E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

Wstęp do polskiego wydania

Piotr Rutkowski

Dlaczego w polskiej piłce nożnej, z niewielkimi wyjątkami, ciągle brakuje sukcesów? Pytanie to było zadawane tysiące razy, mimo że padło już tyle odpowiedzi i tylu ekspertów zabrało głos. Zadajemy je sobie regularnie również w odniesieniu do innych dyscyplin sportu, wobec których mamy ogromne oczekiwania – zwykle po kolejnych igrzyskach olimpijskich lub innych ważnych wydarzeniach sportowych. Mamy wybitnych sportowców, którzy działają na wyobraźnię mas, ale ich sukcesy w większości nie wynikają z jakiejś koncepcji, pomysłu czy systemu.

Wydaje się, że już dawno zidentyfikowano przyczyny, dla których polski sport przegrywa rywalizację ze światową czołówką. Znana jest właściwie pełna lista przyczyn i tylko odmienia się je mechanicznie przez przypadki: zbyt duże albo zbyt małe zarobki zawodników, słabi szkoleniowcy i niedouczeni nauczyciele wychowania fizycznego, leniwe dzieci, nieodpowiedzialni rodzice i niemoralni agenci, notoryczny brak dofinansowania, ograniczeni działacze, kiepska infrastruktura, no i oczywiście zbyt sroga i długa zima, która uniemożliwia przeprowadzanie treningów przez cały rok. A w ogóle to brakuje nam, Polakom, talentu. Po prostu nie ta mentalność, nie te geny…

A co, jeśli wszystkie te przeszkody są wydumane i mówiąc o nich, usprawiedliwiamy własną nieudolność? Jestem przekonany, że tak naprawdę możemy dokonywać wielkich rzeczy w każdej dyscyplinie sportu (i nie tylko). Wszystko zależy od nas – od tego, czy rzeczywiście dążymy do sukcesu, czy mamy dobre pomysły i podejmujemy mądre decyzje. Jedno jest pewne: trzeba czytać, szukać, analizować, kwestionować, dyskutować, próbować, jeszcze raz analizować, znowu próbować i… ciągle czytać. Najlepiej takie książki jak ta.

My w Lechu Poznań lubimy czerpać inspiracje od ludzi, którzy myślą w poprzek. Po przeczytaniu Kopalni talentów utwierdziłem‍ się w przekonaniu, że nie ma sensu czekać, aż pewnego razu na naszej murawie przypadkowo pojawi się wybitna jednostka, talent, geniusz. Są miejsca na świecie, które produkują zwycięzców na skalę masową. Rasmus Ankersen nazywa je Kopalniami Talentów. Nie zawsze one istniały. Zostały stworzone. Autor zwiedził je, spotkał ich założycieli i doszedł do wniosku, że tajemnica sukcesu jest uniwersalna – niezależnie od dyscypliny sportu i w ogóle dziedziny życia.

Rasmus Ankersen obala mity, głoszące, że sukces jest zaprogramowany w genach lub wynika wyłącznie z talentu. Zwraca za to uwagę na ogromne znaczenie nastawienia mentalnego. To w głowie rozgrywa się decydująca potyczka. Sukces odniesie ten, kto mocniej tego pragnie, kto bardziej wierzy, że mu się uda, kto ma w sobie więcej pasji, zaangażowania i miłości do wybranej dziedziny. Wcale nie musisz być cudownym dzieckiem, żeby zapisać się na kartach historii. Mało tego – autor dowodzi, że zbyt wczesny sukces może utrudnić wejście na sam szczyt. A ten, kto świętuje największe triumfy, często jest niedoceniany na wczesnym etapie kariery.

W grudniu‍ 2013 roku zaprosiłem Rasmusa Ankersena na Lech Conference, międzynarodową konferencję dla trenerów piłki nożnej, którą organizujemy co roku w Poznaniu. Jej uczestnicy byli zachwyceni. Dzisiaj spostrzeżenia Duńczyka mają szansę trafić do szerszego grona odbiorców w Polsce. Cieszę się, bo jest to ważna książka. Inspiruje i napawa optymizmem. Autor pokazuje, że Kopalnia Talentów może powstać wszędzie. Dlaczego nie u nas?

Piotr Rutkowski

wiceprezes do spraw sportu

KKS Lech Poznań

Przypadek Simona Kjaera

Zacznę od pewnego wyznania: gdyby wszystko w moim życiu potoczyło się zgodnie z planem, ta książka nigdy by nie powstała.

Dzieciństwo‍ spędziłem w zachodniej, rolniczej części Danii. Żyłem w małym, 35-tysięcznym miasteczku położonym na zupełnym odludziu. Moja mieścina mogła się pochwalić jednym – należała do ważniejszych ośrodków przemysłu włókienniczego.

Obserwowałem, jak fabryki masowo przenoszą się do Europy Wschodniej i Chin, i doszedłem do wniosku, że nie ma większego sensu marzyć o karierze magnata tekstylnego. Fantazjowałem za to, by zostać piłkarzem i grać na najsłynniejszych stadionach świata. Ściany mojego pokoju oklejone były plakatami wielkich gwiazd futbolu. Codziennie po szkole z kolegami graliśmy na ulicy w piłkę. Obiecałem nawet tacie, że kupię mu mercedesa, gdy tylko moja profesjonalna kariera ruszy z kopyta. Mając 18 lat, zostałem kapitanem jednej z najlepszych drużyn młodzieżowych Danii. Nie mogłem narzekać na życie.

Rok później zostałem brutalnie obudzony z tego snu. W pierwszym meczu ligowym tak fatalnie roztrzaskałem kolano, że musiałem zapomnieć o zawodowej grze w piłkę. Mogłem zawiesić buty na kołku. Miałem 19 lat.

Nie zapisałem się więc w historii futbolu. Dziś wspomina się mnie raczej jako „tego kontuzjowanego, o którym szybko zapomniano”. Idąc w ślady innych piłkarzy, którzy przegrali z urazami i przepadli, zostałem trenerem. Często najlepszymi w tej profesji są właśnie niespełnieni, sfrustrowani zawodnicy, w których wciąż płonie ogień ambicji.

W 2004 roku współpracowałem przy założeniu pierwszej szkółki piłkarskiej w Skandynawii. Mieliśmy wtedy do dyspozycji zaledwie kilka trawiastych boisk. Za płotem pasły się krowy, a zawodnicy musieli nocować w prymitywnym budynku nieopodal. Nic więc dziwnego, że nasze pragnienie, aby na tym duńskim pustkowiu wyszkolić graczy światowej klasy, wielu wydawało się naiwne. Wciąż pamiętam, jak musieliśmy zachęcać piłkarzy do udziału w pierwszym naborze do akademii. Jako początkująca szkółka nie mogliśmy skusić zawodników uważanych za najlepiej rokujących. Musieliśmy więc przyjmować tych, którzy sami się do nas zgłosili. Przypominało to kompletowanie drużyny na zajęciach wuefu, z tą różnicą, że wszystkie drużyny wybierały piłkarzy przed nami. Zazwyczaj mieliśmy więc graczy odrzuconych przez inne kluby.

Ostatecznie podpisaliśmy kontrakty z 15 chłopcami i do skompletowania składu brakowało nam jeszcze jednego. Wśród kandydatów był 15-latek z miejscowości oddalonej o 50 kilometrów od akademii. Nazywał się Simon Kjaer. Był jednym z tych, o których duńskie kluby nie miały pojęcia, i nawet najlepsi poszukiwacze talentów nie byli świadomi jego istnienia. Problemem był jednak fakt, że już wcześniej go odrzuciliśmy. Kilku trenerów akademii, w tym ja, widziało go w akcji i zgodnie stwierdziło, że nic z niego nie będzie. Sezon był już jednak tuż-tuż, a my nie mieliśmy wielkiego wyboru, więc ostatnie wolne miejsce zajął Simon Kjaer. Był pod ręką, a dodatkowo jego ojciec pracował w naszym klubie jako osoba odpowiedzialna za dostawy sprzętu. Kjaer senior był dobry w tym, co robił, i byliśmy gotowi pójść na wiele ustępstw, aby tylko go zatrzymać. Przyjęliśmy jego syna pod warunkiem, że sam zapłaci za swoje utrzymanie. Jak wspominał później Simon: „Czułem, że zaakceptowali mnie tylko dlatego, że lepsi ode mnie byli poza ich zasięgiem”.

Miał‍ stuprocentową rację.

Wielka pomyłka

Siedem lat później byłem na trybunach Stadionu Olimpijskiego w Rzymie podczas meczu AS Romy z Juventusem Turyn. To spotkanie okazało się szczególne z dwóch powodów. Po pierwsze, był to pojedynek zespołów z europejskiej czołówki. Po drugie, w drużynie z Rzymu zadebiutował nowy, 22-letni boczny obrońca.

Obserwowałem tego blondwłosego Duńczyka z trybuny wypełnionej po brzegi przez oszalałych fanów Romy. Gdy wybiegł, oklaskując publiczność, wróciłem myślami do naszego pierwszego spotkania w piłkarskiej akademii duńskiego FC Midtjylland, gdzie pracowałem jako trener.

Od tamtej pory jego kariera potoczyła się błyskawicznie.

Gdy miał 18 lat, trafił do Palermo za 3,3 miliona funtów. Dwa lata później 9,2 miliona funtów zapłacił za niego niemiecki Wolfsburg. Na długo przed trzydziestką grał w AS Romie, jednym z największych klubów świata. Występując w tak młodym wieku na pozycji, z którą wielu nie może się oswoić przez lata, błyskawicznie został wyróżniającym się piłkarzem ligi włoskiej – błyszczał w rozgrywkach, które słyną z „produkowania” najlepszych obrońców świata[*].

Co tydzień rywalizował z najsłynniejszymi napastnikami i już w pierwszym sezonie w Serie A został wybrany do jedenastki rozgrywek. Oprócz niego w tym gronie znalazł się między innymi legendarny Paolo Maldini. Eksperci nazwali Duńczyka jednym z najbardziej obiecujących obrońców na świecie, a jego gra nie umknęła uwadze klubów takich jak Manchester United, AC Milan czy Liverpool, które zgłaszały chęć jego pozyskania.

Wielkie zaskoczenie

Poszukując źródeł sukcesu Kjaera, wielu powiedziałoby, że prawdopodobnie przyszedł na świat z wielkim talentem. W ten sposób jego karierę tłumaczy wielu trenerów, dziennikarzy i specjalistów. I wszyscy są w błędzie. Kjaer na początku w niczym nie przypominał nieoszlifowanego diamentu.

Pamiętam jak dziś, gdy w 2004 roku dyrektor akademii FC Midtyjlland, Claus Stenlein, wszedł do pomieszczenia dla trenerów z plikiem papierów w dłoni. Było to zaledwie sześć miesięcy po tym, gdy Simon dołączył do naszego zespołu. W spotkaniu uczestniczyli wszyscy trenerzy, w tym ja. Claus rozdał nam kartki i poprosił o wskazanie pięciu zawodników, którzy naszym zdaniem za pięć lat zrobią największą karierę. Mieliśmy również uszeregować ich zgodnie z szansami, jakie im dajemy. W tamtym momencie mogliśmy wybierać spośród 16 piłkarzy. Jednym z nich był Simon Kjaer. Gdy wszyscy wypisaliśmy nazwiska na kartkach, dyrektor akademii zakleił kopertę z typami i odłożył ją do szuflady.

Pięć lat później, gdy sprzedaliśmy Kjaera za 3,3 miliona funtów, Claus Stein otworzył zalakowaną kopertę.

Jak sądzicie, ilu spośród ośmiu trenerów stawiało na Kjaera?

Żaden!

III wojna światowa

Pragnę rozwiać wasze wątpliwości: wszyscy trenerzy, którzy nie dawali Kjaerowi szans, byli profesjonalistami. Każdy z nas był inteligentny, świetnie wyszkolony, mieliśmy trenerskie licencje UEFA A. Mimo że wszyscy reprezentowaliśmy ponad 100 lat doświadczenia w rozwijaniu piłkarskiego talentu, nawaliliśmy. Jakim cudem mogliśmy się tak pomylić? Co dokładnie umknęło naszej uwadze? Do dziś nie ma dnia, abym nie zadawał sobie tego pytania.

Historia Simona Kjaera była jedną z kluczowych inspiracji do powstania tej książki. Jak się jednak przekonacie w dalszej jej części, dzieje tego zawodnika w żadnym wypadku nie są niezwykłe. Z problemem Simona Kjaera muszą zmagać się również trenerzy, dyrektorzy, rodzice czy nauczyciele. Ten przypadek rodzi wiele pytań, na które powinniśmy sobie odpowiedzieć niezależnie od naszych profesji. Czym jest talent? Czy naprawdę wiemy, co kryje się za tym słowem? Czego właściwie szukamy? Jak możemy rozpoznać takie zdolności, rozwijać je i robić to skuteczniej?

Odpowiedzi na te pytania jeszcze nigdy nie były tak cenne. Talent jest absolutnie kluczowym czynnikiem w trudnych ekonomicznie czasach. Na sukcesy i porażki organizacji czy narodów na arenie międzynarodowej wpływa ich WT – współczynnik talentu, zdolność wykorzystywania własnych umiejętności.

Jesteśmy właśnie świadkami wybuchu nowej wojny, której narzędziem będzie nie broń, lecz talent. Każdy, kto zlekceważy tę rywalizację, zostanie zmiażdżony przez międzynarodową konkurencję. Jak wynika z obliczeń Światowego Forum Ekonomicznego (ŚFE), zajmujące zwykle pierwsze miejsca w rankingu Global Talent Index Europa i USA nie zdołają utrzymać tych pozycji, jeśli do 2030 roku nie uzupełnią swoich rynków pracy aż 72 milionami wykwalifikowanych robotników.

Jak mówi Anna Janczak z ŚFE: „Nikt nie wyjdzie z tej sytuacji bez szwanku. W najbliższych latach wszyscy staniemy przed problemem braku talentów”.

Walka o talent

Może się wydawać, że kładzenie nacisku na rozwój talentu w czasach niskiego wzrostu gospodarczego i zastoju we wskaźnikach wydajności pracy to dla krajów zachodnich zbędny luksus. W rzeczywistości jednak talent jest jednym z ważniejszych narzędzi, dzięki którym możemy pokonać kryzys. Najlepiej świadczy o tym fakt, że szybko rozwijające się kraje, takie jak Chiny, Korea Południowa czy Singapur, przyjęły już strategie dotyczące szczególnych uzdolnień, uznając współczynnik talentu za niezwykle ważny. Mimo że te narody już teraz cieszą się dobrymi wskaźnikami wzrostu, są jednocześnie świadome, że bez obracania talentu w realne korzyści nie dadzą rady utrzymać dotychczasowego tempa rozwoju.

Dla przykładu, chiński rząd zainicjował już jedną z najbardziej obszernych strategii rozwoju talentu. Plan został obliczony na dziesięć lat. Jak deklarował ówczesny przewodniczący Chińskiej Republiki Ludowej Hu Jintao, który stanął na czele programu, w ciągu najbliższej dekady Chiny muszą przeorientować swoją gospodarkę. Zamiast na pracę nacisk zostanie położony na talent. Do 2020 roku aż 15 procent produktu krajowego brutto Państwa Środka zostanie przeznaczone na edukację i badania, a liczba naukowców wzrośnie do 3,8 miliona. Dla porównania, we wszystkich 28 krajach Unii Europejskiej jest ich zaledwie 1,4 miliona.

Chiński plan zakłada także inne interesujące inicjatywy, na przykład rozprzestrzenianie talentu w kraju. Miałoby to polegać na zachęcaniu dobrze wykształconych obywateli do tego, aby zamieszkali w rejonach rolniczych. Planuje się też wprowadzić uzdolnionych obywateli do rad nadzorczych państwowych przedsiębiorstw.

Rozwój talentu w Singapurze jest jeszcze bardziej agresywny. Strategia tego kraju nazwana „zarządzaniem przez elity” zakłada odnalezienie i zachęcenie najtęższych umysłów do przybycia do Singapuru w ciągu najbliższych lat. Kraj ten już teraz ściśle współpracuje z wieloma najlepszymi uniwersytetami na świecie. Oprócz tego zachętą dla zagranicznych studentów mogą być korzystne rozwiązania podatkowe i darmowa edukacja, jeśli zdecydują się oni pozostać w Singapurze co najmniej trzy lata. Władze kraju deklarują, że do 2015 roku ściągną 150 tysięcy najlepszych studentów z całego świata. Co więcej, założono już kilka zespołów poszukiwaczy szkolnych talentów, którzy przyglądają się krajom ościennym pod kątem zdolnych uczniów na poziomie szkół podstawowych i liceów. Celem jest zlokalizowanie wybitnie uzdolnionych i ściągnięcie ich do Singapuru.

Jednocześnie‍ w odległej Brazylii firmy zauważyły, że emigracja utalentowanych obywateli do USA i Europy jest poważnym problemem i dziś organizują kampanię, aby ściągnąć ich z powrotem.

Jednak nawet w sytuacji, gdy utrzymanie uzdolnionych obywateli w kraju jest niemożliwe, wciąż da się wykorzystać fakt, że trafiają oni do różnych segmentów rynku pracy.

Przykładowo, Indie starają się teraz nawiązać bliskie kontakty z częścią rozsianej po całym świecie 25-milionowej armii obywateli tego kraju. Celem tych działań jest zdobycie wiedzy na temat tego, którzy z nich są wybitnie uzdolnieni i jak można wykorzystać ich kontakty, wiedzę i wpływy do uzyskania wzrostu w Indiach.

Wszyscy jesteśmy Kjaerami

Również mniejsze, zorientowane na przyszłość organizacje i przedsiębiorstwa intensywnie pracują nad rozwojem swojego współczynnika talentu. Wiedzą już, że bez szczególnych umiejętności przestaną się rozwijać. Zdaniem George’a Andersa to właśnie dlatego dziś w USA pracuje ponad 200 tysięcy rekruterów, zatrudnionych w najrozmaitszych firmach, od General Electric po małe firmy z branży celulozowej. Wielkie korporacje jak AT&T, Pfizer czy Deloitte mają już nawet specjalnych „dyrektorów do spraw talentu”. Cisco – gigant branży teleinformatycznej – otworzył właśnie w Indiach specjalne centrum, które w ciągu zaledwie pięciu lat ma sześciokrotnie zwiększyć nabór tamtejszych inżynierów.

Przykłady te udowadniają, że nikogo nie stać dziś na to, aby przegrać ogólnoświatową wojnę o ludzi uzdolnionych. Każda firma i każdy naród przypomina Simona Kjaera. Celem tej książki jest udzielenie wskazówek, jakie kroki mogą wykonać ludzie biznesu, sportu czy edukacji, aby poprawić swój współczynnik talentu.

Historia Simona Kjaera była impulsem, który dał początek mojej obsesji. Zapragnąłem odkryć jego sekret.

Zdecydowałem‍ się rzucić pracę, a ostatnie pieniądze wydałem na sześć biletów lotniczych. W ciągu kolejnych siedmiu miesięcy odwiedzałem i trenowałem w sześciu „Kopalniach Talentów” – geograficznie wytyczonych miejscach, które, niczym sprawne fabryki, produkują mistrzów na pęczki.

Odwiedziłem:

- • Bekoji,‍ wioskę w Etopii, w której wychowują się najlepsi biegacze średniodystansowi.

- • Koreę Południową, skąd pochodzi aż 35 procent czołowych golfistek świata.

- • Stolicę Jamajki, Kingston. Istniejący tam klub lekkoatletyczny znany jest ze świetnego szkolenia sprinterów.

- • Rosję, która przez wiele lat nie istniała na mapie kobiecego tenisa ziemnego, a dziś to właśnie stamtąd pochodzi 25 procent zawodniczek z czołowej czterdziestki rankingu pań.

- • Iten,‍ wioskę w Kenii, z której wywodzą się najlepsi biegacze długodystansowi.

- • Brazylię, skąd pochodzi niezwykła liczba najlepszych piłkarzy świata.

W tej książce opowiem Wam o tych Kopalniach Talentów i niezwykłych ludziach, jakich tam spotkałem. Pozwólcie mi być Waszym przewodnikiem podczas tej wyprawy, która ma rozwiązać zagadkę niezwykłych osiągnięć.

Moja pogoń za odpowiedzią rozpoczęła się pewnego poranka na jednej z kenijskich dróg.

Osiem Kopalni Talentów
– o co chodzi?

Jest 5.30 rano. Stoję na skrzyżowaniu dwóch wydeptanych w czerwonej ziemi ścieżek. Wokół mnie jeszcze panuje głęboki półmrok. Umówiłem się tu na spotkanie z bardzo niezwykłą grupą osób. Po chwili na horyzoncie dostrzegam jakąś sylwetkę, widzę, jak zbliża się ku mnie długimi, swobodnymi susami. Około dziesięciu metrów przede mną postać znacznie zwalnia. Christopher Cheboiboch, czwarty najszybszy biegacz w historii nowojorskiego maratonu, odbywa właśnie swój pierwszy trening biegowy tego dnia.

Mówię mu, że jestem tu, aby odkryć sekret kenijskich biegaczy, i że czekam na grupę, do której pozwolono mi dziś dołączyć. Rzucił mi podejrzliwe spojrzenie i powiedział: „Przyjeżdżają tu ludzie z całego świata, przekonani, że uda im się rozpracować naszą tajemnicę, człapiąc po tutejszych górach z pulsometrami na rękach i nocując w czterogwiazdkowych hotelach. Szukają zupełnie nie tam, gdzie trzeba”.

Pytam więc: „Gdzie wobec tego leży sekret?”.

Przez kilka sekund wydawało się, że moje słowa zawisły w powietrzu. Między nami zapanowała zupełna cisza. Christopher po chwili wskazał wzrokiem na czerwoną ziemię pod stopami i powiedział: „To jedyna droga do zrozumienia naszego sekretu. Bądź Kenijczykiem i żyj jak Kenijczyk”. Jeszcze przez chwilę wpatrywał się we mnie, po czym odwrócił się bez słowa i zanurzył w tej samej ciemności, z której przed chwilą się wyłonił.

Pozostawiony samemu sobie na trasie położonej 2800 metrów nad poziomem morza, ze wszystkich sił próbuję sobie wyobrazić, co to właściwie znaczy być Kenijczykiem. Zaczynam ćwiczyć, żeby pozostać rozgrzanym na hulającym wietrze. Mimo że wciąż czuję w kościach trudy długiego lotu, cieszę się, że wreszcie jestem na miejscu.

Wkrótce słyszę, jak po tej spalonej słońcem ziemi zbliżają się do mnie biegacze. 12 Kenijczyków pędzi tak szybko, że oprócz oszalałego tupotu ich stóp słychać jedynie walkę wiatru z ich dresami.

Gdy niemal mnie mijają, dołączam do grupy. Po chwili biegu czuję, że moje serce zaraz wyskoczy mi z piersi. Nie jestem w stanie nadążyć nawet za najwolniejszymi!

Rasmus Ankersen podczas treningu z Kenijczykami

Wszyscy ci biegacze urodzili się i wychowali w rejonie kenijskiej prowincji Wielkiego Rowu i są członkami plemienia Kalenjin. Stanowi ono około 10 procent 30-milionowej populacji tego kraju. Na tych paskudnych szlakach rodzi się wielu najlepszych długodystansowych biegaczy świata. Wyrasta tu wielu mistrzów, którzy opuszczają ten region niczym fabrykę – jako skończone produkty gotowe do pokonania konkurencji.

Wielu ludzi na świecie zdaje sobie sprawę, że Kenijczycy od lat okupują najwyższe pozycje w biegach długodystansowych, ale niewielu ma świadomość, że aż 70 procent złotych medalistów na międzynarodowych imprezach pochodzi z plemienia Kalenjin. Od 1968 tylko jeden Kenijczyk spoza tej grupy zdobył złoto na olimpiadzie w biegu z przeszkodami.

To właśnie te niezwykłe statystyki spowodowały, że zdecydowałem się za wszelką cenę utrzymać tempo biegaczy z Iten.

Poranne słońce dosięgnęło naszej grupki, gdy wbiegaliśmy na górę. Szło mi jak po grudzie – serce biło jak szalone, oddychałem z trudem, język wywaliłem na wierzch.

Jestem tu po to, aby znaleźć odpowiedź na jedno pytanie: jak to możliwe, że jedno plemię może zgarnąć tyle złotych medali i przez lata ustanawiać rekordy w biegach długodystansowych?

Jeśli przyjrzymy się temu przypadkowi bliżej, okaże się, że tajemnica plemienia Kalenjin wcale nie jest niezwykła. Rezultaty zawodników osiągane w pozostałych pięciu Kopalniach również będą się nam wydawały niewiarygodne.

Jak to bowiem możliwe, że trenujący na trawiastej bieżni sprinterzy w Kingston, stolicy Jamajki, wywalczyli dziewięć medali (w tym pięć złotych) na igrzyskach olimpijskich w Pekinie w 2008 roku?

Dlaczego aż 35 spośród 100 najlepszych golfistek świata pochodzi z Korei Południowej – kraju, którego klimat wybitnie nie sprzyja uprawianiu tego sportu, a możliwość gry na polach kosztuje fortunę?

Jakim cudem aż czterech złotych medalistów w biegach średniodystansowych pochodzi z etiopskiej wioski położonej na zupełnym odludziu?

W jaki sposób Rosja w ciągu kilku lat z tenisowego przeciętniaka stała się krajem, który ma dziesięć kobiet w czołowej czterdziestce rankingu?

Dlaczego aż ośmiokrotnie od 1993 roku nagroda dla najlepszego piłkarza sezonu wędrowała do Brazylijczyka? I dlaczego w 2010 roku aż 67 reprezentantów tego kraju wystąpiło w elitarnej Lidze Mistrzów, mimo że nie uczestniczył w niej żaden klub z Kraju Kawy? Jednocześnie w tych rozgrywkach wystąpiło tylko 25 Brytyjczyków i 26 Niemców.

Jak więc widać, tajemnice wspaniałych wyników można mnożyć – plemię Kalenjin w żadnym wypadku nie jest wyjątkiem. Ich osiągnięcia każą wątpić w nasze dotychczasowe wyobrażenia dotyczące treningu najlepszych sportowców. Są zagadką, której rozwiązania szukamy od pokoleń. Czym jest talent? Dlaczego niektórzy ludzie odnoszą mnóstwo sukcesów, a inni wiecznie przegrywają? Czy możemy rozwikłać tajemnicę tych rewelacyjnych dokonań? Jeśli bowiem zdołalibyśmy odpowiedzieć na te pytania, owe metody mogłyby znaleźć zastosowanie w wielu sferach życia – w biznesie, szkolnictwie czy życiu prywatnym na całym świecie.

Naukowcy, dziennikarze i trenerzy cały czas starają się dotrzeć do sedna tej tajemnicy. Problem tkwi jednak w tym, że wszyscy opisują „Kopalnie Talentów”, gdy tymczasem wcale w nich nie byli, i dlatego ich wnioski są uproszczone, choć im wydają się słuszne.

Co gorsza, wielu trenerów, poszukiwaczy talentów czy sportowców stara się dotrzeć na szczyt, wykorzystując te niepełne obserwacje. Jeśli naprawdę chcemy zrozumieć, dlaczego Kopalnie talentów rodzą tylu mistrzów, nie wystarczy przyglądać im się z daleka. Właśnie dlatego postanowiłem wyruszyć w świat, aby samodzielnie znaleźć odpowiedzi na swoje pytania.

Jadłem,‌ uczyłem się, trenowałem i żyłem z ludźmi w tych miejscach, z których pochodzą medaliści olimpijscy.

Przez siedem miesięcy odwiedziłem sześć Kopalni, aby samemu poznać życie w fawelach (brazylijskich dzielnicach biedy), gdzie każdy chłopiec marzy wyłącznie o tym, aby zostać najlepszym piłkarzem świata. Chciałem też zrozumieć, jak ważne jest bieganie dla Kenijczyków z prowincji Wielkiego Rowu. Dowiedzieć się, ile pracy w wyszkolenie sprintera klasy światowej wkładają Jamajczycy. Wreszcie zaobserwować, jak rosyjscy i południowokoreańscy rodzice zmuszają swoje dzieci do wylewania siódmych potów na treningach, w nadziei, że pewnego dnia zostaną profesjonalnymi tenisistami czy golfistami.

W tej książce prezentuję przepis na stworzenie własnej Kopalni Talentów.

Być może zadaliście już sobie pytanie, w jaki sposób te historie można wykorzystać poza sportem. Przeczytajcie poniższą listę. Czyż nie jest prawdą, że najlepsi w swoich zawodach:

- • radzą sobie z pracą pod presją

- • mają świadomość, że wyniki rządzą światem,

- • znajdują się pod presją rywalizacji z ambitnymi rywalami z całego świata,

- • są świadomi, że tegoroczny rekord za rok będzie zaledwie punktem wyjścia,

- • wciąż‌ się rozwijają, inwestują w siebie, aby pozostać na szczycie,

- • wiedzą, że obronią ich tylko dobre rezultaty,

- • muszą był zapaleńcami, bo w przeciwnym razie osiąganie celów stanie się bardzo trudne.

Sądzę, że tym wymogom muszą sprostać zarówno sportowcy, jak i ludzie zatrudnieni w zupełnie innych, bardzo różnorodnych branżach. W rzeczywistości Kopalnie Talentów dotyczą nie tylko golfa, biegania czy futbolu. Idea ta sprawdza się w przypadku mechanizmów, które rządzą światem, i musimy zrozumieć, że niezależnie od naszego zawodu uwalnianie potencjału może się odbywać na rozmaite sposoby.

W debacie na temat rozwijania talentu pojawia się mnóstwo nieporozumień, truizmów, wyidealizowanych pojęć, przypuszczeń czy przestarzałej wiedzy. Celem tej książki jest zaoferowanie świeżego, bardzo praktycznego podejścia do tematu. Swoje wnioski zawarłem w ośmiu „zasadach Kopalni Talentów”. Każdy z wymienionych czynników jest kolejnym etapem kształtowania wielkich mistrzów.

➊ Sekret nie istnieje

➋ Pozory mylą

➌ Zacznij wcześnie albo giń

➍ Wszyscy jesteśmy mięczakami

➎ Sukces leży w głowie

➏ Ojcowie Chrzestni

➐ Dobrzy rodzice wymagają

➑ Kto (naprawdę) tego chce?

Wróćmy jeszcze do tego poranka w Iten.

Szybkie tempo biegu w wysokich górach, gdzie powietrze jest rzadsze, sprawiło, że niemal się udusiłem. Mając na względzie nowego kompana w grupie, Kenijczycy i tak zwolnili, ale nawet to na niewiele się zdało. Po 35 minutach miałem dość. Stałem zgięty wpół, plułem na pobocze, czując w ustach krew, gdy tymczasem 12 biegaczy bez trudu mknęło przed siebie i właśnie znikało za horyzontem.

Przypomniałem sobie słowa Christophera Cheboibocha: „To jedyna droga do zrozumienia naszego sekretu. Bądź Kenijczykiem i żyj jak Kenijczyk”. Teraz wiedziałem już, co miał na myśli.

1.

Sekret nie istnieje

Gdybym tylko mógł, raz na zawsze zakończyłbym dyskusję o naturalnym talencie czarnych lekkoatletów. Nie mówię, że geny są nieistotne, ale nie ma dowodów na to, że określone rasy ludzi mają biologiczną przewagę w danych biegach.

doktor Yannis Pitsiladis, Uniwersytet w Glasgow

Przysadzisty człowiek czeka na mnie, stojąc na czerwonym żwirze. Mimo bezlitosnego, południowego słońca i temperatury przekraczającej 30 stopni ma na sobie czarny wełniany sweter. Jego rumiane policzki i zielona bejsbolówka w żaden sposób nie pasują do wizerunku najbardziej utytułowanego trenera lekkoatletyki na świecie. Z Colmem O’Connellem spotykam się w legendarnej szkole średniej St Patrick’s w kenijskim Iten. To tutaj 35 lat temu rozpoczęła się jego historia. Zanim tu trafił, był zwykłym irlandzkim studentem, któremu największą radość – jak sam mówi – sprawiało obsikiwanie pubu Skeffington w Galway.

Absolutnie nic nie wskazywało wtedy na to, że odegra on kluczową rolę w rozwoju najlepszych średnio- i długodystansowych biegaczy świata.

Kiedy Colm wyruszył do Kenii w 1976 roku, aby zostać nauczycielem w położonej na wysokości 2800 metrów opuszczonej szkole z internatem, nie miał zielonego pojęcia o bieganiu. Nigdy nie trenował lekkoatletyki.

Colm O’Connell w rozmowie z Augustin’em Kiprono Choge

„Byłem zwykłym nauczycielem geografii”, mówi, wzruszając ramionami, gdy rozmawiamy w cieniu na dziedzińcu St Patrick’s School.

Colm O’Connell w Kenii poznał rzeczywistość zupełnie odmienną od tej znanej mu z Irlandii – brak prądu, telefonów, asfaltowych dróg, a nawet bieżącej wody. Zupełnym przypadkiem, nie mając jakichkolwiek kwalifikacji, zaczął pracę jako asystent trenera w szkolnej sekcji lekkoatletycznej. „W Irlandii czy Anglii nigdy nie dano by mi takiej szansy”, przyznaje dziś z uśmiechem.

Szkoła średnia St Patrick’s już wtedy mogła się poszczycić bogatymi tradycjami sportowymi. Szczególnie znane były wyczyny tamtejszych siatkarek, które zasłynęły serią 15 kolejnych lat bez przegranego meczu. Doprowadzenie sekcji lekkoatletycznej do formy zajęło wprawdzie kilka lat, ale gdy już to się udało, zawodnicy byli naprawdę szybcy. Na krajowych zawodach lekkoatletycznych w 1985 roku zespół prowadzony przez O’Connella wygrał 19 z 21 konkurencji. Kompletu zwycięstw zabrakło zapewne dlatego, że podopieczni irlandzkiego szkoleniowca nie brali udziału w pozostałych dwóch startach.

„Zawodu trenera uczyłem się metodą prób i błędów – mówi Colm. – Pracując w szkole z internatem, miałem chłopców do dyspozycji przez 24 godziny na dobę. Właśnie to pozwoliło mi się dowiedzieć, czego im trzeba, aby biegali szybko”.

Wejście do szkoły średniej St Patrick’s w Iten

Podopieczni Colma byli ogromnie zmotywowani. Wszyscy znali historię swego rodaka, Kipchoge Keino, pierwszego lekkoatlety z Afryki, który zdobył olimpijskie złoto w biegu na 1500 metrów. Dokonał tego wyczynu na igrzyskach w Meksyku w 1968 roku.

Lekkoatletyka stała się bardziej profesjonalna, a zapach związanych z nią pieniędzy dotarł nawet do prowincji Wielkiego Rowu. W ciągu kolejnych dziesięciu lat O’Connell i St Patrick’s produkowali kolejne gwiazdy.

