić, trochę rozweselić, ale to się szybko zrobi…

A wtedy do niej dotarło, że zachowuje się tak, jakby życie toczyło się nadal, jakby nie było ryzyka, że zdarzy się coś niezwykłego, jakby sprawa tych giełdowych lokat była tylko złym snem, który powrót do codziennego życia szybko rozwieje…

Nie słychać było żadnej muzyki, Paul na nią czekał. Robiło się późno. Vladi, dziwnie małomówna, siedziała na krześle pod ścianą z równo zestawionymi nogami, z rękami na kolanach, jak w poczekalni. Paul wpatrywał się w matkę.

– Léonce trudno będzie ci towarzyszyć, aniołku…

Paul powoli rozchylił zaciśnięte usta. W tym momencie miał tę prawie martwą twarz, jaką Madeleine zapamiętała z jego pobytu w szpitalu Pitié. Bez namysłu ciągnęła:

– Pojedzie z tobą Vladi. Prawda, Vladi?

– Tak, oczywiście! Z ochotą!

– Zaraz się zajmę dokumentami…

Jazda do włoskiej ambasady, zmiana nazwisk na biletach na pociąg i pospieszne nadanie dwóch walizek Vladi, sporządzenie upoważnienia dla opiekunki, by mogła zawieźć jej małoletniego syna do Mediolanu – wszystko to zajęło cały dzień. Ale o siedemnastej trzydzieści wszyscy byli już na dworcu, Paul w stroju podróżnym, nabytym z sugestii Léonce, Vladi odświętnie wystrojona, w sukni wyglądającej na uszytą z materiału na zasłony, oraz spięta Madeleine; zrezygnowała jednak z powtarzania swoich instrukcji Paulowi, który słyszał je już z dziesięć razy, a Vladi nie rozumiała ani słowa i nonszalancko wepchnęła do sfatygowanego portfela gruby plik włoskich lirów wręczonych jej przez Madeleine – wszystko razem nie napawało zbyt wielką otuchą.

Tragarze czekali o umówionej godzinie na dziedzińcu Gare de Lyon, Vladi dotoczyła wózek z Paulem do samego pociągu. Pośród nieustannego ruchu walizek, kufrów, zaaferowanych podróżnych, podekscytowanych rodzin, wzruszonych par fotel na kółkach umieszczono w przedziale na samym końcu wagonu, a Paula zaniesiono na jego miejsce przy oknie w wyłożonym czerwonym pluszem i jasną boazerią przedziale pierwszej klasy. W siatkach nad siedzeniami umieszczony został podręczny bagaż podróżnych. Madeleine nie mogła się powstrzymać, by nie polecić Paula i jego towarzyszki kierownikowi pociągu, trzydziestoletniemu mężczyźnie o szerokich ramionach, krótkich nogach i spojrzeniu, któremu dzikiego wyrazu nadawały krzaczaste brwi sterczące do góry jak anteny radiotelegraficzne.

Madeleine ze ściśniętym sercem patrzyła na odjeżdżającego synka, ten zaś promieniał, nieświadomy tego, co się dzieje w życiu jego matki. Nieświadomy? Chyba nie tak bardzo, gdyż w chwili, gdy musiała już opuścić wagon (konduktor robił się natarczywy, za chwilę ruszamy, proszę pani, trzeba już wysiąść), Paul szepnął jej do ucha:

– B…b…będzie do…dobrze, m…m…mamo. Bo cię ko…kocham.

Pociąg opuścił dworzec wiele minut temu, a Madeleine wciąż jeszcze stała na peronie.

Paul po raz pierwszy się z nią rozstawał; czuła spokojny smutek, który, o dziwo, dodawał jej siły. Wszystko może ją spotkać, wszystko będzie mogła znieść, byle Paula przed tym uchronić.

Również Paul był rozdarty, ciążyło mu nieczyste sumienie, że zostawia matkę… To, co usłyszał, czyli prawie wszystko, zapowiadało trudne czasy. Cokolwiek się zdarzy, pozostanie mu wspomnienie tej podróży, pójdzie do La Scali, będzie słuchał Solange; tego, co tam przeżyje, nikt nigdy nie będzie mógł mu odebrać.

Kierownik składu, który uważał, że ma do wypełnienia misję, gdyż Madeleine wręczyła mu pięćdziesiąt franków, był synem polskich emigrantów. Choć Francuz, językiem swoich rodziców mówił płynnie i kiedy pociąg ruszył, kiedy już wywiązał się ze swoich obowiązków służbowych, rozpoczął z Vladi rozmowę, której treści i skutków Paul bez trudu mógł się domyślić ze śmiechów, parskania i chichotów młodej kobiety, takich samych jak te towarzyszące jej spotkaniom z synem węglarza z rue de Miromesnil czy windziarzem z wieży Eiffla, który mieszkał na rue de Tocqueville.

Paul i Vladi zajęli zarezerwowane dla nich miejsca w wagonie restauracyjnym – uroczy stolik nakryty białym obrusem z logo towarzystwa kolejowego, z mała lampką rozsiewającą rozproszone światło, z posrebrzanymi sztućcami, z kryształowymi kieliszkami zupełnie jak z reklam w żurnalach; Vladi zamówiła pół butelki czerwonego wina, była w siódmym niebie.

Kiedy nadeszła noc, leżącego na swojej kuszetce w wykrochmalonej pościeli i pod szkockimi pledami Paula zaczęła ogarniać przyjemna senność, wkrótce słyszał już tylko głosy Vladi i kierownika pociągu, a kilka minut później ukołysał go zdyszany oddech jego opiekunki, mieszający się z obsesyjnym stukotem kół wagonu, przypominającym pulsujące takty Bolera, które dwa tygodnie temu odkrył przed nim sprzedawca z Paris-Phono. Drżąc z ekscytacji, zapadł w sen.

* * *

Madeleine nawet nie próbowała się położyć, większość nocy upłynęła jej na ponownej lekturze dokumentów, które zapewniały jej własność angielskich, amerykańskich i włoskich akcji.

Od szóstej rano, mimo ściśniętego żołądka i guli w gardle, była uczesana i ubrana. Co ciekawe, nie widać po niej było trawiącego ją lęku. Jej twarz, blada, poważna i skupiona, przypominała oblicze przypisywane skazańcom, którzy, wyczerpani czekaniem na egzekucję, idą na śmierć ze spokojem i determinacją. Léonce zjawi się nie wcześniej niż o wpół do dziewiątej. Madeleine zamówiła szofera i ruszyła w drogę.

– Ach, to ty!

Hortense miała na sobie szlafrok z deseniem w gałązki i futrzane bambosze. Z tą głową najeżoną lokówkami zatrważająco przypominała żonę, u której boku boi się obudzić pewnego dnia każdy mężczyzna. Nie zapraszając Madeleine, żeby weszła, skrzyżowała ręce na piersi.

– Szukam wuja, chcę z nim porozmawiać.

– Charles jest bardzo zajęty, wystaw sobie! Jest, o czym zdajesz się nie wiedzieć, wybitnym członkiem parlamentu, wszyscy o niego zabiegają i nie ma nawet chwili dla siebie!

– Nawet dla swojej bratanicy?

– To on ma bratanicę? Pierwsze słyszę!

– Muszę się z nim zobaczyć…

Hortense wybuchła śmiechem.

– Ach, ot i cała rodzina Marcela Péricourta! Zawsze lepsi od innych! Mówią i wszyscy posłusznie wykonują!

Ta nagła wrogość kontrastowała z jej zwykłą głupotą.

– Nie rozumiem, co…

– Nic dziwnego! Twój ojciec też nie rozumiał.

Hortense mówiła piskliwym głosem, tak energicznie potrząsała głową, że kilka lokówek zachwiało się, a potem rozkręciło i nawet tego nie zauważyła, twarz jej okalał rój papilotów, które jak zamontowane na sprężynach tańczyły wokół głowy.

– Wszyscy muszą być na zawołanie! No więc to się już skończyło! Ach, z wysoka spadnie rodzina Marcela Péricourta!

Z furią zrobiła krok w stronę Madeleine, wycelowała w nią mściwym palcem.

– Primo, Charles nie jest na rozkazy panienki. Deuzio, ten się śmieje, kto się śmieje ostatni. Tertio… – Nie bardzo wiedząc, czym mogłoby być to tertio, zakończyła: – Jeszcze się zdziwisz!

Madeleine bez słowa odwróciła się i wyszła.

Kazała się zawieźć do „Soir de Paris”.

Narada redakcyjna, czyli zebranie, na którym dziennikarze odbierali polecenia od dyrekcji, jeszcze się nie skończyła i Madeleine ulokowano w salonie.

Czterdzieści minut później zjawił się Guilloteaux. Rozpłynął się w przeprosinach, moja droga, ta gazeta mnie wykańcza, za stary jestem chyba na ten zawód, od ponad dziesięciu lat mówił to wszystkim swoim gościom, którzy świetnie wiedzieli, że umrze we własnym fotelu. Madeleine nie wstała, patrzyła na niego, czekając, aż skończy swoje zwykłe gadki. Guilloteaux, najwyraźniej z ociąganiem, usiadł obok niej.

– Wyobrażam sobie, że pani sytuacja mocno się skomplikowała.

– Czyja to wina?

To pytanie podziałało na Guilloteaux jak rażenie prądem. Z oburzeniem przyłożył dłoń do piersi.

– Pańska gazeta – ciągnęła Madeleine – nieustannie wychwalała zalety tej rumuńskiej afery.

– A, tak, to… Och…

Wyraźnie się uspokoił.

– To nie były w ścisłym znaczeniu informacje, to były wiadomości. Dziennik publikuje wiadomości użyteczne dla tych, którzy zapewniają mu przetrwanie.

Madeleine z trudem to pojmowała.

– Co… Te artykuły… to za nie płacono?

– Od razu wielkie słowa! Przecież pani wie, że taka gazeta jak nasza nie może funkcjonować bez wsparcia. Skoro państwo popiera pożyczkę takiej rangi, to dlatego, że uważa ją za niezbędną dla krajowej gospodarki. Chyba nie zarzuci nam pani bycia patriotami!

– Z pełną świadomością publikujecie kłamliwe informacje…

– Nie kłamliwe, tu już się pani za daleko posuwa! Nie, my tylko przedstawiamy rzeczywistość w pewnym świetle, i tyle. Inni koledzy, na przykład z opozycji, piszą coś przeciwnego, dzięki czemu wszystko się równoważy! Na tym polega wielorakość punktów widzenia. I chyba nie zarzuci nam pani również bycia republikanami.

Madeleine, zaszokowana i zawstydzona, że okazała się aż tak naiwna, wyszła, trzaskając drzwiami.

18

Siedząc przy oknie, Vladi od świtu komentowała z pomocą licznych polskich superlatywów widok, w którym wszakże nie było nic spektakularnego. Potem pociąg przez pół godziny mozolnie trząsł się na różnych zwrotnicach i w końcu wjechał na zadymiony i rojny dworzec.

Solange dowiedziała się z telegramu, że Paulowi towarzyszyć będzie nie jego „droga mama”, tylko opiekunka. Natychmiast zmieniła plany i zamiast upozować się i czekać na nich w salonie Principe di Savoia, postanowiła osobiście udać się na dworzec po swojego gościa.

Obecność Solange Gallinato we Włoszech ekscytowała prasę, tym bardziej że zgodnie z uświęconym zwyczajem operowych diw, ta nie skąpiła kaprysów ani deklaracji. Oznajmiając, że udaje się na dworzec w Mediolanie, zrobiła wielką tajemnicę z tożsamości swojego gościa. Reporterzy i fotografowie domyślali się nowej historii miłosnej, choć nikt w to tak naprawdę nie wierzył.

W ciągu ostatnich dwóch lat Solange bardzo utyła i poruszała się powoli. Zaskakujące było to, że nie ucierpiał na tym ani jej głos, ani talent aktorski; śpiewała wręcz coraz lepiej, mówiło się: dojrzałość, osiągała wyżyny swojej sztuki.

Opuściła więc hotel otoczona chmarą dziennikarzy i reporterów. Pociąg zastał ją stojącą na peronie, okrytą zwojami białego tiulu, w ogromnym kapeluszu na głowie, spowitą w błękitne opary, imponującą, hieratyczną i wystawioną na pokaz, dość udatnie wyobrażającą idealny okaz kobiety histerycznej – zrobiono bardzo piękne zdjęcia. Najpierw wyjście Paula w ramionach Vladi, a następnie sadowienie go na fotelu inwalidzkim sprawiło, że prasa aż pokraśniała z radości. Trzaskały flesze, Paul uśmiechał się od ucha do ucha, to jedyny, jak sądzę, zachowany jego obraz aż tak szczęśliwego. Solange na kolanach, Solange ociężale kroczy, ściskając rączkę swojego Pinokia… Wieczorem ich zdjęcia były już w jednym z dzienników, niezapobiegliwa publiczność rzuciła się rezerwować miejsca w La Scali, bilety na czarnym rynku osiągały astronomiczne ceny.

Paul otrzymał apartament połączony drzwiami z pokojem Vladi, która wydawała okrzyki podziwu. Na widok wnoszonego wykwintnego posiłku z szampanem rozpłynęła się w zachwytach, śląc kelnerowi kuszące uśmiechy, o których fama w niespełna godzinę obiegła całą firmę.

Chwilę potem oboje wzbudzili sensację w restauracji hotelowej, gdzie Solange obojętnym ruchem ręki odmówiła zajęcia miejsca przygotowanego specjalnie dla niej pośrodku sali, woląc mały stolik na uboczu pod ogromnymi lustrami, dyskretniejszy, mniej rzucający się w oczy, czyli tam, gdzie zdjęcia wypadną bardziej efektownie.

Solange jadła z wielką gracją, ale pochłaniała zatrważające ilości jedzenia, obiad więc trwał tak długo, że potem miała już tylko czas, by zgodnie ze zwyczajem odbyć długą, ułatwiającą trawienie sjestę; po niej uda się, na półtorej godziny przed wejściem publiczności, do opery, w której dzisiejszego wieczoru wystąpi.

Po raz pierwszy znaleźli się sami, twarzą w twarz.

Paul niezbyt się jąkał, Solange uśmiechała się. Rozmawiali o operze, o podróżach. Wspominała swoje dzieciństwo w Buenos Aires (choć urodziła się w Parmie, z matki Włoszki), mówiła o swoim ojcu, właścicielu stajni peruwiańskich koni paso w dolinie Lermy, o swoim skromnym debiucie w wieku trzynastu lat w małej salce w Santa Rosa, gdzie jeszcze tego samego wieczoru otrzymała cztery propozycje małżeństwa.

Paul, rozmarzony, słuchał jej zwierzeń. Należał do tych nielicznych, którzy spędziwszy wiele czasu w bibliotece w poszukiwaniu bardzo starych dokumentów, wiedzieli, że Solange Gallinato, urodzona w Dole w departamencie Jura jako Bernadette Traviers, w rzeczywistości była najmłodszą córką dróżnika i pijaka, który w dniu jej narodzin na trzy miesiące przed terminem wylądował z powodu przemocy małżeńskiej w więzieniu w Besançon.

Chłopiec patrzył na nią z powagą. Od pierwszego spojrzenia odnalazł w niej ten bezbrzeżny smutek, który od początku wyczuwał w jej nagraniach. Solange była kobietą smutną, na tę myśl ściskało mu się serce. Co zaszło w trakcie tego obiadu, który wywarł takie wrażenie na Solange, tego nikt się nie dowiedział. Czy wspomnienie tragicznego losu postaci, w które się wcielała na scenie, znalazło brutalny oddźwięk w jej własnym życiu? Czy to widok tego małego urzeczonego chłopca sprawił, że odczuła emocjonalną pustkę, w jakiej żyła od śmierci Maurice’a Grandeta? Czy przy tym dziecku skazanym na wózek inwalidzki przytłoczyło ją nagle poczucie fatalizmu i niesprawiedliwości? Kto to może wiedzieć? Wiadomo tylko tyle, że tego wieczoru w czasie próby nie była w stanie wystarczająco długo ustać na nogach i śpiewała, siedząc. I już więcej nie wstała.

Spanikowany dyrektor La Scali wpadł na scenę dowiedzieć się, co robić. Kwiaty, powiedziała tylko. Sprowadzono góry wiązanek i koszyków, postumenty i kolumny.

Kiedy kurtyna się uniosła, publiczność ujrzała diwę siedzącą prosto jak struna na krześle, lekko podwyższonym dzięki rusztowaniu niewidocznemu pod atłasową draperią, pośród bujnych dekoracji z kwiatów i innych roślin, co wyglądało tak, jakby śpiewała w ogrodzie botanicznym.

Wprowadziła też zmiany w układzie programu i nigdy go już nie zmodyfikowała. Rozdzierającym głosem zaczęła a capella, tak jak wcześniej w Paryżu, od uwertury do Gloria mundi:

Mój drogi, moja miłości,

Oto znów jesteśmy w ruinach pałacu,

Gdzieśmy się pierwszy raz ujrzeli…

W tej samej chwili, kiedy Paul na wielkiej widowni La Scali słuchał pierwszych taktów opery Maurice’a Grandeta, w Paryżu była godzina dziewiętnasta trzydzieści i jego matka ujrzała tytuł w „Soir”:

Państwo rumuńskie odmawia pomocy konsorcjum naftowemu, które o nią wystąpiło

Pozostanie głuche na naglące apele państwa francuskiego.

Madeleine przeczytała artykuł, ale go nie rozumiała, treść do niej nie docierała.

Potrzebowała z górą kwadransa, by przebić się przez otaczający tę wiadomość balast słów i utwierdzić się w tym, że – odwrotnie niż wszyscy się spodziewali – znaczna część jej fortuny przepadła.

Léonce, jak nic zrujnowana, jeszcze się nie zjawiła. Madeleine nie mogła powstrzymać łez. Jakim wsparciem będzie dla przyjaciółki, jeśli ta, co bardzo prawdopodobne, też wszystko straciła?

Nie potrafiła sobie wyobrazić, co konkretnie oznaczać będzie w jej życiu to bankructwo. Mniej służby? Tak, zapewne. Z czego poza tym przyjdzie jej zrezygnować? Przecież w jej życiu nie było żadnych ekstrawagancji! Nie traci się znacznej części swoich dochodów bez żadnych następstw, muszą być jakieś dyspozycje, które trzeba podjąć, ale jakie? To wszystko było bardzo, bardzo zagmatwane. Myśl o Paulu pomogła jej zebrać w sobie odwagę. Należało stawić czoło rzeczywistości. Zadzwoniła do Gustave’a Jouberta. Przed chwilą wyszedł z banku. Przebrała się i zamówiła szofera.

Zabrała ze sobą egzemplarz „Soir de Paris”; teraz, w panującym w samochodzie półmroku, tytuł wydawał się dwa razy większy i bardziej złowieszczy. Unieruchomiona w korku na bulwarze nad Sekwaną, przeczytała artykuły, które wszystkie co do jednego boleśnie przypominały euforię giełdową, jaka powstała wokół tego przedsięwzięcia.

Nagle jej wzrok zatrzymał się na innym tytule:

Odkrycie w Iraku wyjątkowo rozległych złóż naftowych

Kiedy akcje giełdowe straciły 80% swojej wartości, zostały masowo skupione przez francuską instytucję finansową, która szykuje się do zrealizowania jednego z najwyższych w tak krótkim czasie zysków kapitałowych w historii paryskiej giełdy.

Czyli Joubert miał rację. Madeleine była zdruzgotana.

* * *

Na scenie La Scali światła nieznacznie przygasły, nabrały odcienia jasnej ochry. Solange zaciskała dłonie przy piersi.

Jakaż zazdrość cię ogarnęła?

Czyż więc te ruiny, pośród których stoimy,

Są wszystkim, co po nas zostało?

* * *

Joubert zszedł na dół. Spokojny i sztywny, miał na sobie bonżurkę z jedwabnymi wyłogami i kolorowe skórzane kapcie, zupełnie jak mąż.

Madeleine nie przywitała się, miała zaciśnięte gardło. Wystarczyło spojrzeć na wysoką postać Jouberta, na jego bladoniebieskie spojrzenie, zimne i przenikliwe, niewyrażające wrogości ani sympatii, by zrozumieć, że ostatni rozdział ich relacji właśnie się zakończył.

– Nie ma więc żadnego ratunku? – zapytała gwałtownie.

– Obawiam się, Madeleine…

Przełknęła ślinę.

– Gros tego, co posiadam, zostało w to zainwestowane, prawda? Ale… nie wszystko! Z pozostałych pięćdziesięciu procent zbudował pan portfel akcji innych przedsiębiorstw, prawda?

Zadała to pytanie władczym, typowym dla jej klasy, wpojonym jej tonem, który jednak w tych okolicznościach był nie na miejscu.

– To prawda, Madeleine, ale…

– Ale…?

– Są to spółki w większości związane z tym samym sektorem, podwykonawcy, dostawcy, klienci…

– Mam akcje angielskie, amerykańskie, włoskie…! O ile wiem, rumuński rząd nie zarządza firmami zagranicznymi!

– Wszystkie te zagraniczne spółki należą do sektora naftowego. W najbliższych dniach one również zbankrutują.

– Ile straciłam, Gustave? Ile mi zostało?

– Straciła pani dużo, Madeleine. Zostało pani… bardzo niewiele.

– Ja… Straciłam wszystko? Cały majątek?

– Zasadniczo tak. Będzie pani musiała podjąć drastyczne kroki.

– Sprzedać dom?

Milczenie.

– Wszystko sprzedać?

– Prawie wszystko, tak. Przykro mi…

Madeleine wyglądała, jakby zmalała o kilka centymetrów. Ogłuszona, odwróciła się, machinalnym krokiem ruszyła do drzwi, ale nagle przystanęła, odwróciła się do Jouberta, wyciągnęła do niego ściskany kurczowo w rękach egzemplarz „Soir de Paris”.

– Niech mi pan powie, Gustave… czy ta „instytucja finansowa”, która wywindowała rumuńską ropę, żeby kupić po niskiej cenie akcje irackiej ropy, to pan?

Gustave Joubert był człowiekiem zimnym i twardym, ale tym razem przyznanie się byłoby sprawą zbyt poważną, zabrakło mu odwagi. Odpowiedział wymijająco:

– Doradziłem pani jak najlepiej, Madeleine, ale pani nie chciała mnie słuchać…

Czuła niemal przerażającą jasność umysłu. W miarę jak jej umysł odtwarzał ciąg wydarzeń z ostatnich miesięcy, narastał w niej coraz większy gniew.

Najpierw Charles. Przyszedł ją ostrzec, że grozi jej krach gospodarczy i że Jouberta to przerasta…

Informacje w „Soir de Paris” na temat oszałamiającego sukcesu rumuńskiej ropy…

Sam Joubert, który robił wszystko, by wyglądać na człowieka udzielającego złych rad, jakich w żadnym razie nie należało słuchać…

Do Madeleine zaczynał docierać cały wymiar intrygi, jaką wokół niej uknuto.

Miała chęć go zabić, rozdeptać jak węża.

– Spotka mnie pan jeszcze na swojej drodze, Gustave. Wykorzystam obligacje Paula, które znajdują się w mojej gestii, żeby przeorganizować nasze życie i…

– O jakich obligacjach pani mówi, Madeleine?

– Tych, które Paul odziedziczył po swoim dziadku.

– Ależ, Madeleine, przecież je pani sprzedała…

Zaszokowana, musiała przytrzymać się klamki przy drzwiach.

– Jak to, sprzedałam?

– Doradziłem, a pani się na to zgodziła, restrukturyzację pani majątku. Było to w czerwcu zeszłego roku, pamięta pani? Przyniosłem wtedy tabele, liczby, wykresy… Wyjaśniłem, że akcje państwowe nic już nie przynoszą, a z czasem nie będzie lepiej… Zgodnie z moją radą zgodziła się pani zbyć wszystkie obligacje syna. Zwróciłem pani uwagę, jak doniosła jest to decyzja.

Owszem, jak przez mgłę przypominała sobie: „Rezygnuje pani z tytułów niedochodowych, tłumaczył, i umacnia pani rodzinny bank…”.

Joubert mówił tym uczonym, lekko upokarzającym tonem, jakiego używał, by dać Madeleine odczuć jej intelektualną niższość.

– Kiedy przystąpiliśmy do tej restrukturyzacji, zapewniła mnie pani, że w pełni rozumie jej znaczenie.

– Obligacje Paula… zostały sprzedane?

– Jeśli chodzi o ścisłość, upoważniła pani bank do…

– Gdzie są pieniądze Paula?! – wrzasnęła Madeleine.

– Razem z pozostałymi zainwestowała je pani w rumuńską ropę, Madeleine. Wbrew mojej radzie. Nie może mi pani nic zarzucić.

– Straciłam wszystko?

– Tak.

Włożył ręce do kieszeni.

– I Paul też wszystko stracił?

– Tak.

– Chwileczkę, spróbuję to zrozumieć… Do tego, żeby spadła wartość akcji naftowych, które chciał pan nabyć, potrzebny był potężny depozyt w aktywach finansowych. Do tego wykorzystał pan całość mojego majątku, czy tak?

– Tak bym tego nie ujął.

– A jak by pan to ujął?

– Powiedziałbym, że nie zgodziła się pani mi zaufać.

– Okłamał mnie pan!

– Nigdy! – Teraz to on krzyknął. – Podjęła pani decyzję sama i wbrew mojej radzie. Zawsze dostarczałem pani obszernych wyjaśnień, ale to panią nudziło, wzdychała pani… Może pani mieć pretensje wyłącznie do siebie.

– Jest pan…

To słowo samo jej się nasunęło, ale resztka przyzwoitości nie pozwoliła jej głośno go wypowiedzieć.

Joubert całymi miesiącami nią manipulował. Działał według starannie przemyślanego planu.

– Cały mój majątek przeszedł w pana ręce…

– Nie. Straciła pani swój majątek w tym samym czasie, kiedy ja pracowałem na mój, a to wielka różnica.

Zachwiała się, pokojówka pospieszyła jej z pomocą, Madeleine ją odepchnęła, zeszła po schodach i wsiadła do samochodu.

W chwili gdy szofer już miał zamknąć drzwi, Madeleine, ze wzrokiem utkwionym w oknie pierwszego piętra, powstrzymała go.

Z góry patrzyła na nią Léonce.

Za nią na moment pojawił się Joubert i zaraz zniknął.

Przez długą chwilę obie kobiety na siebie patrzyły.

A potem Léonce powoli opuściła zasłonę.

* * *

Światło prawie zupełnie przygasło.

Pośród ciemności na scenie zafascynowana publiczność usiłowała wypatrzyć źródło tego przejmującego głosu, który kończył:

Tak bardzo cię kochałam,

Jak mogłabym cię nienawidzić?

Lecz spójrz, w jakim chaosie

Pogrążyłeś moje życie.

19

Rezydencja Péricourtów została sprzedana trzydziestego października 1929 roku znacznie poniżej wartości, ponieważ Madeleine zależało na czasie.

Przy każdym meblu, obrazie, bibelocie, książce, kotarze, dywanie, łóżku, roślinie, żyrandolu, lustrze, wyjąwszy tę garstkę przedmiotów, które mogła zabrać, licytator kazał umieścić małe karteczki z ceną. Zjawiło się sporo osób, które dwa lata temu przybyły na pogrzeb Marcela Péricourta.

Madeleine weszła i zamarła.

Po salonie krążyła Hortense z wypiętą piersią, niczym generał piechoty wizytujący pole zwycięskiej bitwy, z małym kajetem w dłoni; przystawała to przed komodą, to przed gobelinem, cofała się, by wyobrazić sobie, jak to będzie wyglądało u niej w domu, po czym przechodziła do następnego obiektu lub skrupulatnie notowała cenę i numer pozycji.

– Słuchaj, Madeleine – odezwała się, nie zadając sobie nawet trudu, by się przywitać – nie uważasz, że dwa tysiące franków za ten stolik to przesada? – Podeszła, przesunęła palcem po blacie, jak to zwykła robić, by wytknąć służbie, że zostało jeszcze trochę kurzu. – Trudno, powiedzmy! – Zapisała w kajecie cenę i ruszyła w dalszy obchód.

Powstrzymując łzy i chęć spoliczkowania jej, Madeleine szybko poszła na górę. W pokoju Paula leżały na podłodze otwarte kartony, skrzynki, słoma…

– Trudno jest wybrać, co? – szepnęła wzruszonym głosem.

– N…nie, mma…mo. Jest dd…ddo…dobrze!

Przez chwilę oboje milczeli.

– Wiesz, żałuję…

– To nnn…nie…ważne, mm…mamo.

Paul próbował ją pocieszyć, ale sytuacja nie wyglądała różowo. Pieniędzy ze sprzedaży rezydencji wystarczyło jedynie na kupno dwóch mieszkań. W pierwszym, na rue Duhesme, Madeleine, Paulowi i Vladi żyłoby się wygodnie, ale jako jedyne znaczniejsze źródło dochodu rodziny przeznaczone było na wynajem.

Drugie pokazywało, jak bardzo trzeba było ograniczyć ambicje: salon, jadalnia, dwie sypialnie i na mansardzie pokój dla Vladi, jeszcze mniejszy niż poprzedni i słabiej oświetlony, ale Vladi oświadczyła, że jest zadowolona.

Mieszkanie mieściło się na drugim piętrze na rue La Fontaine 96. Winda była zbyt ciasna, by zmieścić w niej fotel Paula. Żeby wyjść, Vladi musiała posadzić chłopca na składanym krześle w kabinie, a fotel własnoręcznie znieść po schodach. Stać ich było tylko na służącą do wszystkiego.

U Madeleine depresja walczyła o lepsze z poczuciem winy. W kilka tygodni została zepchnięta do rangi drobnomieszczanki, która by utrzymać już i tak skromny standard życia, musi kalkulować, często rezygnować i zawsze liczyć. Płakała całymi godzinami, nie mogąc przestać, ale z tym, co ją spotkało, godziła się z poczuciem fatalizmu wynikającym z dotkliwego i uporczywego nieczystego sumienia. To prawda, że źle jej doradzono, ale poszła za tymi radami, nie zastanowiła się, to wszystko jej wina. Odziedziczyła fortunę, której nie potrafiła zachować, taka jest prawda. Gustave Joubert miał rację, przypominając jej, że „podpisała z pełną świadomością”, że tylko od niej zależało, czy zainteresuje się finansami.

Odebrała kobiecą edukację. Ojciec, choć ją bardzo kochał, wychował ją w przekonaniu, że córka wielkim wyzwaniom nigdy nie zdoła sprostać. Utrata fortuny, którą jej zostawił, potwierdzała tę opinię.

Pierwszego grudnia przeprowadzili się na rue La Fontaine.

Kilka dni wcześniej ogłoszono zapowiedzi ślubu panny Léonce Picard z panem Gustave’em Joubertem.

Rozmyślanie o dwulicowości tej, którą uważała za przyjaciółkę, która grając swoją obecnością, swoim urokiem, zachwiała wręcz naturalnymi preferencjami Madeleine – to wszystko bardzo bolało.

Cztery dni później udała się do notariusza Lecerfa, żeby podpisać dokumenty. Sprawdzając listę sprzedanych ruchomości, stwierdziła, że Hortense ostatecznie kupiła mały stolik za okrągłe dwa tysiące, nikt nie zaoferował wyższej ceny. Nowy właściciel wielkiego portretu Marcela Péricourta nabył go „na pamiątkę wielkiego człowieka, który wzniósł tę wspaniałą rezydencję”.

– Pan Joubert dał za niego dwa tysiące franków – zaznaczył notariusz.

– Sądziłam, że ten obraz został kupiony przez…

Madeleine nie dokończyła zdania. Zakłopotany notariusz tylko zakasłał.

Tym sposobem Madeleine dowiedziała się, że właścicielem rezydencji Péricourtów jest obecnie Gustave Joubert.

* * *

Pod koniec roku Madeleine wysłała do Andrégo życzenia. Odpowiedział nieśmiałym listem, zapewniając o swych serdecznych uczuciach, w które Madeleine chciałaby wierzyć. Zadzwoniła do redakcji, zaprosiła go.

– Nie odmówi pan chyba krótkiej wizyty przyjaciółce, której został już tylko pan, prawda? I Paul byłby taki zadowolony, gdyby pana zobaczył…

Był bardzo zajęty, to nie będzie łatwe…

– Nie spotyka się już pan ze skromnymi ludźmi, czy tak?

Ten argument ją samą zaskoczył. Zawstydziła się, chciała przeprosić, ale André był szybszy:

– Dobrze pani wie, że nie! Przeciwnie, byłbym zachwycony, tyle że…

A więc wtorek, nie, raczej pod koniec tygodnia, to znaczy przyszłego tygodnia, któregoś popołudnia albo wieczoru, tak będzie łatwiej, zatem czwartek… Nic nie pasowało, wciąż coś stało na przeszkodzie.

– Proszę posłuchać, André, pasować nam będzie każdy dzień. A jeśli pan żadnego nie znajdzie, i tak zachowamy pana w serdecznej pamięci.

– Powiedzmy w przyszłym tygodniu w piątek, nie będę mógł zostać długo, powinienem być w redakcji na zamknięcie numeru…

To było coś, w czym nigdy nie uczestniczył, nie był potrzebny przy zamykaniu numeru.

Położył na komodzie małą paczuszkę. Uścisnął dłonie Madeleine niepewnym gestem, który mógł równie dobrze oznaczać zażyłość co szacunek, Madeleine, wskazując na Paula, który głęboko spał, szepnęła: przykro mi, André rozumiał, lekko się uśmiechnął, zrobił trzy kroki w stronę fotela, jak nieśmiało podchodzący do kołyski młody ojciec.

Paul obudził się, zobaczył go i to było jak nagła burza, gwałtowna i nieoczekiwana; krzyk, który z siebie wydał, nie miał końca. Z wytrzeszczonymi oczami, zakrywając rękami głowę jak w obronie przed jakimś ogłuszającym hałasem, i ten krzyk, mój Boże, skąd pochodził, że był aż tak przejmujący, krzyk śmiertelnego przerażenia. Wpadła Vladi („Co się stało, aniołku?”), podbiegła do Paula, ten ją odepchnął, był w transie, z oczami w słup gorączkowo kiwał na boki głową, wyglądał, jakby chciał wyrwać sobie pierś.

Madeleine szybko wyprowadziła gościa z pokoju, ale krzyki Paula były tak przenikliwe, że André nie słyszał, co próbuje mu powiedzieć, był przerażony, gestem pokazał, że tak, rozumie, i pędem zbiegł po schodach, jakby go diabeł gonił.

Podbiegła do syna, unieruchomiła jego głowę w skrzyżowanych ramionach, powtarzała słowa pocieszenia.

Paul płakał rzewnymi łzami, idź do siebie, Vladi, rzuciła Madeleine, ja się nim zajmę, zgaś, proszę, światło, i długo kołysała go w półmroku.

Kiedy się trochę uspokoił, zapaliła tylko małą lampkę z pomarańczowym abażurem; w jej świetle nocą salon nabierał atmosfery z lekka orientalnej. Usiadła naprzeciwko synka, głaskała go po dłoniach, mimo jego nadal obfitych łez już prawie spokojna.

Wiedziała, że nareszcie nadszedł moment, na który się przygotowała i który, jak przeczuwała, sprawi jej bezgraniczny ból. Otarła chłopcu twarz, pomogła mu wydmuchać nos, wróciła na swoje miejsce.

Paul, tak jak dawniej, patrzył w okno. Madeleine nie zadawała pytań, trzymała go tylko za ręce.

Tak minęły dwie godziny, potem trzecia. Salon, budynek, ulica, całe miasto stopniowo ogarniała głęboka noc. Paul poprosił o wodę. Matka mu ją przyniosła, z powrotem usiadła i znów ujęła jego ręce.

Poważnym, niemal dorosłym głosem zaczął bełkotliwie mówić. Okropnie się zacinał. Do oczu na nowo napłynęły mu łzy, a wraz z nimi wypłynęła na powierzchnię prawda.

Trwało to bardzo powoli, bardzo długo, wargi potykały się na każdej sylabie, niekiedy były to zlepki słów, Madeleine cierpliwie, lecz ze ściśniętym sercem czekała, przed jej oczami rozwijał się film z życia syna, życia, o którym nic nie wiedziała, którego nie znała, choć było to życie jej własnego dziecka.

Najpierw więc były długie sesje dyktanda, kiedy André przywiązywał mu za plecami lewą rękę, żeby go zmusić do pisania prawą, całe godziny w tym kaftanie bezpieczeństwa, zdrętwiałe ciało, naciągnięte mięśnie i ta rozpaczliwie nieporadna, nieposłuszna dłoń… Więc przy pierwszym błędzie uderzenie metalową linijką po opuszkach palców… Nie płaczemy, Paul, ostrzegał André. Nawet w snach na przyjście guwernera zlewał się potem, wiercił się, rzucał po łóżku.

André przyłapał go z książką Jules’a Verne’a pod kołdrą. „Czy pozwoliliśmy na tę lekturę, Paul?” – zapytał. Głos miał chrapliwy.

Jest już po dwudziestej, w salonie trwa kolacja, nawet tutaj słychać brzęk kieliszków, schodami dociera na górę zapach papierosów. Spłoniony Paul przyznaje się do winy, więc spodnie od piżamy w dół, André przekłada go przez kolano i spuszcza mu lanie, niegrzeczny mały chłopiec. Po czym Paul kładzie się z powrotem do łóżka, André nachyla się ze współczuciem, on również nasłuchuje odgłosów kolacji, szmeru głosów, uspokaja się, wraca do swojego ucznia, ze zmartwioną miną gładzi zaczerwienione pośladki, upływa długa chwila, potem obok łóżka słychać szelest materiału, na podłogę ciężko opadają dwa buty, tymczasem z parteru dobiega nagły wybuch śmiechu, ktoś zapewne opowiedział zabawną anegdotę, potem słychać zamieszanie, mężczyźni udają się do palarni, kobiety we własnym gronie rozmawiać będą o wychowaniu dzieci, cóż to za odpowiedzialność… Paul zamyka oczy, wciska głowę w poduszkę, czuje, jak obok niego kładzie się André. Jego oddech, jego sapanie, jego słowa… Jego ręce, potem jego ciężar. I ból. No, no, już po wszystkim, widzisz, że już koniec, i ten ból krzyża, to wrażenie, jakby go rozdzierano na pół, no widzisz, André mówi niskim głosem, bardzo cicho, jęczy, mówi, jaki jest nieszczęśliwy, kiedy Paul nie przykłada się do pracy, potem znowu jęczy. Mały Paul obieca swojemu przyjacielowi Andrému, prawda? Bo jak nie, będzie kara, i to nie linijką po palcach.

W tym czasie, przypomina sobie Madeleine, przychodziła do pokoju syna nawet cztery razy w nocy. No, skarbie, uspokój się, mama jest przy tobie, pieszczotliwie gładzi go po czole. Malec rzuca się jak kociak, zjawia się z kolei Léonce, niech pani się położy, Madeleine, posiedzę przy nim trochę i dopiero potem wyjdę.

Przychodziła, ponieważ Paul co noc się budził i nasłuchiwał kroków na schodach służbowych, drżąc ze strachu, że André zatrzyma się, po cichu wejdzie do pokoju, ukradkiem się rozbierze. Niekiedy budził go dopiero przesiąknięty alkoholem i smrodem cygar oddech Andrégo na szyi, jego ręce na całym ciele… „Nie chce, mały maruda, żebym wychodziła”, mówiła ze śmiechem Madeleine, ponieważ Paul na wieść o przyjęciach w domu czy spektaklach, które musiała obejrzeć, wybuchał płaczem. No, kochanie, mówiła, przysiadając na brzegu łóżka w sukni wieczorowej, czasami już w płaszczu, mama nie wróci późno, Paul czepiał się jej ramienia jak mały żebrak, musisz dorosnąć, synku, a poza tym powinieneś już spać, nie chcę, kochanie, wychodzić, będąc na ciebie zła, przecież rozumiesz, Paul potakiwał, Madeleine sądziła, że boi się ciemności, zostawię światło w korytarzu i obiecuję, że zgaszę je dopiero po powrocie. Dobranoc, André, słyszał Paul, matka mówiła półszeptem, niech pan trochę posiedzi przy Paulu, dziękuję, jest pan aniołem, następnie słychać było cichy odgłos, którego Paul nie potrafił zidentyfikować, jakby ukradkowy pocałunek, czasami nawet śmiech, ciii, ciii, mówiła Madeleine chichotliwym głosem. A potem szelest materiału na schodach, zapadała noc, światło, tak jak obiecała, paliło się nadal, dopóki nie nałożył się na nie cień Andrégo, Paul odwracał się do ściany, serce biło mu jak oszalałe, żołądek podchodził do gardła, kroki obok łóżka, stłumiony stukot butów spadających na dywan.

Pojawił się przed nim obraz dziadka. Ten potężny i ciężki mężczyzna pachnący tytoniem do fajki, którego Paul najczęściej zastawał pracującego przy biurku, który unosił wzrok, kiedy otwierały się drzwi, a, to ty, mój mały, co się stało, wejdź, nigdy nie odmawiał zajęcia się nim, nigdy się tak nie zdarzyło, nigdy. W jego pokoju unosił się aromat czarnej kawy. Sam dziadek pachniał wodą kolońską i miał sztywne wąsy, które drapały w szyję, kiedy wnuka całował.

Madeleine przeszyła do żywego wizja ojca siedzącego w swoim gabinecie i obejmującego wtulonego w niego wnuka.

Któregoś dnia pan Péricourt ni stąd, ni zowąd powiedział:

– Słuchaj, czy nie byłoby lepiej, gdybyś posłała go do szkoły, żeby przebywał z innymi chłopcami w jego wieku?

– Nie mieszaj się do tego, papo! To mój syn, ja go wychowuję i robię to po swojemu!

Pan Péricourt nie był ślepy. Ani głuchy. Podobnie jak inni musiał słyszeć ukradkowe kroki Madeleine, kiedy późną nocą wchodziła lub schodziła po schodach służbowych, tylko jak to własnej córce powiedzieć, niemożliwe! Nie nalegał, lecz Madeleine często zastawała syna w gabinecie jego dziadka, śpiącego w ramionach starszego pana.

Paul nie mówił o tym wszystkim dziadkowi, nie wiedziałby, jak to powiedzieć. Ale to przy nim, w tym zapachu tytoniu do fajki, w fałdach jego wełnianego szlafroka znajdował schronienie, pocieszenie, zasypiał. Gabinet dziadka był jego azylem. Jedynym.

I któregoś dnia dziadek umarł.

Nadszedł dzień jego pogrzebu.

Madeleine wysyła Andrégo, żeby poszukał Paula, Andrégo wściekłego, że go odrywają od pierwszego wielkiego zadania dziennikarskiego, Andrégo nieprzytomnego z gniewu; ten pędzi po cztery stopnie na górę, znajduje Paula w bibliotece dziadka, każe mu zejść.

Chłopiec ociąga się, jąka. André z całej siły go policzkuje i rozjątrzony schodzi na dół.

Paul płacze. Jest sam. Teraz, kiedy dziadek nie żyje, nikt go już nie obroni.

Otwiera okno, wchodzi na parapet.

I kiedy widzi Andrégo na dziedzińcu, skacze.

Śpi teraz w ramionach matki. Szarzejące światło zapowiada nadchodzący dzień. Madeleine już kilka godzin tak siedzi, zdrętwiała pod ciężarem syna, obolała, chwytają ją skurcze, ale się nie porusza. Powoli oddycha. I przyłapuje się na myśli, że siedzi z Paulem tak, jak siadywał kiedyś jej ojciec.

Słychać pierwsze hałasy, wchodzi Vladi, przystaje w progu i szepcze:

– Wszystko w porządku?

Z niezawodnym wyczuciem młoda Polka nie czeka na odpowiedź, bierze Paula na ręce, położy go do łóżka.

Madeleine nadal siedzi z pustym spojrzeniem.

* * *

Najchętniej by go zamordowała. Poszłaby do niego, zapukała do drzwi, a kiedy by otworzył, od razu by zrozumiał, cofnął się o krok, a ona wystrzeliłaby w jego pierś cały magazynek.

Mordercze myśli przebijały się z potężną siłą przez kipiące kłębowisko wspomnień i wyrzutów. Ten długi okres, kiedy niczego nie widziała, niczego nie słyszała, okres straszliwego nieszczęścia jej syna, był czasem, kiedy chyłkiem przekradała się po schodach, by być z Andrém.

Zamordowałaby go, gdyby od razu, bez namysłu pobiegła do niego na górę. Zapukałaby, a kiedy otworzyłby drzwi, z wyciągniętymi rękami rzuciłaby się na niego i z taką siłą go pchnęła, że cofnąłby się aż pod otwarte okno, i wtedy, tracąc oparcie pod nogami, zrozumiałby i z krzykiem poleciał w dół. Wtedy ona wychyliłaby się i obserwowała jego upadek, ciało zwinięte w pozycji płodowej najpierw spadłoby na dach ciężarówki, odbiło się i z głuchym łoskotem zleciało na jezdnię, nadjeżdżający samochód zahamowałby, lecz nie zdążył uniknąć zderzenia…

Tak, gdyby od razu pobiegła, wtedy być może…

Ale nie zrobiła tego i nie tylko z braku siły, ze strachu przed konsekwencjami, o których, szczerze mówiąc, ani przez chwilę nie pomyślała.

Nie, nie zrobiła tego, bo ona też była winna.

Mój Boże, co też najlepszego narobiła, jak przerażające zgliszcza za sobą zostawia…

Paul uspokoił się. Wyznania go wyczerpały, ale dwa dni później znów zaczął jeść, słuchać muzyki, a Madeleine miała niejasne wrażenie, że mu ulżyło.

Ale nie jej.

Pójdzie na komisariat. Albo lepiej: komisarz przyjdzie tutaj, żeby przyjąć skargę, spisać zeznania, i tyle.

Paul rozpaczliwie kręcił głową, krzycząc:

– N…n…ni…ni…nigdy!

Madeleine przyrzekła, że zrobią tak, jak chce, ale dwukrotnie wracała do tematu, za każdym razem wywołując tym atak paniki, Paul nie chciał tego wszystkiego powtarzać, nikomu! Nigdy!

Kiedy żałował, że jej o tym opowiedział, Madeleine rzucała mu się do nóg, przepraszała, sama już nawet nie wiedziała za co.

Z tego chaotycznego tygodnia jasno wynikało, że Paul nie złoży absolutnie żadnych zeznań, nie będzie w stanie podołać takiemu doświadczeniu.

Madeleine obiecała, że nie będą już więcej o tym rozmawiali, Paul kiwnął głową, że dobrze, ale całym sobą zdradzał urazę do matki i potrzeba było czasu, dużo czasu, by minęła.

Do listy błędów i krzywd dodała jeszcze to, że naraziła syna na kolejne cierpienie, każąc mu składać zeznania, które dopiero po długich latach wyszły na jaw.

Latach, które zakończyła podjęta w sekundę decyzja.

Podeszła do sekretarzyka, otworzyła go i jednym ciągiem, bez wahania i bez skreśleń, napisała:

19 stycznia 1929

Drogi André!

Bardzo mi przykro z powodu tego, co wydarzyło się podczas Pańskiej obecności. Paul miał okropny sen, który napędził nam wielkiego stracha. I który, niestety, pozbawił nas przyjemności Pańskiej miłej wizyty.

Proszę, niech Pan nie ma mu tego za złe. Niech Pan nie ma nam tego za złe.

Czekał dla Pana drobny upominek pod choinkę, który Paul ogromnie pragnął Panu wręczyć.

Niech Pan nie każe nam czekać i szybko nas znowu odwiedzi.

Pańska oddana przyjaciółka

Madeleine

1933

Ażeby bogowie dobrze się bawili, bohater musi spaść z wysoka.

za Jeanem Cocteau[1]

20

Kiedy siódmego stycznia Gustave Joubert przybył do Tour d’Argent, Lobgeois podniósł się jako ostatni, co wiele mówiło o jego stanie ducha. Sacchetti dyskretnie klasnął dwa razy w dłonie; chwila niezdecydowania, a potem rozległy się brawa, krótkie, lecz to wystarczyło, by Joubert rzucił, ależ, cóż znowu, przyjaciele. Szeroko się uśmiechał, witano go z entuzjazmem, Lobgeois podał mu rękę, odwracając wzrok, Joubert przeprosił za spóźnienie, cóż za skromność, gotowi byli mu wszystko wybaczyć. Od piętnastu dni był wielkim człowiekiem.

Harmider, odsuwanie krzeseł, brzęk sztućców, strzelił pierwszy korek od szampana, kelnerzy podeszli, wzniesiono kieliszki. Czyjś głos zakrzyknął: „Przemowa!”.

Joubert skromnie odmówił.

– Ale szampan jest dla mnie!

Śmiechy, ha, ha, ha, Joubert nie był zabawniejszy niż w zeszłym roku, ale to było w zeszłym roku.

Lobgeois w odruchu desperacji usiadł naprzeciwko niego, z góry zacierano ręce na perspektywę szermierki słownej, jaką to zapowiadało. Działania wojenne nie rozpoczną się przed podaniem pieczonej kaczki z rzepą, a na razie zaczęto jak zwykle od pogawędki o polityce. W tym roku nie było miejsca na polemikę, panowała spontaniczna jednomyślność, powrót lewicy do władzy to klęska!

W ostatnich wyborach do Zgromadzenia wyborcy nie podzielili nadziei, jaką mała grupa centrystów pokładała w Tardieu. Nic dziwnego, temu modernizatorowi niewiele udało się zmodernizować, jego zaufanie do polityki prosperity było niczym więcej jak zaufaniem do samego siebie.

– Kraj – powiedział ktoś – powinien jednak uświadomić sobie, że konieczne są reformy!

Wypowiedź trafnie oddawała nastrój grupy, ale zabrzmiała sentencjonalnie niczym polityczny frazes, a w tym gronie, jak zresztą wszędzie, polityka nie miała dobrej prasy. Oprócz tego, że powtarzające się skandale zniechęciły wszystkich mających jak najlepsze chęci i zachwiały najbardziej niezłomnymi przekonaniami, panowała opinia, że nikt nie będzie miał dość odwagi, by podjąć konieczne kroki przeciwko francuskim bolączkom. Sacchetti ze swą legendarną finezją podsumował opinię ogółu:

– Czas pozwolić działać tym, którzy działać potrafią!

Kończyli dopiero przystawki, wielki pomysł już czekał. To tłumaczyło ich niecierpliwość, by usłyszeć Jouberta.

By w pełni zrozumieć tę gorączkowość, przyda się zapewne wyjaśnić czytelnikowi, co wydarzyło się w ciągu tych trzech lat, odkąd pod koniec 1929 roku Gustave Joubert w znanych nam okolicznościach tak niebywale wzbogacił się na irackiej ropie.

Po raz pierwszy w życiu dzięki pieniądzom czuł, że posiada wybór. Pasjonował go przemysł i to tym bardziej, że nie przestawały się potwierdzać jego obawy co do przyszłości banków. Spektakularne zatonięcie banku Oustric, pociągając za sobą upadek banku Adam, posłało na dno ponad milion franków. Firmy małe lub średnie, takie jak bank założony przez Marcela Péricourta, były najsłabsze, a co za tym idzie – najbardziej zagrożone.

Wtedy Joubert zainteresował się spółką Souchon, przedsiębiorstwem inżynieryjnym z Clichy nadal kierowanym przez jego założyciela, którego obaj synowie polegli w czasie Wielkiej Wojny. Sześć przestarzałych obrabiarek, dwudziestu robotników o niepokojąco wysokiej średniej wieku, klientela kurcząca się w oczach… Idealny profil, by złożyć propozycję odkupienia, którą Alfred Souchon, z braku potomków, przyjął. Już wkrótce Gustave Joubert mógł sobie pogratulować intuicji. Upadek Creditanstalt i zaraz potem niemieckiego Danat Banku, po którym niebawem splajtował Krajowy Bank Kredytowy, potwierdziły, że okręt bankowy zewsząd nabiera wody.

Joubert wystartował. Złożył dymisję, by móc poświęcić się własnym sprawom.

Jego odejście pociągnęło za sobą gwałtowny spadek zaufania członków zarządu i klientów banku Péricourt. Panika, która wybuchła w jego filii na prowincji, szybko dotarła do paryskiej siedziby. Nie było możliwości zwrócenia pieniędzy deponentom, którzy się tego domagali. Władze państwowe miały co innego do roboty i bank Péricourt w niespełna dwa tygodnie zatonął wraz z załogą.

Charles Péricourt złożył pełne godności oświadczenie, które pozwoliło mu pogrzebać brata po raz drugi.

Nikomu nie przyszło do głowy, by zapytać o zdanie Madeleine, która dla nikogo już nie istniała.

Nowy właściciel Zakładów Mechanicznych Jouberta wynegocjował już zakup czterech nowoczesnych obrabiarek oraz zastąpienie wiekowej kadry pracowników przez nową generację, podpisał korzystne kontrakty z klientami, których pozyskiwał w Jockey Clubie i w zrzeszeniu byłych absolwentów École Centrale. Zawarty z Lefebvre-Strudal wielki kontrakt na dostawę części do samolotów zabezpieczył Jouberta przed zawirowaniami rynku na co najmniej dwa lata, zgrabnie rozegrany interes. W roli wielkiego przemysłowca Joubert poczuł się nareszcie na właściwym miejscu.

Nie sądźcie jednak, że ten szybki, acz w sumie banalny sukces był powodem zgotowanej mu tego dnia w Tour d’Argent fety, nie, prawdziwy powód tych zachwytów nosił nazwę… Francuskiego Renesansu, nowej idei, której Gustave Joubert był jednocześnie twórcą, misjonarzem, strategiem i promotorem, krótko mówiąc, Francuski Renesans to był on. On, który postawił sprawę jasno i dobitnie: fala sejsmiczna amerykańskiego kryzysu dotarła w końcu do wybrzeży Francji, Niemcy niebezpiecznie się zbroją, Europa wszędzie trzeszczy w posadach, ale francuska klasa polityczna nadal kisi się w sosie własnego kumoterstwa, kupczy swoimi wpływami i niczego się nie uczy. Najwyższy czas, dowodził, by władza uznała wreszcie w pełni znaczenie ludzi mądrych, doświadczonych, niezawodnych, patriotów, a zwłaszcza – zwłaszcza kom-pe-tent-nych! Technokratów!

Tym właśnie był Francuski Renesans, ruchem, „laboratorium idei” tworzonym przez ekspertów, którzy doprowadzą do odnowy Francji.

Parlament udawał, że temu przyklaskuje, trudno było bowiem ignorować czy otwarcie zwalczać grupę, która zrzeszała elitę francuskiego przemysłu, od energetycznego po samochodowy, od telekomunikacyjnego po chemiczny, od metalurgicznego po farmaceutyczny.

– Politycy dali już dowody, co potrafią – powiedział Joubert – i są one obciążające… Najwyższy czas, by ludzie apolityczni i patriotyczni wygarnęli prawdę narodowi francuskiemu!

Przez „apolityczni” należało rozumieć „antykomunistyczni”.

– Nie bardzo rozumiem, jak można być jednocześnie apolitycznym i patriotą – oświadczył Lobgeois. – To mnie przerasta!

Joubert uśmiechnął się.

– Apolityczność, drogi Lobgeois, oznacza, że jesteśmy przede wszystkim ludźmi pragmatycznymi. Każdy środek działania, który przyczynia się do odbudowy kraju, obojętnie, czy wychodzi od prawicy, czy od lewicy, jest dobry. Co do patriotyzmu… Po prostu uważamy, że trzeba być przygotowanym na każdą okoliczność.

– Jaką okoliczność?

Jeszcze raz się uśmiechnął.

– W lipcu Hitler wygrywa wybory, we wrześniu Niemcy opuszczają konferencję rozbrojeniową, a ciebie to nie rusza?

– Odwieczne dyplomatyczne gierki! Mnie poczynania Hitlera raczej uspokajają. Zaprowadzi porządek w tym bardaku, jakim stały się Niemcy… Mylisz się co do wroga, Joubert. Hitler i my mamy wspólnego: komunizm.

Cichy szmer aprobaty.

– Dlatego, że nie umiesz czytać.

Replika zapachniała zniewagą, co było sprzeczne z cichą zasadą grupy: mogli się ze sobą nie zgadzać, ale nadal pozostawali kolegami. Joubert pospieszył więc dodać:

– Wybacz, Lobgeois, źle się wyraziłem. Chciałem powiedzieć, że nie umiesz czytać po niemiecku.

– A czego bym się dowiedział, gdybym umiał?

– Tego, że Hitler, który zmierza do władzy, uważa Francję za nieprzejednanego wroga.

– A, tak, coś o tym czytałem…

– Ale chyba cię to nie bardzo zainteresowało. A jednak, do diabła: „…der Todfeind unseres Volkes, aber Frankreich…”. Przepraszam, nie znasz niemieckiego: „Śmiertelny wróg naszego kraju, Francja, bezlitośnie tłamsi nas i wykańcza. Żadne wyrzeczenie nie powinno nam się wydawać zbyt trudne, byle pokonać wroga, który nas tak zawzięcie nienawidzi”. Nie wiem, czego ci więcej potrzeba…

– Pisali to w gazetach?

– Nie, tak stoi w Mein Kampf, pamiętnikach pana Hitlera, brewiarzu partii nazistowskiej.

– To tylko polityka, Gustave, nic innego! Nikt nie chce nowej wojny. Hitler podbija licytację, żeby zostać kanclerzem, podnosi ton, ale będzie szukał drogi pokojowej. Konflikty zbyt drogo kosztują.

– Każdy wie swoje… A historia osądzi.

Joubert uznał, że lepiej tego nie kontynuować, jako że przy stole było tyleż opinii zbieżnych z jego tezą, co z tezą przeciwną, temat dzielił ludzi.

Lobgeois, zachęcony chwilowym milczeniem, zapragnął wykorzystać swoją, jak uważał, przewagę.

– Poza tym ten twój pomysł jest bardzo abstrakcyjny. Francuski Renesans będzie publikował opracowania, tylko kto je będzie czytał? Będzie proponował program reform, tylko kto je wdroży?

W tym momencie uważny obserwator dostrzegłby, że grupa, podobnie jak w temacie poprzednim, dyskretnie podzieliła się na dwie części. To był znak czasu, wszystko stawało się przedmiotem podziału, kontestacji, niezgody.

– Nie pozostaniemy abstrakcją, Lobgeois, obiecuję ci to – odpowiedział ze spokojem Joubert. – Spotkamy się za miesiąc.

– Co takiego zdarzy się w ciągu miesiąca?

Joubert tylko się uśmiechnął.

Sacchetti, który szybciej niż inni rozumiał, że ten mecz trwał wystarczająco długo, rzucił:

– Więc nasza doroczna kolacja będzie teraz comiesięczna?

Śmiechy, odprężenie, znowu strzeliły korki od szampana. Nadeszła pora, żeby porozmawiać o kobietach. Joubert dyskretnie zerknął na zegarek, myśląc o swojej…

* * *

…Léonce, która w tym momencie, na czworakach, głośno dyszała pod energicznymi pchnięciami bioder młodego mężczyzny o imieniu Robert.

Zastukano w ścianę, dość tego! Krzykliwy, zdenerwowany głos kobiety. Léonce wybuchła śmiechem i spocona jak mysz padła na łóżko, Boziu, ale było mi dobrze, to niesamowite, o Boże! Robert był w pełni formy. Kochanie, dwie minuty, błagała. Przewróciła się na plecy. Pokoik był mały, duszny, powietrze przesiąknięte wonią seksu, smoły, potu, po kafelkach ściekała skroplona para, kochanie, otwórz trochę okno, dobrze? Świeże powietrze dobrze jej zrobiło. Powachlowała się, na jej brzuchu i piersiach perliły się kropelki potu. Robert zapalił papierosa i usiadł na brzegu łóżka. Léonce wolną ręką ujęła jego członek i machinalnie zaczęła go pieścić, dla niej to było jak przesuwanie paciorków różańca.

– Chyba powinnam już iść, która godzina?

Robert udawał, że sprawdza godzinę.

– Gdzie twój zegarek?

Zaczerwienił się.

– O nie! Już go sprzedałeś?

Zegarek za tysiąc franków, z mnóstwem cyferblatów, który Léonce sprezentowała mu w zeszłym miesiącu!

Rozgniewana, wstała i ruszyła do parawanu, który zasłaniał miednicę i ręczniki. Trudno byłoby sobie wyobrazić smuklejszą sylwetkę, kształtniejsze biodra, delikatniejsze piersi, krąglejsze i jędrniejsze pośladki, staranniej wygolony wzgórek łonowy, sam Robert, osobnik niełatwo ulegający emocjom, zaniemówił z wrażenia.

Robiąc szybką toaletę, dyskretnie wyjrzała zza parawanu. Siedział jeszcze na łóżku z miną winowajcy. Léonce uśmiechnęła się, uważała, że jest rozczulający.

Był to trzydziestoletni mężczyzna z długim prostym nosem, blisko osadzonymi oczami i nisko sklepionymi łukami brwiowymi. Jego grube usta prawie nigdy się nie domykały, ukazując pożółkłe zęby; zapytany, skąd u niego ten zdeformowany policzek i to rozerwane ucho, odpowiadał, że padł ofiarą wypadku na polowaniu, co po części było prawdą. Skutkiem tego incydentu jego fizjonomię można było uznać – zależy, jak na to spojrzeć – za naiwną bądź wręcz odstraszającą. Czasami dziewczyny trochę się go bały. Léonce, z jej wyraźną słabością do drobnych łajdaków, natychmiast się spodobał.

W cywilu był mechanikiem samochodowym. W każdym razie od tego swoją karierę zaczynał, ponieważ miał wielkie łapska i nie bardzo szło mu w szkole, żadnych rezultatów, o świadectwie ukończenia szkoły podstawowej nie miał co marzyć, więc szybko posłano go do terminu. Czyścił tam benzyną części samochodowe dla robotników, którzy uważali się za szefów, bo mieli pod sobą pracownika na posługi! Robert lubił samochody, nie tyle jednak z powodu mechaniki, ile dla przyjemności jazdy, pokazania się za kierownicą: były dziewczyny, które to rajcowało, i dokładnie ten rodzaj dziewczyn Robertowi się podobał. Nie minął rok terminowania, a on już w słoneczne niedziele podnosił ukradkiem metalową żaluzję na tyłach garażu i pożyczał sobie samochody czekające na klientów. Po powrocie, żeby móc w miarę należycie napełnić z powrotem bak, z braku pieniędzy musiał podciągać benzynę ze wszystkich innych samochodów, smak w ustach był trochę nieprzyjemny, ale nie na tyle, żeby się zniechęcić.

Ukończywszy dziewiętnaście lat, zdążył już odbyć niezliczoną ilość przejażdżek luksusowymi samochodami, na jakie nigdy nie byłoby go stać. Jego brat znajdował dziewczyny, on brał samochody, wieczorem zwracali samochody, ale zachowywali dziewczyny, co to były za piękne czasy! Które zakończyły się dla Roberta o pierwszej nad ranem w farmanie A6B super sport, kiedy pasażerka w euforii po winie musującym wsadziła głowę pod kierownicę, by mu okazać swą entuzjastyczną wdzięczność, a on potrącił kolejno peugeota bébé, fiata 3 i citroena 11, po czym skończył jazdę w witrynie kwiaciarni. Co ciekawe, właściciel garażu nie wyrzucił go z pracy. Tyle że przeniósł go do innej placówki.

Poczynając od tego dnia, Robert spłacał swój dług, demontując części skradzionych samochodów i przemalowując inne, przeznaczone na eksport. Można się było wiele nauczyć, w każdym razie tyle, ile jego mózg był w stanie przyswoić.

Robert działał czysto instynktownie. Potrafił myśleć, ale nie za długo. Zawsze trudno mu było wybiec myślą dalej niż tydzień do przodu. Ta niemożność myślenia perspektywicznego zrobiła z niego hazardzistę. Był jak dziecko, dla niego istniało tylko to, co teraz. Wszelki wysiłek ciężko mu przychodził, lubił brać to, co się trafiało, samochód, dziewczynę, banknot – nie jest pewne, czy potrafił wyraźnie dostrzec między nimi różnicę. Nie myślał dużo, lecz posiadał pewien rodzaj instynktownej inteligencji, wyczuwał rzeczy i sytuacje; kiedy było trzeba, umiał się zabezpieczyć; kiedy mógł – skorzystać; kiedy się dało – zaspokoić własne potrzeby; a kiedy robiło się niebezpiecznie – uciekać.

Po dwóch latach czyśćca w ładowni statku któregoś dnia obudził się z przeświadczeniem, czysto intuicyjnym, że spłacił już swój dług. Taki już się urodził, nie dostrzegał niuansów, było tak lub nie, a teraz było nie.

A wręcz, w miarę jak zbliżał się do garażu w Saint-Mandé, narastało w nim przekonanie, że po tym, jak zwrócił z nawiązką dług, należy mu się kredyt; chciał odejść z jakimś samochodem, niekoniecznie wielkim „deluksem”, ale w skali wartości Roberta auto najpełniej ucieleśniało jego słuszne prawo do odzyskania wolności. Szef nie podzielał tego zdania. Robert złapał w swoją wielką łapę podnośnik i spędził dwa miesiące w La Santé[2], gdzie nawiązał nowe przyjaźnie.

Po wyjściu był innym człowiekiem. Koniec z garażami (choć jego samochodowa pasja pozostała niezmienna) i pracą dla innych, Robert przeszedł na samozatrudnienie. Zręczny manualnie, otrzaskany z mechaniką i niespecjalnie wrażliwy, spełniał podstawowe warunki fachu włamywacza, tyle że brakowało mu strategii. Zaczął się wówczas długi szereg operacji mających tę cechę wspólną, że nigdy nie przebiegały zgodnie z planem. Po dwóch godzinach mocowania się z zamkami wchodził do mieszkania, pustego, gdyż właściciel się przedwczoraj wyprowadził; znajdował sejfy już otwarte lub pełne biżuterii tak podrabianej, że paserzy pękali ze śmiechu; wychodząc z ogrodu, natykał się prosto na dwóch policjantów – zarobić na życie było mu dość trudno.

Nigdy nie pomyślał, że w jego działaniach brakowało metody. Dla niego takie wpadki były częścią zawodu. Niemniej któregoś dnia tknęła go wątpliwość, kiedy na parterze pewnego sklepu zaskoczyła go kobieta i bez ostrzeżenia wypaliła do niego ze strzelby myśliwskiej. Zdążył tylko opuścić głowę, odpryski porcelany oderwały mu górną część policzka i kawałek ucha; krwawiąc jak zarzynana świnia, zdołał uciec. Opuszczając szpital, zastanawiał się nad swoim powołaniem.

I właśnie wtedy dopadła go Wielka Wojna.

Przy pierwszej potyczce raniony w ramię, przetrwał cały konflikt bez trudu ni chwały, czas spędzając głównie na staraniach o przeniesienie do następnego szpitala, do następnej służby.

Po demobilizacji „kombinował”, jak oględnie nazywał szereg drobnych szwindli, które pewnego pięknego dnia zmusiły go do pospiesznego opuszczenia terytorium Francji. To właśnie w Casablance poznał Léonce.

Léonce usłyszała, że wybija czternasta, nie miała za dużo czasu. Miejsca starczało akurat na tyle, żeby się umyć, nie było gdzie położyć ubrań, wieszała je na parawanie. Nienawidziła tego hotelu. W korytarzach kręciło się więcej prostytutek niż samochodów na place de l’Opéra. Ale to był żywioł Roberta. Gdzie tylko coś się działo, czuł się jak ryba w wodzie. A hotel znajdował się w dziewiątej dzielnicy. Na rue Joubert. Również dlatego go wybrał.

– Rue Joubert! Śmieszne, nie? Uwielbiam tego gościa…

„Nie ty z nim sypiasz…”, chciała już odpowiedzieć Léonce, ale Robert miewał wybiórcze, kapryśne ataki zazdrości i niekiedy rękę skorą do bicia, a choć Léonce bardzo lubiła dostać po pupie, nie zawsze na tym poprzestawał.

Kiedy wkładała halkę, wsunął głowę, popieścił jej sutek, „Do jutra?”, rzucił. I już go nie było, popędził sprawdzić wyniki gonitw, które go ominęły.

Kończąc toaletę, pobieżną, że bardziej być nie może, Léonce myślała o Joubercie, z którym za chwilę się spotka. Nigdy nie mogła ścierpieć tego typa, niczego w nim nie lubiła, ani jego zapachu, ani skóry, ani oddechu, ani głosu. Zastanawiała się, do czego służyła jego zmarła żona, bo w sprawach seksu był większym ignorantem niż idące do pierwszej komunii dziecko. Choć ona, przystępując do pierwszej komunii, od dawna już wiedziała, czym jest seks. To właśnie jest ten problem z zapóźnionymi mężczyznami, że chcą nadrobić stracony czas, ale w gruncie rzeczy bardziej jej przeszkadzało jego chrapanie niż dziwaczne pomysły seminarzysty, nie miał kondycji; w końcu kwadrans wpatrywania się w sufit wiele jej nie kosztował.

Léonce sporo zyskała na tej przygodzie. Pieniądze (Joubert nie żałował jej na wydatki) i sposób spędzania czasu (przymykał na to oczy). Trzeba się było tylko pobrać.

Szybko opuściła hotel, doszła do bulwaru, nogi miała wciąż jak z waty. Nim przywołała taksówkę, przejrzała się w witrynie. Miała niecałe pół godziny, by zrobić się z powrotem na młodą mieszczańską damę, więcej czasu nie potrzebowała.

Joubert i jego żona jednocześnie sprawdzili czas na swoich zegarkach.

On był trochę niespokojny. Według tradycji mówiło się tu o kobietach, ale pod ich nieobecność. Więc kiedy Léonce zgodnie z poleceniem męża zjawiła się w sali, przepraszając, sądziła, że są już po kolacji, tak mi głupio, udała, że chce wyjść… Gustave zrozumiał, że oto zdobył ostatni punkt u swoich kompanów, uroda Léonce wszystkich zdumiała, ach, nie, nie, pani Joubert, proszę nie przepraszać, spojrzenia wędrowały to na jej twarz, to na biodra, ci, którzy oglądali ją z profilu, ze ściśniętym gardłem lustrowali jej bajeczne pośladki. Miała na sobie zachwycającą suknię z krepdeszyny w kolorze kości słoniowej, we włosy wpięła grzebień z czarnego galaktytu. Prosimy, niech pani zostanie, zajmie miejsce. Joubert delektował się sytuacją. Sacchetti, obok którego usiadła Léonce, stwierdził, że spod mgiełki perfum Coty’ego z tej niesamowitej kobiety emanują szalenie erotyczne fluidy.