Dziedziniec legend

Colm wskazuje palcem drzewo na szkolnym dziedzińcu. Tuż obok pnia znajduje się tabliczka upamiętniająca dokonania Ibrahima Husseina. „Był moim pierwszym naprawdę dobrym biegaczem”, mówi O’Connell.

Hussein, chudy chłopiec z plemienia Nandi, trafił do szkoły St Patrick’s, mając 14 lat. W swojej karierze trzykrotnie wygrał maraton bostoński, zapisał się również w historii jako pierwszy afrykański zwycięzca maratonu nowojorskiego.

Drzewo posadzone na cześć Ibrahima Husseina, trzykrotnego zwycięzcy maratonu bostońskiego

Cały dziedziniec pełen jest podobnych drzew noszących imiona wielkich biegaczy, którzy rozpoczęli karierę tu, w St Patrick’s. Władze szkoły początkowo sadziły drzewo za każdym razem, gdy któryś z ich podopiecznych zdobywał medal na mistrzostwach świata lub olimpiadzie, szybko jednak okazało się, że dziedziniec będzie za mały na uhonorowanie w ten sposób wszystkich zwycięzców. Postanowiono więc poświęcić każdemu jedną, dowolną roślinę.

Nieopodal „pomnika” Husseina stoi drzewo na cześć Matthew Birira, zdobywcy złota olimpijskiego w biegu z przeszkodami na olimpiadzie w Barcelonie w 1992 roku. Spacerując po terenie szkoły, przyglądam się kolejno każdej tabliczce. Wyobrażam sobie, jak niezwykle musiała wyglądać okolica St Patrick’s w momencie największych sukcesów.

„To‌ było coś więcej niż dominacja. Byliśmy zupełnie z innej planety”, wspomina O’Connell. Trzeba naprawdę wiele wysiłku i starań, aby odnaleźć jakiegokolwiek kenijskiego zwycięzcę w prestiżowych biegach średniodystansowych, który w pewnym punkcie swojej kariery nie znalazł się pod skrzydłami „Brata” O’Connella. Wilson Kipketer (do sierpnia 2010 roku rekordzista świata w biegu na 800 metrów), Daniel Komen (obecny rekordzista świata w biegu na 3000 metrów), Asbel Kiprop, Lydia Cheromei, Susan Chepkemei, Isaac Songok, Linet Masai, Mercy Cherono, Janeth Jepkosgei, David Rudisha – wszyscy oni pracowali lub pracują z Colmem.

Podczas rozmowy z O’Connellem w mojej głowie mnożą się pytania. Chcę zrozumieć, jakim cudem ta pozbawiona specjalistycznej infrastruktury treningowej szkoła z internatem może osiągać tak oszałamiające rezultaty. Zadziwiające fakty dotyczące afrykańskiej lekkoatletyki nie kończą się jednak na sukcesach St. Patrick’s High School.

Szkoła położona jest w rejonie prowincji Wielkiego Rowu. Teren ten zamieszkuje w większości kenijskie plemię Kalenjin, stanowiące około 10 procent ogólnej populacji kraju.

Od 1968 roku, kiedy Kenia kompletnie zawładnęła olimpijskim biegiem z przeszkodami, tylko jednemu zawodnikowi spoza tego plemienia – Juliusowi Kariuki – udało się wygrać tę konkurencję. Zapytany o swój wyczyn, odpowiedział: „To prawdopodobnie dlatego, że moi przodkowie należeli do Kalenjin”.

Ale na tym nie koniec zagadki. Jedną z grup etnicznych wchodzących w skład tego plemienia jest składające się z około 80 tysięcy osób Nandi.

Na olimpiadzie w Pekinie biegacze i biegaczki z Nandi w biegu na 800 metrów zgarnęli wszystkie miejsca na podium. Jakie są statystyczne szanse na to, że sześcioro przedstawicieli jednego, liczącego zaledwie 80 tysięcy ludzi plemienia pokona resztę świata?

Lekkoatletyczna‌ Kopalnia Talentów w rejonie prowincji Wielkiego Rowu jest jednym z najbardziej sensacyjnych zjawisk w całej historii sportu. Dyscyplina, w której błyszczą Kenijczycy, w niczym nie przypomina hokeja, rugby czy baseballu – czyli tych, które są domeną pewnych regionów świata. Bieganie ma charakter uniwersalny – uprawiane jest na całym świecie, a mimo to dyscyplina ta została zdominowana przez maleńką grupę osób żyjących w promieniu zaledwie 100 kilometrów.

Mit‍ „genów biegacza”

Dominacja‌ Kenijczyków jest naprawdę niewiarygodna. W 2011 roku aż 19 z 20 najszybszych maratończyków pochodziło z tego kraju. Jego obywatele pobili rekord na tym dystansie oraz wygrali zdecydowaną większość maratonów w wielkich miastach. Nie mieli sobie równych także na mistrzostwach świata. Nie tylko triumfowali w wielu stolicach, ale udowadniali też, że legendarny dystans z Maratonu do Aten da się przebiec jeszcze szybciej.

W 2011 roku‌ aż 258 Kenijczyków przebiegło 42 kilometry i 195 metrów w czasie poniżej 2 godzin i 15 minut. Wielka Brytania, kraj o dwukrotnie większej populacji, może się pochwalić tylko jednym biegaczem, który przekroczył tę granicę. Liczba czołowych zawodników z Kenii wydaje się nie mieć końca, a bieganie nie jest w tym kraju dominującym sportem. Rywalizacja jest więc bezwzględna. Świetnym przykładem jest Luke Kibet, który cztery miesiące przed igrzyskami w Pekinie ukończył maraton z ósmym czasem w historii i dodatkowo bronił tytułu mistrza świata, a mimo to nie zakwalifikował się do kadry i niewiele brakowało, aby obejrzał olimpiadę w telewizji. Ostatecznie tydzień przed startem zdecydowano się zabrać go w roli rezerwowego.

Kenijska‌ hegemonia w bieganiu wielu ludziom każe wątpić w to, czy może być ona wynikiem wyłącznie ciężkiej pracy. Niemożliwe wydaje się przecież, aby miażdżyli konkurencję bez jakiejś przewagi genetycznej.

To‌ samo można by powiedzieć o Etiopczykach, którzy od 1993 roku wygrywają wszystkie najważniejsze biegi na 10 kilometrów i pochodzących z Afryki Zachodniej sprinterach. Aż 494 z 500 rekordzistów w biegu na 100 metrów pochodzi właśnie z tego regionu. W poszukiwaniu wyjaśnienia tego fenomenu sportowcy, naukowcy i trenerzy przez lata kurczowo trzymali się teorii, że wymienione grupy zawodników muszą mieć szczególne geny lub cechy, które pomagają im osiągać rewelacyjne wyniki.

Próbując‌ odgadnąć tajemnicę wschodnioafrykańskich średnio- i długodystansowców specjaliści zwracali uwagę na, chociażby, ich chude łydki, które – jak wierzono – mogły dawać przewagę w starciu z innymi biegaczami.

Ale‍ czy to wystarczające wyjaśnienie? Pod poważnym znakiem zapytania stawia tę hipotezę przypadek plemienia Jalou. Przedstawiciele tej grupy etnicznej, żyjącej na terenie graniczącej z Kenią Tanzanii, są zbudowani niemal identycznie jak ich odnoszący sukcesy sąsiedzi. Pomimo to z tego plemienia nie wywodzi się ani jeden czołowy biegacz. Ten i inne przykłady każą wątpić w teorię o biologicznej przewadze Kenijczyków.

Jeszcze‍ inna koncepcja głosi, że Afrykańczycy z wschodniej części kontynentu od urodzenia przyswajają więcej tlenu z powietrza dla zaspokojenia potrzeb energetycznych, dzięki czemu mogą trenować dłużej i intensywniej.

Dokładna‍ analiza wykazuje jednak braki także w tym twierdzeniu. Szwedzki fizjolog Bengt Saltin zbadał biegaczy z tej części świata właśnie pod kątem tak zwanego VO_2max‌ (maksymalnej absorpcji tlenu na potrzeby energetyczne) i orzekł: „Pod tym względem Afrykańczycy ze wschodniej części kontynentu i ludzie rasy białej właściwie się nie różnią”.

Pomimo‌ sukcesywnego obalania kolejnych teorii nowe wyrastają jak grzyby po deszczu. Niektórzy próbowali przekonać świat, że koronnym dowodem na sprzyjające długim dystansom geny Kenijczyków jest fakt, że nie odnoszą oni żadnych sukcesów w krótszych biegach. Innymi słowy, twierdzili, że predyspozycje do dłuższych dystansów wykluczają zdolności sprinterskie. Kłam tej teorii zadał w książce More‌ Fire Toby Tanser, zwracając uwagę, że kenijskie sztafety 4 x 400 metrów regularnie plasują się w czołówce podczas Mistrzostw Afryki w Lekkoatletyce czy Igrzysk Wspólnoty Brytyjskiej.

Zagadki‍ wspaniałych wyników Afrykanów doszukiwano się również w kwestii rzadkiego powietrza, jakie występuje na wysokości 2500 metrów nad poziomem morza. To właśnie tam trenują i wychowują się najlepsi kenijscy i etiopscy zawodnicy. Przebywanie w takich warunkach mimowolnie zwiększa produkcję czerwonych krwinek.

Jeśli‍ jednak o sukcesie decyduje właśnie ten czynnik, dlaczego na mapie najlepszych długodystansowców świata nie ma żadnego przedstawiciela Nepalu lub Meksyku?

I jak‍ wytłumaczyć ponadczternastominutową różnicę w rekordach maratońskich Kenii i Malawi – krajów położonych na podobnej wysokości i oferujących równie korzystne warunki treningowe?

Teorie‌ o genetycznej przewadze Afrykanów z czasem zaczęły się wydawać coraz mniej prawdopodobne, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę mieszkańców innych krajów. Stosując bowiem tę logikę, należałoby stwierdzić, że Szwecja, hegemon w biegach długodystansowych w latach 40. XX wieku, wygrywając na olimpiadzie w Atenach w siedmioboju, skoku wzwyż oraz trójskoku, zmieniła swoje geny z „biegowych” na „skoczkowe”.

Wiele‍ osób, sugerując się wynikami z ostatnich lat, tkwi w przekonaniu, że Afrykanie dominowali w bieganiu od zawsze. To jednak nieprawda. Spójrzmy na czołową piątkę maratońskich mistrzostw świata z 1999 roku.

Było‍ w niej aż czterech Europejczyków.

Najlepszy‍ z Afrykanów ukończył bieg dopiero dziewiąty, mimo że również wtedy w Kenii i Etiopii nie brakowało biegaczy.

Pozycja

Zawodnik

Kraj

Czas

1

Antón‌ Abel

Hiszpania

2:13:36

2

Modica‌ Vincenzo

Włochy

2:14:03

3

Sato‌ Nobuyuki

Japonia

2:14:07

4

Novo‌ Luis

Portugalia

2:14:27

5

Goffi‌ Danilo

Włochy

2:14:50

Zaledwie‌ dziesięć lat później czołówka wyglądała już zupełnie inaczej. Pierwsze miejsca równo podzieliły między siebie Kenia oraz Etiopia.

Pozycja

Zawodnik

Kraj

Czas

1

Abel‍ Kirui

Kenia

2:06:54

2

Emmanuel
Kipchirchir‌ Mutai

Kenia

2:07:48

3

Tsegay‌ Kebede

Etiopia

2:08:35

4

Yemane‌ Tsegay

Etiopia

2:08:42

5

Robert‌ Kipkoech Cheruiyot

Kenia

2:10:46

Należy‌ więc zadać pytanie, co wydarzyło się przez tę dekadę. Czyżby geny sprzyjające biegaczom odbyły podróż przez Morze Śródziemne i Saharę, aby zakotwiczyć w Afryce Wschodniej? Mało prawdopodobne. Ponadto co stało się z Wielką Brytanią, która niegdyś wychowywała świetnych średniodystansowców, takich jak David Bedford, Steve Ovett czy Sebastian Coe?

Obecnie‍ Brytyjczycy nie są nawet w stanie znaleźć się w czołowej dziesiątce ich rodzimego maratonu w Londynie. Już od 1993 roku, kiedy pierwszy linię mety przekroczył Eamonn Martin (2:10:50), nagroda dla zwycięzcy wędruje do zawodników z innych krajów.

W 1985 roku‍ aż 102 obywateli Zjednoczonego Królestwa potrafiło złamać w maratonie granicę 2 godzin i 20 minut. 20 lat później ta sztuka udała się już tylko pięciu biegaczom. Wielka Brytania niemalże zniknęła z mapy biegów długodystansowych. Dlaczego? Czyżby sprzyjające geny przepadły w procesie ewolucji? Czyżby Brytyjczycy – i cała Europa – nagle zaczęli gromadzić w swoich mięśniach kwas mlekowy? Oczywiście, że nie. Z biologicznego punktu widzenia nic się nie zmieniło.

Dowód‍ na to, że rywalizacja Europy z Afryką wciąż jest możliwna możemy znaleźć w Cheshire – mieście, w którym na świat przyszła Paula Radcliffe, brytyjska rekordzistka świata w maratonie (2:15:25). Jeśli w istocie biegaczy z Czarnego Lądu wspierają wyjątkowe geny, jak to możliwe, że od lat wygrywa z nimi wychowana na rybie z frytkami Angielka, która spędziła młodość w dusznych pubach?

Yannis‌ Pitsiladis z Uniwersytetu w Glasgow jest jednym z czołowych specjalistów w dziedzinie nauk sportowych. Swoją karierę naukową poświęcił badaniu fenomenu wschodnioafrykańskich długodystansowców i sprinterów pochodzących z zachodu tego kontynentu. Jego wnioski są bardzo jasne: „Związek pomiędzy dystansem a specjalnymi genami jest podobny jak ten pomiędzy dystansem a inteligencją biegnącego. Czyli żaden”.

Innymi‌ słowy – osiągnięcia lekkoatletów z Afryki Wschodniej są determinowane przez biologię w znacznie mniejszym stopniu, niż do tej pory sądziło wielu ekspertów.

Talent‍ istnieje wszędzie

W żadnym‌ wypadku nie chcę lekceważyć roli genetyki w sporcie i twierdzić, że wszyscy ludzie na ziemi mogą zostać Usainem Boltem, Paulą Radcliffe czy Haile Gebrselassie. To nieprawda.

Jak‍ pokazały badania przeprowadzone przez Claude’a Boucharda z Uniwersytetu Laval w Quebecu, geny mają wpływ na to, jak nasz organizm reaguje na trening. Naukowiec ten przeprowadził eksperyment, w którym wzięło udział 470 jednakowo niewysportowanych ochotników. Przez pięć miesięcy musieli odbywać treningi sprawnościowe. Po zakończeniu tego okresu zmierzono ich postępy. Zgodnie z oczekiwaniami u większości badanych zaobserwowano podobny progres. Najciekawiej wypadło jednak porównanie tych, którzy rozwinęli się najbardziej i najmniej. Ci, u których eksperyment wywołał niewielki wzrost sprawności, poprawili swoje VO_2max‌ o mniej niż cztery procent, podczas gdy ci najlepsi – aż o 40.

Rozbieżności‍ tego rzędu są kluczowe i wyraźnie wskazują na to, która z grup najlepiej sprawdziłaby się jako biegacze długodystansowi. Pewnym jednostkom po prostu łatwiej jest dostosować się do warunków treningowych i dokonać szybszych postępów.

Możemy‍ to zaobserwować w wielu miejscach. Sukces często polega na przyznaniu przed samym sobą, że mamy naturalne sprawności, które czynią nas lepiej przygotowanymi do wykonywania pewnych zadań. Niektórzy ludzie są bardzo ekstrawertyczni, świetnie odnajdują się w kontaktach społecznych, podczas gdy inni, introwertyczni, lepiej sprawdzają się w chłodnym, analitycznym myśleniu.

Osiąganie‌ wspaniałych rezultatów opiera się na wykorzystywaniu mocnych stron oraz dawaniu ludziom szans dostosowanych do ich predyspozycji.

Wróćmy‌ jednak do sportu. Wpływ genetyki na sukces w sporcie w dużej mierze zależy od dyscypliny, którą zawodnik chce zdominować. Bywa, że biologiczne predyspozycje odgrywają bardzo ważną rolę. Jeśli na przykład urodziłeś się z niedostateczną liczbą szybkokurczliwych włókien mięśniowych, nigdy nie zostaniesz sprinterem światowej klasy. Litry potu wylane na treningach nie będą miały znaczenia. Badania co prawda wskazują, że rodzaj włókien z czasem może ulec zmianie, ale tylko do pewnego stopnia. Jeśli jednak natura wyposażyła cię w odpowiednie mięśnie, wciąż masz szansę, aby skutecznie konkurować z najlepszymi.

Przykładem‌ na to może być Francuz Christophe Lemaitre, który mając 20 lat, dołączył do elitarnego klubu sprinterów łamiących barierę dziesięciu sekund w biegu na 100 metrów. Nawet Usain Bolt, będąc w jego wieku, nie osiągnął takiego rezultatu. Lemaitre nie pochodzi z Afryki Zachodniej, a mimo to natura obdarzyła go włóknami mięśniowymi, które pomagają w biegach na krótkich dystansach. Prawdą jest więc, że istnieją cechy genetyczne, które pasują do pewnych sportów bardziej niż do innych. Nie ma jednak jakiegokolwiek dowodu na to, że licząca niespełna trzy miliony mieszkańców Jamajka jest pod tym względem w jakikolwiek sposób wyjątkowa.

Właśnie‍ do takich wniosków doszedł Bengt Saltin w swoich badaniach z lat 80. Kiedy porównał czołówkę kenijskich i szwedzkich biegaczy, odkrył najpierw, że różni ich na przykład budowa nóg, bardziej dynamiczna i opływowa u tych pierwszych. Następnie zauważył, że Afrykanie mieli we krwi więcej hemoglobiny, która zauważalnie poprawia wytrzymałość.

Wreszcie‌ szwedzki naukowiec dostrzegł, że w mięśniach kenijskich biegaczy wolniej gromadzi się kwas mlekowy. Oznaczało to, że zmęczenie dopada ich później niż Szwedów. Na pierwszy rzut oka wydawać by się więc mogło, że biegacze z Czarnego Lądu rzeczywiście mają przewagę genetyczną. Byłby to jednak przedwczesny wniosek. Pomimo potwierdzenia hipotezy o biologicznym uprzywilejowaniu czołowych atletów nie mamy żadnej pewności co do tego, że takie zjawiska występują w Afryce częściej niż w innych regionach świata.

Jak‌ mówi sam Saltin: „Nie mamy pojęcia, czy istnieje coś takiego jak »geny biegacza«, ale jesteśmy pewni co do tego, że najlepsi sportowcy mają przewagę genetyczną nad resztą, a trening odgrywa absolutnie kluczową rolę. Wiemy też, że udogodnienia biologiczne nie mogą być przypisane tylko niektórym grupom etnicznym”.

Mówiąc‍ inaczej: przebadanie 100 losowych osób pod kątem typu włókien mięśniowych i charakterystyki genetycznej niezbędnej do biegów sprinterskich dałoby takie same rezultaty w Kingston i Birmingham.

Wrodzony‍ talent istnieje, ale nie zna granic geograficznych.

Czy‌ jesteś wystarczająco dobry?

Niestety,‌ dyskusja dotycząca znaczenia genetyki u czołowych sportowców bywa zbyt teoretyczna i dla wielu niezrozumiała. Pytanie, które powinniśmy zadać, brzmi: w jaki sposób możemy zastosować teorię o wszechobecności uzdolnień w praktyce?

Wszyscy‌ poszukiwacze talentu powinni wiedzieć jedno: geny nie dadzą odpowiedzi na pytanie, kto zostanie medalistą olimpijskim. Mogą one zaledwie powiedzieć, kto nie ma na to najmniejszych szans.

Usain‌ Bolt urodził się z wystarczającą liczbą szybkokurczliwych włókien mięśniowych, aby zostać sprinterem światowej klasy. Haile Gebrselassie, gdy tylko zaczął profesjonalnie trenować, zrobił wspaniałe postępy. Obaj, z biologicznego punktu widzenia, są obdarzeni szczególnie sprzyjającymi warunkami. Łączy ich jednak coś jeszcze – swoje kariery rozpoczynali jako utalentowani młodzieńcy. Prawdopodobnie jest cała masa innych ludzi, którzy mogli osiągnąć podobne rezultaty. Dlaczego więc przepadli i nigdy nie dorównali sławie Usaina czy Haile? Nie ma to nic wspólnego z genetyką, raczej z długą listą innych czynników, takich jak motywacja, profesjonalizm ich trenerów czy szkolenia.

Eddie‍ Coyle, dyrektor Human Performance Laboratory na Uniwersytecie Teksańskim, badał siedmiokrotnego zwycięzcę Tour de France – Lance’a Armstronga, od kiedy ten miał 20 lat. Szczególną uwagę poświęcił fizjologii i biologii kolarza. Doszedł do podobnych wniosków: „Aby być najlepszym kolarzem na świecie, nie musisz mieć nadludzkich genów. Chodzi raczej o to, aby żaden z nich nie był słaby”, mówi.

Innymi‌ słowy, wrodzony talent pomaga w przedwstępnej selekcji. Mając ponad dwa metry, niekoniecznie zostaniesz zawodnikiem NBA, ale z pewnością masz na to większe szanse od reszty. Analogicznie, przy 175 centymetrach wzrostu prawdopodobieństwo, że zagrasz w najlepszej koszykarskiej lidze świata, zdecydowanie spada.

Jednak‍ i od tej reguły zdarzają się wyjątki, takie jak Tyrone Bogues, który zasłynął jako najniższy gracz w historii NBA. Mając tylko 160 centymetrów wzrostu, zyskał opinię jednego z najszybszych zawodników na parkiecie. Znany był też z celnego podania i świetnego odbioru piłki. Jego przypadek, mimo że niezwykły, udowadnia, iż wzrost w NBA to nie wszystko.

Powtórzę:‍ to, jakich warunków potrzeba, aby odnieść sukces, zależy w dużej mierze od dyscypliny, w której chcemy triumfować. Bez empatii i zdolności trafiania do ludzkich umysłów nie zostaniesz wielkim biznesmenem, co najwyżej zarządcą. W każdej dziedzinie życia istnieje minimalna liczba wrodzonych umiejętności, bez których nie wejdziesz na szczyt.

Lata‌ doświadczeń i obserwacji każą mi stwierdzić, że geny sportowców odgrywają największą rolę w najprostszych dyscyplinach. Aby triumfować w uważanych za prosty sport biegach sprinterskich, należy mieć wiele szybkokurczliwych włókien mięśniowych. Dla porównania jednak: bardziej skomplikowane dyscypliny, jak chociażby piłka nożna, pozwalają na to, by brak pewnych genów rekompensować innymi. Zawodnik może być na przykład wolniejszy, ale jednocześnie mieć lepszą technikę.

Osiągnięcie‌ tych minimalnych wymagań jest nieporównywalnie trudniejsze dla sprintera niż dla piłkarza.

To‌ jednak nie oznacza, że rozwój bez tych genów nie jest możliwy: po prostu nie będziesz miał szans na rywalizację z najlepszymi.

U dzieci‍ bardzo szybko można stwierdzić, które z nich mogą odnieść sukces w balecie. Odpowiedź na to pytanie dają badania rozciągliwości stawów stóp i rotacji biodra, które przeprowadza się już u siedmiolatków. Ich wyniki często stawiają krzyżyk na obiecujących karierach. Trudno oczekiwać, że szkolni psychologowie będą cieszyli się zaufaniem uczniów, jeśli brak im inteligencji emocjonalnej. Równie nieprawdopodobne jest to, aby ktokolwiek o ilorazie inteligencji mniejszym niż 100 został kiedykolwiek przyjęty na Harvard. Nie oznacza to jednak, że dla wszystkich wymienionych drzwi do postępu są zamknięte na głucho. Sęk w tym, że bez określonych cech anatomicznych czy mentalnych tancerz, psycholog lub student nie przeskoczą pewnego poziomu. Wrodzony talent nie decyduje więc o wszystkim, ale często jest biletem wstępu do rywalizacji o najwyższe laury.

Dennis‌ Johnson, były rekordzista świata w biegu na 100 metrów, obecnie trener sprinterów, powiedział mi kiedyś: „Aby bić rekordy na krótkich dystansach, musisz urodzić się z określoną liczbą szybkokurczliwych włókien mięśniowych. Ale wielu ludzi ma ich dużo. Jeśli więc dostałbym pod swoje skrzydła grupę brytyjskich 16-latków z odpowiednimi genami, w ciągu czterech lat biegaliby poniżej 10 sekund. To bardzo proste. Nawet jeśli nie masz tych włókien, możesz się wspaniale rozwinąć. Nie powalczysz o rekordy, ale będziesz naprawdę dobry”.

Jak‌ przekuć talent w sukces?

Autorem‍ tej teorii dotyczącej wykorzystania talentu jest amerykański ekspert, James Flynn. Zbadał on, jak wielu ludziom mającym potencjał w pewnej dziedzinie udaje się osiągnąć w niej rewelacyjne rezultaty. Przelicznik ten przez niektórych opisywany jest skrótem WT, czyli współczynnik talentu.

Każde‍ społeczeństwo, organizacja czy jednostka mają własny WT – zdolność do przekuwania potencjału w sukces. W przeciwieństwie do ilorazu inteligencji, który jest stały, ten wskaźnik jest dynamiczny i bezwzględnie zakłada, że talentem obdarzeni są ludzie na całym świecie. Ponadto bada on zdolność do wykorzystywania wrodzonych zdolności na przykład w życiu zawodowym.

Flynn‌ sprawdził, jaki procent wykształconych Amerykanów, którzy mogliby piastować najwyższe stanowiska dyrektorskie, rzeczywiście dostaje te posady. Wynik był zaskakująco niski. Okazało się, że pracę w takim charakterze dostaje około 60 procent osób mających odpowiednie kompetencje. Oznacza to, że tamtejszy WT – wskaźnik, którym powinni mierzyć swoje dokonania menedżerowie, nauczyciele czy trenerzy, może jeszcze znacząco wzrosnąć.

To,‌ że talent istnieje, jest niezaprzeczalne, możemy go zauważyć wszędzie, często nawet w naszym najbliższym otoczeniu. Jak dobrzy jesteśmy w przekuwaniu wyjątkowego potencjału na realne wyniki, tak aby każdy mógł robić to, w czym rzeczywiście jest dobry?

Jak‌ ustaliliśmy wcześniej, Jamajczycy świetnie wykorzystują sprinterski talent, święcąc w tym sporcie ogromne triumfy. Nie oznacza to bynajmniej, że znajduje się tam więcej szybkich, uzdolnionych osób niż w innych krajach.

Chodzi‌ po prostu o to, że dzięki właściwej identyfikacji i rozwojowi talentów Jamajczycy wprowadzają na lekkoatletyczne salony więcej krótkodystansowców światowej klasy.

Za‌ sukcesem tej wyspy stoi też system szkolenia. Tamtejsze dzieci rywalizację biegową zaczynają już w wieku dwóch lub trzech lat. Trenerów lekkoatletyki zatrudnia się nawet w przedszkolach, a od szóstego roku życia młodzi adepci tego sportu mają okazję rywalizować na Stadionie Narodowym w Kingston, gdzie oklaskują ich tłumy kibiców. Biegi sprinterskie są też elementem szkolnych programów nauczania. Truchta się również do szkoły i w ten sposób młodzi Jamajczycy i młode Jamajki mają okazję sprawdzić swój sportowy potencjał.

Jak‌ powiedział mi Glen Mills, architekt sukcesu Usaina Bolta: „Ludzie jakby nie doceniali faktu, że na Jamajce ci, którzy mają talent w biegach na krótkim dystansie, później rzeczywiście robią kariery w tym sporcie. W innych krajach mogliby studiować lub uprawiać inny sport. Gdyby Usain Bolt wychowywał się w Stanach Zjednoczonych, prawdopodobnie nigdy nie zostałby sprinterem, tylko koszykarzem lub może nawet skrzydłowym w futbolu amerykańskim. Na pewno poszedłby w innym kierunku”.

To‌ samo dotyczy biegaczy w Kenii. Miasteczko Iten ma fatalnie niski współczynnik talentu wśród potencjalnych inżynierów oprogramowania komputerowego, ale niezwykle wysoki, jeśli chodzi o wychowywanie biegaczy długodystansowych. Nie ma z tym nic wspólnego wrodzony talent, a raczej system, w którym potencjalnym gwiazdom oferuje się idealne warunki do sportowego rozkwitu. Wyobraźcie sobie: na 2500 metrach nad poziomem morza codziennie zbiera się tysiąc atletów, których napędza chęć wywalczenia lepszego życia dla siebie i swoich bliskich. Wszyscy oni biegają od najmłodszych lat, a dziś mogą trenować u boku światowych sław tego sportu, prawdziwych legend lekkoatletyki. Całe dnie zajmują im trzy czynności: bieganie, jedzenie i sen. Gdzie indziej na świecie moglibyście znaleźć podobne warunki?

Kopalnię‍ trzeba zbudować, nie znaleźć

Im‌ dogłębniej badałem sześć Kopalni Talentów, tym lepiej rozumiałem, że sukcesu nie da się sprowadzić do pewnej konfiguracji genetycznej. Jak powiedział Dennis Johnson: „Chciałbym powiedzieć całemu światu, że w bieganiu nie chodzi o magię, aerodynamiczne nosy czy korzystnie długie uszy. Są po prostu zwykli ludzie, którzy biegają bardzo szybko”.

Dowody,‌ które obalają tezy o sprzyjających uwarunkowaniach biologicznych, są niezbite zarówno z praktycznego, jak i biologicznego punktu widzenia. Dowodzą również, że stworzenie własnej Kopalni jest jak najbardziej wykonalne. Należy tylko skupić się na przekuwaniu otaczającego nas talentu w realne korzyści. Innymi słowy, aby dotrzeć do Kopalni, nie trzeba daleko szukać. 95 procent recepty na sukces znajduje się w nas samych.

Właśnie‍ takim przesłaniem pożegnał mnie Colm O’Connell, ojciec chrzestny kenijskiego biegania, gdy kilka godzin przed moim odlotem spotkaliśmy się w jedynej kawiarni w Iten. Biorąc łyk kawy, zapytał: „Czy odkryłeś nasz sekret?”. Odpowiedziałem: „Nie wiem czy on w ogóle istnieje”. Przez chwilę patrzył na roztaczające się za oknem zielone krajobrazy prowincji Wielkiego Rowu. Odpowiedział ze śmiechem: „Sekretem jest to, że go nie ma, ale jaki mielibyśmy interes w tym, żeby wyprowadzać was z błędu? Ludzie bardzo się mylą, sądząc, że ta dyskusja dotyczy tylko dobrych i złych genów. W rzeczywistości chodzi o wiarę. Wiarę w to, czego możesz dokonać. Ludzie w Kenii i Wielkiej Brytanii mają dokładnie tyle samo talentu do biegania, ale jeśli uwierzysz, że ogranicza cię biologia, prawdopodobnie nigdy nie włożysz tyle wysiłku, ile wymaga wejście na szczyt. Sam wykluczasz się z wyścigu. Tutaj nikt nie wątpi w siebie, bo wiara nic nie kosztuje. Poza tym jeśli w Kenii nie wierzysz we własne umiejętności, nie masz co liczyć, że ktoś inny zrobi to za ciebie”.

Zapamiętaj
Talent

1. Występuje‍ na całym świecie i nie jest powiązany z żadną rasą.

2. Genetyka‍ nie jest w stanie rozstrzygnąć, kto będzie gwiazdą. W najlepszym wypadku powie, kto nie ma na to najmniejszych szans. Dobre geny są biletem wstępu do rywalizacji o najwyższe laury, ale same w sobie nie decydują o zwycięstwach. Nie przeceniaj znaczenia wrodzonego talentu.

3. Talent‌ należy pojmować jako rzecz dynamiczną. Nie możemy powiedzieć, że ktoś nie ma go za grosz lub jest wielce utalentowany. Dla przykładu, jest wiele kobiet śpiewających i wyglądających lepiej niż Madonna, ale to jej udało się zagospodarować swoje uzdolnienia i uzyskać korzyści. Właśnie to nazywamy prawdziwym talentem.

4. Analizowanie‍ tego, jak wiele światowych rekordów zależy od genetyki, zostaw specjalistom. Twoim zadaniem jest wierzyć, że nie ma rzeczy niemożliwych. W skrócie: przestań się mazać i marzyć o lepszych genach. Pracuj nad tym, co masz!...

2.

Pozory‍ mylą

Nietrudno‍ jest odkryć talent pokroju Usaina Bolta. Gdy był 16-latkiem, wszyscy widzieli, że ma ogromny potencjał. Prawdziwym wyzwaniem jest to, aby dostrzec przebłysk geniuszu w kimś, kto jeszcze nie rozkwitł.

Stephen‌ Francis, trener lekkoatletyki w jamajskim klubie MVP

14 czerwca‍ 2005 roku wielu kibiców zgromadzonych na Stadionie Olimpijskim w Atenach przecierało oczy ze zdumienia. Ku zaskoczeniu wszystkich nieznany wtedy w sprinterskiej stawce Asafa Powell pobił o jedną setną sekundy rekord świata należący wtedy do Tima Montgomery’ego. W przeciwieństwie do swojego rodaka Usaina Bolta, któremu od najmłodszych lat wróżono wielką karierę, od sensacyjnego zwycięzcy ateńskiego biegu nigdy nie oczekiwano cudów.

Zaledwie‌ trzy lata wcześniej Asafa włóczył się po Kingston, szukając klubu, który zechciałby przyjąć go w swoje szeregi. Sto metrów pokonywał wtedy w 10,8 sekundy – czasie uzyskanym podczas półfinałowego biegu mistrzostw swojego liceum. Na Jamajce taki wynik na nikim nie robi wrażenia, trudno więc było oczekiwać, że ktokolwiek zdecyduje się zainwestować w rozwój Powella. Jak to zatem możliwe, że nieznany Jamajczyk w ciągu kilku lat przeszedł przemianę z przeciętnego sprintera do najszybszego człowieka globu?

Odpowiedź‌ miała nadejść już wkrótce, a Asafa był zaledwie pierwszym zwiastunem nadchodzącej rewolucji. Wybuchła ona z pełną mocą na pekińskiej olimpiadzie w 2008 roku. Sprinterzy pochodzący z Jamajki zdobyli tam niespotykaną dotąd liczbę 11 medali (sześć złotych, trzy srebrne i dwa brązowe). Ustanowili również siedem rekordów – trzy światowe i cztery olimpijskie. Dominację jamajskiej potęgi przypieczętowały trzy tamtejsze zawodniczki: Shelly-Ann Fraser, Veronica Campbell-Brown i Sherone Simpson, które podzieliły między siebie miejsca na podium w biegu na 100 metrów. Cały sportowy świat obserwował ten spektakl z niedowierzaniem. Wkrótce potem uważnie przyjrzano się też małej wysepce, z której nadeszły nowe gwiazdy.

Gwiazdy‍ znikąd

Dla‌ śledzących świat sportu rewelacyjne wyniki jamajskich sprinterów nie są zaskoczeniem. W ciągu ostatnich 50 lat regularnie zajmowali oni najwyższe lokaty na największych zawodach. W latach 1948–2004 tamtejsi sportowcy z każdej kolejnej olimpiady przywozili średnio po trzy medale, co – biorąc pod uwagę niespełna trzymilionową populację tego kraju – nie jest złym wynikiem. W świetle tych statystyk 11 medali wywalczonych w Pekinie budziło tym większy podziw. Pojawiły się nawet sugestie, że był to jednorazowy wystrzał wysokiej formy.

Teoria‍ ta legła jednak w gruzach już 12 miesięcy później, podczas mistrzostw świata w Berlinie.

Raz‍ jeszcze Jamajczycy wybili rywalom z głowy marzenia o medalach, zgarniając łącznie aż 13 krążków (siedem złotych, cztery srebrne i dwa brązowe). Przybyszów z tej wyspy na Morzu Karaibskim ochrzczono nowymi królami i królowymi sprintu. Jeśli po olimpiadzie w Pekinie świat patrzył na nowych dominatorów z niedowierzaniem, ten kolejny nokaut sprawił, że rywale Jamajczyków bezradnie rozkładali ręce. Kraj znany do tej pory głównie z muzyki reggae zostawił w tyle nawet sprinterską potęgę Stanów Zjednoczonych. Rewolucja w biegach krótkodystansowych stała się faktem i po berlińskich mistrzostwach pojawiło się jedno pytanie: w jaki sposób Jamajka z kraju niewyróżniającego się w sprincie stała się ojczyzną najszybszych ludzi świata?

Efekt‌ pochrzynu

Od‌ kiedy rozpoczęła się jamajska dominacja, sekret tamtejszych sprinterów starają się zgłębić nieprzebrane tłumy ludzi. Jedną z najzabawniejszych teorii jest „efekt pochrzynu”, który podsunął dziennikarzom ojciec Usaina Bolta po tym, gdy jego syn zgarnął złoto w biegu na 100 metrów w Pekinie. Pochrzyn, warzywo podobne do ziemniaka, miało być ulubioną przekąską nowego mistrza olimpijskiego i tym samym kluczem do jego niezwykłego sukcesu.

Inni‌ próbowali przypisać dzisiejszą szybkość Jamajczyków ich… niewolniczej przeszłości sprzed ponad 175 lat. Przebywanie pod obcym jarzmem miało w nich zrodzić dzikości i agresję, które pozwalały biegać szybko niczym gepardy.

Trzecim‍ wyjaśnieniem, równie naiwnym jak efekt pochrzynu, była hipoteza, że Jamajczykom szybkości mogą dodawać… dłonie, a konkretnie długie palce środkowe.

Powyższe‌ teorie mają co najmniej jedną cechę wspólną z wynikami jamajskich biegaczy – są równie nieprawdopodobne. Osiągnięcia tej nacji budzą jeszcze większy podziw, gdy zrozumiemy, że na tej wyspie historia Asafy Powella nie jest wyjątkiem.

Podobnie‍ potoczyła się kariera kilku tamtejszych utytułowanych sprinterek: Shelley-Ann Fraser, Sherone Simpson czy Brigitte Foster-Hylton. Jeszcze kilka lat temu wszystkie nieomal znajdowały się poza zawodowym sportem. Uważano, że nie są w stanie rywalizować na najwyższym poziomie.

Aby‍ zrozumieć jamajski sukces, należy zwrócić uwagę na jeden ważny fakt: na szczyt trafiają tam talenty, które nagle wybuchają z wielką mocą. Wyruszyłem więc, żeby zbadać, w jaki sposób sprinterzy trzeciej kategorii w ciągu kilku lat stają się mistrzami świata.

Pokażemy,‍ na co nas stać

Fundamenty‌ pod przyszłą dominację jamajskich sprinterów zostały wylane niemal dziesięć lat przed przełomowymi igrzyskami w Pekinie. Pewnego wrześniowego dnia 1999 roku Stephen Francis i Bruce James, siedząc w mieszkaniu w Kingston, podjęli decyzję, której skutki miały wkrótce odmienić lekkoatletyczny układ sił. Obaj znali się już od dawna – James podczas nauki w Wolmer’s Boys’ School trenował pod okiem starszego zaledwie o cztery lata Francisa. Jego podopieczny biegał na tyle szybko, że zaoferowano mu nawet stypendium sportowe na Uniwersytecie Stanowym Florydy.

Do‌ Ameryki udał się też jego trener, który podjął studia MBA na Uniwersytecie Michigan. Zdobycie wykształcenia miało być dla niego trampoliną do korporacyjnej kariery i po powrocie zakotwiczył w międzynarodowej firmie KPMG. Tęsknił jednak za lekkoatletyką. Chęć trenowania innych nie dawała mu spokoju. Zaczął więc snuć plany powrotu do tego świata i stworzenia na Jamajce czegoś wyjątkowego.

Swoich‍ inspiracji nie mógł jednak czerpać z doświadczenia biegacza, bo samemu nigdy nie uprawiał sportu. Specjalistą stał się dzięki lekturze literatury fachowej. Najpierw spędzał długie godziny w bibliotece w Kingston. Potem, gdy zaczął lepiej zarabiać, zainwestował w najważniejsze książki dotyczące trenowania i uwalniania potencjału u sportowców.

Myśl,‍ aby rzucić swoją pracę i wrócić do szkolenia lekkoatletów, dojrzewała w nim miesiącami. Wreszcie wraz ze swoim przyjacielem sprzed lat, Bruce’em Jamesem, podjął decyzję, która zapoczątkowała rewolucję, jakiej świat biegów sprinterskich nie widział od 50 lat. Obu dręczyło to samo pytanie: dlaczego jamajscy lekkoatleci, którzy chcą osiągnąć sukces, muszą wyjeżdżać do Stanów Zjednoczonych? Dlaczego nie można ich szkolić na miejscu?

Problemem‍ był fakt, że trenerzy na wyspie byli nieporównywalnie słabsi od swoich amerykańskich kolegów. Zazwyczaj jamajscy szkoleniowcy zachowywali się niczym opiekunki dla dzieci – wychowywali sprinterów do pewnego poziomu, po czym ich podopiecznych przejmowali trenerzy z USA. Zaobserwowano to na wielu przykładach.

Treningi‌ w Stanach skusiły między innymi medalistów olimpijskich takich, jak Grace Jackson, Merlene Ottey czy Don Quarrie. Droga do lekkoatletycznego postępu przez długi czas wiodła właśnie przez Amerykę.

Jamajscy‍ emigranci sportowi, ciesząc się wysokimi stypendiami uniwersytetów w Stanach Zjednoczonych, wciąż zdobywali medale dla swojej wyspiarskiej ojczyzny. Wyglądałoby więc na to, że cel jest realizowany, nawet jeśli dzięki wydatnej pomocy Amerykanów. Po co więc zmieniaćsprawnie funkcjonujący system, który przynosi medalowy efekt?

Tego‌ status‌ quo nie akceptowali Bruce James i Stephen Francis. Ten drugi pomagał zresztą wielu Jamajczykom w dojściu do formy, która zapewni im stypendium na uczelniach w USA, ale zawsze potem miał wrażenie, że jego podopieczni nie osiągali maksimum swoich możliwości. Liczył, że wielu z nich zobaczy na olimpiadzie lub mistrzostwach świata, ale mało który wzbijał się na ten poziom. Poza tym nigdy nie imponowały mu sukcesy, które Jamajczycy odnosili pod skrzydłami amerykańskich szkoleniowców. Sądził, że można zrobić jeszcze więcej. W związku z tym postanowił stworzyć na wyspie bazę treningową, która wychowa wielkich mistrzów.

W pamiętny‌ wrześniowy dzień 1999 roku James i Francis zdecydowali się założyć w Kingston lekkoatletyczny klub MVP (Maximising Velocity and Power, maksymalizacja szybkości i mocy). Pierwszy został jego prezesem, drugi stanął na czele działu szkolenia. Ich motto założycielskie brzmiało: „Panowie, pokażmy amerykańskim trenerom, że sami możemy wykonać ich robotę”.

Klub‍ bosych sprinterów

Klub‍ MVP był snem, który nie miał prawa się ziścić. Zwykli Jamajczycy, słysząc o rozdmuchanych ambicjach jego założycieli, z politowaniem pukali się w czoło i mówili, że Francis i James bujają w obłokach.

Trudno‍ było im też pozyskać najlepszych sprinterów, skoro treningi odbywały się na polu wypłowiałej trawy, a klubu nie było stać nawet na kupno butów dla zawodników. Część z nich trenowała boso. W dodatku Francis, który miał uczyć innych, sam nigdy nie biegał, a jego szkoleniowe doświadczenie ograniczało się do pracy z juniorami. Nie mogąc się pochwalić żadnymi sukcesami, musieli przyjąć inną strategię.

Zamiast‌ więc rekrutować największe jamajskie gwiazdy, klub przyjmował pod swoje skrzydła tych sprinterów, których Amerykanie uznali za niewystarczająco dobrych. Francis zarzucił sieci na zawodników, którzy spełniali jego kryteria, ale nie przeszli selekcji u bogatszego sąsiada z północy.

Pierwszą‍ zawodniczką MVP została 25-letnia Jamajka, której forma – mimo że dziewczyna studiowała na uniwersytecie w USA – nigdy nie wystrzeliła. Wróciła więc na wyspę i była wymarzoną kandydatką. Nazywała się Bridget Foster-Hylton.

Bridget‍ Foster-Hylton podczas treningu na trawiastej bieżni w klubie MVP

Wystarczył‌ rok pracy pod okiem Stephena Francisa, aby zakwalifikowała się do biegu na 100 metrów przez płotki na olimpiadzie w Sydney. Finiszowała ósma.

Pomysłodawcy‍ klubu MVP byli w siódmym niebie. Wzięli pod swoje skrzydła biegaczkę, którą inni spisali na straty, i uczynili z niej jedną z najlepszych na świecie. Czuli, że w ich pracy nastąpił przełom. Najdziwniejsze było jednak to, że niewielu zwróciło uwagę na inspirującą historię Bridget Foster-Hylton i klubowi w oczy zajrzało widmo bankructwa. Wielu biegaczy reprezentujących MVP żyło na garnuszku Francisa i aby mieć środki na dalszą działalność, trener musiał sprzedać swój samochód. Sytuacja stała się na tyle trudna, że brakowało pieniędzy nawet na rachunki za prąd. Zespół był o krok od rozsypki.

Pod‌ koniec 2000 roku Stephen Francis usłyszał od kolegi o 19-letnim Asafie Powellu. Jak pisałem wcześniej, jego wyniki z okresu młodości nie powalały na kolana – w półfinale licealnych zawodów pokonał 100 metrów w 10,8 sekundy. Ukończył też nieznaną nikomu jamajską szkołę, która nie miała dobrze rozwiniętego programu szkolenia lekkoatletów. Mimo to Francis dostrzegł w nim potencjał. Pomyślał, że przy odpowiednim treningu ten chłopak może zajść daleko. Już po tygodniu od czasu, gdy trener po raz pierwszy zobaczył go w akcji, Powell pojawił się na zajęciach w MVP.

W kolejnych‌ latach klubowi jakimś cudem udawało się wiązać koniec z końcem. Aż 14 czerwca 2005 roku nastąpił prawdziwy przełom. Na Stadionie Olimpijskim w Atenach Asafa Powell pokonał 100 metrów w 9 sekund i 77 setnych. Został najszybszym człowiekiem świata.

Jakim‍ cudem wszyscy, łącznie z Amerykanami, mogli przeoczyć jego potencjał? Co sprawiło, że dostrzegł go tylko Stephen Francis?

Efekt‌ MVP

Rekord‍ Asafy przyszedł w najbardziej odpowiednim momencie. Wszystkie problemy klubu MVP zniknęły jak ręką odjął. Z igrzysk w Pekinie ośmiu zawodników tego zespołu przywiozło aż dziewięć medali (w tym pięć złotych), ustanawiając po drodze kilka olimpijskich rekordów. Swój dorobek reprezentanci klubu poprawili rok później na mistrzostwach świata w Berlinie. Ośmiu zawodników zgarnęło aż 11 krążków, w tym sześć złotych. Na najwyższym stopniu podium stanęła również pierwsza zawodniczka Francisa – Bridget Foster-Hylton. Dominację wychowanków klubu z Kingston nazwano wtedy „efektem MVP”, a sam zespół cieszy się dziś mianem najbardziej utytułowanego teamu na świecie. Właśnie jemu Jamajka zawdzięcza swoją potęgę w biegach sprinterskich.

Asafa‍ Powell w bazie treningowej klubu MVP

Architektami‌ tej rewolucji w zmaganiach na krótkim dystansie są Francis i James. Jeśli z medalowych zdobyczy Jamajki wyłączyć by ich wychowanków, okazałoby się, że kraj spisuje się

przeciętnie.‌ Na podium w Pekinie stanął tylko jeden zawodnik niepochodzący z klubu MVP.

Za‍ workiem medali nie kryją się geny, pochrzyn ani cierpienia doznane w trakcie okresu niewolnictwa. Chodzi o wyjątkową zdolność dostrzegania talentu tam, gdzie nie widzą go inni. Innymi słowy, aby zrozumieć sukces jamajskich supersprinterów, musisz przyjąć punkt widzenia Francisa. Trener MVP wytyczył zupełnie nową drogę odkrywania potencjału, kwestionując wszystkie dotychczasowe metody i założenia.

Unikaj‌ wielkich talentów

Jest‌ 5.30. Za ogrodzeniem klubu MVP w Kingston widać delikatnie zarysowane sylwetki biegaczy przedzierających się przez półmrok. Jest ich około 40.

Poranną‍ ciszę burzy ryk dużego, czarnego bmw, które zatrzymuje się tuż za mną.

Z pojazdu‍ wytacza się korpulentny mężczyzna w luźnej koszulce. Krótkimi, powolnymi ruchami zbliża się do dziury w ogrodzeniu, będącej wejściem do bazy treningowej. To Stephen Francis. „Witaj w MVP”, mówi, podając mi swoją wielką dłoń.

Stephen‍ Francis, szef szkolenia w klubie MVP

W tym‌ miejscu nic nie przypomina tego, czym jest w rzeczywistości. Samochód, którym przyjechał trener najlepszych sprinterów świata, to jedyny symbol jego sukcesu. Każdego dnia pojawia się tu o 5.30, rozkłada swoje krzesełko na trawie i wydając instrukcje swoim tubalnym głosem, zaczyna nadzorować trening najszybszych ludzi świata.

Francis‍ nie mówi dużo, ale gdy się odzywa, to z sensem. Tylko odpowiada na zadane pytania. Na Jamajce zdania na jego temat są podzielone: nazywa się go geniuszem lub chciwym arogantem. Nikt jednak nie może zakwestionować tego, jak wielu lekkoatletów doprowadził na szczyt. Dzięki temu jest najbardziej utytułowanym trenerem sprinterów na świecie. Najciekawsze jest w nim jednak to, że sam nigdy nie biegał – z wykształcenia jest statystykiem.

Sherone‍ Simpson i Shelly-Ann Fraser po treningu w klubie MVP

Francis‌ postrzega to jako zaletę. Jak mówi: „Myślę, że ponieważ sam nigdy nie byłem aktywny, jako szkoleniowiec widzę więcej. Wielu trenerów lekkiej atletyki to emerytowani zawodnicy. Chodzi jednak o to, że ja zrobiłem wszystko, aby zdobyć ich wiedzę, a nie sądzę, żeby oni spróbowali zrozumieć to, co wiem ja”. Klubu MVP odniósł oszałamiający sukces, ale powinniśmy także pamiętać, że do czasu wejścia do zespołu wielu zawodników tej ekipy łączyło tylko jedno: sportowa przeciętność. Żaden z wychowanków klubu nie był wcześniej gwiazdą, ba, wielu z nich nie zdobyło nawet medali na jamajskich mistrzostwach licealistów. Późniejszym triumfatorom olimpijskim, takim jak Shelley-Ann Fraser, Sherone Simpson, Shericka Williams czy wreszcie Asafa Powell, nie wróżono specjalnej kariery. Przełomem dla nich okazała się współpraca ze Stephenem Francisem.

„Uwielbiam‌ pracować z tymi, którzy chcą za wszelką cenę dostać drugą szansę i udowodnić, że wcześniej ktoś się pomylił. Cała reszta mnie nudzi”, mówi Stephen, po czym przywołuje do siebie gwizdkiem swoich zawodników. Właśnie wyszło słońce i założył okulary. Chwilę później w grupce, która otoczyła trenera, rozpoznaję trzech złotych medalistów olimpijskich. „Z założenia unikam zawodników, o których mówi się, że są pewniakami. Natomiast szukam tych, którzy mogą się najbardziej rozwinąć”, mówi trener MVP.

Ciche‍ talenty

W swojej‍ znakomitej książce The‍ Rare Find (Rzadkie okazy) dziennikarz ekonomiczny George Anders wyróżnia dwa rodzaje talentów: wrzeszczące i ciche. Przykładem tego pierwszego może być Usain Bolt, którego Francis nazwałby „pewniakiem”.

Już‌ w wieku 15 lat Jamajczyk został najmłodszym mistrzem świata juniorów. Spisywał się rewelacyjnie i jasne było, że ma ogromny potencjał.

„Biegacze‍ tacy jak Usain Bolt (rekordzista świata w biegu na 100 i 200 metrów) czy Veronica Campbell-Brown (mistrzyni olimpijska w biegu na 200 metrów) odnosili sukcesy już w wieku juniorskim. Musiałbyś być głupcem, aby nie dostrzec ich talentu”, tłumaczy Francis.

Z kolei‍ potencjał Asafy Powella oraz biegaczek, takich jak Shelley-Ann Fraser, Bridget Foster-Hylton, Sherone Simpson czy Shericka Williams, widoczny był tylko dla niewielu. Ich wyniki nie rokowały nadziei na przyszłość.

Takie‌ ciche talenty możemy znaleźć wszędzie i występują one częściej, niż nam się wydaje. Na przykład gwiazdy FC Barcelony i reprezentacji Hiszpanii Andres Iniesta i Xavi swoją juniorską karierę zakończyli bez żadnego trofeum na koncie. Mając odpowiednio 18 i 19 lat, dzisiejsi architekci zwycięstw katalońskiego klubu częściej przegrywali, niż wygrywali.

Uważany‍ za najlepszego koszykarza w historii Michael Jordan w wieku 16 lat nie został przyjęty do reprezentacji swojego liceum. Uważano, że jest za słaby.

Były‌ rekordzista świata w biegu na 800 metrów, Wilson Kipketer, nie wyróżniał się nawet na tle swoich kolegów z kenijskiej szkoły z internatem.

Najlepszym‍ przykładem cichego talentu jest jednak legenda brazylijskiego futbolu – Ronaldo Luíz‍ Nazario da Lima. W 1996 roku ten 19-letni piłkarz FC Barcelony odebrał w Zurychu Złotą Piłkę dla najlepszego zawodnika zdaniem FIFA. Dziennikarze prześcigali się w porównaniach, stawiając go w jednym rzędzie z gwiazdami takimi jak Maradona czy Pelé.

Jednak‌ zaledwie cztery lata przed tym, gdy znalazł się na ustach całego świata, jego dalsza kariera stanęła pod gigantycznym znakiem zapytania.

15-letni‍ Ronaldo w oczach wielu brazylijskich trenerów był zbyt niski i szczupły, by zrobić światową karierę. Kilka klubów odrzuciło go bez żalu, a do historii przejdzie zwłaszcza jeden z nich – Flamengo, który nie chciał nawet zapłacić za jego bilet autobusowy. Szansę dało mu dopiero Cruzeiro, klub pochodzący z oddalonego o 500 kilometrów od Rio de Janeiro Belo Horizonte.

Podobny‌ scenariusz dotyczy zresztą wielu innych ludzi sukcesu – polityków, muzyków, biznesmenów czy specjalistów od reklamy. Ich wszystkich łączy jedno: na początku sądzono, że są do niczego.

Pomysł‌ J.K. Rowling, autorki książek o Harrym Potterze, na wydanie serii o przygodach młodego czarodzieja odrzuciło kilka największych wydawnictw w Wielkiej Brytanii. Cykl powieści ukazał się dopiero nakładem oficyny Bloomsbury i był to strzał w dziesiątkę – na całym świecie sprzedano ponad 450 milionów egzemplarzy. Szans na wielką karierę nie dawano także Paulowi Cézanne’owi, Elvisowi Presleyowi, Rayowi Charlesowi czy Karolowi Darwinowi. Jak więc widać, świat jest pełen cichych talentów.

Jak‍ dostrzec gwiazdę?

Czytając‌ dziś o tych przypadkach, możemy szydzić z trenerów, którzy uznali, że nie warto wydać dolara na bilet dla Ronaldo, czy tych, którzy kilkukrotnie odrzucali Asafę Powella. Jak bowiem można odesłać z kwitkiem piłkarza, który cztery lata później zostanie najlepszy na świecie, i nie dostrzec sprinterskiego potencjału w jednym z najszybszych ludzi globu?

Wielu‍ uznałoby te decyzje za niewybaczalne wpadki. Czyżby więc trenerzy Ronaldo i Asafy byli głupcami? A może po prostu przewidywanie, w którym kierunku rozwiną się zawodnicy, wciąż jest wręcz niemożliwe?

Jednak‍ szkoleniowcy, odrzucając późniejsze gwiazdy, mogli mieć rację, bo oceniali dyspozycję tych sportowców w tamtej konkretnej chwili. Wtedy ich forma w niczym nie przypominała tej, jaką mieli osiągnąć za kilka lat. Był więc taki czas, kiedy nawet Powell, jeden z najszybszych ludzi świata, zupełnie nie wyróżniał się z tłumu. Pytanie więc brzmi: jak dostrzec gwiazdę w kimś na pozór zupełnie przeciętnym? Chodzi o to, aby nauczyć się dostrzegać cechy dużego potencjału, który nie znalazł jeszcze odzwierciedlenia w wynikach.

Odkrywanie‌ pierwszych objawów geniuszu stało się obsesją wielu ambitnych organizacji – od agencji reklamowych, po kluby baseballowe i akademie muzyczne. Aby nie przegapić kolejnej gwiazdy, wszyscy zbroją się po zęby. Wielu stara się znaleźć odpowiedź na pytanie, jak wygląda nieoszlifowany talent i jak brzmi jego głos.

Nie‌ ulegaj pierwszemu wrażeniu

Rozwiązanie‌ tych zagadek warte jest miliony dolarów. Już dziś na całym świecie – od szkolnictwa po biznes muzyczny – we wczesny proces identyfikacji ludzkiego potencjału inwestuje się ogromne sumy. Niestety, wiele tych programów zwykle nie grzeszy skutecznością. Często nie różnią się niczym od zwykłego losowania. Jak powiedział dyrektor generalny Capital One, Richard Fairbank: „Firmy poświęcają dwa procent swojego czasu na dobór kadr i 75 procent na zarządzanie błędami popełnionymi podczas rekrutacji”.

Dla‌ wielu najlepszymi ekspertami od rozpoznawania talentu są specjaliści z ligi futbolu amerykańskiego – NFL. Każdego roku w kwietniu trenerzy i władze klubów spotykają się w Indianapolis, aby ocenić potencjał 300 najlepszych zawodników ze szkół wyższych.

Podczas‌ testów sprawdza się wszystkie cechy niezbędne do uprawiania tego sportu: skoczność, siłę, szybkość i wiele innych. Gruntowne badania zaprojektowane zostały w ten sposób, aby umożliwić najdokładniejszą prognozę potencjału zawodnika. Analizie poddaje się każdą, nawet najmniejszą informację, a całe wydarzenie na żywo transmituje amerykańska telewizja. Gra toczy się bowiem o miliony dolarów, które można zarobić na poprawnym wytypowaniu przyszłych gwiazd. Nie dziwi więc, że kluby oczekują wiarygodnych danych, na których w przyszłości będą mogły polegać.

Ale‌ jest jeden problem: co roku zespoły NFL fatalnie się mylą, czego najlepszym dowodem jest to, że spośród 40 graczy, którym w czterech ostatnich latach wystawiono najwyższe oceny, tylko połowa wciąż występuje w rozgrywkach.

Kolejnym‌ przykładem na to, jak nieskuteczne bywają techniki badań amerykańskich futbolistów, jest tak zwany Wonderlic Cognitive Ability Test, zaprojektowany po to, aby wyłonić najlepszych rozgrywających. Aby odnosić sukcesy na tej pozycji, należy mieć wysokie zdolności poznawcze i umieć szybko podejmować decyzje. Trzeba zapamiętywać tysiące schematów gry, spędzać setki godzin, analizując rozmaite strategie.

Przeprowadzanie‍ testów inteligencji u tych graczy wydawało się więc dobrym pomysłem. Nie przetrwał on brutalnego starcia z faktami. Okazało się, że wśród siedmiu zawodników, którzy uzyskali najgorsze wyniki, znaleźli się Terry Bradshaw i Dan Marino – dwaj najlepsi rozgrywający w historii. Delikatnie rzecz ujmując, sprawdzian nie spełnił pokładanych w nim nadziei.

Wygląda‌ więc na to, że odkrywanie przyszłych gwiazd jest trudniejsze, niż nam się wydaje. Myliłby się jednak ten, kto sądzi, że wielkie pomyłki zdarzają się wyłącznie w sporcie. Z podobnymi sytuacjami ma do czynienia wiele firm wydających grube miliony na zrekrutowanie rzekomo utalentowanych dyrektorów. Zdarza się, że po kilku latach wypłacają im jeszcze pokaźniejsze odprawy, aby tylko się ich pozbyć. Równie wyraźnie widać to na przykładzie przemysłu rozrywkowego. Rocznie produkuje on tysiące płyt czy filmów, które – zamiast trafić na szczyty list sprzedaży – kończą swój krótki żywot na zakurzonych półkach supermarketów.

Odkrycie‍ talentu, który przetrwa próbę czasu, jest więc arcytrudne. Mając w pamięci niezliczone pomyłki w minionych latach, uczyniliśmy rozpoznawanie potencjału bardziej skomplikowanym niż kiedykolwiek. Dziś używamy do tego rozmaitych baz danych i fachowego oprogramowania. Specjalne aplikacje w mgnieniu oka sortują i hierarchizują wymagane umiejętności i – jeśli to nie wystarczy – mogą podpowiedzieć, które z testów psychologicznych zbadają sposób reakcji kandydata, jego osobowość lub szansę na sukces w przyszłości. Jednak pomimo tej całej technicznej pomocy wygląda na to, że odkrywanie talentu wciąż jest dla wielu niezgłębioną tajemnicą.

Stephen‍ Francis prawdopodobnie śmieje się w duchu, słysząc o bezskutecznych staraniach rozwikłania tej zagadki. Jego trenerskie osiągnięcia świadczą o tym, że cechuje go unikatowa zdolność dostrzegania potencjału. Można by się nawet zastanowić, czy ten szkoleniowiec potrafiłby rozpoznać talent u inżynierów oprogramowania lub uczniów lepiej niż ich przełożeni i nauczyciele. Niezależnie od miejsca pracy wszystkim przyświeca ten sam cel: odkryć niezwykłe uzdolnienia szybciej od innych.

Jeśli‍ spojrzymy na metody Francisa z dystansu, łatwo dostrzeżemy, że mogą one znaleźć zastosowanie niemal wszędzie. Oto cztery sposoby odkrywania cichych talentów:

1.‌ Liczy się droga, którą dochodzisz do celu

Jednym‌ z najczęstszych błędów popełnianych przy ocenie potencjału jest przesadne skupianie się na wynikach osiąganych przez daną osobę w określonej chwili. Szepczące talenty często wymykają się chłodnym kalkulacjom. Aby orzec, czy dana osoba ma szansę na walkę o najwyższe laury, trzeba spojrzeć na nią nieco szerzej, dostrzec wiele aspektów jej umiejętności, które często decydują o późniejszych sukcesach lub klęskach.

Jeśli‍ porównalibyśmy talent to góry lodowej, aktualne rezultaty symbolizowałaby zaledwie jej widoczna część. Pozostałe 90 procent, czyli ukryty potencjał, skrywa ciemna toń wody.

Góra‍ lodowa

To‌ właśnie w tej niewidocznej dla większości ekspertów części człowieka – w jego motywacjach, sposobie myślenia i wyznawanych wartościach – kryje się podstawa prezentowanej dziś formy. Ukryty jest tam również potencjał do rozwoju – nieuchwytny, niemierzalny element, który często przysłaniają aktualne rezultaty. To właśnie zdolność do wybierania właściwych gór lodowych leży u podstaw sukcesu klubu MVP.

Zdaniem‍ Stephena Francisa jednym z największych mitów dotyczących talentu jest to, że osiąganie świetnych rezultatów dziś oznacza równie świetlane jutro. I analogicznie – że kiepskie wyniki teraz świadczą o absolutnym braku perspektyw rozwoju w przyszłości. Oczywiście, wysoka forma ułatwia diagnozowanie potencjału, ale nie zawsze jest z nim jednoznaczna.

Różnicę‌ tę można zrozumieć, przyglądając się wynikom i potencjałowi oddzielnie, używając macierzy. Pionowa oś Y oznacza obecne wyniki – zdobywane tu i teraz, a pozioma X symbolizuje potencjał – prognozę talentu, który może się rozwinąć i zaowocować osiągnięciami lub umiejętnościami. Umieszczając je na osi X oraz Y, możemy odnaleźć dokładne miejsce na wykresie.

Wróćmy‍ jeszcze na chwilę do przypadku Usaina Bolta, który już w dzieciństwie osiągał spektakularne rezultaty i wygrywa wyścigi od momentu, kiedy pojawił się na bieżni. W naszej macierzy przyporządkowalibyśmy mu opis „świetne wyniki, wysoki potencjał”.

Asafę‍ Powella, który nie pokazywał niczego szczególnego w swoich wczesnych startach (nawet gdy już znalazł się w MVP), sklasyfikowalibyśmy jako kogoś mającego „średnie wyniki, wysoki potencjał”.

Dostrzeżenie‌ talentu w kimś takim jak Asafa jest znacznie trudniejsze – wymaga analizy wybiegającej daleko poza powierzchowną ocenę.

Właśnie‍ dlatego dla Stephena Francisa nieważne są aktualne wyniki podopiecznych, a raczej okoliczności, które do nich doprowadziły, i potencjał, jaki wciąż można wykorzystać. Architekt zwycięstw drużyny MVP, aby oszacować drzemiący w osobie talent, z uwagą przygląda się jej treningowej przeszłości. Jego zdaniem, znając ją, łatwiej można przewidzieć przyszłość. Jak wyjaśnia sam Francis: „Wyobraź sobie, że masz przed sobą dwóch 19-letnich sprinterów. Jeden z nich pokonuje 100 metrów w 10,2 sekundy, a drugi w 10,6. Na pozór wydawać by się mogło, że powinieneś wybrać tego szybszego, ale jeśli jesteś dobry, będziesz wiedział, że być może tego wolniejszego stać na dużo więcej. Istnieje szansa, że ten, który przebiegł dystans w 10,2 sekundy, trenował w bardzo profesjonalnych warunkach, a ten o niespełna pół sekundy wolniejszy szkolił się samodzielnie. Właśnie dlatego bardzo uważnie studiuję treningową przeszłość zawodników. Im lepsi są bez profesjonalnej opieki, tym większy drzemie w nich potencjał”.

Dokładnie‍ te same zasady można zastosować również w innych dziedzinach życia. Przykładowo wiele czynników może mieć wpływ na wyniki zespołu biznesowego lub pojedynczego przedsiębiorcy. Jednym z nich jest szczęście. Oczywiście, dobre rezultaty mogą być równie dobrze pokłosiem sprawnego zarządzania bądź też innych cennych cech szefostwa. Oprócz nich na całokształt osiągnięć wpływają też jednak niezwykłe przypadki, zrządzenia losu czy niespodziewanie pojawiające się okazje.

Zrozumienie,‌ jaką rolę te składniki odegrały w pewnych sytuacjach, sprawi, że będziesz mógł oceniać potencjał grup lub jednostek z większa dokładnością. Jeśli naprawdę poświęcisz czas na zrozumienie kształtowania się wyników – zaczniesz dostrzegać pewne ukryte schematy. Pozwolą ci one odnaleźć zakamuflowane talenty zarówno wewnątrz twojej organizacji, jak i poza nią. Właśnie takie podejście charakteryzuje największych liderów, trenerów, przedsiębiorców czy nauczycieli.

Dzięki‍ niemu Stephen Francis odnalazł Asafę Powella – 17-latka, który pokonywał 100 metrów w przeciętnym czasie 10,8 sekundy.

Późniejszy‌ rekordzista świata pochodził ze słabej szkoły z jeszcze gorszym nauczaniem lekkoatletyki i na dobrą sprawę nigdy nie trenował zbyt dużo. Szkolił się, głównie podglądając sprinterów w G.C. Foster College w Kingston. Po powrocie do domu naśladował ich ćwiczenia.

„To‌ przekonało mnie, że Asafa miał duży, niewykorzystany potencjał”, powiedział Francis.

Gwiazdy‌ pierwszego kwartału

Najwyraźniejsze‌ przykłady ślepego wpatrywania się w obecne wyniki i ignorowania historii treningowej można znaleźć w piłce nożnej. Przyglądając się 300 zawodnikom, którzy wzięli udział w mistrzostwach świata w RPA, można dostrzec ciekawą zależność. W styczniu, lutym lub marcu urodziło się 32,4 procent z nich, 25,2 procent na świat przyszło w kwietniu, maju i czerwcu, 21,4 procent jest z lipca, sierpnia lub września, a tylko 21 procent spośród wszystkich urodziło się w ostatnim kwartale roku.

Mundial‍ jest więc imprezą dla wcześnie urodzonych. Te wymowne proporcje występują też w innych sportach – tenisie czy hokeju. Ich przyczyna jest prosta i sięga aż do momentu, kiedy u danych zawodników zdiagnozowano talent i dano im okazję do udowodnienia umiejętności.

Ten‍ okres u piłkarzy występuje najczęściej pomiędzy 11. a 15. rokiem życia. Wtedy są już podzieleni na grupy i rywalizują z zawodnikami ze swojego rocznika. Czy potrafisz jednak wrócić pamięcią do czasu, kiedy miałeś 14 lat? Jak wtedy wyglądałeś? Byłeś silny i barczysty czy może niski i cherlawy? Rozwijałeś się szybciej czy wolniej od rówieśników?