* * *

Pan Dupré na moment się zatrzymał, potrącany przez innych robotników, którzy również wychodzili z zakładu. Stojąca na przeciwległym chodniku Madeleine Péricourt nie mogła się tu znaleźć przypadkiem, tym bardziej że patrzyła prosto na niego. Przeszedł przez ulicę.

– Dzień dobry, panie Dupré.

Krótkim gestem przyłożył tylko palec do daszka czapki, obecność tej kobiety wprawiła go w zakłopotanie. Spotkali się przypadkiem… kiedy to było, a, tak, zeszłej jesieni, i niewiele mieli sobie do powiedzenia, dość przykre wspomnienie. Powiedział jej wtedy, że jest podmajstrzym w zakładzie spawalniczo-ślusarskim na rue de Châteaudun, nietrudno było znaleźć.

– Czy moglibyśmy…

Pokazała na ulicę, chciała z nim porozmawiać, chodnik nie był dobrym miejscem.

Razem doszli do rue Saint-Georges, Dupré cofnął się i otworzył przed nią drzwi do Chez Germaine, gdzie od czasu do czasu się stołował. Ruszył przodem w głąb lokalu; w sąsiedniej sali grający w bilard robili mnóstwo hałasu, tu nikt ich nie usłyszy. Madeleine zamówiła lemoniadę, on wodę Vichy. Nie pije piwa czy wina, jak inni mężczyźni? – pomyślała. Chcąc zyskać na czasie, rozglądała się po lokalu z przesadnym zainteresowaniem, jakby przyprowadził ją w miejsce, o którym często opowiadał, i teraz je z zachwytem odkrywała. Ta burżujka w kapeluszu wzbudziła ciekawość klientów, ale pan Dupré był mężczyzną bardzo postawnym, emanującym wielką siłą fizyczną. Jego odstające uszy i lekko kaprawe oczy nie zachęcały do mieszania się w jego sprawy i gracze wrócili do swojego bilardu.

– Co mogę dla pani zrobić, pani Péricourt?

Upiła łyk lemoniady, on nawet nie tknął swojej szklanki, sztywno i bez ruchu się w nią wpatrywał.

– Przyszłam… żeby zasięgnąć pańskiej rady.

– Mojej…?

Wyczuwała jego podskórną nieufność. Jej spojrzenie przesunęło się szybko od własnych rąk do lady, potem do sali bilardowej i wróciło do niego.

– Widzi pan – zaczęła – szukam kogoś…

– Kogo?

– Och, nikogo w szczególności, to znaczy nie, szukam kogoś… kogoś… do pracy. Otóż to, do pracy.

– Jakiego rodzaju?

Kolejne spojrzenia tu i tam, nerwowo zabębniła palcami w blat stołu.

– Pracy… właściwie do śledztwa. W sprawie pewnych ludzi.

Skinął głową, śledztwo, aha. Rozmowa przybierała dziwny obrót, czekał na ciąg dalszy, zachęcał, by kontynuowała, ale Madeleine umilkła, jakby już wszystko powiedziała. Dupré upił trochę wody Vichy. „Śledztwa w sprawie pewnych ludzi” zwykle dotyczyły spraw małżeńskich albo cudzołóstwa. To, że pani Péricourt chce przeprowadzić śledztwo w sprawie kochanka, przyszłego męża czy rywalki – jaki to ma z nim związek?

– Są ludzie, którzy się tym zajmują, pani Péricourt, detektywi. Mają na oku miejsca, znają się na prawie… Potrafią w odpowiedniej chwili ściągnąć komisarza… No, wie pani, żeby przydybać parę na gorącym uczynku.

– Och! – zawołała Madeleine, zrozumiawszy pomyłkę. – Nie o to chodzi, panie Dupré!

– No to o co chodzi?

– O to… żeby mieć oko, jak pan powiedział, na pewnych ludzi, żeby znaleźć pewne rzeczy…

– Żeby im zaszkodzić?

– Otóż to!

Madeleine ulżyło. Uśmiechnęła się zadowolona.

– A jaki to ma związek ze mną?

– Zastanawiałam się, czy przypadkiem…

– Czy ja bym się do tego nie nadawał?

– Och, nie, panie Dupré, ależ skąd! Nie, nie pan, broń Boże, nie… Ale być może zna pan kogoś…

Pan Dupré skrzyżował ręce na piersi. Kiedy chciał zebrać myśli, napinał muskuły.

– Spodziewa się pani, że znam ludzi, którzy by to zrobili.

– No właśnie, tak, pomyślałam, że…

– Szuka pani kanalii, a że nie ma pani już pod ręką męża, zwraca się z tym do mnie.

– Nie, zapewniam, to nie…

– Tak, dokładnie to pani robi. Nie wiem, o co tak naprawdę pani chodzi, ale najwyraźniej potrzebny jest pani jakiś drań. I pomyślała pani, że takiego jak nic znajdzie się wśród robotników.

Ktoś, kto obserwowałby tę scenę z zewnątrz, nigdy by nie odgadł, sądząc ze spokoju pana Duprégo, jak bardzo nieprzyjemny obrót przyjmuje rozmowa.

– Dla córki bankiera od robotnika do szubrawca droga niedaleka.

Madeleine chciała mu przerwać.

– A poza tym pewnie mówi pani sobie, że były podmajstrzy pani męża musi być facetem podobnego pokroju co jego szef, że musi znać mnóstwo ludzi zdolnych do wszystkiego, to logiczne.

Oskarżenie nie było bezzasadne. Madeleine przygnębiło nie tyle to, że wróci do domu z niczym i znów stanie przed problemem, który miała nadzieję załatwić, ile fakt, że to, co mówił pan Dupré, w gruncie rzeczy było prawdą.

– Ma pan rację, panie Dupré. Zachowałam się wobec pana niewłaściwie.

Wstała.

– I bardzo za to przepraszam.

Jej szczerość nie budziła wątpliwości. Ledwie zdążyła zrobić krok, pan Dupré ją zatrzymał.

– Nie odpowiedziała mi pani, dlaczego przyszła z tym akurat do mnie.

– Nikogo już nie znam, panie Dupré. I nikt już nie zna mnie. Więc nie wiem, pomyślałam o panu, i tyle.

– A komu chce pani zaszkodzić, pani Péricourt?

– Byłemu bankierowi, deputowanemu z Sojuszu Demokratycznych Republikanów i dziennikarzowi z „Soir de Paris”.

Uśmiechnęła się szeroko.

– Jak pan widzi, sami porządni ludzie. A, jest jeszcze dawna prac… to znaczy dawna przyjaciółka, to znaczy…

– Niech pani usiądzie, pani Péricourt.

Zawahała się, z powrotem zajęła miejsce.

– Ile pani płaci za tę pracę?

– To byłoby do ustalenia. Nie mam doświadczenia…

– Ja zarabiam tysiąc osiemdziesiąt franków miesięcznie.

Wysokość tej sumy była dla niej jak policzek. Od trzech lat żmudnie oszczędzała, ale daleko jej jeszcze było do osiągnięcia celu.

– To długa i trudna praca, która będzie wymagać wyczucia sytuacji, umiejętności. Jestem robotnikiem wysoko wykwalifikowanym. Nie ma mowy, żebym pracował za mniejsze pieniądze.

Po sekundzie namysłu dodał:

– Plus koszta, ma się rozumieć.

– Ponieważ pan…

Pan Dupré oparł łokcie na stoliku, zbliżył twarz do twarzy Madeleine. Powiedział bardzo cicho:

– Pani Péricourt, nie pytam, z jakiego powodu chce pani pogrążyć tych ludzi. Szuka pani kogoś, kto to zrobi, a ja będę umiał to zrobić, gwarantuję pani. Moja cena to równowartość mojej aktualnej pensji, ani grosza więcej, ani grosza mniej. Niech się pani zastanowi. Wie pani, gdzie mnie znaleźć.

Wstali, wszystko poszło bardzo szybko; zorientowawszy się, że pan Dupré zamierza uregulować rachunek, Madeleine pospiesznie otworzyła torebkę. Gestem ręki ją powstrzymał.

– Już raz mnie pani mało co nie obraziła, niech pani nie próbuje po raz drugi.

Zapłacił, na zewnątrz pożegnał ją skinieniem głowy i odwrócił się na pięcie.

Mieszkał cztery stacje metra stąd, ale deszcz czy niepogoda, zawsze odbywał tę trasę na piechotę, to kwestia zasad. Pan Dupré miał swoje zasady.

Roztrząsał decyzję, którą przed chwilą tak znienacka podjął. Im dłużej o tym myślał, tym bardziej się upewniał, że słusznie. Pełnomocnik banku, powiedziała, i deputowany z ramienia Sojuszu Demokratycznych Republikanów, coś mu to bardzo wyglądało na przemysłowy bank dyskontowo-kredytowy, zwany bankiem Péricourt, który kilka miesięcy temu zbankrutował, pociągając za sobą na dno setki drobnych ciułaczy, oraz na parlamentarzystę o tym samym nazwisku, któremu udało się uniknąć katastrofy. Co do dziennikarza z „Soir”, reakcyjnego dziennika, nieważne, o którego chodziło, wszyscy musieli być jedno warci.

Pewnie zastanawiacie się, podobnie zresztą jak Madeleine, co mogło skłonić robotnika takiego jak Dupré do przyjęcia podobnej propozycji. Rzecz w tym, widzicie, że swego czasu wyruszył na wojnę z przekonaniem, które podzielało wielu innych, że ta będzie ostatnią z ostatnich. Odpowiedział na apel ojczyzny, dotrzymał słowa, ale ona, ojczyzna, nie spełniła swoich obietnic. Po przeżyciu trzydziestu z górą miesięcy w nieopisanym piekle, w którym stracił obu swoich braci i cały dobytek (pochodził z Północy, gdzie wszystko zostało zrównane z ziemią), wydawało mu się coraz bardziej prawdopodobne, że po tej wojnie przyjdzie następna. Po demobilizacji pracował dla Henriego d’Aulnay-Pradelle’a, męża Madeleine Péricourt, upadłego arystokraty i karierowicza, który w cywilu wyzyskiwał swoich robotników, od Duprégo poczynając, dokładnie tak samo, jak wyzyskiwał swoje oddziały, gdy był oficerem. Tych pierwszych byłby w stanie posłać na śmierć, tak jak posyłał na śmierć tych drugich. Potęga kapitału, cynizm kapitalistów, niesprawiedliwość społeczna krzyczały w uszach Duprégo, którymi już wcześniej nieźle wstrząsnęły wieści o rewolucji z 1917 roku. Wystarczyły demobilizacja, trudność ze znalezieniem pracy we Francji, obojętnej na los swoich bohaterów, i deprymujące doświadczenie podmajstrzego w firmie d’Aulnay-Pradelle’a, by Dupré poczuł ciągoty komunistyczne. W 1920 roku przystąpił do partii komunistycznej, ale rok później oddał legitymację. Po czterech latach wojny zbyt trudno było mu tolerować hierarchię i przestrzegać dyscypliny. Ale że przetrwała w nim nieodparta chęć, by wszystko rozpirzyć, popadł we własną formę anarchii. Zbyt racjonalny, by, jak robiono to kiedyś, na oślep podkładać bomby (nie wierzył w użyteczność ofiar) czy zamordować prezydenta Republiki (nie wierzył w symbole), i zbyt wielki indywidualista, by działać w ramach organizacji (nie wierzył w działania kolektywne), żył samotnie i niewiele mówił, gdyż rzadko spotykał ludzi, którzy podzielaliby jego zdanie. Indywidualizm, bliski egoizmowi, uczynił z niego pustelnika. Społeczeństwo naprawdę ma szczęście, że się nie zradykalizowałem, myślał często. W duszy był anarchistą, tak jak inni są ludźmi wierzącymi, na własny użytek; nie czuł potrzeby manifestowania tego przed innymi. Wizja świata bez prywatnej własności, rządzonego przez dobrowolne kolektywy, też niezbyt trafiała mu do przekonania. Nie to, żeby nie zgadzał się z teoriami anarchistycznymi, ale jego motywacje człowieka wyczerpanego wojną i doświadczeniami okresu powojennego były czysto negatywne.

Często zmieniał pracę, gdyż zawsze, ilekroć nadarzyła się okazja, popierał roszczenia robotników, opowiadał się za strajkiem, przeciwstawiał się władzy, co nigdy się dobrze nie kończyło.

W gruncie rzeczy dla Duprégo pomoc w zrujnowaniu bankiera, zniszczeniu burżujskiego deputowanego czy ustrzeleniu dziennikarza reakcjonisty była taką samą jak inne misją na rzecz destabilizacji i chaosu, skromną i pozbawioną heroizmu (nie wierzył w herosów) wywrotową akcją, dokładnie czymś, co mogło dać mu poczucie użytecznego udziału w sianiu zamętu.

* * *

Pomieszczenie było dość małe, lecz nie ciasnota była jego główną wadą, nie, problemem był hałas. Nie ten, który robili sąsiedzi, tylko ten, którego zabraniali robić.

Kiedy tylko Paul, w dopiero co urządzonym pokoju, położył pierwszą płytę na talerzu gramofonu (Turandot, akt drugi, Solange: In questa reggia, or son mill’anni e mille, un grido disperato risonò), pan Clérambeau kijem od szczotki gniewnie załomotał w sufit. Dwie minuty później zadzwonił do drzwi. Vladi z radosnym uśmiechem szeroko je otworzyła, jakby miała wpuścić do środka orszak ślubny.

– Witam! – powiedziała po polsku.

Pan Clérambeau był oburzony.

– W czym mogę pomóc?

Wrócił do siebie na górę. „Nie będę przecież dyskutował z jakąś Polką!”, zapewnił Madeleine, podejmując nowy atak.

Za każdym razem, kiedy Paul puszczał płytę, pan Clérambeau chwytał za szczotkę. Madeleine znalazła się w wielkiej rozterce. Przemieszczanie fotela Paula było trudne, ale wykonalne. Zabronienie mu słuchania muzyki było zwyczajnie nie do pomyślenia.

– N…nic n…nie sz…sz…kodzi, ma…mamo – uspokajał ją Paul.

Vladi i Madeleine stały przez długą chwilę, bezsilnie wpatrując się w milczący gramofon, rząd płyt, afisze i zdjęcia na ścianie.

– Chyba znalazłam rozwiązanie… – oświadczyła Vladi, unosząc palec.

Zniknęła na większą część popołudnia. Madeleine sama musiała nosić Paula do toalety; bezsprzecznie przybrał na wadze.

Około siedemnastej Vladi wróciła w towarzystwie młodego robotnika, bruneta o bladej cerze, szeroko rozstawionych oczach i w zakurzonej bluzie roboczej, który nerwowo zacierał ręce. Vladi, patrząc na niego z lubością, energicznymi ruchami podbródka zachęcała, żeby wszystko wyjaśnił. Młody człowiek zamiast tego otworzył marynarski worek, położył go na podłodze i wyjął z niego płytę z korka grubości jego kciuka.

– To się przykleja do ściany. I na sufit.

Madeleine pomysł wydał się wielce obiecujący, ale niepokoił ją problem pieniędzy, wszystko się zawsze do tego sprowadzało. Nie ma mowy, żeby prosić o rabat, ale… Potrzebne będzie sporo takich płyt na… Nie licząc kleju i robocizny…

Młody robotnik (na imię miał Jacques, o czym dowiedzieli się dzień wcześniej, zniknął z obiegu) otworzył usta, a Vladi ujęła jego rękę, przyciskając ją do swej piersi – była od niego o pół głowy wyższa – uśmiechała się do niego z dumą, jak do syna zachęcanego do recytacji wiersza.

– To załatwione – powiedział. – Z…

Nie pamiętał, jak ma na imię Vladi, ale było załatwione.

Zajęło to dwa tygodnie.

Wydawało się, że pokój zmalał o metr kwadratowy. Kiedy wchodziło się do środka, izolacja akustyczna wywoływała nieprzyjemne wrażenie słuchowe, ale jej skuteczność była bezdyskusyjna. Paul znów mógł słuchać Turandot na swoim gramofonie.

Gdyby nie konieczność spowodowana intensywną korespondencją, jaką ze sobą prowadzili, Paul być może nigdy by nie wspomniał Solange o zmianie swojego adresu. Pytała: „Dobrze ci w nowym mieszkaniu? Wyobrażam sobie, że masz teraz większy pokuj, nie?”. Dziwiła się, że chłopiec nie podaje żadnych szczegółów.

Od tamtego wieczoru w Mediolanie więcej się nie widzieli, choć Solange zapraszała go najpierw do Londynu, gdzie występowała w październiku 1931 roku, a cztery miesiące później do Wiednia. Paul uprzejmie odrzucał zaproszenia, zawsze były jakieś przeszkody, nie precyzował jakie, uniemożliwiające jego przyjazd. Z matką nigdy o tym nie rozmawiał. Kilka miesięcy wcześniej jego ojciec, Henri d’Aulnay-Pradelle, który niedawno wyszedł z więzienia, zjawił się u nich, oficjalnie po to, by „pożegnać się z synem”, w rzeczywistości żeby prosić o pieniądze; wyjeżdżał do kolonii, by „w oczekiwaniu na zakończenie procesu spróbować dojść do siebie”. Bliska ubóstwa sytuacja byłej żony wywołała na jego twarzy okrutny i zarozumiały uśmiech, jakby dostrzegł w tym przejaw najwyższej sprawiedliwości. Upokorzona Madeleine długo płakała. Odtąd Paul unikał tematów związanych z pieniędzmi i nagle namnożyło się rzeczy, o których trudno było rozmawiać. Finanse naprawdę były problemem.

Niepokój kiełkujący w duszy Solange nie był spowodowany niczym konkretnym, listy Paula były coraz bardziej interesujące, rósł, dojrzewał, a jego znajomość opery stawała się doprawdy imponująca, lecz dałaby głowę, że kupował coraz mniej partytur, nie prosił już o afisze z koncertów, choć jak zawsze gorąco dziękował, kiedy Solange mu taki przysyłała. Czyżby podróż do Włoch go rozczarowała? Czyżby jego matka źle ją przyjęła? Skądinąd powody nieobecności matki, podane przez Paula, były dość niejasne… Jeśli Solange nie wiedziała, że chłopiec nie kupuje już nowych płyt, to tylko dlatego, że słuchał ich w Paris-Phono, gdzie sprzedawca był człowiekiem wyrozumiałym.

W międzyczasie kariera Solange przyjęła dość osobliwy obrót. Od czasu Mediolanu śpiewała, siedząc, co było wyzwaniem wobec praw fizjologii, jak również zagadką. Z technicznego punktu widzenia zakłócony w tej pozycji słup powietrza nie mógł produkować podobnych dźwięków, było to niemożliwe. A jednak jej recitale stawały się coraz doskonalsze. Głos diwy lekko zmatowiał, lecz nabrał przez to większej wyrazistości, krótszy z powodu tuszy oddech zmuszał ją do oszałamiających akrobacji wokalnych, które przydawały jej interpretacjom niepowtarzalnej barwy. Solange była imponująca jak katedra, jedyna w swoim rodzaju i tragiczna. Jej szeroka twarz, zapadnięte oczy, opadające policzki, masa ciała, któremu dostojności dodawały jeszcze okrywające je zwoje materiału – była zaskakująca niczym budda z głosem kontratenora.

Kwiaty, którymi się początkowo otaczała, już wkrótce ustąpiły miejsca dekoracjom. Kilka tygodni po Mediolanie zamówiła u sławnego dekoratora Roberta Malleta-Stevensa stworzenie tła scenicznego; okazało się to wielkim sukcesem. Praktyka ta, systematycznie ponawiana, stanowiła obecnie część spektaklu. W Londynie zamówiła dekoracje u Stephena Owenbury’ego. Z okazji recitali w Rzymie nakłoniła Wassilego Kandinskiego, by namalował dla niej monumentalne kurtyny; w Madrycie zwróciła się do Picassa. Miesiąc po miesiącu wielu artystów, od Raoula Dufy’ego po Mickaëla Zeuga, dostarczało swoje dzieła, olbrzymie płótna mające stanowić oprawę recitali diwy, którą nazywano teraz La Gallinato i której występy były niezmiennie wielkimi wydarzeniami. W wyborze artystów diwa przejawiała upodobanie do kobiet. Sonia Delaunay stworzyła dla niej z niebieskich woali morze, łagodnie falujące dzięki dmuchawie umieszczonej za kulisami, co zapoczątkowało serię autentycznych instalacji autorstwa Violetty Gomez, Laury Mackiewicz czy Katii Noaraud, a których swoistym apogeum stał się olbrzymi zestaw motywów art déco, przez cały czas recitalu kolejno spływających z góry, stworzony przez Vanessę Newport na okoliczność koncertu w nowojorskiej Metropolitan, w marcu 1932 roku.

Z czasem przyjęła się tradycja, że tym artystycznym produkcjom towarzyszyła atmosfera wielkiej tajemnicy. Prasie podawano tylko program recitalu; nazwisko zaproszonego do współpracy artysty oraz rodzaj dekoracji były sekretem strzeżonym pilniej niż zbrojenie się Niemiec; do chwili podniesienia kurtyny nikt nie wiedział, co będą przedstawiały. Zdarzały się zawsze przecieki, całkiem dobrze sprzedające się lokalnym gazetom, powstała odrębna dyscyplina kradzieży obrazów lub informacji, co budziło obawy u dyrektorów sal koncertowych, ale radowało Solange, która uwielbiała niedyskrecje, o ile sama była ich bohaterką. Nazajutrz po koncertach zdjęcia ze spektaklu oraz fotografie dekoracji spieniężano pod postacią widokówek, składanych zakładek do książki, zeszytów – Solange zawsze wysyłała Paulowi jeden egzemplarz z pełnym wykrzykników komentarzem. Na początku 1932 roku zorganizowano nawet aukcję dzieł Fernanda Légera stworzonych do majowego recitalu w Lizbonie, z której dochód został przeznaczony na pomoc ofiarom wylewu Żółtej Rzeki.

We wrześniu 1932 roku Solange wystąpiła w paryskiej Salle Gaveau (dekoracje Rogera Hartha), a Paul z matką otrzymali dwa miejsca w pierwszym rzędzie, obok ministrów. Solange pojawiła się w powodzi fiołkowo-zielonych tiulów, imponująca niczym posąg Komandora, i wierna zwyczajowi rozpoczęła swój recital od wykonanej a capella uwertury do Gloria mundi, która powoli stawała się klasykiem; kilka konkurentek już się do niej przymierzało. Występ był triumfem.

Solange, jak wiadomo, była bardzo żywiołowa. Sprawiała wrażenie osoby, która nie widzi nikogo oprócz siebie i choć teraz, odbierając hołdy, siedziała, jak nikt robiła wokół siebie mnóstwo zamieszania. Ale oko miała niezwykle bystre i wystarczyło jej pół sekundy, by na widok wchodzących Paula i jego matki pojąć, że ulegli deklasacji. Madeleine była świetnie ubrana, bardzo zadbana, lecz utraciła swobodę kobiet majętnych, krok miała krótszy, spojrzenie mniej pewne siebie – drobiazgi, ale Solange zrozumiała. Natychmiast zrezygnowała z zaplanowanej wystawnej kolacji i udając zmęczenie, zaprosiła Madeleine i Paula na „skromną pszekąskę”, którą room service poda w jej apartamencie w Ritzu. To i tak zbyt luksusowe, uznała, ale w tak krótkim czasie trudno zorganizować coś innego…

Nic z tego wszystkiego nie uszło uwagi Madeleine. Choć tym zirytowana, była jednak wdzięczna śpiewaczce za jej umiar. Po raz pierwszy obie kobiety mogły ze sobą rozmawiać bez żadnych podtekstów i odczuły, jak smutno jest zrezygnować z dawnej rywalizacji. Madeleine dostrzegła cień zasnuwający niekiedy spojrzenie tej otyłej kobiety o ekstrawaganckim i śmiesznym sposobie bycia, której tragiczny głos tak przeszywał dusze. Być może zbliżyło je ciche wrażenie, że każda z nich odkryła w tej drugiej bratnią duszę, która również musiała wiele wycierpieć.

Z czterech stron świata Solange zaczęła przysyłać Paulowi partytury; zamiast zdjęć – płyty; zamiast afiszy – katalogi płytowe.

Życie jego matki było trudne i pełne napięć, ale nie czuł się nieszczęśliwy. Dla Madeleine odkryciem było to, że można być szczęśliwszym przy mniejszych pieniądzach. Uwolniony od swojego bolesnego sekretu, Paul przeżywał być może jeden z najpogodniejszych okresów życia. Nocne koszmary, kiedyś tak nagminne, nawiedzały go już rzadziej. Vladi była towarzyszką, z której biła radość i energia. Paul dużo czytał, całe popołudnia spędzał w bibliotece. Vladi instalowała go w głównej sali z zamówionymi gazetami i książkami i puszczając do niego oko, mówiła: „A teraz wyskoczę na zakupy…”.

Paul zamykał oczy, jakby spuszczał zasłonę milczenia na wybryki młodszej siostry, którą ma się opiekować.

21

Najpierw kobiety. Można być anarchistą, niemniej jest się mężczyzną. Kobiety były zawsze słabą stroną Duprégo. I ujrzawszy pannę, po stokroć upewnił się w swoim sądzie. Wystarczyło mu zobaczyć ją z przodu. Śliczna. Podążając za nią na postój taksówek, bez trudu oceniał zagrożenie, jakim była ta dziewczyna dla wszystkiego, co po drodze spotkała; w każdej chwili można było spodziewać się karambolu. Emanował z niej seks, tak jak z niektórych mężczyzn emanują pieniądze. Ona nie szła, ona falowała. Na rue Saint-Honoré w dwie godziny wydała pensję dziesięciu robotników. Dla Duprégo właśnie to było skalą wartości, pensja robotnika. Nietrudno było się domyślić, co robiła ze swoim mężem, dawnym pełnomocnikiem banku Péricourt – wyciągała od niego pieniądze. I na tym musiał poprzestać. Rezydencja stanowiła sama w sobie wielki kapitał, a to, co znajdowało się w środku, pewnie podwajało jego wartość, dwa samochody, zastępy służby, piękne przedsiębiorstwo pełne wspaniałych, błyszczących nowością maszyn i robotników otrzymujących minimum związkowe, rodzina Joubertów miała się świetnie, naprawdę aż korciło, żeby coś znaleźć.

Kiedy koło dziesiątej rano ujrzał Léonce Joubert zmierzającą w stronę rue de la Victoire, odpuścił, wszedł do kawiarni, zamówił piwo koźlak. Szła na rue Joubert spotkać się z tym swoim wesołkiem, Robertem Ferrandem, drobnym cwaniaczkiem o wyglądzie alfonsa, w kaszkiecie nasuniętym na oko, a przy tym grubym jak sandwicz, Dupré chętnie by dał temu pasożytowi w gębę, ale nie na tym polegała jego praca. Wszystko, co Ferrand dostawał od dziewczyny, tracił na wyścigach, a Dupré zdał sobie z tego sprawę, kiedy poszedł zobaczyć go na hipodromie, to było coś… to było aż smutne. To, że bogaci są bogaci, jest niesprawiedliwe, ale logiczne. To, że taki chłopak jak Robert Ferrand, ewidentnie urodzony w rynsztoku, daje się utrzymywać przez dziwkę kapitalisty, to się już ze wszystkim kłóciło, zdecydowanie ludzkość to nic pięknego.

Sącząc piwo, Dupré pomyślał, że trzeba będzie podejść do tej sprawy od innej strony. Nie mógł dostarczyć pani Péricourt tylko personaliów drobnego łobuza i dowodu, że pani Joubert utrzymuje amanta, to w żadnym razie nie było wystarczające. I dalekie od tego, czego oczekiwała.

Spojrzał na zegarek, zapłacił i ruszył do pewnego domu w trzynastej dzielnicy.

* * *

André Delcourt dochował wierności salonowi pani de Marsantes, Marie-Aynard, jak ją poufale nazywał, ponieważ przyjmowała go w czasach, gdy był nikim. Teraz był kimś (w myśl kryteriów boulevard Saint-Germain, skądinąd dość umownych), przeszedł z pozycji młodego protegowanego jej salonu do statusu maskotki, a potem głównej atrakcji.

Jego kronikę w „Soir” czytano i na nią czekano. On sam kwitł w roli ascetycznego intelektualisty, w jaką, z braku środków, wcielił się w początkach swojej kariery. Wcześnie wychodził z kolacji. W jego przekonaniu człowiek wyjątkowy, pracujący do późnej nocy i wstający wczesnym rankiem, był człowiekiem wartościowym. Niewiele jadł, nie pił. Ta granicząca z ascetyzmem wstrzemięźliwość robiła wielkie wrażenie i pozwalała mu przyjmować niemal wszystkie zaproszenia, niekiedy do sześciu tygodniowo, nie opuszczać żadnego użytecznego dla jego kariery spotkania oraz zachować opinię osoby nietuzinkowej. Posiadał rozległą sieć kontaktów, ale żaden adwokat, żaden senator ani urzędnik ministerialny nie mógł się pochwalić, że oddał Andrému Delcourtowi przysługę. Nie zaciągnąwszy u nikogo zobowiązań, był nieprzekupny. Spokojne życie. Uchodził za odludka, za czysty umysł, co nie było dalekie od prawdy. Często się masturbował.

Jules Guilloteaux również bywał w salonie pani de Marsantes. Gospodyni kochała prasę, dziennikarzy, to była jej specjalność. W takich razach André zachowywał się tak, jakby szefa nie było, reagował na jego żartobliwe zaczepki wymijająco i pozwalał, by rosła w nim uraza, której Guilloteaux zdawał się nie wyczuwać. Ciągle ta kwestia pieniędzy. Bo co z tego, że André był teraz czołowym felietonistą najlepiej sprzedającego się paryskiego dziennika, najbardziej widocznym – jego honoraria wzrosły nie więcej niż o cztery franki od artykułu.

Tego wieczoru przy stole pani de Marsantes André spotkał Adriena Montet-Bouxala, z którym w 1930 roku odbył podróż do Rzymu z okazji uroczystości na cześć Wergiliusza i Mistrala. Akademik wygłosił wówczas bardzo błyskotliwe przemówienie. Rozmowy na temat włoskiego renesansu, sztuki Michała Anioła, gorszących kontaktów Caravaggia, dyskusje, w których André próbował uczestniczyć, pozostawiły w nim dotkliwe wspomnienie własnej przeciętności. Lecz to wrażenie już się przedawniło. Tym bardziej że André przywiózł z tej podróży cykl dość głośnych artykułów zatytułowany Nowe kroniki włoskie, co jak widzimy, nie odznaczało się skromnością.

Podczas kolacji stary akademik wspomniał ten pobyt, lecz to, co kiedyś było dla Andrégo ucztą erudycji, zostało teraz sprowadzone do przeciętnego, pełnego małostkowości zdarzenia.

– To mnie powierzono wygłoszenie pochwały Wergiliusza, więc siłą rzeczy reszta delegacji była do mnie nastawiona na nie…

W ustach Montet-Bouxala cała podróż sprowadzała się do kwestii mniejszych lub większych pokoi hotelowych, do rozsadzenia gości przy stole u ambasadora, który nie był mu przychylny, do pierwszeństwa wpisu w złotej księdze. Pani de Marsantes zorientowała się, że André odbiera te komentarze jako zniewagę, bo umniejszały znaczenie jego podróży i jego kronik. Wykorzystała pierwszą okazję, by zapytać:

– A czy pan, drogi André, wierzy we Włochy?

Chwytając pomocną dłoń, wystąpił ze śpiewką, którą szczególnie sobie upodobał:

– Zachodnia cywilizacja jest córą starożytnego Rzymu…

Podejmując ten temat, popadał bez mała w uniesienie.

– „Łaciński blok” Francji i Włoch, oto najlepszy szaniec przeciwko germańskiemu zagrożeniu!

Zajadły wróg tak komunizmu, jak i nazizmu, aktywny członek komitetu francusko-włoskiego, André upatrywał we włoskim faszyzmie rozwiązanie błędów parlamentaryzmu, który jego zdaniem niszczył Europę i wiódł ją prosto do upadku. W tym małym światku nieustannie rozprawiano o zaletach faszyzmu, temat był naprawdę modny.

* * *

– Jakieś wieści od naszej drogiej Madeleine Péricourt? – zapytał Jules Guilloteaux.

Stali na chodniku, czekając na taksówkę.

– Niewiele…

Od czasu do czasu pisywała do niego liścik, proponowała wyjście na herbatę. W życiu Andrégo Delcourta Madeleine była już tylko wspomnieniem. Chciałby, żeby całkiem przestała go nagabywać, ale dla niej André zapewne wiązał się ze wspomnieniem dawnych dni, pełnych wyrzutów sumienia, których potrzebowała, by przetrwać. Kiedyś do niej poszedł. Małego Paula na szczęście nie było, mieszkanie wyglądało przygnębiająco. U biednych świeżej daty jest jak u nuworyszy, od razu wszystko widać. Deklasacja Madeleine w porównaniu z jego własnym awansem sprawiała mu przykrość, gdyż pamiętał, że ta kobieta kiedyś była mu potrzebna. I to była jedyna rzecz, której się obawiał. Że mu o tym przypomni. Gorzej – że tu i tam o tym rozpowie, że wieść się rozniesie. Nie osiągnął swojej obecnej pozycji bez zyskania licznych wrogów, którzy byliby więcej niż szczęśliwi, komentując jego przeszłość „młodego utrzymanka”, te długie miesiące, kiedy mieszkał w domu Péricourtów, nic nie robiąc, w charakterze amanta zakwaterowanego na piętrze dla służby… Jakże trudno byłoby mu wybrnąć z takiej sytuacji! Dlatego na wszelki wypadek na jej nalegania niekiedy do niej wpadał, zawsze na krótko, najkrócej, jak się dało. Madeleine nigdy nie robiła mu żadnych wyrzutów, o nic nie prosiła, nie, chciała się z nim tylko zobaczyć, chwilę z nim porozmawiać, zestarzała się, utyła, opowiadała o Paulu, który podobno dorastał. André udawał zainteresowanie i przy pierwszej sposobności, pod pretekstem jakiegoś spotkania, zobowiązania, uciekał, wściekły na siebie, że się wplątał w taką sytuację.

– Niech mi pan powie, Jules…

– Tak? – Guilloteaux wychylał się, jakby wypatrując na ulicy jakiejś wyimaginowanej taksówki.

– Mam pewne propozycje… – zaczął André.

– Ach, znowu! Zyskał pan trochę sławy i uważa, że moja gazeta nie jest już dla pana dość dobra!

– Nie o to chodzi.

– Ależ oczywiście, że o to! Pomaga pan sprzedawać gazetę i uważa, że jego udział w zyskach jest zbyt skromny! Ale czy pan wie, jak wyglądają rachunki?

W szufladach trzymał zawsze kilka kolumn lipnych cyfr, które niezbicie dowodziły, że „Soir”, bynajmniej nie przynosząc zysków, mnóstwo kosztuje, że od miesięcy jest o krok od utraty płynności finansowej i tylko energii swojego dyrektora, jeśli nie wręcz jego prywatnym funduszom, zawdzięcza fakt, że nadal wychodzi, i gdyby to tylko ode mnie zależało, to niech mi pan wierzy, z miejsca bym zamknął cały ten interes, ale co zrobić, firma daje utrzymanie setce rodzin, nie miałbym serca wyrzucić ich wszystkich na ulicę, i tak dalej.

– Nie tylko o pieniądze chodzi, ale też o zasadę.

– Dalibóg! Od kiedy to w tym zawodzie istnieją zasady?

– Zasługuję na więcej, niż dostaję!

– Więc niech pan gdzie indziej szuka, ja nie mam już ani złamanego grosza. Co pan sobie myśli? Jest kryzys.

André zacisnął zęby. Jego szef doskonale wiedział, co robi: choć André miał wzięcie i otrzymywał propozycje atrakcyjniejsze finansowo, to żaden inny dziennik nie miał tylu czytelników co „Soir”. Zmiana gazety, nawet dla większych pieniędzy, byłaby dla niego krokiem wstecz.

Był więźniem. Zaczynał nienawidzić Jules’a Guilloteaux.

* * *

Minęło południe, Léonce nie miała za dużo czasu.

Za każdym razem, kiedy przechodziła przed wielkim portretem Marcela Péricourta, brał ją dreszcz, brrr, facet mierzący cię takim wzrokiem, wyniosły, surowy… Joubert zapłacił za ten bohomaz dwa tysiące franków, ona sama nie dałaby nawet centyma. To była jedyna rzecz, którą kazał zachować.

Kiedy powstała ta kwestia, myśl o zamieszkaniu w domu dawnej przyjaciółki (lub dawnej szefowej, zależy, jak na to spojrzeć) była dla niej torturą. Nadal dręczyło ją nieczyste sumienie, chciałaby się przed nią wytłumaczyć, ale tyle byłoby do powiedzenia… No i kobieta, do której ruiny się przyczyniła, nie byłaby raczej skłonna wysłuchać jej racji i uznać ich za słuszne.

Miała już wychodzić, kiedy z parteru dobiegł ją głos Jouberta, dobry Boże, a co ten tu robi, kto o tej porze wraca do domu! Przemknęła na podest, zaczekała, aż Joubert przejdzie do biblioteki, po czym przyspieszając kroku, zeszła do kuchni i pociągnęła za sznur od dzwonka.

– Powiesz panu, że wyszłam przed jego powrotem, dobrze?

Pokojówka przyniosła jej płaszcz, kapelusz i rękawiczki. Léonce wsunęła jej do ręki banknot. Wyszła przez tylne wyjście, żeby na rue de Prony złapać taksówkę, zła na siebie jak zawsze, gdy prosiła służbę o wspólnictwo; nigdy nie będzie prawdziwą panią domu. Joubert, który świetnie o tym wiedział, często wspominał o możliwości zatrudnienia ochmistrzyni. Była to oczywiście tylko pogróżka, sposób ostrzeżenia żony, by uważała na to, co mu kradnie, i by, w tej dziedzinie jak we wszystkich innych, wykazać się rozsądkiem; dyskretna aluzja do tej iście wodewilowej sytuacji w czasach, kiedy Léonce, będąc jeszcze damą do towarzystwa Madeleine, musiała odstawiać przed nią komedię. Joubert przyłapał ją na gorącym uczynku, ponieważ Robert zawsze potrzebował pieniędzy, czasem sama nie wiedziała już, co robić. Oszukiwanie na nic się nie zdało, Joubert potrafił liczyć jak nikt inny. Niezawodny instynkt podpowiadał jej, że pod surową, sztywną i nadętą pozą Jouberta kryje się niemal kompletny brak doświadczenia w łóżku. Wystarczyła jej nie więcej niż godzina, by doprowadzić go do istnej euforii. Następnie zgodnie z jego wskazówkami odegrała swoją rolę przed Madeleine, paskudne wspomnienie; okazywała skruchę, płakała, było jej wstyd, Madeleine wyłamywała sobie palce, tak okropnie była zakłopotana. Zdrada przyniosła Léonce podwojenie pensji… Drzwi otworzone do świata fantazmatów Jouberta nigdy się już nie zamknęły. Léonce wkroczyła na wydeptaną ścieżkę utrzymanki. Teraz Robert jeździł na wyścigi już codziennie.

A potem trach! Bo Gustave Joubert patrzył na tę sprawę innym okiem. Zażądał ślubu. Léonce zbladła. Zrobiła wszystko, żeby być kochanką doskonałą, a została zepchnięta do rangi żony. Użyła więc swoich najbardziej przekonujących argumentów, przyprawiła go na nowo o zawrót głowy, by mu wytłumaczyć, że tego, co się robi z kochanką, z żoną się już nie robi, ale jak tylko doszedł do siebie, nie zmienił zdania, zostanie panią Joubert albo natychmiast wynocha. Bardzo się pilnowała, by o tej propozycji nie dowiedział się Robert, który nie dałby jej chwili spokoju, dopóki by jej nie przyjęła. On też posiadał instynkt. Trzy dni później miał już pięć tysięcy długu. Léonce zgodziła się wyjść za Jouberta i poprosiła o sześć tysięcy zaliczki na poczet kosztów ślubu.

Ach, kiedy pomyśli o tym ślubie…! Rzecz w tym, że Robert zapragnął wziąć udział w zabawie i podał się za osobę zaproszoną. W tym towarzystwie bankierów, światowych kobiet, akcjonariuszy i polityków zjawił się w swoim kraciastym garniturze, ja cię kręcę… pił jak gąbka, wzięto go za nieproszonego gościa, w końcu, dowcipkującego i puszczającego oko do panny młodej, wyrzucono… Léonce nie mogła się powstrzymać, by się ukradkiem nie roześmiać. Na szczęście Joubert nic nie zauważył, był po drugiej stronie parku.

Trzynasta. Léonce odetchnęła. Za niecałe pół godziny znajdzie się na rue Joubert, Robert pewnie leży już w łóżku i pali papierosa.

* * *

Przez okno salonu Joubert dostrzegł Léonce w taksówce skręcającej w boulevard de Courcelles.

Od początku kazał ją śledzić, nie żeby dowiedzieć się więcej o jej eskapadach, które stanowiły milczącą część ich kontraktu, ale żeby mieć pewność, że nie wmanewruje go któregoś dnia w trudną sytuację, w sam środek jakiegoś skandalu.

René Delgas, dowiedział się. W porządku, niech będzie René Delgas. Spośród wszystkich kochanków, jakich mogłaby sobie zafundować, ten był najbardziej praktyczny, bo ciągle bez grosza przy duszy. Doniesiono mu, że działa w drobnej przestępczości, lecz nie opływa w dostatki. Tym lepiej, dopóki będzie potrzebował pieniędzy, nie zostawi Léonce, a Joubert musiał mieć żonę ustabilizowaną. Kiedyś mógł sobie pozwolić na trochę plotek wokół swojej osoby, ale teraz był innym człowiekiem.

Tak, innym człowiekiem… Zaskakiwał sam siebie.

Weźmy takie buty… Wcześniej nigdy by o tym nie pomyślał. A teraz był zachwycony. Na miarę. Dwa tysiące franków para, miał nawet pucybuta, małego Murzynka, który trzy razy w tygodniu przychodził do jego biura. Tak samo garnitury, i koszule… Nie wiedział, że mógłby się stać mężczyzną eleganckim. Léonce miała gust w tych sprawach. Gdyby nie ona, dalej budowałby kwakierską fortunę, siedział w swoim liczącym dziesięć lat trzyczęściowym garniturze na górze złota, której mógłby pozazdrościć nawet Rothschild. Kiedy z chyżością kotki wskoczyła mu do łóżka i z szybkością rakiety przyparła go do ściany, fajerwerki zaparły mu dech. Przy niej naprawdę wylosował wielką wygraną. Mógł się poszczycić posiadaniem jednej z najpiękniejszych kobiet w Paryżu, finezyjnej w towarzystwie, skromnej podczas światowych kolacji, poprawnej w każdej sytuacji, a co do reszty – szelmy, jakich mało.

Szybka fortuna, godna pozazdroszczenia pozycja, wspaniale dekoracyjna żona… Dalibóg, odkupił nawet rezydencję Péricourtów. Wychodząc z domu, spoglądał zawsze na wielki portret Marcela Péricourta. To, co zdziałał ten człowiek, w porównaniu z tym, co zamierzał osiągnąć on, było prawie niczym.

* * *

Léonce kazała się zatrzymać na rogu rue Caumartin. Dla ostrożności. Joubert, zanim ogłosił wiadomość o ich ślubie, wysłał za nią detektywa; chciał wiedzieć, z kim ma do czynienia. Tak jakby się tego nie domyśliła… Joubert może i był wybitnym umysłem w materii finansów, ale pod względem doświadczenia życiowego był nowicjuszem.

Detektyw był dość tęgi, miał nos w kształcie kartofla, gęstą czarną brodę i trochę przypominał Ribouldingue’a z Pieds nickelés[3]. Prowadzała go za sobą do sklepów, do muzeów (ależ nudne stało się to malarstwo, naprawdę, co w nim ciekawego, to ją przerastało), musiała zwalniać kroku, żeby go nie stracić z oczu. Wodziła go tak dzień czy dwa, a potem zaciągnęła do hotelu na rue du Bac, gdzie zamknęła się z Reném. Reném Delgasem, kumplem, którego Robert poznał „w podróży”, jak mówił o miesiącach spędzonych w więzieniu. Léonce była bardzo wymagająca co do kandydata, nie chciała, żeby jej przyszły mąż pomyślał, że bierze na kochanka pierwszego lepszego patałacha. Ani żeby odkrył Roberta, rzecz jasna.

René jej odpowiadał. Przystojny chłopak, który kombinował na różnych polach. W rzeczywistości, co było pilnie strzeżonym sekretem, był fałszerzem, mówiono, że jednym z najlepszych w Paryżu, tyle że niezbyt pracowitym. Spędzili w pokoju hotelowym popołudnie, paląc i rozmawiając, po czym Léonce wyszła, jak złodziejka skradając się pod murami i co chwila oglądając się za siebie z udawanym niepokojem oraz by się upewnić, że Ribouldingue nie zgubił jej z oczu.

Joubert był z gatunku podejrzliwych, śledzono ją przez ponad piętnaście dni.

Potem się uspokoił. Ribouldingue zajął się innymi parami, innymi hotelami, innymi klientami. W samą porę, bo zaczynała mieć już naprawdę dosyć. W końcu René za popołudnie spędzone na drzemce życzył sobie stu franków. Nie licząc ceny pokoju.

22

W warsztatach w Pré-Saint-Gervais panowało wielkie poruszenie. Robotnicy na drabinach kończyli wieszanie wielkiego szyldu:

FRANCUSKI RENESANS
LOTNICZE ZAKŁADY BADAWCZE

W środku Joubert zgromadził blisko dwudziestu reporterów, którzy z ciekawością obserwowali biegnący wokół wielkiego hangaru korytarz na piętrze i oszklone biura, w których przesuwano stoły, fotele, czarne tablice.

Z wielkiego pojazdu wyładowano dwie ogromne, błyszczące nowością obrabiarki firmy Lefebvre-Strudal.

– Lotnictwo francuskie – wyjaśniał Joubert – to setka samolotów dziesięciu różnych marek, wyposażonych w silniki piętnastu różnych typów, brak w tym jakiejkolwiek spójności.

Goście odnieśli wrażenie, że coś im umknęło. Nie bardzo wiedzieli, co tu robią.

– Otóż Zakłady Badawcze są zrzeszeniem największych firm lotniczych Francji i Anglii…

Nad grupą zgromadzonych niczym chmura niepewności zawisło pytanie: w jakim celu?

Joubert uśmiechnął się i odpowiedział.

– Co? – krzyknął ktoś. – Nie usłyszałem, czy może pan powtórzyć, przesuńcie się, niech pan, proszę, powtórzy.

Joubert obrócił się w prawo, w lewo, zauważył skrzynkę, która zupełnym przypadkiem się tam znalazła, wszedł na nią, zapadła cisza, spokojnym głosem, podkreślającym prostotę wypowiedzi, powtórzył:

– Zamierzamy tu zbudować silnik pierwszego na świecie samolotu odrzutowego. Zrewolucjonizujemy żeglugę powietrzną.

* * *

Nikt nie wiedział, co to konkretnie znaczy „samolot odrzutowy”. Zapamiętano tylko jedno: dotąd samoloty latały za pomocą śmigła, a samolot odrzutowy nie tylko nie miał śmigła, ale również będzie latał o wiele szybciej.

O tym właśnie trzy dni później mówili wszyscy przy wielkim stole w Closerie des Lilas.

Aperitify lały się strumieniami, panowała już przyjemna atmosfera, kiedy przybył Joubert w towarzystwie żony, która wzbudzała powszechny zachwyt właśnie dlatego, że w niczym nie przypominała żony.

Joubert z zapałem ściskał dłonie, w szczególności zaś dłoń pana Lefebvre’a, właściciela i dyrektora firmy Lefebvre-Strudal, która zapewniała sześćdziesiąt procent dochodu Zakładów Mechanicznych Jouberta.

Nawet André Delcourt nie mógł się oprzeć przyjęciu zaproszenia. Nigdy nie lubił Gustave’a Jouberta, od zawsze z pełną wzajemnością z jego strony. Ale z dala obserwował sukces Francuskiego Renesansu i chciał pokazać, że i on został kimś – odwieczna potrzeba potwierdzenia swojej wartości.

– Delcourt! Tutaj, mój drogi! Zapraszam!

Joubert stał, szeroko rozkładając ramiona.

André skromnie pokazał, że zadowoli się miejscem na końcu stołu, nie, nie, nie, ostentacyjnymi gestami protestował Joubert. Przesunięto się, szuranie krzeseł, brzęk sztućców, przewrócił się jakiś kieliszek, Joubert skulił ramiona, wywołując salwę śmiechu wśród zebranych; dodano nakrycie obok niego, tak że miał teraz Sacchettiego i Guilloteaux naprzeciw siebie, po lewej stronie Léonce, a po prawej Andrégo Delcourta.

– Zatem teraz, drogi Joubert – wykrzyknął Guilloteaux przez stół – możesz liczyć na wygranie w pojedynkę najbliższej wojny!

Jego słowa powitał wybuch rechotu. Joubert skwitował ten docinek dobrodusznym uśmiechem.

Dziennikarz z „Le Figaro” podjął:

– To pana zdaniem lotnictwo francuskie nie dorasta do sytuacji?

Joubert odłożył widelec, położył płasko dłonie po obu stronach talerza; zdawał się zastanawiać, w jaki sposób to najlepiej wyjaśnić.

– Dwa lata temu państwo zakupiło samolot, którego prototyp jak dotąd nie oderwał się od ziemi. A wiecie, ile ich zamówiło? Pięćdziesiąt! Tymczasem Niemcy będą się zbroić. Hitler żywi wrogie zamiary. Nasza armia będzie potrzebowała bardzo szybkich samolotów.

Pojęcie szybkości znajdowało oddźwięk u wszystkich. Od dziesięciu czy piętnastu lat szybkość nieustannie rosła, szybkość samochodów, pociągów, świat coraz szybciej się kręcił, niby czemu niebo miałoby się uchronić przed tym ogólnoświatowym wyścigiem po rekordy. Myśl o nagle wybuchającym konflikcie i o armii, która posuwałaby się jak przypływ na Mont-Saint-Michel, z szybkością galopującego konia, nikomu nie była obca.

– Ideałem byłoby zbliżenie się do prędkości światła – dodał Joubert. – Lecz nas zadowoli siedemset–osiemset kilometrów na godzinę, to już i tak będzie bardzo dobrze.

Ta agresywna i butna deklaracja natychmiast podzieliła obecnych na tych, którzy uznali ją za arogancką, i tych, którym wydała się szalona.

– A wy – rzucił rozjątrzony reporter z „L’Intransigeant” – oczywiście wiecie, jak to osiągnąć!

– Mamy bardzo solidny angielski patent…

Patent ów należał do brytyjskiego fizyka, który stracił go wskutek braku pięciu funtów szterlingów potrzebnych do jego przedłużenia. Joubert wyciągnął faceta z rynsztoka. Powodowany elementarną ostrożnością, nabył go jako prywatną własność. Ponieważ Francuski Renesans to był on, więc i patent będzie jego. Logiczne. Specjalnie na potrzeby zarządzania nim stworzył piękne przedsiębiorstwo o szumnej nazwie Narodowa Agencja Powietrzna, ni mniej, ni więcej. Partnerzy finansują, państwo subwencjonuje, Zakłady Badawcze składają duże zamówienia w Zakładach Mechanicznych Jouberta, a na koniec zgarniamy stawkę, wypłacamy akcjonariuszom trochę tantiem, odbieramy od państwa gratulacje i gromadzimy zyski. Ci ludzie dopiero się dowiedzą, czym jest przemysłowiec wywodzący się z sektora bankowego.

– A jeśli państwo was nie poprze? – zapytał Guilloteaux.

Joubert powoli powiódł swoim jasnym spojrzeniem po zebranych.

– Zrealizujemy to bez niego. Robimy to dla Francji. Rządy się zmieniają. Francja pozostaje…

Oklaski, najpierw nieliczne, potem głośniejsze.

Jeden z biesiadników wstał, w ślad za nim poszli inni, wybuchła owacja, Joubert wskazywał na członków swojego zrzeszenia, którzy po kolei skromnie spuszczali oczy.

– Niech mi pan powie, mój drogi…

Joubert położył dłoń na przedramieniu Andrégo. Działo się to pół godziny później, kolacja trwała w najlepsze, dziennikarze zabierali swoje kieliszki, żeby przysiąść się do innych obecnych przemysłowców, zdobyć trochę ekstra informacji.

– …spodziewam się, że otwarcie pan poprze nasz ruch, prawda?

– Nie wątpię, że wśród moich kolegów po piórze znajdzie pan wielu gotowych „otwarcie” poprzeć pańską akcję – odparł André.

Joubert pokręcił głową, trudno, zgoda, rozumiem, z lekko znużoną miną westchnął, spojrzał przed siebie z nagłym zainteresowaniem, jakby na chwilę zapomniał o obecności swoich gości. Potem nachylił się do Andrégo.

– Wie pan może, co słychać u naszej drogiej Madeleine?

– Nie bardzo… Czasem się widujemy…

– Niech mi pan powie, jak długo mieszkał pan w domu Péricourtów?

André przełknął ślinę.

– Nie, nieważne – rzucił zaraz Joubert, ponownie kładąc dłoń na jego przedramieniu. – Pytałem ze zwykłej ciekawości, to bez znaczenia.

* * *

Nazajutrz Madeleine na pierwszej stronie „Soir de Paris” przeczytała gromkie deklaracje Gustave’a Jouberta z La Closerie.

Nie mogła powstrzymać uśmiechu, ujrzawszy na zamieszczonym obok zdjęciu tchnącego fałszywą skromnością Gustave’a Jouberta, który stoi między Léonce w modnym kapeluszu i potrójnym sznurze pereł, uroczą jak nigdy, a Andrém Delcourtem o kamiennej twarzy i postawie człowieka, który znalazł się tu zupełnym przypadkiem i którego tak naprawdę cała ta sytuacja nie dotyczy.

Madeleine była bardzo szczęśliwa. Nigdy nie paliła, ale teraz chętnie sięgnęłaby po papierosa.

Starannie złożyła gazetę, skinęła na kelnera, zapłaciła rachunek i wyszła.

Nadszedł czas, by odszukać naszą drogą Léonce.

23

Co tydzień robili podsumowanie, panu Duprému bardzo zależało na złożeniu sprawozdania, usprawiedliwieniu swojej pensji. Początkowo spotykali się w kawiarni, ale tam było dość głośno, no i kobieta wieczorem w kawiarni… Nie chciała, żeby te spotkania odbywały się u niej, pod bokiem Paula i Vladi. Pan Dupré zaproponował swoje mieszkanie. Tak więc w każdą środę Vladi spędzała z Paulem wieczór, Madeleine zaś udawała się do małego mieszkanka na trzecim piętrze kamienicy na rue Championnet.

Czuła się tam trochę nieswojo, lokum samotnego mężczyzny, trochę zaskakujące, schludne, czyste, bezosobowe, żadnych fotografii w ramkach, żadnych reprodukcji na ścianach, lekki zapach pasty do podłogi, niewiele naczyń, żadnych książek; miało charakter dość spartański, ten rodzaj anonimowości, który spotyka się w hotelowych pokojach.

Rytuał pozostawał niezmienny. Pan Dupré witał Madeleine, która zdejmowała kapelusz, następnie odbierał od niej płaszcz i wieszał go na wieszaku ściennym, robił kawę, po czym siadali naprzeciwko siebie po obu stronach stołu. Na ceratowym obrusie dwie filiżanki, cukiernica i dzbanek z kawą, bez wątpienia zakupione specjalnie na tę okazję, trochę nieharmonizujące z resztą wystroju. Pan Dupré, sącząc kawę, której nigdy nie wypijał do końca, składał swój raport. Miał w sobie coś z bytu nieorganicznego, trudno było sobie wyobrazić, że mógłby zachorować, pokłócić się z sąsiadem czy znaleźć w sytuacji bez wyjścia.

Od czasu do czasu, kiedy okoliczności tego wymagały, spotykali się gdzie indziej. Madeleine tak przywykła do widywania pana Duprégo w jego mieszkaniu, że w innej scenerii wydawało jej się, że coś nie gra, tak samo jak kiedy spotka się na ulicy lekarza, znanego tylko z jego gabinetu. Tak jak dzisiaj, w tej herbaciarni na rue de Chazelles. Patrzyła, jak przechodzi przez salę, mija stoliki z białymi obrusami i lampami w abażurach w skomplikowany deseń esów-floresów; nie był rodzajem klienta, jakiego spotyka się w takim miejscu.

– Droga wolna – powiedział, lekko się do niej nachylając. – Jeśli pani woli, żebym został…

Madeleine już wstała.

– Nie, dziękuję, panie Dupré. Wszystko dobrze pójdzie.

Na chodniku się rozstali, Madeleine ruszyła w stronę boulevard de Courcelles, pan Dupré w kierunku przeciwnym.

Bez wzruszenia popatrzyła na szeroką i ciężką bramę wielkiej rezydencji, którą do dziś nazywano „domem Péricourtów”, tak jak te budynki, które strawił pożar, ale ich nazwa przetrwała – nadal mówi się dom doktora Leblanca, choć mieszka w nim trzecia już z kolei rodzina, albo skrzyżowanie Berniera, które dwadzieścia lat temu zostało zrównane z ziemią.

Wewnątrz Madeleine odkryła nowy wystrój i oceniła go jako gustowny. Pokojówka zaprowadziła ją do biblioteki. Usłyszała cichy okrzyk, odwróciła się z uśmiechem.

– Dzień dobry Léonce, mam nadzieję, że ci nie przeszkadzam?

Léonce nie poruszyła się, chciałaby przybrać równie neutralną, beznamiętną, niefrasobliwą wręcz minę, lecz nie potrafiła. Nagle wpadła na pomysł.

– Gustave zaraz wróci!

Miało to zabrzmieć jak ostrzeżenie. Madeleine uśmiechnęła się.

– Nie, nie bój się, Gustave przed chwilą wyszedł, do wieczora go nie będzie. Dziś jest rada nadzorcza Renesansu, która nie kończy się nigdy przed dwudziestą trzecią, wiesz, jak to jest. Jeśli nie postanowi zaprosić paru przyjaciół do Café de Paris, znasz go, zawsze lubił ostrygi…

Ta odpowiedź dobiła Léonce. Nie tylko dlatego, że Madeleine była równie dobrze, o ile nie lepiej od niej, poinformowana, ale przede wszystkim dlatego, że jej sformułowanie zabrzmiało tak, jakby to ona, Madeleine, była żoną Jouberta, a Léonce tylko gościem.

– Chodź, Léonce, usiądź tu, chodź…

Wróciła pokojówka, czy pani sobie czegoś życzy?

– Tak, herbatę… – powiedziała Léonce.

I nie mogąc się powstrzymać, dodała:

– Prawda, Madeleine?

– Herbata, znakomicie.

Siedząc tak obok siebie, nawzajem oceniały drogę przebytą w ciągu tych z górą trzech lat. Dziś to Léonce była wytwornie ubrana, a Madeleine nosiła skromne stroje mieszczanki dbałej o detale. Żadnej biżuterii i ani już śladu tej pogodnej miny, której Léonce tak u niej nie cierpiała, tej pewności, że świat dla nich obu będzie się zawsze kręcił w tym samym kierunku. Teraz ruch się odwrócił. Léonce wpatrywała się w swoje wypielęgnowane paznokcie i dziwiła, że Madeleine tylko przygląda jej się od stóp do głów bardziej z ciekawością niż urazą. Czego chciała? W tym milczeniu, w którym każda przetrawiała własne myśli, Léonce pomyślała o Paulu.

– Ma się dobrze, dziękuję – powiedziała Madeleine.

Léonce po cichu obliczyła, ile chłopiec ma lat. Dlaczego nigdy nie wysłała mu kieszonkowego? Tak bardzo chciałaby się dowiedzieć, czy chłopiec zdaje sobie sprawę z jej zdrady.

– Nie powiedziałam mu, że idę cię odwiedzić, jestem pewna, że byłby zazdrosny…

Podano herbatę. Léonce zaczęła:

– Wiesz, Madeleine…

– Nie czyń sobie wyrzutów – ucięła Madeleine. – Po pierwsze, już za późno, a poza tym… być może nie mogłaś postąpić inaczej. Chcę powiedzieć…

Madeleine sięgnęła po torebkę, otworzyła ją.

– No, dość już tych sentymentów!

Położyła na niskim stoliku urzędowy dokument, który Léonce natychmiast rozpoznała, po czym spokojnie dolała sobie herbaty.

Merostwo w Casablance.

Akt ślubu panny Léonce Picard z panem Robertem Ferrandem.

– Rozumiem, że można lubić mężczyzn – powiedziała Madeleine – ale żeby od razu poślubiać dwóch naraz…

Jakim sposobem Madeleine to zdobyła?

– To niezbyt skomplikowane. To znaczy nie bardziej niż uzyskanie fałszywego aktu stanu cywilnego, by móc po raz drugi wyjść za mąż. Jesteś bigamistką, Léonce. A sędziowie tego nie lubią, to oznacza rok więzienia i trzysta tysięcy franków grzywny.

Dla Léonce było to jak grom z jasnego nieba. Tego bała się najbardziej. Znała już biedę, wiedziała, co to jest, ale więzienie…

– I tyle samo dla Roberta Ferranda.

Madeleine od razu spostrzegła, że argument trafił w próżnię. Léonce z pewnością nie była gotowa rozgrywać swojej wolności przeciwko wolności Roberta. Popatrzyła na drzwi.

– Powinnaś to dobrze przemyśleć. Żeby uciec, potrzebne ci będzie sporo pieniędzy. Jaką sumą dysponujesz? Wyobrażasz sobie, że zdołasz kupić nowe papiery, zapłacić za bilet za granicę i przeżyć parę miesięcy za te kilka tysięcy franków zwędzonych Joubertowi? Daleko nie zajedziesz, Léonce… Nie, tego ci robić nie radzę. Tym bardziej że poszukiwana listem gończym będziesz musiała znaleźć kraj nieuznający ekstradycji, ukrywać się, a to drogo kosztuje, nigdzie nie zaznasz spokoju. Tylko wytrawnym przestępcom może się coś takiego udać. Zresztą, żeby przeszkodzić ci w zrobieniu jakiegoś głupstwa, wezmę twój paszport.

Milczenie. Léonce wstała, wyszła z pokoju, poszła na górę do swojej sypialni. I próbowała zastanowić się nad sytuacją. Joubert nigdy nie dawał jej większych sum, wolał, żeby częściej o nie prosiła, zachowywał się bardziej jak bankier niż mąż. Miała niecały tysiąc franków, a i to nie, bo czterysta potrzebne będzie Robertowi, który jest je komuś tam winien, zawsze miał gotową jakąś historię, nigdy nie było wiadomo, która jest prawdziwa. Madeleine zażąda dużej kasy, ale jeśli nie chce zabić kury znoszącej złote jaja, nigdy nie będzie mogła domagać się więcej, niż Léonce będzie w stanie zapłacić. Zeszła na dół z torebką, podała swój paszport Madeleine.

– Nie wyglądasz zbyt ładnie na tym zdjęciu, nie jest zbyt pochlebne…

Wyglądała na zadowoloną.

– Zechciej podać mi, proszę, swoją torebkę.

Léonce spełniła polecenie. Była to piękna zamszowa torebka Lamarthe’a. Czyżby Madeleine chciała ją sobie przywłaszczyć? Lecz ona wyjęła z niej tylko portfel i wizytówki.

– Ładnie wygląda na nich ta kursywa, bardzo wytwornie…

I wstała.

– Będziesz w tym domu moimi oczami, Léonce, chcę wiedzieć o wszystkim, co dotyczy Jouberta. Jeśli ukryjesz przede mną coś, o czym powinnam wiedzieć, nie będę do ciebie dzwoniła, nie będę pisała, nie przyjdę się z tobą zobaczyć, przyślę ci od razu komisarza z twoim aktem ślubu. Czy wyrażam się jasno?

Léonce zawahała się.

– Mam pani mówić… Co konkretnie?

– Wszystko. Z kim rozmawia, z kim jada kolacje, z kim podpisuje umowy, jakie prezenty robi swoim klientom, a jakie politykom, z jakich gazet kupuje dziennikarzy, wszystko, nie wybieraj, tym ja się zajmę. Podsłuchuj jego rozmowy telefoniczne, czytaj jego notesy, notuj wszystko, przepisuj adresy i numery telefonu. Co tydzień o szesnastej będziemy się spotykały u Laduréego na rue Royale. Jeśli któregoś dnia nie przyjdziesz…

– Tak, wiem, zrozumiałam!

– Nie denerwuj się, Léonce.

Madeleine poprawiła poły płaszcza. Wyjdzie, nie zażądawszy pieniędzy, Léonce nie śmiała w to uwierzyć. Ale nagle spojrzała na sprawę pod nowym kątem.

– Nie zamierza go chyba pani zrujnować?

– Czasy są skomplikowane, Léonce. Nie będziesz mogła zachować jednocześnie drugiego męża, jego pieniędzy, swojego pierwszego męża i wolności. Ze wszystkiego, co posiadasz, twoja wolność, uwierz mi, jest najwięcej warta.

Madeleine odgadła, o czym myśli Léonce.

– I będziesz musiała porozmawiać o tym ze swoim pierwszym mężem, Robertem Ferrandem. Gdyż on także będzie mi potrzebny.

Léonce wytrzeszczyła oczy.

– A, tak, to właśnie jest małżeństwo. – Madeleine uśmiechnęła się łagodnie. – Na dobre… i na złe.

Stały przed sobą twarzą w twarz. Lekko przechyliwszy głowę, Madeleine obserwowała Léonce, a potem podeszła i pocałowała ją w usta. Krótko, ale to wystarczyło, by poczuła ich słodycz, wilgotne ciepło, delikatny zapach. Nie był to gest miłosny, zrobiła to tylko po to, żeby więcej o tym nie myśleć, tak jak podnosi się z ziemi monetę. Cofnęła się o krok i przyjrzała Léonce z rodzajem matczynej satysfakcji. Potem ruszyła do drzwi, ale odwróciła się i uśmiechnęła.

– Tylko nie uważaj tego za wyrównanie wszystkich naszych rachunków.

Od razu wiedziała, że o tym incydencie proboszczowi ze Świętego Franciszka Salezego nie wspomni.

24

Charles miał się za człowieka oszczędnego, ponieważ każdy wydatek, każdą skrzynkę cygar, kolację w Grand Véfour czy wieczór w burdelu uważał za wyjątek i nigdy nie przyszło mu do głowy, że suma tych wyjątków może przekraczać jego możliwości. W tym, jak i w polityce, stosował taktykę kozła ofiarnego, winny był zawsze kto inny. Idealnym celem była jego żona Hortense.

W przekonaniu Charles’a nic w sposób tak oczywisty nie ilustrowało jego pecha jak małżeństwo z nią. To pechowe wydarzenie, a przekonany był, że wcale go nie pragnął, ciążyło nad jego życiem jak zły los. Hortense go wykańczała. Na szczęście miał córki. Choć i one nie dostarczały mu samych tylko radości. Sztafeta kolejnych specjalistów, próbujących zapanować nad katastrofą stomatologiczną Rose i Jacinthe, w końcu doszła do wniosku, że potrzebna jest całkowita ekstrakcja. Długie dni w klinice, prezent za każdy ząb i dwie przepiękne sztuczne szczęki, które za tę cenę równie dobrze mogły być ze szczerego złota. Obie panny demonstrowały teraz uzębienie podejrzanie równe i żenująco śnieżnobiałe, przypominające uzębienie figur woskowych z muzeum Grévin. Pozbawione przez całe dzieciństwo szansy na uśmiech, teraz to sobie odbijały, popisując się sztuczną szczęką, która, niestety, nie była idealnie dopasowana, często się przesuwała, wyślizgiwała, ni stąd, ni zowąd wypadała z ust; czuło się, że zachowanie jej na właściwym miejscu to ciągła walka. Miały obecnie po dziewiętnaście lat, były chude, pokraczne, z kredowobladą cerą i odziedziczonymi po matce wysokimi i spiczastymi piersiami. Charles uważał córki za ósmy cud świata i nie pojmował, dlaczego mają tak mało fatygantów i nigdy żadnego pretendenta do ręki. Jego zdaniem nie miały wystarczającego posagu. Znów ta kwestia pieniędzy, wszystko się zawsze do tego sprowadzało.

Hortense poświęcała mnóstwo energii na poszukiwanie potencjalnych mężów. Wieczorki taneczne, bale, przyjęcia, zaproszenia, wyjścia, rallyes[4], nie zaniedbała niczego, byle Rose i Jacinthe znalazły dobrą partię, ale spotykały ją tylko rozczarowania i porażki. A przecież Charles uważał, że jego „skarby” dysponują niebagatelnymi atutami. Nie tańczyły zbyt dobrze, to fakt, ale dość schludnie jadły, a nie zawsze tak było. Jeśli chodzi o postawę, miały nauczycieli i nie były już tak zgarbione jak kiedyś. Wyuczyły się też na pamięć treści poradników konwersacji nabytych na potrzeby życia towarzyskiego, tyle że trudno im było umieścić odpowiedni temat w odpowiednim kontekście dyskusji. Niedawno Rose wystartowała z długą deklamacją strony poświęconej „Egiptowi”, podczas gdy mowa była o „emanacji”, ale incydent ów obył się bez dalszych następstw. W tym roku oszalały na punkcie makram, cały dom tonął w serwetkach, zasłonach i obrusach, jednych piękniejszych od drugich. Mimo to nikt się nie zgłaszał. „Nie rozumiem!”, mówił Charles, to było niepojęte. A ponieważ były bliźniaczkami – taka była z kolei teoria Hortense – być może uważano, że trzeba wziąć je obie…

Charles przymykał oczy, nie do wiary, jakaż ona potrafi być głupia.

Kiedy w połowie lutego Hortense oznajmiła mężowi, że za sprawą zręcznych manewrów i aluzji, których finezji nietrudno się domyślić, udało jej się zainteresować bliźniaczkami panią Crémant-Guérin, która miała syna Alphonse’a, dwudziestoletniego młodzieńca przygotowującego się do Wielkich Szkół[5], Charles pomyślał, że wyjście z tunelu jest bliskie.