Zgaduję,‌ że na pewno pamiętasz, jak wiele – pod względem fizycznym czy psychicznym – różniło twoich kolegów urodzonych w styczniu i grudniu. Z wielu obserwacji wynika, że nastolatków, którzy przyszli na świat w tym samym roku, mogą dzielić aż trzy lata różnicy w rozwoju. Innymi słowy, szybko rozwijający się 14-latek fizycznie może przypominać zarówno swojego statystycznego rówieśnika, jak i 17-latka.

Wyobraź‍ teraz sobie, jak tego typu różnice mogą wpłynąć na wyniki w piłce nożnej, która jest sportem kontaktowym, często opartym na bezpośrednich starciach. Którzy zawodnicy będą dominować na murawie i zyskają aprobatę trenerów?

Odpowiedź‌ wydaje się oczywista.

Zjawisko‌ powodujące, że do zespołów piłkarskich trafia więcej zawodników urodzonych w pierwszym kwartale, nazwane zostało wiekiem względnym. Wielu ludzi ulega złudzeniu, że ci gracze są szczególnie utalentowani, podczas gdy ich fizyczna przewaga wynika wyłącznie z szybszego rozwoju. Jak widać, pozory mylą. Każdy rodzic, trener lub nauczyciel powinien być świadomy, że wydanie jednorazowej, powierzchownej oceny, bez zajrzenia za kulisy obecnej dyspozycji, może mieć dramatyczne skutki dla przyszłości i potencjału zawodnika.

Powróćmy‍ jeszcze na moment do naszego wykresu. Wielu piłkarzy urodzonych na początku roku można by przyporządkować do grupy mającej świetne wyniki i niski potencjał. Owszem, ich umiejętności są wyższe od umiejętności reszty zawodników, ale często wynikają nie tyle z ich uzdolnień, ile z przewagi fizycznej. Nazywam to zjawisko „zaślepieniem rezultatami”. Co gorsza, na tę szkodliwą przypadłość cierpi większość ludzi, którzy zarabiają na życie rozpoznawaniem i rozwijaniem talentu.

Potrafią‌ oni tylko dokonać zerojedynkowej oceny: stwierdzić, że ktoś jest dobry lub nie. Rzecz jasna, nie ma nic złego w procesie selekcji ludzi. Problem w tym, że użycie takiej taktyki w stosunku do dzieci sprawia, że połowa z nich nie dostaje szansy.

Dokonywanie‍ tak arbitralnych wyborów przypomina współczesny apartheid. Zawodnicy, którzy przyszli na świat w pierwszych miesiącach roku, pod wieloma względami mają ułatwione zadanie. Zajmują się nimi najlepsi trenerzy, więcej trenują, a świadomość, że ktoś pokłada w nich nadzieję, dodaje im pewności siebie. Wszystkie te czynniki są potężnym bodźcem, który może sprawić, że w przyszłości będą pracować tyle, że osiągną szczyt.

Żaden‍ kraj ani organizacja nie mogą sobie pozwolić na lekkomyślne ignorowanie połowy talentu. Ślepo oceniając potencjał na podstawie aktualnych wyników i nie wnikając w wyjątkową historię każdego człowieka, rokrocznie odbieramy szansę wielu ludziom.

Biznes‌ też bywa ślepy

Nie‌ tylko w sporcie niewłaściwe rozpoznanie talentu prowadzi do marnowania potencjału. Bezrefleksyjny nacisk na rezultaty kładzie również wielu ludzi biznesu, nie zwracając uwagi na warunki, w jakich narodził się sukces. Dla wielu rekrutujących osoba zatrudniona w przynoszącej dochody branży, gdzie wszystkie firmy żyją dostatnio, może wydawać się atrakcyjniejszym kandydatem niż ten, który przeprowadził swoją firmę na przykład przez sztorm kryzysu.

W rzeczywistości‌ o osobie znacznie więcej niż gołe liczby mówią okoliczności, w jakich wypracowała swoje osiągnięcia. Właśnie dlatego najlepsi poszukiwacze talentu z wielką starannością analizują warunki, z którymi ludzie mają do czynienia. W fenomenalnej książce The Talent‍ Masters (Mistrzowie talentu) Ram Charan i Bill Conaty przedstawili historię charyzmatycznego szefa amerykańskiego General Electric Jacka Welsha. Największe premie dawał on tym menedżerom, którzy nie zrealizowali wyznaczonych celów. Uświadamiał w ten sposób swoich pracowników, że wspaniałe rezultaty są zależne od wielu okoliczności – daną branżę mógł na przykład dopaść kryzys, a mimo to nagrodzony pracownik nie naraził firmy na straty.

Powtórzę‍ więc tę kluczową zasadę: nie oceniaj potencjału tylko na podstawie liczb. Dowiedz się, jak osiągnięto dany wynik i co mogło sprawić, że sukces nie był większy. Jak podkreślają Charan i Conaty, ktoś mógł nie sprostać celom na przykład dlatego, że szef nalegał na pozostawienie w zespole słabszego pracownika lub z powodu wzrostu ceny surowca kluczowego dla danej branży. Z jednakową starannością należy poszukiwać źródeł sukcesu oraz porażki.

Menedżer‌ mógł przecież odnieść sukces z powodu korzystnej koniunktury na rynku lub dzięki podejmowaniu właściwych decyzji. Należy zapytać, czy na ołtarzu krótkoterminowego zysku nie złożono długofalowych wizji i słabszych członków zespołu? A może po prostu firma sukces zawdzięcza temu, że jej pracownicy świetnie wywiązywali się ze swoich obowiązków?

Aby‍ poznać odpowiedzi na te pytania, należy wykazać odwagę i zbliżyć się do swoich współpracowników. Na tej drodze nie ma skrótów. Nie da się dostrzec cichych talentów zza biurka, w ciszy prywatnych gabinetów. Aby odnaleźć w kimś potencjał, nie należy pytać „co?”, ale „jak?” i „dlaczego?”.

Stephen‍ Francis powiedział o swoich zawodnikach: „Chcę znać ich historie, wiedzieć wszystko o tym, przez co przeszli, aby się tu znaleźć”.

2.‌ Słabości to często zakamuflowane okazje

Timothy‌ Gallway, autor książki The‍ Inner Game of Tennis (Tenis od środka) wynik oblicza według poniższego wzoru:

Wynik‍ = potencjał – przeszkody

Rezultaty‍ przypominają więc proste odejmowanie zakłóceń od twoich zdolności. Na drodze do uwolnienia talentu stoi często złe nastawienie, niewłaściwe wzorce, brak pewności siebie, doświadczenia czy wiedzy.

W realnym‌ świecie przypadki potencjału w pełni zamienianego na wyniki są niezwykle rzadkie, a szukanie odpowiedzi wyłącznie w liczbach powoduje, że wielu specjalistów nie zauważa talentu. Aby lepiej go dostrzec, należy wyeliminować lub okiełznać przeszkody.

Wróćmy‍ raz jeszcze do jamajskiej Kopalni Talentów, gdzie Stephen Francis opowiedział mi, jak odkrył Shelly-Ann Fraser, olimpijską mistrzynię biegu na 100 metrów.

„O Usainie‌ Bolcie mówiono, że ma ogromny potencjał, już wtedy, gdy miał 16 lat. Z trzy lata starszą Shelley-Ann Fraser, która 100 metrów pokonywała w 11,7 sekundy, było o wiele trudniej. Miała nienaganny start, ale na kolejnych metrach zapominała o technice i wytracała prędkość. Pomyślałem więc, że jeśli tylko zacznie profesjonalnie trenować i wyeliminuje błędy, zrobi wielki postęp. Wspólną pracą udało nam się sprawić, że pokonywała swój dystans w 10,73 sekundy. Szukamy właśnie takich ludzi – mających słabości w kluczowych aspektach, których wyeliminowanie może okazać się drogą do sukcesu”, mówi.

Francis‌ bezwzgranicznie uwielbia wady – dostrzega w nich przebłyski talentu, który uchodzi uwagi innych. Z niezwykłą dokładnością rozpoznaje przeszkody, których pozbycie się uwolni potencjał. Po zakończeniu tej analizy zadaje sobie dwa proste pytania: czy mogę wyeliminować bariery na drodze do rozwoju i czy mam na to czas?

Wszystko‍ to, czego dowiaduje się o nowych przybyszach, analizuje zgodnie ze swoją bogatą wiedzą. Jak mało kto na świecie wie jakie cechy muszą mieć czołowi sprinterzy, a jakiego rodzaju braki nie będą miały wpływu na rozwój. To podejście wyklucza postrzeganie ludzi jako istot kompletnych. Musi on też zrozumieć różnicę pomiędzy wadą, która sprawi, że dana osoba całe życie odbijać się będzie od szklanego sufitu, i deficytem, który może zrodzić szansę na rozwój.

Tę‍ zasadę da się zastosować na wielu polach, również w biznesie.

W podobny‌ sposób można pomóc członkowi zespołu, który ma drobny problem w pracy. Pozbywszy się go, dana osoba może nagle stać się ważnym elementem organizacji.

Wyobraźmy‌ sobie kolejną sytuację. Być może któryś z menedżerów w twojej firmie już od dawna spełnia wszystkie kryteria potrzebne do pracy na wyższym stanowisku. Mimo faktu, że jest lepszy nawet od swoich przełożonych, z powodu słabej znajomości technologii lub finansów latami czeka na awans. Aby obudzić drzemiący w nim potencjał, wystarczy jedynie odrobina treningu. Wielu ludzi zapomina, że problemy nie wykluczają potencjału, wręcz przeciwnie – często są jego zwiastunem.

Wielkich‌ odkryć nierzadko dokonujemy dopiero w sytuacji, gdy przestaniemy dążyć do perfekcji. Prawdziwy potencjał nie jest idealny. Aby go odkryć, potrzebne są szerokie horyzonty, wyobraźnia i ciekawość.

3.‍ Zaglądaj tam, gdzie nikt nie patrzy

Jest‍ wiele przyczyn, przez które talenty umykają naszej uwadze. Najpoważniejszą z nich jest fakt, że często poszukujemy ich zgodnie z wpojonymi nam stereotypami. Niemal w każdej branży najlepsi kandydaci zadziwiająco często pochodzą z bardzo konkretnych, tradycyjnych środowisk.

Szukając‌ programistów, większość kieruje swoje kroki na specjalistyczny uniwersytet, nowych dyrektorów rekrutuje się spośród absolwentów szkół biznesu, a kandydaci na posadę nauczyciela muszą mieć stosowne uprawnienia pedagogiczne. Te znane i używane od dawna schematy przynoszą pewien rezultat, jednak szukając ludzi tylko zgodnie z tymi zasadami, ograniczasz liczbę utalentowanych osób, do których dotrzesz. Zawężając pole poszukiwań, ryzykujemy, że przegapimy te z ponadprzeciętnym potencjałem.

Jak‍ mówi Stephen Francis: „Nie istnieje jeden rodzaj sprintera zwycięzcy. Najszybsi ludzie świata są naprawdę różni i jeśli miałbym zawęzić moje wyobrażenie idealnego sportowca do pewnego modelu, ryzykowałbym, że nie dostrzegę potencjału w innym zawodniku – być może nowym rekordziście świata. Nagrodą za to, że drzwi dla kandydatów są u nas otwarte na oścież, jest szansa na znalezienie gwiazdy, której nie zauważył nikt inny”.

Świat‍ sportu pełen jest gwiazd, które nie pasują do klasycznych wyobrażeń o tym, jak powinien wyglądać typowy zwycięzca. Sprawcą wielkiej sensacji na olimpiadzie w Atenach był zdobywca złota w skoku wzwyż Stefan Holm. Szwedzki triumfator okazał się najlepszy na świecie mimo – wydawałoby się – absolutnie fatalnych warunków fizycznych. Ma on bowiem tylko 181 centymetrów wzrostu. Pod tym względem, często nawet o ponad 20 centymetrów, przewyższali go nie tylko męscy rywale, ale nawet Chorwatka Blanka Vlašić – numer jeden w skoku wzwyż kobiet. Pomimo to Holm ma na swoim koncie dwa prestiżowe rekordy: życiowy (2,40 m) i nieoficjalny, dla zawodnika, który przeskoczył poprzeczkę zawieszoną aż 59 centymetrów nad swoją głową. To wynik w tym sporcie zupełnie niespotykany. Jeśli Szweda oceniano by według kryteriów typowych dla skoczków wzwyż, nigdy nie zacząłby trenować tej dyscypliny. Prawdopodobnie, gdyby powiedziano mu, że nie ma jakichkolwiek szans na odniesienie sukcesu, nigdy nie zmotywowałby się też do ciężkiej, codziennej pracy. Zmierzam do tego, że nie ma jednej drogi do osiągnięcia celu, jednej prawdy czy jednej metody. Do zwycięstwa można dojść najrozmaitszymi ścieżkami.

Innym‍ dobrym tego przykładem jest Brazylijczyk Garrincha, którego mianem najlepszego piłkarza z Kraju Kawy określa nawet sam Pelé.

Jeden‍ z najlepszych dryblerów w historii futbolu od najmłodszych lat zmagał się z wieloma przeciwnościami losu. Oprócz tego, że rozwijał się wolniej od rówieśników, jego lewa noga była aż o sześć centymetrów krótsza niż prawa. Piłkarza z takim defektem odrzucały kolejne brazylijskie kluby, aż wreszcie szansę postanowiło dać mu Botafogo. Jak więc widać, Garrincha zdaniem wielu nie miał szans na światową karierę. Co więcej, gdyby urodził się w byłym bloku wschodnim lub Chinach, gdzie sporty dobierane były zgodnie z predyspozycjami fizycznymi danej osoby, ta późniejsza gwiazda futbolu zostałaby odrzucona bez chwili wahania.

Przedstawione‌ przypadki Brazylijczyka oraz Stefana Holma udowadniają, jak ważne w rozpoznawaniu talentów jest przyjęcie odpowiedniej perspektywy. Nie należy też ulegać coraz popularniejszej presji odrzucania ludzi po przejściu przez nich rozmaitych testów i sprawdzianów. Uważaj, abyś nie wpadł w tę pułapkę i nie wykluczył samego siebie!

Z tym‍ samym problemem mają do czynienia ludzie odpowiedzialni za edukację. Historia zna mnóstwo przypadków utalentowanych osób, na których nie poznano się w szkołach, a swój olbrzymi potencjał zrealizowały dopiero później. Okazuje się na przykład, że spośród wszystkich amerykańskich przedsiębiorców aż 35 procent cierpi na dysleksję. Do elitarnego grona tych, którzy odnieśli sukces w biznesie, ale dyktanda wspominają z koszmarem, należą na przykład: Henry Ford, Richard C. Strauss, Charles Schwab, Walt Disney, John T. Chambers czy Nelson Rockefeller. Innym dyslektykiem, który święcił później triumfy jako przedsiębiorca, jest Richard Branson, właściciel koncernu Virgin. Jak sam mówi: „Uważali mnie za beznadziejny przypadek. Zawsze byłem najgorszy w klasie, bo wtedy jeszcze nie znano tej choroby”.

Mamy‍ tu do czynienia z osobami, którym – opierając się na słabych wynikach – przyklejono łatkę ludzi przegranych. Nie rozpoznano drzemiącego w nich potencjału.

Kolejny,‌ jeden z najbardziej spektakularnych przykładów pominiętych talentów dotyczy zespołu The Beatles. Dwaj jego członkowie – Paul McCartney i George Harrison – przeszli przez brytyjski system edukacji i nikt nie zauważył ich muzycznych uzdolnień.

Jak‍ mówi jeden z ekspertów do spraw edukacji, sir Ken Robinson: „W latach 50. był w Liverpoolu nauczyciel, który nie zorientował się, że ma w swojej klasie połowę największego zespołu wszech czasów. Nie chcę przez to powiedzieć, że musisz być najgorszy w klasie, żeby potem odnieść sukces, ale wielu ludzi przeszło właśnie tę drogę. Chodzi po prostu o to, że talent często jest głęboko ukryty, nie wystarczy się po niego schylić. Nasz obecny system edukacji koncentruje się na szkoleniu określonych umiejętności i ten proces w rezultacie marginalizuje największe umysły”.

Przykłady‌ ludzi skreślonych przez system, którzy później zrobili wielkie kariery, można mnożyć. W swojej książce The‍ Rare Find (Rzadkie okazy) Georg Anders opisuje, jak w 2006 roku Facebook chciał zerwać z tradycyjnym sposobem rekrutacji programistów, używając do tego aplikacji nazwanej Puzzle Master (Mistrz zagadek). Miała ona posłużyć jako wyznacznik potencjału przyszłych inżynierów oprogramowania – zwykli śmiertelnicy mieli olbrzymie kłopoty z jej rozwiązaniem.

Za‍ samym pomysłem kryło się jednak przekonanie, że na świecie są tysiące świetnych specjalistów od IT, którzy z różnych powodów nie trafili do Doliny Krzemowej i marnują się na podrzędnych stanowiskach.

Ta‌ aplikacja była niczym wyciągnięcie pomocnej dłoni do ludzi w potrzebie. Każdy mógł wysłać swoje rozwiązanie do siedziby Facebooka w Palo Alto. Ci, którym powiodło się najlepiej, byli zapraszani na rozmowy kwalifikacyjne.

Do‍ 2011 roku Facebook dzięki Puzzle Master zatrudnił co najmniej 118 inżynierów oprogramowania. Innowacyjny sposób wyławiania talentów okazał się strzałem w dziesiątkę. Wielu z tych, którzy dostali w ten sposób pracę, wcześniej rzuciło studia. Rozwiązanie, na które postawił portal założony przez Marka Zuckerberga, dało szansę kandydatom, którzy nie kroczyli po przetartych szlakach kariery. Dzięki niemu odnaleziono talent w ludziach, których w tradycyjnej procedurze rekrutacyjnej odpadliby w przedbiegach.

Przykład‍ Puzzle Master potwierdza również prawdziwość słów Stephena Francisa, który twierdzi, że świat jest pełen przegapionych gwiazd. Naprawdę warto zrewidować swoje wyobrażenia dotyczące ludzi utalentowanych i szukać tam, gdzie konkurencja nie chce nawet postawić stopy.

4.‌ Pasja przede wszystkim

Tym, co w ośrodku szkoleniowym MVP od razu rzuca się w oczy, są spartańskie warunki, w jakich trenują sprinterzy. Widok najszybszych ludzi świata biegających po trawiastym placu wielu może dziwić, ale tak naprawdę wszystko jest tu elementem przemyślanej strategii, którą wymyślił Stephen Francis. Klub zaspokaja tylko najbardziej elementarne potrzeby swoich podopiecznych, nic więcej. Trener nie prosi nowych zawodników o opinię na temat tego, w jakich warunkach przyjdzie im pracować. Uważnie obserwuje jednak ich reakcje i wyciąga wnioski. Ocenia, czy kieruje nimi głęboko zakorzeniona chęć bycia najlepszym, czy praca w komfortowych warunkach. Jak mówi sam Francis: „Najważniejsze w tym, co mi mówią, jest to, czego nie mówią”.

Dla architekta sukcesów klubu MVP cechami, które dowodzą, że dana osoba ma szansę na osiągnięcie sukcesu, są jej pasja i chęć dokonywania postępów każdego dnia. Francis nie wybiera najszybszych, najsilniejszych sprinterów – stawia na tych sprytnych i odpornych, których nie zrazi niepowodzenie. Jeśli zawodnik dochodzi do pewnego poziomu, nie zadaje się mu już pytania: „Co możesz dziś zrobić?”, tylko „jak dziś możesz poprawić swój jutrzejszy wynik?”. Jak chcesz to osiągnąć?

Oddajmy głos trenerowi MVP: „Osobiście nie przepadam za słowem »talent«, bo wielu ludzi nie utożsamia go z głodem sukcesów i ciężką pracą. Weźmy na przykład Bridget Foster-Hylton (mistrzynię świata w biegu na 100 metrów przez płotki). Kiedy trafiła tu jako 25-latka, pokonywała ten dystans w 13,3 sekundy. Po roku pracy – w 12,7 sekundy. To mnie przekonało, że powinniśmy pracować dalej. Jest absolutnym wzorem, jeśli chodzi o profesjonalizm, determinację i właściwe podejście do treningu”.

Właśnie te cechy charakteru odnalazła u najlepszych nauczycieli, sprzedawców i studentów Angela Lee Duckworth, adiunkt na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Pensylwanii. Ci, którzy osiągają w życiu wielkie sukcesy, zazwyczaj łączą zamiłowanie i oddanie w realizacji celów niezależnie od tego, ile czasu miałoby to zająć.

Duckworth nazywa tę cechę grit (ang. twardy charakter) i opracowała nawet specjalny test, aby ją mierzyć.

W ramach tego pozornie łatwego, opartego na samoocenie sprawdzianu badani musieli określić w stosunku do siebie prawdziwość takich stwierdzeń jak: „Kończę wszystko, co zaczynam” lub „Często wyznaczam sobie cel, ale później realizuję inny”. Trwający tylko trzy minuty test zaskakująco dobrze prognozował ewentualny sukces badanego.

Twardego charakteru nie widać jednak w większości CV. Równie trudno jest go zauważyć podczas krótkiej rozmowy kwalifikacyjnej. Mimo to w licznych profesjach to właśnie ten czynnik decyduje o tym, kto zaskoczy świetną postawą, a kto zostanie gigantycznym rozczarowaniem.

O czynniku zdefiniowanym przez Lee Duckworth jako grit wiele może powiedzieć Bob Gibbons – bodaj najsłynniejszy specjalista rekrutujący we wczesnych latach 80. koszykarzy z amerykańskich college’ów. W 1981 temu ekspertowi, który wcześniej pracował między innymi jako księgowy, sprzedawca ubezpieczeń czy dyrektor sklepu meblarskiego, przedstawiono pewnego 18-latka z Karoliny Północnej.

Mimo że młodziana zdążył już odrzucić koszykarski zespół z Laney High School, Gibbons czuł, że jest w nim coś szczególnego. „Ujrzałem mającego 190 centymetrów, wysportowanego gościa”, powiedział. Najbardziej imponująca nie była jednak jego postawa na parkiecie, lecz poza nim. Po licealnym turnieju w rodzinnym stanie 18-latka młody koszykarz podszedł do eksperta, przedstawił się i powiedział: „Dzień dobry, panie Gibbons. Co pan sądzi o mojej dzisiejszej grze? Co mogę zrobić, aby ją poprawić?”.

Ten młodzian nazywał się Michael Jordan.

Jeszcze w tym samym sezonie ekspert wystawił mu najwyższą w historii notę 98 punktów na 100 możliwych, czyniąc z późniejszej legendy NBA najlepiej ocenianego szkolnego gracza kraju.

Inni poszukiwacze talentów stawiali na tych, których potencjał ukazywał się w wyraźniejszy sposób, na przykład poprzez zdobywanie większej liczby punktów. Gibbons był jednak przekonany, że charakter, który dostrzegł w młodym Michaelu Jordanie, odegra znacznie ważniejszą rolę niż średnia celnych rzutów do kosza. Historia w pełni przyznała mu rację.

Najlepszych ekspertów od potencjału cechuje umiejętność zaglądania w głąb danej osoby i odgadywania, jak bardzo (i dlaczego) chce ona osiągnąć sukces. Są wystarczająco odważni, aby opierać się na mniej uchwytnych cechach charakteru, zamiast na standardowych pomiarach umiejętności. Wyniki, doświadczenie i statystyki są oczywiście ważne, ale w żadnym wypadku nie są wszystkim, czego potrzeba, aby ocenić zdolności.

Jeśli poznamy osobę bliżej, jeśli zrozumiemy, jak postrzega świat, poznamy jej żądze i historię, możemy dokonać właściwej oceny jej prawdziwego potencjału.

Jak wykrywać wielkie talenty?

Dogłębne analizy w sytuacji, gdy na wyciągnięcie ręki są wygodne dane, wymagają odwagi. Gdyby nie odwaga Simona Francisa, Asafa Powell prawdopodobnie nigdy nie zaistniałby w profesjonalnym sporcie. Chodzi po prostu o to, aby zamiast soczystych, czerwonych truskawek, które wkrótce zaczną gnić, wybierać te zielone, wciąż dojrzewające.

Jak wyjaśnia trener klubu MVP: „Jeśli chcesz wyników od zaraz, a taki jest cel większości trenerów, znajdujesz się pod presją, która powoduje, że będziesz dostrzegał tylko aktualne wyniki. Nie przyjdzie ci do głowy, aby zgłębić sekret tych rezultatów, i właśnie dlatego – z braku odwagi – ludzie nie widzą zawodników o największym potencjale”.

Strach przed popełnieniem błędu bywa tak paraliżujący, że często – aby mieć alibi na wypadek błędu – stawiamy na faworytów. W ten sposób z poszukiwania talentu robią się zawody w unikaniu pomyłek, a to nie sprzyja znalezieniu wspaniałego, nieoszlifowanego diamentu.

Przestrzeganie czterech zawartych w tym rozdziale reguł nie spowoduje, że zawsze dokonasz dobrego wyboru, ale pozwoli ci za każdym razem uzyskać pełniejszy obraz potencjału danego człowieka. Mylą się nawet najwięksi specjaliści. Mało tego – cieszą się, jeśli karierę zrobi co drugi wytypowany człowiek. Nie da się jednak poprawić tej skuteczności, jeśli za każdym razem poszukujesz czegoś, co jeszcze nie rozkwitło – cała ta zabawa to zgadywanka. Tak naprawdę musisz spekulować. Jeśli będziesz mógł pochwalić się wynikami choćby o pięć procent lepszymi od konkurencji, wypracujesz sobie przewagę, która pozwoli ci zostawić w tyle innych i stworzyć własny efekt MVP.

Zapamiętaj
Rozpoznawanie talentu

1. Świat jest pełen przegapionych talentów. Jeśli będziesz ich szukał tak samo jak reszta, uzyskasz te same wyniki.

2. Rezultaty osiągane teraz z pewnością mogą zasugerować, że dana osoba ma talent, ale nie jest to regułą. Świetny potencjał nie zawsze objawia się na kartce z wynikami.

3. Zrozumienie, jakich cech potrzeba do odniesienia sukcesu w danej dziedzinie, sprawi, że skuteczniej będziesz identyfikował talent.

4. Zazwyczaj zatrudniamy ludzi z powodu ich umiejętności i zwalniamy z powodu podejścia do pracy. Zacznij działać jak Stephen Francis. Zatrudniaj z powodu podejścia do pracy!

5. Zamknij się i zacznij słuchać. W rozpoznawaniu talentu chodzi o słuchanie, nie mówienie. Wsłuchaj się w historię, motywy i przyczyny, które napędzają wyniki, oraz w to, czego ludzie nie mówią. Zwróć uwagę na to, czego nie zobaczysz w CV.

3.

Zacznij wcześnie albo giń

Tylko ten, kto poświęci sprawie całą swoją siłę i duszę, może zostać prawdziwym mistrzem. Perfekcja wymaga całkowitego oddania.

Albert Einstein

Światem futbolu rządzą Brazylijczycy. Szybki rzut oka na stworzony w 1991 roku ranking najlepszych zawodników według FIFA pokazuje, że w 20 głosowaniach trenerów reprezentacji narodowych aż ośmiokrotnie triumfowali piłkarze z Kraju Kawy. Spójrzmy na to ze statystycznego punktu widzenia. Jak to możliwe, że aż 40 procent zwycięzców plebiscytu dotyczącego najpopularniejszego sportu świata pochodzi z tego samego kraju? Brzmi nieprawdopodobnie, ale to nie jedyny znak brazylijskiej dominacji. W sezonie 2010/11 w elitarnej Lidze Mistrzów, w której biorą udział tylko zespoły z Europy, wzięło udział aż 79 rodaków Pelégo. Anglicy, Niemcy czy Hiszpanie – reprezentowani przez dziesięć ekip – wystawili do gry odpowiednio 25, 26 i 49 obywateli swoich krajów.

Co najmniej od kilku lat brazylijscy piłkarze opuszczają swoją ojczyznę na masową skalę. Już w 1999 roku liczba tamtejszych futbolowych emigrantów poszukujących sportowego szczęścia, sławy i sukcesów na innych kontynentach przekroczyła tysiąc osób rocznie.

Owa rzesza uzdolnionych piłkarzy jest potężną pokusą dla agentów, trenerów, dziennikarzy czy łowców talentów z całego świata. Wszyscy oni walą do Brazylii drzwiami i oknami w nadziei, że uda im się odkryć sekret tej Kopalni Talentów.

Także i w tym wypadku liczba naciąganych wyjaśnień przyprawia o ból głowy. Wśród pseudoteorii wymienia się między innymi specjalne piłkarskie geny, niezwykłe metody szkolenia, czerpanie „naturalnej radości” z gry czy spędzanie długich godzin na grze w piłkę plażową.

Europejczycy wytrwale próbowali odtworzyć u siebie tamtejszy sposób szkolenia. Piłkarzy namawiano między innymi, aby – wzorem dzieci z faweli, brazylijskich dzielnic biedy – trenowali bez obuwia. Aby stworzyć klimat na wzór Copacabany, kluby budowały boiska do gry na piasku, a treningi odbywały się w rytm salsy. Pomimo licznych starań nie udało się jeszcze wychować nowego Ronaldo, Ronaldinho czy Neymara poza Brazylią. Moje poszukiwania przyczyn futbolowego fenomenu Brazylii zaprowadziły mnie w głąb faweli Rio de Janeiro.

Broń, forsa i futbolowa religia

Felipe kopie piłkę na brudnej ulicy. Jest jednym z 12 chłopców, którzy właśnie umówili się na mecz w centrum największej dzielnicy biedy w Rio – Rocinha. Prowizoryczne boisko otaczają poustawiane jeden na drugim domy. Te przypominające wieże z klocków lego konstrukcje są budowane po to, aby pomieścić wciąż rosnącą liczbę mieszkańców. Żyje tu około 300 tysięcy osób.

Felipe snuje się po asfaltowym placu, na którym zaraz odbędzie się mecz. Na plecach jego brudnej koszulki widnieje napis „Ronaldinho”. Ten dziewięciolatek, mimo młodego wieku, znajduje się pod opieką niemieckiego agenta, który kupuje mu buty oraz pokrywa jego rodzinie koszty czynszu i prądu. Oczywiście nie ma tu mowy o szlachetnym odruchu serca – opiekun liczy, że umiejętności chłopca pewnego dnia i jemu pozwolą się wzbogacić. Wszyscy chłopcy z tej faweli wiedzą jedno: tylko futbol może zapewnić im godziwą przyszłość. Zaprzątanie sobie głowy marzeniami o karierze prawników czy biznesmenów nie ma najmniejszego sensu. Ich rodziny ledwo stać na wysłanie ich do podłych szkół w tutejszych slumsach, więc chłopcy codziennie grają na asfaltowym boisku.

W pobliżu kręci się mniej więcej 20-letni mężczyzna z synem. Co jakiś czas odwraca się i zbliża ku swoim nozdrzom małą puszkę. Osobnicy wąchający klej nie są tu rzadkością, a znajduję się przecież zaledwie 20 minut jazdy od słynnej plaży Copacabana i modnej dzielnicy Ipanema. Bogaci turyści mogą tam zjeść posiłek w jednej z dziesiątków wspaniałych restauracji lub po prostu poleżakować nad oceanem. Tu gdzie jestem, narkotykowi baronowie mają głos w wielu decydujących kwestiach – od wydawania pozwoleń na budowę i rozstrzygania sporów między mieszkańcami po ustalanie, jakiego koloru ubrania powinno się nosić.

Jeśli bowiem któraś z barw kojarzona jest z wrogim gangiem, ludziom zabrania się wkładania części garderoby w tym kolorze. Przed władzą mafiosów ukorzyć musiał się nawet sam Michael Jackson, który w 1996 roku wystąpił do nich o specjalną zgodę na nagranie teledysku do utworu They Don’t Care About Us w fawelach Santa Marta.

W realiach, które oferują zaledwie kilka ścieżek kariery, gangi pozwalają zarobić nawet pięć tysięcy reali miesięcznie (około sześć i pół tysiąca złotych). Przestępcy nowego narybku szukają wśród dziesięciolatków, którzy zaczynają od sprzedawania kokainy na ulicach. Brudną robotę zleca się dzieciom, bo w razie aresztowania nie można wymierzyć im długich wyroków. Gdy stosunki pomiędzy rywalizującymi gangami stają się napięte lub wybucha wojna z policją, nastolatki często spacerują po ulicach z kałasznikowami lub granatami uwieszonymi u paska. Jeśli Felipe i jego 11 kolegów nie zrobią futbolowej kariery, będą musieli stać się elementami tej gangsterskiej układanki.

Wielu najlepszych brazylijskich piłkarzy ma zresztą liczne znajomości w narkotykowym półświatku. Na przykład gwiazdor flamenco Vagner Love niedawno musiał się gęsto tłumaczyć z nagrania, na którym uwieczniono, jak jechał na koncert w eskorcie tłumu dilerów. Inny gwiazdor z Kraju Kawy, Adriano, musiał z kolei wyjaśniać policji, dlaczego jeździł motorem zarejestrowanym na matkę jednego z bossów narkotykowych. Na przestrzeni lat najsłynniejsi brazylijscy piłkarze kilkakrotnie dedykowali też gangsterom zdobywane gole.

Dla tamtejszych przestępców futbol jest sposobem demonstrowania swojej siły. Raz w roku organizują turniej zespołów z faweli – Copa Rocinha. Z boku, ramię w ramię z dilerami, zmaganiom przypatrują się szukający talentów zwiadowcy wielkich brazylijskich klubów, takich jak Flamengo, Cruzeiro czy Fluminense. Piłkarze grają z taką werwą, jakby wynik był kwestią życia lub śmierci. Felipe i spółka wiedzą jednak, że jeśli nie wpadną w oko któremuś z wielkich zespołów, cały czas będą mogli godnie zarobić, występując w jednej z ekip mafii, która płaci 50 reali (65 złotych) za mecz. Jednemu z kolegów dziewięciolatka gangsterska drużyna za wstąpienie w jej szeregi zaproponowała nawet motocykl.

Felipe, ślizgając się po asfalcie, uderza piłkę czubkiem stopy i trafia do siatki. Unosi pięść w geście zwycięstwa i po chwili tonie w objęciach szczęśliwych kolegów. Jego zespół odniósł zwycięstwo.

Ponad 90 procent brazylijskich gwiazd futbolu dorasta w skrajnej biedzie. Dla wielu z nich piłka jest jedyną realną szansą na opuszczenie faweli i poprawę bytu. Droga ucieczki wydaje się łatwa tylko w teorii, ale Felipe codziennie widzi, że jego marzenia mogą się spełnić. Wielcy zawodnicy pochodzący z faweli Rocinha zbudowali tu wiele imponujących domów dla swoich rodzin. Budynki te są przykładem, do czego można dojść ciężką pracą.

Rasmus Ankersen podczas gry w piłkę w chłopcami w faweli Rocinha

Copacabana to mit

„Zapomnij o Copacabanie – mówi Eurico Miranda, machając przede mną grubym cygarem, tlącym się między jego tłustymi palcami. – Wszyscy ci, którzy przyjeżdżają tu odkrywać nasz sekret, najpierw jadą na tę plażę. Zupełnie niepotrzebnie. Copacabana to mit”.

Ten 65-latek przez ostatnią dekadę był prezesem klubu Vasco da Gama, ale przed rokiem stracił stanowisko. Zabolało go to na tyle, że postanowił zniszczyć tron, z którego go strącono. A Eurico Miranda nie jest człowiekiem, który czci paragrafy.

Jedna z brazylijskich gazet napisała o nim w ten sposób: „Do czasu, gdy pojawił się Miranda, trenerzy klubów żyli w harmonii niczym kompani od gry w karty. A potem przyszedł Eurico, wyważył drzwi, usiadł na stole i ustanowił własne reguły”.

Nawiązanie z nim kontaktu zajęło mi kilka tygodni. Jak sam mówi, oprowadzając mnie po swoim biurze w centrum Rio de Janeiro, ma już po dziurki w nosie wykładania wszystkim swojej futbolowej filozofii. Dla mnie zrobi jednak wyjątek, i to mimo że nie podoba mu się, iż odwiedzam go w krótkich spodenkach.

„Nasze największe piłkarskie talenty nie wykluwają się na Copacabanie czy w Ipanemie. 95 procent z nich wychowuje się w ciemnych zaułkach faweli. Tylko pomyśl, ile razy – grając po kilka godzin dziennie – brazylijscy chłopcy dotykają piłki. Tak szybko wypracowanej przewagi nie da się nadgonić w przyszłości. Największym błędem Europejczyków jest zbyt dobra organizacja. Tutejsi piłkarze nie są owocami skoordynowanego programu rozwoju talentów. Akademie młodzieżowe muszą tylko zadbać o to, aby nie zepsuć materiału, który dostarczają im ulice”.

Uliczne talenty

Historie wielkich graczy z Kraju Kawy potwierdzają teorię Mirandy. Tuzy brazylijskiego futbolu – takie jak Pelé, Ronaldinho, Robinho, Ronaldo czy Zico – dorastały w skrajnej biedzie, codziennie grając na ulicy. To właśnie tam, nie w klubach, nabyli oni większość swoich umiejętności. Na dobrą sprawę dopiero przed pięcioma laty w Brazylii zaczęły powstawać ośrodki szkoleniowe podobne do tych w Europie. Zawodnicy występujący dziś na największych stadionach świata nie byli elementami profesjonalnego systemu szkolenia. Wykształciła ich uliczna kopanina.

To samo wrażenie odniosłem w São Paulo, do którego trafiłem kilka dni później. Wylądowałem na lotnisku Congonhas położonym w sercu dżungli wieżowców, jaka wyrasta w tej 20-milionowej metropolii. Panujący tu chaos powoduje, że korki w Nowym Jorku zaczynam postrzegać jako niewinną igraszkę.

Odwiedzam to piąte największe miasto świata, aby na własne oczy zobaczyć szkółkę piłkarską założoną przez sieć supermarketów Pão de Açúcar. Baza treningowa składa się z trzech boisk wciśniętych między gigantyczne hotele, wiadukty i dzielnice biedy.

Akademia Pão de Açúcar znajduje się w centrum São Paulo

Gdy pojawiam się na miejscu, trwają przygotowania do meczu drużyn do lat 17. Zza jednej z bramek piłkarzy obserwuje dyrektor akademii – Thiago Mendes. „15-letni Europejczyk wie, że jeśli nie powiedzie mu się w futbolu, zaopiekuje się nim państwo. Tutaj ta reguła nie obowiązuje i albo zarobisz miliony, grając w piłkę, albo zostajesz z niczym. Większość naszych zawodników pochodzi z faweli i ma na utrzymaniu jeszcze czworo lub pięcioro rodzeństwa. Futbol jest ich jedyną szansą”, mówi.

Trzy lata po rozpoczęciu działalności zespół Sendas Pão de Açúcar może się pochwalić wieloma sukcesami. Wychowankowie akademii grają w młodzieżowych reprezentacjach kraju, a część z nich wysłano już do czołowych klubów w Europie. Thiago Mendes zastrzega jednak, że klub nie może przypisywać sobie wszystkich zasług, jeśli chodzi o rozwój zawodników.

„Tak naprawdę musimy tylko wyjść na ulicę i wybrać ich z tłumu. Żaden brazylijski zespół nie musi się martwić tym, co piłkarze robią do 13. roku życia, ani tym, czy trenowali przez odpowiednią liczbę godzin. Umiejętności nabierają oni na ulicach i gdyby nie to, że są tak utalentowani w tym wieku, nic by się nam nie udało”, mówi szef szkółki.

Im lepiej poznawałem historię futbolu w tym kraju, tym łatwiej dostrzegałem, że masowa produkcja utalentowanych piłkarzy ma bardzo niewiele wspólnego ze zorganizowanym systemem szkolenia. Większość chłopców w tym liczącym 200 milionów obywateli kraju bardzo wcześnie ma na koncie ogromną liczbę godzin treningowych.

Te warunki sprawiają, że podobnej bazy talentów nie da się znaleźć nigdzie indziej. Nawet ci brazylijscy piłkarze, których nie określa się mianem pierwszorzędnych talentów, są świetnie wyszkoleni. Sam klub Cruzeiro do swoich drużyn U-15 przyjmuje zaledwie jednego na cztery tysiące chętnych, a w starszych rocznikach, gdzie rywalizacja jest jeszcze ostrzejsza, tylko jednego na 126 tysięcy.

Żeby uświadomić sobie ogrom tej ostatniej liczby, należy zrozumieć, że mniej więcej tylu zawodników znajduje się w całej Szwecji. Jak wyjaśnia Thiago Mendes: „W żadnym innym miejscu na świecie nie ma tylu chłopców, którzy trenowaliby tak dużo na tak wczesnym etapie kariery”.

Czasem może nam się wydawać, że Ronaldinho czy Neymara zesłał na ziemię jakiś futbolowy bóg. Prawda jest jednak znacznie prostsza. Do tego, co prezentują dziś na boisku, przygotowały ich miliony uderzeń piłki w dzieciństwie. Brazylijski fenomen każe nam zadać sobie pytanie, czy talent nie jest po prostu efektem ciężkiej pracy w młodym wieku.

Ekspert do spraw ekspertów

Co ciekawe, ta ostatnia teoria cieszy się sporą popularnością wśród naukowców, którzy przez ostatnich 30 lat z dużo większym zapałem starają się rozwiązać zagadkę wspaniałych osiąg-nięć. Anders Ericsson, profesor psychologii na Uniwersytecie Stanowym Florydy jest „ekspertem od ekspertów”. Przez ostatnich 30 lat zajmował się badaniem najskuteczniejszych specjalistów z wielu dziedzin: od trenerów gimnastyki po nauczycieli gry na skrzypcach.

W latach 90. Ericsson wraz z grupką naukowców przeprowadził badania na uczelni kształcącej najlepszych muzyków w Berlinie Zachodnim. Wyniki eksperymentu zakwestionowały wyznawane wówczas zasady, rzekomo prowadzące do niezwykłych osiągnięć. Uczelnia w stolicy Niemiec słynęła wtedy ze szkolenia najlepszych muzyków świata, jej absolwenci zostawali później słynnymi solistami lub członkami renomowanych orkiestr. Z pomocą kadry dydaktycznej Ericsson i jego współpracownicy podzielili skrzypków na trzy grupy. Pierwszą stanowili ci, którym wróżono międzynarodowe kariery solowe. W skład drugiej wchodzili pierwszorzędni muzycy, którzy jednak nie dorównywali umiejętnościami swoim kolegom. Trzecia grupa zawierała tych skrzypków, którzy prawdopodobnie nie dołączą do światowej elity, ale raczej uda im się utrzymać z muzyki (na przykład w zawodzie nauczyciela). Doktor Ericsson chciał wyjaśnić, skąd wynikają te dysproporcje w uzdolnieniu i dlaczego jedni osiągną wyższy poziom niż inni.

Okazało się, że skrzypkowie z wszystkich trzech grup zaczęli grać na instrumencie w podobnym wieku. Muzyczna inicjacja przypadała mniej więcej na ósmy rok życia, a siedem lat później, w wieku 15 lat, decydowali się związać swą przyszłość ze skrzypcami. Mieli tych samych nauczycieli i taką samą liczbę zajęć w tygodniu. Wszystkie znaki na niebie i ziemi wskazywały więc na to, że o różnym poziomie w trzech grupach uzdolnienia musi decydować talent.

Wtedy jednak zapytano uczniów o to, która z czynności była najważniejsza w kontekście ich muzycznego rozwoju. Odpowiedzieli zgodnie: nauka poza szkołą. Co więcej, przyznali, że jest to najskuteczniejsza, ale i najtrudniejsza z psychologicznego punktu widzenia forma treningu. Nie jest też najprzyjemniejsza.

Najbardziej zadziwiający wydaje się fakt, że nie wszyscy skrzypkowie – mając czas i świadomość, jak ważna jest samodzielna praca – decydowali się ją podjąć. Muzycy z pierwszej i drugiej grupy ćwiczyli w domu blisko 24 godziny tygodniowo podczas gdy członkowie grupy trzeciej tylko dziewięć. W skali roku ta różnica wynosi aż 780 godzin.

To wprawdzie wyjaśnia, dlaczego dwie pierwsze grupy były znacznie lepsze od trzeciej, ale aby zrozumieć, skąd wynika przewaga pierwszej na drugą, trzeba sięgnąć po jeszcze inne statystyki. Jeśli bowiem liczba „przetrenowanych” godzin to jedyny czynnik mający wpływ na rozwój, dlaczego skrzypkowie, którym wróżono występy na największych scenach świata, nie pracowali nad sobą więcej niż ich mniej perspektywiczni koledzy z innych grup?

Ericsson odnalazł klucz i do tej zagadki. Poprosił muzyków, aby określili tygodniową liczbę godzin spędzanych na ćwiczeniach od momentu rozpoczęcia gry na instrumencie. Kiedy porównano te dane, wszystko stało się jasne. Jako 18-latkowie muzycy z pierwszej grupy mieli na swoim koncie średnio 7410 godzin pracy, w grupie drugiej ta średnia wynosiła 5302 godziny, a w trzeciej – zaledwie 3420 godzin. Innymi słowy studenci, u których zdiagnozowano największy potencjał, pracowali nad sobą znacznie wytrwalej niż reszta.

Badanie przeprowadzone na berlińskich skrzypkach było dużym zaskoczeniem dla całego świata, który wtedy głęboko wierzył w istnienie „wrodzonego talentu”. To wyjaśnienie skutecznie rozwiązywało zagadkę tego, dlaczego o części ludzi mówi się, że słoń im nadepnął na ucho, a talent innych wywołuje ciarki. Żaden z badanych skrzypków nie okazał się na tyle utalentowany, aby trafić do pierwszej grupy bez trenowania przez tę samą liczbę godzin co inni. Nie znaleziono też muzyków, którzy włożyli wymaganą liczbę godzin w trening i nie osiągnęli spodziewanego poziomu.

Jak mówi Ericsson: „Gdy osoba staje się »wystarczająco dobra«, aby zostać przyjętą do elitarnej akademii, decydującej wagi nabiera to, jak często ćwiczy i jak wiele ćwiczyła w przeszłości. Te czynniki wyróżniają najlepszych”.

W świetle tych badań osiąganie wspaniałych rezultatów wydaje się przede wszystkim wyborem, który podejmujemy samodzielnie, decydując, ile czasu możemy poświęcić na realizację danego celu.

164 minuty dziennie

Kolejne analizy wielkich zwycięzców udowadniały, że droga do sukcesu bardziej niż sprint przypomina maraton. Ustalono nawet, że do osiągnięcia klasy światowej w jakiejkolwiek dyscyplinie potrzeba spędzenia co najmniej 10 tysięcy godzin na treningu. Aby osiągnąć tę liczbę, należy trenować średnio przez dziesięć lat po dwie godziny i 44 minuty dziennie. Te badania dały początek tak zwanej Zasadzie Dziesięciu Lat, o której laureat Nagrody Nobla Herbert Simon powiedział:

„Osiągnięcie klasy światowej w jakiejkolwiek dziedzinie – od matematyki po grę na skrzypcach – wymaga dekady wytrwałej pracy”. Neurolog Daniel Levitin dodał: „Badając kompozytorów, koszykarzy, autorów, łyżwiarzy, pianistów, szachistów lub nawet kryminalistów (którzy nie trafiają zbyt często za kratki), bezustannie powraca kwestia dziesięciu tysięcy godzin treningu”.

Wydaje się więc pewne, że aby osiągnąć maestrię w jakiejkolwiek dziedzinie, należy poświęcić co najmniej dziesięć lat pracy. Kolejnym potwierdzeniem tej teorii może być przeprowadzone w 1985 roku badanie czołowych lekkoatletów, artystów, biochemików i matematyków. Każdy z nich, zanim zapracował na międzynarodowe uznanie, trenował w pocie czoła co najmniej dekadę. Pływakom startującym na olimpiadach najlepszym pianistom dojście do najwyższej formy zajęło pięć lat dłużej. W przypadku muzyków lub pisarzy szczyt możliwości przypadał często dopiero po 20 czy 30 latach pracy. Na tej drodze nie ma skrótów.

Jak powiedział Bob Bowman, trener cieszącego się mianem pływackiej legendy Michaela Phelpsa: „Przez pięć lat nie opuścił ani jednego treningu. Pływał nawet w Wigilię i swoje urodziny”.

Jeśli zapytać ludzi sukcesu o to, jak udało im się wejść na szczyt, nieczęsto usłyszycie: „Byłem po prostu lepszy od innych, bardziej utalentowany”. Powiedzą raczej, że byli bardziej skupieni na swoich celach, dokonali wielu poświęceń lub wykonywali swoją pracę z większą pasją niż reszta. Wygląda więc na to, że wszyscy ci, którzy sądzą, że talent zwalnia z wytrwałej pracy, sami są winni swoim późniejszym rozczarowaniom. Jak wyjaśnił Ericsson: „Gdy patrzymy na tych ludzi, których lubimy nazywać utalentowanymi, wydaje nam się, że nie muszą oni zbyt ciężko pracować na sukces. Sprawiają, że wszystko wygląda bardzo łatwo. W rzeczywistości jest jednak zupełnie odwrotnie i najlepszymi zostają ci, którzy najwięcej trenują. Nie spotkałem jeszcze nikogo, kto osiągnąłby swój sukces bez wylewania potu i tysięcy godzin ciężkiej pracy”.

Sześciolatki i ich sparingpartnerzy

Wyjaśnienie brazylijskiego sukcesu wydaje się więc łatwiejsze, niż się nam wydaje. Wróćmy jednak na chwilę do faweli Rocinha, gdzie spotkaliśmy dziewięcioletniego Felipe i jego kolegów. Z krótkiej pogawędki dowiedziałem się, że w ciągu tygodnia chłopcy – wliczając to zajęcia w szkole i osiedlową kopaninę – grają przez 22 godziny. Szybko wstukałem te dane do kieszonkowego kalkulatora. Okazuje się, że jeśli przeciętny Brazylijczyk rozpocznie treningi z taką częstotliwością w wieku pięciu lat, magiczne dziesięć tysięcy godzin pracy będzie miał na koncie przed ukończeniem 13. roku życia! Podobnie jak w przypadku opisywanych wcześniej muzyków chłopcy z faweli przez większość czasu trenowali sami. Samokształcenie okazuje się na tyle kluczowe, że wielu skłania do ponownej refleksji nad rzeczywistą rolą nauczyciela, trenera lub menedżera. Czy powinni oni dbać o to, jak ich podopieczni spisują się pod ich okiem, czy może raczej inspirować do wytrwałej pracy po treningu?

Tak czy inaczej Zasada Dziesięciu Lat dotyczy wszystkich tych, którzy chcą być mistrzami w danej dziedzinie. Często widząc wielkich zwycięzców, ulegamy złudzeniu, że za ich sukcesem stoi tylko talent, podczas gdy w rzeczywistości jego źródeł można się doszukać w dziesięciu tysiącach godzin spędzonych na pracy w bardzo młodym wieku.

Brazylia liczy ponad 200 milionów mieszkańców i niemal każdy chłopiec gra tu w piłkę. Aby to zrobić, często wystarczy po prostu zejść na boisko pod blokiem. Nic więc dziwnego, że wiele tutejszych dzieci osiąga mityczną granicę godzin na długo przed osiągnięciem pełnoletniości.

To właśnie dlatego Brazylijczycy od 20 lat zgarniają niemal co drugie wyróżnienie dla najlepszych graczy roku. Zasadę mówiącą, że sukces osiągają najpracowitsi, widać także na przykładzie pięciu pozostałych Kopalni Talentów.

W Rosji, która kilka lat temu wyrosła na kraj słynący z eksportu świetnych tenisistów i tenisistek, sześcioletnie dziewczynki korzystające z usług sparingpartnerów i fizjoterapeutów nie są rzadkością. Młode Rosjanki znacznie wcześniej niż ich amerykańskie rówieśniczki zaczynają odbijać piłkę nad siatką. Jest ku temu konkretny powód, który wyjaśniła mi Elena Kosiskja, trenerka dzieci w klubie Spartak Moskwa. „Pięcioletnie dzieci mają pięć treningów tygodniowo. W USA zaczyna się taką pracę od dziewiątego lub dziesiątego roku życia, a przez kilka pierwszych lat dzieci grają dla zabawy. Tutaj od samego początku szkolimy je na zwycięzców”.

Rosyjska tenisistka trenująca w klubie Spartak Moskwa

Młode adeptki tenisa w Moskwie dostają bardzo dokładne wskazówki

Podobnie ciężko na sukces pracują młode południowokoreańskie golfistki, które trenują nawet trzy razy tyle co będące w tym samym wieku Amerykanki. Won Park, jeden z tamtejszych trenerów, wyznał mi podczas rozmowy w bazie treningowej: „Mamy tu regułę: trenujesz od świtu do zmierzchu, a potem wykonujesz ćwiczenia fizyczne”.

Poranny trening na polu treningowym w Seulu

Koreę podbijają ostatnimi czasy symulatory gry w golfa. W kraju jak grzyby po deszczu wyrastają kawiarnie golfowe, a łączną liczbę symulatorów szacuje się na 12 tysięcy. Większość z nich jest w stolicy kraju, Seulu.

Zawodnicy mogą przyjść do takiego miejsca z własnymi kijami i rozegrać wirtualny pojedynek na jednym z najbardziej znanych pól. Młodzi Koreańczycy z południa chodzą do tych przybytków tak często jak Amerykanie do kawiarni Starbucks. W noc mojego przyjazdu do hotelu w stolicy Korei szefowie korporacji namiętnie szlifowali swoje umiejętności na zaimprowizowanym w piwnicy budynku polu golfowym.

Mistrz z książkami na ramieniu

Etiopską Kopalnią Talentów jest miejscowość Bekoji. Pomimo zaledwie 30 tysięcy mieszkańców „produkuje” ona długodystansowych mistrzów świata niczym wysokowydajna maszyna. Także i tutaj trafiam na ślady tych, którzy bardzo szybko osiągnęli granicę dziesięciu tysięcy godzin. Wynika to w dużej mierze z warunków, w jakich przyszło żyć tubylcom. To miasto, mówiąc dyplomatycznie, nie poraża przepychem. Bekoji od stolicy kraju, Addis Abeby, dzieli pięciogodzinna podróż samochodem. Większość trasy wiedzie po drogach dziurawych jak ser szwajcarski. Zresztą tylko dwoje mieszkańców tej miejscowości ma samochód.

Ludzie poruszają się głównie pieszo, przemierzając często długie dystanse biegiem. Nawet przedstawicieli starszyzny stać na to, aby raz w tygodniu przebiec 20 kilometrów na targ i z powrotem. Bieg to również dla wielu dzieci jedyny sposób, aby dotrzeć do szkoły. Poza tym Bekoji leży na wysokości trzech tysięcy metrów nad poziomem morza. Takie usytuowanie geograficzne wspomaga produkcję czerwonych krwinek, które są kluczowe dla długodystansowych biegaczy. Tamtejsi lekkoatleci żyją więc w idealnych warunkach do treningu i w zrozumiały sposób korzystają z tej naturalnej formy dopingu. Można by sądzić, że chłopcy i dziewczynki z tego miasteczka wychowują się na gwiazdy lekkoatletyki jakby mimochodem. Z całą pewnością szybko przekraczają barierę dziesięciu tysięcy godzin, a ich dalszemu rozwojowi sprzyja fakt, że osiągają to w tak korzystnych geograficznie warunkach.

Podczas mojego ostatniego dnia w Bekoji spotykam się z legendarnym Haile Gebrselassie. Jego CV mówi samo za siebie – Etiopczyk ma na swoim koncie osiem mistrzostw świata i dwa olimpijskie złota. Co najmniej 25-krotnie ustanawiał nowy rekord globu. Pod wieloma względami uosabia wszystkie sportowe gwiazdy tego kraju.

Wejście na jedyną bieżnię w Bekoji

Urodził się w oddalonym o 50 kilometrów od Bekoji mieście Assella, gdzie wychowywał się na farmie. Żył w skrajnym ubóstwie i podobnie jak wiele innych dzieci codziennie musiał biegać dziesięć kilometrów do szkoły. „Codzienne treningi w takich warunkach świetnie przygotowały mnie do późniejszej kariery”, mówi Haile.

Te nietypowe okoliczności, w jakich odbywał swoje codzienne treningi, wykształciły u niego dość wyjątkowy styl biegu – z delikatnie opuszczonym lewym ramieniem. Ta cecha to pozostałość z czasów, kiedy nosił na nim torbę ze szkolnymi podręcznikami. Nawet dziś Gebrselassie biega tak, jakby wciąż dźwigał książki.

Chłopcy w Bekoji trenują już od 6.00 rano

W podobny sposób rodziły się kariery biegaczy z Kenii. Wielu z nich jako dzieci musiało pilnować kóz należących do ich rodzin. Zgubienie któregoś ze zwierząt oznaczało kłopoty. Opieka nad nimi wymagała więc zarówno nieustannej uwagi, jak i ganiania zbłąkanych sztuk po okolicznych górach, tak aby utrzymać stado w miejscu. Kenijskie dzieci również biegały do szkoły.

Jak powiedział Moses Kiptanui: „Robiliśmy to, ponieważ za spóźnienie groziła chłosta. Trenowali nas na lekkoatletów, nie mając o tym pojęcia”.

Nie oznacza to oczywiście, że każdego stać na to, aby zostać biegaczem światowej klasy. Nawet gdyby Haile Gebrselassie i Moses Kiptanui nie wybiegali tysięcy godzin w wysokogórskich warunkach, najpewniej wciąż byliby dobrymi zawodnikami. Nie mając jednak na koncie godzin spędzonych w biegu do szkoły i z powrotem, nigdy nie trafiliby tu, gdzie są.

Autor podczas spotkania z Haile Gebrselassie w Addis Abebie

Ogromna liczba zawodników z Afryki Wschodniej na bardzo wczesnym etapie kariery uzyskuje ogromną liczbę godzin treningowych. Niezależnie od tego, czy trenują w sposób świadomy, czy nie, ludzie na Zachodzie bardzo rzadko są w stanie osiągnąć podobne wyniki. Jak powiedział jeden z najlepszych amerykańskich maratończyków, Alberto Salazar: „W Kenii jest jakiś milion uczniów, którzy codziennie pokonują od 16 do 20 kilometrów. Tamtejszy 18-latek przebiegnie od 25 do 30 tysięcy kilometrów więcej niż jego rówieśnik z Ameryki”.

Ciekawe, jaki efekt dałoby przeniesienie dziesięciu amerykańskich chłopców i dziewczynek do kenijskiej wioski Iten, aby trenowali świata w tamtejszych warunkach. Czy w przyszłości zostaliby mistrzami w biegach średnio- i długodystansowych? Czy Brytyjczykom udałoby się wywalczyć medale na olimpiadzie w 2016 roku, jeśli wysłaliby swoje dzieci do rodzin zastępczych w Pireneje i zmusili je do pokonywania minimum 100 kilometrów tygodniowo?

Rzecz jasna, nie ma najmniejszych szans na to, że taki eksperyment zostanie kiedykolwiek przeprowadzony. Niemniej sama myśl o tym, jakie mógłby przynieść rezultaty, powoduje, że ponownie zastanawiamy się nad tym, czego wymagają występy na najwyższym poziomie.

Kto wcześnie zaczyna, na szczyt się wspina

Powróćmy jednak do głównego tematu naszych rozważań: brazylijskich faweli, gdzie szkolą się piłkarze, którzy w przyszłości będą święcić największe sportowe triumfy. Spójrzmy na krzywą treningu Felipe (linia ciągła), który – podobnie jak wielu jego rówieśników – osiągnie dziesięć tysięcy godzin treningu w wieku 13 lat.

Wykres dziewięciolatka z Rocinha drastycznie różni się od tego sporządzonego dla statystycznego angielskiego chłopca, który być może zaczyna treningi w tym samym wieku, ale trenuje tylko kilka godzin w tygodniu. Jeśli nie zwiększy częstotliwości zajęć, w wieku 13 lat – czyli wtedy, kiedy Felipe osiągnie już magiczny próg – przeciętny chłopiec z Londynu będzie miał na koncie zaledwie 2544 godziny, a na wypracowanie zalecanej liczby będzie musiał poczekać aż do 32. roku życia! Jeśli jako 15-latek będzie wystarczająco dobry, aby zostać przyjętym do akademii piłkarskiej, gdzie trenuje się cztery lub pięć razy w tygodniu, osiągnie dziesięć tysięcy godzin kilka lat wcześniej. Będzie już jednak za późno, aby nadrobił zaległości, jakie ma względem swoich brazylijskich rówieśników.

Wiele wskazuje więc na to, że podjęcie treningów odpowiednio wcześnie jest kluczowe dla osiągnięcia sukcesu. Doskonale wiedzą o tym mieszkańcy Korei Południowej. Tamtejsi rodzice są tak przejęci treningami swoich pociech, że czasem postanawiają zakończyć ich edukację już… w dziesiątym roku życia. Jak wyjaśnia Won Park: „Jeśli mając 25 lat, nie wygrałeś żadnego znaczącego turnieju, jesteś nikim. Aby dojść gdziekolwiek, musisz zacząć bardzo wcześnie”.

To nie tyczy się jednak wyłącznie sportowców. Pamiętacie berlińskich skrzypków? Jedyną przyczyną tego, że muzycy w grupie pierwszej (7410 godzin) byli lepsi od tych z dwóch pozostałych (odpowiednio: 5302 i 3420 godzin), był fakt, że pracowali ciężej. Dużo, dużo ciężej. Nie od wczoraj ani od dziś, ale od ukończenia siódmego roku życia.

18-letni skrzypek z grupy trzeciej mógłby spróbować dołączyć do najlepszych – niestety, jego koledzy z czołówki spędzili z instrumentem ponad dwa razy tyle czasu co on. Musiałby podwoić liczbę godzin przeznaczonych na ćwiczenia, aby zaledwie trenować tak często jak muzycy z grupy pierwszej, nie wspominając o nadrobieniu zaległości z przeszłości.

Zanim tego dokona, muzyk z grupy trzeciej będzie emerytem. Atakowanie czołowych pozycji w rankingu skrzypków z pozycji autsajdera możliwe jest więc tylko w teorii.

Wykorzystaj „okno szansy”

Duża liczba godzin poświęconych na trening na wczesnym etapie kariery jest wartościowa między innymi z fizycznego i psychologicznego punktu widzenia. Dzięki wytrwałemu treningowi w młodości przyszli sportowcy są przygotowani na dalsze wyrzeczenia, których wymaga wejście na szczyt. Na przykład biegające wszędzie boso dzieci w Bekoji i Iten nieświadomie wzmacniają swój układ motoryczny, co w przyszłości pozwoli im trenować jeszcze więcej.

Teoria mówiąca o tym, że podjęcie treningów w jak najmłodszym wieku pomaga nie tylko w szybkim uzyskaniu dziesięciu tysięcy godzin ćwiczeń, jest uzasadniona naukowo. Psychologowie i neurologowie twierdzą, że w rozwoju człowieka istnieje „okno szansy” – czas, w którym treningi są kluczowe w kontekście przyszłych możliwości zrobienia kariery. Jeśli nie nabędziesz pewnych umiejętności w tym okresie, bezpowrotnie stracisz okazję na znalezienie się w gronie najlepszych.

Boleśnie przekonał się o tym Michael Jordan. Po tym, gdy zakończył koszykarską karierę, ten najlepszy gracz w historii swojej dyscypliny chciał podbić świat baseballu. Przygodę gwiazdora NBA z klubem Chicago White Sox określa się dziś jednak mianem gigantycznej pomyłki. Dlaczego? Jordan był przecież jednym z najlepszych sportowców na świecie, miał charakter zwycięzcy i wielką chęć wygrywania w nowym sporcie. Jednak mimo że wylewał na treningach siódme poty, w lidze baseballowej nie pozostał po nim nawet ślad.

W swojej książce Why Michael Couldn’t Hit neurolog Harold Klawans przedstawił swoją teorię na temat tej porażki. Jedną z głównych przyczyn było to, że „okno szansy” na wyszkolenie u Jordana umiejętności potrzebnych w nowym sporcie przypadło na jego nastoletnie lata. Znalezienie się wśród najlepszych zawodników amerykańskiej ligi MLB (Major League Baseball) wymaga rewelacyjnej koordynacji wzrokowo-ruchowej i świetnej zdolności utrzymywania równowagi. Tych zdolności nabywa się jednak na dość wczesnym etapie kariery. Można więc założyć, że jeśli 12-latek nie potrafi skutecznie odbijać i rzucać piłki, szanse na to, że dołączy do światowej elity, są naprawdę iluzoryczne. To, że dobrze grasz w koszykówkę, nie ma żadnego znaczenia.

Rzecz jasna tacy ludzie zawsze mogą starać się poprawić swoje umiejętności, ale nigdy nie dołączą do najlepszych w danym sporcie. Zdaniem Harolda Klawansa, zaczynając trenować daną dyscyplinę po 20. roku życia, możemy być pewni, że nasze mózgi nie rozwiną wymaganych umiejętności na tyle, abyśmy dogonili rywali, którzy zaczęli trenować dziesięć lat wcześniej. Właśnie z tego powodu baseballowa kariera Jordana była skazana na porażkę.

Doktor Anthony Kalinowski, badacz na Uniwersytecie w Chicago, dokonał kolejnego ważnego odkrycia dotyczącego osób, które zaczynają trenować już w bardzo młodym wieku. Z jego prac wynika, że amerykańscy pływacy, którzy występowali na mistrzostwach kraju, zaczynali ćwiczyć w wieku dziesięciu lat. Średnio trzy lata wcześniej, czyli już jako siedmiolatkowie, na basenie zaczynali pracować przyszli reprezentanci USA na igrzyska olimpijskie. Podobne wyniki dało badanie przeprowadzone na najlepszych skrzypkach XX wieku, którzy mieli na swoim koncie trwające kilka dekad międzynarodowe kariery. Wszyscy oni zaczęli grę na instrumencie już w wieku pięciu lat, podczas gdy ich znani jedynie na krajowym podwórku koledzy podjęli naukę aż trzy lata później. Wczesny start naprawdę jest decydujący.

Dlaczego powinieneś zacząć wcześnie?

Jak wcześnie powinniśmy więc zacząć, jeśli pragniemy zrobić międzynarodową karierę? I kiedy jest już na to za późno? Odpowiedzi na te pytania zależą od trzech kryteriów.

1. Z kim walczysz o tron?

Wysiłek, jakiego wymaga znalezienie się na topie, zależy od dyscypliny, którą chcemy zawojować. Karierę w curlingu można prawdopodobnie zrobić, mając na koncie zdecydowanie mniej niż dziesięć tysięcy godzin treningu. Lub – innymi słowy – zaczynając regularne ćwiczenia na stosunkowo późnym etapie życia. Jednak piłka nożna jako sport, w którym panuje o wiele większa konkurencja, stawia więc kandydatom na gwiazdy znacznie wyższe wymagania. W gronie zawodników występujących w Champions League znajdują się wyłącznie ci, którzy trenowali przez dziesiątki tysięcy godzin. Kariery w NBA nie da się zrobić bez co najmniej 15 tysięcy godzin na parkiecie, a południowokoreańscy golfiści dobijają nawet do dwukrotności tego magicznego progu.

Wyjątków od reguły nie ma. Jeśli znajdziecie taki, z radością przejdę nago z Iten w Kenii do etiopskiego Bekoji. Moja podróż po sześciu Kopalniach Talentów pokazała, że aby zostać światowej klasy tenisistą, golfistą, piłkarzem czy lekkoatletą, najprawdopodobniej będziesz potrzebować aż 20 tysięcy godzin treningu. Wszystko dlatego, że konkurencja w tych dyscyplinach jest naprawdę zacięta.

Aby właściwie przygotować się do londyńskiej olimpiady, japońscy gimnastycy trenowali nawet po 12 godzin dziennie. Przy takim natężeniu treningów próg dziesięciu tysięcy godzin można osiągnąć w niewiele ponad dwa i pół roku.

Jednak nawet i taki wyczyn nie zawsze gwarantuje sukces. Jeśli twoi rywale pracowali dwa razy tyle, ta zasada przestaje mieć zastosowanie. Aby stanąć na szczycie, należy być przygotowanym na konieczność ciągłego rozwoju i liczne zmiany. Każdy kolejny rekord podnosi poprzeczkę wymagań.

Ta sama zasada dotyczy biznesu. To, jak wiele wysiłku należy poświęcić na wypracowanie sobie najlepszej pozycji na rynku, determinuje on sam. Piastując na przykład stanowisko szefa jednej z firm rankingu Fortune 500 (500 największych amerykańskich firm) prawdopodobnie będziesz potrzebował więcej praktyki niż w innych przedsiębiorstwach. W wielu branżach do osiągnięcia sukcesu wystarczy dziesięć tysięcy godzin, gdyż przeważająca część poddaje się, osiągając zaledwie pięć tysięcy. Z kolei bardzo dochodowe i wysoce konkurencyjne rynki często wymagają blisko 20 tysięcy godzin pracy w pocie czoła.

2. Poziom trudności

Im bardziej skomplikowane umiejętności chcesz przyswoić, tym ważniejsze jest, aby wcześnie zacząć nad nimi pracować. Przykładem takiego sportu może być gimnastyka – dyscyplina wymagająca wysoce rozwiniętej równowagi, koordynacji czy kontroli mięśniowej. Jeśli nie zaczniesz rozwijać tych cech w wieku siedmiu lub ośmiu lat, twoje „okno szansy” się zamknie i nigdy nie dołączysz do światowej elity.