Spotkanie miało miejsce wieczorem. Nie spieszył się z powrotem do domu, przyjął postawę wystudiowanej nonszalancji przyszłego teścia, który każe poczekać na swoją zgodę.

Przywitała go Hortense.

– Jest już… – szepnęła.

Była lekko zgięta z powodu bólu brzucha, który starała się ukryć, bo wiedziała, że zirytuje tym męża, ale jej twarz wyrażała radosną i lekko niespokojną gorączkowość.

Charles, na tyle, na ile mógł, zastanawiał się nad tym spotkaniem młodych i był dla owego Alphonse’a, którego dotąd nie widział, wyrozumiały, szczerze mu współczuł, gdyż stawiał się w położeniu młodzieńca zmuszonego dokonać wyboru między dwiema tak bliźniaczo podobnymi dziewczynami, co za kłopot, on sam nie wiedziałby, jak z tego wybrnąć.

Hortense, również świadoma tej trudności, przekonała Rose i Jacinthe, które zawsze odmawiały ubrania się inaczej niż siostra, żeby nie wplatały we włosy wstążek tego samego koloru. Nie uczyni to wyboru mniejszym dylematem, ale ułatwi identyfikację. Po niekończących się debatach w końcu ustalono, że Rose wystąpi w zielonej, a Jacinthe niebieskiej.

Pierwsza owinęła swój kok tak hojną ręką, że niknął pod splotami wstążki szerokości łyżki do zupy, co przydawało jej wyglądu sprzątaczki z domu wariatów. W przeciwieństwie do siostry, Jacinthe w swoją fryzurę w kształcie tortowej piramidy wpięła mnóstwo szpilek, mających podtrzymywać marszczone zwoje wstążki. I włosy sterczały jej teraz na głowie jak u osoby nieustannie zdjętej grozą.

Charles wszedł do salonu.

Zdążył zrobić tylko jeden krok i porażony gwałtownym odkryciem, stanął jak wryty.

Młody mężczyzna siedział w fotelu z zaciśniętymi kolanami, z dłońmi na udach.

Na wyściełanej ławeczce naprzeciwko przycupnęły obok siebie Rose i Jacinthe.

Charles przenosił wzrok od domniemanego pretendenta o spłoszonym spojrzeniu do swoich odświętnie wystrojonych córek; szczupły, strzelisty, o ciemnych falistych włosach, niebieskich oczach i pięknych zmysłowych ustach Alphonse, a naprzeciwko niego bliźniaczki w identycznych tiulowych i głęboko wydekoltowanych sukniach z falbankami…

Był zdruzgotany swoim odkryciem.

Ponieważ ten młody mężczyzna był niezwykle przystojny.

Ponieważ nigdy dotąd nie widział córek w sytuacji, w której byłyby tak ewidentnie wystawione na pokaz i tak bardzo pragnęły się podobać.

Uzmysłowił sobie, że są szkaradne.

Z zapadniętymi policzkami i chudą piersią, z kościstymi kolanami, szczerzyły w szerokim uśmiechu swoje sztuczne zęby. Podekscytowane przybyciem fatyganta, rozkokoszone jak kury, parskały co rusz zdławionym śmieszkiem zdradzającym pociąg fizyczny, który z racji ich bliźniaczego podobieństwa, podwajającego ich brzydotę, wyglądał wręcz obscenicznie.

Jak to możliwe, że Charles dotąd nie zdawał sobie z tego sprawy? Wytłumaczenie tak jego wczorajszego zaślepienia, jak i dzisiejszego objawienia było proste: kochał je, kochał je ogromnie… Najchętniej by tego młodego człowieka wygonił, przytulił do siebie córki. Na to przejmujące odkrycie mało się nie popłakał. Były żałosne. Miał ochotę umrzeć.

Wizyta była gehenną.

Hortense zaproponowała, żeby zagrały na pianinie na cztery ręce, Alphonse uprzejmie się uśmiechał, ale nie wykrztusił z siebie ani słowa. Zmasakrowały jakąś melodię, której nikt nie mógł rozpoznać. Młodzieniec w milczeniu zaklaskał, dziewczęta wykonały skromny ukłon, przy czym Rose o mały włos się nie przewróciła, po czym pędem wróciły na swoje miejsce na ławeczce i zasiadły na niej jak kury na grzędzie. W powietrze wzbiła się fala ich perfum o zapachu orzecha kokosowego.

– I jak? – zapytała Hortense, ukazując w szerokim uśmiechu swoje, też niezbyt piękne, zęby.

Niedaleko pada jabłko od jabłoni, pomyślał Charles.

Alphonse ruszył do wyjścia.

– Dziękuję, proszę pana – powiedział. – Spędziłem bardzo… miłą chwilę.

Charles przyjrzał mu się bliżej, chłopak był nie tylko przystojny i elegancki, ale też uprzejmy. Taki właśnie zięć mu się marzył.

– Już dobrze, przyjacielu – odparł. – Niech pan wraca do domu, to wszystko wystarczająco już trwało.

Uścisnęli sobie dłonie. I wtedy Charles, tknięty nagle intuicją, nie wiedział, jak na to wpadł, zapytał:

– Interesuje się pan polityką, Alphonse?

Twarz młodego człowieka od razu się rozjaśniła.

– No dobrze, zobaczymy, co da się dla pana zrobić – powiedział Charles.

Hortense uznała, że wieczór był bardzo udany, wiązała z nim wielkie nadzieje. Tym lepiej, pomyślał Charles, będziesz się miała czym zająć. Podreptała za mężem do jego sypialni. Rozbierał się, nic nie zjadł, nie miał apetytu.

– Szkoda, że ten Alphonse jest jedynakiem. Gdyby miał brata…

– Daj spokój, Hortense – mruknął Charles, zdejmując kalesony. – Daj mi spokój. Czeka mnie jutro mnóstwo pracy.

Hortense uniosła dłoń, rozumiem, rozumiem, i wyszła.

Jakże udany dzień spędziła.

* * *

Prośba Gustave’a Jouberta o wyraźne poparcie dla jego inicjatywy lotniczej bardzo Andrégo zaniepokoiła. Skoro mowa o latach u boku Madeleine Péricourt – czyż nie istniała obawa, że rozejdzie się jakaś brzydka plotka o mężczyźnie pozwalającym się utrzymywać przez bogatą dziedziczkę, plotka, która zrujnuje jego rosnącą reputację?

Uznał, że z dwojga złego lepiej będzie spełnić tę prośbę.

Francja zasługuje na coś lepszego niż jej klasa polityczna

Nasi przywódcy postąpiliby rozsądnie, gdyby posłuchali żywotnych sił Narodu.

Oto grupa przemysłowców, kierujących się bezinteresownym patriotyzmem, gotowych zgłębić najbardziej naglące problemy kraju celem zaproponowania rozwiązań, jednym słowem – oto elita, która rusza do działania. Powitajmy ją.

W obliczu grożących nam niebezpieczeństw ludzie ci proponują skonstruowanie pierwszego na świecie silnika odrzutowego, zdolnego stawić czoło naszym bardziej wojowniczym przeciwnikom. Przedsięwzięcie budzi entuzjazm, jest ambitne i patriotyczne. Potrzebuje poparcia ze strony rządu, co oznacza – ze strony narodu. Nawet przez chwilę nie wyobrażamy sobie, by tego poparcia mogło im zabraknąć.

Gotowe. André zrobił, o co go proszono.

Nazajutrz zresztą dostał wizytówkę z logo Francuskiego Renesansu oraz gratulacjami – zamiast podziękowań – dla jego „znakomitego, tak dogłębnie słusznego artykułu”.

André opowiedział się po stronie Gustave’a Jouberta. Ale zrobił to pod przymusem.

Joubert mógł być pewien, że przy pierwszej przeszkodzie spotka Andrégo na swojej drodze.

25

Ilekroć Paul sięgał po nową książkę czy zaczynał nowy zeszyt, Vladi unosiła oczy do sufitu, ach, ci intelektualiści! Często, gdy czytał lub pisał, zerkała mu przez ramię, co go zawsze bardzo bawiło.

Dostarczyło też okazji do pewnego drobnego wyjaśnienia z matką, kiedy ta kilka miesięcy temu wyobraziła sobie, że Vladi mogłaby pomóc przy nauce Paula, którą w całości zajmowała się sama Madeleine.

– Chociażby sprawdzać twoje recytacje, sama nie wiem… Nie mówi po francusku, ale chyba może się zdobyć na jakiś wysiłek, prawda?

– Nie, mamo, nie może.

Paul próbował zmienić temat, ale kiedy jego matka wbiła sobie coś do głowy!

– Wystarczy, że będzie czytać fonetycznie. Nawet jeśli nie rozumie, może przynajmniej sprawdzać, czy…

– Nie, mamo, nie może.

– Chciałabym wiedzieć dlaczego.

A wtedy Paul, niechętnie, zmuszony był jej powiedzieć:

– Bo Vladi nie umie pisać.

Madeleine wiele razy widziała Vladi zasiadającą, często na prośbę Paula, z Królem Maciusiem Pierwszym w rękach i nigdy niczego nie zauważyła. Paul, który miał ucho subtelniejsze i bardziej wyrobione, zaobserwował, że przy każdej kolejnej lekturze słowa się trochę różniły. Sformułowania, jak to w bajkach, zawsze się powtarzały, ale co do reszty, Vladi nie czytała tej historii, ona mu ją opowiadała, odwracając dowolnie stronice książki, której nie byłaby w stanie przeczytać.

Kiedy szli do biblioteki, ujmowała w dwa palce dzieła zamawiane przez Paula i kładła je przed nim ze znudzoną miną, jakby nie pojmując, że można się czymś takim interesować.

Paul bywał w wielu paryskich bibliotekach. Mówię wielu, ponieważ dokładnie wiedział, czego szuka, i nieraz musiał zmieniać miejsce, by móc zaspokoić swoją ciekawość. Do żadnej nie było łatwo dostać się z jego fotelem inwalidzkim, Vladi wnosiła go i znosiła po schodach na rękach! Buszował już nie tylko w działach muzyki operowej, miał bardzo różnorodne zainteresowania. Ilekroć któryś z pracowników przypadł mu do serca, nigdy nie omieszkał go zapytać, czy mógłby zabrać niepotrzebne już gazety i czasopisma, i potem wycinał z nich różne artykuły, zrobił się naprawdę zaradny.

Dowiedziawszy się o tym, Madeleine poczuła się i dumna, i szczęśliwa. Może powinien studiować? Czy można uczęszczać na uniwersytet na wózku inwalidzkim?

– Nie, m…mamo, dz…dz…dziękuję, b…będzie do…do…dobrze.

Madeleine nie podobała się taka niefrasobliwość paniczyka. Przy środkach, jakimi obecnie dysponowali, Paul nie może liczyć na życie rentiera, a jego matka też nie jest nieśmiertelna. Właściwie nie bardzo rozumiała, czym syn się zajmuje. Patrzyła na stosy wypożyczanych książek i nie mogła się w nich dopatrzyć żadnej logiki. Paul był umysłem eklektycznym, to pewne, ale w jego ciekawości było coś gorączkowego, jakaś gorliwość, której nie pojmowała.

Któregoś popołudnia, kiedy Paul udał się do biblioteki Sainte-Geneviève, Madeleine kręciła się długo po salonie, zamierzając zrobić coś, czego się wstydziła, ale czemu nie była w stanie się oprzeć.

Weszła do pokoju Paula, poszukała jego zeszytów, znalazła w nich wzory chemiczne, ale także całą kolekcję wyciętych z gazet i czasopism reklam. Wśród nich ze zgrozą odkryła reklamy produktów dla kobiet („Kto mówi: piękne zęby, mówi: Dentol…”), których wspólną cechą było to, że przedstawiały młode modelki w skromnych strojach („Kobiety prawdziwie nowoczesne noszą halki Nylar”), zachwycone sobą („Schudła dzięki tabletkom Galton!”)… Zesztywniała, odkrywając reklamy produktu o nazwie „Gyraldose na potrzeby higieny intymnej kobiet”, ukazujące młodą dziewczynę w negliżu (mając coś do zakomunikowania, wszystkie te dziewczyny zaczynały od zdjęcia ubrań), lub Quintonine: „Męczy cię wiosna? Jesteś osowiała, brak ci energii…”. Ach, jakże smutno wyglądała młoda modelka, która ilustrowała taką sytuację! Któż nie miałby ochoty pocieszyć istoty z takimi blond włosami, zadartym noskiem i zagubionym spojrzeniem, kto nie miałby ochoty przywrócić jej radości życia! „Quintonine: dziewczynka staje się dziewczyną…” Akurat!

Madeleine rozpłakała się.

Nie dlatego, że Paula nurtowały tego typu rzeczy, niedługo skończy trzynaście lat, dalibóg, wchodzi już chyba w ten wiek, ale dlatego, że nie może tego zrobić jak inni… Wcześniej czy później trzeba się będzie zająć seksualnością Paula, lecz Madeleine nie była jeszcze gotowa, by to zrobić teraz.

Zrobić, ale co… Kiedy natura upomni się o swoje prawa, chłopiec w normalnym położeniu zwykle spotyka dziewczynę śmielszą od siebie lub dojrzałą kobietę chętną spełnić dobry uczynek, taki chłopak może również sięgnąć do skarbonki, ale Paul na tym fotelu inwalidzkim, niby jak… Kiedyś miała przy sobie Léonce, dobrą doradczynię w tego typu sprawach, teraz została jej tylko Vladi.

Vladi…

Madeleine potrząsnęła głową, próbowała opędzić się przed nieprzystojnymi myślami, które jej przychodziły do głowy…

Dalsze szperanie nic nie da, zamierzała już odłożyć zeszyty na miejsce, lecz nie zdążyła, bo do pokoju weszła Vladi. Madeleine, trzymająca jeszcze w ręce rysunek powabnej kobiety z wielce twarzowym i dość głębokim dekoltem, która zdawała się skarżyć na krosty na twarzy i której proponowano na to lekarstwo, bez słowa podała go Vladi. Pielęgniarka najwyraźniej była au courant i ani trochę zaniepokojona.

– Ale… – zaryzykowała Madeleine – chyba nie myślisz… że…

Vladi bez cienia wahania odparła:

– Nie, nie, to jeszcze nie ta pora!

Była bardzo pewna swego. Przed łóżkiem Paula Madeleine z oburzeniem zaprotestowała, nie! Lecz było już za późno. Vladi zamaszystym ruchem ściągnęła narzutę i kołdrę, pokazała na prześcieradło pod spodem, dziewiczo czyste…

– Sama pani widzi!

Madeleine była czerwona ze wstydu, zupełnie jakby chodziło o jej własną seksualność. Vladi kręciła głową, słała łóżko i kategorycznym tonem powtarzała sama sobie:

– Nie, nie teraz! Jeszcze nie!

Matka Paula nie podzielała jej spokojnej pewności siebie. Być może w Polsce trzynastoletni chłopcy mieli co innego w głowie, ale jej syn nie kolekcjonował reklam z powodu zainteresowania bielizną nocną!

Po raz pierwszy zatęskniła za byłym mężem. W tych przynajmniej sprawach mogłaby na niego liczyć.

Jeden więcej powód, o ile jakiś jeszcze był potrzebny, by nie pozwolić Paulowi na wyjazd, co przez krótką chwilę brała pod uwagę. Solange bowiem zapraszała go do Berlina. Szczyciła się (pewnie była to prawda, ale ta maniera sprowadzania wszystkiego do własnej osoby!) przyjaźnią z Richardem Straussem. Ni mniej, ni więcej. Podobno był „gorącym adorratorem” Gallinato. Ciekawe, czy po niemiecku on też wymawiał to z podwójnym r. Usłyszał ją kiedyś w Salome. I był, biedak, wstrząśnięty. Tak więc Solange zgodziła się przyjechać w lutym do Niemiec, by wziąć udział w obchodach pięćdziesięciolecia śmierci Wagnera, „ale byłam przykuta do łószka”. Pytanie tylko, czy to prawda, ta kobieta kłamała jak z nut. Podobno Teutoni byli bardzo zawiedzeni. Czytając listy Solange, człowiek wręcz zachodził w głowę, skąd wzięli w sobie tyle odwagi, by nie odwołać obchodów z powodu nieobecności diwy! Strauss, człowiek niechowający urazy, niezwłocznie ponowił zaproszenie i Solange w swojej nieskończonej wielkoduszności raczyła obiecać, że przyjedzie we wrześniu „cellebrować muzykę niemiecką. Tylko sobie wyobraź, mój mały Pinokio: w programie Bach, Beethoven, Schuman, Brahms, Wagner. Chyba nie opuścisz swojej starej przyjaciułki w takim dniu!”.

Koncert miał się odbyć dziewiątego września w berlińskiej operze.

Od czasu La Scali w 1927 roku Paul nie przyjął żadnego z licznych zaproszeń Solange do przyjazdu za granicę. W końcu wystąpił z prośbą i Madeleine była już bardzo bliska wyrażenia zgody, ale nie można było pozwolić, by Paul, z tą jego wybujałą seksualnością, wyjechał sam… Potrzebne byłyby co najmniej dwa bilety na pociąg, kilka nocy w hotelu, wyżywienie… Madeleine miała nieczyste sumienie, bo posiadała niezbędne środki, ale nie na podróż, choćby Paula; postanowiła je przeznaczyć tylko na opłacenie pana Duprégo.

Odmówiła. „Rozumiem, mamo”.

Zapowiedź serii recitali Solange we wrześniu w Berlinie była szeroko komentowana w prasie. Śpiewaczka rozgłaszała wszem wobec, jak bardzo cieszy się ze „spotkania z niemieckim narodem, znanym z tak muzykalnej duszy”. Z kolei władze Reichu – był koniec lutego, Hitler dopiero od miesiąca był kanclerzem – gratulowały sobie, że wielka artystka przyjeżdża oddać tak żarliwy hołd niemieckiemu geniuszowi muzycznemu. Reżim, ostro krytykowany za siłowe poczynania wobec Żydów oraz kultury uznanej za dekadencką, był dumny, mogąc poszczycić się wielbicielką tej rangi co Solange Gallinato; rozwinięty zostanie przed nią czerwony dywan, sam kanclerz miał być obecny na premierze. Solange na prawo i lewo deklarowała, jak ją to uszczęśliwi i jej schlebi.

* * *

Wprawdzie Madeleine w swoim dotychczasowym życiu nieczęsto miała do czynienia z robotnikami, ale ten tutaj ani trochę nie przystawał do jej wyobrażenia o przedstawicielach tego gatunku. Ten fular na szyi, te spodnie z zakładkami, te lakierki… Léonce od razu to wyczuła.

– Właściwie Robert nie jest już robotnikiem, odkąd został… rentierem. Ale praktykę czeladniczą odbył!

Madeleine skrzyżowała ręce na piersi, to ciekawe, a gdzie?

– U Dumonta – odrzekł Robert. – W Vincennes.

Siedzący naprzeciwko niego pan Dupré znużonym gestem odstawił swojego koźlaka. Przyjrzał się dowodowi tożsamości wystawionemu na nazwisko Roger Delbecq i odrzucił go do Roberta.

– Na sfabrykowanie tego dostałeś sześćset franków. Na ile nas oskubałeś, żeby dostać ten szajs?

Robert lekko się nabzdyczył. Fakt, że trochę przesadził. René Delgas sprokurował mu to za sto trzydzieści franków. Z pomocą pospieszyła Léonce:

– Owszem, rezultat jest taki sobie, ale to przez ten termin. Siłą rzeczy, w pośpiechu… Ale każemy to poprawić! Prawda, kotku?

Kotek się zgodził, choć niewiele to znaczyło, bo zawsze się na wszystko zgadzał. Gdyby miała paszport i wystarczająco dużo pieniędzy, żeby uciec z Francji, musiałaby uznać Roberta za dodatkowy bagaż.

Madeleine natomiast myślała o terminach. Rozmowy na temat zatrudnienia odbędą się za dwa, trzy dni. Czuła, że sprawa źle się zaczyna.

– Panie Ferrand, a co pan konkretnie robił u Dumonta w Vincennes?

Robert lekko się skrzywił.

– No, po trochu wszystko, rozumie pani…

Madeleine nie bardzo rozumiała. Pan Dupré zaczerpnął głęboko powietrza. Przez chwilę wydawało się, że wstanie i da mu w ryj. Léonce szybko zainterweniowała:

– Kochanie, pani Péricourt pyta, na czym konkretnie polegała twoja praca.

– A…! No, podmienialiśmy silniki, usuwaliśmy kwasem numery, przemalowywaliśmy samochody, tego typu rzeczy.

– A jak dawno temu to było?

Zakłopotany Robert potarł brodę, pomyślmy…

– Powiedziałbym: dobre dwadzieścia lat… No tak, w trzynastym wróciłem z podróży, w czternastym poszedłem do wojska, policzcie sobie…

Madeleine spojrzała na Léonce, potem na pana Duprégo, a potem znów na Roberta.

– Czy mogę pana na chwilę przeprosić, panie Ferrand?

– Nie ma sprawy – powiedział Robert i skrzyżował ręce na piersi.

– Słonko – odezwała się cierpliwie Léonce – pani Péricourt chciałaby, żebyś na chwilę zostawił nas same.

Słonko podniosło się i zawahało. Piwo? Bilard? Wybrał bilard.

Sama Léonce musiała przyznać:

– Tak, wiem, trochę już wypadł z zawodu…

Miała pełną świadomość, że kandydaturę Roberta dość trudno obronić. Dobry był tylko w łóżku. Zaleta na wagę złota, lecz trzeba przyznać, że z mechaniką miało to niewiele wspólnego.

Pan Dupré nic nie mówił, po raz kolejny studiował dokument, który Léonce skopiowała swoim pięknym pismem zeszłej nocy. Papier wykradziony z teczki Jouberta, kiedy spał. Lista – niepełna – pytań, jakie będą zadawane kandydatom na posadę.

Madeleine liczyła, że uda jej się wprowadzić Roberta Ferranda do zakładów Francuskiego Renesansu, ale raczej słabo widziała jego szanse w porównaniu z robotnikami prawdziwie wykwalifikowanymi, z doświadczeniem niesięgającym czasów jeszcze przedwojennych.

Cała trójkę ogarnęło przygnębienie. Z sali bilardowej dobiegł ich gromki wybuch śmiechu, śmiechu Roberta, który krzyczał:

– A! Dwie bandy, widziałeś coś takiego? Czempion ze mnie, co?

Pan Dupré popatrzył na Léonce.

– Nie chcę być niemiły, panno Picard, ale… co niby mamy zrobić z tym pani facetem? To jest ekipa inżynierów z elity, która szuka robotników wysoko wykwalifikowanych, z dużym doświadczeniem, wyszkolonych. Jeśli go zapytają o figurę bilardową, w ostateczności może sobie poradzi. W przeciwnym razie… od dwudziestu lat nie widział na oczy obrabiarki, wyśmieją go.

I tak dokładnie się stało.

Pierwszy parsknął śmiechem włoski inżynier. Jego wesołość udzieliła się dwójce kolegów, nawet Joubert nie mógł powstrzymać uśmiechu.

– No, panowie – powiedział. – Trochę litości!

Czy ten facet to kompletny idiota? – pomyślał Joubert. Dostarczył nam życiorys pełen niesprawdzalnych referencji i nie potrafił odpowiedzieć, nawet niepoprawnie, na co ósme pytanie. Czy to miłosierne prowadzić go na test do maszyny, żeby się jeszcze bardziej ośmieszył? Muszą porozmawiać z ośmioma pozostałymi kandydatami; z gestem bezsilności Joubert zamknął teczkę.

– Rozumie pan, że do tej pracy…

Robert ściągnął usta i uniósł ramiona, no tak, trudno…

Gustave Joubert miał dobry dzień. Dobry dzień, który trwał od tygodni, jeszcze nigdy nie był tak szczęśliwy, wychodziło mu wszystko, czego tylko tknął.

Jego zakłady niedługo opuści turboreaktor, już teraz to widział.

Dwa miesiące temu, dziesiątego lutego 1933 roku, przeżył wielką chwilę podczas wizyty ministrów przemysłu i aeronautyki, którym towarzyszyła chmara dziennikarzy i reporterów. Przedstawił kolejno członków zespołu, oto specjalista od aerodynamiki, autorytet w kwestii paliw, sława od zapłonu, ekspert od tuneli aerodynamicznych, wyrocznia profilowania, arcymistrz od stopów odlewniczych, nużąca litania, ale Joubertowi na tym zależało. Dwa dni później rząd ogłosił gotowość do „aktywnego uczestnictwa” w projekcie… Posypią się subwencje. A z czasem zamierzał wyssać jak najwięcej z budżetu, jakim państwo dysponowało na ten cel. Rozpierała go euforia.

Obecnie, dwa miesiące po umieszczeniu ekipy na orbicie, potrzebni byli robotnicy zdolni wykonać zaprojektowane części.

Joubert wstał, dobrze, następny. Robert uściskał dłonie jurorów, bez urazy, wciąż uśmiechnięty, trudno było sobie wyobrazić, co takiego mogłoby go dotknąć.

Joubert, w dobrodusznym nastroju, odprowadził go do drzwi.

– Cóż… przynajmniej wiemy, że kocha pan samochody.

– Oj, samochody, to tak.

– No to jesteśmy do siebie podobni… A jaki jest pana wymarzony samochód?

– No, wie pan, ja prowadziłem blue train special, a po czymś takim…

Joubert na sekundę aż przystanął.

– Pan… Ale jak to… kiedy?

– W dwudziestym dziewiątym. Miałem kumpla, który robił w karoseriach. Poprawił farbę, no i trzeba go było zawieźć do Mantes-la-Jolie, i to ja usiadłem za kierownicą…

Joubert był wstrząśnięty. W 1928 roku Bentley wypuścił model sześciocylindrowy, speed six, na którym Barnato ścigał się z ekspresem Cannes–Calais. Na metę tej niesamowitej podróży przyjechał cztery minuty przed czasem! Dla upamiętnienia wydarzenia następny sześciocylindrowiec Bentleya nazwano blue train special i wyprodukowano go tylko w… jednym egzemplarzu. Nikt właściwie nie wiedział, gdzie jest teraz. Z pojemnością 6597 centymetrów sześciennych, liczący 180 koni mechanicznych, był samochodem mitycznym.

Podszedł włoski inżynier.

– Czas nagli, panie Joubert, powinniśmy wziąć już następnego kandydata…

Joubert, niemal rozgorączkowany, nie mogąc się powstrzymać, zapytał Roberta:

– A ten blue train special… jaki był?

Robert otworzył usta, szukając odpowiednich słów.

– Nawet pan sobie nie wyobraża…

W ten oto sposób Robert nie został wykwalifikowanym robotnikiem w zakładach Francuskiego Renesansu, ale zaproponowano mu posadę zamiatacza.

* * *

Od ponad dwóch miesięcy Madeleine przychodziła do pana Duprégo, by omówić wyniki jego śledztwa. Pan Dupré nie pomijał żadnego szczegółu odnośnie do ludzi, z którymi się widział i których wypytywał, miejsc, w które się udał, ilości godzin, które spędził na czekaniu, pieniędzy, które wydał. Madeleine niecierpliwiła się, lecz mniej się czuła uprawniona do przerwania temu robotnikowi niż niegdyś plenipotentowi rodzinnego banku, stąd ich wieczory trwały długo i kawa stygła w filiżankach.

Pan Dupré osiągnął znakomite rezultaty, jeśli chodzi o Léonce, ale równie doskonale był poinformowany o wszystkich ruchach i posunięciach Charles’a. Dozorczyni z jego domu i sekretarka dentysty zostały odpowiednio przekupione, woźny z parlamentu przy trzecim cinzano okazywał się chętny do rozmowy, pan Dupré opowiedział również Madeleine o wizycie Alphonse’a Crémanta-Guérina, która okazała się fiaskiem. Poświęcił także mnóstwo czasu Andrému Delcourtowi, ale tym razem na próżno. Dziennikarz chodził do redakcji, na proszone kolacje w mieście, nie uprawiał hazardu. Po powrocie do domu do późnej nocy pisał.

– Nic się nie da zrobić? – nalegała Madeleine.

Dupré nie chciał odpowiedzieć wprost, ale obawiał się, że u tego człowieka trudno będzie znaleźć jakąś lukę.

– Nie wydaje mi się też, żeby był sprzedajny – dodał, tak jakby Madeleine miała środki, by kogokolwiek przekupić. – Nie bywa w specjalistycznych przybytkach. Nie bardzo rozgląda się za kobietami…

– Może od tej strony warto by poszukać.

Słowa te były tak śmiałe, że aż się zaczerwieniła. Pan Dupré był wystarczająco sumienny i ostrożny, by zasięgnąć języka. Z pewnością wiedział, że swego czasu Madeleine była kochanką Andrégo, co nadawało tej uwadze wydźwięku intymnego wyznania.

Pan Dupré sceptycznie wzruszył ramionami. W Madeleine zawrzała krew.

– Proszę posłuchać, panie Dupré, mogę panu…

– Biczuje się.

– Słucham?

Pan Dupré był u niego w mieszkaniu.

– Jak pan to zrobił?

– Z zawodu jestem ślusarzem.

– A… I mówi pan, że…

– Ma u siebie bicz, rekwizyt kolonialny, egzotyczny. Używany.

Madeleine była zaskoczona, ale nie zdumiona. To było w stylu Andrégo. I jeśli w tym znajdował wystarczające ujście dla zaspokojenia swoich popędów, trudno go będzie przyłapać.

Niemniej była spokojna. Jedyną sprawą, jaka ją martwiła, były pieniądze. To, co tak skrupulatnie oszczędzała, topniało w oczach. O ile nie trafi się jakaś przykra niespodzianka, dociągnie tak do grudnia. A potem…

Na temat Léonce pan Dupré złożył swoim zwyczajem raport długi, spokojny i wyczerpujący. Po czym Madeleine wstała. Pan Dupré poszedł po jej płaszcz, podał go jej, Madeleine wsunęła ręce w rękawy, odwróciła się do niego, pocałowali się, a następnie zaniósł ją na łóżko, na którym długo, spokojnie i wszechstronnie ją chędożył.

26

Paul rozumiał swoją matkę. Liczyli każdy grosz, prowadzili skromny tryb życia, podróż do Berlina nie wchodziła w rachubę. Ale tym bardziej chciałby posłuchać nowego recitalu Solange, że coraz rzadziej występowała. „Twoja przyjaciółka jest bardzo zmęczony, odmówiła terminy, inne anulowała, bo widzisz, mój wilczku, ta Solange jest jak starry bąk…”

Lubiła, gdy inni się nad nią użalali, więc Paul jej współczuł: „Ma Pani rację, potrzebuje Pani odpoczynku. Jest Pani zmęczona, bo chciała Pani sprawić wszystkim radość, śpiewać wszędzie tam, gdzie Panią proszono. Czasami dobrze jest odmówić”.

To odruchowo napisane zdanie utkwiło mu w głowie. Coś w nim poruszyło, sam nie wiedział co.

Zaczął to rozumieć, kiedy gazety doniosły, że pewien holenderski związkowiec, niejaki van der Lubbe, w nocy z dwudziestego siódmego na dwudziestego ósmego lutego, w przeddzień wyborów, podpalił w Berlinie Reichstag. Paul ujrzał zdjęcia płonącego gmachu i przeczytał mściwe wypowiedzi wysokiego komisarza Hermanna Göringa na temat zakrojonego na szeroką skalę terrorystycznego planu komunistów.

Paul nie bardzo rozumiał, co się tam dzieje, lecz trudno było nie zauważyć, że atmosfera jest ciężka. Na kilka dni przed wyborami prasa socjaldemokratyczna otrzymała dwutygodniowy zakaz publikacji, aresztowano dwieście osób, zawieszono artykuły Konstytucji dotyczące wolności obywatelskich, do utrzymania porządku przydzielono trzydzieści tysięcy pomocników ze swastykami. Rano dostawali opaskę i naładowany pistolet, wieczorem wręczano im trzy marki. W Pałacu Sportu zebrało się trzydzieści tysięcy osób, by posłuchać kanclerza Hitlera mówiącego o swojej polityce rasistowskiej – ewidentnie w tej części Europy sporo się działo.

Co ciekawe, Paula zafrapowały dwa pomniejsze wydarzenia. W Berlinie zakazano wystawienia pewnej komedii teatralnej oraz zorganizowanego przez klub holenderski balu kostiumowego. Trudno mu było pogodzić te informacje z entuzjazmem Solange, która z Lucerny, gdzie odpoczywała, napisała do niego: „Biorę kąpiele, całymi dni. Ale nadal pracuję, wiesz? Nie jest jeszcze za puźno, by przygotować ten wielki recital w Berlinie. À propos, jesteś pewny, że twoja droga mama nie pozwoli ci przyjechać? Mam nadzieję, że to nie kwestia pieniędzy! Nie miałbyś takiego sekretu przede mną, prawda? Bo do Berlina pszygotowuję do programu wszystko, co najbardziej niemieckie, i jeszcze różne niespodziewane rzeczy, których ludzie nie słuchają na co dzień. Ale muszę się uwijać. I zamówić dekoracje!”.

Do listu dołączyła strony z francuskich i niemieckich gazet, które trąbiły o jej przyjeździe jesienią do Niemiec: „La Gallinato będzie śpiewać dla Hitlera”, „Solange Gallinato sławić będzie w Berlinie niemiecką muzykę”…

Wątpliwości Paula jeszcze bardziej się pogłębiły, kiedy w połowie marca przeczytał zapowiedź dekretu Rzeszy umożliwiającego rozwiązanie licznych towarzystw muzycznych, które nie miały szczęścia spodobać się nowemu reżimowi. Nie pojmował, jak w kraju uchodzącym za tak rozmiłowany w muzyce można atakować ruchy, które poświęcają się jej szerzeniu.

A Solange cieszyła się, że tam właśnie wystąpi.

Paul zadawał sobie pytania. Czegoś tu nie rozumiał. Zwykle w takich sytuacjach zwracał się do matki, ale oprócz tego, że rywalizacja między dwiema kobietami odejdzie do grobu razem z nimi, coś go powstrzymywało, sam nie wiedział co… Obawiał się, że to, co planuje Solange, nie jest dobrym pomysłem.

* * *

André udał się do domu Montet-Bouxala z ociąganiem. Ten rodzaj zaproszenia, które trudno odrzucić, pańszczyzna. A także przykrość, bo znalazł się w przepastnym apartamencie z ogromną biblioteką oraz imponującą zbieraniną dzieł sztuki, rycin, książek, bibelotów, niczym kolekcja dyletanta, a wszystko to ukazywało mu, kim on sam chciałby być i co chciałby posiadać, o czym marzył i co wydawało mu się tak odległe.

Przysiadł na kanapie, wyjdzie najszybciej, jak tylko się da.

– Ach, Włochy…

I Montet-Bouxal wdał się w obszerną, pełną odnośników dysertację, San Vitale, Bernini, Madonna z Tarquinii… W ustach tego pokurczonego małego starca ten encyklopedyczny miszmasz brzmiał jak stek komunałów. Co on tu, na Boga, robi!

Był początek kwietnia, który w tym roku okazał się łagodny. Nadejście wiosny, na które stary akademik nigdy nie zwracał uwagi, z wiekiem stawało się małym wydarzeniem. Od czasu do czasu odwracał się w stronę uchylonego okna, mrużąc oczy jak kot, wdychał wpadające do pokoju świeże powietrze, po czym z westchnieniem, jakby niechętnie, wracał do swoich papierów.

– I pomyśleliśmy o panu.

Zajęty własnymi myślami André przeoczył, o czym była mowa.

– O mnie…?

– Tak.

Czyżby dobrze usłyszał? Pismo?

– Nie! Dziennik! Wie pan, coś bardziej zwięzłego. Jeśli chcemy przekazać nasze idee, przekonać do nich, potrzebne jest nam właśnie to.

Wpływowi członkowie Komitetu Francusko-Włoskiego, przemysłowcy, przedstawiciele kilku światłych wielkich rodzin postanowili sfinansować dziennik mający upowszechniać tezy, które na nowo uczyniły Włochy wielkim łacińskim narodem.

Montet-Bouxal z wysiłkiem wstał, przeszedł kilka kroków i opadł na kanapę. Poklepał dłonią miejsce obok siebie, zapraszam tutaj.

– Zgodzimy się, że faszyzm jest doktryną nowoczesną…

Stary pisarz miał zimne i szorstkie dłonie, André o mało nie cofnął swoich, lecz nie pozwoliła mu na to resztka dobrego wychowania.

– W Paryżu jest pod dostatkiem doskonałych piór, ludzi, którzy byliby zachwyceni współpracą z organem prasy politycznej, stawiającym sobie za cel: przekonać. Doprowadzić do tego, by ta piękna sprawa wygrała.

Andrému zakręciło się w głowie. Kierowanie paryskim dziennikiem!

– Siedzibę mamy na avenue de Messine, nie żartuję!

Montet-Bouxal parsknął nieco kobiecym śmiechem. Początkowo byłoby tylko trzech, czterech dziennikarzy, ale…

– Będzie pan musiał spotkać się z naszymi hojnymi fundatorami. We wrześniu moglibyśmy ruszyć. O ile, rzecz jasna, sprawa pana interesuje… Brakuje nam tytułu, ale to się znajdzie.

– „Liktor”. – Andrému nasunęło się to spontanicznie.

– Czy to aby nie trochę zbyt… uczone? Zresztą zobaczymy.

Montet-Bouxal wstał, zaciągnął poły szlafroka, rozmowa była zakończona.

André był podekscytowany.

Za kilka tygodni może znaleźć się w świetle reflektorów aktualności, na czele dziennika, na razie jeszcze skromnego, ale wybitnie prestiżowego…

Gdzie nie zarobi mniej niż u Guilloteaux.

* * *

Robert witał się zawsze słowami: „Kurwa, widziałeś, co za pogoda?”, co odnosiło się do każdych warunków atmosferycznych, nawet w nocy, i nie wymagało odpowiedzi. Ten wieczór nie należał do wyjątków, po czym Robert wsiadł do samochodu i paląc papierosa za papierosem, gapił się na drogę pustym wzrokiem i z zadowoloną miną, aż Dupré miał ochotę wypchnąć go przez drzwi.

Koło północy dotarli do Châtillon.

Przy wyjeździe z miasta Dupré zgasił reflektory i prowadząc bardzo wolno, dojechał do fabryki. Zamierzał zaparkować w sporej odległości.

Zgodnie z instrukcjami próbował z Robertem wszystkiego. Na próżno. Zawsze jakiegoś elementu zabrakło, a, fakt, zapomniałem! – przyznawał ze śmiechem, dla niego nic nie było ważne. W stojącym w półmroku samochodzie Dupré podjął ostatnią próbę.

– O, tak? – pytał Robert co zdanie, jakby słyszał to po raz pierwszy, nic, tylko zawyć.

I wtedy Dupré zrobił to, czego robić nie chciał. Zdesperowany wyjął kartkę z instrukcjami – słowa na niej były wypisane drukowanymi literami i wyraźnie od siebie oddzielone. Zostawienie podobnego śladu w rękach tego typa było równoznaczne z gestem samobójczym, obcym jego naturze, ale co innego miał zrobić?

Robert odczytał ją mozolnie na głos. Nigdy nie miało się pewności, czy rozumie to, co czyta.

– No dobrze – rzucił doprowadzony do rozpaczy Dupré. – Idź.

Myślał już, żeby zamienić się rolami, lecz to by oznaczało zostawienie Robertowi samochodu, a było dziewięć szans na dziesięć, że ten na pierwszy alarm zwieje i zostawi Duprégo w trudnej sytuacji…

– Okej – powiedział Robert.

Nie był człowiekiem skłonnym do zwady. Wysiadł, otworzył bagażnik.

– Do kurwy, co robisz! – ryknął Dupré, wyskakując z samochodu.

– No, biorę…

– Idioto, co jest napisane na twojej kartce?

Robert zaczął przetrząsać kieszenie.

– Gdzie ja włożyłem ten papier… A, jest!

Było bardzo ciemno, Robert sięgnął po zapalniczkę, którą Dupré ledwie zdążył mu wyrwać.

– Jak chcesz, żeby cię nakryli…

Zrozpaczony Dupré przypomniał mu instrukcje. Robert potakująco kiwał głową.

– A, tak, teraz sobie przypominam…

– No właśnie. A teraz spadaj, przygłupie.

Patrzył, jak odchodzi, dzierżąc w ręce obcęgi niczym kandelabr. W razie wpadki zostawię go, powtarzał sobie, wiedząc, że tego nie zrobi. Mimo irytacji, a wręcz odrazy, jaką w nim wzbudzał Robert Ferrand, gdzieś głęboko w nim drzemały wartości solidarności robotniczej i choć przyznawał, jak źle są ulokowane w osobie takiego drania jak ten tutaj, nie potrafiłby ich zdradzić.

Wpatrywał się w majaczący w oddali na wprost niego ciemny zarys murów fabryki.

Robert dotarł do zakładu. Nie bardzo pamiętał, jak teraz: na prawo, na lewo? Powinno to być napisane na papierze, ale musiałby go znaleźć, człowiek nigdy nie wie, do której kieszeni co włożył, a potem to odcyfrować, tutaj, bez światła… Zadecydował, że na lewo.

Po chwili zwątpił. Już miał zawrócić, kiedy zobaczył ogrodzenie. Upewniony co do niezawodności własnego instynktu, ruszył dalej, z pomocą obcęgów utorował sobie przejście w ogrodzeniu; był teraz na dziedzińcu fabryki. Budynki zrobiły na nim spore wrażenie.

Dupré trochę się denerwował. Sprawa sama w sobie nie była skomplikowana, ale z tym patałachem niczego nie można było być pewnym. Stąd był bardzo zaskoczony, kiedy usłyszał kroki i ujrzał nadchodzącego Roberta, uśmiechniętego od ucha do ucha.

– Zrobione? – zapytał z niepokojem. – Widziałeś nocnych strażników?

– No pewnie!

Dupré westchnął.

– I otworzyłeś zawór? Lekko?

– No pewnie, jak kazałeś.

Dupré nie wierzył własnym uszom.

– W porządku, to idziemy.

Wyładowali dwa kanistry i ruszyli w drogę.

Robert znów przecisnął się przez ogrodzenie, Dupré podał mu po kolei oba kanistry, a ten biegiem zaniósł je do zakładu, otworzywszy drzwi wytrychem. Dupré, który obserwował okolice przez trzy noce z rzędu, wiedział, że do następnego obchodu jest jeszcze godzina.

– Dobra – szepnął. – Tu na mnie zaczekaj.

– Okej!

– I nie pal!

– Okej!

Dupré po cichu wszedł do środka. Wewnątrz pachniało benzyną. Ruszył do zbiornika, którego zawór faktycznie był lekko otwarty, paliwo spływało strużką na podłogę. Rozlał powoli zawartość kanistrów w różnych miejscach, smród zaczynał drażnić mu gardło. Następnie postawił oba pod drzwiami, długo rozglądał się po wnętrzu, wyjął z kieszeni gazetę, skręcił ją w rulon, podpalił i rzucił w kałużę. Szybko wyszedł, zamknął drzwi na klucz i ruszył do ogrodzenia.

Znajdował się trzydzieści metrów od samochodu, kiedy nastąpił wybuch. Niezbyt efektowny, ale płomienie musiały się szybko rozpełznąć po strugach benzyny, bo kiedy ruszyli z powrotem do Paryża, na szosie nadal widać było łunę pożaru.

27

Duprému długo chodziła po głowie wzmianka Madeleine o preferencjach seksualnych Andrégo Delcourta. Czyżby z tego powodu ścigał go jej gniew? Czy Dupré patrzył na Delcourta właściwym okiem?

Podjął śledztwo, zajęcie równie monotonne jak życie Andrégo.

Znów chodził za nim do gazety, do domów, w których ten bywał na kolacjach, na rue Scribe, do Ogrodu Luksemburskiego, na square Saint-Merry, do biblioteki Saint-Marcel, dokąd czasami dziennikarz przychodził pracować. I któregoś ranka, kiedy stał na warcie przed tym przybytkiem, nagle go olśniło.

Na square Saint-Merry o godzinie szesnastej Delcourt siadał na ławce, zawsze tej samej, skąd – Dupré przeprowadził doświadczenie zaraz po jego odejściu – można było obserwować uczniów wychodzących po lekcjach ze szkoły podstawowej Saint-Merry, instytucji dla chłopców, której brama otwierała się pół godziny później. W Ogrodzie Luksemburskim było to obok sadzawki, gdzie mali chłopcy bawili się swoimi stateczkami. Na rue Scribe jego ulubione miejsce znajdowało się dokładnie naprzeciwko szkoły tańca; Delcourt jak nikt znał harmonogram, nie siadał tu nigdy, kiedy wychodziły dziewczynki.

Tydzień później Delcourt znów przyszedł do biblioteki Saint-Marcel. Dupré usiadł niedaleko niego z książką o kulturze chińskiej, pierwszą, jaką złapał. Dziennikarz spędził tu późne popołudnie, siedząc ze skrzyżowanymi nogami i z ręką pod stołem i wpatrując się w młodego bibliotekarza.

– Daleko nas to nie zaprowadzi… – stwierdził pan Dupré.

– Istotnie – odrzekła Madeleine. – Zaczynam myśleć, że trzeba będzie podejść do tego inaczej.

I wtedy, to było silniejsze od niego, zapytał:

– Czy pani uraza do niego ma związek… z tymi skłonnościami?

Udała, że nie usłyszała pytania, ale natychmiast zorientowała się, że jej milczenie zostanie źle zrozumiane. Pan Dupré gotów jeszcze pomyśleć, że Madeleine jest kobietą wściekłą, bo jej kochankiem był mężczyzna, który woli mężczyzn. Trywialny powód, Madeleine miała różne uprzedzenia, ale nie takie.

W takich sytuacjach pan Dupré wpatrywał się w łyżeczkę do kawy.

– Widzi pan, chodzi o Paula… – powiedziała.

I rozpłakała się. Pan Dupré wstał, chciał do niej podejść.

– Dziękuję, panie Dupré – powiedziała, powstrzymując go. – Nie trzeba.

Przez chwilę jeszcze płakała, potem wyjaśniła, a wyznanie to rozjątrzyło wciąż niezabliźnioną ranę. Była bardzo nieszczęśliwa, oskarżała się o wszelkie zło, o nieuwagę, o obojętność.

– Nie – powiedział pan Dupré. – Ten facet to kanalia, i tyle.

Miał rację, nic dodać, nic ująć.

Madeleine odetchnęła. To niewybredne słowo wyrażało po prostu prawdę. W drodze powrotnej w taksówce oboje myśleli o małym Paulu. Każde oczywiście po swojemu, choć zapewne z takim samym gniewem.

* * *

Jak czytelnik pamięta, Charles’a Péricourta prześladował pech. Nieraz już mu się wydawało, że odczarował zły los, który go zawsze prześladował. A nigdy jeszcze nie był tego tak bliski jak owego wieczoru.

Dzisiaj był ten wielki dzień, to było teraz, to było godzinę temu, to był koniec, było za późno, gdyby miał w ręce rewolwer, strzeliłby sobie w łeb. Słuchał swojego oddechu, był krótki i chrapliwy, wydawało mu się, że rzęzi, że za chwilę skona.

– Ale to przyjdzie! – powiedział Berthomieu. – Ejże, Charles. Nie ma się co niepokoić, takie sprawy wymagają czasu.

Charles zaprosił na kolację Berthomieu, dobrze poinformowanego posła, który, niestety, przyszedł tylko z wielkim apetytem, żarł za czterech.

– Rząd zamierza podwyższyć o dziesięć procent podatek dochodowy – oznajmił Berthomieu, rzucając się na tort szwarcwaldzki. – Musi wykonać gest pod adresem podatnika.

Wielkie dzięki, to akurat Charles wiedział równie dobrze jak on!

W cztery lata dług krajowy urósł o czternaście miliardów. Trzeba było zasilić kasy państwa, obniżyć pensje urzędników, odchudzić służby publiczne, myślano o nałożeniu podatków pośrednich na samochody, kamienie do zapalniczek, taksówki, trzeba było jednak uderzyć w dochody, w zamian za co – jako że każdemu wydawało się, że płaci więcej od sąsiada – obiecano wzmocnić kontrolę fiskalną, spodziewając się po niej odzyskania siedmiuset pięćdziesięciu milionów.

To wtedy pojawiła się szansa dla Charles’a Péricourta.

Rząd przygotowywał projekt ustawy ścigającej uchylanie się od podatków. Miała zostać powołana komisja parlamentarna, by projekt zbadać, zmodyfikować lub uzupełnić. A ponieważ Sojuszowi Demokratycznych Republikanów dostało się w spadku jedynie Ministerstwo Marynarki, troska o zachowanie równowagi rządowej doradzała wykonanie dodatkowego gestu pod ich adresem. I wtedy padło nazwisko Charles’a Péricourta!

By zrozumieć jego ekscytację, trzeba wiedzieć, że komisje w owym czasie były tak potężne, że wręcz dyktowały rządowi niektóre ze swoich życzeń, ministrowie bali się, że będą musieli się przed nimi tłumaczyć, zdarzało im się spędzać przed nimi niejedną trudną chwilę.

Dla Charles’a to była niesamowita gratka.

Odbędą się wybory, w których opozycja dla zasady nie weźmie udziału. W ciągu ostatnich czterdziestu ośmiu godzin rozeszła się pogłoska, że mógłby być jedynym kandydatem na przewodniczącego komisji, już teraz sporo jego kolegów przychodziło z gratulacjami, Charles nerwowo się odwracał – ci ludzie przyniosą mi pecha.

Od postanowienia, by nikomu o niczym nie mówić, uczynił tylko jedno odstępstwo. Dla Alphonse’a Crémanta-Guérina, który ku ogromnemu zaskoczeniu Hortense i wielkiemu rozczarowaniu obu bliźniaczych kwiatów więcej się w ich domu nie pojawił. Dwóch Crémantów-Guérinów było posłami. Matka Alphonse’a, którą rajcowały mundury, nalegała, by poszedł na Politechnikę. On upierał się przy Sciences Po. Ona chciała mieć generała, on chciał być ministrem. Może nawet więcej. „Ach, prezydentem”, domyśliła się matka, to co innego. Ustąpiła, niech będzie Sciences Po, i natychmiast ruszyła w energiczną, wytrwałą, czasem upokarzającą rundę po dawnych znajomych rodziny, którzy mogliby zorganizować jej jedynakowi wstęp za kulisy władzy. Alphonse niechętnym okiem spoglądał na matkę, która zachowywała się jak istna księżna Trubecka, ale kiedy został zaproszony przez Hortense, przyznał, że ta natarczywość, jakkolwiek przykra, nie poszła na marne. Podekscytowany perspektywą wprowadzenia go do polityki przez tak doświadczonego deputowanego jak Charles Péricourt, po spędzeniu wieczoru z bliźniaczkami wielokrotnie zaglądał do biura Charles’a w Zgromadzeniu. Dlatego też, gdy tylko pojawiły się widoki na przewodniczenie komisji, Charles, nie mogąc się powstrzymać, wysłał do Alphonse’a telegram: „Sprawa polityczna – stop – niech pan do mnie zajrzy – stop – Charles Péricourt”.

Alphonse zjawił się w te pędy.

– No to jak tam u pana z tymi studiami?

Alphonse „przygotowywał się”[6]. Samouk Charles, którego jedynym dyplomem był brat bankier, nie bardzo wiedział, co to konkretnie znaczy.

– Zaproponowano mi przewodniczenie komisji.

Młody człowiek był oszołomiony.

– To rzecz absolutnie poufna! – dodał Charles.

Alphonse z przestrachem uniósł dłonie, gotów przysięgać na własną matkę, na Konstytucję, na Biblię…

– Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, będę potrzebował, rozumie pan, skutecznego asystenta.

Alphonse zbladł. Teraz, kiedy się już wygadał, Charles wystartował:

– Żona mówiła, że od jakiegoś czasu nie odwiedzał pan moich córek…

Młody człowiek opuścił gabinet na chwiejnych nogach.

Charles, kiedy o tym pomyślał, żałował. Nie tego, że przekupił chłopaka, ale tego, że przedwcześnie dzielił skórę na niedźwiedziu.

Była już dwudziesta druga trzydzieści, Berthomieu sączył swój armaniak, a z ministerstwa, gdzie Charles dwukrotnie uprzedzał, że przez cały wieczór znaleźć go będzie można w Sarrazin, nic nie nadeszło.

Kelnerzy z szacunkiem ustawili się szeregiem obok drzwi wejściowych, by dać do zrozumienia, że są to również drzwi wyjściowe. Trzeba było opuścić lokal. Berthomieu donośnie czknął, wygłosił ostatni komentarz na temat potrawki cielęcej, która wydała mu się za słona, po czym sięgnął do podsuniętej przez firmę skrzynki z cygarami po kilka gran corona, włożył je do wewnętrznej kieszeni i dołączył do Charles’a, kiedy ten już uregulował rachunek.

– Przyjdzie, mój stary, przyjdzie – uspokajał go Berthomieu.

– O tej porze…

Charles był zdruzgotany.

Pierwszym rozczarowaniem było to, że nie był jedynym kandydatem. Wymieniano nazwiska Brillarda, Sénéchala, Mordreux, Filipettiego… Ten wybór, który miał być łatwy, może zamienić się w bieg z przeszkodami z ludźmi o prawdziwych kwalifikacjach.

Najedzony Berthomieu chciał się teraz jak najszybciej znaleźć w łóżku, klepał się po kieszeniach, no tak, to jeszcze nie…

– To na razie, Charles.

Przywołał taksówkę, wsiadł. A potem, ponieważ zostało mu jeszcze trochę ogłady, uznał, że dobrze będzie na odjezdnym opuścić szybę i zawołać:

– Tylko nie pozwól pokonać się innym kandydatom, do diabła! To osły, nie dorastają ci nawet do pięt. Wszystkich ich przeżyjesz!

Prawdą jest, że Charles miał nad konkurentami istotną przewagę: od początku kariery kwestie podatkowe znajdowały się w centrum jego działań politycznych. Co prawda przeciwko oszustom występował tylko wtedy, gdy występował przeciwko podatkom, piętnowanie „inkwizycji podatkowej” od zawsze było jego znakiem firmowym. Gdyby został wybrany, przewodniczenie komisji mającej ścigać przestępców oznaczałoby pewną woltę, lecz dla niego nie byłby to pierwszy przypadek odstępstwa od dotychczasowej linii działania. Lubił przypominać, że to właśnie zmiana strategii przyczyniła się do sukcesu wojen napoleońskich.

Zawrócił, zapukał w szybę Sarrazin, kelner mu otworzył, Charles chciał się tylko dowiedzieć, czy nie przyszła dla niego jakaś wiadomość. Nie, nic nie przyszło, wszyscy chcieli już iść spać.

Charles był załamany. Alphonse dzwonił do jego sekretariatu, „z całym szacunkiem” chcąc się dowiedzieć, czy jest coś nowego. Charles zupełnie nie przejmował się, że będzie musiał świecić oczami przed tym młodym człowiekiem, ale to, że dodatkowo pogrąży tym widoki na przyszłość swoich córek, okropnie go przygnębiało.

– Ach, już jesteś!

Hortense, nie wiedzieć po co, trzymała zawsze na piecu gorącą zupę, musiała mieć w sobie trochę krwi wieśniaczej.

– Co byś powiedział na…

– Nie wkurzaj mnie tą swoją zupą!

Odwiesił kapelusz, odepchnął żonę, która „zawsze plątała mu się pod nogami”, poszedł do siebie do sypialni i z hukiem zamknął drzwi. W nocy nie zmrużył oka, wybierali Brillarda, jemu nie zaproponowali w komisji nawet złamanego stołka, potem wybory przyniosły niespodziankę, został pokonany, ograny, zrujnowany, lądował na ulicy…

Spocony jak mysz, obudził się o czwartej i przez resztę nocy wpatrywał się w rysy na suficie. Koło siódmej wyszedł z sypialni, dziewczynki wstawały koło jedenastej, w domu nie wolno było hałasować.

W salonie Hortense, ujrzawszy męża, od razu się wyprostowała, posyłając mu dumny uśmiech.

– Dobrze spałeś, tygrysku?

Charles nawet nie raczył odpowiedzieć.

– A wiesz, wczoraj wieczorem…

I podała mu list wysłany pocztą pneumatyczną. Przyszedł wczoraj, o dwudziestej.

– Byłeś zajęty, nie chciałam ci przeszkadzać w pracy.

Tą drogą Charles Péricourt dowiedział się, że wybrano go na przewodniczącego komisji parlamentarnej do zwalczania oszustw podatkowych.

28

Gustave Joubert przyjechał do zakładu niemal o świcie. Bardziej po to, żeby się uspokoić, niż cokolwiek zrobić. Spędził chwilę na rozmowie ze sprzątaczem, kazał sobie jeszcze raz opowiedzieć o przejeździe blue train specialem trasy Paryż–Mantes, szkoda, że słownictwo tego osobnika ogranicza się do dwustu wyrazów, „super” i „piekielnie szybki”, „ale jazda!”, „rozkosz!”. Co za dureń, o jeździe Orient Expressem powiedziałby to samo.

Tak naprawdę ten przeklęty samochód Robert widział tylko raz. I to z dość daleka, po prostu przejeżdżał ulicą. Kiedy Joubert znów zaczynał ten temat, musiał łamać sobie głowę, co by tu jeszcze powiedzieć…

Robota w Zakładach Lotniczych bardzo mu się podobała. Sprzątało się w nocy, dzięki czemu mógł przed południem pieprzyć się z Léonce, a po południu chodzić na wyścigi. Pracownie na piętrze sprzątała dziewczyna, a do niego należały parter, warsztat i magazyny. „Wykonujemy tu prace wymagające najwyższej precyzji. Chcę, żeby pomieszczenia były czyste jak nowa moneta”, przypominał Joubert. Robert poprzestawał na zamieceniu z grubsza podłogi, kurz trafiał pod maszyny. Potem dwa razy przecierał podłogę mokrą szmatą i wylewał na nią całe butelki detergentu, żeby jego zapach wszędzie dotarł, więc wchodząc, miało się naprawdę wrażenie, że jest idealnie czysto. Resztę czasu mógł spędzać na grze w karty z nocnymi wartownikami i czekaniu na ranek, kiedy zjawi się personel i nadejdzie pora powrotu do domu.

Żeby skrócić sobie oczekiwanie i ochłonąć, Joubert wszedł na galerię obiegającą piętro i popatrzył na zakład.

Świat przemysłu był o wiele bardziej brutalny od świata finansów. W czasach kiedy zarządzał bankiem Péricourt, eksploatowano pracowników tak samo, zwalniano ich, odmawiano podwyżek i przyspieszano tempo pracy, ale wszystko załatwiało się w białych rękawiczkach, nie było krzyków na korytarzach, nikt nie trzaskał drzwiami. Kiedy zwalniano maszynistkę, słychać było tylko jej płacz w toalecie, kręgi na wodzie szybko znikały, gładko i bez wysiłku przechodziło się do innych spraw. W przemyśle było zupełnie inaczej, tu wszystko odbywało się na widoku. Kolejne kłopoty, które pojawiły się w ciągu tych ostatnich tygodni, nie pozostały dla nikogo tajemnicą, we wszystkich zespołach mówiono tylko o tym, odbiło się to na ogólnym morale i spirala zaczęła się odwijać w złym kierunku.

Pożar, który wcześniej wybuchł u Lefebvre’a-Strudala, był dotkliwym ciosem przede wszystkim dla Jouberta.

Podpalenie o charakterze przestępczym, uznała policja. Śledztwo niczego więcej nie wniosło.

Lefebvre-Strudal, dostawca, który zapewniał ponad połowę obrotów Zakładów Mechanicznych Jouberta, natychmiast posłał swoich robotników na bezrobocie techniczne i anulował wszystkie zamówienia. Przypadek siły wyższej, Joubert nie mógł nic poradzić, finansowo zaczynał robić bokami.

Silnik turboodrzutowy wciąż jeszcze był w powijakach, kiedy budżet został już przekroczony; trzeba było negocjować dopłatę dwustu tysięcy franków, tymczasem dochodziło do kolejnych incydentów technicznych, opóźniających realizację programu o tydzień, o dwa tygodnie, wszystko się wydłużało, i terminy, i budżet.

Tak jak Robert nie cierpiał pracy, tak uwielbiał sabotaż. Przypisywał sobie, i słusznie, autorstwo wielu utrudnień, do jakich doszło od czasu rozpoczęcia działalności. Naliczył ich pięć, a każde opóźniło postęp prac o wiele dni. Ostatnie polegało na wrzuceniu do cysterny trzech naparstków popiołu. Popiół opadł na dno zbiornika jak śnięta ryba. Kiedy zbiornik napełniono, wypłynął na powierzchnię. Próby pod koniec tygodnia zostały mocno zakłócone. Kolejne zmarnowane cztery dni.

– Sabotaż? – rzucił Joubert.

To słowo, odkąd postało w jego głowie, stało się obsesją. W tym okresie międzynarodowych napięć i podejrzeń hasło „sabotaż” budziło przerażenie u wszystkich. Joubert podliczył incydenty… Tyle że jak przy takiej ilości personelu mieć wszystkich na oku? Ekspert od cieczy natychmiast zareagował:

– Sabotaż? O nie, panie Joubert! Ale co zrobić, filtrujemy i filtrujemy, a zawsze jakieś zanieczyszczenia przenikną.

Uważał, że tym razem było ich trochę za dużo, ale nic nie powiedział, bo to on odpowiadał za filtrację, nie miał najmniejszej ochoty wdawać się w szczegóły.

Jakby tych kłopotów było jeszcze mało, należało pogodzić się z rzeczą oczywistą: sprężarka odśrodkowa była złym wyborem.

Badania wykazały, że wystarczająco skuteczna będzie jedynie sprężarka osiowa, pod tym warunkiem, że zmodyfikuje się profil łopatek. Nie oznaczało to powrotu do punktu wyjścia, niemniej harmonogram za jednym zamachem cofnął się prawie o kwartał…

Ta nowina wyczerpała cierpliwość Francuskiego Renesansu, który postanowił przeprowadzić… wizytę rzeczoznawców. Ni mniej, ni więcej. Przysłać pięcioosobową delegację, która zażądała wglądu w księgi, plany, rachunki, dostawy, akta personelu, Joubert nie wierzył własnym uszom, to przypominało kontrolę fiskalną! Był twórcą tego przedsięwzięcia, duszą tego ruchu, a kontrolowano go jak podejrzanego podatnika!

Lobgeois podszedł do swojej roli inspektora z pełną powagą.

– Słuchaj, Gustave, a to sto dwadzieścia tysięcy franków, co to jest?

– Przelew z mojej firmy na rachunek Zakładów, które potrzebowały dopłaty do budżetu.

– Ten interes to studnia bez dna, a ty próbujesz to ukryć.

Skrępowanie było wręcz namacalne.

Nawet Robert, który udawał, że sprząta w sąsiednim pomieszczeniu, zrozumiał, że sytuacja nie wygląda dla jego szefa dobrze. Przez cały wieczór ciął dętkę na skrawki grubości obrzynków paznokci. Raptem wszystkim zakręciło się w głowie od smrodu palonego kauczuku.

Wypełniający pomieszczenie szum turbiny nagle spowolnił, jakby maszyna się zasapała, Joubert już się poderwał, już był na galerii.

W górę wzbiła się czarna chmura dymu, rozległ się huk implozji.

Strażnik pospieszył z dwoma wiadrami piasku, inżynierowie i technicy wypadli ze swoich pracowni na galerię. Oglądana z góry turbina przedstawiała przykry widok, wyglądała jak maszyna wyrzucona na złomowisko. Joubert zbiegł po cztery stopnie na dół.

Turbina rozgrzewała się i rozgrzewała…

– Przewody układu chłodzenia nie wytrzymały – orzekł Włoch. – I puściły…

W brezentowych rękawicach spadochroniarskich odśrubowywał kartery. Ludzie otoczyli go kręgiem, twarze wyrażały niepokój. Jedyne, co można było powiedzieć, to tyle, że kauczuk stopniał, a czy rozpad przewodów chłodzenia był tego powodem, czy skutkiem, nie wiadomo, nie sposób było stwierdzić. Nikt nie podniósł głosu, wszyscy znali harmonogram i zdawali sobie sprawę z konsekwencji tej awarii. Jedenaście dni zmarnowanych.

Członkowie delegacji, którzy podążyli za Joubertem, odruchowo reagując na cierpki smród dobywający się z turbiny, mieszankę spalonej gumy, benzyny i gorącego oleju, machali rękami, jakby opędzali się od much, dym był okropnie dokuczliwy.

– Coś poważnego? – zapytał ktoś.

– Incydent – odparł wymijająco Joubert.

Ale był bardzo blady. W skład delegacji wchodzili sami inżynierowie, nie trzeba im było wyjaśniać, co się stało.

Joubert nie chciał się odwrócić, ale czuł na plecach uśmiech Lobgeois, ostry jak sztylet.

* * *

André wkładał mnóstwo energii w spotkania ze znanymi osobistościami, skłonnymi dostarczać dla nowego dziennika o profilu faszystowskim, którego kierownictwo miał objąć jesienią, artykuły, kroniki, komentarze do bieżących wydarzeń czy recenzje książek. Było ich wielu, co podnosiło go na duchu: faszyzm był modny i wszyscy intelektualiści i pisarze, z którymi się kontaktował, byli pełni entuzjazmu, przekonani, że stanowi on najlepszą zaporę przed nazizmem, który stawał się coraz silniejszy i coraz bardziej zdobywczy.

André był w swoim żywiole, przekonujący, uroczy.

Projekt pozostawał jeszcze tajemnicą, ale pieniądze już leżały na stole. Miał zatrudnić trzech dziennikarzy, wybierze debiutantów, których będzie mógł tyranizować. Nie zamierzał im dużo płacić. Na razie wykorzystywał „Soir” do szerzenia idei, które wkrótce już wyniesie wyżej i głośniej.

ZBRODNIA

Aborcja, ta straszliwa plaga, jest podwójną przewiną: polityczną i moralną.

Po pierwsze, polityczną. Czy we Francji, która się starzeje, można tolerować to, że kobiety targają się na życie dzieci, których kraj tak bardzo potrzebuje? Nasi niemieccy sąsiedzi mają rację: chcą narodu silnego za sprawą energicznej młodzieży. Czyżby mieli spotkać na swej drodze słabowitą Francję z jej nieliczną młodzieżą?

Ale przede wszystkim jest przewiną moralną, gdyż czyn ten jest niedopuszczalnym zamachem na fundamentalne prawo: prawo do życia.

Na co skazuje się krwawych przestępców winnych okrucieństwa i premedytacji? Na karę śmierci. Czemu więc nie zastosować tego tutaj? Rzeczą najpierwszej wagi jest nałożenie na morderców tej najniższej ze wszystkich kategorii jak najsurowszych sankcji, w imię tej najwyższej potęgi, której nikt nie może się sprzeciwić: potęgi miłości.

Zbrodniarze aborcyjni są winni nie tylko w świetle prawa zwyczajowego, są też winni zbrodni przeciwko miłości, tej miłości, która jest wyższa nad wszystko, nad los, nad przeznaczenie, nad niedolę…

Miłości, która jest najwyższym dobrem każdej istoty bożej.

29

Jestem u siebie! – pomyślała Madeleine, próbując dodać sobie odwagi. Przełknęła ślinę i wchodząc na piąte piętro, powtarzała w duchu argumenty w kolejności, w jakiej je zawczasu ułożyła. Przede wszystkim należało przeprowadzić tę rozmowę spokojnie, lecz stanowczo. Nacisnęła na dzwonek.

Pan Guéneau sam otworzył drzwi.

– Mecenas Guéneau! – poprawił ją od razu.

Był dość wysokim mężczyzną, masywnym i ciężkim, o rzadkich włosach i lekko fioletowej twarzy, z wielkimi, pomarszczonymi i w brzydkim kolorze workami pod oczami. Jego spojrzenie charakteryzował silny zez rozbieżny, jak w tym powiedzeniu: jedno oko na Maroko, drugie na Kaukaz. Miał na sobie szamerowany szlafrok, pamiętający lepsze dni.

– Pozwoli pan, że na chwilę wejdę? – zapytała Madeleine.

– Nie, nie pozwalam.

Z jego twardego i zdecydowanego tonu nietrudno było się domyślić, że chce z tym jak najszybciej skończyć. Zachowaj spokój, upomniała się Madeleine, bądź pojednawcza, unikaj konfliktu.

– Przychodzę, żeby…

Była pewna, że za pozostałymi drzwiami na podeście sąsiedzi już nasłuchują. Sytuacja była delikatna. Perspektywa powrotu do domu z pustymi rękami dodała jej niezbędnej swady.

– Pisałam do pana, trzykrotnie. Bez odpowiedzi, więc przyszłam.

Tylko na nią spojrzał bez słowa, zdecydowany nie ułatwiać jej zadania. Madeleine zebrała się na odwagę.

– Zalega pan z czynszem za dwa miesiące, pa… mecenasie Guéneau.

– Owszem.

Tego się właśnie obawiała. Zakłopotany lokator udaje zaskoczenie, powołuje się na wypadek, obiecuje, deklaruje, ale co zrobić z najemcą, który nie zaprzecza?

– Przyszłam… Chcę… To znaczy… czy możemy porozmawiać o tym drobnym problemie?

– Nie.

Czuła, że słabnie, teraz, kiedy ona również powinna okazać zdecydowanie, powiedzieć: „Prawo jest prawem, a prawo stoi za mną”. Widziała się z notariuszem, który sporządził umowę najmu, wyraźnie to potwierdził.

– Więc skoro nie chce pan rozmawiać o tej zwłoce – powiedziała – trzeba będzie z tym skończyć. I zapłacić czynsz.

– To niemożliwe.

Nie poruszył się, lecz mimo pozornego spokoju narastał w nim gniew, pociemniał na twarzy, obrzmiały mu worki pod oczami. Jego zwięzłe odpowiedzi były jedynie tamą przed potokiem słów, które tylko czekały, żeby wartko popłynąć.

– Zatem będę zmuszona usunąć pana z mojego mieszkania!

– Chce pani powiedzieć: z mojego mieszkania! Mam umowę najmu, pani Péricourt! Jestem więc u siebie.

– Ale żeby być u siebie, trzeba płacić czynsz.

– W żadnym razie. Zwłoka w zapłacie nie anuluje umowy.

Tak, w tej kwestii notariusz trochę kręcił, należało oddzielić prawo zajmowania mieszkania od obowiązku zapłaty, widać, że jedno z drugim nie ma nic wspólnego.