Z fizycznego punktu widzenia znacznie mniej wymagającym sportem jest bieganie. W tym wypadku wczesne rozpoczęcie treningów nie decyduje o tym, czy dana osoba ma szansę na ewentualny sukces w przyszłości. Trzykrotny mistrz świata w biegu z przeszkodami Moses Kiptanui wprawdzie biegał jako dziecko, ale swoje plany z zawodowym bieganiem związał dopiero jako 13-latek.

Z analizy medalowego dorobku Brytyjczyków w Pekinie wyłania się ciekawa zależność. Tamtejsi lekkoatleci przywieźli do ojczyzny 119 krążków, co jak na kraj liczący 60 milionów mieszkańców jest wynikiem nie do pogardzenia. Lepsi w ogólnej klasyfikacji okazali się wyłącznie sportowi giganci – Chiny, USA i Rosja. Co ciekawe, brytyjscy sportowcy większość medali zdobyli w kilku dyscyplinach zwanych big engine sports – konkurencjach wymagających siły i wytrzymałości, ale stosunkowo łatwych technicznie, takich jak kolarstwo, kajakarstwo, wioślarstwo czy żeglarstwo. Wyspiarze zdobyli w tych sportach aż 90 procent swoich wszystkich krążków.

Ponieważ dyscypliny te są stosunkowo łatwe, jest teoretycznie możliwe, aby w ciągu kilku lat z wioślarza klasy światowej uczynić czołowego kolarza globu. Wszystko dlatego, że obie dyscypliny wymagają podobnych cech.

Przykładem powodzenia podobnego manewru jest pięciokrotny mistrz olimpijski w łyżwiarstwie szybkim, Amerykanin Eric Heiden, który po zakończeniu swojej kariery został profesjonalnym kolarzem. Wygrał nawet mistrzostwa kraju i ukończył wyścig Giro d’Italia. Heiden był w stanie przejść tę sportową transformację tylko dlatego, że kolarstwo nie jest sportem wymagającym technicznego wyrafinowania. Dodatkowo mógł on przenieść do nowej dyscypliny część nabytych w karierze łyżwiarza umiejętności. Innym przykładem jest Kubańczyk Alberto Juantorena. Jego pierwszą dyscypliną była koszykówka, ale potem zmienił ją na inną, równie nieskomplikowaną – bieganie, i został mistrzem olimpijskim w biegach na 400 i 800 metrów.

Tego typu przeskok mógł nastąpić tylko pomiędzy dwiema dyscyplinami, które nie wymagają tak zwanej wczesnej specjalizacji – odbywania specjalistycznych treningów już w dzieciństwie. Juantorenie nie udałoby się osiągnąć podobnych sukcesów, gdyby jako swój drugi sport wybrał gimnastykę, łyżwiarstwo, tenis czy baseball, ponieważ aby odnieść sukces w tych dyscyplinach, profesjonalne treningi należy rozpoczynać znacznie wcześniej. Przypomnijcie sobie Michaela Jacksona.

Przyczyna, przez którą Brytyjczycy nie zdobywają medali w gimnastyce, taekwondo czy tenisie stołowym jest prosta – nie zaczynają trenować tych sportów wystarczająco wcześnie, przez co ich „okno szansy” się zamyka.

3. Szczyt formy

Są dyscypliny, w których największe sukcesy odnoszą nastolatkowie. Takim przykładem może być gimnastyka artystyczna. U uprawiających ją kobiet szczyt formy przypada na okres pomiędzy 13. a 16. rokiem życia. Osiągnięcie dziesięciu tysięcy godzin treningu przed ukończeniem tego wieku wymaga więc podjęcia treningów już w wieku czterech lat. Gimnastyczki, które stanęły na podium w Londynie, przyszły na świat około 1995 roku. „Okno szansy” u płci pięknej trwa krócej niż u mężczyzn i właśnie dlatego kobiety muszą wcześniej zaczynać profesjonalne ćwiczenia.

Podobnie wygląda sytuacja w piłce nożnej – zawodnicy coraz szybciej osiągają szczyty swoich umiejętności. Oznacza to, że bez przyswojenia technicznych podstaw do 12. roku życia szanse na międzynarodową karierę są zerowe. Golf z kolei jest sportem, w którym wielu zawodników do najwyższej formy dochodzi późno, co pozwala na rozpoczęcie treningów na przykład dopiero od dziesiątego roku życia.

Należy również pamiętać, że uzyskanie wczesnej specjalizacji – mimo iż kluczowe w sporcie – odgrywa znacznie mniejszą rolę w takich dziedzinach życia jak sztuka czy handel. Wynika to z faktu, że kariera lekkoatletyczna jest w dużej mierze uzależniona od warunków fizycznych danego zawodnika.

Sport jedyną szansą

Zdaję sobie sprawę, że przedstawione przeze mnie wyliczenia mogą sprawiać wrażenie chłodnej, cynicznej matematyki. Aby jednak dołączyć do czołówki światowej, musisz zasypiać i budzić się z myślą o swoim celu. Wyrzeczenia są konieczne.

Nie zawsze trzeba jednak bezwzględnie równać do najlepszych. Aby zrobić znaczące postępy, nie musisz – wzorem gwiazd – trenować od świtu to zmierzchu. Jednak zrozumienie cech, które pozwoliły wspiąć się na szczyt Ronaldinho, Haile Gebrselassie czy berlińskim skrzypkom, pomoże i tobie w rozwijaniu najlepszych umiejętności.

Trening doprowadza cię na szczyt, niezależnie od tego, czy jesteś matematykiem, piłkarzem, kierownikiem w korporacji, czy szefem baru z kanapkami – aby osiągnąć coś niezwykłego, należy niezwykle ciężko pracować. Kontynuowane latami wytrwałe starania mogą nawet zaprowadzić cię na szczyt.

Wiele gwiazd nie zastanawia się nad tym, ile godzin musi spędzić na treningu lub jak wcześnie je zacząć, aby święcić najwyższe triumfy. Najwięksi w swoich dyscyplinach, jak na przykład biegacze w etiopskim Bekoji, często zaczynają trenować z braku lepszego zajęcia.

Zanim tam trafiłem, czołowy brytyjski biegacz lat 90., a dziś dyrektor biegu Great Ethiophian Run Richard Nerirkar, powiedział mi: „Tam nie ma nic do roboty. Nie możesz zarobić, stworzyć firmy lub się wykształcić. Bieganie dla ludzi w Bekoji jest jedynym sensem życia”.

To samo zaobserwowałem w Brazylii, gdzie do futbolu popycha chłopców brak perspektyw na jakąkolwiek inną karierę. Ograniczone możliwości rozwoju są także źródłem sukcesu szwedzkiej wsi Tärnaby, z której pochodzi kilkoro najlepszych narciarzy świata – między innymi Anja Pärson, Stig Strand czy legendarny Ingemar Stenmark. Ta wiecznie zaśnieżona osada w północno-zachodniej Szwecji znajduje się z dala od jakiejkolwiek cywilizacji. Owo szczególne położenie ułatwia tamtejszym dzieciom odbywanie wielu godzin narciarskiego treningu na bardzo wczesnym etapie życia. Życie w Tärnaby z pewnością jest znacznie łatwiejsze niż w faweli Rocinha, ale oba miejsca łączy podobna liczba dostępnych ścieżek kariery.

Większość zachodniego świata ma jednak do dyspozycji mnóstwo szans i znakomitych okazji do rozwoju. Czy mnogość możliwości sprzyja szkoleniu mistrzów? W jaki sposób osiągnąć dziesięć tysięcy godzin treningu, mając zatrzęsienie innych, ciekawych propozycji?

Paradoks wyboru

Zazwyczaj doceniamy możliwość szerokiego wyboru. Niezależność i wolność postrzegamy jako cechy kluczowe dla dobrego samopoczucia. Ludzie Zachodu mają dziś do czynienia z największą liczbą możliwości w historii i ta mnogość niekoniecznie pomaga w codziennym życiu. Zbyt szeroka oferta powoduje czasem, że nie potrafimy się na nic zdecydować lub stajemy się niezadowoleni. To zjawisko znane jest jako „paradoks wyboru”.

W 2000 roku dwójka amerykańskich psychologów, doktor Sheena S. Iyengar i doktor Mark R. Lepper, umieściła stanowisko do degustacji dżemów w jednym z kalifornijskich sklepów spożywczych. Jednego dnia oferowali do wypróbowania sześć smaków, innego aż 24. Mimo że szerszy wybór cieszył się większym zainteresowaniem degustatorów, dżem kupowano częściej wtedy, gdy wybór był mniejszy. Im większe pole manewru mieli klienci, tym trudniej było im podjąć decyzję.

Współczesny świat bombarduje nas niezliczoną liczbą wyborów, których musimy dokonać.

Nawet półki z płatkami śniadaniowymi potrafią ciągnąć się w nieskończoność. Internet oferuje nam mnóstwo możliwości spędzenia wolnego czasu – na przykład czytanie wiadomości, granie w gry czy przeglądanie Facebooka. Młodzi ludzie z coraz większą niechęcią patrzą na instytucję małżeństwa, mając na uwadze inne kwestie, które każdego dnia walczą o ich uwagę: przyjaciół, sukces zawodowy, media czy, wreszcie, wszystkie te osoby, z którymi jeszcze się nie umawiali. Nasi dziadkowie mieli do dyspozycji zaledwie kilka kanałów telewizyjnych. Dziś mamy ich 850. Nie da się nie zastanawiać, czy gdzieś nie czeka na nas coś ciekawszego.

Te dylematy rodzą również niepokój, ponieważ wybór jednej z możliwości wiąże się z utratą innej. Ekonomiści nazywają to kosztem alternatywnym. Im więcej możliwości mamy do dyspozycji, tym większy niepokój będziemy odczuwali z powodu konieczności wyboru tylko jednej. Czasem, z obawy przed tym, nie podejmujemy żadnej decyzji. Chcąc zjeść ciastko i mieć ciastko, trafiamy na pewnego rodzaju impas i nie zdarza się to wyłącznie podczas zakupów. Doświadczyć możemy tego również przy wyborze ścieżki kariery.

Stare przysłowie mówi: „Jeśli chcesz osiedlić się na wyspie, spal swoje łodzie”. Oznacza ono, że pozbawiając się wygodnego alibi, mamy większe szanse na zrealizowanie celu.

Młodym ludziom tego typu poświęcenie przychodzi jednak z najwyższym trudem.

Dlaczego należy zacząć wcześnie?

Aby rozwijać swój talent w którejkolwiek z dziedzin życia, musimy nieustannie dokonywać postępu. Takie wymaganie nakłada na nas dzisiejszy, bardzo konkurencyjny świat. Jeśli litry potu wylewane na treningach decydują o tym, kto zostanie mistrzem w przyszłości, czy nie powinniśmy próbować zachęcać naszych dzieci do wytrwałej pracy od najmłodszych lat? Skoro nasze pociechy nie mają jeszcze zainteresowań, być może powinniśmy zachęcić je do robienia czegoś, co polubią z czasem. Jak mówi Haile Gebrselassie: „Zacząłem biegać, bo nie było mnie stać na rower. Zauważyłem, że jestem szybki, i dzięki bieganiu wydostałem się z biedy. Nagle zrozumiałem, że kocham to robić. Pojąłem, że mogę w ten sposób pomagać innym. Była to też cenna lekcja tego, co można osiągnąć, jeśli bardzo się czegoś pragnie”.

Byłoby idealnie, gdyby młodzi ludzie brali odpowiedzialność za swoje treningi tak szybko, jak to możliwe. Jak jednak sprawić, aby na wczesnym etapie kariery pracowali „po godzinach” i szlifowali swoje umiejętności według własnych ocen? Holenderska profesor nauk sportowych Marjie Elferink-Gemser nazywa tę cechę early ownership, czyli braniem treningu we własne ręce. Jeśli przestaniemy zamartwiać się tym, że trzeba pracować wcześnie, wciąż mamy szansę na stworzenie planu treningowego, który umożliwi osiągnięcie dziesięciu tysięcy godzin praktyki bez jednoczesnego zahamowania rozwoju osobowości dziecka.

Być może powinniśmy porzucić pogląd, że dziecko – aby było „kompletne” – musi zajmować się wszystkim po trochu: od zajęć jogi po lekcje francuskiego. Musimy zrozumieć, że najlepsi w swoim fachu są skupieni na jednym celu i że dziecko nie zawsze będzie czuło żal związany z niewykorzystanymi szansami rozwoju. Teoretycznie, jeśli sprawisz, że twoje dziecko w wieku pięciu lat zacznie nabywać wiedzę z zakresu biznesu i finansów (co na pewno nie przypadnie mu do gustu), przed trzydziestką może pracować równie wydajnie jak dwukrotnie starsi koledzy. Tak, wiem, wielu twierdzi, że dobrym można być jedynie w dziedzinie, którą się kocha. Nie zgadzam się z tym. Miłość może rzecz jasna zmotywować do wytrwalszej pracy podczas treningów, ale mimo to wielu ludzi jest beznadziejnych w dziedzinach, które darzą uczuciem. Pasja nie zawsze idzie w parze z sukcesami, a ludzie zdają się nie przyjmować tego do wiadomości, ponieważ chcą wierzyć, że wysiłek nie ma znaczenia.

Wolą sądzić, że kluczem do sukcesu jest wrodzony talent. Amerykański ekspert od marketingu Seth Godin powiedział: „Wysiłek przybiera różne formy: może oznaczać podejmowanie ryzyka, bycie odrzucanym, wchodzenie oknem, gdy ktoś zamyka przed nami drzwi. Jest nim także inwestowanie w coś bez cienia pewności, że nasz wkład się zwróci”.

Stawianie na szczęście jest jednak prostsze i to właśnie dlatego poradniki, które oferują uczciwe rady dotyczące odchudzania (jedz mniej, ćwicz więcej), nie sprzedają się tak dobrze jak inne. Podejmowanie wysiłku to wybór. Osiągnięcie międzynarodowej pozycji wymaga wytrwałej pracy w młodym wieku, ale drzwi do postępu w mniejszej skali są otwarte dla każdego.

Zapamiętaj
Trening

1. Jest źródłem wszystkich sukcesów. Kiedy wydaje ci się, że stojący przed tobą biznesmen czy muzyk ma nieziemski talent, tak naprawdę widzisz człowieka, który – świadomie lub nie – ćwiczył co najmniej dziesięć tysięcy godzin w młodym wieku.

2. Nie osiągniesz perfekcji w żadnej dziedzinie tylko dlatego, że darzysz ją miłością. Największa nagroda często przychodzi do ciebie wtedy, kiedy masz najmniejszą ochotę kontynuować wysiłek.

3. Osiągnięcie klasy światowej w dowolnej dziedzinie wymaga, aby rozpocząć treningi już w dzieciństwie. Najpóźniejszy okres inicjacji zależy od dyscypliny, którą chcemy zdominować. Im bardziej zaawansowane umiejętności musimy zdobyć, tym wcześniej powinniśmy zacząć pracę. Postępu w mniejszym wymiarze dokonać może jednak każdy.

4.

Wszyscy jesteśmy mięczakami

Mięśnie to tylko guma. Jestem tym, kim jestem, dzięki umysłowi.

Paavo Nurmi, jeden z czterech zdobywców aż dziewięciu medali olimpijskich w historii

3 lipca 1991 roku na Stadionie Olimpijskim w Sztokholmie napisany został nowy rozdział w historii lekkoatletyki. 500 metrów przed metą trzykilometrowego biegu z przeszkodami na czoło stawki swobodnie wysunął się czarnoskóry biegacz. Nikt nie był w stanie dotrzymać mu tempa. Co najdziwniejsze, sensacyjny lider, który pędził po rekord świata, nie miał na swoich plecach numeru startowego. „Kto to jest?”, pytał zdumiony spiker.

Kilka minut po tym, gdy czarnoskóry biegacz przekroczył linię mety, szwedzcy organizatorzy ogłosili, że nazywa się Moses Kiptanui.

Jeszcze dzień wcześniej zwycięzca wraz ze swoim agentem, brytyjskim dziennikarzem Kimem McDonaldem, znajdował się na pokładzie samolotu z Nairobi. Biegacz na co dzień był żołnierzem w kenijskim Nyahururu, ale niespodziewanie pozwolono mu wystartować w europejskich zawodach.

Podczas lotu McDonald studził entuzjazm swojego zawodnika, ostrzegając, że nie może zagwarantować mu miejsca na liście startowej mistrzostw. Liczył jednak, że uda się załatwić Mosesowi start w biegu na 1500 metrów. Pałający żądzą rywalizacji podopieczny stwierdził, że – jeśli to konieczne – może wystartować też na dwukrotnie dłuższym dystansie. Wygrał bowiem już kilka takich biegów w swojej bazie wojskowej i sądził, że może powtórzyć ten wyczyn w Europie.

Zaraz po przyjeździe do Sztokholmu obawy agenta się potwierdziły – lista biegu na 1500 metrów była zapełniona. Kiptanui zajął więc ostatnie wolne miejsce w wyścigu na 3000 metrów z przeszkodami. Z powodu przyjazdu na ostatnią chwilę ani media, ani osoby odpowiedzialne za ogłoszenie wyników nie miały pojęcia o tym kenijskim biegaczu. Jego występowi z niedowierzaniem przyglądała się też równie zdezorientowana publiczność na stadionie w Sztokholmie.

Do pobicia rekordu Kiptanuiemu ostatecznie zabrakło wprawdzie kilku sekund, ale po tym zwycięstwie na stałe zadomowił się wśród najlepszych, rok później potwierdzając swą klasę zdobyciem mistrzostwa świata w Tokio. Światu biegów objawił się nowy król.

Jeśli on może, to ja też

20 lat po sztokholmskim zwycięstwie Kiptanuiego stoję przed jego biurem w Eldoret, 30 kilometrów od Iten. Dziś, gdy jego sportowa kariera to już odległe wspomnienie, z powodzeniem radzi sobie w biznesie, prowadząc kilka firm.

To wysoki, szczupły mężczyzna. Gdy go spotykam, ma na sobie niebieską koszulę i czerwony krawat. Jest nienagannie ubrany.

„Witaj”, mówi do mnie, posyłając mi ten sam szeroki uśmiech, który rejestrowały kamery na całym świecie, gdy stawał na najwyższym stopniu podium.

Na opisanie sportowych dokonań Kiptanuiego brakuje przymiotników. Trzykrotnie został mistrzem świata w biegu z przeszkodami. Jako pierwszy człowiek w historii ukończył ten trzykilometrowy dystans w czasie poniżej ośmiu minut i przebiegł 5000 metrów w mniej niż 13 minut. Dziś, siedząc na skórzanym fotelu w swoim biurze, mówi mi, że wciąż jest w dobrej formie. W przeciwieństwie do większości kenijskich lekkoatletów nie przestał trenować po zakończeniu kariery i dziś nadal może przebiec dziesięć kilometrów w mniej niż pół godziny. Na ścianie jego biura wiszą zdjęcia z zawodów, na których zdobył jeden ze swoich trzech tytułów mistrza świata.

Pytam, czy to pierwsze zwycięstwo w Sztokholmie było dla niego zaskoczeniem.

„Ani trochę. Żywiłem niezachwiane przekonanie, że wygram ten wyścig. Porażka nie wchodziła w grę”, odpowiada z determinacją wymalowaną na twarzy.

W owych czasach kenijskie telewizje nie transmitowały lekkoatletyki, próżno było też szukać choćby wzmianki o tym sporcie w tamtejszych gazetach. Bieganie nikogo nie interesowało. Moses Kiptanui i jego koledzy usłyszeli jednak o kilku mężczyznach z okolicy, którzy wcześniej zarobili dobre pieniądze, biegając w Europie. Oprócz tego kenijski zwycięzca ze Sztokholmu wiedział, że jego młodszy kuzyn i późniejszy rekordzista w biegu na 10 kilometrów, Richard Chelimo, wygrał kilka zawodów na Starym Kontynencie. Jak relacjonuje Moses: „Pomyślałem: Richard nie jest w żaden sposób wyjątkowy. Wygrywa, choć jest niższy ode mnie. Jeśli on potrafi, to i ja”.

Wszyscy chcą pobić rekord

Te słowa Mosesa Kiptanui pokazują niezachwianą wiarę w siebie, z jaką kenijscy biegacze rozpoczynają karierę. O tym samym zjawisku na kilka tygodni przed moim wyjazdem do Kenii opowiedział mi pewien amerykański trener lekkoatletyki. „Niemal każdy, kto zaczyna tam przygodę z bieganiem, chce ustanowić rekord świata lub wygrać maraton w wielkim mieście. Wszyscy wierzą, że jest to możliwe. Tymczasem przez lata prowadząc w Nowym Jorku wykłady dla zawodników tamtejszego New York Road Runners, odkryłem, że dla większości z nich celem jest po prostu ukończenie zawodów”.

Z tą potężną wiarą w siebie spotykałem się w Kenii nieustannie. Pierwszy tego przykład zauważyłem, wracając autobusem z biura Mosesa Kiptanui. Siedzącą obok mnie pasażerką okazała się Salina Kosgei, zwyciężczyni wielu maratonów na całym świecie. Po kilkuletniej przerwie na urodzenie dwójki dzieci w 2009 roku wróciła do rywalizacji, wygrywając Maraton Bostoński. Takie sytuacje nie należą w Iten do rzadkości. Biegające Kenijki są przekonane, że powrót do biegania na najwyższym poziomie po okresie macierzyństwa jest całkowicie wykonalny.

Skąd jednak bierze się ta pewność? Co sprawia, że Salina i jej koleżanki tak głęboko wierzą w to, że trwająca nawet kilka lat przerwa nie przeszkodzi im w dalszym wygrywaniu? I dlaczego Moses Kiptunai ani przez chwilę nie wątpił w swoje zwycięstwo, mimo że nie znał swoich rywali ani nie biegał wcześniej w Europie?

Nie wolno przegrać z msungu

Pierwszą osobą, którą spotykam po powrocie do bazy treningowej, jest jeden z zagranicznych biegaczy. To smukły, biały człowiek z siwymi włosami związanymi w koński ogon. Inni zawodnicy nazywają go Jezus, ale tak naprawdę to pochodzący z Nowego Jorku Toby Tanser – długodystansowiec i podróżnik o szwedzkich korzeniach. Po raz pierwszy do Kenii trafił w 1995 roku, aby zmierzyć się z najlepszymi biegaczami świata. Tamtejsza wiedza o tym sporcie zauroczyła go na tyle, że napisał o niej dwie książki i co roku wraca trenować do Iten. Gdy napomknąłem o kenijskiej pewności siebie, zaśmiał się, przyznając mi rację. „Wszyscy przyjeżdżają tu w poszukiwaniu niezwykłych genów, a znajdują ludzi, którzy po prostu nie wierzą w to, że mogą przegrać. Kenijczycy postrzegają siebie jako niekwestionowanych liderów w biegach na średnim i długim dystansie”.

Tę niezachwianą wiarę we własne możliwości zbudowało w nich ostatnie 20 lat obserwowania, jak ich rodacy sięgają po złote medale. „Musisz zrozumieć, że wielu z nich nigdy nie widziało, jak Kenijczyk przegrywa z msungu (tamtejsze określenie na obcokrajowca) i nigdy nie będzie tego tolerować”, wyjaśnia Toby.

Gdy w latach 90. Tanser rywalizował w lokalnych zawodach w Kenii, próbujący go dogonić czarnoskórzy biegacze musieli się chronić przed gradem kamieni ciskanych przez rozgniewanych rodaków.

„Mimo że wygrywałem biegi w Skandynawii i jestem dobry w tym, co robię, Kenijczycy nie akceptują porażki z obcokrajowcem. Do zawodników, którzy próbowali mnie dogonić, krzyczano: wstydź się, przegrywasz z msungu, hańbisz Kenię!”

Wiara czyni cuda

Przepis na wspaniałe rezultaty w dowolnej dziedzinie zawsze zawiera potężną dawkę wiary w siebie. Umiejętność obudzenia w sobie i innych przekonania, że odniesiemy zwycięstwo, jest kluczowe na drodze do sukcesu. Wątpliwości z kolei mogą zepsuć każdą okazję i są głównym powodem tego, że ludziom nie udają się rzeczy, których normalnie mogliby dokonać. Gdy brak nam pewności siebie, odczuwamy napięcie, obawiamy się najgorszego i zwiększamy prawdopodobieństwo porażki.

Największy dowód na niezwykłą siłę wiary można znaleźć w medycynie – w powszechnie znanym efekcie placebo. W swoim słynnym raporcie zatytułowanym Psychological Variables in Human Cancer psycholog Bruno Klopfer opisał przypadek człowieka, którego doktorzy nazwali „Panem Wrightem”.

Zdiagnozowano u niego mięsaka limfatycznego, rodzaj nowotworu, którego skutkiem było powstanie guzów wielkości pomarańczy w okolicach szyi, pachwiny, klatki piersiowej i pach. Po tym, gdy wykorzystano wszystkie możliwości leczenia, pacjentowi dawano zaledwie kilka dni życia.

Mimo to Pan Wright był pewien, że uleczy go Krebiozen, nowy lek na raka. Gdy otrzymał pierwszy zastrzyk z – jak wierzył – cudownym lekarstwem, był przykuty do łóżka i walczył o każdy oddech. W rzeczywistości w strzykawce znalazła się woda. Doktor Klopfer spodziewał się, że pacjent umrze w ciągu kilku dni, ale – ku jego zdumieniu – Wright wkrótce podniósł się z łóżka i stać go było nawet na żarty z pielęgniarkami. Jego guzy zmalały o połowę i po kolejnych dziesięciu dniach leczenia wypisano go ze szpitala. Ta sama terapia zastosowana u innych hospitalizowanych nie przyniosła jednak żadnych zmian w ich stanie zdrowia.

W ciągu kilku następnych miesięcy media zaczęły publikować informacje podające w wątpliwość skuteczność cudownego leku. Pan Wright, w głębokiej depresji i bliski śmierci, znowu znalazł się w szpitalu – jego choroba wróciła do pierwotnego stanu. Doktor Klopfer zapewnił wtedy pacjenta, że swą złą prasę lek zawdzięcza temu, że jego wcześniejsze partie były uszkodzone podczas transportu. Obiecał, że tym razem poda mu świeżą, wzmocnioną dawkę Krebiozenu. Wright odzyskał pozytywne nastawienie, a jego reakcja na drugą terapię była wspaniała. Nie miał oczywiście pojęcia, że ponownie wstrzyknięto mu tylko wodę.

Przykład tego pacjenta nie jest wcale niezwykły, a podobne historie osób, które wyleczyła wiara w skuteczność leku, wielokrotnie potwierdzano naukowo. Przed laty panowało przekonanie, że efekt placebo dotyczył złudzenia pacjentów, którym wydawało się, że ich stan ulega poprawie. Badania wykazały jednak, że ten zabieg może na kilka sposobów oddziaływać także na sferę biologiczną, wyzwalając hormony lub poprawiając odporność. U osób cierpiących na chorobę Parkinsona, które otrzymały zastrzyk z placebo, wykrywano wyższe poziomy dopaminy w mózgu. Nie ma to nic wspólnego z farmakologicznymi właściwościami jakiegokolwiek lekarstwa. Efekt wynika z błędnego przekonania, że zastrzyk działa.

Placebo dokonań

Znalazłszy się ponownie w bazie treningowej, położyłem się na moim skromnym łóżku. Spotkania z Mosesem Kiptanui, Saliną Kosegei i Tobym Tanserem sprawiły, że zacząłem się zastanawiać, czy aby Kenijczycy nie wytworzyli grupowego efektu placebo, jeśli chodzi o ich sportowe dokonania. Być może to właśnie ten element najbardziej odróżnia ich od innych biegaczy i ta irracjonalna wiara pozwala im osiągać to, co reszcie wydaje się nieosiągalne. Spójrzmy na przykład na mistrza świata w biegu na 5000 metrów – Benjamina Limo. Nie miał on telewizora, więc informacje o złotych medalach zdobywanych przez Kenijczyków na olimpiadzie w 1988 roku docierały do niego za pośrednictwem radia.

Za każdym razem, gdy je włączał, słyszał o kolejnych zwycięstwach rodaków. Uznał więc, że aby samemu poczuć przyjemny ciężar krążka na szyi, musi tylko dostać się na igrzyska. Gdy już się tam znajdzie – na pewno zwycięży.

Właśnie tak wygląda życie w Iten – ze wszystkich stron słyszysz, że stać cię na coś wielkiego. Dla Kenijczyków możliwość porażki nie istnieje. Jak powiedział mi Toby Tanser: „Kilka lat temu powiedziałem grupce moich przyjaciół z Kenii, że pokażę im człowieka, który mógłby pokonać wszystkich ich rodaków. Zaczęli śmiać się tak bardzo, że nieomal pospadali z krzeseł. Krzyczeli: biały człowiek nie może pokonać Kenijczyków! Zapytałem, czy chcą postawić na to 50 szylingów, i mimo że byli zupełnie bez forsy, zgodzili się na zakład. Powiedzieli, że nikt nie może pokonać Paula Bitoka z plemienia Nandi. Ja jednak miałem kasetę z zapisem biegu na 5000 metrów na olimpiadzie w Barcelonie w 1992 roku, gdzie Dieter Bauman wygrał z Kenijczykami. Gdy puściłem to nagranie, a oni zobaczyli, że miałem rację, byli w zupełnym szoku. To dobry przykład prania mózgu, jakie się tam uprawia. Niewielu docenia jego rolę w kontekście kenijskich sukcesów”.

Warto też zauważyć, że Kenijczycy nie opierają swojej wiary we własne umiejętności na logice czy rozsądnej analizie stanu rzeczy. Wręcz przeciwnie. Moses Kiptanui nie brał nawet pod uwagę porażki w Sztokholmie, mimo że ryzyko przegranej było duże. Benjamin Limo mylił się z kolei, sądząc, że wszyscy jego rodacy wrócili z olimpiady z medalami. W rzeczywistości wielu widziało je tylko na szyjach zwycięzców. Ponieważ jednak całą swoją wiedzę czerpał z radia, stworzył na własne potrzeby wyidealizowaną wizję sukcesów kenijskich lekkoatletów.

Ani on, ani Moses Kiptanui bynajmniej nie kierowali się prawdą czy logicznymi ocenami. Jeśli nawet niekoniecznie mieli rację, ich wyobrażenia dały im wiarę i odwagę, aby dokonać niemożliwego. Jak pisze Matthew Syed w książce Bounce: „Z badań placebo dokonań można wyciągnąć jeden, paradoksalny wniosek. Umiejętność uwierzenia w kłamstwo, które będzie niezwykle skuteczne, jest jedyną różnicą dzielącą najlepszych od reszty”. Innymi słowy: nie chodzi o to, kto ma rację. Chodzi o to, kto wygrywa.

Im mniej wiesz, tym lepiej biegasz

Przypadek kenijskich biegaczy każe zakwestionować racjonalne i analityczne podejście Zachodu do kwestii poprawy osiągnięć. Wygląda bowiem na to, że ci, którzy najwięcej wiedzą, nie zawsze wygrywają. W Europie dysponujemy tonami specjalistycznego, naukowego balastu, a tymczasem medale wędrują do Kenijczyków. Być może więc zbyt dużo informacji hamuje potencjał, zamiast go rozwijać?

Wspomniany już w tej książce Colm O’Connell powiedział: „Amerykanie i Europejczycy wszystko analizują. Rozkładają biegacza na czynniki pierwsze. To twój maksymalny pobór tlenu podczas wysiłku, oto rodzaje twoich włókien mięśniowych, tam możesz sprawdzić swój puls, a tak w ogóle to twoja jedna noga jest dłuższa od drugiej. Uważam, że takie »przeanalizowanie« psuje zawodnika. Ja przyjmuję ich takich, jacy są. Jeśli zacznę ich przesadnie uświadamiać, zniszczę ich opartą na instynkcie pasję i wiarę w siebie”.

Nie chcę przez to powiedzieć, że wiedza, informacje i odrobina realistycznego spojrzenia nie przydają się w życiu sportowca. Każdy z walczących o najwyższe cele musi dokonywać racjonalnych wyborów, krytycznie się oceniać i umieć spojrzeć prawdzie w oczy. Zbyt wiele danych potrafi jednak zdusić jego szanse, zawężając wyobrażenie tego, czego może dokonać.

Jak twierdzi Colm O’Connell: „Lekkoatleci źle reagują na zbyt dużo informacji. Musisz przekazywać im absolutne minimum. Jeśli któryś z moich zawodników ma problem, niekoniecznie mu o nim mówię. Zamiast tego sprawiam, żeby trenował w sposób, który go wyeliminuje. Myślenie o kłopotach to ostatnie, co biegacze powinni robić przed ważnymi zawodami. Musisz też pamiętać, że na występ wpływ ma również tak zwany czynnik dobrego samopoczucia”.

Pytanie brzmi, czy ta prostota pracy i minimalny dostęp do informacji są sekretem, którego wielu szuka u kenijskich biegaczy. Nikt nie mówi tam o tym, że wąskie łydki mogą pomóc w osiąganiu sukcesów w bieganiu. Nikt nie dba o pomiary maksymalnego poboru tlenu. Wszyscy przyjmują tam postawę Mosesa Kiptanuiego – obserwują triumfy innych i mówią: jeśli on to potrafi, to i ja.

Wyobraź sobie sukces

Aby rozpalić wiarę w siebie, musisz mieć świadomość, że na ludzki umysł lepiej niż fakty i informacje działają historie i obrazy. O’Connell mówi: „Nie zaczynaj od wiedzy! Ona przyjdzie później, najpierw miej chęć i wyobraźnię”. Jego słowa bliskie są podejściu Alberta Einsteina, który twierdził, że wyobraźnia jest ważniejsza od wiedzy.

Zanim przejdzie się do realizacji celu, należy go sobie zwizualizować. Jedno z najlepszych badań w tej dziedzinie przeprowadził doktor Judd Blaslotto z Uniwersytetu w Chicago. Podzielił drużynę koszykarską na trzy zespoły i zbadał, jak wiele punktów zdobędą, wykonując pewną liczbę rzutów osobistych. Pierwsza grupa miała trenować ten element gry przez godzinę dziennie. Drugą poproszono, aby jedynie wyobrażała sobie, że ćwiczy. Trzecia nie robiła nic. Po miesiącu Blaslotto ponownie przebadał koszykarzy. Zgodnie z przewidywaniami, trzecia grupa nie zrobiła żadnego postępu. Pierwsza ekipa poprawiła skuteczność o 24 procent, a druga – co najbardziej zadziwiające – rzucała o 23 procent lepiej.

Mimo że brzmi to jak mrzonka, podobny efekt można uzyskać też w innych dyscyplinach. W pokrewnym eksperymencie neurobiolog z Harwardu, Alvaro Pascual-Leone, podzielił ochotników na dwie grupy. Członków pierwszej z nich poprosił, żeby grali na pianinie dwie godziny dziennie przez pięć dni w tygodniu. Zauważył, że nawet po tym czasie u badanych powstały nowe obwody nerwowe.

Osoby w drugiej grupie poproszono, aby wyłącznie wyobrażały sobie, że codziennie grają ten sam utwór. Kiedy je przebadano, okazało się, że wizualizowanie gry na pianinie działało na mózg trenującego w ten sam sposób co prawdziwe obcowanie z instrumentem. Po dwóch tygodniach w obu grupach zanotowano podobne postępy.

Badania te pokazują potęgę treningu mentalnego i nade wszystko udowadniają, jak bardzo umysł ogranicza nasze możliwości.

Znaczenie tych czynników doskonale rozumiał Walt Disney, który powiedział kiedyś, że gdyby nie stworzył Disneylandu w swojej głowie, nie powstałby on również na Ziemi. Namalowany ze szczegółami obraz celu pomógł mu pokonywać wszystkie napotykane po drodze przeszkody.

Zdobywca ośmiu złotych medali na olimpiadzie w Pekinie Michael Phelps, również podkreśla rolę wizualizacji w swoim sukcesie: „Zdarzają się noce, kiedy w moim śnie pływam od startu do mety. Bywa też, że wyobrażam sobie dokładnie to, co muszę zrobić podczas wyścigu: wskoczyć do wody, ślizgać się, uderzać w nią, obrócić się, dotknąć ściany, poprawić swój czas i powtórzyć to tyle razy, ile potrzeba”.

W sporcie to zjawisko nazywa się często efektem Bannistera, od nazwiska brytyjskiego doktora, Rogera Bannistera. W 1965 roku został on pierwszym człowiekiem w historii, który przebiegł milę w mniej niż 4 minuty, łamiąc tę granicę o 0,6 sekundy. Do tego czasu panowało przekonanie, że żadnego człowieka nie stać na taki wyczyn. Mówiono nawet, że ciało poddane takiej próbie szybkości i wytrzymałości musiałoby wybuchnąć.

Bardziej zadziwiający od samego rekordu Bannistera był jednak wpływ, jakie to osiągnięcie miało na pozostałych biegaczy. 46 dni po złamaniu magicznej bariery Australijczyk John Landy przebił osiągnięcie czas swojego brytyjskiego kolegi, pokonując milę w 3 minuty i 58 sekund. Nie dokonał tego jednak dzięki fizycznym uwarunkowaniom, lepszej trasie czy wygodniejszym butom. Bariera znajdowała się bowiem w głowach biegaczy, a wyczyn Bannistera pozwolił im uwierzyć, że jej złamanie jest możliwe.

Czterech mistrzów w pół godziny

W kenijskiej Kopalni Talentów niemożliwe nie istnieje. Ludzie żyją tuż obok sąsiadów, kuzynów, wujków czy przyjaciół, którym udało się wybić. Wciąż pamiętam mój pierwszy trening w Kenii – mimo że byłem w dobrej formie, wyprzedzały mnie kolejne grupy biegaczy, i to jakich biegaczy! Najpierw minął mnie złoty medalista olimpijski Asbel Kiprop, a za nim trójka rekordzistek świata: Linet Masai, Mary Keitany i Florence Kiplagat.

Dopiero później zorientowałem się, że tak wygląda każdy poranek w Iten. W trakcie półgodzinnego biegu można najzwyczajniej w świecie spotkać czterech mistrzów świata. Trenują oni ramię w ramię z młodszymi adeptami tego sportu. Wyobraźcie sobie, jakie ma to znaczenie dla tych, którzy też pragną zabłysnąć: każdego dnia biegać u boku najlepszych. Na własne oczy mogą zobaczyć, że nawet mistrzowie cierpią podczas treningów, że nie zawsze są najszybsi i że też są tylko ludźmi. Dzięki nim poznają też z bliska cenę sukcesu.

Właśnie to utwierdziło Mosesa Kiptanuieo w pewności, że może wygrać w Sztokholmie. Ten system dał także wiarę Wilsonowi Kipketerowi, trzykrotnemu mistrzowi świata i byłemu rekordziście w biegu na 800 metrów. Jak mi powiedział: „Byłem uczniem St. Patrick’s High School w Iten i fakt, że złoty medalista olimpijski Peter Rono chodził do tej samej szkoły, zmienił moje podejście. Przecież spał w tym samym budynku, jadł to samo jedzenie i miał tego samego trenera. Pomyślałem: jeśli on się wybił, to i ja mogę”.

Ta zasada nie dotyczy wyłącznie sportu – jej przykłady możemy też łatwo znaleźć w biznesie. Od kiedy Apple wypuściło na rynek iPada, inne firmy zalały sklepy podobnymi produktami. Mimo że już wcześniej dysponowały wszystkim, co potrzebne, aby wykonać podobne urządzenie, dopiero Steve Jobs przetarł ten szlak.

Jeśli realizujesz pewien cel, świadomość, że nie jesteś pierwszy na polu walki, działa uspokajająco i niemal na pewno zwiększy szanse na to, że twój zapał nie zgaśnie.

Plejady gwiazd

O wielu rzeczach mówimy, że są niemożliwe, tylko dlatego, że nie słyszeliśmy, aby ktokolwiek wcześniej ich dokonał. Przekonanie, że czegoś nie da się zrobić, jest najczęstszym powodem spisania projektu na straty lub poddania się. Jaki bowiem sens ma inwestowanie czasu w coś, co jest niewykonalne? Blokadę w głowach ludzi usuwają jednak sukcesy innych. Zrozumienie tego jest kluczowym składnikiem każdej Kopalni Talentów.

Kiedy w 1997 roku Anna Kurnikowa dotarła do półfinału Wimbledonu, w pierwszej dziesiątce kobiecego rankingu nie było żadnej innej Rosjanki. Dwa lata po jej sukcesie było ich już pięć.

Gdy w 1998 roku nagroda dla najlepszej młodej zawodniczki golfowych rozgrywek LPGA Tour trafiła do pochodzącej z Korei Południowej Se Ri Pak, była ona jedyną Koreanką w pierwszej setce rankingu. Dziś, 15 lat później, kraj ten jest ojczyzną aż 35 procent najlepszych golfistek.

W późnych latach 80. w Korei Południowej nie było nawet 200 zawodniczek w wieku od 15 do 18 lat, które potrafiłyby umieścić piłkę w dołku, wykonując mniej uderzeń, niż przewiduje regulamin. Dziś jest ich ponad trzy tysiące, a krajowe rozgrywki masowo produkują przyszłe gwiazdy. Se Ri Pak prawdopodobnie nie przewidywała, jaką pasję rozpali w narodzie jej nagroda. Tymczasem jej przykład zainspirował wiele dziewczynek, które również chciały być najlepsze na świecie i były przekonane, że może im się to udać. Pierwsza dama koreańskiego golfa przetarła więc szlak swoim młodszym siostrom. Reszta jest historią. Od 1998 roku aż dziewięć z 15 tytułów dla najlepszej młodej zawodniczki powędrowało do rodaczek Pak.

Taka eksplozja talentu może wydawać się niezrozumiała, zwłaszcza że we wspomnianych krajach nie dokonano właściwie żadnych zmian. W Rosji grano tymi samymi rakietami. Identyczne były też treningi i korty. W Korei Południowej kije i pola golfowe były do dyspozycji zawodników od lat. Uprawiający tę dyscyplinę nie przeszli też genetycznej rewolucji. Zmiana nastąpiła wyłącznie w nastawieniu zawodników, którzy pojęli, jak wiele mogą osiągnąć. Ruszyli więc do pracy, aby powtórzyć sukcesy sławnych rodaków. Pierwotna umiejętność gry w tenisa czy golfa była w tych ludziach od dawna, ale o ich sukcesie zadecydowała dopiero eksplozja wiary w siebie.

Jak powiedziała mi Mi-Hyun Kim, czołowa golfistka z Korei Południowej: „Zanim Se Ri udało się trafić do rozgrywek LPGA Tour, wszystkie sądziłyśmy, że to coś poza naszym zasięgiem. Kiedy jednak w swoim pierwszym sezonie wygrała dwa duże turnieje, część z nas zaczęła myśleć, czy i my nie mogłybyśmy powtórzyć jej wyczynu”.

Każda Kopalnia Talentów ma jakby własną Se Ri Pak. W Etiopii funkcję tę pełni Abebe Bikila, pierwszy czarnoskóry Afrykanin, który zdobył złoto olimpijskie. W Brazylii idolem i przykładem dla innych został Pelé, a wzorem do naśladowania dla tysięcy Kenijczyków był Kipchoge Keino, który zdobył złoto w biegu na 1500 metrów na igrzyskach w Meksyku. Każdy sportowiec, który przesunął granicę niemożliwego, inspirował tłumy swoich rodaków.

Drogi, którymi kroczyć będą gwiazdy jutra, wydeptują dzisiejsi mistrzowie. Jeżeli na treningu o włos przegrywasz z zawodnikiem, który przebiegł maraton w 2 godziny i 4 minuty lub ustanowił nowy rekord świata, masz prawo sądzić, że również możesz dołączyć do najlepszych.

Podobne zjawisko dotyczy lekkoatletycznego klubu Santa Monica, który wraz ze swoją gwiazdą, Carlem Lewisem, osiągnął w latach 90. minionego wieku dominację w sprincie. W tym okresie klub zrzeszał najszybszych ludzi globu i jeśli któryś z nich wygrywał treningi startowe, mógł przyznać sobie miano najszybszego człowieka na świecie. Przebywanie w takim środowisku sprawia, że zupełnie inaczej zaczynasz myśleć o swoich ograniczeniach. Staranna edukacja i warunki do rozwoju są ważne, ale nic nie jest skuteczniejsze niż podpatrywanie najlepszych.

Granice wytrzymałości

Podczas drugiego dnia w Iten po raz kolejny doświadczyłem typowo kenijskiego patrzenia na rzeczy możliwe i niemożliwe. Zrozumiałem, w jaki sposób takie podejście daje im przewagę nad resztą. Mój budzik zaczyna dzwonić o 5.30 nad ranem. Jestem umówiony na spotkanie przed ośrodkiem treningowym z grupą kenijskich biegaczy. Przecieram oczy i z trudem podnoszę się z łóżka. Staram się zmusić swoje ciało do aktywności, wspominając to, co Moses Kiptanui powiedział mi mojego pierwszego dnia w Kenii: „Odbędziesz na tej czerwonej ziemi treningi, których nigdy nie zapomnisz. Będzie ci ciężko, ale wśród tej wspaniałej przyrody znajdziesz się u boku rekordzistów świata i medalistów olimpijskich”.

20 minut później stoję przed metalową bramą ośrodka, czekając na grupę biegaczy. Krajobraz wokół wypełniają przypominający małe mrówki sportowcy. Iten to jedna wielka farma stworzona przez i dla biegających. Pełna nadziei młodzież przybywa tu, aby trenować wśród najlepszych. Mimo że wszyscy walczą przeciwko wszystkim, w wiosce panuje szczególna atmosfera zgody – nawet na najbiedniejszego czeka tu talerz ugali (potrawa z mąki kukurydzianej) i wolne łóżko.

Grupa, do której mam dołączyć, nagle wyłania się z półmroku. „Dawaj!”, krzyczy biegacz na czele stawki. Dołączam do tych, którzy są z tyłu. Wszyscy biegający z tego rejonu trenują w podobny sposób. Zazwyczaj odbywają trzy treningi dziennie: poranny, o 6.00 nad ranem, kolejny o 10.00 i ostatni, późnym popołudniem. Co wtorek kilkuset biegaczy w różnym wieku zbiera się

Biegacze z Afryki Wschodniej przesuwają granice swojej wytrzymałości fizycznej i mentalnej

na jedynej bieżni w Iten, przypominającą raczej 400-metrową podziurawioną drogę niż trasę, na której można odbyć trening. To jednak właśnie tutaj Kenijczycy biegają słynne odcinki interwałowe. Podczas tych zawodów wielu biegaczom zdarza się wymiotować z wysiłku. Zazwyczaj jednak podnoszą się i walczą dalej. Jak mówi Toby Tanser: „Widzę tu zawodników cierpiących do stopnia, którego nie wyobrażam sobie na Zachodzie. Podczas biegu ciało poddaje się nadludzkiemu wysiłkowi. Ból staje się uzasadnieniem sukcesu”.

Gdy wiesz zbyt dużo

Od trzech kwadransów przemierzamy biegiem wiejskie okolice. Słońce pada na nas wprost z bezchmurnego nieba. Grupa, w której się poruszam, wyraźnie przyspieszyła i ta zmiana tempa wpędza mnie w tarapaty. Czuję łomoczące serce, w powietrzu zawierającym mniej tlenu trudniej mi złapać oddech. Mimo że – ze względu na mnie – tempo nie jest mordercze, pięć minut później muszę się poddać. Gdy zdruzgotany wracałem do bazy, moi biegowi towarzysze żwawo znikali za horyzontem. Były rekordzista świata w maratonie, Kenijczyk Paul Tergat, zapytany, dlaczego jego rodacy zdominowali długodystansowe biegi na całym świecie, odpowiedział: „Potrenuj z nami, a będziesz wiedział dlaczego”. Miał rację.

W Iten absolutnie nikt nie biega z pulsometrem. Podczas mojego pobytu widziałem to urządzenie tylko raz – gdy rozebrane na części służyło jako linka do suszenia prania. Colm O’Connell uśmiecha się, gdy przyznaję mu, że jestem zadziwiony brakiem pomocy technicznych, na Zachodzie uważanych za standard. „15 lat temu dostałem pulsometr od jakichś szwedzkich naukowców. Wciąż mam go w pudełku w pokoju. Tutaj nikt nie potrzebuje takich urządzeń, by stwierdzić, że nie ma już sił biec dalej”, podkreśla.

Używanie komputerów w celach treningowych jest dziś w świecie zachodnim powszechną praktyką. Dane, które zarejestrowały u biegaczy ich zegarki, wysyłane są do analizy. Kenijczycy pracują w znacznie prostszy sposób. Nikt nie pozwala tu na to, aby pulsometr dyktował intensywność treningu lub wyznaczał fizyczne ograniczenia. Toby Tanser tłumaczy: „Naukowcy zawsze będą twierdzić, że Kenijczycy – jeśli tylko biegaliby zgodnie z ich metodami – byliby jeszcze szybsi. Gdyby Martin Lel, który trzy razy wygrał maraton w Londynie i dwa razy triumfował w nowojorskim, urodził się w Stanach Zjednoczonych, od razu wysłano by go na siłownię. Tubylcy nie przepadają jednak za techniką. Bazują na swoim instynkcie i naturalnej wiedzy o bieganiu. Nie znając terminów takich jak VO_2max, kwas mlekowy czy anatomia, wiedzą mnóstwo o możliwościach swojego organizmu”.

Chwila prawdy

Zadziwiające, ale najbardziej przekonujące wytłumaczenie wpływu irracjonalnej kenijskiej wiary w siebie na zwycięstwa tej nacji można znaleźć w poważnych źródłach naukowych. Badania na ten temat przeprowadził Tim Noakes – profesor nauk sportowych z Republiki Południowej Afryki.

Jego zainteresowanie bieganiem sięga czasów, gdy był 20-latkiem. Dziś ma już na koncie ponad 70 ukończonych maratonów i ultramaratonów. Jest autorem książki Lore of Running oraz twórcą Modelu Centralnego Zarządcy (ang. Central Governor Model). Zakłada on, że to nie ciało – jak powszechnie uważano – lecz mózg jest jednostką odpowiedzialną za to, jak szybko, długo i ciężko mogą trenować ludzie.

Biegnąc 1000 metrów z całych sił, w pewnym momencie zaczniesz odczuwać zmęczenie. Według Noakesa to poczucie nie ma swojego źródła w mięśniach, ale w umyśle. Dba on bowiem o to, abyś nie przekroczył linii mety wykończony lub kontuzjowany, a powstrzymując cię przed nadmiernym wysiłkiem, chroni też siebie. Właśnie z powodu tego mechanizmu zazwyczaj nie biegamy do zupełnej utraty sił. Innymi słowy: jeśli wydaje ci się, że jesteś już u kresu wyczerpania, na dobrą sprawę nie zbliżyłeś się nawet do swojej granicy wytrzymałości. Tim Noakes mówi: „Nie postrzegam zmęczenia jako zjawiska fizycznego, to dla mnie uczucie. Musisz zrozumieć, że jakkolwiek źle się czujesz, tak naprawdę to umysł wysyła ci fałszywe sygnały, aby się upewnić, że nic ci się nie stanie. Zawsze możesz zwiększyć obroty”.

Noakes uważa, że poddanie się zmęczeniu niczym nie różni się od porażki. To, co my nazywamy poczuciem wyczerpania, on określa mianem odpuszczenia. „Mogę pokazać ci nagrania z wielu biegów, w których o złotym i srebrnym medalu decydowały centymetry. W tych sytuacjach drugi zawodnik po prostu wybrał, że przegra, wolał przybiec drugi. Nie chodzi o to, że nie miał już więcej sił. Po prostu nie udało mu się ich użyć. Mózg odmówił mu współpracy, bo biegacz nie był w stanie przekonać samego siebie, że warto uruchomić ukryte pokłady energii. Zaakceptował drugą pozycję”.

Naukowa rewolucja u bram

Teorię Noakesa, mówiącą, że nie mięśnie, ale głowa decyduje o wynikach, potwierdzają też najnowsze odkrycia naukowe. W badaniu opublikowanym w 2011 roku w „European Journal of Applied Physiology” fizjolog sportu z walijskiego Uniwersytetu Bangor Samuele Marcora zaprosiła dziesięciu czołowych zawodników rugby do wykonania trzech prostych ćwiczeń. Najpierw polecono im, aby przez pięć sekund z całych sił pedałowali na rowerze stacjonarnym. Podczas eksperymentu mierzono ich maksymalną siłę.

Po chwili odpoczynku mieli ponowić to ćwiczenie, pedałując tak długo, jak to możliwe, z intensywnością odpowiadającą 90 procentom ich maksymalnego poboru tlenu podczas wysiłku – VO_2max. Na tych, którzy wypadną w badaniu najlepiej, czekały nagrody pieniężne. Aby wzmocnić rywalizację i upewnić się, że wszyscy rugbyści dadzą z siebie wszystko, badaczka informowała ich na bieżąco o wynikach. Po tym etapie zawodnicy zostali poproszeni o określenie swojego współczynnika zmęczenia w skali od sześciu do 20 punktów (20 oznaczało kompletne wyczerpanie). Średnia wyników wyniosła 19,6.

Zaraz po ukończeniu „jazdy do utraty tchu”, każdy z rugbystów powtórzył pierwsze, pięciosekundowe badanie mocy. Zgodnie z przewidywaniami wykończeni sportowcy w ostatnim teście zanotowali o blisko 30 procent gorsze wyniki niż w pierwszym eksperymencie, przeprowadzonym na świeżych organizmach. Jednak z drugiej strony okazało się, że w kończącym badanie teście pedałowali trzykrotnie mocniej niż podczas drugiej części, gdzie zafundowano im wysiłek o jednakowej intensywności. Jak więc mogli potroić swoją moc w stanie zupełnego wyczerpania? Jeśli z tego powodu musieli przerwać jazdę do utraty sił, jakim cudem – nie mając ani chwili na odpoczynek – udało im się zanotować tak dobry wynik w ostatnim badaniu?

Jesteś mięczakiem

Odkrycia Marcory stoją w wyraźnej sprzeczności z tradycyjnym sposobem wyjaśniania zjawiska zmęczenia. Dotychczas mówiło się, że spadek produktywności jest rezultatem fizycznego wyczerpania, które powoduje, że mięśnie nieotrzymujące wystarczającej ilości tlenu wytwarzają kwas mlekowy i wskutek tego się męczą.

Na podstawie tej teorii wymyślono wiele metod poprawy skuteczności treningu – od pulsometrów, spożywania węglowodanów w celu zwiększenia ilości glikogenu w zmęczonych mięśniach, po doping krwi, dzięki któremu do wyczerpanych partii ciała może docierać więcej tlenu. Jeśli jednak bariera ograniczająca nasze wyniki tkwiłaby w ciele, zupełnie wyczerpani zawodnicy rugby nie zdołaliby potroić swojej mocy. Nie byłoby ich stać na ten ostatni podryg.

Badania Marcory dały początek nowemu, rewolucyjnemu spojrzeniu na zmęczenie. Przekonały, że prawdziwą jego przyczyną jest to, jak postrzegamy wysiłek. W rzeczywistości ludzie poddają się, zanim osiągną swój absolutny limit. Zawodnicy rugby z pewnością nie sądzili jednak, że przerwali badanie na własne życzenie. Zmagając się z wyczerpaniem, nie mogąc utrzymać dłużej wyznaczonego tempa, czuli, że ich ciała mają dość. W rzeczywistości jednak poddały się ich mózgi. Następnym razem, gdy poczujesz, że osiągnąłeś już kres swoich możliwości, zatrzymaj się i zadaj sobie pytanie, czy aby na pewno.

Ból jest wyzwaniem

Teoria mówiąca, że granice wytycza nie ciało, lecz mózg, czyni pewność siebie i twardy charakter jeszcze ważniejszymi składnikami sukcesu. Pomaga ona również w wyjaśnieniu, dlaczego fizjologowie sportu nie potrafili dotychczas odkryć przyczyny osiągania diametralnie innych wyników przez dwóch fizycznie podobnych lekkoatletów. Wszyscy mają na przykład wysokie VO_2max czy podobne wskaźniki ekonomii biegu (poziom poboru tlenu przy określonej intensywności wysiłku). Nie można wskazać różnic pomiędzy ich wynikami wyłącznie na podstawie fizycznych obserwacji. Decydujące o sukcesie różnice prawdopodobnie kryją się więc w psychice sportowców.

Samuele Marcora przeprowadziła również u lekkoatletów test, który miał zbadać, w jaki sposób postrzegają swoje możliwości. Psychologowie nazywają tę cechę poczuciem własnej skuteczności. Badanie pokazało, że poziom wiary w siebie przypomina samospełniającą się przepowiednię. Ci, którzy wierzą, że stać ich na więcej, zazwyczaj istotnie mogą zajść dalej.

To każe nam przywołać przypadek Kenijczyków oraz ich irracjonalne podejście do treningu. Jak wyjasnia Tim Noakes: „Jeśli przyjrzałbyś się im, zauważyłbyś, że mają inne podejście do bólu i trenują wyjątkowo ciężko. Gdy czują dyskomfort, traktują go jak wyzwanie”. Trzykrotny mistrz świata w maratonie Paul Tergat powiedział mi coś podobnego: „Intensywny trening polega na zadawaniu sobie pytania, czy mogę dać z siebie więcej. Odpowiedź zazwyczaj brzmi: tak”.

W pogoni za antylopą

Za każdym razem, gdy pytam europejskich lekkoatletów o ich doświadczenia z Iten, natrafiam na zrezygnowane spojrzenia. Słyszę: „Oni zasuwają bez końca”.

Na dźwięk samej nazwy koszmarnie wyczerpujących biegów interwałowych, jakie uprawia się w tej kenijskiej okolicy, w oczach zachodnich sportowców pojawia się strach. Gdy Amerykanie i Europejczycy przychodzą na zajęcia, często pytają: „Ile interwałów zrobimy dzisiaj?”. Takich pytań nie zadaje żaden Kenijczyk. Nikt nie wie, ile będzie dziś biegać, i nikt nie pyta również, ile zostało do końca. Bywa, że trenują, aż padną z wysiłku i zaczną wymiotować w pobliskim rowie. Zawsze jednak wstają i ruszają dalej.

Kolejnym przykładem na to, że Kenijczycy nie znają słowa „niemożliwe”, jest gra zwana „złap impalę”. To jedna z wielu metod treningu, popularna zwłaszcza wśród członków plemienia Nandi.

Nazwa pochodzi od niezwykle szybkiego gatunku antylopy, która jednak nie potrafi zbyt długo utrzymywać tempa biegu. Goniona, będzie musiała się zatrzymać, aby odpocząć. Jeśli jednak znajdziesz się zbyt blisko, znowu ruszy do ucieczki. Taka pogoń może trwać nawet 40 kilometrów. Potem impala jest już bardzo zmęczona i jeśli biegacz wciąż dysponuje szybkością i wytrzymałością, może zbliżyć się na odległość, z której zdoła uderzyć zwierzę w zad. Dla Kenijczyków „złap impalę” jest najwyższym testem męstwa. Zdobywca olimpijskiego złota w biegu na 800 metrów Mark Coty powiedział: „Gdy wróciłem do kraju, bardziej szanowano mnie nie z powodu medalu, ale ponieważ umiałem dopaść impalę”. Wielu z nas z góry odrzuciłoby pomysł, że jakikolwiek biegacz byłby w stanie dogonić dzikie zwierzę, zwłaszcza tak szybkie jak ten gatunek antylopy. Kenijczycy wydają się jednak nie przejmować oczywistymi dla wielu ograniczeniami, dokonując w ten sposób niemożliwego.

Żadnych granic

Siłę pozytywnego myślenia, która pomaga Kenijczykom pokonywać trudności, można wykorzystać nie tylko w świecie sportu. Głównym powodem, dla którego ludzie nie osiągają sukcesu, jest fakt, że postrzegają pewne cele jako niewykonalne. Przekonują siebie, że nie mają odpowiednich umiejętności, wykształcenia, że koniunktura na rynku im nie sprzyja, że nie mają pieniędzy, możliwości, nie żyją we właściwym miejscu lub nie udało im się już wcześniej – to długa lista wymówek, którymi można uzasadnić niepodjęcie próby lub robienie czegoś na pół gwizdka. Szukanie alibi czyni nas mięczakami.

Ten proces zaczyna się bardzo wcześnie. Od najmłodszych lat czerpiemy wzorce, pomysły i przekonania z otaczającego nas świata. Rodzice, przyjaciele czy nauczyciele – wszyscy próbują nam sprzedać własną wersję prawdy. Ta, którą świadomie lub nieświadomie zaakceptujemy, definiuje nasze pojęcie tego, co jest możliwe. Problem tkwi jednak w tym, że wielu ludzi akceptuje prawdę, która zamiast stwarzać nowe szanse w życiu, ogranicza te istniejące. Bardzo trudno jest tego uniknąć.

Od chwili, gdy wystawimy stopę z łóżka, do momentu, gdy pójdziemy spać, jesteśmy bombardowani wiadomościami, które sprawiają, że czujemy się ograniczeni. Media zalewają nas przybijającymi informacjami o globalnym kryzysie czy wiszącym nad światem zagrożeniu recesją. Jeśli wmówi się nam, że znajdujemy się w środowisku, w którym nie sposób odnieść sukces, najprawdopodobniej rzeczywiście nic się nam nie uda. Spójrzcie tylko na broniącą się przed bankructwem Grecję. Bez cienia wątpliwości, ten kraj znajduje się zarówno w poważnym kryzysie ekonomicznym, jak i psychologicznym. Grecy każdego dnia słyszą mnóstwo negatywnych informacji, mimo że w kraju istnieją też firmy odnoszące sukcesy, które mogą służyć jako budujące przykłady walki z kryzysem. Ta atmosfera dławi w zarodku jakiekolwiek przejawy inicjatywy, złe wieści błyskawicznie zmieniają się w samospełniającą się przepowiednię.

Wszyscy możemy stać się mięczakami – każdy, kto chce osiągać wspaniałe wyniki, powinien być świadom tego zagrożenia. Ludzką wyobraźnię i pasję może zahamować właśnie podświadome wpajanie ograniczeń oraz nadmierna liczba przygnębiających informacji. W efekcie możemy zostać uwięzieni w stanowczo za ciasnym pudełku, które przygotowali dla nas inni.

Mamy z tym do czynienia wszędzie, a zwłaszcza w systemie edukacji. Jak powiedział kiedyś światowej sławy ekspert od kreatywności Ken Robinson: „W procesie edukacji oduczamy ludzi kreatywności”.

Uczy się nas marzyć o małych rzeczach. Takie podejście zakłada jednak strach. Ogranicza naszą wyobraźnię, zapobiega ustanawianiu nowych standardów czy nauce nowych umiejętności. Wystarczy jednak tylko pomyśleć o wszystkich dziełach sztuki, których jeszcze nie widzieliśmy, pracach, które nie zostały jeszcze wymyślone, czy rekordach, których jeszcze nie pobito.

Zmierzam do tego, że jeśli kultura stanie się usiana regulacjami, przeładowana informacjami i do bólu realistyczna, istnieje ryzyko, że stracimy irracjonalny optymizm niezbędny do osiągania rzeczy wielkich. Wraz z nabieraniem doświadczenia i wiedzy tracimy naiwność. To niekoniecznie pozytywna rzecz, ponieważ właśnie tę cechę przejawiają przedsiębiorcy, liderzy, architekci, artyści czy lekkoatleci, którzy – czasem dosłownie – wybijają się wyżej od reszty. Wspaniale ujął to Colm O’Connell: „Gdy jesteś młody, biegasz sercem. Starzejąc się, zaczynasz włączać do tego głowę, zastanawiać się, czy tempo nie jest za szybkie lub czy nie odniesiesz kontuzji. Jako dzieciak po prostu wychodzisz i to robisz. Moim zadaniem jest utrzymanie tego instynktu u zawodników, gdy się starzeją”.

Każda organizacja czy kultura, która zamierza ustanowić nowe standardy, musi pobudzać naiwność i umiejętność myślenia bez ograniczeń. Aby dokonywać niesamowitych rzeczy, wiara ludzi nie może wynikać z faktów – częściej ma swoje źródło w sprzeciwie wobec nich. Profesor Keith Simonton z Uniwersytetu Kalifornijskiego odkrył, że jest to powszechna cecha u ludzi osiągających sukcesy. Jak mówi: „Naprawdę wierzą, że w ostateczności wygrają. Będą więc iść naprzód, dzwonić, pisać listy, robić wszystko to, czego potrzeba. Do skutku”.

Zawsze znajdziesz sto przyczyn, dla których coś nie jest możliwe, ale też co najmniej jeden dobry dowód na to, że można tego dokonać. Właśnie dlatego uważam, że przykład kenijskich biegaczy może nauczyć nas więcej niż zachodnie laboratoria. Iten to kraina, gdzie nigdy nie usłyszysz, że coś nie jest możliwe. Jest tam miejsce na wielkie marzenia.

Pamiętaj tylko, że marzyciele nie mają specjalnych genów – są po prostu zdeterminowani w realizowaniu nawet najbardziej nierealnych celów. Jeśli bowiem udało się kuzynowi Richardowi, uda się i mnie.

Zapamiętaj
Wiara

1. Wyobraźnia jest ważniejsza od wiedzy. Coś, czego nie potrafisz sobie wyobrazić, nigdy się nie wydarzy. Każdy, kto aspiruje do bicia rekordów i przekraczania granic, musi mieć przed oczami jasny obraz tego, co chce osiągnąć.

2. Zbyt dużo informacji i wiedzy może ograniczyć potencjał i zdusić wiarę w siebie. Najlepsi zawodnicy muszą wiedzieć tylko to, co jest im naprawdę potrzebne.

3. W wierze nie chodzi o to, by mieć rację. Chodzi o wygrywanie. Najlepszych od maruderów często różni umiejętność zaufania rzeczom na pierwszy rzut oka nierealnym, ale ogromnie motywującym.

4. Bądź rozsądny i nierozsądny zarazem. Każda organizacja pragnąca wejść na szczyt musi pielęgnować zdolność myślenia o wielkich celach i stymulować naiwność.

5.

Sukces rodzi się w głowie

Talent ma to do siebie, że czasem przeszkadza w odnoszeniu sukcesów. Często ludzie triumfują pomimo uzdolnień, a nie dzięki nim.

Won Park, trener golfa w południowokoreańskiej Kopalni Talentów

Moja taksówka przekracza bramy Uniwersytetu Technologicznego w Kingston. Przyjechaliśmy bardzo wcześnie. Ryk silników samochodowych i rytmy muzyki reggae wypełnią to miejsce dopiero za kilka godzin, gdy pojawią się studenci. Teraz, gdy snujemy się po opustoszałym kampusie, drogę oświetla nam lewy, jedyny działający reflektor taksówki.

Kierowca podjeżdża pod zardzewiałe ogrodzenie otaczające pole trawy. „To tutaj”, mówi, wykonując gest głową i wyciągając dłoń po pieniądze.

Zastanawiam się, czy aby na pewno dobrze trafiłem. Wahając się, płacę i wysiadam z samochodu. Przyjechałem zobaczyć MVP Track and Field – najbardziej utytułowany lekkoatletyczny klub świata. Powiedziano mi, że jego zawodnicy trenują właśnie tu, na terenie uniwersytetu. Nie widzę jednak bieżni, nie dostrzegam też żadnego oświetlenia. Dopiero gdy znacznie zbliżyłem się do płotu, a moje oczy przystosowały się do ciemności, zauważyłem na trawie około 40 lekkoatletów.

Można by sądzić, że klub wydający na świat sportowców bijących rekord za rekordem, ma do swojej dyspozycji najnowocześniejszy sprzęt. Na próżno jednak szukać tu nowatorskich urządzeń, brakuje centrum fitnessu, a nawet lekkoatletycznej bieżni. Trenujący w tym miejscu medaliści olimpijscy mogą korzystać ze stosu pachołków, stopera, kilku zardzewiałych ciężarów i zaniedbanego, 400-metrowego toru.

Słynna trawiasta bieżnia w klubie MVP

Stephen Francis wraz ze sztabem podczas pierwszego treningu tego dnia

Założyciel klubu Stephen Francis ani myśli o zmianie tego stanu rzeczy. „Miejsce, gdzie szkoli się mistrzów, nie powinno rozpieszczać, tylko zachęcać do ciężkiej pracy. Ma pokazywać ludziom, że droga do sukcesu jest długa i niewygodna”.

Komfort nie wychowa zwycięzców

Idea, zgodnie z którą Francis prowadzi klub MVP, stawia pod znakiem zapytania zachodnie spojrzenie na proces szkolenia przyszłych gwiazd. Zakłada ono, że równo przycięte trawniki, najnowsza technika i wygodne otoczenie są niezbędne do osiągnięcia sukcesu. Analogicznie – ćwiczenie na wysłużonych i zatłoczonych obiektach treningowych często jest idealną wymówką dla braku wyników.

Przykładem europejskiego podejścia do pracy z talentem jest słynna akademia klubu piłkarskiego Chelsea Londyn. Na tę nowoczesną bazę treningową wybudowaną na przedmieściach stolicy Wielkiej Brytanii wydano niemal 100 milionów funtów. Wykwalifikowany zespół przeczesywał Europę w poszukiwaniu utalentowanych graczy w wieku od 12 do 18 lat i wydawał na nich miliony. Młodych adeptów futbolu na zajęcia dowożą taksówki, a posiłki między treningami serwuje im zdobywca trzech gwiazdek Michelina. Podczas zagranicznych zgrupowań nocują w luksusowych hotelach. Stosowana przez Chelsea strategia rozwoju talentu przyniosła jednak jak dotąd efekty równie ubogie jak krajobraz w rodzinnych stronach rosyjskiego właściciela klubu, Romana Abramowicza. Żaden z wychowanków akademii nie przebił się na stałe do pierwszego zespołu. Ostatnim piłkarzem, który trafił do wyjściowej jedenastki londyńczyków z grup młodzieżowych, był John Terry, który swój profesjonalny kontrakt z klubem podpisał w 1997 roku. Działo się to jednak aż sześć lat przed nadejściem ery Abramowicza. Rosyjski multimilioner mógł więc równie dobrze przegrywać swój majątek w kasynach – uzyskałby ten sam efekt.