– Ależ… ma pan obowiązek płacenia czynszu.

– Teoretycznie tak. Ale ponieważ nie mam pieniędzy, żeby się z niego wywiązać, trzeba będzie to zaakceptować.

Czynsz był jedynym źródłem dochodu Madeleine.

– Zmuszę pana, żeby pan zapłacił!

Uśmiechnął się. Madeleine natychmiast zrozumiała, że do tego właśnie punktu chciał ją doprowadzić i że mu się udało.

– Żeby to zrobić, będzie pani musiała wszcząć procedurę eksmisji. Która jest bardzo długa. Odpowiednio zorientowany lokator, na przykład emerytowany adwokat… dysponuje licznymi możliwościami pozwalającymi taki termin płatności odroczyć. To długa operacja, nie wyobraża sobie pani nawet, jak długa. Może potrwać całe lata.

– To niemożliwe! Potrzebuję tych pieniędzy, żeby przeżyć!

Puścił drzwi i obiema rękami zaciągnął poły szlafroka.

– Wszyscy jedziemy na tym samym wózku, pani Péricourt. Zainwestowała pani swoje pieniądze w mieszkanie, które nie przyniesie pani nic przez długie lata. Ja zainwestowałem swoje w bank, który w listopadzie zeszłego roku upadł.

Madeleine oniemiała.

– Skądinąd ten przemysłowy bank dyskontowo-kredytowy pani dobrze zna.

– Nie mam nic wspólnego z tym bankiem!

To, co musiałaby powiedzieć na swoją obronę, było ponad jej siły.

– Czy to nie przypadkiem ten, który nazywano też bankiem Péricourt? Bankrutując, pani rodzina zabrała wszystko, co miałem. Zajmowanie tego miejsca uważam za sprawiedliwą rekompensatę i nigdy się stąd nie ruszę. Poświęcę wszystkie siły, jakie mi jeszcze zostały, żeby tutaj zostać, bo jeśli będę musiał to mieszkanie opuścić, wyląduję na ulicy. Możliwe, że nie ma w tym pani winy, ale mam to gdzieś.

Madeleine otworzyła usta, ale drzwi się zamknęły.

Na podeście panowała cisza wibrująca jak turbulencja w samolocie, pulsowały jej skronie, była bliska zemdlenia.

Już chciała nacisnąć na dzwonek, ale zrezygnowała, bo nie wiedziała, co powiedzieć. Mały krążek judasza był ciemny. Pan Guéneau obserwował ją zza drzwi.

To, co się stało, przerastało jej najgorsze obawy. Była połowa maja. Mogła dotrwać do grudnia. Jeśli policzyć pensję wypłacaną panu Duprému i koszty, które ponosiła, termin skracał się nawet do września.

Jak wyglądać będzie życie jej i Paula, jeśli nie znajdzie szybko rozwiązania?

A potem jej gniew nagle minął. Zrozumiała, że jest to znak czasu: stała się okropnie bezwzględna.

* * *

W każdy wtorek pan Guéneau robił zakupy na rue de Poteau. Przeszedł przez podwórko, na którym stały rzędem kubły na śmieci, i dochodził już do windy, kiedy usłyszał za sobą jakiś hałas i odwrócił się.

– Pan… Jénot? Grénot?

Mężczyzna, osobnik o blisko osadzonych oczach i rozchylonych ustach, czytał jakiś papier, nie wyglądał na zbyt pewnego siebie.

– Guéneau! I nie pan, tylko mecenas!

Robert z satysfakcją szeroko się uśmiechnął i schował kartkę do kieszeni. Sprawiał wrażenie tak zadowolonego, że pan Guéneau przez moment myślał, że zaraz odejdzie, jakby jego zadaniem było tylko sprawdzenie pisowni nazwiska.

– Pozwoli pan?

Uprzejmym ruchem Robert odebrał od pana Guéneau torbę z płótna w szkocką kratę i starannie odstawił ją na pierwszy stopień schodów. W ręce trzymał grubą laskę zwieńczoną wielkim drewnianym sękiem, podobne widywało się u manifestantów z Ognistego Krzyża[7] lub Akcji Francuskiej.

Maczuga z nieprzyjemnym suchym trzaskiem trafiła adwokata w prawą piszczel. Pan Guéneau otworzył usta, ale ból był taki, że nie dobył się z nich żaden dźwięk. Młody człowiek natychmiast podszedł i pomógł mu usiąść na pierwszym stopniu obok torby, mówiąc: o, tu będzie panu wygodniej, niech pan spocznie.

Spocony jak mysz pan Guéneau zahipnotyzowanym wzrokiem wpatrywał się w swoją nogę, gotów już obiema rękami ją objąć, kiedy padł drugi cios, wymierzony z zegarmistrzowską precyzją, dokładnie w to samo miejsce. Odgłos był niezupełnie taki sam, bardziej głuchy, bardziej miękki, ale jego siła bez porównania większa. Zresztą piszczel pana Guéneau zgięła się teraz pod kątem czterdziestu pięciu stopni.

Sygnał bólu dotarł wreszcie do jego mózgu, ale Robert nie pozwolił mu krzyczeć, pięścią zakneblował mu usta, mówiąc: ciii, ciii, ciii.

– To nic takiego. Porządny gips i się zrośnie, zobaczy pan.

Pan Guéneau wytrzeszczonymi oczami wodził między swoją nogą, zgiętą w niewłaściwym kierunku, i uśmiechem młodego mężczyzny, który kiwał głową.

– Oczywiście, jeśli nie zapłaci pan czynszu, przy drugiej nodze będzie już inaczej. Rozwalę panu oba kolana, nie bardzo będzie pan mógł potem chodzić. A jeśli pójdzie pan na komisariat, rozwalę panu również oba łokcie. Do snu będzie pan mógł ułożyć się w kostkę, jak ręcznik.

Zmrużył oczy. Próbował sobie przypomnieć, czy aby o niczym nie zapomniał. Nie. Wszystko w porządku. Wstał.

– Ten czynsz! To bardzo ważne! – Pokazując na nogę pana Guéneau, dodał: – Dla pamięci zrobiłem panu supełek.

Kiedy szedł przez podwórze, klatkę schodową zaczynał wypełniać wrzask pana Guéneau.

* * *

W herbaciarni panie usiadły przy okrągłym stoliku.

– Wszystko poszło jak trzeba, kurczaczku? – zapytała Léonce.

Zwracając się do Roberta, każde zdanie kończyła zachęcającym uśmiechem, tak jak Madeleine przy Paulu, kiedy ten rozpaczliwie próbował coś powiedzieć.

– Jak po maśle – odrzekł Robert.

Léonce spojrzała na Madeleine, a nie mówiłam?

– Dziękuję, panie Ferrand.

Robert przytknął dłoń do kaszkietu.

– Do usług. Jakby pani potrzebowała, żebym tam jeszcze wrócił… Przypadliśmy sobie do gustu.

* * *

U pana Duprégo pachniało pastą do podłogi, ktoś musiał u niego sprzątać. Myśl o kobiecie wchodzącej do tego bezosobowego, ascetycznego lokum była tak niestosowna, że Madeleine wyobraziła sobie, że to raczej sam pan Dupré w niedzielę rano, na kolanach, stalowymi wiórami szlifuje podłogę, a potem ją pastuje.

– To kretyn pełen dobrych chęci – uprzedził Dupré. – Takich ludzi trudno upilnować.

Odkąd Robert Ferrand zatrudnił się w Zakładach Jouberta, Madeleine żyła w ciągłym strachu, że z nadmiaru gorliwości posunie się za daleko i zostanie zdemaskowany. Wydawała mu bardzo dokładne instrukcje i nigdy nie omieszkała w razie nieposłuszeństwa postraszyć policją i więzieniem, tylko to mogło mu przemówić do rozumu.

Spojrzała na zegarek. Dwudziesta pierwsza trzydzieści, w niektóre wieczory bilans trwał dłużej. Zostało jej jeszcze trochę czasu. Odwróciła się.

– Panie Dupré, czy mógłby mi pan pomóc rozwiązać ten gorset, proszę…

– Naturalnie, Madeleine.

Pod względem seksualnym, jak i pod każdym innym, pan Dupré był człowiekiem skutecznym. Nie miało to nic wspólnego z młodzieńczymi uniesieniami z Andrém, ale w pewnym sensie było lepsze. Odkrywała grę wstępną. Nie uprawiali jej z nią ani mąż, mężczyzna spieszący się, ani André, mężczyzna pasywny. Było coraz więcej rzeczy, których nie wyjawiała przed proboszczem ze Świętego Franciszka Salezego. W trakcie tych stosunków niewiele rozmawiali, niemniej na koniec Madeleine nigdy nie omieszkała podziękować:

– Dziękuję, panie Dupré.

– Cała przyjemność po mojej stronie, Madeleine.

Ale tego wieczoru, kiedy po krótkiej toalecie za osłoną parawanu (pan Dupré wychodził wtedy do drugiego pokoju zapalić przy oknie papierosa) już się ubrała, nie ruszyła, tak jak zwykle, prosto do drzwi.

– Wie pan być może, panie Dupré… w jakim wieku chłopcy stają się… chcę powiedzieć, w jakim wieku?

– Dużo zależy od temperamentu. Niektórzy są już prawdziwymi małymi mężczyznami, mając dwanaście lat, innym jest to obce do szesnastu lat i dłużej, różnie bywa.

Dla Madeleine nie załatwiało to sprawy.

– Chodzi o to… Paul trochę mnie pod tym względem niepokoi…

Pan Dupré ściągnął usta.

– W jego przypadku to w istocie… sprawa delikatna.

Bez trudu wyobrażał sobie szkopuł, przed jakim stanęła Madeleine. I nie wiedział, co by zrobił, gdyby poprosiła go o przysługę… Miałby zabrać nieletniego chłopca na wózku inwalidzkim, którego w dodatku nigdy nie widział, do jednego z tych przybytków, w których on sam tak rzadko bywał? Byłoby to dość trudne.

Upłynęła chwila. Madeleine czekała na gest, którego pan Dupré nie miał ochoty wykonać, na słowo, którego nie miał ochoty wypowiedzieć.

– Może trochę za wcześnie się pani niepokoi?

– Możliwe…

Wtedy postanowiła porozmawiać z Paulem.

Boże mój, jak się do tego zabrać, od czego zacząć, a poza tym co ona sama mogła dla niego zrobić? Jutro, tak, jutro porozmawia z Paulem, zobaczy, będzie improwizowała.

* * *

Kiedy wróciła, Paul nie spał, słuchał muzyki. Poszła szybko do łazienki, nie chciała go pocałować, nim nie zrobi… gruntownej toalety.

Na takie myśli, nawet będąc sama, od razu się rumieniła.

Już w peniuarze stanęła przed wielkim lustrem. Nie była właściwie gruba, tyle że trochę przy kości, większości mężczyzn to zupełnie nie przeszkadzało. Problem jednak w tym, że były to kształty pełniejsze, niż dopuszczała moda. Nie była nieszczęśliwa, czuła się tylko niemodna. Obecnie stylowe kobiety były szczupłe, wręcz chude, wystarczyło spojrzeć na reklamy, niewiele grubsze od małego palca, miały drobne, dumne pośladki i piersi, nie to co ona. Pokazała sobie język, cicho zakrzyknęła i choć była w dezabilu, szybko zasłoniła piersi. Przez uchylone drzwi obserwował ją Paul. Na widok reakcji matki roześmiał się.

– A…ależ m…ma…mamo…

Madeleine pospiesznie złapała szlafrok, a potem podeszła i swoim zwyczajem przyklęknęła obok fotela.

– Ale co ty tu robisz, skarbie?

Paul sięgnął po swoją tabliczkę: „Usłyszałem, że wróciłaś, chciałem ci życzyć dobrej nocy”.

Popatrzyła na syna. On również przybrał na wadze. Miał teraz okrągłą twarzyczkę, trzeba będzie uważać na cukier i tłuszcze…

Było późno, w budynku panowała cisza, którą od czasu do czasu przerywały czyjeś kroki na schodach, sapnięcie kaloryfera, samochód na ulicy… Chwila sprzyjała rozmowom od serca, Madeleine czuła, że oto nadarza się okazja do rozmowy z synem, i zrozumiała, że nie wystarczy jej na to odwagi.

Wybrała unik.

– Jestem gruba…

Odpowiedź Paula padła natychmiast.

– W…W ża…ża…żadnym r…razie!

– Jestem, przejdę na dietę.

Uśmiechnął się, sięgnął po tabliczkę.

„Powinnaś wypróbować jeden z tych wyszczuplających kremów, kosztują fortunę, ale… mogę ci doradzić”.

Nim zdążyła zareagować, Paul już wykonał półobrót.

Poczuła się nieswojo, kiedy wyjął i położył na swoim stoliku zeszyty z reklamami, w tym ten, którego jeszcze nie znała, i zaczął je cierpliwie kartkować. Nagle przerwał.

– Po…po…wiedz mi ma…mo…

– Tak, kochanie?

Znów sięgnął po tabliczkę.

„Ten pan, z którym wieczorem się spotykasz… Dlaczego to jest sekret?”

Madeleine zaczerwieniła się, otworzyła usta, żeby odpowiedzieć, ale Paul był już w innym temacie. Pokazał reklamę.

– To!

Kobieta była dość tęga, wyglądała na załamaną. Przekaz głosił: „Otyłość jest ułomnością śmieszną i niebezpieczną. Jedyną, która wywołuje szydercze uśmiechy i obraźliwe uwagi”. Alternatywa była jedna: albo popaść w depresję, albo zażywać pigułki Mattela.

Paul szeroko się uśmiechał. Madeleine, wciąż jeszcze pod wrażeniem pytania, jakie jej zadał, czuła zamęt w głowie. W końcu słowa „Otyłość jest ułomnością śmieszną” do niej dotarły. Nie była pewna, czy dobrze rozumie.

– Mam to kupić?

– Albo t…t…to.

Przewracał dalej strony, na których defilowały pigułki profesora Potala, krem Lophyral, maść Świętej Otylii, pomada Vertey. Kobiety, w zależności od tego, czy stosowały remedium doradzane przez reklamę, czy nie, były albo szczupłe i rozpromienione, albo grube i zdołowane.

– Ma…mam t…t…ego p…pełno…

Madeleine znalazła tylko jeden zeszyt, a były trzy, które kartkował teraz z miną skupioną i zadowoloną. Dentol na zdrowe i białe zęby; Węgiel Belloca i jedz wszystko, co chcesz; wazelina Chesebrough, postaw na jakość… I przebój: Thermogène na kaszel, reumatyzm, grypę i lumbago, ni mniej, ni więcej.

– To bardzo ciekawe – skwitowała Madeleine.

Tak samo komentowała kiedyś słowa Gustave’a Jouberta, kiedy mówił jej o pożyczkach pod zastaw lub aktuarialnych wskaźnikach obligacji.

Dotarli do zeszytu, który Madeleine już znała, ale teraz nie podziałał już na nią tak destabilizująco jak wtedy. Spoglądała ukradkiem na piękny profil Paula, refleksyjny i… szukała właściwego słowa… ukontentowany.

– Powiedz mi, kochanie, o co w tym wszystkim chodzi…?

Paul obrócił swój fotel, podjechał do szafy i wrócił do matki z innym zeszytem, grubszym i dużego formatu, niczym urzędowy rejestr. Znajdowały się w nim wzory matematyczne.

– N…n…nie – sprostował Paul – che…chemiczne.

Sięgnął po tabliczkę. „Te produkty sprzedawane są w tysiącach, mamo…”.

– Wiem.

„Ale czy wiesz, co to jest?”

– Nowe produkty przeznaczone do…

„Nie, mamo, nie ma w nich nic nowego! W większości to rzeczy od bardzo dawna znane. Dodaje się tylko trochę ziół, zapach, coś dla uzyskania konsystencji, trochę barwnika, nic więcej”.

– Nie bardzo mogę za tobą nadążyć, skarbie…

Paul pokazał na swój rejestr.

„Wszystkie te produkty to nic innego jak trochę ulepszone wzory z Codexu, zbioru”.

– Ach, z Codexu…

„Codex to spis formuł farmaceutycznych, zaaprobowany przez Wydział Medycyny. Jest dostępny dla wszystkich, każdy może z niego skorzystać. I oni to właśnie robią”.

W porządku. Nareszcie Madeleine rozumiała. Była zadowolona. I szczęśliwa, że aktywność intelektualna Paula nie kończy się na operze, ale nade wszystko ulżyło jej, że jego zainteresowanie tymi produktami ma charakter czysto naukowy.

– No, popatrz, naprawdę mnie czegoś nauczyłeś.

Paul z pytającą miną wpatrywał się w matkę.

– Tak, to ogromnie ciekawe – dodała Madeleine. – Teraz jest już późno…

„A wiesz, dlaczego te produkty się sprzedają?”

– Jutro będziemy mogli o tym porozmawiać, powinieneś iść już spać.

„Z powodu reklamy. Te produkty nie mają żadnej wartości, łatwo je wyprodukować, ale jak reklama jest dobra, ludzie je kupują!”

Madeleine uśmiechnęła się.

– To bez wątpienia bardzo pomysłowe.

„To produkty bardzo drogie, mamo, bo dla ludzi ciało jest warte tak dużo, że cena już się nie liczy”.

Madeleine parsknęła cichym śmiechem.

– Jestem bardzo szczęśliwa, że nareszcie coś dla siebie znalazłeś, mam na myśli zawód… Chemia to dobry pomysł.

„O nie, mamo, chemia ani trochę mnie nie interesuje!”

– Ach, tak? Więc czym się chcesz zajmować… reklamą, tak?

„Nie, mamo…”

Wskazał na wycinki prasowe.

„Na nich są reklamy. Ja chcę się zajmować promowaniem produktu”.

* * *

Charles Péricourt zatrudnił Alphonse’a Crémanta-Guérina na swojego asystenta i oficjalnie przedstawił go kolegom.

– W razie potrzeby bez wahania zwracajcie się do niego – powiedział. – Jest bardzo sprawny. – Po czym zwrócił się do młodzieńca: – Cieszylibyśmy się, widząc pana u nas w domu.

Tydzień później Alphonse odpowiedział:

– Panie przewodniczący, nie chciałbym się narzucać, ale chętnie bym przyszedł, by złożyć wyrazy szacunku pańskiej małżonce oraz pana uroczym córkom.

To zaproszenie wprawiło Hortense w stan najwyższej ekscytacji. O którą z nich Alphonse zamierza się starać? A przy okazji, jak zareaguje ta, która nie zostanie wybrana?

– Nie mógłbyś zatrudnić drugiego asystenta, Charles?

Charles nie odpowiedział.

Alphonse przyszedł na kolację. Nie był głupi, doskonale rozumiał, na co Charles Péricourt liczy, ale obie jego córki były tak szpetne, że to go w pewnym sensie paraliżowało.

Z kolei bliźniaczkom zależało na tym, by ułatwić mu zadanie. Rozumiały, że jest tylko jeden chłopak i choć w arytmetyce celowały nie bardziej niż w innych dyscyplinach, wiedziały, że będzie musiał wybrać. Rose uważała, że pozycja starszej zapewnia jej pierwszeństwo, z czym Jacinthe, od zawsze zdominowana przez siostrę, pogodziła się i czekała na swoją kolej.

Zatem to Rose miała podać herbatniki, karkołomne zadanie. Wszyscy w salonie byli pełni podziwu dla jej technicznej biegłości.

Charles był załamany. Cierpiał podwójnie, bo kochał Rose i rozumiał Alphonse’a.

Potem, dla odmiany, dyskutowano o polityce.

O powołaniu komisji, której przewodniczył Charles Péricourt, wiele się mówiło. Nie zawsze dobrze.

W oczach wyborców politycy byli tak skompromitowani, że nawet kiedy mówili prawdę, nikt ich nie słuchał. Choć przecież tym razem intencja nie budziła podejrzeń. Zadłużenie kraju szczerze deputowanych martwiło. Wielu z nich żyło w złudnym przeświadczeniu, że we Francji możliwy jest powrót do gospodarki tak zdrowej jak kiedyś, uważali, że to tylko kryzys, z definicji przejściowy, i nie rozumieli, że to nowy świat, który nastał na trwałe.

O „komisji Péricourta” mówiły wszystkie gazety.

– To bardzo dobry znak – stwierdził Alphonse.

Z łokciami na stole, podpierając dłońmi brodę, Rose zagdakała z podziwem.

– Tak pan sądzi? – zapytał Charles.

– Temat utkwił ludziom w głowach. Wyczuwa się wręcz niecierpliwość. Rządowi będzie niezwykle trudno odrzucić pana propozycje. To bardzo mocna pozycja.

Charles westchnął. Ach, jakżeby chciał mieć go za zięcia.

30

Od wielu dni Léonce zawzięcie szpiegowała. Robert często bywał skory jej przyłożyć, ale to był Robert, i tego, na co pozwalała pierwszemu mężowi, nie zamierzała znosić ze strony drugiego. Joubert nie był brutalny, w każdym razie niezbyt, wielu mężów zachowywało się mniej oględnie. Ale był bardzo nerwowy, porywczy, czasami ni stąd, ni zowąd go to brało, chwytał Léonce, odwracał ją i posuwając, wpatrywał się w nią takim wzrokiem, jakby jej nienawidził albo jakby z głuchą niecierpliwością czekał na odpowiedź na pytanie, które wcześniej zadał. Spuszczał się w niej z kamienną twarzą, nawet nie sapnął. Léonce trochę się tego bała.

Teraz ten żyjący pod presją mężczyzna zrzucił płaszcz i kapelusz i stukając obcasami o posadzkę, bez słowa, nawet na nią nie spojrzawszy, zamknął się w swoim gabinecie.

Léonce poszła posłuchać pod drzwiami; służący przechodzili, mierzyli ją wzrokiem, lecz ona, zgięta wpół, z okiem przy dziurce od klucza, miała to w nosie, te rzeczy już jej nie obchodziły.

Joubert telefonował, rozsyłał pocztę pneumatyczną. Wezwania. Madeleine będzie chciała wiedzieć do kogo. To proste, do wszystkich. Spotykali się jeszcze tego samego wieczoru. Pilnie.

Między jednym i drugim telefonem do działu telegrafów Joubert miał dość czasu na przemyślenia. Chmury nad Clichy i Pré-Saint-Gervais coraz bardziej gęstniały.

Na wynik inspekcji nie trzeba było długo czekać. Francuski Renesans wstrzymywał fundusze, oczekują „namacalnych wyników”, zanim ponownie sięgną do portfela.

Odłożył słuchawkę, wysłał ostatni pneumatyk. Wstał, Léonce ledwie zdążyła udać, że przechodzi korytarzem.

– Każ mi podać na górę zimny posiłek – rzucił, jakby się zwracał do kucharki. – Natychmiast, muszę niedługo wyjść.

* * *

W tym czasie Robert Ferrand zamykał oczy i po raz kolejny usłyszał, że wygrał. To było aż nudne.

– Pozwól im wygrać! Inaczej im podpadniesz!

Było to polecenie od Léonce, która dostawała polecenia od Madeleine.

Fakt, że nie był to dobry moment na zadzieranie z ludźmi, bo atmosfera i bez tego była mocno napięta. Siłą rzeczy. Z początku Robert prawie nikogo nie spotykał, bo zaczynał w porze, kiedy inni kończyli swoją dniówkę, ale w kolejnych tygodniach ludzie pracowali coraz dłużej, więc żeby móc przejechać szmatą po podłodze, musiał slalomować, no i trudniejsze niż kiedyś było udawanie, że się sprząta.

– Uwaga! – wrzasnął strażnik, który na szczęście w przerwie między partiami poszedł do toalety.

Biegiem wrócił, samochód już wjeżdżał na dziedziniec. Pędem pozbierali karty, pospiesznie zapięli guziki roboczych ubrań, Robert pomknął do swojego magazynu. Kiedy jego szef przekroczył próg, wylał na podłogę wielkie wiadro wody, co zmusiło Jouberta do przeskakiwania przez kałuże w drodze do schodów.

– Przepraszam, szefie…

Joubert nie odpowiedział. Robił się coraz bardziej niemiły, wchodził i wychodził wściekłym lub zatroskanym krokiem, wydawał rozkazy ostrym, naprawdę nieprzyjemnym tonem. Robert nie miał mu tego za złe, a nawet go rozumiał, tyle kłopotów, i to jeden za drugim…

* * *

O dwudziestej trzeciej wszyscy już byli, siedzieli wokół wielkiego stołu w sali konferencyjnej.

W wyniku inspekcji Francuskiego Renesansu z dwudziestu trzech osób obecnych na starcie zostało nie więcej niż jedenaście. Przedsiębiorstwa partnerskie wycofywały swoich ludzi, jedno inżyniera, inne dwóch techników. Tak, oczywiście, proszę bardzo, mówił Joubert, bierzcie ich sobie z powrotem, u nas wszystko w porządku, jesteśmy nawet trochę przed czasem… Akurat.

Dając wiarę licznym zabójczym artykułom w prasie, które podejrzewały Zakłady o wyczerpanie rezerwy zasobów kapitałowych, jeden z dostawców nagle zażądał zapłaty przed dostarczeniem towaru. Rząd właśnie zawiesił subwencje. Narastał kryzys zaufania. Joubert wystarczająco długo był bankierem, by wiedzieć, że nie przedstawia już gwarancji wystarczających do starań o jakąkolwiek pożyczkę. Stał nad brzegiem przepaści i był sam.

– Decyzja rządu – oświadczył tym nielicznym, którzy pozostali w jego ekipie – stawia nas w sytuacji trudniejszej, niż można było przewidzieć.

Nie był wybornym psychologiem, ale miał w sobie instynkt dowódczy i wiedział, że personel źle traktowany źle pracuje.

– To, co się dziś stało, zdarza się w każdym ambitnym przedsięwzięciu. Wezwałem was, by potwierdzić moje pełne zaufanie. To właśnie w trudnych chwilach sprawdzają się silne charaktery.

Był zadowolony z tej formułki. Ludzie wzruszali ramionami, prostowali się na krzesłach.

– Ale będą nam potrzebne wyniki. Jakaś rozstrzygająca próba, coś bardziej spektakularnego. Potem przez długi czas będziemy mieli święty spokój.

Spodziewano się najgorszego. Może nawet zamknięcia Zakładów. Zamiast tego Joubert na nowo uruchamiał projekt. Z bladym uśmiechem dodał:

– Dowód w postaci miniatury turbosprężarki umożliwiłby wyprodukowanie prototypu naturalnej wielkości. Czy jej prezentacja na początku września wydaje wam się terminem rozsądnym?

Dziesięć tygodni.

– Możliwym – rzucił ktoś.

Runda wokół stołu. Każdy przedstawił bilans swojego odcinka. Za miesiąc zostaną dostarczone nowe łopatki, za sześć tygodni nastąpi ich montaż, turbiny potrzebowały jeszcze regulacji, powiedzmy trzy tygodnie więcej, kwestie mieszanki palnej, aerodynamiki można by rozwiązać później…

Tak, dziesięć tygodni, nie jest to niewykonalne.

Będzie to wymagało ciężkiej pracy, ale wkrótce mają się odbyć testy nowego stopu, byli o dwa kroki od rozwiązania. Niewykluczone, że udałoby się w tym okresie zorganizować publiczny pokaz miniatury silnika odrzutowego.

I o to chodzi, pomyślał Joubert. Przykręcić śrubę pracownikom, ale ich nie zniechęcać.

* * *

Andrégo Delcourta wciąż „trudno przyłapać”, mówił pan Dupré, który z ostrożnością Indianina regularnie wchodził do jego mieszkania, czytał listy, zaglądał pod książki, sprawdzał prześcieradła, stan rzemiennego pejcza i wychodził, zabierając ze sobą to kilka kartek szczególnie ulubionego przez Andrégo papieru, to stary szlafrok, zwinięty i wyrzucony do kubła na śmieci (miał już nowy, wisiał na wieszaku przy wejściu, zielony, pikowany, bardziej odpowiadający jego pretensjom do elegancji, wolteriański), to pióro wieczne pokryte kurzem wskazującym, że już go nie używał, to butelkę atramentu zastąpioną nową, to zmięty brudnopis listu znaleziony w koszu, różnego rodzaju bezwartościowe przedmioty, które pan Dupré ujmował przez chustkę do nosa i wkładał do kieszeni, a potem chował do małej skrzynki, którą trzymał pod łóżkiem.

– To tylko kwestia czasu – mówiła Madeleine.

Jakby chciała tymi słowami dodać mu otuchy. Jakby chodziło o jego, a nie jej sprawę.

Oboje z uwagą czytali felietony Andrégo, licząc, że znajdą tam jakąś informację, jakiś element, który będzie im przydatny. Próżny trud, od wielu tygodni André pisał tylko po to, by się przypodobać. Dla Madeleine była to okazja do lektury gazet, aktualności interesowały ją obecnie bardziej niż kiedyś.

– „Ambasador Związku Radzieckiego, pan Dowgalewski, rozmawia z francuskim rządem o ogólnej sytuacji politycznej. Stopniowe zbliżenie ze Związkiem Radzieckim wydaje się coraz mniej prawdopodobne”. Tylko tego brakowało!

– Woli pani może zbliżenie z Niemcami? – rzucił pan Dupré.

– W żadnym razie! Ale żeby zaraz bratać się ze zdrajcami z tysiąc dziewięćset siedemnastego, to dziękuję!

– Wrogiem jest faszyzm, Madeleine, a nie komunizm.

– Ja tam nie mam najmniejszej ochoty oglądać ich u naszych bram, panie Dupré! Barbarzyńcy, oto kim są!

Madeleine założyła ręce.

– Chce pan, żeby proletariusze przyszli do nas szerzyć rewolucję?

– A co by pani zabrali?

– Słucham?

– Pytam: gdyby ci proletariusze do pani przyszli, co by mieli ukraść? Pieniądze? Już ich pani nie ma. Boi się pani o swoje rondle? O swój dywanik?

– Ależ… ale… panie Dupré, nie chcę, żeby komunizowali nasz kraj, żeby odbierali nam dzieci!

– Teraz mówi pani o faszyzmie i nazizmie, a to co innego.

Madeleine była oburzona.

– Ale ci ludzie pragną siać zamęt. Przy nich nie ma już moralności, nie ma Boga!

– A ten Bóg, pani zdaniem, bardzo pani pomógł?

Pan Dupré wrócił do lektury. Madeleine nic nie odpowiedziała.

Tego rodzaju rozmowy nie należały do rzadkości i poglądy pana Duprégo, zupełnie dla niej nowe, dawały jej nieraz wiele do myślenia. Widać było, że próbuje się nad tym wszystkim zastanawiać.

– Panie Dupré, poproszę pana o pewną drobną przysługę.

Było już późno, odwiózł ją taksówką. Jak zawsze, z uwagi na sąsiadów, samochód zatrzymał się na drugim końcu rue La Fontaine.

– Z przyjemnością.

– Czy mógłby pan przyjść i chwilę porozmawiać z Paulem?

Zapadło milczenie.

– Porozmawiać o czym?

Madeleine o mało się nie roześmiała. Ton pana Duprégo zdradzał jego niepokój. Nie mogła się oprzeć chęci, by nie rozwiewać tej tajemnicy.

– Sprawa… osobista, jak sądzę. Ale jeśli to dla pana przykre…

– W żadnym razie, Madeleine. W żadnym razie…

Ale miał nieprzyjemny głos. Taki jak w towarzystwie Roberta Ferranda, kiedy widać było, że najchętniej skopałby mu tyłek.

– Dobranoc, panie Dupré – powiedziała z uśmiechem, wysiadając z taksówki.

– Dobranoc, Madeleine.

* * *

Pan Dupré włożył garnitur. Przychodził tu z wizytą po raz pierwszy.

Natychmiast pojawiła się Vladi, mizdrząc się jak podlotek.

– Miło mi pana poznać!

– Tak, mnie też – odparł pan Dupré.

Odwrócili się ku drzwiom salonu, do których zbliżał się Paul.

– Paul – powiedziała Madeleine – przedstawiam ci pana Duprégo.

Chłopiec wyciągnął rękę, ale z daleka, ponieważ fotel nie mieścił się w drzwiach. Pan Dupré do niego podszedł.

– Dzień dobry, Paul.

Wszyscy czekali zakłopotani, dopóki Madeleine nie przejęła inicjatywy:

– Czy napije się pan kawy, panie Dupré?

Nie napije się. Odkąd Madeleine zaszachowała go tą swoją prośbą, był pobudzony, niespokojny. Jego, zwykle tak dobrze sypiającego, budziły ostatnio w nocy zupełnie nowe pytania, które nie powinny go dotyczyć. Teraz, skoro już przyszedł, chciał z tym jak najszybciej skończyć. Nie będzie się wymigiwał. Miał własny, dogłębnie przemyślany plan. Nie miał pretensji do Madeleine; samotna matka szuka ratunku, gdzie tylko może, ale jego zdaniem nie postąpiła właściwie, lojalnie, i miał do niej o to żal.

– Przyszedłem porozmawiać z tym młodym człowiekiem, jak sądzę. – Pan Dupré wskazał na Paula.

Vladi zamknęła drzwi, Madeleine oznajmiła, że „korzystając z okazji, wyskoczy na zakupy”, a pan Dupré nie podjął tematu; to również nie było zbyt odważne z jej strony.

Patrzy na Paula, nie tak go sobie wyobrażał. Ma prawie czternaście lat, jest nieco tęższy, niż twierdzi jego matka, i chyba goli górną wargę, żeby przyspieszyć pojawienie się wąsów, które na razie są jeszcze w stadium embrionalnym, parę dni temu się zaciął. Problemem są jego nogi. Bardzo chude. Piękna twarz, jego ojciec też był pięknym mężczyzną. Przeklęty oszust, ale czarujący, zawsze z kobietą wiszącą mu u ramienia, ale nigdy własną. Pokoik jest zawalony książkami, teczkami, stosami płyt, dywan przetarty w miejscach, gdzie przejeżdża fotel.

– P…p…ro…roszę u…siąść…

Mauricette. Ta mała z rue Froidevaux. Podaje, że ma osiemnaście lat, ale liczy nie więcej niż szesnaście. Ładna, naprawdę. Uśmiech… To właśnie jej wdzięczna twarz przekonała pana Duprégo. Tak, to o niczym nie świadczy, mogła być prawdziwą zołzą o anielskiej twarzy, ale czegoś się trzeba trzymać. I nie jest, ściśle mówiąc, ulicznicą. Pracuje dorywczo. I jest swobodna. Od razu idzie do łóżka, ściąga pończochy, mile gawędząc, nie jak te inne, choć pan Dupré niewiele ich zna. I cwana, bo kiedy zobaczyła, że zamiast się rozebrać, usiadł tylko na łóżku, od razu zwietrzyła klienta, który poprosi o coś innego.

„Po co tak naprawdę przyszedłeś?”

Stoi u stóp łóżka, zdecydowana nie dać się w nic wmanewrować, to smutne, kiedy się pomyśli, że takich jak ta sytuacji doświadczy jeszcze dziesiątki i nie wszystkie skończą się tak prosto.

Pan Dupré wyjął tylko pieniądze, zapłacił za numer, jakby miał go skonsumować, i wyjaśnił, że nie przyszedł ze swojego powodu. Spierała się o każdy krok, o każdy grosz, ale w końcu się udało.

– A więc, Paul – zagaił – z tego, co zrozumiałem, potrzebna ci pomoc.

Chłopiec się zarumienił, Dupré już żałuje tych słów, były niezręczne, nie chciał mu sprawić przykrości.

– M…m…mama panu po…po…wiedzia…a…ła?

– W ogólnych zarysach. Ale myślę, że co najważniejsze zrozumiałem.

Dobrze. Wydaje się, że Paulowi ulżyło.

– Po…po…pozwoli pan? – Chłopiec pokazuje na swoją tabliczkę.

– Tak, oczywiście.

„Widzę trzy problemy: znalezienie odpowiedniej osoby, kwestia miejsca i kwestia pieniędzy”, napisał Paul.

– To jasne. – Pan Dupré się uśmiechnął.

Ten dzieciak ma głowę na karku. Z Mauricette będzie między swoimi.

„Co do pieniędzy, mama powiedziała, że jeśli to nie będzie zbyt drogie, ma, ile trzeba”.

– Ma rację, to sprawa, którą da się załatwić.

Paul kiwa głową, tak, ta kwestia mocno go gnębiła, ale mama powiedziała, że pieniądze się znajdą. Nieważne jak, ale się znajdą. „Byle w granicach rozsądku!”, zaznaczyła.

Dobra wiadomość.

„Co do miejsca, to waham się, jakie byłoby najbardziej odpowiednie”, pisze dalej Paul. Ma zakłopotaną minę, pisze coraz bardziej gorączkowo. „Właściwie nie wiem, jak się to odbywa”.

Patrzy na pana Duprégo i dodaje:

„To znaczy… jak konkretnie”.

Rumieni się z powodu swojej niewiedzy.

– Miejsce niekoniecznie musi być bardzo duże, Paul. Ważne, żeby ci tam było dobrze, żebyś się czuł bezpiecznie. Myślę, że znalazłem to, co trzeba.

Twarz Paula się rozjaśnia.

– N…n…na…prawdę?

– Tak myślę.

Uśmiechnęli się do siebie. Wszystko idzie gładko. Świetny jest ten dzieciak, miło sprawić mu przyjemność.

„Teraz co do właściwej osoby, myślałem, żeby dać ogłoszenie w gazecie. W rodzaju…”

Chłopiec odwraca się, sięga po swój zeszyt.

– To nie będzie konieczne, Paul, mam na pewno to, o co ci chodzi…

– Ooo… tak?

Paul jest zdumiony. Wybucha śmiechem. Czysta radość. Niezmiernie podekscytowany, pisze na tabliczce:

„Skoro znalazł pan miejsce na laboratorium, mama ma pieniądze na start, a pan zna kompetentnego farmaceutę… to może bardzo szybko pójdzie, prawda?”

Teraz z kolei uśmiecha się pan Dupré. Trochę nieszczerze.

– Tak… Normalnie… Ale lepiej jednak, żebyś mi to wszystko od nowa wytłumaczył… To znaczy… własnymi słowami.

Paul chętnie się zgadza. Ma wielką ochotę przedstawić w szczegółach swój projekt.

„No więc mój pomysł jest taki, żeby utworzyć laboratorium farmaceutyczne…”

31

Była to prywatna rezydencja na rogu rue de la Tour i rue de Passy, okazały budynek, niczym nieróżniący się od sąsiednich; na chodnikach uwijali się szybkim krokiem służący. Ogłoszenie ukazało się w „Le Temps”, to Paul je wypatrzył.

– M…mamo…

„Ciekawe, prawda?”, napisał.

– Co jest ciekawe, skarbie?

„Argument reklamowy”.

Tak spędzał czas, nastawiał muzykę operową i słuchając, czytał ogłoszenia, studiował uważnie teksty, analizował slogany.

„Kiedy to czytasz i zadajesz sobie pytanie, co takiego chcą sprzedać, to co sobie odpowiadasz?”

Madeleine poczochrała włosy Paula, spryciarz z ciebie, synku.

Ogłoszenie nie podawało adresu, jedynie numer telefonu. Głos kobiety z bardzo lekkim akcentem.

– A… z kim rozmawiam?

– Joubert. Léonce Joubert.

– Jak można się z panią skontaktować?

Nie odpowiadano bezpośrednio, a potem do was telefonowano, dyskretny sposób sprawdzenia waszej tożsamości. Trzy dni wcześniej Léonce zadzwoniła do Madeleine:

– Podali mi numer. Zrobiłam, jak pani powiedziała.

– Świetnie, słucham.

– Pan Renault. Passy dwadzieścia siedem-czterdzieści trzy.

Słuchawkę od razu przekazano mężczyźnie, aksamitny ton, ciepły, niemal pieszczotliwy, głos filmowy.

– Renaud, z d na końcu, nie jak ta marka samochodów…

Na spotkanie pożyczyła od Léonce kostium z prążkowanego weluru; z pewnym trudem się w niego zmieściła.

– Ależ n…nie ma…mamo, je…jesteś b…bardzo p…piękna.

Miły był, ale widać było, że nie da się dopiąć metalowej klamry paska. Trudno, najważniejsze, że mogła uchodzić za panią Joubert.

Pan Renaud był od swojego głosu o piętnaście lat starszy i wyglądał na urzędnika prefektury. U bankiera było to bardzo zwodnicze. Czaszka błyszczała mu jak gałka u poręczy schodów. Był oczarowany swoim gościem, ale taki był jego zawód, żeby cieszyć się, że widzi klienta.

Herbatę podano w jego gabinecie, który tak naprawdę był salonem z kanapami, fotelami i niskim stolikiem.

Pan Renaud znakomicie rozumiał, że pan Joubert nie może osobiście się pofatygować. Przysyła małżonkę, która położyła na stoliku wytworną kartę wizytową z wypukłym drukiem kursywą.

– Jakże smutny koniec spotkał bank Péricourt…

Wyglądał na szczerze zmartwionego. Dla bankiera plajta banku kredytowego to jak żałoba w rodzinie.

– Za to Francuski Renesans, co za wspaniała inicjatywa… A te Zakłady Lotnicze, cóż za ambitne przedsięwzięcie!

– Ale czasy są trudne…

Tak, czytał gazety. To, że takie przedsięwzięcie mogło znaleźć się w opałach, uważał za nieludzkie okrucieństwo.

– I to właśnie, panie Renaud, mnie do pana sprowadza.

Na długą chwilę zamknął z bólem oczy, rozumiał.

– W razie gdyby sprawy potoczyły się… na niekorzyść pani małżonka, nie życzy on sobie, by państwo…

I zatrwożony własną śmiałością, zaraz się zmitygował:

– Uwaga! Daleki jestem od krytykowania waszego rządu!

W odpowiedzi Madeleine gestem pokazała: proszę nie przepraszać, wiadomo, jak się sprawy mają.

Ceremoniał towarzyski dobiegł końca, obwąchali się, wzajem zrozumieli, podzielali te same wartości. W przededniu plajty pan Joubert szukał miejsca, by ukryć pieniądze, nim mu je urząd podatkowy odbierze, a pan Renaud był od tego, by usuwać takie przeszkody.

W swoim jedynym, konfidencjonalnym, ogłoszeniu konsorcjum bankowe Winterthour gwarantowało przyszłym klientom, że ich prywatne konta pozostaną „absolutnie dyskretne”, nic nowego pod słońcem, szwajcarska tajemnica bankowa zdobyła reputację niemal światową. Konsorcjum zapewniało również, że jego przedstawiciel będzie regularnie przyjeżdżał do Paryża i w inne miejsca na terenie Francji, ażeby „spotykać się z klientami” oraz „pozostawać w jak najbliższym kontakcie z ich działalnością”. I to właśnie zwróciło uwagę Paula.

By móc podjąć odsetki od pieniędzy zdeponowanych w szwajcarskim banku, trzeba było pojechać do Szwajcarii. I z niej wrócić, z całym ryzykiem, jakie się z tym wiązało. W ostatnich latach zatrzymywano podróżnych i zmuszano ich do otwierania bagaży i tłumaczenia się ze swoich drobnych interesów, sytuacja wysoce nieprzyjemna.

Konsorcjum bankowe Winterthour było instytucją wyjątkowo usłużną. Oszczędzało wam fatygi związanej z podróżą i dostarczało pieniądze do domu. Na tym polegała rola „przedstawiciela dbałego o interesy klientów”. Podawaliście swoje tytuły własności, agent bankowy inkasował dla was zyski i w brzęczącej monecie dostarczał je do domu, a urząd podatkowy o niczym nie wiedział.

– Mamy system… całkowicie nowy. Własnego pomysłu.

Pan Renaud nie był człowiekiem dotkniętym niskim poczuciem własnej wartości, ale tym razem wprost nie posiadał się z zadowolenia. Madeleine nie zadawała żadnych pytań, spokojnie czekała.

– Konto numerowane.

Lekko się skrzywiła, pokazując, że nie bardzo rozumie, na czym to polega. Pan Renaud nachylił się do niej.

– Klient otwiera konto w banku, powiedzmy, klasycznym. Konto jest na jego nazwisko. Wszystkie operacje, przelewy, podjęcia pieniędzy noszą w pewnym sensie stempel jego nazwiska. Jeśli ktoś chce się do niego o coś przyczepić, nic łatwiejszego, wystarczy sprawdzić księgi i całe jego życie wychodzi na jaw.

– Ale chyba tajemnica bankowa…

– Ależ oczywiście, droga pani! Lecz jest to tylko gwarancja względna. My oferujemy ochronę całkowitą. Z nami, że tak powiem, to jak szelki i pasek razem wzięte, zero ryzyka!

Nie mógł się powstrzymać, to było silniejsze od niego. Odkaszlnął, by zatrzeć złe wrażenie, jakie mógł wywołać tym żartobliwym zwrotem, po czym tonem już bardziej zdecydowanym podjął:

– My otwieramy konta bezosobowe. Gdyby zostały ujawnione księgi, znajdzie się w nich tylko numer, który donikąd nie zaprowadzi.

Sięgnął po filiżankę, odchylił się w fotelu.

– Jeśli powiem „sto dwadzieścia-pięćset trzydzieści siedem”, skąd pani będzie wiedziała, o co chodzi? To niemożliwe.

Madeleine przytaknęła. Ale zaintrygowana zapytała:

– Jednak żeby móc dokonywać operacji, musi pan przecież wiedzieć, komu odpowiada taki a taki numer…

– Mój zeszyt! To jedyny dokument pozwalający na ustalenie związku między numerowanym kontem i tożsamością klienta! Powtarzam, jedyny… Jest jeszcze drugi, ale ten spoczywa w sejfie naszego macierzystego banku i nigdy go nie opuszcza. Ostrożność, ostrożność przede wszystkim! A co do mojego zeszytu, trzymam go w sejfie albo przy sobie. To najgłębsza tajemnica, żadna maszynistka o nim nie wie, żadnej kalki nie znajdzie się w koszu na śmieci. Tylko trzy osoby na świecie są w stanie skojarzyć numery naszych kont z tożsamością naszych klientów.

Parsknął cichym śmiechem hotelarza, który kiedy mowa o jego konfiturze domowej roboty, trzysta razy w roku powtarza ten sam dowcip, w jego pojęciu niezwykle zabawny.

Madeleine była pełna uznania.

– Mąż będzie pod wielkim wrażeniem. Płatności mogą być już bliskie… Będzie musiał szybko wydać dyspozycje. Na wypadek gdyby… rozumie pan.

– Proszę mu powiedzieć: gdzie i kiedy tylko zechce.

Madeleine podziękowała uśmiechem. Pytanie, które bankierowi zadać najtrudniej, lecz które pali go w język, jest zawsze takie samo: ile? Każdy ma własną metodę. Pan Renaud poruszył tę delikatną kwestię jakby od niechcenia:

– A chodzi o…

– Na początek… osiemset tysięcy franków.

Pan Renaud powściągliwie skinął głową, osiemset tysięcy, bardzo dobrze. Uśmiechał się. Boziu, jak pięknie pachnie pieniądz, kiedy przechodzi z kieszeni klienta do twojej.

Ufff, co za ulga zdjąć ten pasek, ten kostium. Madeleine starannie złożyła go i schowała z powrotem do kartonu, bez żalu, zbyt obcisły, warto by jednak trochę schudnąć…

* * *

Na początku kwietnia na pierwszych stronach gazet zamieszczono zdjęcia niemieckich sklepów; ich wystawy były pokryte różnymi wypisanymi drukowanymi literami słowami, a przed wejściami stali żołnierze. Stanowiły ilustrację do „dnia wielkiego bojkotu żydowskich sklepikarzy”.

„Excelsior” donosił, że nocą na ich witrynach wymalowano czaszki i hasła typu: „Ostrożnie! Sklep żydowski!”. Paul był wstrząśnięty.

Większość francuskiej prasy potępiała ekscesy, jakich dopuszczali się nazistowscy milicjanci: „Hitler próbuje podjąć regularną i bezlitosną walkę z Żydami, gorszą od wszelkich aktów przemocy”.

Od czwartego kwietnia na paszportach Niemców, którzy chcieli opuścić kraj, musiała znaleźć się wzmianka: „Nie ma przeciwwskazań”, bez niej nie mogli wyjechać.

Tego samego dnia „Comœdia” zamieściła tytuł: „Solange Gallinato nową egerią Rzeszy”.

Gdyby Solange nie mówiła tyle o recitalu w Berlinie i gdyby tak nie nalegała na jego przyjazd, Paul interesowałby się Niemcami jak każdym innym tematem, ale teraz, kiedy już zwrócił na nie uwagę, widział, że kraj ten jest przedmiotem licznych i głębokich trosk, w wielu artykułach pisano o tym, co się tam wyprawia.

„Le Petit Parisien” nie przebierał w słowach: „Hitlerowiec to zajadły sekciarz, nienawidzący wszystkich, którzy nie są po jego stronie, gotów zdeptać każdego, kto przeciwstawi się jego woli i jego poglądom”.

I na występy w takim kraju Solange aż tak się cieszyła? Przysyłała Paulowi wycinki prasowe: „Rzesza chlubi się przyjazdem Solange Gallinato do Berlina, oświadcza Joseph Goebbels”, „Kanclerz Hitler podejmie La Gallinato z honorami należnymi głowie państwa”.

„Mój kurczaczku, gotowe, jestem nieopisanie szczęśliwa, program jest jusz ustalony, wysłałam go do gospodaży. Jestem pewna, że będą pod ogromnym wrażeniem! To jak, przyjedziesz?”

Paul nie czuł się w żadnym razie uprawniony do osądzania poczynań dorosłych. Tyle że odważył się w jednym z listów napisać: „Czy to właściwe, Solange, żeby wystąpić w Niemczech… teraz?”.

„Ależ oczywiście, mój mały marudo, właśnie teraz trzeba tam pojechać! Ten naród wielkich mózyków jak nigdy potrzebuje, żeby artyści przyjeżdżali do niego na występy!”

Taką odpowiedź dostał od Solange w połowie maja („Solange Gallinato pragnie przysłużyć się sprawie kultury niemieckiej”), ledwie kilka dni po ukazaniu się w prasie wielkiego zdjęcia stosu wzniesionego na placu przed operą berlińską, z podpisem: „Ogromne autodafe! Wczoraj wieczorem spłonęło dwadzieścia tysięcy antyniemieckich książek!”.

Jedynym źródłem wiedzy Paula o stosach były historie Joanny d’Arc i Giordana Bruna, a nie były to specjalnie krzepiące precedensy. „Wokół stosu zgromadził się ogromny tłum, śpiewając z powagą, jak w świątyni, patriotyczne pieśni. Niemcy to jedyny na świecie kraj, w którym barbarzyństwo przybiera formę mistyczną i porywa dusze w religijnym uniesieniu”, pisano w „L’Intransigeant”.

Barbarzyństwo, stos, wypędzeni muzycy, schwytani w potrzask Żydzi… Nie mógłby przytoczyć po temu argumentów, ale wiedział, że to, co się tam dzieje, nie jest dobre.

„Nie chcę podawać ci szczegułów mojego programu, bo liczę, że tak bardzo będziesz chciał go poznać, że przyjedziesz posłuchać mnie w Berlinie! To będzie wielki moment w mojej karierze, może nawet pszełomowy, wyobrażasz to sobie? Kanclesz we własnej osobie, ministrowie Wielkiej Rzeszy i cała śmietanka towarzyska! Utrzymam Cię jeszcze trochę w niewiedzy. Powiem tylko, że zamówiłam dekoracje u artysty, kturym się zachwycisz. Bądź pewny, że wszystkich zatka ze zdumienia!”

Entuzjazm Solange sprawiał Paulowi wielką przykrość.

„Jeżeli Rzesza sobie tego zażyczy, będę śpiewała w całych Niemczech”, oświadczyła i nie mogła to być tylko łatwowierność, naiwność z jej strony. To, co Paul czytał w gazetach, każdy mógł przeczytać. Nawet Solange.

Dziesiątego czerwca ośmiuset aktorów, muzyków i piosenkarzy żydowskiego pochodzenia, w tym Otto Klemperer, były dyrygent Opery Państwowej, zostało „zdymisjonowanych”.

Pod koniec miesiąca z programów koncertów wykreślono dzieła Mendelssohna, Meyerbeera, Offenbacha i Mahlera. Muzyka współczesna została uznana za dekadenckie odstępstwo od tradycji prawdziwie niemieckiej, reprezentowanej przez Bacha, Beethovena, Schumanna, Brahmsa, Wagnera i Straussa, i dzieła tych właśnie kompozytorów Solange Gallinato przyjeżdżała śpiewać na chwałę Wielkiej, jak ją nazywała, Rzeszy.

Paul kilka razy zaczynał swój list, najbardziej wahał się nad jego zakończeniem:

Droga Solange!

Twoja decyzja, by wystąpić w Berlinie, bardzo mnie martwi. W gazetach czytam, że pełno tam ludzi nieszczęśliwych, wielu muzyków! To prawda, że nie bardzo się na tym znam, ale palono tam książki, plądrowano żydowskie sklepy, widziałem na zdjęciach. Sprawia mi wielką przykrość nie to, że będziesz w Berlinie śpiewała, ale to, że okazujesz tyle entuzjazmu wobec ludzi, którzy to robią. Nie wiem, jak Ci to powiedzieć. Długo szukałem w głowie właściwych słów, zanim sięgnąłem po pióro. Wiele Ci zawdzięczam. Kiedy po raz pierwszy usłyszałem Twój głos, poczułem się jak nowo narodzony. Jeśli wciąż żyję, to dzięki Tobie. Ale to, co teraz robisz, kłóci się z moim życiem. Dlatego właśnie do Ciebie piszę. Żeby Ci z całego serca podziękować. Ale również powiedzieć, że nie będę już odpisywał na Twoje listy, bo osoba, która kocha tych ludzi, nie przejmując się resztą, nie jest już tą, którą tak kochałem.

Paul

* * *

Fali pesymizmu, która zalała Zakłady Lotnicze, położył kres jeden z tych nagłych zwrotów, do jakich czasami dochodzi w świecie interesów. Horyzont na nowo przejaśniał, był prawie równie pogodny jak na początku.

Zapowiedź próbnego pokazu w pierwszych dniach września, zamiast sparaliżować zespoły, wywołała u nich zbiorowy wzrost poczucia własnej wartości. Nierzadko ludzie siedzieli w zakładzie do późnej nocy, a o świcie byli w nim z powrotem. Nie było już sobót ani niedziel. Krzywa zwątpienia opadła, ponieważ wynik był już blisko, w zasięgu ręki. Przeprowadzano nowe testy paliwa, tuneli aerodynamicznych, odporności termicznej. Joubert całe dni spędzał z personelem, z budzącą podziw energią był wszędzie, zajmował się wszystkim. Dla każdego miał słowo zachęty. Gdyby potrafił, pewnie by nawet żartował.

I spirala pomyślności zaczęła się rozwijać.

Sprawność turbin przerosła wszelkie oczekiwania, a przede wszystkim, przede wszystkim nowy stop spełnił pokładane w nim nadzieje. Dziesięć dni temu przeprowadzono pierwsze próby. Kiedy reaktor ruszył, nikt nie śmiał w to uwierzyć. Gwałtowny ciąg silnika odrzutowego wywołał wiwaty. Joubert, człowiek, jak wiemy, nieskory do emocji, poczuł, że do oczu napływają mu łzy, dla niepoznaki wytarł nos i zarządził dwa inne testy, z których pierwszy odbył się cztery dni później. Jeszcze bardziej rozstrzygający od poprzedniego. Teraz Joubert był już pewny, że jest na dobrej drodze.

Było to zresztą konieczne. Pilne.

Finansowanie projektu wymagało coraz więcej zachodu. Po kilka razy tygodniowo musiał odpowiadać na pytania Renesansu. Tabele, stan zaawansowania badań, plan pracy techników, dostępne zapasy, z wszystkiego musiał się tłumaczyć. „Co się dziwisz, oni nie mają twojej ambicji, wszystkiego się boją”, mówił Sacchetti. Joubert tłumił niecierpliwość i chronił swoje zespoły. Wy zajmujcie się głównym projektem, reszta należy do mnie.

Ostatni test tuneli aerodynamicznych zakończył się sukcesem. Zapadła decyzja, że z początkiem tygodnia zaczną produkcję kadłubów, znakomity harmonogram, który pozwoli nawet uporać się z kilkoma przykrymi niespodziankami, jakie zdarzają się zawsze.

Wszyscy z niecierpliwością czekali na nowe łopatki. Zaprojektowane co do ćwierci milimetra, wynik długich tygodni badań i wyliczeń, których wykonanie powierzone zostało najbardziej kompetentnej, więc i najdroższej firmie. Same tylko te łopatki warte były ponad dwieście tysięcy franków.

Robert też się niecierpliwił. Otrzymał od Madeleine wyraźne i niemal gorączkowe instrukcje:

– Jeśli spieprzy pan sprawę, panie Ferrand, w jednej chwili idę na komisariat i składam pański akt ślubu.

Léonce była równie niespokojna co Madeleine, bo nie licząc łóżka, Robertowi rzadko kiedy zdarzało się spisać trzy razy z rzędu.

– Poradzisz sobie, kurczaczku, co?

– No pewnie…

Nigdy się niczego nie bał, co nie było zbyt pocieszające.

Chyba że dopisało mu szczęście i wbrew oczekiwaniom potrafił je wykorzystać.

Skończył właśnie służbę i wychodząc z firmy, rzucił okiem na poranne dostawy. Wśród nich znajdowała się duża przesyłka ze stemplem „Compagnons Frères”. Bez namysłu, bo nie byłby do niego zdolny, wziął ją pod pachę i wrócił do domu.

Nazajutrz rano zastał zakład w stanie trudnym do opisania.

Szukano paczki, ale nigdzie jej nie było. Strażnik obstawał przy swoim, pokazywał miejsce, w którym ją położył. Gruntownie przetrząśnięto teren od a do zet, dokładnie przeszukano biura i magazyny. Paczka nie może się tak zgubić! A ponieważ tutaj kwestia bezpieczeństwa zakrawała na nerwicę, prowadzono dokładny rejestr gości i żadna „osoba spoza personelu” nie mogła poruszać się po zakładzie bez eskorty; dwa dni po oficjalnym ogłoszeniu zaginięcia paczki znów dało się słyszeć to budzące powszechną trwogę słowo: sabotaż.

Zespoły popatrywały na siebie, tutejsi technicy reprezentowali pięć różnych narodowości, zaczęły się szepty, docierały plotki to o tym, to o tamtym, wszystko to razem przyprawiało Jouberta o wielką nerwowość.

Ta krążąca w tle pogłoska, ta niepewność zaciążyły na atmosferze, tempo pracy zwolniło, ktoś nawet wspomniał „o Niemcach”, czytano o ich badaniach w dziedzinie aeronautyki, czyżby w pracowni działał kret? Kiedy ktoś wchodził do gabinetu, rozmowy się urywały, bardziej szeptano, niż mówiono, każdy każdego pilnował i sam się pilnował.

Dziesięć dni później Robert otrzymał od Madeleine polecenie, by paczkę, mocno zakurzoną, cudownym trafem odnalazł obok klitki, w której składowano nowe dostawy, tyle że pod zbiornikiem do elektrolizy, gdzie, jak się wydawało, wiele razy już szukano.

Potraktowano go jak bohatera, ale było za późno, u Compagnons Frères zamówiono już nowe łopatki…

* * *

Dwaj dziennikarze zostali już wysondowani. André trzy razy w tygodniu chodził na kolacje do rodzin finansujących projekt, prezentował makietę dziennika (koniec końców akcjonariusze, z braku lepszego pomysłu, zaakceptowali „Liktora”), i do Montet-Bouxala, który był ich mentorem.

Do rozległego lokalu na avenue de Messine należącego do arystokratki, która przeniosła się do Toskanii, zakupiono meble. André chodził do drukarni sporządzać kosztorysy. Pieniędzy zawsze brakowało, ale był podekscytowany jak nigdy.

Termin został przesunięty i start tytułu przewidziano na połowę października. André płonął z niecierpliwości.

W jego felietonach dla „Soir” wyczuwało się coraz większy wpływ jego projektu i przekonań.

– Słuchaj, stary – zagaił obdarzony niezrównaną intuicją Guilloteaux. – Czy aby trochę nie przesadzasz? Dziwny kierunek przyjmuje ten twój felieton…

CZY FRANCJA POTRZEBUJE DYKTATORA?

To dostojne słowo zaprząta wszystkie umysły, odkąd Włochy ze swoją silną władzą mogą na nowo aspirować do przejęcia sterów w łacińskiej Europie.

Przypomnijmy, że dyktatura jest wynalazkiem republikańskim. Dyktator, postać niewiele mająca wspólnego z nikczemną figurą przedstawianą w karykaturze, jest urzędnikiem wybieranym, któremu w sytuacji kryzysowej przekazuje się na określony czas pełnię władzy.

W obliczu naszej doszczętnie skompromitowanej klasy politycznej i systemu parlamentarnego, który prowadzi wyłącznie do chaosu, rozwiązanie przyjęte przez naszych sąsiadów jawi nam się jako pewna opcja, gdyż nie ma nic hańbiącego w przekazaniu wartościowemu człowiekowi środków do wdrożenia polityki odbudowy. Demokracjom potrzebni są ludzie wyjątkowi, mocne charaktery, postacie, jakie miała Francja w dawnych czasach.

Jeśli jutro taki człowiek przed nami stanie, czy nie czas będzie wyciągnąć nauczkę z naszych błędów oraz budującego spektaklu włoskiego sukcesu?

KAIROS

* * *

– Ależ, Madeleine, omawialiśmy to już trzy dni temu…

Zawsze potrzebowała jakiegoś pretekstu, nie potrafiła postawić sprawy jasno.

– Wiem, panie Dupré! Co nie zmienia faktu… Chciałabym podsumować sytuację.

Proszę bardzo. Ona jest szefową, ona płaci, nie ma sprawy. Siadali więc naprzeciwko siebie w małej jadalni Duprégo i milczeli, bo nie było nic nowego do dodania od ostatniego razu. Madeleine w zamyśleniu mieszała kawę, po czym się odzywała:

– No cóż, myślę, że omówiliśmy sprawę, prawda?

– Tak, tak, Madeleine, omówiliśmy sprawę.

A wtedy ze wzrokiem wlepionym w guziki zdejmowała bluzkę, wolała nie patrzeć na pana Duprégo, kiedy to robiła. Spokojnie do niej podchodził, nigdy nie stawiał jej w trudnej sytuacji.

Rozmowy z Paulem pan Dupré nie chciał szczegółowo relacjonować, ponieważ drobne nieporozumienie, do jakiego między nimi doszło, tak naprawdę nieporozumieniem nie było. Paul miał czternaście lat, bladą twarz o ściągniętych rysach i kwestia jego dojrzałości płciowej, która, jak Madeleine liczyła, została załatwiona, w rzeczywistości była bardzo aktualna. Dupré spotykał się z nim raz, dwa razy w tygodniu. Chłopiec bystry, przedsiębiorczy, nad wiek rozwinięty…

Dupré wynalazł dla niego farmaceutę, pana Alfreda Brodsky’ego, zakatarzonego jak rok długi Niemca, który miesiąc temu przyjechał do Francji, ponieważ jego „żydowska oficyna apteczna” została zniszczona. Zabrał z Breslau tylko tyle, by rodzina miała się w co odziać. I tu niespodzianka: pewnego pięknego dnia otrzymał trzy skrzynie, które nie mając nadziei na powrót, przygotował przed wyjazdem, pełne ocalałych z katastrofy alembików, słoików, destylatorów, grzejników, probówek i wag.

W kwestii farmacji pan Brodsky był człowiekiem wierzącym… Żywił bezgraniczną wiarę w moc farmakopei. Uważał, że na każdą chorobę jest lekarstwo, nawet jeśli to lekarstwo jeszcze nie istniało.

Paul przedstawił mu swój projekt, formułę inspirowaną zbiorem recept, tak, tak, bardzo dobrze, trzeba będzie spróbować, tysiąc franków rzucił na próbę Dupré; „Tak, tak, bardzo dobrze”, powiedział pan Brodsky i poszedł, nikt nie potrafił powiedzieć, czy kiedyś się go jeszcze zobaczy. Wrócił z kamionkowym naczyniem wypełnionym jakąś zielonkawą substancją na bazie wosku pszczelego, która jednak nie pachniała zbyt dobrze, a jej działanie, jak zapewnił, będzie żadne, „Trochę takie jak ciepłej wody”, dodał dla zobrazowania.

Dla Paula był to produkt idealny. Nie licząc zapachu. A to wielka szkoda, tłumaczył, bo „w tym jest wszystko lub prawie wszystko. Liczy się trochę konsystencja, liczy się trochę kolor. Ale przede wszystkim zapach. Otwierasz, ładnie pachnie, kupujesz”. Potrzebny był „produkt taki sam, tyle że dla kobiet”.

– Zgoda, perfumowany.

„Nie, panie Brodsky – napisał na swojej tabliczce Paul – w żadnym razie! Maść nie powinna mieć zapachu, powinna mieć woń. Wyraźnie apteczną, ale przyjemną”.

Brodsky kilka razy kichnął (działał seryjnie), zgoda, zabrał się i poszedł.

Duprégo trochę niepokoił ciąg dalszy. Madeleine pozwoliła synowi wystartować z operacją, która kosztować będzie z górą pięćdziesiąt tysięcy franków, i nie bardzo wiedział, jak jej syn sobie z tym poradzi.

Poza tym czuł się lekko wmanewrowany. Chciał oddać przysługę chłopcu, który wydał mu się sympatyczny i bardzo zaradny, tymczasem bierze udział w tworzeniu przedsiębiorstwa. Jeśli tego nie ukróci, tylko patrzeć, jak skończy w roli szefa personelu w rodzinnej firmie, a nie po to występował z partii komunistycznej.

Rozwiązał już problem farmaceuty, pozostała kwestia lokalu. Wielka powierzchnia nie była potrzebna, przynajmniej na początku, ale nie wiadomo, jak się to dalej potoczy. Pan Brodsky oceniał, że na rozruch wystarczy posiadanego przez niego surowca do wyprodukowania skromnych ilości, ale potem… Szpiegowanie Delcourta, Jouberta, Charles’a Péricourta, a teraz ten projekt przemysłowej działalności Paula – pan Dupré miał zajęć pod dostatkiem. Czasami już nie wiedział, w co włożyć ręce.

– Jeśli to wszystko wymaga od pana zbyt wiele zachodu, panie Dupré, zrozumiem.

Lecz Madeleine mówiła to, zdejmując suknię i odwracając się do niego, a on na nią patrzył, nie, nie, odpowiadał machinalnie, wpatrując się w ciemny punkt, jej zaś było bardzo przyjemnie, że otrzymuje coś dzięki swoim wdziękom, bardzo przyjemnie.

W przeciwieństwie do niego była pełna ufności. Paul miał dobry pomysł, Dupré miał duże możliwości, potrzeba będzie wprawdzie trochę pieniędzy, ale od czasu wizyty w korporacji bankowej Winterthour, owszem, miała przeczucie, że sytuacja może się odwrócić na jej korzyść. A poza tym, widząc, jak Dupré się uwija, jak Paul podąża swoją drogą, jak Vladi przez cały boży dzień się krząta, zapytała:

– Nie sądzi pan, panie Dupré, że powinnam… to znaczy… poszukać pracy?

To było nieoczekiwane. Nawet dla niej samej. Raptem zadała sobie pytanie, czy w gruncie rzeczy nie prowadzi nadal życia kobiety z wielkiej burżuazji, mimo że jej deklasacja już na to nie pozwala?

Nie mogła natomiast się przyznać, że pomysł taki przyszedł jej do głowy w trakcie lektury książki wywołującej wypieki na jej twarzy, Miesiąc z dziewczynami. Maryse Choisy, dziennikarka, podając się za prostytutkę, poznała od środka życie domów publicznych, cudownie nieobyczajna lektura. „Bez wahania piszę: gówno, tyłek, cipka. To słowa klarowne, nobliwe, szczere”. Nie posuwając się tak daleko, by podzielać to zdanie, Madeleine dzieło to wydało się odważne i otworzyło jej oczy na kobiety pracujące. Nie identyfikowała się rzecz jasna z kobietami lekkich obyczajów, ani też oczywiście z robotnicami, jej pochodzenie skłaniało ją raczej ku przykładom takim jak pilotki, dziennikarki, fotografki… Tyle że nie skończyła żadnych studiów. Została przeznaczona do małżeństwa.

– Ale nie umiem nic robić… – dodała.

Panu Duprému trudno było skupić się na tym dość drażliwym pytaniu, gdyż mówiąc to, Madeleine, zatroskana i staranna, kończyła się rozbierać. A teraz stała przed nim naga, z rękami założonymi do tyłu.

– Proszę powiedzieć, panie Dupré, co sprawiłoby panu przyjemność?

32

Zawód deputowanego Charles uważał zawsze za profesję wymagającą otwartości komunikacyjnej: „Jesteśmy jak księża. Udzielamy rad, tym najbardziej uległym obiecujemy świetlaną przyszłość, mamy ten sam cel: ściągnąć znów ludzi na mszę”. A że sprawą najważniejszą było utrzymanie ścisłego kontaktu z wyborcami, jednostką pracy Charles’a był list. Dlatego przerażał go widok opasłych teczek, które Alphonse kładł mu na biurku. „Dobry Boże – mówił – słuszniej byłoby powołać komisję do walki z marnotrawstwem!”

Nikt natomiast, z nim samym włącznie, nie spodziewał się, że zainteresuje go kwestia, którą miał za zadanie badać. Jeszcze się to nigdy nie zdarzyło. Co prawda podatek – mówił sobie – w istocie jest środkiem niesprawiedliwym i inkwizytorskim, ale skoro już istnieje, wielką niesprawiedliwością jest to, że jedni go płacą, a inni nie. Pierwsi byli patriotami uchodzącymi za jeleni, drudzy cynikami korzystającymi z bezkarności, szokujące.

I był w tym szczery.

Zażądał liczb; żadnych nie było.

– Jak to, nie ma liczb?

– Rzecz w tym… że trudno to obliczyć – odparł sekretarz komisji.

Oszustwa skarbowe szacuje się, skromnie licząc, na jakieś cztery miliardy franków, a najpewniej sześć lub siedem. Kolosalna suma.

Charles zarządził przegląd istniejących metod kontroli deklaracji i karania oszustw podatkowych. Po dwóch tygodniach inwentaryzacji stwierdził:

– Dziurawe to jak ser gruyère.

W rzeczy samej w prawie istniało wiele luk, przez oczka sieci nietrudno było się prześliznąć, o ile tylko miało się stosowną wiedzę. Istniała więc nowa profesja, powstała specjalnie po to, by pomagać w odpowiednim obchodzeniu przepisów, którą najczęściej parali się byli urzędnicy Ministerstwa Finansów.

– Są to „agencje sporów fiskalnych” – uściślił sekretarz.

– Tak, to z państwem się spierają! Działają chociaż zgodnie z przepisami?

Żadnych regulacji prawnych. Byli urzędnicy mogli pomagać niemającym skrupułów klientom, bo sami żadnych nie mieli. Roboty było naprawdę pod dostatkiem.

Charles kazał więc przesłuchać wszelkiej maści ekspertów. To, co należało zrobić, było oczywiste: należało przykręcić śrubę.

– Jak to możliwe, że tego wcześniej nie zrobiono? – zapytał Charles generalnego inspektora finansów, rosłego, szerokiego w barach osobnika pochodzącego z południowo-zachodniej części kraju, któremu nie udało się zrobić kariery w rugby, bo miał dłonie koronczarki, palce stworzone do przerzucania tysięcy stron raportów, ten wszystko przeczytał, wszystko zapamiętał.

– Każdą rzecz można kontrolować, panie przewodniczący, pod warunkiem że, cytuję: „nie dojdzie do naruszenia tajemnicy kontaktów między bankierami i ich klientami”. A ponieważ większość uchodźców podatkowych wybiera Szwajcarię, odsyła nas to z powrotem do punktu wyjścia.

Charles spojrzał w lewo, w prawo. Inni członkowie komisji tak jak on słuchali z niedowierzaniem.

– Jest przecież wykaz papierów wartościowych…

Nawiązywał do procedury automatycznego przekazywania nazwisk podatników, winnych coś urzędowi podatkowemu.

– W lutym tysiąc dziewięćset dwudziestego piątego roku z niej zrezygnowano. Bankierom na tym zależało. Należy „pilnować, by posunięcia rządowe nie naruszyły tajemnicy bankowej”.

– Czyli jeśli dobrze rozumiem… nie robi się nic!

– Nic! Wszystkim się wydaje, że jeśli bogatych podda się kontroli, umieszczą swoje pieniądze gdzie indziej! Cytuję: „A kiedy Francja będzie krajem biednych, co wtedy będzie?”.

– Te pańskie cytaty zaczynają mnie już denerwować!

– Sam pan to napisał, panie przewodniczący. Na okoliczność pańskiej kampanii wyborczej w dwudziestym ósmym roku.

Charles odkaszlnął.

Sytuacja była o tyle trudna, że budżet na rok 1933 po raz czwarty z rzędu zapowiadał się na deficytowy, z sześciu milionów straty urósł do sześciu miliardów, a potem z sześciu miliardów do czterdziestu pięciu. Zadłużenie kraju martwiło ekonomistów, ci niepokoili polityków, a ci z kolei obwiniali obywateli. By położyć kres tej kaskadzie problemów, trzeba było znaleźć pieniądze tam, gdzie były. Kieszeń podatników pozostawała miejscem najbardziej dostępnym, tyle że stowarzyszenia przeciwników fiskalizmu nigdy jeszcze nie były tak aktywne jak teraz, co Alphonse’a bardzo niepokoiło.

– Ruchy antypodatkowe istniały od zawsze – odparł Charles, który nieraz sam do nich zachęcał.

Była sobota. Powołując się na nawał pracy w komisji, Alphonse poświęcał na zaloty tylko jedno popołudnie tygodniowo.

Sobota była „dniem wyjścia z Alphonse’em”. Z niewiadomych powodów wychodziły z nim zawsze obie bliźniaczki.

W rzeczywistości stały obie przed okrutnym dylematem. Nijak nie mogły rozstrzygnąć, która z nich poślubi Alphonse’a. Jacinthe nie kwestionowała prawa starszeństwa Rose, ale pewnego wieczoru w ich sypialni zauważyła, że któregoś dnia młody człowiek zostanie ministrem, a pewnie więcej niż ministrem, a ona lepiej od siostry zna angielski, zwłaszcza present perfect. Rose się z tym zgodziła. Jak wytłumaczyć konkurentowi, że przemyślały sprawę? I co będzie, jeśli znów zmienią zdanie? Uznały, że ta decyzja jest ich własnością, i nic nikomu nie mówiąc, zamieniły się miejscami. Alphonse wyszedł pod rękę z Jacinthe, sądząc, że to Rose. Dla niego to było bez różnicy, nigdy nie udało mu się odróżnić jednej od drugiej, obie reprezentowały absolutnie identyczny typ brzydoty. Nie mówiąc o tym, że prowadzanie się z obiema pozwalało uniknąć gorszącej sytuacji, na wypadek gdyby jego wybrance raptem zachciało się flirtować.

Poszli do Luwru, gdzie siostry, które specjalnie na tę okazję powtórzyły materiał, pomyliwszy Madonnę z Dzieciątkiem Botticellego z Madonną Baldovinettiego, wdały się zgodnie w chaotyczną analizę, niemającą z obrazem nic wspólnego.

W następnym tygodniu rozmyśliły się. Teraz uznały, że lepiej, by go poślubiła Rose, ponieważ Alphonse, jedynak, był z rodzaju tych, co to chcą tylko jednego dziecka, tymczasem Jacinthe pragnęła mieć ich więcej, co najmniej sześcioro (w niektóre dni dochodziła do dziewięciorga).

Alphonse nie zauważył różnicy.

* * *

Sprawę przesyłki z drogocennymi łopatkami Joubert podsumował dwojako, na tak i na nie. Złą nowiną była strata blisko dwustu tysięcy franków. Dobrą, że oznaczało to tylko dziesięć dni opóźnienia w harmonogramie. Gratulował sobie, że zachował zimną krew i oficjalnie nie poinformował o tej stracie, choć prawda była taka, że zabrakło mu na to odwagi. Znów wszystko stawało się możliwe. Nie czekając na wynik, zapowiedzieli na początek września publiczny pokaz, na który Joubert zaprosił Francuski Renesans, całą prasę i rząd. Pokażą, że model jest już gotowy, że można przystąpić do budowy pierwszego w historii silnika turboodrzutowego. Za niespełna osiem miesięcy w niebo nad Francją wzleci pierwszy na świecie samolot odrzutowy.

Nareszcie widać było wyjście z tunelu, czas był najwyższy.

Członkowie rządu, pod pretekstem przeciążenia pracą, oddelegowali urzędników pośledniejszej rangi. Joubert się tym nie przejął. Przy pierwszym sukcesie w podskokach się zjawią, żeby zebrać jego owoce.

Firmy, które zaangażowały w to przedsięwzięcie ludzi i poważne kapitały, zapowiedziały obecność, acz nie ukrywały sceptycyzmu. Prasa, spragniona emocji i suspensu, planowała pojawić się w pełnym składzie.

Joubert czuł w sobie siłę. Czy kiedykolwiek tak naprawdę zwątpił? – pytał sam siebie, zapominając o chwilach słabości, które w jego oczach zupełnie się nie liczyły.

W zakładzie panował ten sam bojowy duch co na początku: finalizowali cykl zapoczątkowany w atmosferze euforii i ufności, który przeżywał trudne chwile, lecz teraz znajdował się na najlepszej drodze do sukcesu.

* * *

Otrzymawszy list od Paula, Solange od razu zadzwoniła. Z Madrytu. Zirytowana dozorczyni weszła na górę („Stróżówka to nie urząd pocztowy!”). Paul nie chciał rozmawiać, więc zirytowana zeszła na dół („Dozorczyni to nie telegrafistka!”).

Przez cały miesiąc Solange zasypywała Paula listami i prezentami, partyturami, płytami i afiszami, widać to było po kształcie paczek. Ale przesyłki pozostawały nieotwarte. Codziennie rano Vladi, odkurzając je, mówiła:

– Szkoda nie otworzyć tej przesyłki… W środku mogą być prezenty. Naprawdę nie chcesz otworzyć?

Paul kręcił głową, że nie. Powinien je wyrzucić, lecz było to ponad jego siły. Niczym odprawiony wielbiciel zdecydował się na zerwanie, z którym jakąś częścią siebie nie mógł się pogodzić. Zdjęcia Solange nadal zdobiły jego ściany, ale jej płyt już nie słuchał. Vladi, która rozumiała, że chłopcu potrzebny jest jakiś pretekst, jakiś doping, nie przestawała nalegać:

– Skoro nie chcesz otworzyć, to uprzedzam, że sama to zrobię!

W końcu w połowie sierpnia Paul ustąpił, no dobrze, zgoda, sięgnął po różową kopertę pachnącą paczulą – Madeleine zawsze wybrzydzała, co to za okropny zapach, nie rozumiem, jak można coś takiego lubić… Była to pierwsza odpowiedź Solange. Trochę się obawiał, że będzie broniła swojej sprawy i sprawy Rzeszy. Lub gorzej, odwoła recital w Berlinie, lecz z niewłaściwych powodów. Co za różnica dla Paula, czy tam zaśpiewa, czy nie, skoro w głębi duszy podziela wartości narodowego socjalizmu.

Jej pismo było rozchwiane, jeszcze bardziej niż zwykle górnolotne.

No tak, rybeńko, to wszystko moja wina! Chciałam się bawić w tajemnice, bo liczyłam, że ściągnę Cię do Berlina, to było niezręczne z mojej strony, pozwoliłam Ci wieżyć w rzeczy, od których się rumienię, a żeby taka stara wyjadaczka jak Solange się zarumieniła, trzeba naprawdę wiele! Dzwoniłam do Ciebie przez telefon, ale nie hciałeś ze mną rozmawiać! Nie odpisujesz już na moje listy! Jeśli dalej będziesz milczał, to wtedy przyjadę specjalnie do Paryża, rzeby Cię zobaczyć, jest mi obojętne, jak tylko skończę recitale, które są w programie, ruszam w drogę i jadę Cię zobaczyć. Żeby się wytłómaczyć.

Wiesz, jak Richard Strauss mnie uwielbia…

Solange nie bez powodu się tym chlubiła. Strauss wiele razy wyrażał podziw dla „tajemnicy Gallinato”, jak to określał, co bardzo trafnie oddawało uczucia, jakie budził widok tej potężnej kobiety, która siedząc, śpiewała głosem kolibra i nie musiała nawet kiwnąć palcem, by w Tosce czy Madame Butterfly doprowadzić słuchacza do łez. Tak więc Strauss, który cieszył się zaufaniem Goebbelsa, jako pierwszy obwołał przyjazd Solange wielkim wydarzeniem, a Goebbels jako pierwszy zrobił z tego wydarzenie polityczne. Zachęcały ich do tego liczne deklaracje samej Solange: „Nie skompię sobie komplementów! Pan Goebbels osobiście mi napisał, że jest dumny, że przyjadę, wszędzie to powtarzałam, dodając zawsze coś miłego o panu Hitlerze, to im sprawiało naprawdę pszyjemność”.

Program w pełni pokrywał się z oczekiwaniami Rzeszy: Bach, Wagner, Brahms, Beethoven, Schubert. Już w czerwcu niemieckie gazety donosiły, że wszystkie miejsca są zarezerwowane.

Solange poczekała do połowy lipca, po czym oznajmiła Straussowi, że zaśpiewa również Verlorenes Land i Meine Freiheit, meine Seele Lorenza Freudigera. „To na nich zrobiło takie wrarzenie, kaczuszko, że sobie nie wyobrażasz!”

Trudno się dziwić. To zrozumiałe. Freudiger był dyrektorem konserwatorium w Erfurcie, muzykiem niezbyt znanym do czasu, kiedy w marcu usunięto go ze stanowiska za odmowę skomponowania hymnu nazistów z Turyngii. Tytuły obu utworów, Utracony kraj i Moja wolność, moja dusza, nie zapowiadały dla Rzeszy niczego dobrego i stanowiły rysę na wydarzeniu, co Strauss w dyplomatycznej formie pospieszył Solange wyjaśnić: „Droga przyjaciółko – napisał – te dwa poślednie utwory niegodne są Twojego talentu. Nie mówiąc o tym, że niepotrzebnie rzucamy tym cień na wydarzenie, które określa się tu jako historyczne”.

„Historyczne, mój króliczku, masz pojęcie?”

Paul zaczynał się uśmiechać.

– O mój Boże… ale… co to jest? – zapytała Vladi, trzymając w rękach wielki karton dołączony do listu od Solange.

Paul nie odpowiedział, czytał.

„Strauss dwa razy do mnie napisał”. Po czym Rzesza, przywykła już do wydawania rozkazów bez obawy, że nie zostaną wykonane, całkiem po prostu nie zgodziła się na ten dodatek do programu… i uznała sprawę za załatwioną.

„Odpowiedziałam Straussowi, że bardzo dobrze Rzeszę rozumiem, więc uznam recital za odwołany”.

Na szczytach państwa powstało spore zamieszanie. Strauss, któremu nie brakowało odwagi, bronił wyboru Solange, ale to nie jego postawa wpłynęła na decyzję. Rzecz w tym, że władze tyle już narobiły szumu, a sama Solange tyle razy powtarzała swoje deklaracje, że teraz odwołanie recitalu stawało się bardziej kłopotliwe niż pozwolenie, by się odbył. Goebbels zadawał sobie pytanie, czy w swojej euforii, że La Gallinato zaśpiewa dla Rzeszy, nie okazał się aby nieostrożny. Odwołanie koncertu doprowadzi w Europie do wielkiego poruszenia i skieruje światła reflektorów na sytuację owego Freudigera oraz paru innych. W końcu to tylko dwa pomniejsze utwory muzyczne, mówiono sobie w Berlinie, nic wielkiego.

„To jeszcze nie koniec ich kłopotów. Nadal wygłaszam kszykliwe deklaracje. Wychwalam zasługi Rzeszy. A co do dekoracji, załączam projekt, który zaakceptowałam”.

– Mój Boże… ale… co to jest? – zapytała znów Vladi, podając Paulowi karton.

Chłopiec potrzebował dobrej minuty, by wyrazić swoją myśl.

– C…co t…to jest? P…P…przy…szły w…wielki s…ska…skandal – podsumował.

I choć zdecydowanie odmówił Solange przyjazdu do Berlina, teraz był niemal zrozpaczony, że nie może pojechać.

* * *

Od lipca pan Brodsky zabrał się solidnie do pracy.

– To, o co prosisz, nie jest trudne, bo niczemu nie służy.

Nie rezygnował, ale dostał pięćset franków więcej; w jego sytuacji to było coś.

Pod koniec sierpnia konsystencja produktu była już opracowana; przyjemna w dotyku, lekko tłusta, dobrze się wchłaniająca. Miała kolor kremowy, prawie jak masło. Co do zapachu, to po wielu próbach Paul uznał, że są tylko dwie możliwości: brzoza lub olejek herbaciany.

„Teraz trzeba będzie to przetestować”, napisał na tabliczce i wskazał na małe kamionkowe pojemniki z wieczkiem.

Léonce była oburzona:

– O nie, Madeleine, nie jestem królikiem doświadczalnym! Tego nie może pani ode mnie wymagać!

– Kiedy to jest nieszkodliwe!

– Kto pani to powiedział?

– Farmaceuta, który to wyprodukował!

– Ten Niemiec? Wielkie dzięki! I w dodatku Żyd!

– Nie widzę związku.

– Nie mam zaufania.

– Paul cię o to prosi. Codziennie masuje sobie tym produktem nogi i nie umarł.

– Chce pani powiedzieć: jeszcze nie!

– Och…

Léonce przeprosiła. Trudno, zgoda, co ma zrobić? Madeleine nie mogła z czystym sumieniem powiedzieć jej, że głównym celem testu jest sprawdzenie, czy w wyniku jego stosowania nie pojawią się krosty, wypryski, wrzody, guzy i tym podobne.

– Masujesz nogi tak długo, aż krem się wchłonie. Jednego dnia słoiczek z białą przykrywką, drugiego z szarą. I powiesz mi, który wolisz.

– Zgoda.

Wszyscy – Paul, Vladi, Brodsky, Dupré, Madeleine – zostali zaprzęgnięci do działania. Ale test nie był w pełni kontrolowany. Brodsky, przekonany, że balsam działa jak kauter na drewnianą nogę, nic nie robił. Dupré regularnie zapominał, choć kiedy go pytano, oświadczał, że wszystko w porządku, Madeleine wstrzymywała się z obawy przed reakcją, mam bardzo wrażliwą skórę, niczego nie toleruje. Natomiast Léonce obmyśliła fortel bardzo w jej stylu, proponując Robertowi „niesamowicie rajcujący” masaż, pewna, że nogi można zamienić na każdą inną część ciała pod warunkiem, że produkt dobrze się wchłonie. Olejek herbaciany zwyciężył brzozę przewagą głosów pięć do jednego, zwycięstwo miażdżące, choć relatywne, gdyż tak naprawdę tylko Paul i Vladi poważnie podeszli do zadania, przy czym młoda Polka bez wahania smarowała się od stóp do głów, ciągnąc za sobą smugę bezsprzecznej woni olejku herbacianego („Ach, uwielbiam zapach tego kremu!”), co niezwykle Madeleine bawiło. Jej stosunek do młodej Polki bardzo ewoluował. Zatrudniła ją wbrew sobie i na siłę, nigdy jej nie lubiła. Stąd też przed trzema tygodniami pierwsza była zaskoczona swoją reakcją na aferę z mleczarnią Valeta.

Fernand Valet, mleczarz z rue Mignet, był osobnikiem o miernej inteligencji, wypowiadającym się jednak głośno i dobitnie, gdyż lubił uważać się za silny charakter. Któregoś ranka postanowił Vladi więcej nie obsługiwać.

– Polaków tu już nie obsługujemy! Niech wracają do Warszawy i pozwolą pracować Francuzom!

Speszona Vladi poszła robić zakupy gdzie indziej. Madeleine to spostrzegła i zażądała wyjaśnień. Vladi zaczerwieniła się, bo czuła się winna, że jest Polką. Madeleine nie ustępowała.

– Nie mogę już tam chodzić. Nie chcą mnie obsługiwać.

Sprawa była niejasna. Madeleine zabrała Vladi, torbę na zakupy i wpadła do mleczarni, gdzie Fernand Valet jak zwykle głośno perorował.

– Nie, proszę pani! – wrzasnął rozsierdzony. – To francuski sklep! Tutaj obsługuje się wyłącznie Francuzów!

Mówiąc to, brał na świadków dość liczną o tej porze klientelę, żeby potwierdzić zasadność swojego stanowiska. Wszyscy się z nim zgodzili. Valet skrzyżował ręce na piersi i zmierzył wzrokiem Madeleine.

Nigdy się nie dowiedziała, skąd się u niej wziął ten przebłysk intuicji. Może ze sposobu, w jaki Vladi się zarumieniła. Czy też z samczej postawy mleczarza…

– A nie chodzi raczej o to, że panna Vladi nie chciała się z panem przespać?

Klientela jednomyślnie wydała okrzyk zgorszenia: „Och!”, ale ponieważ były to wyłącznie kobiety, matki i pomoce domowe, okrzyk skierowany był nie tyle do młodej Polki, która z zaciśniętymi ustami wpatrywała się w ziemię, ile pod adresem bąkającego coś mleczarza. Usłyszawszy, jak prawie wszyscy, że Vladi do najbardziej niedostępnych nie należy, zapragnął również skorzystać z jej faworów i nieustannie ją molestował. Ale Vladi miała własnych faworytów. I pan Valet, który do nich nie należał, powziął do niej urazę…

Obiecując skandal, który rozniesie się po całej dzielnicy, Madeleine pogodnym tonem zadała serię pytań: czy pani Valet o wszystkim wie? Czy trzeba się aż przespać z mleczarzem, żeby kupić u niego trochę sera? Czyżby w tej dzielnicy Paryża znów zaczęło obowiązywać prawo pierwszej nocy? Czy pan Valet pogoniłby tę klientkę, gdyby była Francuzką? A zresztą, czy składałby jej te same propozycje?

W miarę jak padały kolejne pytania, powodowane poczuciem kobiecej solidarności klientki opuszczały sklep. Pan Valet, wściekły, lecz pokonany, zmuszony był wydać pod okiem czujnie pilnującej wagi i ceny Madeleine kawałek gruyère’a oraz pół funta masła.

33

W Zakładach panowała pełna gotowość bojowa. Obecnie gośćmi byli już nie ci rozentuzjazmowani kibice z zeszłorocznej kolacji w Closerie des Lilas, tylko poważne, surowe figury; półgębkiem rzucano powitania, z ociąganiem ściskano sobie ręce. Urzędnicy niższej rangi, zapewne zgodnie z instrukcjami, odrzucili zaproszenie na późniejszy poczęstunek. Przemysłowcy z Francuskiego Renesansu spoglądali na nakryty przez Potela i Chabota stół w głębi pracowni, na białe obrusy, na kubełki z szampanem i zdawali się obliczać cenę tac z ptifurkami i płace kelnerów. Sam Sacchetti zachowywał dystans, ale w stylu dyplomaty, czyli w sposób otwarty, dyskretnie serdeczny, makiaweliczny. Prasa z góry zacierała ręce, nie zabrakło ani jednego reportera, ani jednego fotografa.

Wezwano całą ekipę Zakładów. Ona też była już tylko cieniem tamtej, obecnej przy inauguracji, do tego stopnia przerzedzona, że dla zwiększenia jej liczby kazano stawić się również ochroniarzom i sprzątającym. Robert, wyprostowany jak żołnierz, stał obok „dziewczyny z góry”, jak nazywał kobietę sprzątającą pracownie, którą obmacywał, jak tylko nadarzyła się okazja. Zdążył już podejść do kelnerów i wynegocjować dwie butelki szampana, rzekomo dla personelu, chociaż zamierzał je zabrać i wypić razem z Léonce. Zasunął także pudło ptifurek i schował je u siebie w szatni.

W miejscu zajmującym jedną trzecią hangaru, na zamontowanym na szynach stalowym wózku, stał zminiaturyzowany model silnika odrzutowego. Fotografom wolno było przechodzić pod łańcuchami odgradzającymi tę strefę, by mogli zrobić mu zdjęcia z bliska. Był to okrągły połyskliwy obiekt wykonany z jasnego jak aluminium stopu, przypominający leżący na boku wielki garnek bez dna.

Joubert miał tremę, czego nie było po nim widać. Poprzestał na krótkiej wypowiedzi. Zresztą i tak nikt by się nie zorientował, że wygłasza wielkie przemówienie.

– Panowie, silnik odrzutowy, który macie przed sobą, przedstawia w zmniejszonej skali ten, który już niebawem wyposaży samolot myśliwski i umożliwi mu osiągnięcie szybkości trzykrotnie większej od uzyskiwanej przez dzisiejsze maszyny. Wyposażony jest w komp… – krótko się zaśmiał – ale nie będę was tym zanudzał! Powiem tylko, że za chwilę zademonstrujemy niezwykłą moc silnika turboodrzutowego. Ekipa – wykonał szeroki ruch ramieniem – będzie szczęśliwa, mogąc udzielić wam wszelkich niezbędnych informacji.

Reporterzy puścili w ruch flesze, potem wrócili przed łańcuchy i na nowo naładowali aparaty. Joubert teatralnym gestem odwrócił się do mężczyzny w białej bluzie stojącego obok urządzenia i trzymającego w ręce lampę lutowniczą, którą teraz zapalił. Silnik ruszył, a wtedy zebrani ujrzeli, jak z tyłu garnka wystrzela potężny, idealnie poziomy płomień, z hukiem jak z gigantycznego palnika do spawania, wyglądało to niezwykle imponująco, wzbudzało wręcz lekki strach, zebrani odruchowo cofnęli się o krok.

Joubert uniósł ramię.

Wózek ruszył jak błyskawica, wywołując u zebranych okrzyk zdumienia. Pędził po szynach z szaloną szybkością, wydawało się, że zaraz rozwali mur w głębi hangaru. Trzaskały flesze. Łańcuchy gwałtownie wyhamowały wózek, silnik zgasł, ale napęd był tak potężny, że pozostało po nim uczucie niedowierzania. Wszyscy stali jak zamurowani.

Tylko Robert podrapał się po głowie. Nieraz zdarzało mu się stanąć przed czymś, czego nie rozumiał, ale to teraz już go przerosło. Co poszło nie tak?

Pokaz zrobił na tłumie gości wielkie wrażenie, natychmiast wybuchła burza oklasków i uśmiechów, ściskano sobie ręce, ulga, wzajemnie gratulowano, dobrze zrobili, że w to weszli, nieposiadającą się z radości ekipę otoczono, składano jej gratulacje, w takich chwilach człowiek czuł się naprawdę mały.

Joubert ze skromną miną odbierał gratulacje, wyciągniętym ramieniem wskazując na cały zespół.

Potem elegancko przeprosił, przełożył nad łańcuchem jedną nogę, potem drugą i podszedł do silnika. Odwrócił się do fotografów, sza, uciszcie się, czekał, przygotował powściągliwe i zdecydowane oświadczenie w skromnych słowach, które podkreślą jego ambicję.

W chwili gdy reporterzy unosili już aparaty, z garnka dobył się przeszywający syk.

Joubert spojrzał na reaktor. Implozja była tak silna, że jej podmuch odrzucił go metr dalej i przewrócił na podłogę, na której usiadł z na wpół osmalonymi włosami i brwiami, z rozdziawionymi ustami i miną kompletnie ogłupiałą.

Robert uśmiechnął się, o, już lepiej. Nie mógł zrozumieć, jak to coś mogło dotąd wytrzymać przy tej ilości rtęci, jaką wpuścił do kąpieli aluminium… Ale wszystko wróciło do normy, Robert był z siebie zadowolony.

Trzaskały flesze.

* * *

Zdjęcie Jouberta siedzącego na tyłku z rozdziawionymi ustami przed swoim cudownym modelem silnika odrzutowego zamienionym w magmę stopionego metalu wywołało w prasie wielką sensację.

Karykaturzyści przedstawiali Jouberta a to w postaci kominiarza, z którego podmuch eksplozji prawie zdarł ubranie, a to jako wystrzelonego w przestworza, a to okrakiem siedzącego na rakiecie jak w filmie Mélièsa.

Przybity jak nigdy dotąd Joubert przez cały ranek nie wychodził z pokoju.

Nikt nie miał odwagi zapytać, co mu jest.

A jeśli umarł? – zastanawiała się Léonce. Co wtedy? Zostanie spadkobierczynią? Była oczywiście rezydencja, ale jeśli się zadłużył, czy zażądają od niej spłaty?

Służący już szukali nowej pracy. Jak widać, dobre samopoczucie nie dopisywało nikomu.

* * *

Joubert odszedł od okna, spojrzał w wielkie lustro nad kominkiem i przeżył bolesną chwilę. Te nieogolone policzki, te cienie zmęczenia pod oczami, te fałdy niepokoju w kącikach ust składały się na twarz, której nie znał i której się przestraszył. Odwrócił się.

W gruncie rzeczy dotąd życie nie było dla niego trudne. Powiodły mu się studia, kariera, zmiana kursu, udało mu się nawet stworzyć Francuski Renesans, który wzbudzał podziw we wszystkich, a jego projekt konstrukcji silnika odrzutowego wywołał wystarczająco wiele zawiści i negatywnych komentarzy, by potwierdzić, jak wielki miał w sobie potencjał. Goląc się, przywoływał w pamięci liczne przykłady postaci historycznych, które po druzgocącej klęsce z powrotem się podniosły. Weźmy takiego Blériota! Nie był w zbyt korzystnym położeniu, kiedy musiał się rozstać z Levavasseurem. A stawiając na Roberta Esnaulta-Pelteriego, wręcz wpadł z deszczu pod rynnę, co nie przeszkodziło mu w 1909 roku przelecieć nad kanałem La Manche. Niemniej tyle samo znajdował postaci, które po nagłym załamaniu się kariery równie zawrotnej jak jego nigdy się już nie podniosły.

Nie potrzebował nikogo, by ocenić swoją sytuację. Była to sytuacja człowieka, któremu jako bankier nie pożyczyłby ani grosza. Od którego za symbolicznego franka odkupiłby firmę.

Późnym rankiem zszedł na dół, nie spotkał nikogo. Słysząc jego kroki, Léonce szybko przyłożyła ucho do drzwi, ale ich nie otworzyła.

Chciał się trochę przejść, pozbierać myśli. Był pokonany, ale czuł w głębi siebie coś, co z głuchym uporem opierało się objawom depresji, walczyły w nim dwie siły, był głęboko rozdarty. Był początek pogodnego września, bezchmurne niebo barwy miłego błękitu, ciepło. Nie są to myśli człowieka gotowego rzucić się do Sekwany, stwierdził w duchu.

* * *

Nie było żadnym zaskoczeniem, kiedy w niedzielę wszyscy pracownicy otrzymali telegram z zawiadomieniem, że w poniedziałek rano mają wrócić do swoich macierzystych firm.

Następnego dnia Sacchetti wyjaśnił Joubertowi przez telefon, że byłoby dobrze, gdyby złożył rezygnację z funkcji prezesa Francuskiego Renesansu.

– Przecież wiesz, Gustave, że to tymczasowe. Trzeba dać czasowi czas, jak mówił Cervantes. Zresztą, sam rozumiesz…

Francuski Renesans zyskał właśnie nowego przywódcę, pana Sacchettiego. Prawdą jest, że poprzedni, pan Joubert, nie bardzo się już nadaje do pokazania. Obaj prezesi, były i nowy, przekazując sobie pałeczkę, nie omieszkali (wiedzcie, że są pasjonatami lotnictwa…) wspomnieć o oficjalnym uznaniu światowego rekordu długości nieprzerwanego lotu, pobitego przez francuskich lotników Rossiego i Codosa, którzy w zeszłym miesiącu wylądowali w Libanie po pięćdziesięciu pięciu godzinach od startu w Nowym Jorku.

To pokrzepiające, że są też lotnicy, którym się udaje.

KAIROS

Joubert spędził dwa dni w swoim gabinecie, prawie nie wychodząc, kazał sobie tylko podawać kawę, którą Léonce czuła się w obowiązku przynosić mu osobiście.

– Dziękuję, kochanie – mówił, nie podnosząc głowy znad rachunków.

„Kochanie” nie należało do jego zwykłego słownictwa.

– Wiele rzeczy zmienimy.

Léonce zatrzymała się w progu. Chciałaby odstawić tacę, gdyż w tej pozycji wyglądała jak służąca, ale w gruncie rzeczy nią była i Joubert niniejszym jej o tym przypomniał.

– Ach… – powiedziała.

„Zmienić wiele rzeczy”, nie miała wątpliwości, co to znaczy – chodziło o pieniądze. Może Madeleine miała rację, sugerując jej, żeby poszukała sobie nowego męża.

– Zamknę moją prywatną firmę, sprzedam maszyny, zwrócę lokale w Clichy. Sprzedamy też tę rezydencję. Wszystko razem przyniesie półtora miliona franków.

Mimo wymowy faktów nie miał głosu człowieka zrujnowanego, lecz ten zwykły i zdecydowany, jakim przez długie lata zwracał się do swoich współpracowników i sekretarek. Tym razem do własnej żony, ale na jedno wychodziło. Nie pytał jej o zdanie, informował ją.

– Za połowę tego, co uzyskamy, będziemy mogli zamieszkać w jakiejś przyzwoitej dzielnicy. Z drugą połową będę pracował na własny rachunek. Badania nad silnikiem odrzutowym są prawie zakończone, trzeba jeszcze tylko rozwiązać problem stopu, znajdę osoby kompetentne. Potem pozostanie już tylko budowa prototypu.

Léonce nie zareagowała. Joubert urwał, możliwe, że czekał na jakieś słowo z jej strony, jakąś zachętę.

– Ale przecież… – zaczęła.

To wszystko, co miała do powiedzenia. Było to upokarzające.

– Słucham?

To było słowo, którego używał w sytuacjach, kiedy ją policzkował. Uspokojona, że znajduje się poza zasięgiem jego ręki, dodała:

– To trochę jak… ostatnia szansa.

No proszę, pomyślał. Ona też widzi w nim człowieka w rozpaczliwym położeniu, może nawet skazanego. Nigdy nie uważał żony za partnerkę, niemniej mogłaby okazać odrobinę zaufania…

– Nieważne, pierwsza czy ostatnia, Léonce! Ważne, żeby schwytać ją, kiedy się nadarza. Czyli teraz.

Spokojnie, to nie pora, żeby się denerwować.

– Koniec końców cała ta sprawa okazała się bardzo korzystna. Moi partnerzy posłużyli mi do stworzenia modelu, z którego cały profit będę czerpał ja, bo do mnie należą patenty. Za rok będziesz żoną multimilionera.

– To dobrze… – mruknęła bez entuzjazmu Léonce. – Dobrze…

* * *

Joubert pojechał do firmy. Pod bramą zatrąbił, ale nikogo już nie było. Parking był pusty, wielka plansza zapowiadająca Lotnicze Zakłady Badawcze wciąż jeszcze błyszczała nowością, ta przygoda trwała niecałe sześć miesięcy…

Sam otworzył bramę i zaparkował samochód przed biurami. Po wejściu do środka ku swojemu zaskoczeniu natknął się na Roberta Ferranda, który mył podłogę.

– Ale… co ty tu robisz?

– No bo, naprawdę, psze pana, no nie wiem, bo dziś rano zobaczyłem ogon szczura.

– Nie wiedziałeś, że zakład jest zamknięty?

Większość sprzętu została już usunięta. Miedziane zwojnice, kształtowniki i prostki, sprężarki, palniki, stoły laboratoryjne, oprzyrządowanie – wszystko wyjechało. Co za klęska.

– O, tak?

– Przecież widzisz, że jest pusto!

– Ano tak, to ci dopiero, nie zauważyłem…

– Jest zamknięte. Definitywnie. Możesz wracać do domu, rozliczenie dostaniesz pocztą.

– A, skoro tak, to mi pasuje.

Joubert poszedł na górę, gdzie znajdowały się biura, też puste. Ryzy papieru, materiały piśmienne, stoły kreślarskie, krzesła, nawet rolety, wszystko znikło.

Zrobił obchód, zebrał zeszyty, notatniki, wykresy, wszystko, co zostało, uzbierało się tego osiem kartonów. Potem otworzył sejf i wyjął plany, dokumenty administracyjne, dziennik pokładowy, zgłoszenia patentów, i tak obładowany zszedł na dół. Robert przytrzymał mu drzwi.

Już wychodząc, Joubert odwrócił się i popatrzył na przepastne pomieszczenie, teraz prawie puste.

– Nie wiedziałem, że to takie wielkie…

Robert pomógł mu zapakować dokumenty do bagażnika samochodu. Zupełnie wyjątkowo Joubert uścisnął mu dłoń, znak, że to już naprawdę koniec.

– Nie, nie trzeba, psze pana, pójdę po swoje rzeczy, a wychodząc, wszystko zamknę, pan się nie boi.

– No tak, cóż… No to powodzenia, stary…

– Panu również, panie Joubert – odrzekł Robert.

I z zazdrosnym spojrzeniem dodał:

– Piękne auto…

Uff, ale się spocił.

Zaczekał, aż ucichnie hałas silnika, i dołączył do trójki kumpli na tyłach budynku, z którymi od wczorajszego wieczoru ładował na ciężarówki wszystko, co tylko da się sprzedać.

Następnego dnia pracownicy, który przyszli w imieniu macierzystych firm odebrać wypożyczone Zakładom sprzęty, zastali pomieszczenie kompletnie puste, nie licząc wiadra i mopa, zapomnianych w głębi, obok drzwi.

34

Prace komisji posuwały się naprzód. Charles z ufnością patrzył w przyszłość. Nigdy by mu do głowy nie przyszło, że coś, co całkowicie odmieni jego sytuację, nadciągnie z miejsca zwanego La Coudrine, wioski leżącej nieopodal Péronne w departamencie Somma, o której ani on, ani nikt inny nigdy nie słyszał, i gdzie mieszkał pewien rolnik, niejaki Sauveur Piron, który nie chciał płacić podatków. Jak wielu innych wieśniaków „nie cierpiał nabijania kabzy tym pankom z Paryża”.

W środę szesnastego sierpnia 1933 roku komornik sądowy, doręczyciel niezliczonych ponagleń, w asyście dwóch żandarmów zapukał do jego drzwi, by zająć dobra do wysokości dziewięciu tysięcy franków, które Piron był winny urzędowi podatkowemu. Sąsiedzi rolnicy pospieszyli z pomocą, wymieniono inwektywy, żandarmi musieli się wycofać. Wrócili w liczniejszym składzie, rolnicy również… Incydent, który w normalnych czasach ograniczyłby się do tego małego zakątka departamentu, okazał się katalizatorem ogólniejszego niezadowolenia, które tylko czekało, by się ujawnić.

Godzina rewolty przeciwko podatkowi wybiła.

Organizowano manifestacje. W drugiej połowie sierpnia nie mniej niż osiemdziesiąt, do których dołączały tu ligi patriotycznej młodzieży i dawni kombatanci, tam związki zawodowe i zrzeszenia, jeszcze gdzie indziej działacze antyrepublikańscy, a wszędzie niezadowoleni i zbuntowani, którzy uważali, że są oszukiwani, wyzuwani z własności, okradani. Głównym winowajcą był podatek. Głównym wrogiem było państwo.

Rząd z niepokojem obserwował barwy tej pożogi, która nieustannie i coraz bardziej się rozprzestrzeniała. Wielotysięczne zgromadzenia odbywały się w Sedanie, Épinal, Roubaix, Grenoble, Le Mans, Nevers, Châteauroux. Wszędzie interweniować musiały siły porządkowe. Palono samochody, ale również sklepy, karetki bez przerwy krążyły tam i z powrotem.

W Béziers podjęto zbiorową decyzję, która wszystkim chodziła po głowie: „Podatnicy sygnatariusze wzywają do powszechnej mobilizacji, w razie potrzeby włącznie z odmową zapłaty”.

Padło wielkie słowo. I to nie z ust komunistów, tylko sklepikarzy, rzemieślników, aptekarzy, notariuszy, lekarzy! Wielu podatników zadeklarowało gotowość do zwrócenia swojemu deputowanemu własnego formularza podatkowego bez rozliczenia.

Rządowi zewsząd groziła katastrofalna postać rewolty: powszechny strajk podatników.

* * *

– Mówi, że wszystko sprzeda? – zapytała Madeleine.

– Tak, wszystko, chałupę… Och, przepraszam…

Mówiła o domu dzieciństwa Madeleine, domu zbudowanym przez jej ojca. Madeleine spokojnie uniosła dłoń, nie przepraszaj. Léonce zawahała się, po czym wypaliła:

– Myślę, że teraz, kiedy zrobiłam już wszystko, jak pani chciała…

– Tak?

– Chciałabym odzyskać mój paszport.

– Przykro mi, ale to nie będzie możliwe.

Obecnie Léonce pragnęła jak najszybciej wynieść się z Francji. Dużo o tym wszystkim myślała, wiedziała, dokąd pojedzie i jak. Brakowało jej tylko pieniędzy. Których nie miała skąd zdobyć. Jedynym, którego mogłaby oskubać, był Joubert, który też już ich nie miał. W pułapce między Madeleine, która trzymała ją za gardło, i Robertem, który skakał z radości, jak tylko zlecono mu jakiś paskudny numer, nie widziała końca tej historii.

A właśnie, à propos paskudnego numeru.

Dwa dni później.

Przed ogromnym sejfem z lanego żelaza firmy Merklen & Dietlin, który pan Péricourt kazał zainstalować jeszcze przed wojną. Majestatycznym, spatynowanym, ze zdobieniami z grafitu i mosiądzu. Joubert znał go od zawsze i nie miał serca zastąpić innym, kiedy nabył rezydencję. Był to przestarzały model, z którym doświadczony włamywacz w mig by się uwinął.

Robert, który stracił sporo wprawy, o ile kiedykolwiek ją miał, oczywiście nie był w stanie sobie z nim poradzić. Ochoczo przed nim uklęknął, wyjął ostre narzędzia i zaczął drapać metal przy zamku. Léonce z nieufnością obserwowała jego poczynania, nawet przy najprostszych pracach rzadko kiedy udawało mu się od pierwszego podejścia.

– Kochanie, może to już wystarczy, co?

– Jeszcze tylko raz spróbuję.

Zrobił kilka dodatkowych zadrapań i cofnął się, podziwiając własne dzieło. Był zadowolony.

W tym czasie Léonce otworzyła globus, w którym Joubert – o czym wiedziała, szpiegując go tyle razy – chował duży płaski klucz do sejfu. Otworzyła ciężkie drzwi. Zgodnie z poleceniem Madeleine zgarnęli plany, dokumenty, opróżnili szuflady pośrodku; Robert był przeszczęśliwy, istny nastolatek w czasie bitwy na poduszki. Korzystając z okazji, Léonce dyskretnie przywłaszczyła sobie kopertę, która wieczorem okazała się ogromnym rozczarowaniem. Liczyła, że znajdzie w niej małą fortunę, za którą kupi paszport, bilet na statek i na samolot, i zniknie, zostawiając Madeleine z jej prywatnymi sprawami. W środku były dwa tysiące franków. Nie wspomniała o tym Robertowi – nie czekając do końca tygodnia, przepuściłby wszystko na wyścigach.

Uwolniony od powierzonego mu skromnego zadania, z którym na jego miejscu każdy by sobie poradził, Robert zaczął biegać po całym domu, wydając ochy i achy.

– Ej, spójrz tylko na to! – krzyczał, jakby Léonce była tu po raz pierwszy.

Znalazł srebra stołowe i garściami zaczął pakować do kieszeni noże i widelce.

– Ależ, kochanie, nie będziemy mogli ich zabrać, są za ciężkie!

Chwilę pomyślał. Ciężar sztućców przeważył nad jego przeświadczeniem, lecz jak tylko Léonce odwróciła głowę, nie mogąc się opanować, schował do kieszeni marynarki zestaw łyżeczek do kawy.

Léonce zabrała całą biżuterię i pieniądze, jakie tylko były; opróżniła nawet portmonetkę, z której służba zwykle czerpała na bieżące sprawunki. Robert nadal chodził po domu wielkimi krokami, ciekaw wszystkiego niczym przyszły nabywca, aż w końcu natrafił na wielkie łoże z baldachimem, nieużywane, odkąd Léonce miała swoją sypialnię, a Joubert swoją, czyli od ich ślubu. Robert stanął jak wryty, ten kremowy baldachim, te kolumny rzeźbione w pulchne aniołki, ta narzuta obramowana haftowaną lamówką…

– No, naprawdę…

Wciąż szukał właściwego słowa, kiedy nadeszła Léonce.

– Kochanie, a co ty tu robisz?

Jeszcze nie zamknęła ust, a już ją podniósł i rzucił na materac.

– Nie, Robert, nie ma mowy! – krzyczała. – Nie mamy czasu!

Zrzucił marynarkę na podłogę, przy czym głośno zabrzęczały łyżeczki, ale Léonce nie zdążyła tego zauważyć, bo już na niej leżał.

– Nie teraz, Robert!

To by dopiero była katastrofa, gdyby teraz wszedł Joubert. Mamrotała: nie, nie, lecz jednocześnie uniosła biodra, żeby mógł ściągnąć z niej spódnicę, ach, Boziu, za każdym razem to samo wrażenie, posuwał ją tak ostro, że ledwie mogła oddychać. Joubert mógłby wejść do sypialni, a ona nie tylko by tego nie usłyszała, ale też nawet przez chwilę nie przestałaby balansować na tej linie, która doprowadzała ją do łez. Z rozszerzonymi oczami wydawała długie chrapliwe krzyki, aż w końcu pusta, wykrwawiona, padła i natychmiast zasnęła.

– Nie powinniśmy iść? – zapytał Robert.

Jak długo tak leżała? Która jest godzina? Podparła się na łokciu, o la la, co za historia, no już naprawdę nie mogę. Przysnęła tylko na kilka minut. Kochanie, możesz mi podać spódnicę? Śmiała się, no ty to naprawdę…

Zgarnęli swój łup, zeszli na dół.

– Robert!

Léonce pokazała na drzwi balkonowe.

– A, fakt, o kurde!

Zapomniał, co miał zrobić.

– Co to ona mówiła?

Madeleine wszystko wytłumaczyła. Odgiętym łokciem Robert rozbił szybę, po czym drzwiami dla służby wyszli na tyły domu, a potem przez ogród na uliczkę. Léonce ciągle jeszcze miała nogi jak z waty.

* * *

Nie natknęli się na Jouberta, który jak burza wpadł do domu pod koniec dnia, koło dziewiętnastej. Proszę pana, proszę pana, kucharka była przerażona. Właśnie wróciła, proszę pana, proszę pana, emocje ją wprost dławiły, proszę pana, robiła wszystko, co mogła, żeby się wytłumaczyć.

– Gdzie jest pani? – zapytał.

Kucharka od rana jej nie widziała („To straszne, straszne”). Podszedł do uchylonego okna, zobaczył wybitą szybę, ale dopiero po wejściu do gabinetu („Nie od razu się zorientowałem…”) uświadomił sobie rozmiar katastrofy. Sejf na oścież otwarty („Prawdę mówiąc, aż się przeraziłem”), szuflady na podłodze… Wstrząs był tak wielki, że nie potrafił pozbierać należycie myśli („Wtedy zadzwoniłem na komisariat”).

– Co? Do kogo pan dzwonił?

Zapewne sam by się tym zajął, lecz działał pod wpływem zaskoczenia. Zabrakło mu minuty czy dwóch na zastanowienie, ale było za późno.

– Jest tu ktoś?

Głos dobiegał z parteru. Joubert odepchnął kucharkę, wychylił się przez poręcz. U stóp ozdobionych wolutami głównych schodów stali mężczyzna w cywilu i dwóch innych w uniformach.

– Komisarz Fichet. Wezwano nas do włamania.

Joubert przez moment zwlekał z odpowiedzią. Policjant, osobnik raczej starszy, masywny, zgarbiony, w beżowym prochowcu, stał przed balkonowym oknem i żując niedopałek cygara, patrzył na wybitą szybę.

– Tak, to tutaj…

Kucharka, zaciśniętą pięścią zasłaniając usta, wpatrywała się znad balustrady w policjanta, jakby zobaczyła grzechotnika.

– Jak przypuszczam – powiedział komisarz – rzecz cała dzieje się na górze…

Dał znak swoim funkcjonariuszom, a ci ruszyli jeden do salonu, drugi do kuchni, on sam zaś niespiesznym krokiem udał się na piętro.

Joubert pilnie starał się, by wypaść na człowieka opanowanego. Każda sekunda zbliżała go do nowej sytuacji, której zarysy dopiero zaczynał dostrzegać.

Choć w gabinecie panował wielki nieład, całą uwagę monopolizował ogromny sejf, zda się wybebeszony.

– I w domu nikogo nie ma? W środku dnia?

Odwrócił się do Jouberta i kucharki.

– Personel ma dziś wychodne – wyjaśniła kucharka.

– Ale pani tu jest…

– No, niezupełnie…

Teraz, kiedy nareszcie mogła się wytłumaczyć, kiedy znalazł się ktoś gotów jej wysłuchać, poczuła się pewniej.

– Przez cały dzień byłam na zakupach. Pani dała mi listę długą na kilometr.

– No dobrze, Thérèse – uciął Joubert. – Teraz nas zostawisz. Porozmawiam z panem.

Uznając policję za autorytet wyższy od pracodawcy, wolałaby uzyskać pozwolenie komisarza, lecz ten był pochłonięty drzwiami sejfu, którym przez okrągłe, trzymane jak lornion okulary, z uwagą się przyglądał.

– No, Thérèse… – niecierpliwił się Joubert.

– Czy w środku było dużo pieniędzy? – zapytał policjant.

– Niewiele. Kilka tysięcy franków, będę musiał obliczyć.

– Może jakieś kosztowności?

– Tak, to znaczy nie, to znaczy zależy, co nazwiemy kosztownościami…

– Rzeczy, które mają wartość pieniężną.

– Muszę to ustalić…

– To konieczne. Do zeznania… Do wniesienia skargi… Małżonka ma zapewne jakąś biżuterię…

– Porozmawiam z nią…

– Pani Joubert jest nieobecna?

Wybór dnia, kiedy służba ma wychodne, usunięcie kucharki, sprawa była oczywista: Léonce zwiała z kasą, a przynajmniej z tym, co z niej zostało.

– Zapewne jest u przyjaciółki, niedługo wróci.

Komisarz wyszedł na korytarz, próbował rozeznać się w topografii domu.

Żadne z pomieszczeń nie zostało tak splądrowane jak gabinet, oprócz bardzo kobiecej w wystroju sypialni („Pokój małżonki, jak sądzę…”), w której szuflady były otwarte, a na toaletce stała opróżniona szkatułka na biżuterię. Komisarz schował okulary do kieszeni i podrapał się w głowę.

– To ciekawe… Zwykle włamywacz dostaje się z zewnątrz. I kiedy rozbija szybę, odłamki szkła wpadają do środka. Tutaj jest odwrotnie, to bardzo dziwne.

Joubert podszedł bliżej, zrobił minę wyrażającą zaskoczenie tą konstatacją.

Jeden z funkcjonariuszy wrócił z kuchni.

– Kucharka powiedziała, że zabrano domowe pieniądze.

Komisarz pytająco spojrzał na Jouberta.

– Te, które zostawiamy na bieżące wydatki. Nigdy duże sumy, co najwyżej kilkadziesiąt franków.

Policjant w zamyśleniu zrobił kilka kroków, wszedł do wielkiej jadalni; tam również szuflady bufetów były wyciągnięte.

– Kuchnia jest splądrowana?

– Ach, nie, szefie, przeciwnie, pełen porządek!

– Ciekawe, co? – powiedział, patrząc na Jouberta. – Tak jakby złodziej wiedział, gdzie się co znajduje, nie szukał biżuterii czy pieniędzy kucharki, tylko prosto i bez wahania po nie poszedł…

W umysłach obu mężczyzn poszczególne elementy niemal w ten sam sposób zaczynały układać się w pewną całość.

– No i sejf jest porysowany – dodał komisarz, wskazując palcem na sufit.

Joubert rozłożył ręce, nie pojmuję…

– Bywa, że przy otwieraniu sejfu narzędzie się omsknie. Zarysuje metal raz czy drugi. Przy bardzo nieporadnym włamywaczu znajdzie się cztery, pięć rys, ale widzi pan, żeby dziesięć czy dwadzieścia, to już bardzo rzadkie. Doświadczenie podpowiada mi, że osoba, której narzędzie obsuwa się aż tyle razy, nie byłaby w stanie otworzyć sejfu tego kalibru. Do tego trzeba biegłości, że ho, ho… Wygląda mi wręcz na to, że te rysy zrobiono celowo. Żeby upozorować włamanie.

– Oskarża mnie pan o…

– W żadnym razie, proszę pana! Ja tylko konstatuję, staram się zrozumieć, nic więcej! Pana oskarżać, o nie, proszę pana, chyba pan nie myśli…

Tymczasem widać było, że tak myśli.

– Tyle że widzi pan, kiedy ktoś szykuje skok na taki dom, kiedy ma to, rzadkie zresztą, szczęście, że w środku dnia wszyscy wyszli, to przyjeżdża ze skrzyniami i parkuje ciężarówkę w pobliżu, żeby wynieść wszystko, co ma jakąkolwiek wartość.

Podszedł do szuflady.

– Nie zabiera się portmonetki kucharki, zostawiając srebrną zastawę.

Policjant dostrzegł, że jego rozmówca nie uczestniczy już właściwie w tej rozmowie, że do głowy cisną mu się różne, wykluczające się pomysły.

– No cóż, spiszemy raport. Pan sporządzi listę tego, co zostało skradzione, i złoży ją u nas w komisariacie. Lepiej jak najszybciej.

Joubert wciąż jeszcze łamał sobie głowę, kiedy policjanci wyszli. A potem się otrząsnął i zaczął biegać po domu, z rozmachem otwierając drzwi – faktycznie, nic innego nie zniknęło. Wrócił do gabinetu.

Léonce przyszła, żeby zwędzić pieniądze, i żadnych nie znalazła. Wielkimi krokami chodził po pokoju, rozdeptując przedmioty rozrzucone na podłodze. Tylko dlaczego zabrała dokumenty, plany! To było niedorzeczne! Dla niej nie miało to żadnej wartości, takich rzeczy nigdy nie będzie mogła spieniężyć! Chyba że skontaktowała się już z kimś z konkurencji, ale to byłoby jeszcze gorsze, nie dostałaby za to nawet jednej trzydziestej tego, co były warte! Może jej amant ją do tego zmusił? Joubert pokręcił głową, tym nie ma co się zajmować, trzeba się skoncentrować na tym, co najważniejsze.

Sytuacja była bardzo napięta.

Jego żona uciekła. Poświęcił swoją firmę. Wraz z dokumentacją i patentami jego łup wojenny przepadł.

Została mu już tylko rezydencja Péricourtów. Niewiele.

Jak to wszystko mogło aż do tego stopnia się rozpaść? I tak szybko.

Cała ta inscenizacja mocno go niepokoiła. Nie potrafił dopatrzeć się w niej sensu, zrozumieć nowej sytuacji, w jakiej się znalazł.

* * *

Madeleine odsunęła to, co ewidentnie nie miało znaczenia. Najważniejsze znajdowało się w dwóch grubych teczkach. Na pierwszej Joubert gniewnym pismem (tego dnia musiał być w fatalnym humorze) skreślił: „Hipoteza zarzucona”. Pewnie dotyczyło to badań przerwanych w maju. Na drugiej: „Badania w toku”.

Dyskretnie odłożyła je obok na ławce, powstrzymując odruch satysfakcji, znakomicie, ale pilnowała się, by nie dać nic po sobie poznać przed Léonce. Robert tępo gapił się przed siebie. Widząc ich razem, człowiek zadawał sobie pytanie, jak tych dwoje mogło się spotkać, a nawet pobrać; są sprawy, które u innych trudno zrozumieć.

Poprzestała na uśmiechu.

– Będziesz musiała się ukryć, Léonce. Zmienić hotel.

– Dlaczego?

W głosie Léonce zabrzmiała lekka nuta paniki. Madeleine zmusiła ją do okradzenia własnego męża, a teraz robiła z niej uciekinierkę…

– Mieszkamy na rue Joubert! – oznajmił Robert.

Był niezmiennie zachwycony swoim znaleziskiem.

– Zamknij się, kochanie – powiedziała Léonce, kładąc swoją śliczną dłoń na ramieniu Roberta. Była trochę zdenerwowana.

Spojrzała Madeleine prosto w oczy.

– Przeniesiemy się gdzie indziej, tylko za jakie pieniądze?

– A, tak, to już inny temat… Powiedz mi, Léonce, czy w sejfie, oprócz planów twojego męża numer dwa, nie było… czegoś jeszcze?

– Naprawdę nic! – Prawie to wykrzyknęła. Najwyraźniej rozczarowana.

– Nic… Czyli ile? – nie ustępowała Madeleine.

Robert chuchał na swoją szklankę i końcem nosa coś na niej rysował.

– Ile czego? – zapytał.

– Kochanie! To rozmowa między kobietami!

Uniósł ręce, a, babskie sprawy to rzecz święta! Odwrócił się do kelnera, żeby zamówić następne piwo, gdyby mieli tu bilard, chętnie spróbowałby szczęścia.

Madeleine z uśmiechem patrzyła na Léonce.

– A więc…

Léonce wpatrywała się w swoje dłonie. Dwa, pokazała na palcach.

– Jesteś pewna?

– Tak, pewna!

– Czego pewna? – To Robert, który znów włączył się do akcji.

– Kochanie – zwróciła się do niego Léonce – czy mógłbyś nas na chwilę zostawić?

Miały ze sobą po babsku do pogadania, Robert chciał pokazać, że jest prawdziwym dżentelmenem, wstał.

– Jeśli pozwolicie, paniepanowie… nie przeszkadzajcie sobie, panie, pójdę wypalić szluga.

– Zrób to – rzuciła Madeleine. I jak tylko odszedł, zwróciła się do Léonce: – Przede wszystkim powiedz mi, błagam cię – ujęła jej dłonie – powiedz mi… Jak to możliwe, że spędzasz życie z takim idiotą?

W łóżku Léonce z łatwością sobie to rekompensowała, brała rewanż, któremu nie potrafiła się oprzeć, ale wspomnienie brzydkich uczynków, o które się obwiniała, nie pozwoliło jej zachować się nieuprzejmie. Poprzestając na rozprostowaniu palców Madeleine, jednego za drugim, jakby je chciała policzyć, powiedziała:

– Droga Madeleine, zapewniam, że nie zadałaby mi pani tego pytania, gdyby znalazła pani drugiego, który by mu dorównał w sprawach, nazwijmy to, intymnych.

Było to okrutne i obie o tym wiedziały. Cofnęły dłonie.

– Chcę dostać mój paszport – oświadczyła Léonce.

– Za kilka dni ci go oddam, ale do niczego ci się już nie przyda. Gorzej. Zaprowadzi cię prosto do więzienia.

Léonce zbladła. To już koniec? Brak paszportu oznaczał brak możliwości ucieczki, czyli brak nadziei. Tak jakby tonęła, jakby patrzyła śmierci w oczy; ze zdumiewającą szybkością odtworzyła drogę, która od dzieciństwa zaprowadziła ją tutaj, do tej kawiarni. Bolesne przejścia, ojciec, Casablanca, smutek, brzuch, seks, mężczyźni, ucieczka i Robert, i Paryż, Madeleine Péricourt i Joubert…

– Kiedy pozwoli mi pani odejść?

– Niebawem. Za kilka dni będziesz wolna.

– Wolna! Z jakimi pieniędzmi?

– Tak, wiem, życie jest ciężkie. Ciesz się, że nie posłałam cię do więzienia…

– Kto mi zaręczy, że nie zrobi pani tego, kiedy nie będę już pani potrzebna?

Madeleine długo się w nią wpatrywała.

– Nikt. Nigdy ci zresztą tego nie obiecywałam. I żeby mnie nie podkusiło, by to zrobić, radzę ci wykazać skłonność do współpracy…

* * *

Madeleine weszła do pokoju Paula.

– Słuchaj, kotku…

Była piękna, łagodna noc, wszystkie okna pootwierane, powietrze z dworu napływało drobnymi ciepłymi falami, jakby szeptało coś do ucha…

– Przemyślałam sprawę. Miałbyś ochotę pojechać i posłuchać w Berlinie Solange?

Paul zakrzyknął:

– Ma…mamo!

Uściskał matkę, a ona wybuchła śmiechem.

– Udusisz mnie, o Boże, pozwól mi złapać oddech…

Paul już spoważniał, złapał za tabliczkę.

„Ale co z pieniędzmi? Nie mamy ich!”

– To prawda, że nie mamy ich dużo. Ale odkąd tu zamieszkaliśmy, narzuciłam ci dużo wyrzeczeń, nie kupujesz już muzyki, mimo zaproszeń nigdzie nie wyjeżdżasz… Czyli, krótko mówiąc…

Z zachłanną miną wpatrywała się w syna.

– Więc jak? Berlin czy nie Berlin?

Paul wydał okrzyk radości. Od razu weszła Vladi.

– Wszystko w porządku?

– Tak, w po…po…porządku! – zawołał Paul. – Je…jedziemy do B…Berlina!

Tknięty nagłą obawą, chwycił tabliczkę i napisał: „Mamo, to już pojutrze! W życiu nie zdążymy!”.

Madeleine sięgnęła do rękawa i wyjęła trzy bilety na pociąg. Pierwsza klasa. Paul uniósł brwi. Musi być jakieś wyjaśnienie tego, że matka w ostatniej chwili decyduje się na tę podróż. Jeszcze bardziej zaskakujące było to, że kupuje najdroższe miejsca. Ale to, że jej bilet został wystawiony na nazwisko pani Léonce Joubert, było już prawdziwą zagadką. Paul podrapał się po brodzie.

– Oficjalnie nie będę ci towarzyszyła w podróży – oznajmiła. – Wyjedziesz z Vladi.

– Wszystko w porządku? – zapytała po polsku Valdi.

– Co ona mówi? – zapytała Madeleine.

– Że się z…z…zgadza.

– Ale muszę ci to wytłumaczyć, bo… potrzebna mi będzie twoja pomoc.

35

Na Gare de l’Est było mnóstwo ludzi. Paul był ogromnie podekscytowany.

Kiedy Vladi wzięła go na ręce, by zanieść go do przedziału, przypomniała mu się podróż do Mediolanu, Boże, jak to było dawno temu. Solange przyszła po niego wtedy na dworzec, znów ujrzał tę chmarę dziennikarzy i reporterów, tę powódź woali wyłaniającą się z oparów lokomotywy… Obawiał się ich ponownego spotkania.

Mimo deklasacji, mimo pieniędzy, które trzeba było liczyć, skromnego mieszkania, marudnych sąsiadów, koszmarów, rzadszych już, ale wciąż równie gwałtownych, Paul nie mógł się nazwać inaczej jak szczęśliwym dzieckiem. Matka go chroniła, Vladi go chroniła, miał dwie kobiety tylko dla siebie. Któż inny mógłby to o sobie powiedzieć?

A Solange była od bardzo dawna samotna. Miał żal do siebie, że w nią zwątpił, że się na nią gniewał, że myślał… Boże, jadą do Berlina! Przypominały mu się tytuły w gazetach, było to cudownie niepokojące, zupełnie jak w powieściach przygodowych. Odwrócił się, szukając wzrokiem matki, ujrzał Vladi, uśmiechniętą, zawsze taką samą; serce ścisnęło mu się ze wzruszenia na myśl, jak bardzo ją kocha.

Zawiadomiona o jego przyjeździe Solange od razu odpowiedziała, wiadomość od niej przyszła kilka godzin przed wyjazdem. Telegram: „Jak to: przyjeżdżasz! (nie było błędów ortograficznych, bo tekst był zredagowany przez telegrafistów, którzy pewnie posiadali świadectwo ukończenia szkoły średniej). Jestem taka szczęśliwa! Ale, niestety, bez Twojej drogiej matki, jaka szkoda! Zażądałam, żebyś był ze mną, w tym samym hotelu, będzie Wam tam z opiekunką dobrze, personel jest absolutnie bez zarzutu (Solange pisała telegramy po cztery franki za słowo, jakby to były listy, nie bacząc na koszty, było to wzruszające). W Berlinie dzieje się wiele rzeczy, o których chcę Ci jak najszybciej opowiedzieć, ale sam je zobaczysz. To dziwny świat, chcę powiedzieć: inny świat. Ach, mój mały Pinokio, może jedziesz zobaczyć, jak Twoja stara Solange umiera, bo jest strasznie zmęczona, śpiewa teraz jak dziurawy garnek, będziesz bardzo rozczarowany. Ale ja jestem taka szczęśliwa, że Cię zobaczę, czekam na Ciebie, mam Ci tyle rzeczy do powiedzenia. Przyjeżdżaj szybko!”.

Pociąg był sleepingiem. Ponad piętnaście godzin jazdy.

Vladi z tym samym co poprzednio zachwytem odkryła pluszowe obicia, dywany na podłodze w wagonach, lampy z abażurami. I młodego konduktora. Ten nie był z pochodzenia Polakiem, niemniej chłopcem był bardzo ładnym. Paul musiał robić za tłumacza. Tak jakby znał polski!

– Vladi, prze…prze…przedstawiam ci Fran…çois. Jak na…na…zwisko?

– Kessler.

Vladi parsknęła śmiechem.

– Ich bin Polnisch – powiedziała.

– Ich bin Elsässer! – zawołał François.

– Na dann, ich denke wir können uns etwas näher austauschen…

* * *

Madeleine pojawiła się dopiero w porze posiłku.

W wagonie restauracyjnym zastała Paula, który już siedział przy stoliku, sama usiadła przy innym, sąsiednim, dawali sobie dyskretne znaki, było to bardzo zabawne.

Paul, patrząc jej prosto w oczy, z uśmiechem zamówił u kelnera:

– Po…proszę o p…porto.

Z ust rozbawionej matki wyczytał: ziółko!

Porto natychmiast uderzyło mu do głowy i odebrało apetyt, więc Vladi, nieustraszona, pochłonęła podwójne porcje zupy, pulardy w cebulce, sera i lodów z gorącym sosem. Młody konduktor chodził tam i z powrotem. Paulowi kiwała się głowa, Vladi zaniosła go do przedziału, ale aż do granicy nie wolno było spać. Zaczęła do niego mówić, żeby nie zasnął, lecz słuchał z roztargnieniem, chciał się jak najszybciej położyć.

Forbach. Nareszcie.

Fotel zniesiono na peron, gdzie było sporo zamieszania, podróżnych, policji, kolejarzy. Celnik nieczęsto widywał dzieciaki takie jak ten tutaj, który wyglądał na bardzo wysokiego, ale z bardzo krótkimi nogami, pewnie to wskutek choroby albo fotela na kółkach. Pan Paul Péricourt i panna Władysława Ambroziewicz. Podstemplował oba paszporty. Wrócili do pociągu, celnicy sprawdzali bagaże, kazali otwierać walizki. Paulowi nikt nie kazał się podnieść, by sprawdzić, na czym siedzi – znaleźliby wtedy dwie grube tekturowe teczki.

Madeleine również przeszła kontrolę celną. Pani Léonce Joubert.

Celnik trochę się krzywił, fotografii w paszporcie było daleko do rzeczywistości, ale czegoś takiego damie się nie powie, zwłaszcza jeśli podróżuje ona pierwszą klasą i wygląda na tak pewną siebie; zachowa się to dla siebie, proszę, madame, życzę udanej podróży.

Pociąg ruszył. Tym razem Paulowi nie było dane słuchać stłumionych chichotów Vladi, jej omdlewających śmiechów, a potem dyszenia, bo nic takiego nie miało miejsca. Młody konduktor długo stał z nią na korytarzu, rozmawiając i słuchając. Po czym Vladi zarządziła:

– No, a teraz już pora iść spać. Dobranoc, François…

– Gute Nacht dir auch…

Ta podróż była naprawdę wyjątkowa.

* * *

Solange prawie się już nie poruszała, jazda na dworzec byłaby dla niej zbyt trudna. Po Paula i Vladi wysłała limuzynę.

Szofer, który nosił na ramieniu opaskę ze swastyką, na widok fotela na kółkach zawahał się. Spoglądał z dziwną miną na tego trochę pucołowatego chłopca, który nie poruszał się na własnych dwóch nogach jak wszyscy. Vladi umieściła Paula na tylnym siedzeniu, zdecydowanym ruchem schwyciła fotel, złożyła go i bez słowa schowała do bagażnika.

Przez okno Paul dostrzegł swoją matkę w roli pani Joubert, zajmującą miejsce w sznurze taksówek, i na ten widok ścisnęło mu się serce.

O Berlinie i o Niemczech francuskie gazety pisały tylko w przypadku najbardziej brutalnych wyczynów nazistowskiej propagandy. Paulowi, który spodziewał się zobaczyć miasto w ogniu i we krwi, pełne milicji, wydało się w gruncie rzeczy bardzo prowincjonalne. Na ulicach było sporo ludzi, za to mniej, niż przypuszczał, żołnierzy, i gdyby nie przeczytał relacji z ostatnich wydarzeń, mógłby pomyśleć, że znalazł się w pierwszym lepszym mieście na północy Europy. Urzędowe budynki, dworzec, uniwersytet, poczta główna obwieszone były proporcami ze swastyką, ale gdyby nie kilka pustych sklepów z wybitymi witrynami, na których widać było jeszcze drukowane, ociekające farbą litery, nie pomyślałby, że jest w Berlinie.

Solange niczym żywy monument stała pośrodku lobby Grand Hotel Esplanade.

Ujrzawszy Paula, wydała okrzyk, na który odwrócili się wszyscy, goście i personel. Ściskała go w swoich masywnych, zwiotczałych ramionach, całowała łapczywie, jakby go miała zjeść. Paul śmiał się, rozdarty między radością, że ją znów widzi, i smutkiem, że widzi ją tak zmienioną. Jej wielka twarz, umalowana, upudrowana, wypacykowana, z bliska wyglądała jak karnawałowa maska, groteskowa i patetyczna. Przestraszył się o nią. Czy może jeszcze śpiewać? Przypomniał mu się jej telegram: „twoja stara Solange śpiewa teraz jak dziurawy garnek”.

– Dobrze się czujesz, mój słodki bobasku? – zapytała. – Chyba się nie boisz?

Paul uspokoił się. Wyczuwała wszystko lepiej od innych, w tym krył się od zawsze sekret jej sztuki.

Ruszyli do windy. Solange kroczyła powoli i ciężko, uchwyt laski, którą się podpierała, niknął w jej pulchnej dłoni. Nie przestawała mówić głosem dźwięcznym, gruchającym, jeszcze wyraźniej niż zwykle rolując „r”, raz był to akcent hiszpański, innym razem włoski lub argentyński, trudno było się w tym połapać.

– Może raczej wolisz zwiedzić miasto? Ach, Brama Brandenburska! Trzeba to zobaczyć, Pinokio, ja już tam nie chodzę, bo widziałam ją setki razy!

Ale ledwie rzuciła tę propozycję, od razu o niej zapomniała.

W apartamencie Paula i Vladi opadła na rozłożystą kanapę, a w tym czasie młoda Polka otwierała walizki, kufry, rozwieszała ubrania, zaanektowała łazienkę; fałszując, pogwizdywała melodie, których nikt nie potrafiłby rozpoznać.

– Taka sama jak zawsze… – stwierdziła Solange.

– T…t…taka sama.

Solange zaczęła wyliczać swoje „niedole”. Skarżyła się, biadolenie i lamenty należały do jej stałego repertuaru, ale Paul musiał przyznać, że tym razem miała po temu powody.

W związku z jutrzejszym recitalem pertraktacje trwały do ostatniej minuty, ponieważ obecny miał być kanclerz, połowę sali wypełni elita narodowego socjalizmu, nie licząc fotografów, czyli propaganda. W powietrzu wyczuwało się niepokój, zamęczano ją prośbami, pytaniami, wszystko musiało się odbyć absolutnie zgodnie z planem… Być może teraz, kiedy już była w Berlinie, do Solange zaczynało docierać, że to, co przez długie miesiące ją bawiło, obecnie nabierało poważnego, politycznego wymiaru, tutejsi ludzie bowiem nie byli skłonni do żartów. Czyżby się bała? To właśnie wyczuł Paul.

– Strauss zatruwa mi życie. Znalazł się między młotem a kowadłem, mogę to zrozumieć. Ale uprzedziłam go, że w kwestii utworów, które zaśpiewam, zdania nie zmienię.

Niekiedy ściszała głos, jakby apartament był naszpikowany mikrofonami.

– Większy problem mam z dekoracjami…

Kiedy Paul ujrzał projekt, roześmiał się. Solange podała mu teraz reprodukcję, inną niż ta, którą widział.

– Co t…to?

– Przykrywka, kaczuszko.

Solange wyraźnie widziała, że Paul nie bardzo to rozumie.

– Rzecz w tym… Dekoracji nigdy nie udaje się utrzymać w całkowitej tajemnicy, zawsze znajdzie się jakiś cwany fotograf, który w zamian za pięćdziesięciodolarowy banknot otworzy drzwi.

Fotografia, którą Paul trzymał w ręce, przedstawiała jakby łan zboża i niebo, smugi koloru same w sobie niebrzydkie, ale nie miała nic wspólnego z dekoracjami, których projekt przysłała mu Solange.

– W najgłębszym sekrecie, różowy króliczku. Gdyby sprowadzono je takie, jakie naprawdę są, nastąpiłby przeciek i raz-dwa, zwłaszcza tu, gdzie nie najlepiej jest widziane to, że chcę śpiewać rzeczy, których nie mają ochoty słuchać, zostałyby zniszczone i zastąpione bukietami kwiatów w barwach narodowego socjalizmu.

Fortel był pomysłowy.

Na swoje płótno artysta nalepił drugie, przedstawiające łan dojrzałego zboża. Wystarczyło je na kilka minut przed podniesieniem kurtyny odkleić, by pod spodem ukazał się rzeczywisty motyw.

– I tu właśnie mam problem, mój słodki wafelku, już i tak ledwo trzymam się na nogach, a wyobrażasz sobie mnie zrywającą płótno prawie trzy metry nad podłogą?

Były to cztery wielkie plansze, do tego potrzeba było sprawności, siły mięśni, a że niezbędna była również drabina, nie można było cierpieć na lęk wysokości.

– Jednym słowem, moje bizantyjskie serduszko – czasami człowiek się zastanawiał, skąd bierze te swoje skojarzenia – coś mi się wydaje, że przyjdzie mi śpiewać na tle tych żółtych plam, aż żal będzie patrzeć! A ten młody Hiszpan tak bardzo się starał, żeby te dekoracje zrobić. I co ja mu teraz napiszę?

Projekt oryginalny wywołał śmiech Paula, ale śmiał się w Paryżu. Tutaj, w Berlinie… Wystarczyło mu przypomnieć sobie niedostępną twarz szofera, który przyjechał po nich na dworzec… Nagle wpadł na pomysł.

– Żeby w…wejść na d…drabinę, co byś po…po…wiedziała o V…V…Vladi?

Solange odwróciła się. Polka weszła na krzesło. Zamiast wzywać obsługę hotelową, uniósłszy ramiona, sama umocowywała z powrotem oderwane kółko kotary przy wielkim oknie.

* * *

Reichsluftfahrtministerium zajmowało trzy piętra potężnego gmachu nieopodal Wilhelmstrasse. Jego fasadę pokrywał narodowosocjalistyczny sztandar, a dwóch sztywnych jak tyczki wartowników patrzyło na ludzi szklanym wzrokiem podwórzowego ptactwa. Madeleine musiała zebrać w sobie wszystkie siły, by wejść do środka krokiem, jak sobie wyobrażała, spokojnym i zdecydowanym.

Trudności zaczęły się już w recepcji. Urzędnik nie mówił po francusku, musiał kogoś znaleźć.

– Ihr Pass bitte!

Wskazał na ławki w poczekalni, Madeleine usiadła, kładąc na kolanach teczkę, którą przyniosła ukrytą pod płaszczem. Zegar ścienny wskazywał godzinę dziesiątą.

Niedawno utworzone Ministerstwo Lotnictwa Rzeszy było domeną Göringa, asa myśliwskiego wsławionego licznymi zwycięstwami podczas Wielkiej Wojny i bliskiego współpracownika Hitlera. Z gazet Madeleine wyczytała, że zadaniem tego ministerstwa jest sprawowanie nadzoru nad opracowywaniem i produkcją samolotów cywilnych i wojskowych oraz podejmowanie decyzji w tym zakresie; lepszego adresu by nie znalazła.

– Jest… jaki powód? – Młody, na oko dwudziestoletni mężczyzna przemówił łamanym francuskim.

– Chciałabym się spotkać z panem marszałkiem Erhardem Milchem.

Powiedziała to aż do przesady wyraźnie, żeby ją zrozumiał. Żołnierz wpatrywał się w nią z napięciem. W ręce trzymał jej paszport, patrzył na nazwisko, na zdjęcie, ale nie wiedział, co można powiedzieć Francuzce, która nie mówi po niemiecku i która bez umówionego terminu chce się spotkać z sekretarzem stanu.

– Jest… jaki powód?

– Chciałabym się spotkać z panem marszałkiem Erhardem Milchem.

Rozmowa kręciła się w kółko. Młody człowiek zostawił Madeleine i wdał się w deliberacje z kolegą z recepcji.

– Siedź… – powiedział w końcu.

Ruszył głównymi schodami na górę, Madeleine dalej czekała.

Zegar wskazywał już prawie południe, kiedy stanął przed nią pięćdziesięcioletni oficer w nazistowskim mundurze. W ręce trzymał jej paszport.

– Zechce pani wybaczyć to czekanie, pani Joubert, ale bez umówienia się…

Lekko stuknął obcasami.

– Major Günter Dietrich. W czym mogę pani pomóc?

Madeleine nie bardzo sobie wyobrażała rozpoczęcie tu, w tym holu, rozmowy… prywatnej.

– To sprawa prywatna, panie Dietrich…

– Ale poza tym?

Major doskonale zdawał sobie sprawę z dyskomfortu sytuacji. A ponieważ Madeleine nadal tylko spokojnie na niego patrzyła, dodał:

– Prywatna… Ma pani na myśli „bardzo prywatna”? Czy to dotyczy pani męża, pani Joubert?

Stało się. Madeleine straciła pierwsze rozdanie. Wiedzieli, kim jest, kim jest Joubert, wiedzieli być może więcej od niej na temat, na który zamierzała z nimi porozmawiać. Paradoksalnie ta słaba pozycja podniosła ją na duchu, bo nic już więcej nie można było zrobić. I im bardziej stanowczo wystartuje, tym większe będzie miała szanse z tego wybrnąć.

– To właśnie mój mąż mnie do was przysyła.

Dietrich odwrócił się, rzucił jakiś rozkaz do młodego mężczyzny, który wciąż za nim stał. Po czym zwrócił się do Madeleine:

– Zechce pani ze mną pójść…

Wskazywał na schody. Ramię w ramię ruszyli na górę.

– Jaka pogoda była wczoraj w Paryżu, pani Joubert?

Wiedzieli, kiedy przyjechała, zapewne też gdzie się zatrzymała… Czy było coś, o czym by jeszcze na jej temat nie wiedzieli?

– Bardzo ładna, majorze.

Szeroki korytarz, potem drugi. Piętro rozbrzmiewało głosami, stukotem maszyn do pisania, tupotem nerwowych kroków na kamiennej posadzce. W obszernym gabinecie znajdował się kącik recepcyjny, major wskazał na kanapę.

– Nie obrażę Francuzki, proponując jej ministerialną kawę lub herbatę… Ale może szklankę wody?

Madeleine gestem podziękowała. Dietrich usiadł naprzeciwko niej na krześle, przewyższał ją o dwie głowy. Z obłudnie zasmuconą miną zagaił:

– A zatem, pani Joubert, plajta?

– Można tak powiedzieć, majorze. Mąż bronił się, jak długo mógł, ale…

– Wielka szkoda. To był piękny projekt!

Madeleine ostentacyjnie skrzyżowała dłonie na leżącej na jej kolanach teczce.

– Tak! I bardzo już zaawansowany…

– Jakkolwiek ostatnie próby nie były zbyt przekonujące.

Ton był obłudnie żartobliwy.

– Mąż mój często mawia, że próby służą do tego… by próbować. Niepowodzenia umożliwiły spektakularny postęp w pracach nad konstrukcją modelu turboreaktora. Wspólnicy powinni byli wykazać jeszcze trochę cierpliwości, a nawet, nie bójmy się tego słowa, trochę odwagi.

– I pani mąż wzbrania się przed myślą, że owoc jego pracy trafi do kosza… I życzy sobie, by jego badania były kontynuowane…

– W interesie wspólnoty naukowej!

Dietrich skinął głową, rozumiał chwalebność intencji.

– To jest… – Wskazał na teczkę leżącą na kolanach Madeleine.

– Tak, to jest.

– Świetnie, świetnie. Pani mąż działa tutaj całkowicie bezinteresownie…

– Ależ naturalnie, majorze! – żachnęła się Madeleine. – We Francji owoc intelektualnej pracy nie jest zwyczajnym towarem. U nas dzieło nie jest na sprzedaż!

– W takim razie na jakich warunkach pani mąż widziałby udostępnienie wspólnocie naukowej wyników swoich badań?

– Ależ… gratisowo, majorze, gratisowo! Wyjąwszy naturalnie drobne drugorzędne koszty.

– Rzędu…

– Mąż ocenia je na sześćset tysięcy franków szwajcarskich. Powiedziałam mu: „Ależ, Gustave, to nierozsądne. Bezsprzecznie poniosłeś znaczne koszty, ale gotowi jeszcze pomyśleć, że jesteś interesowny”. I ten argument do niego trafił, majorze! Wykonał ponowne obliczenia i okazało się, że miałam rację: tylko pięćset tysięcy franków szwajcarskich.

– To wysokie koszty…

– Tak, majorze, wprost trudno uwierzyć, ile dziś kosztują badania naukowe.

– Chcę powiedzieć, pani Joubert, że zbyt wysokie.

Madeleine zgodziła się, tak, rozumiem. I wstała.

– Prawdę mówiąc, wolałam przyjechać do Berlina niż przepłynąć Atlantyk, o co prosił mnie mąż, bo ja i podróż statkiem… Dziękuję, że mnie pan przyjął, to bardzo miłe z pańskiej strony.

Zrobiła trzy kroki do drzwi.

– Wszystko zależy… od wartości dokumentów.

Madeleine odwróciła się do Dietricha.

– Proszę, niech mi pan powie, majorze… Wy sami, to znaczy sławne lotnictwo Rzeszy, jak stoicie z pracami nad turboreaktorem?

– Cóż… poruszamy się trochę po omacku, to fakt.

Madeleine poklepała swoją teczkę.

– Oto coś, co pozwoli przejść od szukania po omacku do zaawansowanych badań. Było nie było, Wielka Rzesza nie ukaże światu lotnictwa, które po omacku poszukuje!

– Dobrze to rozumiem… Lecz widzi pani, to decyzja delikatna. I doniosła. Zważywszy na koszty…

Madeleine podała mu teczkę.

– Tu jest kilka fragmentów. Rysunki, wykresy, plany, wyniki kilku testów oraz cztery strony ostatniego raportu z wytycznymi. Szczerze mówiąc, gdyby mógł mi pan oszczędzić podróży do Nowego Jorku…

Powachlowała się ręką, jakby opędzała się przed chorobą morską.

– Potrzebna będzie ekspertyza…

– Damy sobie czas do poniedziałku?

Madeleine milczała. Dietrich uśmiechnął się.

– Zatem ta sama godzina? – odezwała się w końcu. – Ach, i jeszcze coś. Nie ma co szukać tych dokumentów u mnie w hotelu czy też mnie w jakiś sposób niepokoić… Wszystko znajduje się w bezpiecznym miejscu i…

W rzeczy samej, reszta, to, co najważniejsze, znajdowała się w Grand Hotel Esplanade, w pokoju Paula i Vladi.

– Ależ, pani Joubert! To nie są metody Trzeciej Rzeszy! Jesteśmy ludźmi bardzo cywilizowanymi.

– W takim razie w poniedziałek chętnie zaryzykuję i przyjmę zaproszenie na ministerialną herbatę…

36

Wiadomość była od Madeleine Péricourt. André pospiesznie zanotował ją na skrawku kartki, po czym długo jej się przyglądał.

„Drogi André – stop – dowiedziałam się od przyjaciółki – stop – podobno Léonce Joubert jest w Niemczech – stop – ciekawe, co? Pozdrowienia, Madeleine”.

Najpierw pomyślał, że to kaczka dziennikarska. Ze strony Madeleine było to mało prawdopodobne, ale wiadomość była tak zaskakująca… A jeśli to prawda, skąd ona o tym wiedziała? I kim była ta przyjaciółka, Madeleine już żadnej nie miała…

Nagle znieruchomiał. Zrozumiał, co jest grane. To było niesamowite.

Pomyślał o swojej gazecie, o „Liktorze”, która miała za miesiąc wystartować… Niemożliwe, żeby tyle czekać. Informacja to nietrwały towar. Trzeba kuć żelazo, póki gorące.

Poszukał szybko w swoich papierach, poprosił o numer Léonce Joubert. W sumie jej pierwszej to dotyczy. Albo jest w Paryżu i informacja była fałszywa, albo… Czekając na połączenie, rozważał konsekwencje. Czy tylko on o tym wie? Zapewne tak. Gratulował sobie, że utrzymywał z Madeleine kontakt, nawet jeśli luźny. Zadzwoniła telefonistka – numer nie odpowiadał.

André na łeb na szyję popędził na dół, złapał taksówkę, pojechał do mieszkania Madeleine.

– Wyjechali przedwczoraj – oznajmiła dozorczyni.

Żałowała, że nie może oddać przysługi temu młodemu, tak dobrze się prezentującemu mężczyźnie. Była wdową.

– Pojechali do wód – dodała. – Do Normandii, ale gdzie…

Dostrzegła, że Andrégo to zaskoczyło.

– Z powodu małego, podobno wody dobrze mu zrobią, lekarz tak powiedział.

– Kiedy wracają?

– Kiedy… Pani mówiła o dwóch tygodniach…

Przez chwilę André stał na chodniku, wahając się. Myślał o tym z najwyższą niechęcią, ale nie wiedział, co innego ma zrobić; dwadzieścia minut później był już w „Soir de Paris”.

Jules Guilloteaux miętosił tekst w swoich grubych paluchach.

– Czyżby była w Berlinie… z polecenia męża?

– Nieważne, czy jest jeden, czy dwójka winnych. Jeśli to prawda, to zdrada… Dla Francji to…

– Nieważne, czym jest to dla Francji, dla dziennika to fantastyczne!

– Trzeba by zadzwonić…

– Tralala, do nikogo nie dzwonimy, drogi przyjacielu, chce pan przecieku czy co?

W taksówce każdy robił swoje. André, płonąc z chęci wykrzyczenia Guilloteaux, że za chwilę taka sensacja im się wymknie, pisał felieton, Guilloteaux jak zwykle liczył.

– Jesteście pewni? – zapytał Vitrelle.

Był chudym mężczyzną z rodziny wysokich urzędników państwowych, od zarania dziejów samych absolwentów Politechniki, mającym posłuch u ministra spraw wewnętrznych.

– Mój drogi – odparł Guilloteaux – gdybyśmy byli pewni, nie siedzielibyśmy teraz w twoim gabinecie, a wiadomość już by poszła na pierwszej stronie „Soir”!

– Bardzo wam spieszno! Nie, nie, zadzwonię do kolegi.

Od tego momentu informacja krążyła wartko niczym wiosenna kaskada, dyskretna i obiecująca, ze szczytów ministerstwa spłynęła aż po lochy kontrwywiadu.

– Niech pan niczego nie publikuje, Guilloteaux. W zamian za to pan pierwszy dostanie informację.

– Niezbyt mi to pasuje…

Vitrelle odpowiedział milczącym pytaniem, czego nauczyły go lata w administracji państwowej.

– Nie chcę być pierwszy, chcę być jedyny. Jak nie, od razu to puszczam!

– Zgoda. Będzie pan pierwszy i jedyny! Pasuje panu?

Zaśmiał się głośno, zbyt głośno.

Po powrocie do domu André wrócił do swojego artykułu, ale myślami był gdzie indziej.

Miał być może w ręce wspaniały skandal. Więcej, szansę na rewanż. Joubert nim gardził, więc chciał go teraz jak najszybciej postawić pod pręgierzem.

* * *

Postanowiono, że Paul wysłucha recitalu za kulisami. Oprócz tego, że kalekie dziecko w fotelu inwalidzkim nie bardzo pasowało do wymarzonego przez władze Rzeszy wizerunku ludzkości i że niepotrzebne było dodatkowe zamieszanie podczas spektaklu, który i bez tego zapowiadał się na dość ryzykowny, Paul chciał zostać ze swoją przyjaciółką i z Vladi, która z entuzjazmem podjęła się zadania, nie całkiem świadoma jego rzeczywistych konsekwencji.

Dwadzieścia minut przed rozpoczęciem spektaklu Solange wkroczyła na scenę, mozolnie wspięła się na swój podest i zastygła w bezruchu, wokół niej uwijały się garderobiane i charakteryzatorki, ona zaś, niewzruszona, siedziała przed spuszczoną kurtyną w stanie transu, z którego ocknie się dopiero na sam koniec, zda się na sygnał Boga we własnej osobie, który pstryknie palcami, by sprowadzić ją z powrotem na ziemię. Richarda Straussa, który chciał przyjść się z nią przywitać, nie wpuszczono na scenę.

O wyznaczonej godzinie sala była pełna, wyjąwszy loże dygnitarzy, bo ci kazali na siebie czekać. Paul, którego fotel został ustawiony za boczną kotarą, przyglądał się Vladi, przygotowującej się do wejścia na scenę, jakby to ona była gwiazdą wieczoru.

Szmer głosów na sali, Paul zaryzykował rzut oka. Wchodził kanclerz w asyście swojej świty, mężczyzn w mundurach, kilku eleganckich kobiet; Paul uniósł rękę, a wtedy zdecydowanym krokiem wkroczyła Vladi, niosąc przed sobą cztery razy od niej wyższą drabinę, postawiła ją przed wielkimi planszami malowanego płótna stanowiącymi dekoracje.

Dyskretne okrzyki, gardłowe wrzaski…

Zorientowawszy się, że coś wymyka im się spod kontroli, na scenę wpadło trzech inspicjentów, ale Vladi rozstawiła już drabinę i stała na siódmym lub ósmym szczeblu… Mężczyźni unieśli głowy i zamarli. Na górze Vladi opuszkami palców ujęła i przyciągnęła do siebie skraj płótna, które odklejało się i powoli spadało na podłogę, zwijając się niczym olbrzymie obierzyny owoców i ukazując prawdziwe dekoracje. Inspicjenci, jak zahipnotyzowani, stali tylko i patrzyli. Co takiego miała, czy też czego nie miała, pod spódnicą, żeby trójkę mężczyzn zamienić w taki słup soli? Takie pytanie zadawał sobie Paul i ten moment właśnie wybrała Vladi, by lekko się odwrócić i puścić do niego kokieteryjnie oko, powodując, że parsknął śmiechem.

W kilka sekund odkleiła połowę dekoracji. Powoli, szczebel po szczeblu, zeszła na dół, przestawiła drabinę i znowu na nią weszła, żeby oderwać drugą partię. Co ciekawe, żaden z trójki mężczyzn ani drgnął, by jej w tym przeszkodzić. Zajęli znowu pozycję u stóp drabiny, wpatrzeni w górę jak we wrota raju.

Druga część dekoracji opadła na ziemię, Vladi zeszła i pozbierała fragmenty oderwanego płótna.

Dzwonek na rozpoczęcie spektaklu, który w tym momencie zabrzmiał, podziałał na trójkę mężczyzn z siłą elektrowstrząsu, jeden z nich schwycił drabinę i cała trójka zniknęła za kulisami, nawet okiem nie rzuciwszy na motyw, który się właśnie odsłonił i zajaśniał nagłym blaskiem, kiedy pośród burzy oklasków kurtyna się podniosła.

Sala była pogrążona w ciemnościach, a pośrodku jaskrawo oświetlonej sceny, w powodzi tiulu, jedwabi i wstążek, zasiadała Solange Gallinato, masywna i królewska.

Nim publiczność zdążyła zareagować, zabrzmiała już ta pierwsza, śpiewana a capella nuta, którą wszyscy pragnęli usłyszeć, nuta legendarna, zapowiadająca cztery proste słowa, które obiegły cały świat:

Mój drogi, moja miłości…

Ogromną salą berlińskiej opery zawładnęła magia diwy, której potężny, modulowany, jakby rozdarty bólem głos przemawiał do serca każdego, ale również niepewność, jak zinterpretować motyw dekoracji, niemających nic wspólnego z sielsko-triumfalnymi, płaskimi i pozbawionymi polotu dekoracjami w tonacji banalnej, krzepiącej żółci, które wcześniej zapowiedziano i jak się wydawało, zatwierdzono.

Oto znów jesteśmy w ruinach pałacu

Gdzieśmy się pierwszy raz ujrzeli…

Istotnie, przedstawiały ruiny, ogromną zniszczoną wiolonczelę, zakurzoną i sfatygowaną, jakby znalezioną na strychu, w której brakowało dwóch strun. Instrument, gdyby mu się lepiej przyjrzeć, mógł być również gitarą, ponieważ miał główkę, całkowicie ukrytą pod otwartą ostrygą.

Czyż więc te ruiny, pośród których stoimy,

Są wszystkim, co po nas zostało?

W taki sposób młody malarz, dwudziestodziewięcioletni Hiszpan, sportretował Solange, niejako ją podwoił, jako że naprzeciwko wyobrażającej diwę wiolonczeli, na drugim krańcu płótna, przodem do publiczności niczym paw roztaczała ogon olbrzymia indyczka. Była to zwykła przedstawicielka gatunku kuraków, w sumie jak kura głupia, ze szklistym spojrzeniem i otwartym dziobem, lecz posiadająca coś innym przedstawicielom ptactwa domowego (w tle można było dostrzec kilka maleńkich kuraków) obcego – ten ogromny, strojny, świetlisty, zmysłowy ogon.

Lecz spójrz, w jakim chaosie

pogrążyłeś moje życie…

Podczas tej uwertury, której Solange być może nigdy dotąd lepiej nie zaśpiewała, w którą nigdy nie tchnęła aż tyle wiary, na salę wkradał się chaos. Zawisł nad pierwszymi oklaskami, niepewnymi, rozproszonymi, nerwowymi. Oczy wszystkich skierowane były na lożę kanclerza.

Zgodnie z programem orkiestra zaintonowała pierwsze takty Mein Herz schwimmt im Blut. Ale w tym momencie rozległ się głos Solange. Zdezorientowany dyrygent odwrócił się do diwy, ujrzał jej otwartą prawą dłoń skierowaną w stronę kanału dla orkiestry i samą Solange władczym tonem mówiącą: Bitte! Bitte!

Skonsternowani muzycy zostawili swoje partytury. Przez kilka sekund mogło się wydawać, że próbują zestroić instrumenty. Zapadła cisza. Sala milczała. Solange zamknęła oczy i zaczęła, znów a capella, śpiewać Meine Freiheit, meine Seele Lorenza Freudigera; utwór ten miał utonąć w reszcie programu, z którego jednak uczyniła prawdziwą uwerturę swojego recitalu.

Z zamkniętymi oczami śpiewała: Ich wurde mit dir geboren (Wraz z tobą się urodziłam).

Upłynęła minuta, po czym kanclerz wstał, wszyscy wstali, Solange nadal śpiewała: Ich will mit dir sterben (Wraz z tobą umrę).

Paul za kulisami płakał ze wzruszenia, dostojnicy opuszczali loże, w tłumie publiczności powstało poruszenie.

Solange ciągle śpiewała: Morgen werden wir zusammen sterben (Jutro umrzemy razem).

Sala opustoszała, muzycy wstali, szczęk instrumentów, głos Solange zagłuszyły krzyki i gwizdy…

Na widowni pozostało nie więcej niż trzydzieści rozproszonych osób. Kim byli ci ludzie, tego się nigdy nie dowiemy. Wstali teraz i klaskali. A wtedy w sali zapadły głębokie ciemności i rozległ się donośny śmiech, śmiech Solange Gallinato, który nadal był muzyką.

* * *

W drodze powrotnej w pociągu Paul nie chciał spać w obawie, że wszystko ulotni się jak sen, a on pragnął to zachować w pamięci.

W sali opery berlińskiej zgasły światła, wywołując jednogłośne protesty nielicznych pozostałych widzów. Zabrzmiał śmiech Solange, straszny i pełen rozpaczy. Minęła minuta lub dwie. Za kulisami Paul słyszał ludzi na widowni, którzy po omacku szukali drogi do wyjścia, po czym rozbłysło światło, tuż nad Solange, która uniosła głowę – był to projektor, którego pionowe światło padło na gąszcz tiulu i włosów Gallinato.

Paul złapał za koła fotela, pojawiła się Vladi, to ona znalazła inspicjenta i wyłącznik światła.

Wkrótce tylko ich troje zostało na tej ogromnej scenie, na koniec tego recitalu, który trwał niespełna dwadzieścia minut, ale wypełnił ich jak całe długie życie.

Vladi uklękła przed Solange, dołączył do nich Paul. Objęli się i trwali tak przez długą chwilę.

– No, Pinokio, ruszmy się!

Ale zamiast spróbować się podnieść, Solange objęła dłońmi twarz Vladi.

– A ty, ty masz piękną duszę…

Nachyliła się i cicho, niemal bezgłośnie, zaśpiewała pierwsze nuty z Manon: Ah, quel beau diamant…, a potem ją ucałowała. I westchnęła.

– A oto nareszcie gwóźdź programu: Solange Gallinato podniesie się.

Co też uczyniła.

Oto trójka naszych bohaterów na scenie opery w Berlinie. Po prawej Władysława Ambroziewicz, zwana Vladi. Wiele przeżyła, ale nic nigdy nie zachwiało jej wiarą w życie, jej pragnieniem, by żyć i korzystać z życia. Nie przejmowała się opiniami innych na swój temat, kochała mężczyzn, seks, szybkie romanse, zawrotne orgazmy, ma prawie trzydzieści lat, solidną posturę, wielki apetyt, jaskółcze serce i tego wieczoru coś się dla niej skończyło, o czym jeszcze nie wie.

Po lewej Paul Péricourt w fotelu inwalidzkim. W jego życiu również wiele się zdarzyło, odkąd ujrzeliśmy go rzucającego się z okna drugiego piętra na katafalk dziadka. Znaliśmy go jako dziecko nieme, niemal katatoniczne, bliskie śmierci, potem pewnej grudniowej nocy 1929 roku krzyczące na wspomnienie najbardziej odrażających scen, jakie mogą się przydarzyć w dzieciństwie; widzieliśmy, jak otula się muzyką niczym płaszczem, zakochanego w tej gwieździe, której głos przeszył na wskroś jego życie.

A między nimi ona, Solange Gallinato, która z laską w każdej ręce ciężko kroczy, schodząc ze sceny po najbardziej pamiętnym recitalu w jej życiu.

Trzy istoty bliskie załamania.

Ten wieczór odmieni ich życie.

Zza kulis wyłania się jakiś cień, to dyrygent orkiestry, która nie zagrała nawet czterech taktów z całego recitalu. Co ten tu jeszcze robi?

– Dziękuję – mówi teraz, wzruszony do łez.

– Ależ za co? – odpowiada Solange.

Wie jednak za co.

Z tyłu za nimi na scenie trzej mężczyźni modlą się do wszystkich świętych, żeby następnego dnia nie mieć kłopotów. Drą dekoracje hiszpańskiego malarza i upychają w wielkich workach fragmenty dzieła, którego nikt już nigdy nie zobaczy.

– Możemy prosić o trochę więcej światła? – pyta Solange.

Zwykle w jej garderobie jest pełno ludzi, wielbiciele, dygnitarze, krytycy, a ona z udawaną skromnością się puszy. Tego wieczoru nie ma nic ani nikogo. Często bywała z siebie zadowolona z drugorzędnych powodów, dzisiejszego wieczoru jest z siebie dumna, a to co innego.

– Widziałeś coś takiego, Pinokio?

Zmywa makijaż, Vladi podaje jej waciki, balsam.

Takie właśnie obrazy znów widzi Paul w pociągu jadącym do Paryża. Jakże żałuje, że nie mogła w tym uczestniczyć jego matka…

– Chodźmy – mówi do Vladi. – Pewnie jesteś głodna.

– No jasne.

Pociąg jedzie dalej do Paryża.

Paul nareszcie śpi. Trochę chrapie, Vladi uwielbia ten dźwięk. Dla niej to oznaka snu wolnego od wszelkich trosk, nie to co ten młody konduktor François, François i jak dalej, nieważne… Kessler! Tak, Kessler.

W korytarzu rozmawiają ze sobą po niemiecku. Wyjaśnia, że zastępuje kolegę, uśmiecha się. Ale nie mówi, że to on poprosił o to zastępstwo, żeby znów zobaczyć Vladi, bo nie miał jej adresu, nie znał nawet nazwiska, zapamiętał tylko datę jej powrotu do Paryża.

* * *

Solange Gallinato jedzie do Amsterdamu. Przez Hanower, nie pozostawiono jej wyboru. Wieczorem do jej pokoju wtargnęli niemieccy żołnierze, dziewczyny w mundurach spakowały jej walizki, trzeba było widzieć jak. Ale nie popędzali jej, musieli dostać rozkazy, ważne, żeby natychmiast opuściła Berlin, więc Amsterdam, to najbliższy pociąg, zgoda, Solange pomyślała, że pod koniec tygodnia wróci do Mediolanu, nigdzie na stałe nie mieszka, a już zwłaszcza nie tu. Trochę jej przykro z powodu tego hiszpańskiego malarza, ale on będzie się z tego śmiał, widziała go raz, ładny chłopiec, wesoły, nonkonformista.

Co do Straussa, to nawet nie przyszedł jej pożegnać, nie przysłał choćby liściku, jest bardzo zły, można go zrozumieć.

Solange myśli o Pinokiu. I o tej Polce, która weszła na drabinę, to ci charakter, ta dziewczyna.

Jest zmęczona.

Ponieważ nie przygotowała się do wyjazdu, nie ma nic do czytania, zasypia. Wyobraźcie sobie tę scenę. Wagon pierwszej klasy, nocny pociąg, cały przedział zarezerwowany dla tej legendarnej kobiety, tak otyłej, że nie jest w stanie wstać, bo nie ma przy niej nikogo, kto by jej w tym pomógł. Zwykle otaczają ją ludzie, nadskakują jej, rozmawiają z nią, tej nocy jest sama, wypędzona z miasta. Z Berlina, gdzie swego czasu odnosiła sukcesy, Richard Strauss zawsze tylko ją lubił, tak pisał w swoich listach. Konduktor dyskretnie zapukał, tak? Otworzył drzwi, kontrola biletów, jest pod wrażeniem, wybaczy pani, zamknął z powrotem, Solange wzbudza lęk, jest już tylko pomarszczoną masą rozpartą na siedzeniu, sapiącą jak wieloryb.

Tak naprawdę jest małą dziewczynką.

Ma siedem lat, jest w wieku Paula, kiedy wyskoczył przez okno. Jej ojciec nareszcie wrócił, cuchnie winem, w kuchni przewracają się krzesła, dziewczynka wstaje, już przywykła, matka leży na stole, a ojciec na niej, co nie przeszkadza mu ją bić, dziewczynka podbiega, odciąga ojca, ale jest silny, żylasty jak młody pęd winorośli, pracuje na dworze, muskuły jak z żelaza, dziewczynka unosi nad głową jedyne, co znalazła, patelnię do smażenia ciężką jak kowadło, spuszcza mu ją na tył głowy, cios zwalający z nóg. Ojciec przewraca się na bok, wszędzie krew, matka będzie spała z dziećmi, a on niech się wykrwawi, niech zdechnie, i tak jest przez cały czas, cały czas, ten ojciec jest jak zwierzę w klatce. Codziennie wnosi ze sobą porcję przemocy, strachu, dzieci są całe w siniakach, w szkole nikt nic nie mówi, to wieś, gdyby tak policzyć wszystkich, którzy mają siniaki…

Która godzina, gdzie jesteśmy? Z trudem sobie przypomina, ale czuje ból, który pochodzi z daleka, ból pierwotny, obrazy ożywione stukotem pociągu, który rozbrzmiewa w jej trzewiach. Amsterdam, jest tam z Maurice’em Grandetem, pięknym jak Apollo, niemal jak kobieta, to tam Maurice komponuje Gloria mundi, w ciągu jednego tygodnia, kiedy bez przerwy padał deszcz. Mieszkają w hotelu z oknami wychodzącymi na kanał, mogliby ten tydzień spędzić w łóżku i kochać się, ale Maurice pisze, Solange się nad nim pochyla, chłonie jego zapach, z zamkniętymi ustami nuci dźwięki zapisane na partyturze, która z godziny na godzinę się zapełnia, wiele podartych stron, Solange cierpliwie czeka, Maurice nareszcie się kładzie, pada na nią wyczerpany, ona wchłania go w siebie, ale kiedy się budzi, Maurice już pracuje przy tym małym stoliczku, twarzą do okna, do kanału. Kiedy skończył, całe popołudnie spędzają w hotelowym salonie, Maurice siedzi przy starym pianinie, Solange z partyturą w ręce śpiewa, w końcu klienci proszą o ciszę, ale potem wszyscy się śmieją i proszą o autografy. Kiedyś w Melbourne podszedł do niej mężczyzna i pokazał jej menu z hotelowej restauracji, które wtedy podpisała, był tam również podpis Maurice’a, Solange się rozpłakała.

Z innego znów okna widać morze, są na Lazurowym Wybrzeżu, Maurice jest taki piękny, wciąż taki piękny, Solange kupiła mu rolls-royce’a, istne szaleństwo, zjawiają się żandarmi, dzwonią, ona jest jeszcze w koszuli nocnej, odwracają się, żeby mogła narzucić peniuar, i po prostu mówią, że Maurice nie żyje.

Swój talent w całości zawdzięcza krzywdzie i cierpieniu, gdyż pod takim znakiem się urodziła, jest dzieckiem bólu, od początku do końca, i oto koniec.

Jest druga nad ranem, pociąg wystukuje swoją spokojną monotonną melodię, która każe spać i śnić, Solange śpi i śni, za chwilę wjedziemy na dworzec w Amsterdamie, młody konduktor stuka swoim kasownikiem w szybę przedziału, jesteśmy w pierwszej klasie, podróżnym należą się względy. Proszę pani? Za kilka minut będziemy na miejscu.

Solange jest jeszcze w Berlinie, Bitte, bitte! – woła, nie wiedziała, że zdobędzie się na tyle gwałtowności, na tyle odwagi. Jest szczęśliwa, że zorganizowała ten koncert, wbrew tym ludziom, których z całego serca nienawidzi. Zapewne na próżno, ale to zrobiła.

Śpiewa. Potem nuci, szepcze:

Morgen werden wir…

Pociąg wjeżdża na dworzec w Amsterdamie.

…zusammen sterben.

Solange Gallinato, urodzona jako Bernadette Traviers w Dole w departamencie Jura, umarła.

37

– Nie zaproponuje mi pan herbaty, panie Dietrich?

Madeleine udawała niefrasobliwość, lecz od dwóch dni nie zmrużyła oka.

Kolację zjadła w restauracji na Leipziger Strasse, dokładnie o tej porze, kiedy miał się odbyć koncert Solange. Ciekawe, co tam się działo? Co takiego mogła jeszcze ta zwariowana Solange wymyślić, żeby zwrócić na siebie uwagę? Po kolacji, chcąc się wyciszyć, Madeleine spacerowała po ulicach Berlina, spoglądała na zegarek, dwudziesta druga, dwudziesta druga trzydzieści, dobrze, może już wracać.

Byłoby to nieostrożne, gdyby Paul zostawił jej liścik w hotelu czy zadzwonił. Była skazana na brak wiadomości, to ją dobijało.

Przewracała się w łóżku z boku na bok. Rano była wykończona. A tu jeszcze jeden długi dzień czekania. Była niedziela, Paul i Vladi powinni już siedzieć w pociągu do Paryża.

– Tak, dziękuję, panie Dietrich, spałam znakomicie. Niemieckie hotele warte są każdej pochwały.

– Wykorzystała pani tę niedzielę, żeby zwiedzić miasto?

– Jak najbardziej. Wspaniały kraj.

Nie wychodziła z hotelu. W lobby i na ulicach mężczyźni tylko się zmieniali, nie zrobiłaby kroku, o którym Günterowi Dietrichowi by nie doniesiono, równie dobrze mogła zostać w pokoju, zamawiać posiłki na górę, przeżywać chwile to strachu, to wściekłości. Myślami podróżowała z Paulem.

– Przykro mi, pani Joubert, lecz moi przełożeni uważają, że suma jest zbyt wygórowana.

Dietrich podał herbatę, dokończył anegdotę o bibliotece Sainte-Geneviève, po czym znienacka przeszedł do sedna sprawy:

– Nasi inżynierowie uznali, że nie są wystarczająco zainteresowani dokumentami, które pani dostarczyła.

Madeleine odetchnęła z ulgą. Czyli nie grzebali głębiej w tożsamości Léonce Joubert. Być może ich ludzie we Francji potwierdzili, że Léonce faktycznie, tak jak jej Madeleine przykazała, nie sposób w Paryżu znaleźć. Co do reszty, każde z nich grało swoją rolę: byłoby bardzo złym znakiem, gdyby na tym etapie negocjacji Dietrich przystał na jej warunki. Odrzucenie ich dla zasady potwierdzało wartość tego, co im chciała sprzedać.

– Jestem bardzo zawiedziona, panie Dietrich. Ale rozumiem. A skoro o tym mowa, teraz mogę już panu w zaufaniu wyznać: mój mąż zawsze uważał, że należało się zgłosić do Włochów.

– Włosi nie mają pieniędzy!

– Staję na rzęsach, by mu to wytłumaczyć! Ale mój mąż taki już jest, jak raz sobie coś umyśli… „Nikt w Europie nie ma pieniędzy, ale prawda jest taka, że jeśli ma się ochotę coś kupić, sięgnie się do ostatnich zasobów i zawsze znajdą się środki, by za to zapłacić”, mówi. Jego zdaniem pan Mussolini nie zadowoli się drugoplanową pozycją przy panu Hitlerze! Jeśli w zeszłym miesiącu marszałek Balbo przeprowadził swoją eskadrę hydroplanów z Rzymu do Chicago, to nie po to, by zrobić wrażenie na gawiedzi! Ale dlatego, że państwo faszystowskie ma własne ambicje w związku z lotnictwem wojskowym…! Co do mnie, panie Dietrich, nie ukrywam, że to wszystko mnie trochę przerasta. To są męskie sprawy.

Madeleine wstała.

Widać było, że Dietrich jest zakłopotany.

– Jedno pytanie, jeśli pani pozwoli. W wypadku, gdyby moi przełożeni zmienili zdanie – ściszył głos do konfidencjonalnego tonu – wie pani, jacy są szefowie, dziś mówią jedno, następnego dnia co innego… W jaki sposób życzyłaby sobie pani, by owe „koszty” pani męża zostały uiszczone?

Madeleine z powrotem usiadła.

– W tej kwestii, panie Dietrich, mamy bardzo podzielone zdanie. On chciałby przelew, ja wolałabym gotówkę, to bardziej, rozumie pan… nieuchwytne. Jeśli jest pan za harmonią w małżeństwach, najlepiej oddać sprawiedliwość każdej ze stron. Pół na pół.

Sięgnęła do torebki i wyjęła kartkę.

– Oto dane bankowe. Na wypadek gdyby… rzecz jasna.

Dietrich wziął kartkę. Tknięty wątpliwością, zapytał:

– Ten rachunek nie jest… na nazwisko pani męża. Czy to prawidłowe?

– To znaczy… Tak, to prawda. To jest rachunek… jak by to powiedzieć… uśpiony. Gustave ceni dyskrecję. Mogliby się znaleźć jacyś nieżyczliwi ludzie, takich nigdzie nie brakuje.

Wydawało się, że argument nie do końca Dietricha przekonał.

– W wypadku, gdyby pańscy przełożeni zmienili zdanie – ciągnęła Madeleine – ideałem byłoby, żeby pochodzenie funduszy było dyskretne, że tak powiem. Żeby pochodziły, dajmy na to, z jakiejś zagranicznej firmy, tak by mogło to wyglądać na zapłatę zamówienia…

– Rozumiem… Zatem połowa na ten rachunek – trzymał w palcach wydruk – a druga połowa dla pani, czy tak?

– Tak.

Madeleine wstała.

– Dziś wieczorem wyjeżdżam z Berlina. Sądzi pan, że pańscy szefowie mogą zmienić zdanie… szybko?

– To całkiem możliwe, pani Joubert. Z wyjątkiem gotówki. To jest już znacznie bardziej skomplikowane. W tak krótkim terminie…

Madeleine zrobiła przekorną minę, jakby się z nim droczyła.

– Nie powie mi pan chyba, że coś tak doskonale zorganizowanego jak sławna Trzecia Rzesza nie posiada gdzieś jakiejś małej skarbonki…!

Wczesnym popołudniem Madeleine siedziała jak na rozżarzonych węglach, czas płynął, spakowała walizkę, czatowała przy oknie, sprawdzała, czy telefon w pokoju dobrze działa. A potem telefonistka zawiadomiła ją, że w salonie czeka na nią jakiś wojskowy, Madeleine przeoczyła jego przyjście.

Zeszła na dół ze swoją teczką, którą mężczyzna wetknął pod pachę i krótkim gestem pokazał na ulicę. I na drzwi obrotowe, które wskazywał z taką miną, jakby ją wypędzał. Podjechał samochód, czarna limuzyna, młody wojskowy władczym tonem powtarzał swoje.

Portier przetłumaczył.

– Ten samochód czeka na panią.

– Ale jak to…

– Pani bagaże zaraz będą dostarczone, mówi, żeby się pani nie bała.

Podano jej płaszcz, mechanicznym krokiem opuściła hotel, wojskowy przytrzymał przed nią drzwi, wsiadła do samochodu. Przez szybę widziała, jak pokojówki znoszą jej walizki. Obok niej na siedzeniu leżała bardzo gruba koperta z poleceniem dokonania przelewu w trakcie operacji na rachunek, który wskazała, oraz plikami banknotów grubości jej ręki.

Puk, puk, to portier, Madeleine rozejrzała się za pokrętłem, żeby opuścić szybę. Obok niego stał młody wojskowy, kończył jakieś zdanie po niemiecku. Nachyliwszy się do niej, portier przetłumaczył:

– Major Dietrich życzy pani wspaniałej podróży powrotnej do Paryża.

* * *

Léonce uciekła, co za ulga, ta dziewczyna była nic niewarta, ale Gustave Joubert był oburzony jej nędznym włamaniem. Kazał wykonać kopie patentów, ale główny dziennik pokładowy, w którym skrupulatnie dzień w dzień notowano wszystko, nad czym pracowano w biurach badawczych, wyniki testów, wytyczne, decyzje, w którym iść dalej kierunku, był wielką stratą. Ta kretynka Léonce musiała zabrać dokumenty w pośpiechu, nie wiedząc, o co w nich chodzi.

By na nowo wystartować jak trzeba, Joubert sporządził plan finansowy, bazujący na sprzedaży domu i jego firmy, ale główną trudnością było odtworzenie dokładnego stanu prac w momencie ich wstrzymania, żeby móc je na nowo podjąć. Usiadł w gabinecie, otworzył kartony archiwów przywiezionych z Pré-Saint-Gervais i przez długie godziny czytał je, sortował, robił notatki, szukał i porównywał wyniki; było to zajęcie niezwykle czasochłonne, bardzo żmudne i często przygnębiające.

Wielka rezydencja Péricourtów zamieniła się w pałac duchów. Nazajutrz po włamaniu służba została zwolniona. Joubert zatrzymał jedynie Thérèse, kucharkę, która dwa razy dziennie przynosiła mu posiłek i niezależnie od pory dnia zastawała go w szlafroku i nieogolonego, pośród morza dokumentów, ostrożnie, Thérèse, przejdź bokiem, musiała obchodzić sterty papierów, przestępować przez kartony, a kiedy wychodziła, jej pracodawca, rozgorączkowany i skupiony, dalej siedział pochylony nad dokumentami i nierzadko, przynosząc następny posiłek, zastawała poprzedni nietknięty. Robienie majątku było bardzo męczące, ale nic nie było tak wyczerpujące jak robienie plajty.

Joubert wymówił najem w Clichy, wystawił na sprzedaż rezydencję, oddał obrabiarki za jedną trzecią wartości, by zapewnić sobie płynność finansową, sytuacja była bardzo napięta. Nikt już do niego nie dzwonił. Przestał istnieć.

* * *

Jedenastego września, pięć dni po ucieczce Léonce, przyszli policjanci. Joubert zwlekał z zejściem na dół, gdyż porównywał właśnie daty i wyniki testów kompresji, ale również dlatego, że dla niego to włamanie zostało już zaliczone w poczet zysków i strat. Nagle uniósł głowę. A jeśli odnaleźli Léonce? I jeśli położyli rękę na brakujących mu dokumentach? Jednym skokiem znalazł się na podeście.

To nie był ten sam policjant co poprzednim razem. Joubert skrzywił się; dwaj mężczyźni, którzy mu towarzyszyli, nie przyszli w mundurach, to nie dzielnicowy komisariat ich przysłał. Tknął go niepokój.

– Nadinspektor Marquet. Czy możemy porozmawiać, panie Joubert?

Instynktownie wyczuł, że nastąpił jakiś zwrot. W złym kierunku. Powoli zszedł na dół, spojrzał na dominujący nad holem wielki portret Marcela Péricourta i poczuł się przyłapany na gorącym uczynku.

Nadinspektor, celem powetowania sobie rozpaczliwie banalnej aparycji, nosił wielkie faworyty, grube jak kotlety, niemal komiczne. Podał Joubertowi wizytówkę, na którą ten nawet nie spojrzał.

– Przykro mi, ale jestem bardzo zajęty…

– Z pewnością znajdzie pan trochę czasu, by porozmawiać o swojej małżonce, panie Joubert…

Otrzymaliśmy dziś potwierdzenie, że pani Léonce Joubert, żona byłego bankiera, który niedawno ogłosił upadłość, przebywa obecnie… w Berlinie! Tak, wzrok was nie myli, w teutońskiej stolicy!

Zdecydowała się nawet zatrzymać w hotelu Kaiserhof na Wilhelmplatz, w miejscu chętnie uczęszczanym przez nazistowskie władze, gdzie do czasu promocji na kanclerza mieszkał sam Hitler.

Czyż nie wolno podróżować, dokąd się chce? Wolno. Ale wtedy trzeba nam będzie wyjaśnić, z jakiego powodu dziewiątego września widziano panią Léonce Joubert wchodzącą do gmachu Reichsluftfahrtministerium, innymi słowy, ministerstwa niemieckiego lotnictwa?

– Jak to, ministerstwa lotnictwa?

– To pewne, panie Joubert, nasze służby kontrwywiadu nie mają co do tego żadnych wątpliwości.

On, długoletni bankier, otrzaskany był z wszelkiego rodzaju podstępnymi numerami, ale tego nie przewidział. Léonce pojechała do Niemiec sprzedać jego projekt? Nie mógł w to uwierzyć, ale zdołał nad sobą zapanować.

– Moja żona zniknęła szóstego września, wcześniej ograbiwszy nasz dom, zabrała swoją biżuterię i pieniądze kucharki. Zresztą zgłosiłem to na policji. Nie ponoszę żadnej odpowiedzialności za jej poczynania.

– Hmmm…

Inspektor drapał się po faworytach z odgłosem podobnym do chrobotania termitów, bardzo nieprzyjemnym.

Im dłużej Joubert o tym myślał, tym bardziej ta historia wydawała mu się nieprawdopodobna. Léonce nie była na tyle rozgarnięta ani na tyle odważna, by porwać się na takie ryzyko. Zastawiono na niego pułapkę. Nie da się w nią schwytać.

– Zna pan kogoś w Ministerstwie Lotnictwa Rzeszy, panie Joubert?

– Nikogo.

– Ona też nie?

– Niby skąd mam to wiedzieć?

– To pańska żona…

Joubert wziął głęboki oddech.

– Panie inspektorze, moja żona jest dziwką. Była nią, zanim ją poślubiłem, przymknąłem na to oczy, ale dziwką pozostała, ponieważ to leży w jej naturze. Ostatnio spotkało mnie trochę kłopotów zawodowych, o czym pan zapewne wie, i moja żona, którą interesuje wyłącznie mój majątek, uznała, że dość już zrobiła. Okradła, bardzo nieudolnie zresztą, naszą rezydencję i nie wyobrażam sobie jej jadącej do Berlina z dokumentami, których nie byłaby w stanie nawet przeczytać!

– A jednak pojechała do… Reichs-luft-fahrt-ministerium… no, do tego ministerstwa. Dziewiątego września. I jedenastego wróciła.

Policja jest zdezorientowana. Najpierw głośne bankructwo, które puszcza rodzinę Joubertów z torbami. Potem włamanie, w trakcie którego znikają plany lotnicze, na których Niemcy chętnie położyliby łapę. I wreszcie żona, która w Berlinie zostaje dwukrotnie przyjęta w Ministerstwie Lotnictwa.

Powiedzmy sobie otwarcie: to wszystko pachnie zdradą. Czy pan Joubert sprzedał Niemcom francuskie tajemnice przemysłowe, ważne z punktu widzenia bezpieczeństwa terytorialnego?

– Oskarża mnie pan… o zdradę?

Ciężar oskarżenia go przestraszył. Ludzi skazywano na śmierć za mniejsze rzeczy.

– Do tego jeszcze nie doszliśmy, panie Joubert, ale fakty są bulwersujące.

– To do was należy udowodnienie, że zdradziłem mój kraj, a nie do mnie dowiedzenie własnej niewinności!

– Najlepiej, panie Joubert, gdybyśmy mogli skonfrontować pana obronę z obroną pańskiej małżonki.

– Uciekła, więc nie bardzo wiem, jak…

– Wraca. Pani Joubert znajduje się w pociągu jadącym do Paryża. Nasi agenci potwierdzili jej wyjazd z Berlina. Po przekroczeniu granicy, jak tylko wysiądzie, zostanie natychmiast przesłuchana.

Joubert sam już nie wiedział, co o tym myśleć. Skoro Léonce stamtąd wracała, to znaczy, że tam była. Czyżby to była prawda? Przeraził się.

– Jeśli nie dojdzie do wypadku – ciągnął policjant – jutro znajdzie się w Paryżu. Zaraz po jej przyjeździe… Gdyby pan nie miał nic przeciwko konfrontacji z nią…

– Niczego sobie bardziej nie życzę! – wrzasnął Joubert.

Niebo przejaśniało, chmury się rozstępowały, jutro znajdzie się z nią twarzą w twarz, w mig się z tą dziwką rozprawi, dowiedzie swojej niewinności.

– Tak, świetnie, skonfrontujcie nas, tylko o to proszę…

* * *

Granica.

Pociąg zatrzymuje się, jest noc, funkcjonariusze wsiadają, każą otwierać bagaże. Inni wartują na peronie, filtrują wysiadających podróżnych.

Madeleine przywołuje tragarza, każe wyładować swoje walizki, podchodzi do stanowiska kontroli, podaje swój paszport.

– Pani Péricourt, Madeleine.

Czekają, kiedy wysiądzie kobieta, niejaka Léonce Joubert, Francuzka, ale to nie ta.

Madeleine uśmiecha się, celnik jest zadowolony, zdjęcie odpowiada osobie, a z tym bywa różnie, następny, proszę.

Jest zimno. Madeleine odwraca się, sprawdza, czy tragarz za nią idzie. Przed dworcem kilka taksówek, podróżni przepychają się, który pierwszy.

Jakiś samochód daje znak światłami, wysiada mężczyzna, rusza w jej kierunku.

– Dobry wieczór, panie Dupré…

– Dobry wieczór, Madeleine.

Chwyta za walizki, Madeleine rozczula łatwość, z jaką je podnosi. Otwiera drzwi samochodu. Madeleine wsiada.

– Wszystko dobrze poszło? – pyta Dupré, ruszając. – Wygląda pani na wykończoną…

– Nie żyję…

Samochód wyjeżdża z miasta.

– Panie Dupré…

Madeleine kładzie dłoń na jego udzie, lekko.

– Panie Dupré, może trochę na to za późno, ale okropnie chce mi się spać… Może jest tu gdzieś jakiś zajazd czy coś, żeby… Chcę powiedzieć, jakiś pokój…

– Pomyślałem o tym, Madeleine, za kwadrans tam dotrzemy, będzie pani mogła odpocząć.

* * *

Samochód zatrzymał się, lecz ona nie może się obudzić.

– Madeleine… – nalega Dupré. – Jesteśmy na miejscu.

Otwiera oczy, nie wie, gdzie jest, a, tak, dziękuję, przepraszam, panie Dupré, pewnie wyglądam jak jakaś wariatka.

Wysiada, jest zimno, szybko, drzwi gospody, Dupré wszystko załatwił, tu są klucze, pierwsze piętro. Podtrzymuje ją za łokieć, Madeleine chwieje się ze zmęczenia, proszę teraz spać.

Madeleine nachyla się do niego, niech pan nie zostawia walizek bez nadzoru, jest w nich dużo pieniędzy…

Dupré odwraca się na pięcie, Madeleine wchodzi do pokoju. Uroczy. Elegantszy, niżby przypuszczała. Rozbiera się, myje.

Nie wszedł na górę, Madeleine spogląda przez okno, pan Dupré stoi na dziedzińcu, pali papierosa. O łydki ociera mu się czarny kot, Dupré pochyla się, żeby go pogłaskać, kot pręży grzbiet, na pewno mruczy, Madeleine go rozumie.

Kładzie się, czeka. Pan Dupré puka lekko do drzwi, nieśmiało wsuwa głowę. Potem wchodzi.

– Nie śpi pani…

Jest zatroskany, przysiada na brzegu łóżka.

– Madeleine, muszę pani coś powiedzieć…

Madeleine ściska się serce, czuje, że ją opuści.

– Pomagałem pani… Zrobiłem wszystko, o co pani prosiła. Ale to…

Chciałaby coś powiedzieć, lecz zaschło jej w ustach, nie może.

– Nie jest to z mojej strony przypływ patriotyzmu, niech mnie pani dobrze zrozumie, ale pomagać nazistom…

– O czym pan mówi?

– Dostarczać im wyniki badań, które mogłyby im pomóc w…

Madeleine usiadła. Uśmiechnęła się.

– Ależ, panie Dupré, nigdy bym czegoś takiego nie zrobiła! Za kogo mnie pan uważa?

Zapalczywość Madeleine go zaskakuje.

– Ale przecież… te plany…

– Rzeczywiście, dałam majorowi Dietrichowi cztery strony, pozwalające mu potwierdzić wartość tego, co im sprzedawałam. Ale na odjezdnym wręczyłam mu dokumentację „hipotezy zarzuconej”. Zajmie im kilka dni, nim się zorientują, że to badania, które donikąd nie prowadzą.

Teraz z kolei uśmiecha się Dupré. Po raz pierwszy, odkąd go znam, myśli Madeleine.

– A teraz, panie Dupré, czy zechciałby pan mnie pokryć, proszę?

* * *

Po powrocie do Paryża Paul zredagował list do Solange. Napiszesz do mnie do Mediolanu, Pinokio, obiecujesz? Ściskała go tak, że mało się nie udusił. To, co chciał jej powiedzieć, brzmiało paradoksalnie. Recital, który pozostawił w nim najwspanialsze wspomnienie, był tym, w którym Solange śpiewała najmniej.

Zasiadł do pisania listu, lecz nie zdążył go dokończyć.

Dwunastego września paryskie gazety doniosły o śmierci Solange Gallinato w pociągu jadącym do Amsterdamu.

Vladi trzymała w ręce gazetę i wpatrywała się w nią jak zahipnotyzowana. Nie trzeba było umieć czytać, by domyślić się, że tytuł pod zdjęciem śpiewaczki donosi o jej śmierci.

Paul nie płakał, ale wpadł w gniew. Kazał się znieść do kiosku, kupił wszystkie dzienniki, wrócił na górę, z uwagą przeczytał każdy artykuł mówiący o Solange, a potem rozrzucił wszystko po pokoju, załamany i rozdarty. Co powinien zrobić? Ponieważ diwę znaleziono w przedziale pociągu, dziennikarze, chcąc wiedzieć więcej, zwrócili się o informacje do Berlina. Rzesza sfabrykowała od początku do końca wyssaną z palca wersję, w którą prasa ochoczo uwierzyła. Po wspaniałym koncercie śpiewaczka zapragnęła osobiście powitać pana Hitlera w jego loży. Przy tej okazji ponownie wyraziła swoją tak gorącą ufność, nadzieję oraz najgłębsze poparcie dla Wielkiej Rzeszy, że kanclerz zaprosił ją na kolację, z którego to zaproszenia ze względów zdrowotnych nie mogła, niestety, skorzystać. Skarżyła się bowiem na skrajne wyczerpanie. Zaalarmowane jej osłabieniem władze zaproponowały, by odwołała następne recitale, oraz zorganizowały jej wyjazd następnego dnia do Amsterdamu, dokąd pragnęła się udać. Na odjezdnym zapewniła jeszcze panów Goebbelsa i Straussa, że recital w Berlinie „zachowa w pamięci i w sercu jako najważniejszy moment w całej swojej karierze”. Nikt nie wątpił, że po głośnych deklaracjach wygłaszanych przez Solange pod adresem nowego reżimu fakty przytoczone przez ministerstwo informacji są najzupełniej prawdziwe.

Paul napisał listy po kolei do wszystkich dzienników, przedstawiając własną wersję wydarzeń. A wieczorem, u kresu sił, zalał się łzami.

Płakał przez cały tydzień.

Nie pozwolił Vladi nastawić płyty, by posłuchać głosu Solange. Minęło wiele miesięcy, nim mógł go znowu bez bólu słuchać.

„Gorąca orędowniczka nazizmu została pochowana w Mediolanie w obecności najwyższej elity włoskiego faszyzmu”.

Dla Paula było to wyjątkowo okrutne kłamstwo. Potrafił być równie wściekły i zawzięty jak jego matka.

* * *

Byli to ci sami policjanci, woleli, żeby się to u nich odbyło, co Joubert uznał za dobrą monetę. Pociąg z Berlina przyjeżdżał późnym popołudniem, była już osiemnasta, chciał jak najszybciej znaleźć się z Léonce twarzą w twarz, nienawidził jej.

Odkąd dowiedział się o jej zdradzie (i głupocie, na co ta kretynka liczyła?), nocami do niej mówił, lał ją po twarzy, rano, gdyby mógł, otworzyłby z hukiem drzwi, wywlókł ją z łóżka i ciągnąc za włosy, wyrzucił przez okno.

Gdyby jego plany znalazły się w Niemczech, oznaczałoby to koniec jego projektu, byłby definitywnie zrujnowany, ale przynajmniej wyszedłby z tego bez szwanku, za to ją czekałoby więzienie albo i gorzej.

Włożył płaszcz. Policjanci czuli, jaki jest spięty, gotowy wybuchnąć. Mieli już wyjść.

– Jak to: nie aresztowaliście jej? – Trzymał jeszcze rękę na klamce.

– Nie, panie Joubert. Udało jej się zmylić czujność celników i naszych agentów rozstawionych po trasie. Nikt nie widział, żeby wysiadała, ale w Paryżu w pociągu już jej nie było…

Powalony tą wiadomością Joubert wpatrywał się to w jednego, to w drugiego policjanta. Zrobił krok w tył.

– Zechce pan z nami pójść, panie Joubert.

Był ogłuszony. Skoro Léonce nie przyjechała, to po co go zabierają? Wsiadł do samochodu z tyłu, za policjantem, który prowadził.

Na najbliższych czerwonych światłach spojrzał przez okno.

W pierwszej chwili to do niego nie dotarło. Przyśniło mu się czy co? Czy aby nie Madeleine Péricourt dostrzegł w stojącym obok samochodzie? Wizja była przelotna, ale tak nagła i nieoczekiwana… Brutalna, to właściwe słowo.

Co tu robiła? To nie jej dzielnica. Czy to przypadek, że się tu znalazła?

Miał mętlik w głowie, kiedy znalazł się przed komisarzem z zaczeską; towarzyszył mu jakiś elegancki mężczyzna o surowej twarzy, który się nie przedstawił, ale wyglądał na jego przełożonego.

– Uważamy, że był pan w pełni poinformowany o podróży pańskiej żony do Berlina…

– Od was się o tym dowiedziałem!

– Bez wątpienia posłużyła się fałszywymi dokumentami, żeby wysiąść z pociągu, i teraz gdzieś czeka, by pan do niej dołączył…

– Pan żartuje!

– A wyglądamy na takich? – spytał drugi mężczyzna.

Sprawiał wrażenie kogoś z ministerstwa. Sprawiedliwości? Otworzył kartonową teczkę.

– Czy zna pan Manzel-Fraunhofer-Gesellschaft?

– Nic mi to nie mówi.

– To szwajcarska firma. Oficjalnie zajmuje się handlem import-eksport, ale to przykrywka. W rzeczywistości jest spółką należącą do niemieckiego państwa. Obsługuje dyskretne operacje handlowe, z którymi Rzesza nie życzy sobie być kojarzona.

– Nie widzę…

– Przelała właśnie dwieście pięćdziesiąt tysięcy franków szwajcarskich na konto Française d’aéronautique, spółki należącej do pana.

Joubert był wstrząśnięty.

– Nie rozumiem…

I mówił szczerze.

– Francuskie służby kontrwywiadu nie mają co do tego żadnych wątpliwości. Stronice z pańskich prac badawczych widziano na biurkach Ministerstwa Lotnictwa Rzeszy.

– Moja żona…

– Zażądamy od pańskiej żony wyjaśnień, o ile ją znajdziemy…

W tym momencie, nie potrafiłby powiedzieć dlaczego, przypomniała mu się dostrzeżona w przelocie godzinę temu twarz Madeleine Péricourt.

Nie zdążył się zastanowić, bo człowiek z ministerstwa ciągnął:

– Póki co, panie Joubert, wszystkie zebrane elementy każą nam przypuszczać, że przy jej współudziale sprzedał pan Niemcom wynik swoich badań, badań prowadzonych na zlecenie francuskiego rządu, co z punktu widzenia prawa jest jednoznaczne ze zdradą stanu.

– Zaczekajcie…!

– Panie Joubert, jest pan aresztowany.

38

Zwykle pan Renaud opuszczał biura Korporacji Bankowej Winterthour koło godziny dwudziestej czterdzieści pięć. W rzeczywistości starał się w miarę możliwości robić to punktualnie o dwudziestej czterdzieści pięć; była to niemal kwestia estetyki. Jego szofer, żeby się nie spóźnić, parkował na rue Bellini o dwudziestej czterdzieści, a ujrzawszy, że w przedsionku zapala się światło, ruszał, powoli podjeżdżał, zatrzymywał się i kiedy jego przełożony pojawiał się na chodniku, wysiadał, by otworzyć mu drzwi – było to wyregulowane z najwyższą precyzją, tak, jeśli wolicie, jak w szwajcarskim zegarku.

Ale tego wieczoru na wysokości rue Eugène-Delacroix szofer daremnie z całych sił nacisnął na pedał hamulca, na próżno; facet, który dosłownie wszedł mu prosto pod koła, trafiony maską studebakera w nogi, wykonał w powietrzu pełny obrót i na moment szofer i jego ofiara znaleźli się przez przednią szybę twarzą w twarz, po czym młody mężczyzna powoli zsunął się z karoserii, bezwładnymi rękami nie próbując się nawet niczego przytrzymać, i zniknął przed osłoną chłodnicy. Szofer wysiadł, podbiegł, przyklęknął, ostrożnie ujął jego ramię, było bezwładne, ciało zwiotczałe, o Boże… Przechodnie przystawali, jeden z nich rzucił, że trzeba wezwać policję, ambulans, szofer nawet nie drgnął, dosłownie zahipnotyzowany bladą twarzą swojej ofiary. Ktoś zapytał: nie żyje? Jakaś kobieta krzyknęła.

Wyszedłszy, pan Renaud zdziwił się, że nie widzi swojego samochodu. W ciągu czterech lat zdarzyło się to tylko dwa razy, było więc rzadkie, ale nie niewyobrażalne. Zrobił to co w obu poprzednich razach, ruszył rue de la Tour w kierunku Trocadéro. Dyskretnie się uśmiechnął. Bywają komplikacje, które człowiek sobie chwali. Gdyby wsiadł do samochodu, nie mógłby odprowadzić wzrokiem czarującej sylwetki kobiety, która pozostawiała w ślad za sobą dyskretną smugę perfum, wzbudzającą chęć wciągnięcia w nozdrza powietrza jak pies myśliwski. Obserwował jej żakiet, falujący w takt kołysania bioder, jej wąską, jak się domyślał, talię, zafascynowany tym, czego w duchu nie mógł nazwać inaczej jak rozkosznym tyłeczkiem. Ach, jakżeby chciał ją wyprzedzić… Czy jej twarz harmonizuje z resztą sylwetki?

Nagle zakrzyknęła: „Aj!” i oparła się o ścianę, żeby nie upaść. Pan Renaud podbiegł i w ostatniej chwili, nim straciła równowagę, wyciągnął rękę. Och, nic groźnego się nie stało, złamany obcas, ale młoda kobieta podskakiwała na jednej nodze, szukała jakiegoś oparcia, natrafiła na ramię pana Renauda. Proszę, powiedział, przez rękawiczkę poczuł jej ciepło. Pokuśtykała metr lub dwa, wspierając się na jego ramieniu tak mocno, że z trudem ją podtrzymywał, a jeśli teraz on się przewróci? Spojrzał na jezdnię, samochód powinien zaraz podjechać, mój Boże, co za sytuacja; młoda kobieta, kulejąc, zmierzała w stronę Villa Aimée, zaułka otoczonego ładnymi domami, bądź rozsądny, upominał się, „Aj!” – pojękiwała, utykając; pan Renaud ujrzał ulicę, skądinąd była to ostatnia rzecz, którą ujrzał, ponieważ otrzymał cios w czaszkę, pojedynczy, suchy i precyzyjny, który na długo zapamięta.

Dupré w niespełna minutę obrabował go, w tym zaś czasie Léonce wyjęła z torebki i założyła pantofle na zmianę, i bez słowa opuszczając Villa Aimée, szybkim krokiem ruszyła w górę rue de la Tour.

Dupré zabrał wszystko, portfel, klucze, chusteczkę do nosa, okulary, zeszyt, portmonetkę, wizytówki, zegarek, obrączkę, sygnet, a nawet pasek z powodu klamry z pozłacanego srebra; policja stwierdziła: „Nie ma pan szczęścia, drogi panie, dać się okraść w tej dzielnicy, rzadko się to zdarza”.

Dupré był zadowolony, to był jego pierwszy bankier.

Zdecydowanym ruchem zamknął swój marynarski worek i ruszył rue de la Tour w przeciwnym kierunku. Szedł krokiem szybkim, ale w żadnym razie pospiesznym. Na miejscu ujrzał zbiegowisko, samochód stojący pośrodku jezdni, ciało leżące przed osłoną chłodnicy. Kierowca, widzowie, wszyscy lamentowali… Dupré poszedł dalej, nie zwolnił, nie rzucił nawet okiem. W tym momencie dały się słyszeć męskie głosy należące do dwóch funkcjonariuszy, którzy oparli swoje rowery o samochód i podeszli, „Policja, odsuńcie się, co się dzieje?”. Odpowiedź szybko nadeszła. Na słowo „policja” leżący mężczyzna jak na sprężynie poderwał się, zerknął na dwóch policjantów i pognał ulicą szybko jak królik, wszystkich tak zamurowało, że nikt nawet nie drgnął.

Robert pędził co sił w nogach, niemniej zmuszony był poczynić spostrzeżenie: powinienem mniej palić.

* * *

Choć ból rozsadzał mu czaszkę, pan Renaud usiłował myśleć trzeźwo i właściwie.

– Więcej strachu niż krzywdy, niczego mi nie zabrano – oświadczył na policji.

Komisarz był zdziwiony.

– Pewnie nie zdążył mnie obrabować – zaryzykował pan Renaud. – Możliwe, że ktoś nadszedł, nie wiadomo, musiał się przestraszyć…

– Niczego nie zabrano, powiada pan…?

Pan Renaud obmacywał się po kieszeniach i zapewniał, dalibóg, nic a nic. Żadnej straty.

– Oprócz tego – dodał z żałosnym uśmiechem, wskazując na bandaż, którym pielęgniarz owinął mu głowę.

Policjant oczywiście nie uwierzył. Każdy ma swoje powody, ten pan zapewne nie chciał, by żona dowiedziała się, gdzie był; wyraźnie widać było jasny ślad po obrączce, której brakowało na jego palcu, i te jego spodnie, które bez przerwy podciągał z braku paska, ale co począć, nikt nie będzie zmuszał człowieka do składania skargi, i jeśli miał ochotę zrobić złodziejowi prezent z tego, co ten mu zabrał, Bóg z nim.

Pan Renaud natychmiast wysłał pneumatyk do Winterthour. Ale i tym razem nie powiedział wszystkiego. Nie przestawało go dręczyć obsesyjne pytanie: jakim cudem jego szofer potrącił człowieka, który uciekł na przybycie policji, w tym samym momencie, kiedy on na tamtej uliczce dostał w głowę? Zestawiał oba te zdarzenia, szukał między nimi związku. Pachniało to zasadzką, ale daremnie roztrząsał problem w tę i we w tę; wciąż nie pojmował, kto miałby to zrobić ani w jaki sposób mogło go to dotyczyć. Dlatego nie powiedział przełożonym o przygodzie szofera, tylko o napadzie, którego padł ofiarą. Z powodu zeszytu, którego zniknięcia nie mógł przed nimi ukryć.

W Winterthour panowała jednomyślność. Nie bardzo sobie wyobrażano, co złodziej mógłby zrobić z notesem niezawierającym nic oprócz kolumn cyfr i nazwisk, w których trudno by się dopatrzyć jakiegokolwiek sensu. Pocieszający był też fakt, że złodziej okradł pana Renauda dokładnie ze wszystkiego, pokazując, że interesowały go tylko pieniądze i nic innego. I pana Renauda pochwalono za przezorność, że nie wniósł skargi, nie podpisywał nic na komisariacie; dla klientów incydent był zamknięty jak szwajcarski sejf.

Niemniej pan Renaud zaczął źle sypiać. Nocą zjawiały się młode kobiety, żeby przeszywać mu serce szpilkami obcasów, potrącały go samochody, topił się w studniach, których ściany, niczym kolumny w księgach rachunkowych, były pokryte szeregami cyfr i nazwisk.

* * *

Zasięg masowych protestów przeciwko podatkom, manifestacji, które zaczynały zamieniać się w rewoltę antyrządową, sprawił, że Charles, niezdecydowany, długo drapał się w brodę. Z jednej strony, manifestanci nie proklamowali niczego innego jak to, czego on sam domagał się przez dwie dekady, chcąc, by go wybrano. Z drugiej, odpowiadał teraz za komisję parlamentarną mającą czuwać, by podatek faktycznie trafił do państwowych kas.

Z końcem lata kontestacja objęła całą Francję, kończąc się radykalną propozycją powszechnej odmowy płacenia podatków. Na zaplanowanym na dziewiętnastego września wielkim mityngu w sali Wagram miała zapaść decyzja o wprowadzeniu jej w życie.

To wezwanie do insurekcji zadecydowało o stanowisku Charles’a. Odmowa płacenia podatków, oświadczył przed komisją, jest właściwie równoznaczna z uchylaniem się od opodatkowania, jako że chodzi tu o „świadomą wolę pozbawienia społeczności wpływu z tytułu podatku”. Dlatego też, jego zdaniem, powinnością komisji jest zaproponowanie rządowi ustawy mającej chronić zasoby państwa.

W czasie kiedy tysiące manifestantów szykowało się przybyć z zamiarem poparcia mówców, którzy będą piętnować „inkwizycję fiskalną”, „dekadencki parlamentaryzm” i „republikańskie marnotrawstwo”, Charles składał na biurku komisji projekt dla rządu.

W czasie kiedy „apel Wagram” skandował, że naród „gotowy jest uwolnić się od Zgromadzenia Narodowego”, komisja ów projekt zatwierdziła.

Na mityngu dziewiętnastego września, pośród nieopisanej wrzawy, postanowiono zanieść do pałacu prezydenckiego unitarną i szczegółową deklarację piętnującą „rabunkowe i niekompetentne państwo”. Na wysokości Pól Elizejskich i place de la Concorde masa ludzka natknęła się na oddziały policji. Kameloci Króla[8] i młodzi z Akcji Francuskiej, wyjątkowo zdecydowani i odpowiednio wyposażeni, atakowali jednostki wojskowe rządu, które potem oskarżyli o prowokację. Powitani ciosami kolb, przedarli się przez zapory; trzeba było wezwać gwardię konną, spokój powrócił dopiero w nocy, naliczono blisko czterdziestu rannych.

Nazajutrz rano, po nocy spędzonej na dyskusjach, komisja przekazała rządowi projekt ustawy karzącej „każdego, kto drogą czynów, gróźb lub zaplanowanych poczynań zorganizuje lub będzie próbował zorganizować powszechną odmowę płacenia podatku”.

Charles był wykończony, lecz usatysfakcjonowany.

Kraj się buntuje, a rząd uznaje za słuszne sięgnąć po oręż w postaci ustawy karzącej zbuntowanych Francuzów, którą to ustawę zawdzięczamy panu Charles’owi Péricourtowi, mężowi opatrznościowemu podatków i opłat.

Nasi parlamentarzyści, generalnie tak dumni ze swojej rewolucji francuskiej, nie powinni jednak zarzucać Francuzom walki o ich swobody, ponieważ kiedy „rząd łamie prawa ludu, bunt jest najświętszym z obowiązków”. Tak stanowi artykuł trzydziesty piąty Deklaracji praw człowieka i obywatela.

KAIROS

* * *

Paul chciał zorganizować rodzaj plenarnego posiedzenia, na którym zostaną ujawnione nazwa jego produktu, linia kampanii promocyjnej, slogan i tym podobne.

Oprócz ścisłego kręgu, składającego się z jego matki, pana Duprégo, Vladi i pana Brodsky’ego, zażyczył sobie, by zaproszono również Léonce. Z „jej pierwszym mężem”, zaznaczył.

Czekając na ich przybycie, w czasie kiedy pan Brodsky nadal coś tajemniczo mierzył i ważył, kiedy Paul, skupiony jak nigdy, sprawdzał swoje fiszki, Madeleine i Dupré, jak często podczas swoich spotkań, przeglądali gazety. „Na pewno coś w końcu znajdziemy”, mówił Dupré, mając na myśli Andrégo Delcourta, lecz jak dotąd nic jeszcze nie potwierdziło tej nadziei.

Dupré czytał wiadomości polityczne, Madeleine pasjonowały słynne procesy, dochodzenie w sprawie Violette Nozière, zwroty w procesie sióstr Papin, stąd też Duprégo zaskoczyło, kiedy oznajmiła:

– Nie wiem jak pan, ale ja tam nie ufam temu Alejandrowi Lerroux.

Ta uwaga o nowym szefie hiszpańskiego rządu była dość nieoczekiwana.

– Bóg mi świadkiem, że za jego poprzednikiem nie przepadałam, wróg Kościoła, ot co! Ale ten teraz, niech pan powie, panie Dupré, czyż nie prowadzi w najlepsze Hiszpanii w stronę ustroju faszystowskiego?

Dupré już miał odpowiedzieć, ale w tym momencie przyszła Léonce w towarzystwie Roberta; Madeleine już wstała, prosimy, prosimy, Léonce, cóż to, Paul, nie pocałujesz jej?

Léonce i Paul nie widzieli się od lipca 1929 roku. Minęły cztery lata.

Przybycie młodej kobiety mocno go poruszyło. Wraz z nią wróciły lata bliskości, pieszczot, całusów w szyję, ale także zdrada, która wtrąciła jego matkę w otchłań kłopotów.

To przykre wspomnienie równoważył fakt, że Paul przeczytał niedawno Manon Lescaut. Wprawdzie często słuchał Solange śpiewającej Pucciniego, ale dotąd nie uświadamiał sobie, że dla niego młoda bohaterka Prévosta miała zawsze rysy Léonce, że dla niego Manon to była ona, Léonce. Możliwe, że stwierdzając, iż upływ lat nie zdążył jeszcze umniejszyć jej urody, on, który wkraczał obecnie w wiek żądz, dostrzegł w tym coś nieznośnego lub bolesnego. Rozpłakał się. Wraz z odejściem dwa tygodnie temu Solange swoje już wycierpiał, walczył, chciał się z tego wydźwignąć i właśnie ten jego wysiłek uświadomił Léonce, jak bardzo wydoroślał.

Podeszła, uklękła, przytuliła go do piersi i długo w milczeniu go kołysała. Zostawiono ich samych. Milczeli. Paul nie odnalazł w jej ramionach tego kojącego poczucia pełni, której jako dziecko tak często w nich szukał, gdyż teraz zapach Léonce kojarzył mu się z czymś zgoła innym.

Z kolei ona cierpiała, wyobrażając sobie, czym będą nastoletnie lata dla niego, w fotelu inwalidzkim. Myśl o tym była przejmująca.

Paul nie chciał, żeby się nad nim użalać, łagodnie ją odsunął, „Już dobrze”, powiedział bez zająknięcia.

Madeleine w duchu stwierdziła, że to ich „zebranie” przypomina trochę zdjęcie rodziny. Dziwnej rodziny.

Zgromadzeni ścisnęli się w salonie, w pierwszym rzędzie usiadły panie, Madeleine, Léonce oraz Vladi z założonymi rękami, w pozie kobiety, której obce są wszelkie rozterki. Za Madeleine stanął Dupré, z dłońmi dyskretnie złożonymi na oparciu jej krzesła. Za Léonce Robert, obracając w palcach naszyjnik żony z miną, jakby się zastanawiał, z jakiej racji nie zostało to jeszcze sprzedane. I wreszcie za Vladi stanął pan Brodsky (ciągle ze sobą rozmawiali ściszonymi głosami; nie wiadomo było, co takiego mają sobie do powiedzenia).

Paul, by jak najmniej się jąkać, wyuczył się swoich kwestii na pamięć.

Gestem osoby inaugurującej pomnik ku czci nowoczesnego handlu odsłonił wielki karton przedstawiający młodą kobietę o smukłej, ujętej z półprofilu sylwetce, która odwracała się do tyłu z wyprężoną nogą, jakby sprawdzając, czy nie złamała obcasa.

„Ojej!” – mówiła ogromnie zaskoczona.

Zważywszy sugestywną krągłość jej pośladków, można się było z tym wykrzyknikiem tylko zgodzić.

Poniżej widniał prosty napis:

Balsam Calypso doktora Moreau.

Określenie „balsam”, jak wyjaśnił Paul, pozwala uniknąć nadania specyfikowi charakteru nazbyt aptecznego. Ponadto kojarzy się ono z czymś „balsamicznym”, co do każdego powinno przemówić.

„Calypso” brzmiało kulturalnie, mitologicznie, romantycznie i zmysłowo, podkreślało, że chodzi o produkt sprzyjający kobiecej powabności.

„Doktor” dostarczał balsamowi niezbędnej naukowej poręki.

Na koniec został ów tajemniczy Moreau.

– Kim jest doktor Moreau? – zapytała Léonce.

– Ni…nikim. Produkt nie może b…być anonimowy. Powinien b…być wynalazkiem ja…jakiejś konkretnej osoby. Bu…budzącej zaufanie. Moreau brzmi bardzo z francuska. T…to się na pewno s…spodoba. – I z uśmiechem dodał: – B…Bardziej niż do…doktor Brodsky.

Wszyscy się z tym zgodzili, nawet pan Brodsky.

Przesłanie zaś był konkretne:

Martwi cię twoja waga?
Niepokoi cię twoja linia?
Używaj

Balsamu Calypso doktora Moreau

Specyfiku prostego i skutecznego,
zatwierdzonego przez Wydział Medycyny,
przegłosowanego przez najpiękniejsze kobiety Paryża.

Hasło „Zatwierdzony przez Wydział Medycyny”, swoją poręką naukową mające wzbudzać zaufanie, było do przyjęcia, gdyż w końcu chodziło o produkt wpisany do wykazu, zalegalizowany, tyle że perfumowany.

Urok kamionkowego słoiczka z balsamem krył się zwłaszcza w umieszczonym na wieczku, jakby chodziło o perfumy, wykrzykniku „Ojej!”.

– Znam ten zapach! – zawołał Robert, otwierając słoiczek, żeby go powąchać.

– Nie wątpię, słonko – powiedziała Léonce, rumieniąc się.

Otworzyli butelkę szampana. Pan Brodsky gawędził po niemiecku z Vladi. Léonce gratulowała Paulowi, kobiety będą to uwielbiały, a Paul usłyszał: kobiety będą cię uwielbiały.

* * *

Ich drogi się nie przecinały, nie należeli już do tego samego świata. Dlatego też kiedy Guilloteaux zawiadomiono, że Madeleine Péricourt chce się z nim zobaczyć, uznał, że jest to wizyta interesowna, i kazał powiedzieć, że jest zajęty.

– Nic nie szkodzi, zaczekam.

Spokojna i cierpliwa, usiadła w holu recepcyjnym.

Koło wpół do dwunastej sytuacja zaczynała robić się śmieszna i Guilloteaux wziął się w garść. Jeśli poprosi go o zbyt wiele, będzie umiał odmówić, to jak z prośbą o podwyżkę pensji; był przyzwyczajony.

Madeleine bardzo się zmieniła. Od jak dawna się nie widzieli? Próbował sobie przypomnieć.

– Od ponad czterech lat, drogi Jules.

Myślał, że zobaczy żebraczkę, a tymczasem ujrzał przed sobą schludną uśmiechniętą drobnomieszczankę; to go uspokoiło, szybko odrzucił myśl o długu, który, jak się obawiał, u niej zaciągnął.

– Co u pani słychać, drogie dziecko? I Louis, jakże on się ma?

– Paul. Paul ma się dobrze.

Jules Guilloteaux od zawsze wzbraniał się przed usprawiedliwieniami i podziękowaniami. Teraz też skinął tylko głową, jakby właśnie sobie przypomniał, tak, oczywiście, Paul, rzecz jasna.

– A pan, drogi Jules, co u pana słychać?

– Ach, wszystko jest teraz trudniejsze niż kiedyś. Zna pani sytuację prasy…

– Znam przede wszystkim sytuację pana. I obie nie mają ze sobą nic wspólnego.

– Słucham?

– Nie chcę panu zajmować czasu, drogi przyjacielu, wiem, jaki jest cenny.

Otworzyła torebkę, pogrzebała w niej z zatroskaną miną, jakby w obawie, że zapomniała, co mu przyniosła. Potem wydała ciche westchnienie ulgi, o, mam, oto ona, i podała mu kartkę z jakimiś liczbami.

Guilloteaux włożył okulary i przeczytał. Nie było na niej ani daty, ani numeru telefonu, podniósł na Madeleine pytający wzrok.

– To numer pana konta bankowego.

– Co takiego?

– Tego, które pan otworzył w Korporacji Bankowej Winterthour, żeby złożyć na nim to, co ukrywa pan od lat przed urzędem podatkowym. Okrągła sumka, czyż nie? Byłoby za co przyznać wszystkim pracownikom podwyżki albo wykupić połowę konkurencji.

Jules miał szybki refleks, ale sytuacja była niezwykła, poruszająca i ewidentnie niebezpieczna.

– Skąd pani wie…

– Nieważne, skąd się o tym dowiedziałam, ważne jest to, że wiem. Prawie wszystko. Daty depozytów, wypłaty, wysokość zysków, wszystko.

Madeleine mówiła głosem spokojnym i zdecydowanym, ale stąpała po grząskim gruncie, bo wiedziała tylko jedno: nazwisko Jules’a Guilloteaux figurowało w zeszycie pana Renauda.

A o tym on nie wiedział.

Nic nie stoi na przeszkodzie, by ktoś, kto zna nazwę twojego banku i numer twojego prywatnego konta, nie wiedział o całej reszcie.

– Pożegnam już pana, drogi Jules…

Stojąc już przy drzwiach z ręką na klamce, wskazała na kartkę.

– Jest tam jeszcze inna cyfra… tak, tak, niech pan odwróci kartkę.

– Do diabła! Nie przebiera pani w środkach!

– Jeśli wierzyć pańskim rachunkom, pan również…

– Ale jaką mam gwarancję, że pani na tym poprzestanie?

– Moje słowo, Jules! Słowo Péricourtów… jeśli pana zdaniem jest jeszcze coś warte.

Guilloteaux trochę się uspokoił.

– Nie będzie mi pan miał za złe, jeśli powiem, że to pilne? Proszę zostawić mi kopertę w recepcji, powiedzmy, jutro rano? A teraz nie będę panu dłużej zawracała głowy, już i tak nadużyłam pańskiej cierpliwości.

* * *

– Myślę, że możesz nas zostawić samych, Robercie.

Robert zdziwił się.

– Jak to?

Madeleine bardzo lubiła tego chłopca. Nie grzeszył rozumem i na wszystko reagował ze spontanicznością siedmiolatka, co było dość rozczulające. Problem w tym, że trzeba mu było wszystko tłumaczyć. Tym razem nie miała na to ochoty.

– Idź i zagraj w bilard, zajmij się, czym chcesz, ale proszę, pozwól nam spokojnie porozmawiać.

Robert zawsze czuł wobec niej respekt. Imponowała mu. Wstał, uścisnął dłoń Renégo Delgasa i z ociąganiem opuścił salę.

– Więc to tu jest pana kwatera główna? – zapytała z uśmiechem Madeleine.

– Powiedzmy…

„Piękny chłopak, zobaczy pani – uprzedziła Léonce. – Nierób, jakich mało, całymi dniami śpi, nie wiem, co robi w nocy, ale uchodzi za jednego z najlepszych fałszerzy w Paryżu”. „Wiesz to od Roberta?”, zaniepokoiła się Madeleine. „Nie, nie, bez obaw!”

– Potrzebne jest mi podrobienie pewnych rękopisów.

– Wszystko da się zrobić.

Zaskakująca jest metamorfoza tego chłopca. Wszedł sprężystym krokiem, z otwartością wypisaną na twarzy, z tą zadufaną i czarującą miną, jaką widuje się czasami u mężczyzn świadomych swojego uroku. Ale teraz to już nie ten sam człowiek, mowa o interesach, jest poważny i skupiony, ani śladu uśmiechu, starannie waży słowa. Zorientował się już, z jakiego rodzaju kobietą ma do czynienia. Skoro Madeleine odprawiła Roberta, to dlatego, by nie poznał warunków ich umowy i nie mógł zażądać swojej prowizji. Zręczne posunięcie, staje się czujny.

Madeleine, która woli się upewnić, czy faktycznie jest tak sprawny, jak głosi opinia, podaje mu napisany przez Andrégo list, który otrzymała po powrocie z Berlina.

Droga Madeleine!

Informacja, którą mi Pani w uprzejmości swojej przekazała, w pełni się potwierdziła, bardzo Pani dziękuję. Spieszno mi dowiedzieć się, co się za nią kryje.

Mam nadzieję, że ten wyjazd okazał się dobroczynny dla naszego drogiego Paula.

Szczerze oddany

André

Delgas z rozmysłem nie patrzy na Madeleine.

– Sto dwadzieścia franków strona.

Drogo, myśli Madeleine i widać to na jej twarzy. René wzdycha. W normalnych warunkach już by wyszedł, ale intratny kontrakt z Marsylczykami, na który liczył, właśnie przeszedł mu koło nosa. Musi kombinować. Nachyla się, otwiera małą skórzaną teczkę, wyjmuje czystą kartkę, wieczne pióro, kładzie przed sobą list od Andrégo i kopiuje:

Droga Madeleine!

Informacja, którą mi Pani w uprzejmości swojej…

Połowa tekstu. Uważa, że to wystarczy. Podaje kartkę Madeleine, która w ostatniej chwili powściąga odruch podziwu. Podobieństwo między obu charakterami pisma jest absolutnie niesamowite.

Delgas zakręcił i odłożył pióro. Powoli odbiera od niej wykonaną przez siebie fałszywkę, drze ją na drobne kawałki, wrzuca do popielniczki i krzyżuje ręce na piersi.

– Potrzebny jest mi… duplikat tego.

Podaje mu notes szwajcarskiego bankiera. Który Delgas z uwagą kartkuje. A następnie jej zwraca.

– Osiem tysięcy franków.

Madeleine jest załamana.

– Chwileczkę, pięćdziesiąt stron po sto dwadzieścia franków to daje sześć tysięcy, a nie osiem!

– Ten notes musi mieć ze trzy lub cztery lata. Człowiek, który go prowadził, pisał w nim przez ten czas różnymi piórami, w różnych miejscach. Trzeba najpierw znaleźć identyczny zeszyt, co nie…

– Nie, nie identyczny. Wystarczy, że podobny.

– Niech będzie. Niemniej trzeba go będzie postarzyć, zapisać różnymi piórami, różnymi atramentami, symulować różne momenty, w których go używano, a które wpływają na kaligrafię. To warte jest osiem tysięcy franków. Nie mówiąc o tym, że jeśli się nie mylę, poprosi mnie pani o zmodyfikowanie niektórych wpisów.

– Tylko jednego. Dodanie go. Gdzieś na początku zeszytu. Siedem tysięcy.

Delgas ani chwili się nie waha.

– Zgoda – mówi.

– Na kiedy może pan wykonać tę pracę?

– Dwa miesiące.

Madeleine jest przerażona. Potem się uśmiecha. Prawdziwy spryciarz z tego chłopaka!

– Myślę, że jeśli poproszę pana, żeby za dziesięć dni… to będzie osiem tysięcy franków.

Teraz z kolei Delgas się uśmiecha. Odpowiedź nie jest potrzebna. Madeleine udaje, że się waha, ale interes wypadł nieźle, oceniała pracę na dziesięć tysięcy. Wyjmuje kopertę.

– Trzy tysiące zaliczki i ani franka więcej.

Delgas inkasuje pieniądze, starannie chowa notes do teczki i wstaje. Za konsumpcję zapłaci Madeleine, to ona jest klientką.

– Jak wyglądają pańskie stosunki z Robertem Ferrandem?

– Rzadkie. Nie bardzo jest w moim typie. To brutal. Jesteśmy ze sobą… w kontakcie, to wszystko. A dlaczego?

– Bo gdyby pan zgubił ten zeszyt czy zamierzał go użyć na własny rachunek, polecę Robertowi Ferrandowi… na nowo nawiązać z panem kontakt.

René Delgas pokazał gestem: to oczywiste.

39

André spotkał go dwa czy trzy razy na paryskich kolacjach, miękki mężczyzna o delikatnych i ekspresyjnych dłoniach i głosie tak cichym, że czasem trzeba było przy nim mocno wytężać słuch. Całą swoją karierę zrobił w Ministerstwie Sprawiedliwości, w którym zajmował bardzo wysokie stanowisko i którego mechanizmy działania doskonale znał. Z tego właśnie powodu wybrał go André, uznając za najwłaściwszą osobę, która może się podjąć tak delikatnej sprawy.

Kilka dni wcześniej Madeleine Péricourt podała mu na tacy Gustave’a Jouberta. André Delcourt umacniał reputację najlepiej zorientowanego człowieka w Paryżu, więc gdy jakaś informacja szukała uczynnego ucha, zwracała się do niego.

Kolejna wiadomość, z której „Liktor” nie będzie miał pożytku, ponieważ należało ją jak najszybciej wykorzystać, która jednak potwierdzała, że kiedy przyjdzie pora, jego gazeta będzie jedną z najlepiej poinformowanych, więc i najbardziej wpływowych.

– Krążą słuchy o nowym dzienniku – zagaił urzędnik. – Niewiele jeszcze o nim wiadomo, ale…

André uniósł rękę, a, to… To był dobry znak. W kuluarach i na salonach aż szumiało o nowym przedsięwzięciu. W ostatnich tygodniach Guilloteaux ostentacyjnie się boczył, a to był wręcz bardzo dobry znak.

Teraz, kiedy preliminaria mieli już za sobą, jego rozmówca otworzył szeroko oczy, by okazać swoje zainteresowanie, zachęcić do konfidencji oraz podkreślić, że choć bardzo jest rad, przyjmując u siebie Andrégo Delcourta, nie tylko to ma do roboty.

– To sprawa delikatna… List…

– Zobaczmy – powiedział urzędnik, wyciągając rękę.

André ani drgnął.

– To donos…

– Jesteśmy przyzwyczajeni, Francuzi uwielbiają pisać na policję.

– Nie jestem z policji.

– Nadawcom to obojętne, wszystko, co prowadzi do policji, im pasuje. A na kogo tym razem donoszą?

– To lista francuskich klientów szwajcarskiego banku, którzy uchylają się od podatków. Jest ich jakoby ponad tysiąc.

Urzędnik zbladł. Wyciągnął rękę i nie wiedzieć czemu, gwałtownym ruchem zamknął prawą, dotąd lekko uchyloną szufladę.

– No, no… – powiedział, niczym nauczyciel, który prostuje błąd językowy.

– Tysiąc osiemdziesiąt cztery osoby, jak słyszę. Na liście, którą mi dostarczono, jest tylko pięćdziesiąt, ale są wśród nich handlowcy, artyści, dwóch biskupów, wojskowi, w tym jeden generał i jeden generalny kontroler, trzech urzędników ministerialnych (wybaczy pan, mój drogi), radca sądu apelacyjnego, sporo nazwisk z partykułą.

– Jeśli się to potwierdzi…

– I jeden bardzo znany przemysłowiec. Postać niezwykle eksponowana. Wcielenie patriotycznej cnoty. Całość tworzy całkiem ładny obraz francuskiej elity… Pełną listę można będzie znaleźć w biurze banku, jeśli przeprowadzi się rewizję.

– A źródło?

– Nie mam pojęcia. Pewnie jakieś porachunki. Mogę panu powierzyć ten materiał na potrzeby śledztwa. W ramach rewanżu chcę jako pierwszy wykorzystać i opublikować jego wyniki.

Urzędnik z głębokim westchnieniem rozparł się w fotelu.

– Takich rzeczy nie zwykliśmy robić – skłamał. – Widzi pan, sprawiedliwość jest…

– Mogę też opublikować cały materiał bez weryfikacji, używając wszelkich znanych mojemu słownikowi nawiasów. Jeśli to wszystko jest prawdą, biuro banku w kilka godzin zostanie zamknięte, jego pracownicy jeszcze tego samego wieczoru siedzieć będą w pociągu, a firma zasłoni się tajemnicą zawodową. Mój artykuł wzbudzi w pełni zrozumiałe emocje, od Ministerstwa Sprawiedliwości zażąda się śledztwa, którego ono nie będzie już mogło przeprowadzić. A ja opublikuję relację z naszej dzisiejszej rozmowy, wyjaśniając, że nie dopatrzył się pan w tym nic wartego zainteresowania.

Odprowadzając swojego rozmówcę, urzędnik ponownie wyraził skrupuły, dla formalności, to zupełnie wyjątkowe, co teraz robimy, André uśmiechnął się, oczywiście, oczywiście. Pozostawało tylko mieć nadzieję, że wszystko to okaże się prawdą i bardzo szybko się potwierdzi.

Lista, wraz z donosem podpisanym przez „prawdziwego Francuza”, znajdowała się w dużej kopercie. Dwie godziny później była już w prokuraturze, w rękach szefa wydziału finansowego, który ją przeczytał („Na Boga, ale afera…”). Wieczorem polecenie wszczęcia dochodzenia było gotowe, sędzia śledczy szykował się do jego rozpoczęcia i następnego dnia koło godziny siódmej rano na rogu rue de la Tour zaparkował nieoznakowany radiowóz paryskiej Sûreté. Na miejscu byli już funkcjonariusz służby bezpieczeństwa i trzech innych tajniaków, którzy mieli po ich wyjściu śledzić osoby wchodzące do budynku wskazanego w anonimowym liście.

* * *

Charles wstał, podszedł do okna i wyjrzał na mokry bulwar.

– Jaja pan sobie ze mnie robi?! – ryknął minister. – Myśli pan, że nie dość mamy urwania głowy z tymi kretynami, którzy nic a nic nie rozumieją, a pan mi tu podrzuca ustawę, która jest czystą prowokacją?!

– Ale, ale…

– Co ale, ale? Zastanowił się pan nad tym, co będzie, jeśli weźmiemy pod obrady pana durny projekt? Połowa kraju jest już na ulicach. Chce pan, żeby wyszła druga połowa?

Minister odrzucił na stół stronice, z których Charles był taki dumny.

– Grzebię tę ustawę i pana razem z nią. Za dwa dni pana komisja przestaje działać. Precz, mężu opatrznościowy[9]!

– Jak to?

– Powołaliśmy tę komisję w chwili, kiedy była potrzebna. Chwila ta odeszła w przeszłość, więc i komisja odchodzi w przeszłość.

– Jakim prawem?! – krzyknął Charles.

W gabinecie ministra nieczęsto słyszało się krzyki, ale czasy dla wszystkich były trudne.

– Och, prawo…

– Ta komisja będzie istnieć dopóty, dopóki nie przedstawi swoich wniosków!

– To już załatwione. W zeszłym miesiącu, w sierpniu, złożył pan raport, który się równa konkluzji. Komisja znakomicie wywiązała się ze swego zadania, za kilka dni otrzyma pan gratulacje. I wymówienie.

Dla Charles’a oznaczało to powrót do punktu wyjścia. Po kierowaniu tą komisją zachowanie mandatu deputowanego będzie prawie niemożliwe. Jego niedoszły zięć poszuka sobie przyszłości gdzie indziej, nie w rodzinie Péricourtów. Połowa problemu z córkami, którą uważał za załatwioną, partia Rose, znów stawała się całym problemem.

Było to okropnie irytujące, ale najgorsze, że rząd odbierze mu to, co stało się treścią jego życia. Misję. Jego walkę. Nie śmiejcie się, Charles tak właśnie postrzegał sprawy.

Ta komisja była ukoronowaniem jego kariery, nikomu nie pozwoli jej sobie odebrać, ale nie wiedział, co zrobić, by do tego nie dopuścić. Na próżno wojowniczo wysuwał brodę, zapewniał oszołomionego i pełnego podziwu Alphonse’a, że „nic go nie złamie”, czuł się bardzo osamotniony i zastanawiał się, czym się to wszystko skończy. Włożył ręce do kieszeni. Nie, powiedział sobie, ja…

– Papo…?

Zaniepokojona Rose wsunęła głowę do pokoju.

– Tak?

– Chodzi o mamę, niezbyt dobrze się czuje.

Charles westchnął, ruszył do drzwi. Hortense siedziała na kanapie, jak zwykle trzymała się za brzuch, Charles nie rozumiał, co w tym niezwykłego. Tyle że głośniej się skarżyła. Tak, może faktycznie brzuch miała bardziej niż zwykle wzdęty, ale w końcu…

Rose i Jacinthe lękliwie do siebie przywarły.

– Chyba – odezwała się Hortense z krzepiącym, jak sądziła, uśmiechem – powinnam zobaczyć się z lekarzem. Pojechać do szpitala.

Dobry Boże, było już po dwudziestej… Charles wezwał kierowcę, córki ubrały matkę, on włożył surdut, ruszyli do Salpêtrière, gdzie leczyła się Hortense, tam mieli jej dokumentację.

– Dziękuję, Charles – powiedziała Hortense, ściskając dłoń męża.

W szpitalu rozebrano ją i położono do łóżka w wielkiej, słabo oświetlonej sali, w pościeli sztywnej jak wykrochmalony kołnierzyk.

– W kuchni jest trochę zupy – powiedziała, trzymając się za brzuch.

– Dobrze, dobrze, zobaczymy.

Musiał już wracać, zająć się córkami. Tak naprawdę chciał tylko stąd wyjść. Był bardzo przygnębiony, nie mógł przestać myśleć o projekcie ustawy.

Rose i Jacinthe zjadły kolację, rozmawiając szeptem jak mniszki. Charles czytał wiadomości; nie były pomyślne. Mąż opatrznościowy był zewsząd atakowany, ani za jego komisję, ani za jego karierę nie dawano złamanego grosza. Walnął pięścią w stół, niech to szlag, walka, którą prowadził, była słuszna.

Córki uniosły głowy. Nie zdawał sobie sprawy, że powiedział to głośno. Tonem towarzyskiej pogawędki zagaił:

– Nic mi nie mówiłyście! Co robiłyście z Alphonse’em w ostatnią sobotę?

Zachichotały. Znów zamieniły się miejscami, chłopak był uroczy i nic kompletnie nie rozumiał. Powstał pomysł, by jedna go poślubiła, ale żeby obie, na zmianę, dzieliły jego łoże, byłoby to wielce ekscytujące. Ale zachichotały smutno, gdyż w takiej chwili Hortense niezmiennie mówiła: „Weźcie dokładkę zupy, dziewczynki, nie zostawicie mi całej!”.

Charles do późna pracował, jeszcze raz przeczytał zredagowane przez Alphonse’a oświadczenie dla komisji, bo choć było nieźle napisane, musiał jeszcze sprawdzić niektóre sformułowania.

Nazajutrz wstał wcześnie rano i przed udaniem się do biura kazał się zawieźć do szpitala.

Po jego przyjeździe okazało się, że Hortense w nocy umarła.

40

Ludzie z paryskiej Sûreté znali bardziej uciążliwe obserwacje. Trzy, cztery osoby dziennie, rzadko więcej. Funkcjonariusz siedział w wozie, co dwie godziny go przestawiał, wymieniał się z innym, żeby nie wzbudzać podejrzeń, zmieniał miejsce, dwóch pozostałych śledziło człowieka. Rutyna.

Goście byli ludźmi spokojnymi, niepodejrzliwymi, pewnymi siebie. Mieszkali w eleganckich dzielnicach. Podążając za nimi, docierało się czasem do jakiegoś ministerstwa, do słynnej restauracji, raz nawet do Notre Dame, ale najczęściej do Passy w ósemce… Policjantów, którzy zarabiali minimum państwowej pensji, trochę to drażniło, ale już przywykli.

Natomiast takiej kobiety jak ta jeszcze nie widzieli. Przede wszystkim dlatego, że kobiety prawie tam nie przychodziły (ta była dopiero druga od podjęcia obserwacji), ale też dlatego, że równie atrakcyjnych w całym Paryżu musiało być niewiele. Policjant, który miał ją śledzić, ujrzawszy zbliżającą się na rue de la Tour postać, poczuł się aż nieswojo, kiedy zniknęła w holu budynku.

Pan Renaud również.

Dość długo ociągał się z jej przyjęciem, jej nazwisko nic mu nie mówiło. Pani Robertowa Ferrand, pachniało to pseudonimem, nie oddzwonił; kobieta nalegała, miała miły głos. To właśnie z powodu tego głosu ustąpił. Zresztą wiedział, jak selekcjonować klientów – ci, których nie chciał, nigdy do niego nie trafiali. Przed odkryciem jakiejkolwiek karty prowadził konwersację, lekkim tonem, lecz nie cofając się przed drobnymi niedyskrecjami. Musiał wiedzieć, czego się trzymać. Zwłaszcza od kiedy padł ofiarą tej nieszczęsnej napaści. Słuch o niej całkowicie zaginął, policja nic nie zrobiła, ponieważ nie wniósł skargi, nic do jego uszu nie dotarło, hipoteza zwykłej napaści rabunkowej została potwierdzona, znów mógł spokojnie spać.

Młoda kobieta była wielką pięknością, ale to nazwisko, Ferrand… Na próżno przeczesywał książki telefoniczne Paryża, towarzyskie who is who, nigdzie go nie znalazł. Żona dyplomaty? Wysokiego urzędnika? Nie, nie ma obrączki, więc niezamężna. Żadnego osobistego majątku, to zdążyłby już odkryć, choć poruszał się bez pośpiechu.

Nie okazała paszportu ani wizytówki, tylko akt ślubu. Casablanca. Kwiecień, 1924. Nieczęsto tak robiono, można by pomyśleć, że młoda kobieta pragnie za wszelką cenę uprawomocnić swoją tożsamość, czegoś dowieść, jak ludzie, którzy mają wiele do ukrycia.

– Chodzi mi… o ulokowanie pieniędzy…

Uniosła woalkę. Ja cię kręcę, co za kobieta.

– Własnych?

– Tak…

Zarumieniła się, na ten widok człowieka aż zatykało.

– Pieniędzy… Majątku osobistego być może? – rzucił na próbę.

Rumieniec przeszedł w purpurę.

– Pieniędzy… zarobionych.

Pan Renaud był spięty jak cięciwa łuku.

– Przyjaciele…

Zatkało go. Jego pierwsza prostytutka! Był głęboko poruszony.

Ile może kosztować taka kobieta? Jak nic kupę kasy. Całkowicie się uspokoił. Luksusowa dziwka pośród takiej klienteli jak klientela Korporacji Bankowej Winterthour była niczym generał lub akademik, gwarancją solidności.

W stanie spokojnej, acz dojmującej euforii – ach, teraz, kiedy już wiedział, z kim ma do czynienia, jakże jej pożądał – wyczerpująco przedstawił usługi świadczone przez bank. Zadawała pytania, które dowodziły, że głowę ma nie od parady. Nic dziwnego, w jej zawodzie trzeba mieć zdrowy rozsądek.

Małymi łyczkami popijała herbatę, nawet palce miała rozkoszne.

Umówili się na otworzenie konta. Młoda kobieta przyniesie gotówkę.

– O jakiej kwocie mówimy?

– Sto osiemdziesiąt tysięcy… Na początek.

Boziu! Estymacja pana Renauda od razu zwyżkowała, taka kobieta musi kosztować majątek.

– Tylko czy to nie ryzykowne poruszać się z taką sumą?

Błyskawiczny refleks kazał mu zaproponować:

– Woli pani, żebym przyjechał do niej… Żeby uniknąć… Mogę… osobiście, to znaczy, jeśli pani sobie życzy…

– Dalibóg, panie Renaud – mizdrzyła się Léonce – nie odmówię.

Rozdziawił usta. Trudno mu było to wszystko ogarnąć. Przyjechać do niej? Po fundusze, rzecz jasna, ale czy nie odczuwała aby potrzeby, by między jej bliskimi znalazł się bankier zdolny jej doradzić, wesprzeć ją, pomóc jej pomnożyć zyski?

– Mógłby pan przyjechać… w przyszłym tygodniu?

Pan Renaud złapał za notes, upuścił go, podniósł z podłogi, otworzył do góry nogami, sprawdźmy to, sprawdźmy.

– We wtorek? Powiedzmy koło południa? Może coś wspólnie przekąsimy?

Panu Renaudowi do reszty odjęło mowę. Nie mógł nawet przełknąć śliny.

Podała adres w siódmej dzielnicy. Udawszy się tam, pan Renaud odkryłby salon piękności dla psów.

Przed wyjściem Léonce od niechcenia zapytała, czy jest tu…

– Ależ naturalnie! – wykrzyknął pan Renaud, wskazując korytarz prowadzący do łazienki.

Odprowadzał ją wzrokiem, kiedy się oddalała. O Boże, co za…

Musiał usiąść.

Léonce weszła, rozejrzała się, zawahała, włożyła rękawiczki…

Pan Renaud usłyszał spuszczaną wodę. Młoda kobieta wróciła z łazienki, co za szyk. Kiedy człowiek pomyśli, jakim zawodem się para… Po prostu niewiarygodne.

Na zewnątrz ruszył za nią policjant. Zaprowadziła go do Bon Marché, do działu z damską bielizną, dla mężczyzny to kłopotliwe kręcić się w takim miejscu, gdzie tyle jest wzrokowych pokus, nagle zniknęła mu z oczu, zgubił ją.

* * *

Dwudziestego trzeciego września dwóch funkcjonariuszy zajęło zwykłe stanowiska, jeden na rue de la Tour, drugi na rue de Passy, czekali na pierwszych gości.

Koło jedenastej zjawił się pięćdziesięcioletni mężczyzna o wytwornej prezencji, w szarym surducie. Dziesięć minut później do budynku wtargnęła ekipa, sześć osób, w tym śledczy z sekcji finansowej prokuratury paryskiej.

Urzędnik, który podszedł, by otworzyć drzwi, ujrzawszy nakaz rewizji, cofnął się, jakby zobaczył diabła, co nie było do końca nieprawdą.

Słysząc w przedpokoju jakiś hałas, pan Renaud przeprosił swojego klienta, wysunął głowę, pojął w lot sytuację, dwóch policjantów już przytrzymywało drzwi, trzeci trzymał jego, pozostali wchodzili, klient wstał, sięgnął po płaszcz, nie chciał przeszkadzać.

– Poproszę, żeby pan jeszcze przez chwilę został – powiedział policjant.

– Nie mogę, spieszę się. – Klient zrobił krok naprzód.

– To się pan spóźni.

– Pan chyba nie wie, kim jestem, proszę pana!

– Więc to będzie moje pierwsze pytanie. Dokumenty, proszę.

Villiers-Vigan. Winnice w Bordeaux, wiekowa fortuna, dwie trzecie produkcji rodzina eksportowała do Ameryki.

– Czy mogę zapytać, co pana tu sprowadza?

– Hm, odwiedzam… przyjaciela. Pana Renauda. To nie wolno już odwiedzać przyjaciół?

– Ze sto czterdziestoma tysiącami franków w małych nominałach? – zapytał policjant.

Klient odwrócił się, policjant trzymał jego płaszcz, z którego wyjął pokaźny plik banknotów.

– To nie moje!

Było to bardzo głupie, wszyscy to zrozumieli, nawet on, który spuścił głowę i opadł na fotel.

Pan Renaud milczał. Szybko się zastanawiał.

Odkąd zniknął jego zeszyt, drugi i jedyny znajdował się w siedzibie banku. Tak więc policja znajdzie zapiski, ale nie będzie w stanie skojarzyć ich z nazwiskami i osobami. Właśnie w takich trudnych sytuacjach docenia się solidność procedur. Post factum gratulował sobie tej kradzieży. Gdyby go nie napadnięto, notes byłby teraz w sejfie, decyzją wymiaru sprawiedliwości mógłby zostać zmuszony go otworzyć… Brrr, wystarczy mu o tym pomyśleć…

Jego gość zgodził się podpisać krótkie zeznanie, wzmiankujące jego obecność i wysokość kwoty znalezionej w płaszczu.

Pan Renaud stracił właśnie klienta, to cena, którą trzeba zapłacić za napędzenie panu de Villiers-Vigan wielkiego strachu, ale interesy ani trochę na tym nie ucierpiały. Zwrócił się do funkcjonariuszy:

– Czy mogę panów zapytać…

– Mam! – powiedział ktoś.

Nadszedł komisarz. Kolega podał mu jakieś papiery.

– To kwity księgowe! Wymieniają aktywa złożone w siedzibie banku.

Popatrzyli po sobie. Potrzebna była im teraz lista klientów, która, jak ich zapewniano, znajduje się w lokalu i bez której żadnych czynności sądowych podjąć nie można.

Wzięli się do roboty, przetrząsnęli wszystko, gabinet, salon, szafy, szukali pod dywanami, za obrazami; pan Renaud chodził, może herbaty, panowie, siadał na kanapie, otwierał czasopismo, udawał niezwykłe zainteresowanie reklamami kolei.

O trzynastej atmosfera się zmieniła.

Policjanci z sekcji finansowej wykonali kolosalną pracę, która nic nie da, gdyż nie wiedzieli, kogo oskarżyć o otworzenie rachunków w szwajcarskim banku. Sam bank wyjdzie bez szwanku, dopóki nie będzie można udowodnić, że wypłacał na terytorium Francji dywidendy, od których nie płacono podatków.

– Już panowie wychodzicie? – spytał pan Renaud.

Znoszono skrzynki i kartony do furgonu. Komisarz miał serdecznie dosyć tej sprawy, wolał prawdziwych sutenerów.

– No dobrze, jeszcze się tylko odleję…

– Ależ proszę bardzo! – odrzekł pan Renaud, dotknięty taką wulgarnością; ci ludzie z kryminalistyki nie potrafili z fasonem przegrywać.

A jednak niezupełnie, gdyż po paru minutach komisarz wrócił z notesem w ręce.

– Znalazłem za spłuczką. Czy to pana?

Pan Renaud wpatrywał się w zeszyt, nie, to nie jego… To znaczy… prawie jak jego. Bardzo do niego podobny, ale to nie był jego notes. Wziął go, otworzył, pismo było bez wątpienia jego i zapiski poczynione jego ręką, rozpoznawał nazwiska, nieco bardziej charakterystyczne numery kont, które jego pamięć wyłapywała jak magnes… Nie rozumiał. Całkiem szczerze odpowiedział:

– Tak, to znaczy nie, to nie mój notes…

– A jednak to pańskie pismo, jeśli się nie mylę?

Co do tego nie było żadnych wątpliwości… Jak ten zeszyt mógł się tutaj znaleźć? I w takim miejscu?

I nagle sobie przypomniał, dziwka!

To ona poszła do łazienki! Odprowadzał ją wzrokiem! O Boże!

Teraz przypominał sobie ten tyłeczek! To tam ją widział, na ulicy, przed sobą, dziewczyna, która złamała obcas!

– To podróbka! – krzyknął.

– Tak czy inaczej, są na tym odciski pana palców.

Pan Renaud odrzucił zeszyt jak żmiję.

– Sprawdzimy, czy znajdziemy też inne – dodał policjant.

Bankier z pustką w głowie, jak automat, bez słowa podpisał zeznanie.

Ta historia była po prostu niewiarygodna. Zapowiadała niezły skandal. Korporacja Bankowa Winterthour stanie pod pręgierzem, zapłaci za wszystkich swoich kamratów.

Przez chwilę pan Renaud myślał o samobójstwie.

* * *

Dwa tygodnie wcześniej Paul od niechcenia zapytał:

– Słuchaj, mamo, czy nie powinny się znaleźć jakieś wolne lokale w Pré-Saint-Gervais?

Czynsz nie był wysoki, poprzedni lokator, Zakłady Lotnicze Francuskiego Renesansu, w wielkim pośpiechu się wyniósł, właściciel był szczęśliwy, mogąc tak szybko znów wynająć lokal.

– Duże to! – stwierdził Paul.

Spodobała mu się ta przestrzeń, po której mógł długo i nie natykając się ciągle na przeszkody, poruszać się w fotelu. Na rozstawionych w głębi szerokich stołach pan Brodsky zainstalował całą swoją przybyłą z Niemiec aparaturę. Przyrządy pomocnicze i podstawowe surowce znajdowały się jeszcze w skrzyniach.

Madeleine, wiedziona przesądem, zabroniła Robertowi Ferrandowi wstępu do pomieszczenia.

Dupré otworzył butelkę szampana i zdjął białe serwetki okrywające talerze z przekąskami, wszyscy stali, nieco wzruszeni. Paul był rozczarowany, że Dupré nalał mu tylko odrobinę.

– Trzeba zachować trzeźwość umysłu, chłopcze.

Kiedy Dupré odzywał się tym tonem, nikt z nim nie dyskutował.

Ustalono, że pan Brodsky przystąpi do produkcji trzystu pierwszych słoiczków w następny poniedziałek, do tego czasu zdążą zainstalować sprzęt. Vladi i Paul będą mu pomagać w czynnościach powtarzalnych.

Za piętnaście dni miały być dostarczone etykietki i opakowania z nadrukiem logo marki.

Kampania prasowa wystartuje od razu, jak tylko laboratorium (taki napis widniał na planszy umieszczonej nad wejściem: Laboratorium Zakładów Péricourt) będzie w stanie odpowiedzieć na popyt, zgodnie ze zwyczajem wszystko odbywać się będzie drogą wysyłkową, ale Paul, snujący nieustannie księżycowe plany, przewidywał, że kiedy tylko produkt stanie się znany, akwizytorzy będą chodzić po aptekach.

Koło godziny dwudziestej zamknęli laboratorium, pora się zbierać, powiedział Dupré, nagle jakby zaczęło mu się spieszyć, zgoda, zresztą i tak szampana już wypili, chcieli, żeby jak najszybciej było już jutro i żeby mogli przystąpić do pracy.

Kiedy podjechała taksówka, Dupré oznajmił:

– Paul zostanie ze mną.

– Ale…

– Bez obaw, Madeleine, chcę tylko wyjaśnić z nim kilka kwestii praktycznych i zaraz potem go odwiozę.

Zaskoczona, ustąpiła, acz niechętnie. Coś jej umykało, a tego nie lubiła, obiecała sobie zaraz jutro to panu Duprému powiedzieć.

W czasie jazdy nie rozmawiali. Paul nie wiedział, czy pan Dupré nie jest zły, lecz on twarz miał bardziej niż zwykle nieprzeniknioną. Jakie mógł w trakcie tych przygotowań popełnić błędy, że pan Dupré chce, zda się jak najpilniej, pomówić z nim w cztery oczy? U niego w domu…

Dupré z imponującą łatwością podniósł Paula. Cztery piętra dźwigania go bez zadyszki, bez zatrzymania, bez słowa.

– No już – powiedział, sadzając Paula.

Na łóżku.

Chociaż były tu stół i krzesła.

Ale w kącie pokoju ujrzał też uroczy szesnastoletni uśmiech.

– Paul, przedstawiam ci Mauricette. Jest… bardzo miła, zobaczysz. No dobrze…

Poklepał się dłonią po kieszeniach kurtki.

– No proszę, zapomniałem zabrać kluczy z laboratorium! No nic, to nie problem, pojadę po nie, zostawiam was, na pewno znajdziecie jakiś temat do rozmowy…

Zabrał swój marynarski worek i wyszedł.

* * *

Hortense od dawna dokuczał brzuch, wiele razy lądowała w szpitalu, przy jej łóżku zmieniali się kolejni lekarze, ale Charles’a to nie zaniepokoiło. Odkąd sięgał pamięcią, uskarżała się a to na macicę („Mam wrażenie, jakby się rozpadała”, mówiła), a to na trzewia („Gdybyś wiedział, jak to ciężko nosić…”), ale prym w tej wyliczance wyraźnie wiodły jajniki. Charles’owi kojarzyło się to z rzeczywistością zbyt kobiecą, zbyt organiczną, krępowało go. Uważał te bóle za pewną osobliwość czy cechę charakteru, coś nie do uniknięcia, z czym trzeba jakoś żyć. Bardzo to zaważyło na ich życiu seksualnym po narodzinach bliźniaczek.

Kiedy ujrzał ją na łożu śmierci, nie była już tą samą Hortense. Jego brat wydał mu się bardzo stary, ona natomiast wyglądała zaskakująco młodo, to mu przypomniało ich spotkanie przed dwudziestu laty. Była wtedy delikatną, niemal zwiewną istotą, jak z porcelany. W okresie narzeczeństwa śmiało sobie poczynali, ale Hortense nigdy nie zgadzała się „pójść na całość”, wyrażenie, które go rozśmieszało, tym bardziej że ona nie widziała w tym nic złego. Noc poślubną spędzili w Limoges, gdzie Hortense miała rodzinę, w hotelu w śródmieściu, największy pokój, wart nie więcej niż pozostałe, skrzypiące parkiety, przepierzenia z dykty. Hortense cicho popiskiwała, och, błagam, ale całe jej ciało krzyczało coś przeciwnego, o świcie zasnęli. Charles długo przyglądał się śpiącej żonie, takiej maleńkiej w tym wielkim łożu…

Co ciekawe, wspomnienia powracały do niego bezładnie, przywoływały z dalekiej przeszłości sprawy, które uważał za przepadłe… Tak, bardzo kochał Hortense i Hortense tylko jego kochała. Od zawsze patrzyła na niego jak na bohatera, głupie to było, rzecz jasna, taka naiwna wiara, ale to właśnie jej spojrzenie podtrzymywało Charles’a na duchu. Fakt, że była irytująca, jakże on się nad nią pastwił za te bóle.

Nawet nie zauważył, że płacze. Nad sobą, jak wszyscy. Zaskoczyły go nie tyle łzy, bo łatwo się wzruszał, taką już miał naturę. Płakał nad kobietą, którą głęboko kochał. Miłość ta od dawna była już tylko wspomnieniem, ale była jedyną, której w życiu zaznał.

Hortense umarła w piątek, w poniedziałek trumna zostanie przywieziona do domu, skąd wyruszy kondukt pogrzebowy.

Bardzo się bał, jak zareagują bliźniaczki, i mocno się zdziwił. Płakały, ale z umiarem, co nie leżało w ich naturze. Były brzydkie jak nigdy. Alphonse przyszedł złożyć kondolencje, zapytał, czy może w czymś pomóc, przyjęły go miło, ale jak kuzyna, dziękujemy, powiedziały, wtykając chusteczki w rękawy. Widząc ich opanowanie, intensywność ich smutku, to, w jak dojrzały sposób przejęły stery domu i doradzały mu w kwestii organizacji pogrzebu, Charles nagle pomyślał, że nigdy nie wyjdą za mąż, nigdy go nie opuszczą, i ta przyszłość go przeraziła.

Zawiadomiono rodzinę. Madeleine nie pojawiła się, przysłała tylko dość oficjalny list, będzie obecna na pogrzebie.

* * *

Żeby operacja mogła się powieść, sprawę „szwajcarskiego notesu” należało utrzymać w najgłębszej tajemnicy i to było najtrudniejsze.

– Pomyślcie tylko… Ponad tysiąc osób, to daje…

Konsorcjum Bankowe Winterthour dysponowało kapitałem w wysokości pięciuset milionów, ale z pewnością w swoim skarbcu trzymało ponad dwa miliardy w depozytach francuskich.

O świcie dwudziestego piątego września sędzia śledczy w porozumieniu z kolegami z ministerstw sprawiedliwości i spraw zagranicznych wydał komisarzowi z centralnego biura kryminalistyki rozkaz rozpoczęcia akcji.

Punktualnie o tej samej porze dwu- i trzyosobowe grupy funkcjonariuszy jednocześnie stawiły się w domach blisko pięćdziesięciu osób w Paryżu i na prowincji; była to na najszerszą skalę zakrojona obława fiskalna w historii Trzeciej Republiki.

Wyciągnięto z łóżek senatora z Belfort i drugiego z Haut-Rhin, obudzono wicehrabiego u jego kochanki. Panów Roberta Peugeota, konstruktora samochodów, Lévitana, który produkował meble, Maurice’a Mignona, dystrybutora reklam bankowych, grzecznie poproszono o otworzenie swoich drzwi, swoich biur, swoich szuflad i swoich ksiąg rachunkowych. Generalny kontroler sił zbrojnych zagroził, że się zastrzeli, ale rozmyślił się i wybuchnął płaczem. Biskupi wykazali więcej godności, ten z Orleanu podjął ich jak swoje owieczki i zaproponował kawę. Naczelny „Le Matin” wybuchnął śmiechem, ale jego żona zwiesiła głowę jak skazaniec. Henriette-François Coty, była żona sławnego perfumiarza, wrzasnęła, że nie ma już nic wspólnego z mężem, uważając zapewne, że to wiele wyjaśnia. Arcybiskup Baudrillart, członek Akademii Francuskiej, zasłonił się swoją godnością.

Operacja rozpoczęła się o szóstej rano. O dziewiątej wieść o niej rozniosła się w środowiskach, w których były pieniądze, te, w których ich nie było, o nowinie dowiedziały się z gazet.

O tej samej godzinie dziewiątej kondukt wiozący trumnę Hortense Péricourt dotarł na cmentarz w Batignolles.

Madeleine żałowała, że zabrała ze sobą Paula. Kiedy tylko w oddali, na chodniku obok sznura samochodów, dostrzegła pana Duprégo, tknęła ją okrutna wątpliwość. Ale było już za późno. Za niespełna minutę pan Dupré otworzy drzwi samochodu, dyskretnie wsunie pod siedzenie pasażera przewiązany sznurkiem pakiet i będzie po wszystkim. Madeleine ujęła dłoń Paula, ścisnęła ją, chłopiec pomyślał, że jest jej przykro, i tak faktycznie było.

Kondukt wkroczył na cmentarz, ruszył w stronę rodzinnej kwatery. Tłum uczestników postępujący za Charles’em i jego córkami powoli posuwał się naprzód, kiedy rozniosła się w nim pogłoska. Na tyłach powstało poruszenie. Co? Jak? Kto? Ale skąd to wiecie? Ruchem robaczkowym kondukt przekazywał wiadomość do przodu, wreszcie dotarła do uszu Alphonse’a, który nie wiedział, co robić. Wahał się, ale wszyscy już zaczęli o tym mówić, ukrywanie prawdy nic by nie dało, podszedł do swojego przełożonego, dotknął jego ramienia. Rose, która przez pomyłkę wzięła to za gest współczucia, odwróciła się do niego z wdzięcznością.

– Jak to? – zapytał Charles.

Za chwilę miała się zacząć ceremonia składania trumny do rodzinnego grobowca. Charles, zniecierpliwiony i wyprowadzony z równowagi, powtórzył:

– Jak to: rewizja?

– U pana w domu. Godzinę temu. Sędzia, komisarz, organy sprawiedliwości, poszukiwania trwają, ale…

Charles’em targały emocje, córki się do niego przytulały, przez wieko trumny widział uśmiechającą się do niego Hortense, bezgłośnie łkał i wiadomość ta, jak wzburzona fala, zwaliła go z nóg. Nalot policji, ale dlaczego? Od razu, jak tylko wyruszył kondukt? Nie mógł w to uwierzyć, chciał zapytać Alphonse’a, ale nikogo już nie było, tłum odsunął się, by okazać respekt podczas tych ostatnich minut. Pod bramą cmentarza zauważono postacie, których tam nie powinno być.

– Wracamy, synku – powiedziała Madeleine do Paula.

Ale w czasie kiedy manipulowała fotelem, prosiła, by ich przepuszczono, Charles już wielkimi krokami zawrócił, a córki w ślad za nim.

Tłum, już poinformowany, rozstąpił się. Charles był jak rogacz, wszyscy wiedzieli więcej od niego. Trzech mężczyzn w cywilu już czekało.

– Co? Co to ma znaczyć? To nie można już w spokoju pochować własnej żony?

– Przykro mi… Jeśli chce się pan pomodlić, zaczekamy, nigdzie nam się nie spieszy.

– Otóż nie, skończmy z tym! O co chodzi?

Ludzie ustępowali miejsca fotelowi Paula, nadeszła Madeleine. Stała tuż za wujem, kiedy sędzia śledczy powiedział:

– Panie Péricourt, jest pan podejrzany o popełnienie oszustwa podatkowego za pośrednictwem Konsorcjum Bankowego Winterthour, pańskie nazwisko figuruje w notesie znalezionym w siedzibie tego banku, poproszę, by pan ze mną poszedł…

Zgodnym chórem podniosły się krzyki, ta sytuacja była nie tylko groteskowa, była skandaliczna!

– Co to wszystko ma znaczyć?! – wrzasnął Charles.

Czyżby popełnił jakąś nieostrożność? Najmniejszej. Czy kiedykolwiek ukrywał pieniądze? Przeciwnie, wszystko, co zarabiał, szło na jego kampanie, wyborcy wszystko z niego wyssali, nie miał już złamanego grosza! Rose i Jacinthe wciąż przywierały do ojca jak małże do skały.

– Będzie lepiej, panie Péricourt, jeśli pan z nami pójdzie, odpowie na nasze pytania, a jeśli odpowiedzi okażą się zadowalające, wróci pan do domu. Niech mi pan wierzy…

– Ależ to jakaś absurdalna historia! Nie mam ani grosza, niby jak miałbym złożyć coś w szwajcarskim banku?

– To właśnie spróbujemy wyjaśnić, panie Péricourt, im wcześniej, tym lepiej.

– Ale po pierwsze, macie jakiś nakaz, cokolwiek?

Sędzia westchnął, przed sobą miał zwarty tłum, liczył, że załatwi to dyskretnie, ale otrzymał rozkaz: „Péricourt jest priorytetem. Zgarnijcie go najszybciej, jak się da!”. Potrzebny był przykład. Charles był przykładem wzorowym. Sędzia wyjął nakaz. Charles nawet nie próbował go od niego wziąć, przeczytać. Fakt, że był tu sędzia, że miał nakaz, że on, Charles Péricourt, będzie zmuszony do pójścia z policją – to wszystko w jego głowie zaczynało układać się w pewną całość. Szukał właściwych słów. I znalazł jedno: „spisek”.

– Ach, tak, chcą mnie uciszyć! Rząd!

– Ależ, panie Péricourt… – rzucił sędzia.

– A tak, o to chodzi! Dostał pan rozkazy! Moja walka innym przeszkadza!

Sędzia śledczy był czterdziestoletnim mężczyzną, prostym i szczerym, obarczonym przez przełożonych misją, w żadnym razie nie łatwą, z której próbował się z taktem wywiązać. Ale Charles Péricourt mu to uniemożliwiał. Zebrani dyskutowali, komentowali, i to nie byle kto, politycy, adwokaci, lekarze, sławy… Jeden z nich już się zbliżał, napuszony, proszę nam powiedzieć, panie…

Należało przejść do działania.

– Panie Péricourt, przeprowadziliśmy rewizję w pańskim domu i…

– I klapa, ha, ha, ha! A coście sobie myśleli? – I biorąc tłum na świadka, krzyknął: – Ha, ha! Byli u mnie w domu!

– …oraz w pańskim samochodzie, w którym właśnie znaleźliśmy dwieście tysięcy franków szwajcarskich w grubych nominałach, więc poproszę pana, by mi pan to wyjaśnił. W moim biurze. Proszę.

Wysokość sumy zrobiła wielkie wrażenie.

Sędzia trzymał w ręce pakiet owinięty w szary papier i najdyskretniej jak mógł, pokazywał mu imponujący plik szwajcarskich banknotów.

Ta konstatacja od razu ucięła bufonadę Charles’a i krzyki tłumu, zapadła cisza.

– Proszę – powtórzył spokojnym tonem sędzia.

Charles, nie wiedzieć czemu, może to intuicja, odwrócił się.

Jego spojrzenie padło na Madeleine.

Na młodego Paula w fotelu inwalidzkim.

Otworzył usta.

– Ty…?

Wyglądał jak trafiony apopleksją.

Przyjaciele pospieszyli z pomocą.

I Charles Péricourt, z ostatnim gestem pod adresem córek, które rozwrzeszczały się jak opętane, opuścił cmentarz w asyście dwóch policjantów oraz idącego przodem sędziego śledczego.

Madeleine stała jak wrośnięta w ziemię, zaciskając palce na poręczy fotela.

Zamierzała uciec, ale pragnienie, by wuj ją zobaczył, przeważyło i teraz czuła się głupia i zła. Ojciec by tego nie pochwalił. Przeniosła wzrok na Paula, na jego kark, na który zawsze patrzyła ze wzruszeniem, i na jego nogi, na kolana rysujące się pod pledem, nie, nie była głupia ani zła. Ojcu by odpowiedziała: „Nie mieszaj się do tego, papo! Działam po swojemu!”.

Paul wyciągnął nad ramieniem rękę i bez słowa położył ją na dłoni matki.

41

Nie, tym razem nie ma mowy! Léonce zmięła kartkę, rzuciła ją na podłogę. Miała ochotę ją podeptać, ale byłoby to śmieszne. Zamierzała odmówić, definitywnie. Była do tego stopnia wkurzona na Madeleine, że nawet perspektywa więzienia już jej tak nie przerażała. Po pierwsze, spotka tam sędziego, zrobi się na piękność, z mężczyznami zawsze jej się udawało…

Od ponad dwóch tygodni, z racji swoich skromnych środków, zmuszona była mieszkać w szemranym hotelu, w którym Robert rozkwitłby jak kwiat, gdyby przez cały czas nie lamentował, że nie może chodzić na wyścigi. Liczyła, że jest już wolna, kiedy Madeleine wróciła z Berlina, ale nie, jak zwykle to nie była jeszcze ta chwila! „Niedługo, Léonce, niedługo!”, mówiła Madeleine, lecz termin wciąż się odwlekał. Spotkanie z małym Paulem jeszcze ujdzie (Boże, jakże on urósł… Ujrzenie go takim… Wzruszenie wzięło górę nad jej obawami), ale musiała też odstawiać dziwkę przez szwajcarskim bankierem, żeby ukryć jakiś notes za spłuczką w toalecie, wielkie dzięki, bardzo apetyczne zlecenie… A teraz Madeleine zostawiła jej w hotelu wiadomość: „Przyjdź dziś po południu do Laduréego. Godzina szesnasta. Koniecznie”.

Nie, powiedziała sobie Léonce, szykując się do wyjścia, tym razem koniec, pośle ją w diabły. Wykrzyczy jej wszystko, co – skutkiem swego błędu – straciła. Była w takim nastroju, że mogłaby ją spoliczkować.

– Gdzie idziesz, sarenko?

Robert też zaczynał ją już nieźle wkurzać. Tutaj nie było mowy o hałasowaniu, bo musieli zachowywać się dyskretnie, nagle zrobili się cnotliwi jak święte obrazki, a do rozmowy Robert nie był najlepszym partnerem.

Naprawdę, wszystko szło nie tak. Była zirytowana, wręcz agresywna, kiedy usiadła naprzeciwko Madeleine. Nie zostawiła jej nawet czasu za zaczerpnięcie oddechu.

– Dość już tego, Madeleine!

– Zgadzam się z tobą. Jesteś wolna.

– Słucham?

– Możesz wyjechać, opuścić Paryż, Francję, jechać, dokąd chcesz, nie jesteś mi już potrzebna.

Ton Madeleine nie pozostawiał wątpliwości, odprawiała ją jak służącą. Léonce aż poczerwieniała.

Miała ochotę się rozpłakać, uświadamiając sobie, że jest wolna… i kompletnie spłukana. Bez pieniędzy, bez dokumentów, z ciągnącym się za nią Robertem, ledwie miała z czego zapłacić za norę, którą zajmowała, z której być może trzeba się będzie wynieść chyłkiem…

Nagle wolność wydała jej się gorsza od wszystkiego.

Madeleine spokojnie jej się przyglądała, jakby obserwowała Léonce pakującą walizki, jakby cierpliwie czekała, by zamknąć za nią drzwi.

Léonce siedziała bez ruchu. Tak więc nic, ani słowa, ani zdania na temat tego, co razem przeżyły.

– Dobrze – bąknęła.

Wstała. W chwili gdy odchodziła, gdy rozstawały się na zawsze, rozdzielała je straszliwa pustka.

Ale Madeleine była wcieleniem urazy, kierowała się zimną żądzą zemsty. Była nieludzka.

Więc Léonce została, spoglądając kolejno to na stół, to na twarz Madeleine, to w stronę drzwi. Nic jej nie przychodziło do głowy. Nie wiedziała, co powiedzieć. Miała do niej żal o tę karę, która zamieniła się w upokorzenie.

– Nie mam już do ciebie żalu, Léonce – odezwała się w końcu Madeleine. – Czasami kobieta, czego sama doświadczyłam, nie ma wielkiego wyboru.

Czyżby zamierzała wyciągnąć do niej rękę?

Faktycznie, wyciągnęła rękę. Z kopertą.

– Jest w niej pięćdziesiąt tysięcy franków szwajcarskich. Bądź ostrożna. – Madeleine wstała, obeszła stół.

Léonce otworzyła usta. Odwróciła się.

Madeleine wyszła.

* * *

O miesiąc za wcześnie, co za pech!

Miesiąc później i „Liktor” opublikowałby na łamach swoich pierwszych numerów sensacyjną informację, idealnie ilustrującą społeczny upadek, który André zamierzał piętnować.

Zdecydował się oddać nowinę „L’Événement”, dużemu konserwatywnemu dziennikowi znanemu z powagi i jakości swoich analiz, zwłaszcza politycznych, niestroniącemu jednak od niektórych głośnych afer.

WIELKA AFERA OSZUSTW PODATKOWYCH

Pewien szwajcarski bank posiadał w Paryżu tajną filię, która wypłacała zyski bez potrącania podatków. W oszustwie w grę miałoby wchodzić kilkadziesiąt milionów…

Poprzedniego dnia André zjawił się w gabinecie swojego szefa w „Soir de Paris”, by złożyć wymówienie.

– Za kilka dni znajdzie się pan w świetle jupiterów najnowszych doniesień. Ujawniona zostanie publicznie brudna afera podatkowa. Znajdzie się pan w sercu skandalu, i to na długie tygodnie. Będę pisał o tej sprawie, ja pierwszy, bo to ja ją odkryłem. Nie sądzę, by łamy „Soir de Paris” były najlepszym miejscem do przedstawienia… tego wszystkiego. Dlatego właśnie składam wymówienie.

Jules Guilloteaux był oburzony. Nie tylko dlatego, że zostanie publicznie zdemaskowany, ale również z powodu zdrady Madeleine Péricourt.

– Ile pan chce? – zapytał.

– Za późno, Jules, sprawa jest już w rękach sprawiedliwości. Mówię panu o tym teraz z poczucia lojalności. I dlatego, że muszę odzyskać wolność…

* * *

– Zapłaciłem pani za milczenie!

Guilloteaux natychmiast do niej pojechał, tak z marszu, bez uprzedzenia, wdrapał się na górę, odepchnął Vladi, gdzie twoja pani, otworzył drzwi, ujrzał Paula słuchającego muzyki i obok niego matkę.

Nawet się z nią nie witając, wykrzyknął:

– Obiecała pani!

– Owszem, Jules – odparła z uśmiechem Madeleine. – I okłamałam pana. Nigdy nie zamierzałam dotrzymać słowa. Nie jest pan człowiekiem na tyle uczciwym, by móc mi to wyrzucać.

Z uwagi na dziecko powstrzymał się przed obelgą, lecz można ją było wyczytać z jego warg.

Ruszył do działania, zmobilizował cały swój notes z adresami, przyjaciół, wszystkie kontakty, ale skandal był już w drodze, nikt nie mógł nic zrobić.

Spośród propozycji, jakie mu złożono, André Delcourt wybrał „L’Événement”, ponieważ gazeta była na obraz i podobieństwo jego przyszłego dziennika, nacjonalistyczna i antyparlamentarna. Przekazał redakcji wszystkie materiały, jakimi dysponował, by całą aferę przedstawiono w detalach, a sam wzniósł się na wyżyny analizy i komentarza.

PIĘKNY PRZYKŁAD

Szwajcarscy bankierzy są ludźmi uczynnymi. Przyjeżdżają nawet na teren Francji, by pomóc naszym rodakom oszukać urząd podatkowy.

Podejrzani niechybnie będą argumentowali: Jakże się dziwić, że złodziejskiemu urzędowi odpowiedzieli oszuści podatkowi! Nikt nie zaprzeczy, że podatnik jest nieustannym celem osób odpowiedzialnych za republikańskie marnotrawstwo, ale czyż można utrzymywać, że kradzież nie jest winą złodzieja… tylko okradzionego, że oszust nie zawinił, bo wystarczyłoby, by ofiara nie miała portfela?

Pierwsza lista oszustów, z górą tysiąc osób, stanowi piękną ilustrację narodowego upadku. Najbardziej budujący jest wśród nich przykład Charles’a Péricourta, przewodniczącego komisji parlamentarnej do walki… z uchylaniem się od podatków. Nie śmiejcie się. W dniu pogrzebu jego żony znaleziono u niego w samochodzie dwieście tysięcy franków szwajcarskich, z czego jest mu bardzo trudno się wytłumaczyć. Może myślał, że w dniu pogrzebu będzie musiał zapłacić w gotówce za rodzinną kwaterę… Postawiono mu zarzut, ale pozostawiono go na wolności. Głośno krzyczy, że padł ofiarą spisku, taki jest koniec kariery, wysoce nieprzystojnej jak na tak znakomite nazwisko.

I jak tu się dziwić, że po czymś takim kraj domaga się bardziej surowych instytucji, bardziej wartościowych przywódców, praw prostszych i sprawiedliwszych? I że żąda kogoś, kto będzie zdolny zaprowadzić trochę porządku?

KAIROS

42

– Mam tu chyba coś ciekawego…

Madeleine żywo odwróciła głowę.

– Tak, herbatę cejlońską, panienko, dziękuję. Hmmm, jednak nie! Trochę już późno, poproszę o szklankę wody Vichy.

Dupré palcem wskazywał artykuł u dołu strony w „L’Intransigeant”.

ZABÓJSTWO W RAINCY

Młoda kobieta była w czwartym miesiącu ciąży.

Zupełnie przypadkowo, skutkiem wizyty inkasenta firmy gazowej w jej mieszkaniu, wczesnym wieczorem znaleziono ciało trzydziestodwuletniej panny Mathilde Archambault. Śmierć nastąpiła dwa lub trzy dni temu. Młoda kobieta, po walce z napastnikiem, zmarła w wyniku licznych, podobno dwunastu, ciosów nożem. Narzędzia zbrodni dotąd nie znaleziono. Ofiara była w „czwartym bądź piątym miesiącu” ciąży, co czyni tę zbrodnię szczególnie odrażającą.

Brak śladów włamania wyraźnie wskazuje na to, że ofiara znała mordercę.

Zbrodnia wygląda zagadkowo. Dwa lata temu, po śmierci ojca, panna Archambault zamieszkała w rodzinnym domu u wylotu zaułka Girardin w Raincy. Sąsiedzi i okoliczni sklepikarze opisują ją jako młodą, spokojną osobę, którą jednak w ostatnich tygodniach rzadko widywali.

Miejscowa policja, dokonawszy wstępnych ustaleń, zawiadomiła Laboratorium Sądowe w Paryżu. Ciało kobiety przewieziono do kostnicy celem przeprowadzenia sekcji. Nieliczne informacje dotyczące ofiary sprawiają, że policjantom trudno jest przewidzieć wynik śledztwa, które powierzono sędziemu Basile’owi z paryskiej prokuratury.

Miejsce na dole strony świadczyło o niewielu danych, jakimi dysponował L’Intransigeant, oraz słabej nadziei, że incydent stanie się jedną z tych smakowitych afer kryminalnych, w których dzienniki i czasopisma zaczynały coraz bardziej gustować.

Madeleine uniosła głowę.

– Tak. Możliwe…

Przyparta do muru, była zatroskana. Powoli przeczytała artykuł, próbowała wyobrazić sobie życie tej młodej kobiety…

– Mathilde – powiedziała.

– Nie widzę innego wyjścia.

Mnisi tryb życia Andrégo Delcourta nie stwarzał żadnego punktu zaczepienia.

– Skoro musi się pani zdecydować, on…

– Wiem, panie Dupré, wiem!

Nerwowo bębniła palcami w stół. Czekał.

Jej szklanka z wodą była nietknięta, zresztą nie miała już na nią ochoty. Ze złością złożyła gazetę.

– No dobrze… czas z tym skończyć – powiedziała tak cicho, że ledwie ją usłyszał.

– Jak pani uważa, Madeleine, ale… może trzeba się jeszcze raz nad tym zastanowić.

Rada, zamiast zasiać w niej wątpliwości, tylko ją pobudziła. Z cierpkim uśmiechem, który nie dodawał jej urody, Madeleine odrzekła:

– Niech pan pomyśli o Paulu, panie Dupré, zobaczy pan, że to pomaga.

Powiedziała to gorzkim tonem, nie odpuszczała, odzywał się w niej rodzinny upór.

Dupré poczuł się oskarżony o obojętność, więc i o okrucieństwo, niesprawiedliwie, bo rozumiał, co Madeleine przeżywała. Jego wyobrażeniem o sprawiedliwości zbytnio nie zachwiał upadek ani Gustave’a Jouberta, ani Charles’a Péricourta. André Delcourt nie zasługiwał na nic lepszego od tamtych, ale szokowała go metoda, do jakiej trzeba będzie się uciec.

– Wybaczy pani, że tak nalegam, ale powinna pani być pewna, to decyzja zbyt pow…

– Z którą wyraźnie pan polemizuje…

Nie spuścił wzroku. Miała teraz przed sobą tego Duprégo, którego spotkała na początku roku, prostolinijnego, nieczułego, kamiennego.

– Mógłbym.

– W imię czego, panie Dupré?

– Zatrudniła mnie pani do pracy. Tego – wskazał na gazetę – umowa nie obejmuje.

Nadrabiając miną, odwracając wzrok, Madeleine sięgnęła po szklankę, upiła dwa łyki wody, po czym znów na niego spojrzała.

– Jeśli nakazują to panu pańskie zasady, może mnie pan tu zostawić, w rzeczy samej, ma pan rację. Nasza umowa nie przewidywała… że aż do tego dojdzie.

– A pani sumienie, czy ono na to pozwala?

– O tak, panie Dupré – odparła Madeleine z akcentem szczerości, która trafiła mu prosto do serca. – Ono dyktuje mi wszystko, co najgorsze. – I smutno, jakby z żalem, dodała: – I jak pan widzi, jestem na to gotowa.

Dupré stał przed wyborem, który w głębi duszy już rozstrzygnął.

– Dobrze.

Madeleine nie wstawała. Rozumiał ją, ale jej nie pochwalał. Ich relacja nabierała nieoczekiwanej dla nich obojga wagi.

Wkrótce zobaczą się po raz ostatni. Należałoby coś powiedzieć, ale żadne słowo nie przychodziło im do głowy.

– Cóż – odezwała sie Madeleine – będę musiała odpowiedzieć na miłe zaproszenie pana Delcourta. Kolacja, może dziś wieczorem… Pasowałoby to panu, panie Dupré?

– Jak najbardziej.

Wstał. Nie pozostało już nic więcej do powiedzenia. Pożegnał Madeleine skinieniem głowy i wyszedł.

– Och, panie Dupré!

Odwrócił się.

– Tak?

– Dziękuję.

Madeleine przez długą chwilę wpatrywała się w stół, w swoją szklankę, w gazetę. Na myśl o tym, co zamierza zrobić, czuła się już z góry wyczerpana. Resztki sumienia i skrupułów broniły się przed tym, gniew i zawziętość ją do tego popychały.

Uraza wzięła górę. Jak zawsze.

* * *

– Madeleine!

Krzyk serca. Na wpół zaskoczenie, na wpół przestrach.

– Nie przeszkadzam?

– W żadnym razie!

Od kilku miesięcy André hołdował tego typu wyrażeniom, uważał, że są eleganckie i dworne.

Cofnął się tak gwałtownie, jakby jakaś ręka pociągnęła go za kołnierz. Madeleine weszła. Pan Dupré często opisywał jej to miejsce, które sam regularnie odwiedzał. Nie mogła się powstrzymać, by nie zerknąć na komodę, na drugą szufladę, w której spoczywał pejcz.

– Przedwczoraj wróciliśmy z kuracji, byłam niedaleko pana, pomyślałam, że jest okazja, by odpowiedzieć na pański liścik.

André był przytłoczony taką ilością informacji. Madeleine u niego w mieszkaniu, jej wysoce enigmatyczny telegram, konsekwencje, jakie z tego wynikły dla byłego pełnomocnika świętej pamięci banku Péricourt, Gustave’a Jouberta. I nagle znaleźć się z nią w miejscu tak intymnym, prywatnym, w tej dwuznacznej sytuacji, która przypominała ich dawne relacje…

Na półkach było tyle książek, dokumentów i stosów papierów, że całość zdawała się składać na obraz pod tytułem „Skromne mieszkanie wielkiego pisarza Andrégo Delcourta w początkach jego dziennikarskiej kariery”.

– Znajdzie pan czas na kolację dziś wieczorem, drogi André?

Miała nadzieję, że będzie zajęty, byłoby to prostsze, ale nie był.

– Hmmm… tak, to znaczy…

– Zatem nie będę panu dłużej przeszkadzała. Co by pan powiedział na dwudziestą trzydzieści u Lippa?

Coraz gorzej. To zaproszenie, którego nie mógł odrzucić, ta restauracja, w której zobaczy ich cały Paryż…

– Świetnie, hmmm, u Lippa.

– Od wieków tam nie byłam…

– W takim razie…

W powietrzu unosił się jeszcze zapach jej perfum. André szeroko otworzył okno.

* * *

Gdy tylko Madeleine przeszła do rzeczy, René Delgas, jak za poprzednim razem, spuścił na twarz niewidzialną zasłonę.

– Oto wzór pisma. Tekst listu. I papier, którego należy użyć.

Ale coś się zmieniło. Tym razem Delgas był w okularach. Przypadłość zawodowa, pomyślała Madeleine. Przebiegł szybko wzrokiem list, zdjął okulary i odłożył na stół. Otwierał już usta, ale Madeleine go ubiegła:

– Jaki jest stopień… wiarygodności takiej podróbki jak ta, którą pan…? Mam na myśli policję…

– Policja, szczerze mówiąc, dysponuje coraz bardziej niezawodnymi metodami wykrywania. A w Paryżu tylko niewielu z nas produkuje dokumenty bardzo trudne do odróżnienia od prawdziwych…

Nawet drogą aluzyjną wszystko sprowadzało się do ceny.

Jedyną odpowiedzią Madeleine było skrzyżowanie rąk na stole.

– W pierwszej chwili – dodał Delgas – żadnych wątpliwości. Policja uzna ten dokument za autentyk. W ślad za nią sędzia. Trudności zaczną się dużo później, kiedy obrona zażąda ekspertyzy kontrolnej. Od tego momentu niełatwo przewidzieć, na którą stronę spadnie moneta.

Madeleine taki okres wystarczał.

– Za ten list cena wyniesie tysiąc pięćset franków – powiedział.

– Chce pan, żebyśmy znów powtórzyli cały ceremoniał? Ja zbiję cenę o trzysta franków, pan się zgodzi, poproszę o zrealizowanie tego jeszcze dziś wieczorem, pan o trzysta franków ją podniesie.

– Nie, nie tym razem. Zapłata za zeszyt, który mi pani ostatnim razem powierzyła, była nieadekwatna do jego wartości.

– Chce mnie pan szantażować, zmienił pan zawód?

– Nie, wyceniłem zbyt nisko pracę.

– To pana problem, nie mój. Ja zapłaciłam cenę, której pan zażądał.

– Zgadza się. Ale ponieważ zleca mi pani nową pracę, zmuszony jestem trochę wyrównać deficyt z poprzedniego razu.

– Trochę…?

– Tysiąc franków. To minimum, na jakie mogę przystać. Co sprawia, że opłata za ten list wyniesie tysiąc pięćset franków.

Madeleine w duchu zapytała samą siebie, czy gra jest warta świeczki, i pytanie to nagle obudziło w niej wątpliwości.

Delgas uznał jej milczenie za posunięcie się za daleko w negocjacjach, w których trudno było stracić.

– Za to żadnych dodatków za termin. Dziś wieczorem. Dwudziesta trzecia. Tutaj.

– Zgoda… Och, nie wzięłam nic, żeby wypłacić panu zaliczkę…

Delgas uspokajająco uniósł rękę.

– Jesteśmy ludźmi uczciwymi.

* * *

Dupré patrzył, jak André Delcourt wsiada do taksówki; bardziej odgadł, niż usłyszał, że podaje adres piwiarni Lippa.

Zawsze jest możliwe, że się o czymś zapomni, niespodziewanie wróci. Ostrożność nakazuje pół godziny odczekać, tyle, ile zajmuje dojazd samochodem na boulevard Saint-Germain.

* * *

– Pozwoliłam sobie zarezerwować na pańskie nazwisko.

André przytaknął, tak, oczywiście.

Przeszli przez salę do rzędu stolików po lewej stronie, tam gdzie wymalowane pomiędzy lustrami zielone rośliny zdają się człowiekowi wyrastać na głowie.

Nie takie miejsce wybrałby André, stolik na uboczu byłby dyskretniejszy. Ale Madeleine poprosiła właśnie o ten, gdyż był dla niego najbardziej niedogodny. Kelner go odsunął, żeby Madeleine mogła usiąść na moleskinie.

– Wybacz, drogi André, nie masz nic przeciwko temu, żebym zajęła krzesło, kanapy mi już nie służą. Kuracja bardzo mi pomogła, nie chciałabym się na nowo nadwyrężyć…

– Ależ oczywiście – odpowiedział André, który wolałby usiąść tyłem do sali i dokładnie z tego powodu Madeleine zmusiła go, żeby usiadł tutaj. – Pozwoli pani, droga Madeleine, że ją na chwilę przeproszę…

Gestem pokazała: ależ proszę bardzo.

André ruszył wtedy w obchód między stolikami, witając się ze znajomymi, tu deputowany z opozycji, tam dyrektor „L’Événement”, no i Armand Chateauvieux, przemysłowiec sympatyzujący z ideami faszystowskimi, niezbyt chętny uczestniczyć w starcie dziennika Andrégo.

Po drodze zamówił karafkę białego wina.

– Jest pan bardzo światowy – stwierdziła z podziwem Madeleine, kiedy wrócił do stolika.

Udał skromnego, światowy, światowy…

– A ten nowy wielki dziennik, to chyba kwestia dni?

Wiedziała, że jest okropnie przesądny.

– Plotki…

Odłożyła kartę; dokonała wyboru.

Uwagę Andrégo zaprzątała obecność Chateauvieux. Czy nie uniósł właśnie dyskretnie kieliszka w jego stronę? André zatrzepotał tylko rzęsami w podzięce. O Boże! Gdyby Chateauvieux w końcu zdecydował się dołączyć, sprawa byłaby załatwiona!

– Słucham?

– Bardzo pan roztargniony, André… To nieładnie, w dniu kolacji ze swoją starą przyjaciółką…

– Przepraszam, Madeleine, ja…

Roześmiała się.

– Droczę się z panem!

Spojrzała nad jego ramieniem, dostrzegła Chateauvieux, którego twarz znała z gazet.

– Mam wrażenie, że dzisiejszego wieczoru toczy się gra o coś dla pana ważnego, czy tak?

Kelner przyniósł karafkę białego wina. Nalał im. Madeleine pierwsza uniosła kieliszek.

– Za powodzenie naszego wspólnego wieczoru…

– Dziękuję Madeleine, z ochotą.

* * *

W budynku, w którym mieszkał André, znajdowało się wiele mieszkań. Dupré cichym krokiem wszedł na czwarte piętro. Sforsowanie zamka było bardzo proste, ile to razy już tu był, pewnie z siedem lub osiem. Była to jego ostatnia wizyta.

* * *

– A ta kuracja?

Madeleine odłożyła widelec.

– Wspaniała. Pan, człowiek żyjący w ciągłym napięciu, powinien ją wypróbować, ci ludzie, niech mi pan wierzy, czynią cuda.

– Jak to „w napięciu”? – André się uśmiechnął.

– Tak, tak uważam. Odkąd się znamy, był pan zawsze nerwowy, wręcz lękliwy. Ale widując pana teraz, coraz rzadziej, sam pan przyzna, wyczuwam w panu skrajną gorączkowość.

– Tak, możliwe, praca…

Skupiła się na swoich owocach morza, podejmując z nimi wytrwałą walkę.

– Podczas tej kuracji jeden z pielęgniarzy opowiadał mi, że u niektórych dalekich plemion nerwowość leczy się… pejczem, uwierzy pan? – Uniosła głowę. – Jak najbardziej. Podobno ci ludzie biczują się po plecach do samej krwi. Prawdziwi barbarzyńcy, czyż nie?

André nie był głupi. Zareagował na tę anegdotę z niepokojąco zimną krwią, jakby każde słowo rozszyfrowywał i umieszczał w kolumnie spraw, które należy pominąć milczeniem.

– A gdzież była ta kuracja? – spytał ostro.

– W Bagnoles-de-l’Orne. Jeśli pan chce, podam adres.

Niepewność utrzymywała się. Czyżby wzmianka o tym pejczu była czysto przypadkowa? Innego wytłumaczenia nie widział, lecz obudziła się w nim czujność.

– Czytałam pański artykuł o moim wuju Charles’u…

André nie wyczuł w jej słowach cienia wyrzutu, tym lepiej, nieprzyjemnie byłoby musieć się tłumaczyć.

– Tak… Przykro mi.

– Ja też temu biednemu Charles’owi współczuję. Stanął na czele wysoce szczytnej misji, a tymczasem wpada na sprawie w najwyższym stopniu niemoralnej, przyzna pan…

Dostrzegał w jej głosie twardy akcent, którego nie znał, jakiś złowrogi błysk w jej spojrzeniu. Z jakiego powodu do niego przyszła? Zagościła w nim wątpliwość, której nie potrafił ubrać w słowa.

– Był pan bardzo surowy dla mojego nieszczęsnego wuja, lecz rozumiem. Wykonuje pan swoją pracę. A poza tym, jak ktoś powiedział, mógł nie oszukiwać!

André wolał powrócić do sedna wieczoru, by sprawdzić, czy faktycznie chodziło o pretekst.

– Podziękowałem pani za informację, z której dzięki pani mogłem skorzystać, dotyczącą Léonce Joubert…

Madeleine odłożyła sztućce.

– I Gustave Joubert, który w to uwierzył! Ile to razy pan sam w swoich felietonach życzył mu wszelkich możliwych sukcesów! Cóż za pasjonujący projekt… I oto nie dość, że doprowadził do plajty, to jeszcze pojechał sprzedawać swoje pomysły naszym zaprzysięgłym wrogom. Doprawdy, pytam pana, i komu tu zawierzyć?

– Ale pani, Madeleine…

– Tak?

– Skąd pani uzyskała informację tak… wysoce poufną?

– Mój biedny André, tego nie wolno mi, niestety, panu powiedzieć. Jak to w swoim żargonie nazywacie…? Ochrona źródła! Dowiedziałam się o tym od kogoś, kto znalazłby się w wielkim kłopocie, gdybym panu zdradziła jego nazwisko… Osoba ta oddała Francji nieocenioną przysługę i nie zasługuje na to, by ją potępiać, nie uważa pan?

Perwersyjnie. Oto właściwe słowo, Madeleine prowadziła rozmowę w sposób perwersyjny, pełen podtekstów. A teraz odmawia odpowiedzi, zasłaniając się argumentem, którego on sam mógłby użyć. Nieznacznie cofnął się na krześle. Stracił już apetyt. Czuł, że sytuacja wymyka mu się z rąk.

* * *

Dupré ruszył do kuchni, maleńkiego pomieszczenia, w którym Delcourt nigdy sam nie kucharzył. Jego głównym posiłkiem była kolacja, gdyż bardzo często go zapraszano. Przez resztę czasu jadał to, co trzymał w swojej małej spiżarni, skrzynce pod oknem wychodzącym na zewnątrz. Dupré rozejrzał się za naczyniami i znalazł tylko filiżanki, łyżeczki i dwa talerze, wszystko idealnie czyste.

* * *

– Jakiż to szmat drogi…

Madeleine, jakby z pewnego oddalenia, teraz z kolei patrzyła na Andrégo jak na obraz, z którego była wyjątkowo dumna.

– Do dziś pamiętam debiutanta, którego przedstawiłam Guilloteaux.

Ze wszystkich tematów o ich wspólnej przeszłości najmniej gotowy był rozmawiać, ale nazwisko, które padło w rozmowie, postawiło go w stan pogotowia. Charles Péricourt, Gustave Joubert, teraz Jules Guilloteaux…

Szybko sobie skalkulował. Jutro ukaże się jego artykuł, sekret już nie obowiązywał. W tej sytuacji logiczne było, by jej o wszystkim powiedzieć. W przeciwnym razie będzie mu mogła zarzucić: jak to, to pan wiedział i nic mi nie zdradził…

– Pana Guilloteaux czekają grube kłopoty…

Madeleine, nieopisanie ciekawa, wytrzeszczyła oczy.

– Jego nazwisko figuruje na tej samej liście co pani wuja. On też znajdzie się na celowniku wymiaru sprawiedliwości.

– Jules Guilloteaux? Mówimy o tym samym człowieku?

W jej głosie znów usłyszał ten akcent, który zadawał kłam słowom. Tak jakby udawała zaskoczenie, słysząc nowinę, którą już znała.

– A skąd pan to wie, André? Och, przepraszam, ochrona źródła…

Czy mógł z czystym sumieniem powiedzieć, że z anonimowego listu?

Był pewny, że napomykając o swoim wuju czy o Guilloteaux, Madeleine mówi mu o czym innym. Co tak naprawdę, pod płaszczykiem sztucznej naiwności swoich reakcji, chciała mu powiedzieć?

– Od razu zamówię deser, a pan, André?

* * *

Na kuchennym blacie Dupré owinął w chustkę do nosa kieliszek, któremu najpierw się przyjrzał pod światło, a potem schował go do swojego marynarskiego worka. Następnie otworzył drugą szufladę komody i do torby, którą ze sobą przyniósł, włożył pejcz.

Po czym wyszedł, starannie zamykając za sobą drzwi.

* * *

Madeleine skończyła sorbet, delikatnie otarła kąciki ust.

– Ponieważ jest mi pan tak bliski, André, czy mogę pana poprosić o pewną radę?

– Nie jestem zbyt skłonny do udzielania rad…

– To do kogo się zwrócić, skoro nie można zapytać o zdanie przyszłego naczelnego gazety?

Czy aby nie powiedziała tego lekko podniesionym głosem?

– Chodzi mi o Paula.

To imię go zmroziło. Był pewny, absolutnie pewny, że wszystkie wymienione tego wieczoru nazwiska miały na celu tylko jedno: doprowadzić do imienia Paula. Zbladł.

– Proszę sobie wyobrazić, że od tamtej niefortunnej sytuacji, kiedy nas pan odwiedził… Paul wtedy gwałtownie się obudził ze straszliwego koszmaru, pamięta pan? No więc nie dość, że te koszmary nadal regularnie miewa (do dziś!), to przyszło mi do głowy, że mogło się to zacząć znacznie wcześniej, nie umiałabym powiedzieć kiedy. Zauważył to pan w czasie, gdy był pan w do… no, kiedy pan był?

André miał ściśnięte gardło. Co się teraz stanie? Koszmary Paula… Jakże to wszystko odległe, te lata z Paulem… czy mógłby sobie jeszcze coś wyrzucać? Ile lat ma teraz ten chłopiec? Czy można wracać do czasu do tego stopnia minionego?

– Nie jestem właściwą osobą… Chcę powiedzieć, że ja…

– Pytam o to pana, André, bo pan tak dobrze znał Paula.

Z szerokim uśmiechem patrzyła mu prosto w oczy.

– Był pan jego nauczycielem, André. Nikt nie znał go tak blisko jak pan. – Po każdym zdaniu robiła krótką przerwę. – Bardzo go pan hołubił, zajmował się nim z godną podziwu, bezinteresowną troską, dlatego pana pytam o zdanie, ale skoro pan go nie ma, trudno. To nie zmienia faktu, że powiem, bo będziemy musieli się już rozstać (dziękuję za ten uroczy wieczór), że wiem wszystko o tym, jaki był pan dla mojego syna. O wszystkim, co pan dla niego zrobił. I chciałabym pana zapewnić – delikatnie ujęła jego nadgarstek, jakby wciąż byli kochankami – że tyle dobrodziejstw nigdy nie idzie w niepamięć.

* * *

Dupré kazał się zawieźć do ratusza w Raincy i resztę drogi odbył na piechotę, ale mgła nie ułatwiała orientacji. Jako tako widziało się jeszcze na czterdzieści metrów, lecz dalej już kształty się zamazywały. W gazecie napisano, że policjanci z laboratorium sądowego zjawią się na miejscu nazajutrz o świcie, a mało prawdopodobne, by policja w Raincy miała możliwość postawienia na całą noc funkcjonariusza na warcie przed i za domem, co też się potwierdziło.

Dom z piaskowca, z markizą nad gankiem z czterema stopniami, był zewsząd opieczętowany, plansza zabraniała wejścia do środka pod groźbą kary więzienia. Dupré szybko przeszedł przez ogrodzenie, obszedł dom i znalazł się w ogrodzie. Z tyłu też znajdowały się pieczęcie. Uważnie przyjrzał się piętru i jego wybór padł na wole oko w szczycie domu. Wyjął z szopy drabinę, wszedł po niej na górę i wyciągając ramię, giętkim prętem spróbował otworzyć okrągłe okno. Dwa razy o mało nie zleciał na ziemię. W końcu zamek z suchym trzaskiem ustąpił. Schował narzędzia do swojego worka, umocował go na plecach, po czym siłą własnych ramion podciągnął się do framugi.

Zeskoczył na posadzkę w toalecie. Dla ostrożności przez kilka minut nasłuchiwał, po czym zdjął buty, włożył rękawiczki i przystąpił do oględzin domu.

W dwóch pokojach pachniało stęchlizną, wilgocią, nikt w nich nie mieszkał, ale wszystkie szuflady zostały wyciągnięte i przeszukane. Na podłodze w korytarzu znać było smugi zakrzepłej krwi; starannie je wyminął.

Walka toczyła się w sypialni dziewczyny, stolik nocny był przewrócony, lampa przy łóżku rozbita. Czy morderca gonił dziewczynę z kuchennym nożem? Próbowała mu uciec, rzucając w niego wszystkim, co było pod ręką? Była już ranna?

Szuflady były wypatroszone, ubrania i bieliznę w szafach przeszukano. W małej łazience ani śladu mydła do golenia, ałunu czy golarki. Dupré wyjął z marynarskiego worka zużyte pióro i starą butelkę atramentu i umieścił je w bałaganie przekopanej szuflady. W szafie powiesił szlafrok, do którego kieszeni włożył zmiętą w kulkę kartkę papieru.

Zapalił latarkę, podszedł do komody, poświecił z ukosa i bacznie przyjrzał się powierzchni. Znać było na niej ślady użycia ścierki, dobry znak, facet wszystko po sobie wytarł, Dupré nie musiał już tego robić. Sprawdził gałkę przy drzwiach: wytarta. Futrynę: wytarta. Poręcz schodów: wytarta. Wrócił do sypialni Mathilde, wyjął z worka kieliszek i delikatnie potoczył go pod łóżko, po czym zszedł na parter, starając się nie nastąpić na smugi krwi, z każdym stopniem coraz szersze.

W salonie wyraźnie widać było miejsce, gdzie policja znalazła ciało. Przyklęknął, popatrzył uważnie na parkiet. Ślady kroków, ale nie mordercy. Facet, który zadaje sobie trud usunięcia swoich odcisków palców, nie będzie ot tak brodził we krwi swojej ofiary, nie, to były kroki policjantów. Gazety ciągle trąbiły, że na miejscu zbrodni nie wolno absolutnie niczego dotykać, daremny trud. Tutaj, jak zresztą wszędzie, technicy będą musieli sobie poradzić. W komisariatach nie bardzo ich lubiano, szczury laboratoryjne, które pouczają gliniarzy, kiedy ci, jak rok długi, działają w terenie. Widać było, że nie musieli przesłuchiwać różnych opryszków. Do tego potrzebni byli policjanci twardsi, niewykonujący swojej roboty przy pomocy pęsetek, pędzli z wielbłądziego włosia i mikroskopów…

Drzwi prowadziły do piwnicy. Wzdłuż ściany drewniane skrzynki z narzędziami, zwykła metalowa drobnica. Jedna z nich była pusta. Dupré wyjął z worka torbę z pejczem i wrzucił go do skrzynki. Potem sprawdził sprzątanie. Stół: wytarty. Oparcia krzeseł: wytarte. Blat bufetu: wytarty. Drzwi szafy: wytarte.

Wciąż na palcach, wrócił na piętro. Łóżko było metalowe, z małymi gałkami w czterech rogach, popularny model. Odkręcił jedną z nich, zwinął list, który dostał od Delgasa, wsunął go wewnątrz pręta ramy łóżka i z powrotem przykręcił gałkę. Zawahał się. Przykręcić do końca czy nie? Tak, do końca, Madeleine sama by tak zrobiła. Ale nie całkiem.

Włożył buty, wyszedł przez lukarnę i przyciągnął szybę. Z pomocą giętkiego pręta udało mu się opuścić do jednej czwartej rygiel, tyle wystarczy. Rzut oka na zegarek. Ponad cztery godziny.

Za godzinę pierwsi robotnicy wyjdą do pracy.

Czas było wracać.

* * *

W domu roiło się od ludzi, kiedy późnym rankiem zjawił się sędzia śledczy, pan Basile, mężczyzna rosły, korpulentny, acz silny, o ruchliwej twarzy i żywych oczach, który wymagał odpowiedzi na stawiane przez siebie pytania. Miał opinię sędziego niełatwego we współpracy, a na swoim koncie – imponującą liczbę zatrzymań; jego dokonania wieńczyły jedna kara śmierci i osiem wyroków ciężkiego więzienia i dożywocia. Opinia człowieka skutecznego.

Na miejscu zbrodni technicy zdjęli dwa różne odciski palców.

Następnie Basile został zaprowadzony do ogrodu, gdzie wykopano zwłoki około sześciomiesięcznego niemowlęcia.

– Stopień rozkładu ciała zdaje się wskazywać, że do zdarzenia doszło około półtora roku temu.

– To nie wszystko…

Policjant miał minę naprawdę zaniepokojoną. I słusznie.

Sędzia pochylił się i przeczytał, nie dotykając go, rozprostowany na stole list.

– Gdzie to znaleźliście?

– W szafie ofiary. W kieszeni męskiego szlafroka.

Bardzo niepokojące.

Sędzia wolał poradzić się przełożonych.

– O Boże! Mój drogi, trzeba podejść do tej sprawy z najwyższą oględnością!

Nie ma skandalu, nie ma niewygodnego odkrycia, nie ma oświadczeń, z których trzeba się będzie potem wycofywać. Sędzia zrozumiał, że musi sobie radzić sam i uzyskać wynik, nie robiąc najmniejszego szumu, nie kompromitując nikogo z wyjątkiem siebie, co w przypadku niepowodzenia nikogo by nie wzruszyło.

Obecność dwóch różnych odcisków palców zakłócała całość obrazu, ale jeden z nich, znaleziony w czterech miejscach, zyskał przychylność sędziego, gdyż w odróżnieniu od drugiego znajdował potwierdzenie w innych elementach.

Zważywszy rzecz całą, sędzia postanowił przekazać prasie tylko część informacji i wyminąć pierwszą przeszkodę.

Skreślony męskim charakterem pisma list, znaleziony w nogach łóżka ofiary, potwierdza hipotezę morderstwa popełnionego wskutek odmowy młodej kobiety poddania się następnej aborcji. W liście tym, który Mathilde Archambault ukryła w tym miejscu zapewne na wypadek, gdyby doszło do najgorszego, co być może przeczuwała, domniemany zabójca błaga ją, by nie zachowywała tej ciąży, zaklina ją, grozi, odwołuje się do rozsądku kochanki. Zdaniem śledczych list wskazuje na mężczyznę o pewnym poziomie wykształcenia, gdyż nie cofa się on przed plagiatem, przytaczając słowo w słowo zdanie z zamieszczonego w sierpniu zeszłego roku w „Soir de Paris” artykułu znanego felietonisty Andrégo Delcourta: „Miłość, która jest wyższa nad wszystko, nad los, nad przeznaczenie, nad niedolę… Miłość, która jest najwyższym dobrem każdej istoty bożej”.

* * *

W Paryżu pierwsze dzienniki trafiały do sprzedaży już niemal o świcie, ale André przeglądał je dopiero późnym rankiem. Głosił, że ściśle uregulowane życie jest gwarancją długowieczności, ale jeszcze bardziej symbolem spójnej osobowości. Często przytaczał anegdotę, w myśl której sam Kant zrezygnował ze swojej porannej przechadzki dopiero na wieść o wybuchu rewolucji francuskiej (Delcourt, Kant, czytelnik doceni to zestawienie…).

– Jak to: plagiat?

Była to główna wiadomość w „Le Matin”: „Zbrodniarz plagiatuje sławnego felietonistę”, którą to informację podjął „Le Petit Journal”: „W liście do swojej ofiary morderca cytuje felieton Kairosa”.

– Patrz pan i czytaj – powiedział kioskarz.

Być kojarzonym z tak ohydną zbrodnią na kilka tygodni przed startem własnego dziennika!

Dlaczego nikt z redakcji „L’Événement”, poinformowanej oczywiście, tak jak inne, do niego nie zadzwonił? Nie zaglądając nawet do mieszkania, pojechał prosto do gazety.

Dyrektora nie było w Paryżu, ale na Andrégo czekał telegram: „Fatalna reklama – stop – niech pan ją ukróci, inaczej za nic już nie odpowiadam – Montet-Bouxal”.

Ale co robić? Do kogo zadzwonić? To już było w dziennikach! Dementi w gazetach wieczornych, oto co powinien uzyskać.

I ten dyrektor, który się wciąż nie zjawiał.

Zamiast niego zjawił się policjant.

* * *

Ranga incydentu rosła, wieść o nim przekroczyła już granice Raincy i dotarła do stolicy. Sędzia wyznaczył do sprawy komisarza, niejakiego Ficheta. Czytelnik już go zna, to ten, który interweniował po włamaniu u Gustave’a Jouberta, osobnik starszy, pomarszczony, zgarbiony, noszący beżowy prochowiec, roztaczający woń zimnych cygar.

– Ależ … jaki ja mam związek z tą sprawą?

– Żadnego, panie Delcourt! I właśnie dlatego do pana przychodzę. Jeśli mi pan potwierdzi, że nie zna tej Mathilde Archambault…

– Jak najbardziej potwierdzam!

André odwrócił głowę.

– Proszę za mną.

Stali w korytarzu redakcji, gdzie wszyscy przechodzili, podsłuchali słówko i puszczali dalej. André za dużo wiedział o świecie dziennikarstwa, żeby się nie mieć na baczności. Zaprowadził komisarza do swojego gabinetu. Policjant nie zdjął prochowca, nie chciał przeszkadzać, zostanie tylko minutę.

– To jakaś kompletnie zwariowana historia! – powiedział André. – Skoro wystarczy, żeby ktoś skopiował jedno z twoich zdań, i zaraz w redakcji pojawiła się policja… A zresztą, dlaczego się mnie przesłuchuje?

Grymas Ficheta wyraźnie pokazywał, że w tym cały problem.

– Przyznać muszę, proszę pana, że nie ma żadnego powodu… Chodzi o, jak to mówią, „metodologiczną przezorność”. Mordercą może być każdy, rozumie pan?

André przeraził się.

– Czyli… mogę być ja? Jestem… podejrzany?

Sekretarka, jak zwykle w czasie wizyt porannych gości, przyniosła tacę z kawą. Milczeli, dopóki nie wyszła. Andrému trzęsły się ręce, jego twarz nabrała bladości świecy. Był kompletnie zdestabilizowany. Odstawiana na spodek filiżanka zabrzęczała ze złowieszczym, krystalicznym dźwiękiem. Komisarz Fichet, który z wieloma winnymi miał już do czynienia, dałby sobie głowę uciąć, że ten człowiek nie ma nic wspólnego ze zbrodnią, są akcenty prawdy, które nigdy nie mylą. Trzeba to było jednak skończyć.

– Ktoś zostawił list, w którym cytuje pana wypowiedzi. Niech się pan postawi na naszym miejscu. Co mamy o tym myśleć? Musimy postępować tak, by znalazł się pan jak najszybciej poza wszelkim podejrzeniem.

– Znakomicie – odrzekł André ochrypłym ze zdenerwowania głosem. – Więc do dzieła, miejmy to z głowy. Co pan chce wiedzieć?

Choć zbulwersowany, pomyślał, że jeśli policja od razu oczyści go z podejrzeń, wiadomość znajdzie się w wydaniach wieczornych i będzie po sprawie.

– Zatem w żadnym razie nie zna pan tej osoby.

– W żadnym razie.

– Mieszkała w Raincy.

– Moja noga nigdy tam nie postała.

– Domniemany sprawca zostawił odręcznie napisany list.

Komisarz z zamyśloną miną drapał się ołówkiem po głowie.

– Widzi pan, zastanawiam się, tak by od razu z tym skończyć, czy nie byłoby lepiej, gdyby dostarczył nam pan próbkę swojego pisma.

André osłupiał. Siedział, niezdolny się poruszyć.

– Zwykłe porównanie wzrokowe – dodał komisarz. – I będzie po sprawie, więcej nie będziemy już do tego wracać. Ale zrobi pan, jak uważa, nie ma obowiązku.

Umysł Andrégo działał na zwolnionych obrotach.

– Co mam napisać?

Wstał i podszedł do biurka, sięgnął po pióro. Machinalnym gestem wyjął kartkę papieru, ale był tak roztrzęsiony, że teraz już nie wiedział, co robić.

– Co pan chce, to bez znaczenia.

André patrzył na czystą stronę. Skreślenie na niej zwykłego słowa wywoływało w nim przyprawiające o zawrót głowy wrażenie, że spisuje przyznanie się do winy, koszmar. Napisał: „Nie mam nic wspólnego z tą sprawą i żądam, żeby policja natychmiast poinformowała o tym prasę”.

– Czy mógłby się pan również podpisać? Dla formalności.

Podpisał się.

– No, to już mnie nie ma. Dziękuję panu za współpracę.

– Opublikujecie tę informację jak najszybciej, prawda?

– O tak, na pewno.

Komisarz z satysfakcją popatrzył na kartkę, złożył ją we czworo i schował do wewnętrznej kieszeni prochowca.

– A, tak, jeszcze jedno…

André zesztywniał, co za przykra sytuacja… Fichet, drapiąc się po podbródku, wyglądał przez okno; coś go trapiło, ale nie mógł się zdecydować, by powiedzieć. André chętnie dałby mu w twarz.

– Odciski palców…

– Jakie odciski palców?

– Nie chcę zawracać panu głowy zbyt technicznymi detalami, ale porównanie pisma nie jest metodą całkiem naukową. To metoda „empiryczna”, jak to nazywamy w naszym żargonie. Za to odciski palców, o, to już jest sto procent!

André rozumiał pojęcie, ale nie bardzo rozumiał, czego od niego oczekują. Dostarczył próbkę pisma… Docierało do niego… Żądają od niego… odcisków palców?

– Czego właściwie ode mnie chcecie?

– No więc jeśli po porównaniu pańskiego pisma z pismem w liście znalezionym na miejscu zdarzenia wszyscy się zgodzą, że oba nie mają ze sobą nic wspólnego, sędzia poda tę wiadomość do gazet i jeśli chodzi o pana, sprawa będzie zamknięta. Ale przypuśćmy, że ktoś się zawaha, że powie: „Nie jestem do końca przekonany, nie dałbym za to głowy…”, wtedy za dwie godziny znów wyląduję u pana gabinecie. Natomiast gdy wyjdę z pana odciskami palców, jak tylko laboratorium porówna je z tymi zdjętymi na miejscu zdarzenia, publikujemy wynik, a wtedy już nie ma dyskusji, tak mówi nauka, rozumie pan?

Dwadzieścia minut później komisarz opuszczał redakcję „L’Événement” z odciskami palców Andrégo Delcourta.

André był załamany.

Fichet z niezwykłą siłą ujął jego palec wskazujący, przycisnął do papieru, obracając nim z lewa na prawo, potem bez uprzedzenia to samo zrobił z palcem środkowym i kciukiem. André patrzył na swoje palce poczerniałe od atramentu. Przy próbce pisma wyobrażał sobie siebie w roli podejrzanego. Przy odciskach palców widział się winnym…

Dał się wmanewrować temu glinie…

Powinien zwrócić się do adwokata. Opuścił redakcję, wyszedł na bulwar, żeby odetchnąć, głowa do góry, musi zachować spokój. W gruncie rzeczy jego pismo i odciski palców definitywnie wyłączą go ze sprawy.

Teraz ważne, by ta informacja jak najszybciej trafiła do prasy.

Wahał się, czy zadzwonić do Montet-Bouxala. Nie, zrobi to, kiedy dementi będzie miał już w ręce.

Maszerował wielkimi krokami, utwierdzając się w słuszności swojej decyzji; ci funkcjonariusze ewidentnie działali w dobrej wierze, tyle że to wszystko mogło jeszcze potrwać, tymczasem tym, czego mu najbardziej brakowało, był właśnie czas. Należało sprawy przyspieszyć.

Po raz pierwszy w życiu zamierzał zrobić coś, czego zawsze udawało mu się uniknąć: poprosić kogoś o interwencję. Ale czas uciekał. Złapał taksówkę, kazał się zawieźć do Ministerstwa Sprawiedliwości, zażądał widzenia z dyrektorem gabinetu.

– Masz jak najzupełniej rację, drogi André. Nie pozostaniemy bezczynni. Sam zadzwonię do sędziego śledczego. O której przyszedł do ciebie ten policjant?

– Godzinę temu.

– Zapewniam cię, że to więcej, niż potrzeba do porównania obu odcisków palców! Najpóźniej w południe będzie już po wszystkim. Zażądam komunikatu od ministerstwa. W pierwszej połowie dnia.

– Dziękuję, mój drogi, przynajmniej pan rozumie sytuację…

– Ależ znakomicie! Zresztą, tak między nami, nie bardzo pojmuję, na jakiej podstawie zawraca się panu głowę. O ile wiem, bycie cytowanym lub plagiatowanym to nie przestępstwo!

Koniec października. Było jeszcze dość ciepło. Mgła z ostatnich dni całkowicie się rozpłynęła. Bulwar tchnął ostatnim ciepłem lata. Z drzew leniwie opadały liście. André czuł ulgę.

Dementi opublikowane zostanie w pierwszej połowie dnia, o czternastej, może piętnastej.

Wszedł na pocztę, poprosił o połączenie.

– Bardzo kłopotliwa sprawa – powiedział Montet-Bouxal.

– Za niespełna dwie godziny będzie komunikat, mam gwarancję ministerstwa.

– Cóż, zobaczymy.

– Ależ to ja jestem ofiarą!

– Ja to wiem, ale… To kwestia wizerunku, rozumie pan? No dobrze, niech mi pan przyśle komunikat ministerstwa zaraz po tym, jak się ukaże.

Ta rozmowa na nowo postawiła Andrégo w stan pogotowia. Czyżby batalia była już przegrana? Nie mógł w to uwierzyć.

Co mógł jeszcze zrobić?

Nic. Czekać.

Po powrocie do mieszkania dotarła do niego intensywność wydarzeń przeżytych tego przedpołudnia. Był okropnie zdołowany. Miał do siebie żal, nie bardzo wiedząc, co powinien był zrobić.

Nie był głodny.

Zdjął koszulę, chciało mu się płakać.

Nim uklęknął pośrodku pokoju, otworzył szufladę.

Serce podeszło mu do gardła: pejcz zniknął.

43

Zapukano do drzwi.

Przerażony tym odkryciem André w pośpiechu złapał i włożył koszulę, która godzina? Był zdezorientowany, guziki wyślizgiwały mu się z palców, od stóp do głów przeszedł go dreszcz. Znowu pukanie.

– Kto tam?

Jego głos zdawał się dobywać z jaskini, usłyszał w nim echo, na które nałożyło się inne.

– To ja! Komisarz Fichet.

André spojrzał w stronę szuflady. Ten pejcz… był pewny, że nigdzie indziej go nie chował…

– Mam dla pana papier.

O Boże! Dementi policji! Był uratowany. Podszedł szybko do drzwi.

– Ma pan papier?

– Proszę.

Był to oficjalny dokument, André nie był w stanie go przeczytać, mogliby to załatwić prostszą drogą. Artykuł 122. kodeksu postępowania karnego. Sędzia śledczy Basile. André szukał w tekście komunikatu, ale go nie widział.

– Co to jest?

– Tutaj – powiedział komisarz Fichet, palcem wskazując na środek strony. – To nakaz doprowadzenia, sędzia chciałby się z panem zobaczyć, będę panu towarzyszył.

* * *

Nijak nie mógł pozbierać myśli. Zadawał pytania. Dlaczego chce mnie zobaczyć? Czy opublikowano dementi? Czy jest jakiś problem? Komisarz Fichet wyglądał przez okno, nie odpowiadał, sprawiał wrażenie, jakby w samochodzie siedział sam albo był głuchy.

A teraz drewniana ławka. Korytarz. Przechodzący nim zaaferowani policjanci. Kazano mu usiąść, zaraz po pana przyjdziemy. Ale nikt nie przychodził. Traktowano go jak pierwszego lepszego. André starał się uspokoić serce, tak gwałtownie bijące, że czuł aż mdłości. Zażądał od policji dementi, a oni każą mu za to płacić. Administracja nie lubiła, żeby jej rozkazywać.

Ale ten pejcz… Tego nie potrafił rozwikłać. Kiedy go ostatnim razem używał? W zeszłym tygodniu. Po powrocie ze square Bertrand.

Zamarł.

„Niektóre dalekie plemiona… biczują się… Barbarzyńcy, nie uważa pan?”

W ostatniej chwili powstrzymał wymioty, treść żołądkowa utkwiła mu w gardle, chciał ją wypluć, rozejrzał się za kimś, nikogo.

Czy wolno mu było się ruszyć? Na końcu korytarza stał umundurowany policjant. André uniósł rękę, jak w szkole. Mogę iść do toalety? Policjant z daleka pokręcił głową. André przełknął ślinę o smaku wymiocin.

Otworzyły się drzwi, pojawił się woźny sądowy.

– Zechce pan ze mną pójść, panie Delcourt…

André znalazł się w gabinecie sędziego, który nawet nie pofatygował się podnieść na jego wejście. André gwałtownie się odwrócił, drzwi były zamknięte.

– Proszę usiąść – powiedział sędzia, nie witając się.

Tutaj André był nikim. Okropnie się bał.

Spojrzał w prawo, okno było lekko uchylone. Miał ochotę przez nie wyskoczyć.

W końcu sędzia odłożył okulary.

– Nie będę owijał w bawełnę, panie Delcourt. Jest pan podejrzany o zamordowanie panny Mathilde Archambault, popełnione…

– To niemoż…

Sędzia walnął pięścią w stół.

– Proszę milczeć! Na razie mówię ja, a pan odpowiada, kiedy zadam pytanie! Czy to jasne? – Nie czekając na odpowiedź, podjął: – …morderstwo panny Mathilde Archambault, popełnione między godziną dziewiętnastą dwudziestego trzeciego a szóstą rano dwudziestego czwartego września.

– Dwudziesty trzeci września… Jaki to był dzień?

– Ostatnia sobota.

– Ach, byłem na kolacji u pani de Fontanges, było nas dwadzieścia osób! To nie mogę być ja! Mam świadków!

– Kolacja trwała aż do szóstej rano?

– No cóż…

– Czy to pańskie pismo? – Sędzia podał mu list.

Ukochana!

To było jego pismo.

Już wkrótce będziemy mogli cieszyć się naszą miłością. Wiem, jakie przykrości zmuszona byłaś znosić.

To było jego pismo, ale to nie był on. Nigdy czegoś takiego nie napisał.

Dziś oto stoimy przed ostatnią próbą. Po raz kolejny Cię zaklinam, byś przystała na moją prośbę. Byś naszej miłości, tak czystej i pełnej, nie narzucała czegoś, co będzie dla niej wyrokiem.

Ale papier był jego.

To już tylko, sama wiesz, kwestia miesiąca, tygodni być może, byśmy potem mogli obwieścić głośno światu, że nic nigdy nas już nie rozłączy.

Nigdy by czegoś takiego nie napisał, tak prostackiego, tak nieporadnego, nigdy. To nie mógł być on.

Nie każ mi, ukochana, dłużej nalegać… Znasz moją determinację, tak samo jak znasz moją miłość.

André z wielkim trudem koncentrował się na tym, co czyta, znów zaczęły mu się trząść ręce.

Zachowaj, tak jak ja, wiarę w miłość, która jest wyższa nad wszystko, nad los, nad przeznaczenie, nad niedolę… Miłość, która jest najwyższym dobrem każdej istoty bożej.

Twój André

– To nie jest mój list.

– Papier jest pana?

– Jest mój, tak samo jak wszystkich. Każdy może go kupić.

– Czy to ten sam?

Sędzia podał mu drugą kartkę, podobną do poprzedniej, na której rozpoznał bezsprzecznie swoje pismo:

Drogi Mistrzu!

Krok, jaki podejmuję, zwracając się do Pana

Pozwalam sobie do Pana napisać

Jak wie Pan zapewne od naszego wspólnego przyjaciela

Mój krok wobec Pana,

– Czy to pański list?

– Ale skąd pan go ma?

– Został znaleziony w kieszeni szlafroka.

Sędzia wstał, podszedł do stojącego z lewej strony stołu i z daleka pokazał szlafrok, który André świetnie znał.

– Dwa miesiące temu wyrzuciłem go do śmieci!

– W takim razie jak pan to wytłumaczy, że znalazł się w domu panny Archambault? Znaleźliśmy również to, pióro, i to, butelkę atramentu.

– Ale przecież mogą należeć do kogoś innego?

– Z pańskimi odciskami palców? Byłbym zdziwiony.

– Ukradziono je! Z mojego mieszkania! Ktoś pod moją nieobecność wszedł i to ukradł!

– Zgłosił pan to na policji? Kiedy?

André zesztywniał.

– To spisek, panie sędzio, i wiem, kto za nim stoi!

– Pańskie odciski palców zostały znalezione również na kieliszku pod łóżkiem ofiary.

– To spisek, mający na celu… We wtorek wieczorem, w piwia…

Urwał w pół słowa. Sędzia pokazywał teraz jego pejcz.

– Znaleźliśmy na tym ślady krwi. Grupa krwi jest inna niż u ofiary. Czy może być pańska? Oględziny lekarskie z pewnością pozwolą ustalić, czy jest pan jego użytkownikiem…

Oskarżenie o morderstwo nabierało posmaku infamii.

– Jeśli to się potwierdzi, trudno będzie panu zaprzeczyć, że spotykał się pan z ofiarą…

Było to głupie z jego strony, ale Andrému bardziej było wstyd z powodu pejcza niż całej reszty. Kręcił głową, nie, nie, to nie moje…

– Pański papier, pana pismo, cztery odciski pana palców, wysoce prawdopodobne, że pana grupa krwi. Oskarżam pana o zabójstwo Mathilde Archambault, nie wypowiadając się na temat innych zarzutów, zwłaszcza dzieciobójstwa, które może być tego następstwem.

44

Madeleine piła wodę selcerską, Dupré powoli sączył kawę. Siedzieli tu już od ponad godziny, wpatrzeni w schody Pałacu Sprawiedliwości.

Światło dnia przygasało.

Zegar uliczny pokazywał godzinę osiemnastą.

– Są… – powiedział Dupré.

Madeleine momentalnie wstała, wyszła na chodnik.

Po drugiej stronie ulicy André Delcourt w asyście dwójki policjantów schodził po schodach w kierunku furgonetki policyjnej, której drzwi były szeroko otwarte. Twarz miał przerażoną, przybitą, krok ciężki, obwisłe ramiona.

Zobaczył ją. Zatrzymał się w pół kroku.

Otworzył usta.

– Idziemy – powiedział policjant, popychając go stronę furgonetki. – Szybciej!

Cała scena trwała niespełna minutę, furgonetka już odjeżdżała. Jak tylko zniknęła jej z oczu, Madeleine poczuła się okropnie stara.

Wyrzuty sumienia? Nie, nie miała ich. To czemu płakała? Nie wiedziała.

– Czy mogę…

– Nie, to nic, panie Dupré, dziękuję, to ja, to…

Odwróciła się, żeby osuszyć łzy, wytrzeć nos.

– Ejże – powiedziała, żeby wziąć się w garść.

Próbowała się uśmiechnąć.

– No cóż, panie Dupré…

– Tak?

– Myślę, że możemy uznać, żeśmy z tym skończyli.

– Ja też tak myślę.

– Czy wystarczająco panu podziękowałam, panie Dupré?

Długo się nad tym pytaniem zastanawiał. Myślał o tej chwili, o tym końcu, ale nie był na to przygotowany.

– Sądzę, że tak, Madeleine.

– Co pan będzie teraz robił? Poszuka pan pracy?

– Tak. Czegoś… spokojniejszego.

Uśmiechnęli się do siebie.

Pan Dupré wstał.

Uścisnął rękę, którą do niego wyciągnęła.

– Dziękuję, panie Dupré.

Chciał powiedzieć coś miłego, ale widać było, że nie wie co.

Po drodze przystanął na chwilę przy ladzie, żeby uiścić rachunek, a potem, nie odwracając się, wyszedł.

* * *

Była siedemnasta, kiedy taksówka podwiozła Madeleine pod bramę wejściową. Uniosła wzrok na planszę, po czym wolnym krokiem przecięła parking, weszła po betonowych schodach na górę, pchnęła drzwi.

Mimo rozstawienia wielkich stołów, kadzi, destylatorów, zbiorników i probówek hala w Pré-Saint-Gervais była tak ogromna, że sprawiała wrażenie niemal opuszczonej.

Wszyscy, Vladi, Paul, pan Brodsky, byli w fartuchach, wszyscy mieli furażerki na głowach – farmaceuta bardzo na to nalegał.

W panującej wewnątrz atmosferze woń olejku herbacianego tłumiły zapachy kojarzące się z klejem, kamforą, gorącym tłuszczem; trudno było sobie wyobrazić, że powstaje tu produkt, który będzie przyjemnie pachniał.

– Ach, ma…mo! Rz…rzadko cię tu wi…widujemy!

– Teraz będę częściej przychodziła. Tyle się tu zmieniło, i to w tak krótkim czasie!

Chciała się wszystkiego dowiedzieć i gdy Vladi z panem Brodskym gawędzili po niemiecku, Paul nie darował jej żadnego szczegółu na temat procesu produkcji.

– Bardzo ciekawe – mówiła Madeleine.

Paul zamilkł.

– Cz…czy wszystko w p…porządku, ma…mo?

– Nie bardzo, kochanie, myślę, że już wrócę do domu.

– Co s…się sta…

– Nic takiego, wierz mi. Mały kłopot, nic innego, myślę, że powinnam się dziś wcześniej położyć. Jutro wszystko wróci do normy.

Ze wszystkimi się pożegnała, ucałowała Paula.

Zeszła po schodach. Było jej słabo, czuła ucisk w piersi. Nie pozostało jej już nic innego jak tylko stwierdzić, pośród jakich ruin przyjdzie jej odtąd żyć.

Uniosła głowę.

Po dziedzińcu powoli zbliżał się jakiś samochód.

Podeszła bliżej i pochyliła się, by zza szyby zobaczyć kierowcę.

– Pomyślałem, że panią odwiozę, Madeleine. Robi się późno.

Uśmiechnęła się lekko i wsiadła.

– Tak, słusznie, panie Dupré, zawsze to ostrożniej wracać samochodem. Dziękuję, panie Dupré.

Epilog

Nowy dziennik faszystowski, którego projekt upadł wraz z aresztowaniem Andrégo, nigdy nie powstał.

Śledztwo w sprawie Delcourta, napędzane batalią biegłych grafologów, trwało osiemnaście miesięcy, po czym paryski sąd przysięgłych (przed którym biegli ponownie chwycili za broń) skazał Andrégo na piętnaście lat więzienia.

Dwudziestego trzeciego stycznia 1936 roku Madeleine ogromnie zaniepokoiło aresztowanie za czynną zniewagę działającego pod wpływem alkoholu niejakiego Gilles’a Palisseta, którego odciski palców w pełni pokrywały się z tymi zdjętymi w domu Mathilde Archambault.

Palisset, mieszkający z rodzicami pracownik lombardu, mitoman i zboczeniec, złożył szybko zeznanie i przyznał się do dzieciobójstwa oraz zamordowania młodej kobiety. Przyjęto, że Mathilde Archambault miała dwóch kochanków, Delcourta, który zostawił zbyt wiele śladów na miejscu zbrodni, by można mieć co do tego wątpliwości, oraz Palisseta, który w końcu ją zabił. Prasa, daleka od piętnowania pomyłki sądowej, wychwalała naukowy sukces i skuteczność policyjnego laboratorium.

Delcourt natychmiast odzyskał wolność.

Madeleine śledziła epilog tej sprawy z wściekłością, której pan Dupré nie był w stanie uśmierzyć.

Niespełna miesiąc po uwolnieniu Andrégo Delcourta gubiono się w domysłach na temat okoliczności jego śmierci.

Dwudziestego lutego 1936 roku odkryto jego nagie ciało, z rękami i nogami przywiązanymi do ram łóżka. Raport z sekcji ujawnił, że połknął on dużą dawkę popularnego w owym czasie środka nasennego, lecz bezpośrednią przyczyną jego śmierci była ogromna ilość palonego wapna wylanego na jego krocze. Agonia była bez wątpienia długa i bolesna.

Dokładnych okoliczności tej śmierci nigdy nie wyjaśniono.

* * *

Perypetie sądowe Gustave’a Jouberta były bardziej złożone. Główny punkt oskarżenia – zdrada stanu – był w owym czasie pojęciem dość mglistym, bardziej użytecznym z punktu widzenia patriotycznej proklamacji niż dla trybunału, którego inwokacja wiązała się w dużym stopniu z napięciem w stosunkach z Niemcami. Jedni, ci wykazujący najwyższą nieufność wobec nazistowskiego reżimu, byli za przykładną karą, która dowodziłaby nieugiętości Francji. Inni, uważający, że z Trzecią Rzeszą, której wojownicze zamiary były tylko na pokaz, należy się układać, opowiadali się za uniewinnieniem na znak pokojowych intencji.

Specyficzny status Jouberta nadawał sytuacji szczególnego znaczenia i zaostrzał polemikę.

W sprawę szybko wkradł się zamęt, zaczęła się długa batalia prawna, dość trafnie obrazująca kryzys ustroju, niezdecydowanie przywódców, chwiejność polityki zagranicznej, a skutkiem tego – brak trzeźwej oceny u większości wybranków Republiki. Ostatecznie zamiast zarzutu o zdradę stanu opowiedziano się za, uznanym za ostrożniejsze, pojęciem współpracy z wrogiem. W 1936 roku Joubert dostał siedem lat więzienia, skorzystał z darowania części kary i w 1941 wyszedł na wolność, by rok później umrzeć na galopującego raka, „znacznie szybszego niż jego samoloty”, napisał jakiś zjadliwy dziennikarz.

* * *

Pozostaje Charles Péricourt. Skandal, który spowodował jego pójście w odstawkę, został szybko wyciszony. Osiemdziesięciu ośmiu sędziów wyznaczonych do sprawy miało do pomocy tylko… czterech biegłych księgowych, wysoce skuteczny sposób, by spowolnić śledztwo i odczekać, aż minie pierwszy szok.

Wobec krzyków podniesionych przez prawicową prasę władze wstrzymały upublicznianie tożsamości oszustów podatkowych, pozbawiając tym samym szeroką publiczność nazwisk, które pozwalały jej nadać realny kształt swojemu oburzeniu. Część prasy wolała zachować milczenie i poświęcała skandalowi jedynie krótkie, wybitnie dyskretne wzmianki. Inne wybrały kontratak, podejmując swoją starą śpiewkę przeciwko urzędowi podatkowemu, którego gargantuiczny apetyt sprowokował podatników. Jednym słowem skandal stopniowo się rozmywał, kilka miesięcy później nie było już o czym mówić, brytyjskie i szwajcarskie banki nadal jak gdyby nic prowadziły swoją działalność, skromniejsi podatnicy wciąż płacili proporcjonalnie więcej od tych bardziej uprzywilejowanych.

Charles Péricourt, choć zostawiono go w spokoju, był człowiekiem zdruzgotanym swoją porażką. Nigdy nie podniósł się po śmierci Hortense. Tak jak przeczuwał, jego „dwa kwiatuszki” nigdy nie wyszły za mąż; kontynuowały swoją chaotyczną wędrówkę, która zaprowadziła je między innymi do zakonu, ale nie czuły się tam dobrze. W 1946 roku wyjechały do Pondichéry; namawiały ojca, żeby do nich dołączył, co też w marcu 1951 roku wreszcie uczynił. I tam, w towarzystwie swojego „dziewiczego bukietu”, w następnym roku umarł.

* * *

Dzięki wcześnie ujawnionej smykałce Paula do reklamy jego balsam zrobił wielką karierę, w czym wydatnie dopomogła pomysłowa kampania radiowych spotów. Slogan „Ojej!” stał się popularną odzywką, używano jej na każdym kroku. Kobiety za nią przepadały, umożliwiała im rzucenie trywialnego słówka pod pozorem żartu. Firma Péricourt dywersyfikowała swoją ofertę. Reportaż w „Le Petit Journal Illustré”, poświęcony Paulowi Péricourtowi, z dnia na dzień wyniósł go z popularności do sławy. Uwielbiano tego młodego mężczyznę w fotelu inwalidzkim, błyskotliwego, rzutkiego i skromnego, który w swoich kontaktach z prasą głównie tłumaczył (pod warunkiem że był czas na wysłuchanie go), że wielka Solange Gallinato tuż przed śmiercią udała się do Berlina, by rzucić wyzwanie potędze Rzeszy, opisywał, w jaki sposób zamieniła swój ostatni recital w manifest antynazistowski i jak niemieckie władze sfabrykowały legendę, z którą najwyższy czas się rozprawić, gdyż była krzywdząca dla diwy i tak dalej. Kiedy zaczynał tę historię, nie było sposobu, by go powstrzymać. Wszystkie encyklopedie zamieszczają wersję, którą Paul zdołał przeforsować.

W 1941 roku przystąpił do Ruchu Oporu. W 1943, aresztowany przez Gestapo, został poddany torturom tak, jak siedział, w swoim fotelu.

W czasie sierpniowych dni 1944 roku był w Paryżu, przez blisko siedemdziesiąt dwie godziny nie opuszczał swojego fotela, okna i strzelby.

Medal Ruchu Oporu, Krzyż Wyzwolenia, Legia Honorowa… Paul przyjmował laury, ale nigdy nie rozmawiał o swojej przeszłości wojennej i nie wstąpił do żadnego stowarzyszenia weteranów. Odmawiał spotkania z ojcem, który szukał na tej płaszczyźnie punktu stycznego z synem. Ci dwaj nie wybrali tego samego obozu.

Wraz z sukcesem balsamu Calypso skończyło się jego zainteresowanie farmacją. Fascynowały go nie tyle same produkty, ile sposób ich sprzedaży. Zajął się promocją, stworzył agencję reklamową Péricourt, poślubił Glorię Fenwick, dziedziczkę konkurencyjnej amerykańskiej agencji, zamieszkał w Nowym Jorku, wrócił do Paryża, płodził dzieci, zyski i slogany, był w tej dziedzinie znakomity.

* * *

Léonce Picard, choć miała sporo innych możliwości, zdecydowała się na wyjazd do Casablanki. Chciała powrócić do punktu wyjścia, niczym mała dziewczynka, która wystartowawszy w grze w klasy nie z tej nogi co trzeba, zaczyna zabawę od początku. Zresztą nie zabrała ze sobą Roberta, którego to bardzo zdziwiło, ale szybko się pocieszył.

Nigdy nie zdołała zrozumieć powodu, dla którego wybrała personalia Madeleine Janvier. Podobnie jak kilka lat wcześniej w Paryżu, zaczęła poszukiwania. Zamiast znaleźć bogatą panią i zostać jej damą do towarzystwa, spotkała normandzkiego przemysłowca, który ją poślubił i spłodził z nią pięcioro dzieci, rok po roku. Po ostatniej ciąży mocno się roztyła, nie rozpoznalibyście w niej dawnej Léonce.

* * *

A, tak, jeszcze Vladi, nie zapominajmy o Vladi.

Vladi poślubiła swojego konduktora z kolei obsługującej kierunek wschodni, została panią Kessler, zamieszkała w Alençon, ale nigdy nie nauczyła się ani słowa po francusku. Jej starszy syn Adrien, jak wiadomo, otrzymał Nagrodę Nobla z medycyny.

* * *

Madeleine i Dupré zaś nie przestali zwracać się do siebie per pan, pani – robili to przez całe życie.

On mówił „Madeleine”. Ona, niczym żona właściciela sklepu w obecności klientów, mówiła „panie Dupré”.

Roudergues, lipiec 2017

PODZIĘKOWANIA

Tytuł tego hołdu dla mojego mistrza Dumasa pochodzi z wiersza Aragona (Bzy i róże, przekład Adam Ważyk, ze zbioru poematów Le Crève-coeur, 1941) i jest luźną inspiracją pewnych prawdziwych wydarzeń.

Francuski Renesans Gustave’a Jouberta wzorowany jest oczywiście na Francuskiej Odnowie (1925–1935) Ernesta Merciera; praktyki Konsorcjum Bankowego Winterthour – na fiskalnych przekrętach Banku Handlowego z Bazylei (1932), poczynania „Soir de Paris” – na „obrzydliwej sprzedajności francuskiej prasy” (seria artykułów Borysa Suwarina, publikowanych w 1923 roku w „L’Humanité”). Wzorem dla postaci Jules’a Guilloteaux był właściciel „Matin”, Maurice Bunau-Varilla.

Żadna z osób, którym pragnę tutaj podziękować, nie ponosi najmniejszej odpowiedzialności za moje odstępstwa od „prawdziwej historii” – winę za nie ponoszę wyłącznie ja.

Gdy pisałem tę książkę, Camille Cléret (z którą spotkanie zawdzięczam Emmanuelowi L.) nieustannie służyła mi swoim talentem historyczki, umiejętnością adaptacji oraz wiedzą. Ilekroć odbiegałem od prawdy historycznej, sygnalizowała mi to. Jeśli decydowałem się to ignorować, uprzedzała, z jakim ryzykiem się to wiąże. Współpraca z nią była fascynująca.

Mam wielki dług wdzięczności wobec historyków tego okresu, zwłaszcza Fabrice’a Abbada, Serge’a Bersteina i Pierre’a Milzy, Oliviera Darda, Frédérica Moniera, Jeana-François Sirinellego, Eugena Webera, Michela Winocka, Theodore’a Zeldina.

Pasjonujące dzieło pióra Jeana-Noëla Jeanneney’a, L’Argent caché (Ukryte pieniądze) dostarczyło mi cennych informacji o kręgach biznesu i polityki, podobnie jak Les Batailles de l’impôt (Fiskalne batalie) Nicolasa Delalande’a, skąd pochodzi większość poglądów Charles’a na podatkowy terror. Uzupełniłem je, czerpiąc z pracy Christophe’a Farqueta Lutte contre l’évasion fiscale; l’échec de la SDN ( Walka z unikaniem opodatkowania; porażka Ligi Narodów). Sébastienowi Gueux zawdzięczam pomysł z oszustwami podatkowymi, zaczerpnięty z jego znakomitego artykułu „1932: sprawa oszustw podatkowych a rząd Herriota”.

Powieść Germaine Ramos La foire aux vices była dla mnie źródłem informacji o praktykach sprzedajnej prasy, natomiast Rzeczpospolita koleżków Roberta de Jouvenela – wiedzy o parlamentaryzmie.

Nieustanną pomocą była dla mnie lektura ówczesnych dzienników, zwłaszcza artykuły felietonistów (takich jak B. Gervaise, L.A. Pagès, P. Reboux, C. Vautel, J. Bainville, G. Sanvoisin i inni), teksty François Coty’ego w „Le Figaro”, jak również codzienne wstępniaki w „Matin” i kroniki pióra M. de La Palisse’a w „Le Petit Journal”. „Czy Francja pragnie dyktatora” to tytuł długiego sondażu prowadzonego w marcu 1933 roku w „Le Petit Journal”. Za to i za wiele innych rzeczy dziękuję profesjonalistom, którzy prowadzą nadzwyczajną bazę danych cyfrowej biblioteki Gallica de la BNF; przydałyby im się większe środki na ich działalność.

Tłumaczenia na polski zawdzięczam mojej znakomitej tłumaczce Joannie Polachowskiej. Tłumaczenia na niemiecki (południowy) Laurze Kleiner.

O wzlotach i wpadkach silników turboodrzutowych z wielkim pożytkiem oświecił mnie Jean-Noël Passieux, winien mu jestem podziękowania za jego wielką cierpliwość, podobnie jak Gérardowi Hartmannowi, który przymknął oko na moje nieścisłości techniczne. Dzięki życzliwej pomocy Hervégo Davida mogłem umożliwić Paulowi uprawianie jego fonograficznej pasji, a urocze Phono Museum w Paryżu mnie w ten świat wprowadziło. Luki w mojej wiedzy uzupełnił Jalal Aro z tej magicznej przystani dla gramofonu, jaką jest paryska Phonogalerie.

W trakcie pracy nad tą książką często nachodziły mnie skojarzenia z czymś, co już było – tak naprawdę nic z tego, co piszemy, do nas nie należy. Na przykład kiedy chciałem wyjaśnić, że odtąd Solange Gallinato będzie śpiewała na siedząco, przypomniało mi się, jak Victor Hugo zastanawia się nad zagadką powołania Charles’a Myriela („Co następuje potem w życiu biskupa Myriela? Upadek dawnego społeczeństwa francuskiego…”). Wyliczanie wszystkich takich zbieżności byłoby pedanterią, poprzestanę na sporządzeniu ich pobieżnej, lecz alfabetycznej listy: Louis Aragon, Michel Audiard, Marcel Aymé, Charles Baudelaire, Saul Bellow, Emmanuel Carrère, Georges Brassens, Ivy Compton-Burnett, Henri-Georges Clouzot, Alexandre Dumas, Albert Dupontel, Gustave Flaubert, William Gaddis, Albert Garlini, Jean Giraudoux, Louis Guilloux, Sacha Guitry, Victor Hugo, Jean Jaurès, Ken Kesey, André Malraux, William McIlvanney, Larry McMurtry, Norge, Pierre Perret, Marcel Proust, Joseph Roth, Claude Schopp, Stendhal, William Thackeray, Lew Tołstoj, Trevanian, Camille Trumer, Jacob Wassermann.

Dziękuję moim uważnym czytelnikom: mojemu historycznemu wspólnikowi Géraldowi Aubertowi oraz Nathalie, Camille Trumer, Perrine Margaine, Camille Cléret, Solène, Catherine Bozorgan, Marie-Gabrielle Peaucelle i Albertowi Dupontelowi.

Specjalna wzmianka należy się Véronique Ovaldé za jej światłe rady i wielkoduszność.

I Pascaline – od początku do końca.

PRZYPISY

[1] Parafraza zdania pochodzącego ze scenariusza baletu Les mariés de la tour Eiffel (1921), które brzmi: Pour que les dieux s’amusent beaucoup, il importe que leur victime tombe de haut (Ażeby bogowie dobrze się bawili, ich ofiara musi spaść z wysoka).

[2] Zakład karny o zaostrzonym rygorze w czternastej dzielnicy Paryża, jedno z najsławniejszych francuskich więzień.

[3] Jeden z najstarszych francuskich komiksów, publikowany w odcinkach w gazecie „L’Épatant” od 1908 roku.

[4] Bale dla młodych ludzi z dobrych domów, urządzane przez rodziców mających córki na wydaniu.

[5] Grandes Écoles – kategoria francuskich uczelni, prowadzących nabór dwa lata po maturze, uznawanych za bardziej prestiżowe od uniwersytetów, często bardziej wyspecjalizowanych lub o podejściu bardziej interdyscyplinarnym.

[6] We Francji klasy przygotowawcze, w skrócie prépas, najczęściej dwuletnie, przygotowują do bardzo trudnych egzaminów do Wielkich Szkół.

[7] Croix-de-Feu – francuska skrajnie prawicowa i nacjonalistyczna organizacja działająca w latach 1927–1936.

[8] Skrajnie prawicowa organizacja paramilitarna będąca przybudówką Ligi Akcji Francuskiej.

[9] W oryginale chevalier blanc, określenie firmy ratującej inną przed wrogim przejęciem.