Przesadny nacisk na komfort i rozmaite udogodnienia nie występuje jednak wyłącznie w sporcie. W świecie biznesu firmy wydają fortuny na zmianę lokalizacji biur, mimo badań dowodzących, że takie roszady nie powodują wzrostu produktywności, a pracownicy po prostu zabierają problemy ze sobą. Inne firmy wysyłają najbardziej utalentowanych pracowników do luksusowych hoteli spa, pozwalając im popaść w samozadowolenie.

Czy istnieje jakikolwiek dowód na to, że lepiej rozwijamy się w nowoczesnych biurach czy trenując na sprzęcie nowej generacji? A może rację ma nalegający na skromne warunki Stephen Francis? Być może luksus w miejscu pracy budzi w ludziach zgubne poczucie, że już coś osiągnęli. Tego rodzaju samozadowolenia powinni się wystrzegać wszyscy walczący o najlepsze wyniki.

Jak mówi trener klubu MVP: „Nie sądzę, żeby zrozumiano tę zasadę w USA, Australii, Szwecji, Anglii i wielu innych krajach. Budując wielkie, nowoczesne centra treningowe, ułatwia się lekkoatletom życie, jak tylko to możliwe. To niewłaściwe podejście. Sportowcy muszą udowadniać, że są nastawieni na sukces tak bardzo, że nie skuszą ich lepsze, komfortowe warunki”.

Francis, mówiąc takie rzeczy, sprawiać wrażenie tyrana aplikującego swoim podopiecznym bezsensowne ćwiczenia fizyczne tylko po to, aby złamać ich psychikę. Za jego prowokacyjnymi słowami kryje się jednak przemyślana strategia rozpoznawania motywacji na podstawie obserwacji ludzkich działań. Spartańskie warunki umożliwiają trenerowi klubu MVP rozpoznanie cech niewidocznych na papierze lub podczas rozmowy. Zapuszczony ośrodek treningowy pomaga Francisowi znaleźć prawdziwą odpowiedź na pytania: dlaczego tu przyjechałeś? Jak bardzo ci zależy? Ile jesteś gotów dać i poświęcić? Innymi słowy, czy naprawdę tego chcesz?

Zardzewiała siłownia w klubie MVP

Baza treningowa klubu MVP

Francis opowiada: „Utrzymując skromne wyposażenie treningowe, sprawiam, że zawodnicy są skupieni na tym, na czym naprawdę powinni. W ten sposób odrzucam też potencjalnie dobrych sprinterów, których pociągają nowoczesne urządzenia i komfort, a nie chęć ciągłego rozwoju”.

Trener chce wpoić swoim zawodnikom jasny przekaz: sukces rodzi się w głowie, nie na nowoczesnych bieżniach.

Cudowne dziecko

Stoję na skraju sztucznego boiska w północnej Danii. Jest dojmująco chłodny listopadowy wieczór. Tydzień temu wróciłem z Jamajki. Przyjechałem obejrzeć tu zupełnie zwyczajny pojedynek pomiędzy rezerwami dwóch duńskich drużyn. Na trybunach znalazło się jedynie 15 kibiców, których nie odstraszyła pogoda i fakt, że po murawie będą biegać przeciętni zawodnicy. Wśród piłkarzy znajdują się ci, którzy mają poważne zaległości w treningu meczowym, kilku starających się zabłysnąć młodzieżowców i paru graczy, których należy sprawdzić w spotkaniu o niewielką stawkę. Ja jestem tu po to, aby zobaczyć na własne oczy 22-letniego Amerykanina Freddy’ego Adu, który znalazł się na testach w słabiutkim klubie ligi duńskiej – Randers FC. Ten czarnoskóry napastnik rozgrzewa się dziesięć metrów ode mnie. Zastanawiam się, o czym myśli. Czy próbuje zmotywować się do gry w tych niezachęcających warunkach? Zastanawia się, dlaczego na trybunach nie ma tłumów? A może wraca wspomnieniami do czasów, gdy wszystkie wielkie kluby świata padały przed nim na kolana, prosząc o podpis na kontrakcie?

Dziewięć lat temu, jako zaledwie 12-latek, był głównym gościem w amerykańskim talk show Davida Lettermana. Musiało to być dla niego kolosalne przeżycie, ale Freddy – którego prowadzący program okrzyknął nowym Pelé – siedział przed kamerami z szerokim, ujmującym uśmiechem.

Powitajcie nową gwiazdę

Freddy Adu urodził się 2 czerwca 1989 roku w Ghanie. Swoją przygodę z futbolem rozpoczął w tłocznym, portowym miasteczku Tema u wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, gdzie jako bosonogi chłopiec uganiał się za piłką na ulicach. Gdy miał osiem lat, jego rodzina wygrała loterię wizową i przeniosła się do Stanów Zjednoczonych.

Adu i jego bliscy zamieszkali w okolicach Waszyngtonu, ale ich życie nie należało do najłatwiejszych. Krótko po przyjeździe do nowego kraju ojciec piłkarza porzucił rodzinę i ciężar utrzymania domu spoczął na matce, Emily, która musiała pracować na kilka etatów. Gdy jednak dziesięcioletni Freddy zaliczył udany występ na włoskim turnieju do lat 14, wszyscy zaczęli dostrzegać jego talent. Uznano go za najlepszego zawodnika imprezy, a w jego waszyngtońskim domu rozdzwoniły się telefony. „Nowy Pelé” znalazł się na celowniku wielu agentów, klubów i trenerów. Amerykański kanał sportowym ESPN mówił o nim na okrągło.

Przewidywano, że gracz takiego formatu zostanie powołany do kadry USA na mundial w 2006 roku, mimo że będzie miał zaledwie 17 lat. W tym samym wieku w finałach mistrzostw świata zadebiutował w 1958 roku słynny Pelé. Nawet trener pierwszej reprezentacji, Bruce Arena, mówiąc o nim, rozpływał się w zachwytach: „To najbardziej utalentowany piłkarz swojego pokolenia”. Zainteresowanie Freddym pojawiło się także po drugiej stronie Atlantyku. Jeden z najsłynniejszych włoskich klubów, Inter Mediolan, złożył za nastolatka ofertę opiewającą na 750 tysięcy dolarów. Zawodnik i jego matka odrzucili jednak propozycję. Sir Alex Ferguson przyznawał później, że Manchester United również próbował pozyskać tego chłopca.

Do listy pochlebców dołączyły koncerny Nike i Pepsi, oferując 12-latkowi milionowe kontrakty reklamowe. W swoim pierwszym spocie promocyjnym Freddy wystąpił u boku wielkiego Pelé. W końcowej części klipu legenda futbolu spogląda swemu uczniowi w oczy i mówi: „Słuchaj no, twoje umiejętności gry w piłkę to dar od Boga”.

Pogromca rekordów

Nikt nie był więc zaskoczony, gdy 14-letni Adu został najmłodszym sportowcem w historii USA, który podpisał zawodowy kontrakt. Na jego mocy miał otrzymywać pół miliona dolarów rocznie. 12 miesięcy wcześniej, zaledwie trzy tygodnie po tym, gdy został obywatelem Stanów Zjednoczonych, zadebiutował w tamtejszej kadrze do lat 17.

Bił rekord za rekordem. 3 kwietnia 2004 roku został najmłodszym zawodnikiem, który wystąpił w amerykańskiej lidze Major League Soccer. Dwa tygodnie później trafił na karty historii jako najmłodszy strzelec gola w tych rozgrywkach. Wszystko wskazywało na to, że na oczach świata rodzi się nowa legenda. Sam Adu mówił podekscytowany: „Wyobrażam sobie, że gram w kadrze Stanów Zjednoczonych w finale mundialu. Naszym rywalem jest wielki faworyt, ale ku zaskoczeniu wszystkich wygrywamy. Pewnego dnia, gdy będę unosił puchar za zdobycie mistrzostwa świata, ktoś przyjdzie i zrobi mi zdjęcie. To będzie wspaniałe!”.

Jak mogliśmy się aż tak pomylić?

To, dlaczego Adu znajduje się dziś na dalekich peryferiach wielkiego futbolu, jest co najmniej zastanawiające, zwłaszcza jeśli wziąć pod uwagę wróżoną mu przed laty karierę. Czemu nie czaruje swoimi umiejętnościami kibiców na najsłynniejszych stadionach świata? Trener amerykańskiej reprezentacji nawet nie rozważał jego kandydatury podczas wysyłania powołań na mundial w 2010 roku.

Tak naprawdę Freddy Adu zawiódł. Potężnie. Przebieg jego kariery z niedowierzaniem obserwował cały świat z sir Alexem Fergusonem, Pelé i firmą Nike na czele. W trakcie dwóch sezonów spędzonych w Benfice Lizbona i AS Monaco rzadko występował w pierwszym składzie. Potem dwukrotnie wypożyczano go do nic nieznaczących klubów z drugiej ligi tureckiej i greckiej. Nie przebił się nawet tam. Nie zrobił też wrażenia na sztabie szkoleniowym duńskiego Randers FC i dwa miesiące po meczu, w którym go oglądałem, wrócił do zespołu Philadelphia Union, z którego wyruszył na podbój Europy.

Co poszło nie tak? W jaki sposób Freddy z cudownego dziecka futbolu stał się piłkarskim anonimem? To, że jego rozwój tak gwałtowanie zahamował, wydaje się równie zadziwiające jak liczba trenerów, która tego nie przewidziała.

Rozwiązanie zagadki Freddy’ego Adu możemy znaleźć na Uniwersytecie Stanforda.

Inteligentni kłamcy

Carol Dweck jest psychologiem na tej uczelni. Ponad połowę życia spędziła na badaniu, dlaczego ludzie w różnym stopniu realizują swój potencjał.

W jednym ze swoich najbardziej znanych eksperymentów poprosiła studentów Uniwersytetu w Hongkongu o wykonanie bardzo trudnego zadania. Po jego ukończeniu jedną grupę pochwaliła za włożony wysiłek, a inną za inteligencję. Późniejsze testy przeprowadzone na tej samej grupie badanych pokazały ciekawą zależność.

Osoby, u których doceniono intelekt, stawały się bierne i niechętne wykonywaniu najbardziej wymagających ćwiczeń. Stopniowo pogarszały się też ich wyniki. Te zaś, które pochwalono za podjęty trud, poprawiały swoje rezultaty. Następnie poproszono studentów o napisanie listu do swoich rówieśników z innej uczelni. Mieli w nim opisać swoje wrażenia i doświadczenia dotyczące testów, które na nich przeprowadzono.

Kiedy badaczka uważnie przeczytała korespondencję, odkryła coś zaskakującego. 40 procent uczniów, których chwalono za inteligencję, podawało zawyżone wyniki swoich testów: „Dzięki docenieniu inteligencji zwykłych uczniów zmieniliśmy ich w kłamców”.

W późniejszym eksperymencie Dweck zaproponowała uczniom dodatkowy kurs, który poprawiłby ich zdolności językowe. Można by się spodziewać, że studenci na uczelni takiej jak ta w Hongkongu, gdzie wszystkie zajęcia prowadzi się po angielsku, będą zainteresowani tą propozycją. Okazało się jednak, że większość z grupy „inteligentnych” zdecydowała się odrzucić ofertę. Jak wyjaśnia autorka badań: „Tak bardzo dbali o to, aby wyglądać na mądrych, że zachowywali się głupio. Bo czy istnieje coś głupszego od odmówienia sobie szansy, która może pomóc w późniejszym sukcesie?”.

Ci studenci nie byli znani z naginania faktów. W porównaniu z innymi nie brakowało im też inteligencji czy pewności siebie. To badanie pokazuje jednak, co dzieje się z ludźmi, którzy trafiają do środowiska doceniającego wyłącznie naturalny dar, a nie na przykład poświęcenie. Takie osoby czynią talent swoją jedyną bronią, a gdy nadchodzi kryzys – mają kłopot z jego przezwyciężeniem. Często wolą nawet kłamać, niż zostać zdemaskowane jako jednostki nieuzdolnione.

Ten eksperyment pozwala nam spojrzeć nieco inaczej na tajemnicę porażki Freddy’ego Adu. Gdy był 12-latkiem, Pelé powiedział mu: „Słuchaj no, twoje umiejętności gry w piłkę to dar od Boga”. Chwalono go więc, podobnie jak studentów w eksperymencie doktor Deck, za cechy inne niż wysiłek i ciężka praca. Freddy Adu do dziś może być więc zakładnikiem talentu, który dostrzeżono u niego, gdy miał dziesięć lat.

Problem małych geniuszy

Historia Freddy’ego nie jest wcale niezwykła. To występujące w wielu dziedzinach życia zjawisko jest powszechnie znane jako problem młodych geniuszy – tych, którzy od najmłodszych lat wiodą prym, a często nie osiągają podobnych sukcesów w dorosłym życiu. Jak powiedział były amerykański prezydent, Calvin Coolidge: „Nie ma nic powszechniejszego niż utalentowani ludzie, którym się nie udało”.

Dlaczego jednak młodzi geniusze nie zostają genialnymi dorosłymi? Co sprawia, że świetni 15-latkowie dekadę później nie stają się najlepszymi 25-latkami? Być może zbyt wiele sukcesów we wczesnym wieku to przeszkoda w osiąganiu późniejszych triumfów? Czy zwycięstwa odnoszone w dzieciństwie nie stają się uciążliwym balastem, zamiast nadawać karierom rozpędu?

Problem młodych geniuszy ma swoje źródło w ich sposobie myślenia. Może on bowiem sprzyjać postępom lub hamować wszelką chęć rozwoju. Stephen Francis, Carol Dweck i Freddy Adu mogą posłużyć nam tu jako przykłady.

Francis niezmiennie odmawia pracy z lekkoatletami, których uwielbia się za ich boski talent. Bywa, że selekcji dokonują za trenera warunki klubu MVP, które odstraszają część kandydatów. Jeśli sprinter przedstawia temu szkoleniowcowi swoją karierę jako pasmo bezustannych sukcesów, Francis nabiera podejrzeń co do nastawienia tego zawodnika. Jak sam mówi: „Z mojego doświadczenia wynika, że bardzo trudno jest pracować z osobami, które osiągnęły sukcesy za wcześnie. Po pierwsze, nie są one zbyt otwarte na zmiany. Po drugie, mają kłopoty z utrzymaniem i rozwijaniem motywacji. Czują, jakby zwycięstwa po prostu im się należały”.

Młodzi geniusze wpadają w pułapkę niewłaściwego nastawienia. Nigdy nie musieli ciężko pracować, więc wylewanie potu na treningach przychodzi im z wielkim trudem. Bardzo łatwo też się wypalają. Powróćmy jednak raz jeszcze do eksperymentu doktor Dweck. Pokazał on nie tylko, że pochwalone za inteligencję dzieci zaczęły manipulować faktami. Udowodnił również, że po przyklejeniu im pochlebczej łatki nie były w stanie wykrzesać z siebie motywacji. Myślały: dlaczego miałbym ciężko pracować, skoro mam wrodzony talent?

Do podobnych wniosków doszli badacze w Szwecji, którzy w 1993 roku wzięli pod lupę złotą generację tamtejszych tenisistów, takich jak Mats Wilander, Stefan Edberg, Joakim Nyström, Peter Lundgren i Anders Järryd. Wszyscy oni podążyli śladem wytyczonym przez legendarnego Björna Borga. Trzech z nich w ciągu kilku lat znalazło się na szczycie męskiego rankingu, a łącznie zdobyli dziewięć wielkoszlemowych tytułów. Co ciekawe, badanie pokazało, że za młodu żaden z nich nie należał do ścisłej juniorskiej czołówki. Być może zaliczano ich do grona ponadprzeciętnie uzdolnionych, ale z pewnością nie uważano ich za najlepszych. Okazało się, że fakt, iż jako nastolatkowie zawsze pozostawali w cieniu innych, motywował ich do tego, aby stale poprawiać swoją grę i gonić absolutną czołówkę. Wypracowali coś, co Carol Dweck nazywa „nastawieniem na rozwój” (growth mindset). Nie polega ono na poszukiwaniu poklasku w swoim otoczeniu, lecz na żądzy poprawy swoich umiejętności, codziennym zawieszaniu poprzeczki wyżej. Francis przyznał: „Dotarło do mnie, że kariera sportowców potrwa dłużej, jeśli nie osiągną zbyt wielu sukcesów na przedwczesnym etapie rozwoju. Widywałem już, jak nawet najmniejsze zwycięstwa potrafią wywołać kłopoty z motywacją. W rywalizacji o najwyższe cele różnice pomiędzy zawodnikami są minimalne i jeśli nie chcesz wygrać z całych sił, jesteś bez szans. Ja szukam wyłącznie zawodników, którzy – nawet jeśli nie mają za sobą wielu zwycięstw – są naprawdę głodni sukcesu”.

Mimo że brzmi to paradoksalnie, wygląda na to, że aby wygrywać, trzeba najpierw zaznać goryczy porażki. Colm O’Conell zgadza się z tym twierdzeniem. Jego zdaniem zwycięzca to przegrany, który przeanalizował swoje błędy. Napotykanie przeszkód na początku kariery najprawdopodobniej motywuje wielu ludzi do nieustannej pracy nad sobą, bez oglądania się na wyniki. Najbardziej wytrzymałe rośliny rosną w najtrudniejszych warunkach.

Błędne koło samozadowolenia

Ten sam mechanizm psychologiczny, który zahamował obiecującą karierę Freddy’ego Adu i sprawił, że studenci Uniwersytetu w Hongkongu uzyskiwali w badaniach gorsze wyniki, od lat gnębi też świat biznesu. Sukces wielokrotnie wpędzał przedsiębiorców w samozadowolenie, a ono prowadziło do porażki.

Zaobserwować można to na przykładzie wielkich podupadających monopolistów, którzy zadowolili się posiadaną władzą. Przekonanie, że zmienianie zwycięskiej strategii i filozofii nie jest potrzebne, wpędziło te organizacje w marazm. W tym samym czasie konkurencja, aby zmniejszyć dystans do lidera, musiała postawić na innowacje. Gdy te zabiegi okazały się wystarczająco skuteczne, aby strącić monopolistę z tronu, niedawny król, pozbawiony szerszej wizji i własnej inicjatywy, był skazany na porażkę.

Osiadanie na laurach niemal zawsze wynika z sukcesu, ale nie tego mającego swoje źródło w faktach. Chodzi o subiektywne poczucie wygranej. Profesor John Kotter z Harvard Business School w swojej dającej do myślenia książce A Sense of Urgency pisze: „Sukces niesie za sobą poważne wyzwanie. Wymaga pamiętania o tym, co istotne w realizacji ważniejszych celów, lub tego, co jest niezbędne do podtrzymania dobrych wyników w przyszłości”.

Gdy ludzie lub organizacje osiągają jakieś zwycięstwo, w naturalny sposób przybliża ich ono do stabilizacji i zadowolenia. „To uczucie z największą siłą występuje wtedy, gdy ciężka praca przynosi efekt w postaci zdecydowanego zwycięstwa”, mówi Kotter.

Każdy dyrektor, który chce wypracować dobre wyniki i utrzymać ten trend przez dłuższy czas, powinien zadać sobie pytanie: jak nie zarazić siebie i innych samozadowoleniem i w jaki sposób, odnosząc sukcesy, pozostać skupionym?

Tradycyjny schemat wygląda następująco: koncentracja prowadzi do zwycięstw, a one do osiadania na laurach. Należy jednak zmienić ten stan rzeczy i sprawić, że po kolejnych wygranych będziemy jeszcze bardziej skoncentrowani.

W swojej książce How the Mighty Fall amerykański guru zarządzania Jim Collins opisał przypadki 11 odnoszących sukcesy firm, które zbyt późno zorientowały się, że czeka je bolesny upadek. Samozadowolenie w szeregi organizacji wkrada się podstępem, niczym nowotwór. Collins mówi: „Upadki instytucji przypominały wieloetapową chorobę: trudno wykrywalną, ale też łatwo uleczalną we wczesnym stadium i wyraźnie widoczną i trudną do wyleczenia w późniejszych okresach”.

Najlepszym sposobem na zwalczenie samozadowolenia jest rozpoznanie jego objawów możliwie najwcześniej, zanim stanie się nierozwiązywalnym problemem.

Oto jego cztery najwcześniejsze objawy:

1. Jestem zbyt wielki, by upaść

Zadowoleni z siebie często postrzegają swój sukces nie w kategoriach czegoś, na co zapracowali, ale jako coś „zasłużonego”. Zapominając o powodach, jakie się za nim kryją, traktują swoje powodzenie jak przywilej. Nie dostrzegając tego, do jakiego stopnia ich poprzednie triumfy wynikały ze szczęścia, przypadku czy ciężkiej pracy, są przekonani, że będą odnosić sukcesy niezależnie od tego, co zrobią. Połączenie tych cech tworzy szczególny rodzaj samozadowolenia, które wypaczy każdy potencjał.

Ludzie, u których znajdujemy te cechy, zazwyczaj w pogoni za sukcesem podejmują nieuzasadnione ryzyko. Jim Collins nazywa to niezrównoważonym poszukiwaniem rozwoju. Osiągnięcia budują w nich przekonanie, że mogą chodzić po wodzie, są nieśmiertelni, zbyt wielcy, by upaść.

2. Winny? Na pewno nie ja

Ludzie, którzy popadają w samozadowolenie, mają tendencję do przypisywania sobie zasług, gdy wszystko idzie zgodnie z planem, i szukania winnych wtedy, gdy nadchodzi kryzys. Jim Collins, odróżniając liderów od tych, którzy tylko są u władzy, pisze: „Ci pierwsi lekceważą negatywne dane, rozdymają pozytywne i szukają dobrych stron nawet w dwuznacznych komunikatach. Drudzy, zamiast wziąć odpowiedzialność za wyniki, zwalają winę na innych”.

W ten sam sposób postępowali studenci z eksperymentu Carol Dweck, którzy kłamali na temat własnych wyników, aby podtrzymać swój pozytywny wizerunek w oczach innych. To typowy przykład ludzi, którzy spoczęli na laurach – ich dobra opinia była dla nich ważniejsza niż praca nad sobą. Wybrali życie we własnej rzeczywistości, często nie akceptując faktów. Woleli kłamać na temat swoich wyników, niż zaryzykować zdemaskowanie braku talentu. Jak pisze Carol Dweck: „Dlaczego marnować czas na udowadnianie swojej wielkości, kiedy można wykorzystać go na robienie postępów? Po co ukrywać swoje wady, zamiast je pokonywać? Czemu nie potraktować wyzwań jako okazji do rozwoju?”.

Biznesmeni, lekkoatletci, muzycy czy studenci wielokrotnie muszą wybierać pomiędzy pozytywnym wizerunkiem a chęcią rozwoju.

To, jak odpowiemy sobie na to pytanie, jest kluczowe w kontekście naszego długofalowego sukcesu.

3. Postawa narcyza

Przywiązywanie przesadnej wagi do własnych osiągnięć w połączeniu z jednoczesnym ignorowaniem rywali jest kolejnym sygnałem alarmowym. Ludzie zaczynają się cieszyć obecnym stanem rzeczy i zaprzestają podejmowania nowych decyzji. Podziwiając swoją wielkość, lekceważą ciężko pracujących rywali.

Ta sama przypadłość dotyczy również biznesu. Zamiast skupiać się na swoich klientach, firmy dochodzą do wniosku, że wszystko wiedzą najlepiej. Pracownicy poświęcają uwagę błahostkom, podczas nieistotnych spotkań rozmawiają o kolorze ścian oraz o tym, czy w firmowej stołówce nie powinno zawisnąć więcej obrazów. Wpadają w sidła sukcesu i przestają martwić się tym, jak podtrzymać dobre wyniki. Następuje wyraźna zmiana nastawienia. Firmy mówią: jesteśmy bogaci, jesteśmy najlepsi. Wyluzujmy się, może skoczmy na lunch? Dobre samopoczucie staje się priorytetem.

4. Mentalny autopilot

Gdy ludzie osiadają na laurach, często przestają szukać nowych wyzwań, nie myślą o tym, w jaki sposób mogliby poprawić swoje umiejętności. Przypominają samolot lecący na autopilocie. Dwaj profesorowie z INSEAD Business School w Paryżu, Luk Van Wassenhove i Kishore Sengupta, nazwali to zjawisko pułapką doświadczenia. Obszerne badania przeprowadzone w rozmaitych branżach wykazały, że wielu ludzi tak naprawdę nigdy nie uczy się wykonywać swoich zadań lepiej. Osoby bez doświadczenia często wcale nie sprawują się w pracy gorzej od bardziej rutynowanych kolegów i koleżanek. W pewnych zawodach ludzka wydajność wręcz obniża się wraz z wiekiem. Udowodniono na przykład, że doświadczeni doktorzy uzyskują w testach z wiedzy medycznej gorsze wyniki niż ich młodsi współpracownicy. Wszystko wskazuje również na to, że lekarze pierwszego kontaktu z biegiem lat coraz słabiej rozpoznają schorzenia na podstawie dźwięków serca i zdjęć rentgenowskich.

To samo dotyczy kierowców. Badania pokazały, że ci z 20-letnim doświadczeniem za kółkiem patrzą w lusterka rzadziej niż ci, którzy dopiero co odebrali prawo jazdy. Później od nich wciskają też hamulec. Dlaczego? Bo prowadzi ich automatyczny pilot.

Powodem pułapki doświadczenia jest niemal zawsze samozadowolenie i poczucie komfortu. Jak piszą Mette Nørgaard i Douglas Conant w książce Touchpoints: „Może od kilku lat pracujesz na stanowisku średniego szczebla. Jesteś dobry w tym, co robisz, cieszysz się szacunkiem. Twój szef nie jest zbyt twardy ani zbyt miękki. Nie oczekuje się od ciebie cudów, ale też nie pozwala się obijać. Taka sytuacja wygląda świetnie, ale czasem ludzie, osiągając zbyt duży komfort, przestają szukać nowych wyzwań i tracą swoje zalety”.

Samozadowolenie wysyła wielu ludzi na umysłową emeryturę. W chwili, gdy przestajesz krytycznie oceniać to, co robisz, nawet największe doświadczenie staje się bezużyteczne. Jeśli wychodzisz do pracy nie po to, aby stać się lepszym, ale po to, by odbębnić swoje obowiązki, z pewnością staniesz się mniej konkurencyjny. Ostrożnie podchodź do deklaracji ludzi, którzy twierdzą, że mają 20-letnie doświadczenie. W rzeczywistości mogą mieć zaledwie rok praktyki, która – z powodu samozadowolenia – od 19 lat jest już bezużyteczna.

Boskie niezadowolenie

Zapobieganie samozadowoleniu jest trudne, ale wykonalne. Jeśli uda ci się odeprzeć atak, czeka cię wspaniała nagroda. Utrzymanie pragnienia rozwoju może przynieść wiele korzyści takim grupom zawodowym jak dyrektorzy, nauczyciele, naukowcy czy artyści. Carol Dweck nazywa to nastawieniem na rozwój, John Kotter – skupieniem, psycholog Ellen Winner – wściekłym dążeniem do postępu, a słynna tancerka i choreografka, Martha Graham – boskim niezadowoleniem. Wszystkie te określenia oznaczają to samo poczucie niezaspokojenia, które będzie motywować do postępu i wyróżni jednostkę na tle innych ludzi.

Właśnie ten niewidoczny gołym okiem czynnik leży u podstaw sukcesu wszystkich sześciu Kopalni. Czuć go w wypełnionej ekscytacją atmosferze południowokoreańskich turniejów golfowych, w intensywności treningów tenisa dla dziewczynek w Moskwie, w agresji, z jaką młodzi biegacze w Bekoji codziennie rano pokonują kolejne kilometry. Wreszcie – w determinacji wymalowanej na twarzach brazylijskich chłopców z faweli São Paulo. To głód zwycięstwa i postępu. Gotowość zrobienia wszystkiego, co potrzeba.

W środowiskach znanych z niezwykle zaciekłej rywalizacji nie ma miejsca na odpuszczanie. W kenijskim Iten codziennie trenuje aż 800 lekkoatletów. Panująca tam walka o czołowe miejsca jest straszliwie zażarta i oznacza, że aby nie odpaść z rywalizacji, codziennie należy być w formie. Wszyscy wiedzą, że nawet krótszy okres słabszych występów może się równać wykluczeniu z walki o medale.

Tak samo powinni działać szefowie, którzy chcą uniknąć samozadowolenia w miejscu pracy. Aby tego dokonać, należy zderzyć pracowników z brutalną rzeczywistością. Personel musi mieć pełną świadomość, że jego ruchy są poddawane ocenie przez klientów, obserwowane przez konkurencję i szczerych do bólu ekspertów.

Ciągła, błyskawiczna ocena

Założyciele Kopalni Talentów dobrze zrozumieli również, jak ważną rolę w utrzymaniu skupienia odgrywa informowanie zawodników o ich postępach. Jedną z rzeczy, która najbardziej zaskoczyła mnie w Kenii, był fakt, że wszyscy trenują tam w grupie. W przeciwieństwie do wielu państw Europy czy USA bieganie nie jest tu sportem indywidualnym. Jak mówi trzykrotny mistrz świata w biegu na 3000 metrów z przeszkodami Moses Kiptanui: „Trenując w pojedynkę, nie dołączysz do światowej elity”.

Jego zdaniem praca w grupie ma wiele zalet. Uważa, że biegając samotnie – bez presji innych osób – nie trenuje się wystarczająco ciężko. Oprócz tego ekipa pomaga przezwyciężać kryzysy formy lub wspinać się na szczyt własnych umiejętności. Przede wszystkim jednak trening z grupą daje błyskawiczną, niezwykle przydatną każdemu zawodnikowi możliwość oceny siebie na tle innych. „To ciągłe porównywanie”, mówi Kiptanui.

W Kopalniach Talentów rozwinął się system oceniania zawodników, który można by przenieść w realia biznesu. Firmy próbujące stworzyć tradycję informowania pracowników o ich postępach popełniają zazwyczaj dwa typowe błędy. Po pierwsze – nie opiniują ich pracy wystarczająco często. W większości firm sprowadza się to do jednej całorocznej oceny. Przy tak niskiej częstotliwości trudno jest stać się lepszym. Wyobraźmy sobie, że Usain Bolt, który musi przemierzyć dystans 100 metrów najszybciej, jak potrafi, opinię swoje szefa słyszy podczas jednego, 45-minutowego spotkania. To byłby absurd.

Drugi błąd polega na otaczaniu się ludźmi, którzy – zamiast pomagać w rozwoju – podbudowują nasze ego. Jeśli naprawdę chcesz poprawić swoje wyniki, musisz zadawać się z osobami, o których wiesz, że powiedzą ci prawdę. Owszem, ich opinia może boleć, ale często to najlepsza rzecz, jaka może ci się przytrafić. Szczera ocena jest jak wchodzenie do wanny wypełnionej gorącą wodą – najpierw sądzimy, że grozi nam oparzenie, a po chwili przyzwyczajamy się i uznajemy, że to da się lubić. W końcu zaczynamy dzięki niej kwitnąć!

Zawsze w drodze do postępu

W tym rozdziale nie apeluję o to, aby firmy wyłączyły ogrzewanie w swoich biurach, pozdejmowały obrazy ze ścian i nadały swoim pomieszczeniom surowszy wygląd. Nie twierdzę też, że nowoczesne akademie sportowe powinny rozebrać swój zaawansowany sprzęt treningowy, przenieść się do rozpadających się hangarów i trenować na nierównych bieżniach. Nie sugeruję, że Roger Federer nie zdobędzie kolejnego Wielkiego Szlema, jeśli będzie nocował w luksusowym hotelu.

Musimy jednak zrozumieć, że kreowanie wielkich mistrzów niekoniecznie wymaga sprzętu światowej klasy. Najlepsi lekkoatleci nie zapracowali na sławę, wysłuchując w cieplarnianych warunkach pochwał na swój temat, a poprzez ambitną walkę o osiągnięcie doskonałości.

Colm O’Connell, którego zawodnicy pobili ponad 25 rekordów świata, mówi: „Przyzwoici lekkoatleci, którzy żyją godnie z uprawiania sportu, nie dołączają do najlepszych z powodu pieniędzy. Wilson Kipketer, były rekordzista świata w biegu na 800 metrów, pracował jak oszalały nawet wtedy, gdy miał na swoim koncie wiele zwycięstw i mnóstwo pieniędzy. Napędzała go ambicja, aby dokonać przełomu w swojej dyscyplinie zarówno w kwestii wyników, jak i stylu. Innym dobrym przykładem jest Haile Gebrselassie, były rekordzista świata w maratonie i zawodnik z największą liczbą zwycięstw w biegach średnio- i długodystansowych. Tacy jak on w kwestii wyników są idealistami”.

Te słowa przypomniały mi rozmowę z Brigitte Foster-Hylton, jamajską rekordzistką świata w biegu na 100 metrów przez płotki, z którą rozmawiałem podczas wizyty w klubie MVP. „Jest tyle rzeczy, które mogę poprawić. Na przykład mam obsesję na punkcie idealnego startu i zamierzam ustanowić czasy, których nikt w przyszłości nie pobije. Pragnienie osiągania perfekcji motywuje mnie do ciężkiej pracy każdego dnia”.

Wybieramy komfort zamiast doskonalenia dlatego, że to w krótszej perspektywie łatwiejsza i przyjemniejsza alternatywa. Jednak przesadna wygoda jest wrogiem postępu. Badania pokazały, że mózgi udomowionych zwierząt są od 15 do 30 procent mniejsze niż tych żyjących na wolności. Innymi słowy: jeśli chcesz osiągać sukcesy w bardzo konkurencyjnym środowisku, musisz pozostać do pewnego stopnia szalony.

Nauka, oprócz radości i poczucia satysfakcji, może też przynieść zniechęcenie i zmęczenie. Jak powiedział K. Anders Ericsson, jeden ze światowych autorytetów w kwestii rozwoju specjalistycznych umiejętności: „Nie rozwiniesz się w świecie, który akceptuje status quo. Jeśli chcesz poczynić postępy, musisz włożyć w to wiele pracy. Rozwój zawsze ma swoją cenę”.

Specjaliści światowej klasy pracują nad sobą przez całe życie. W 2001 roku będący u szczytu formy Tiger Woods zrobił sobie przerwe od rywalizacji tylko po to, aby na nowo nauczyć się wykonywać golfowy zamach. Z łatwością mógł pozostać na szczycie, niczego nie zmieniając, ale zdecydował się wykonać krok wstecz, aby dać sobie szansę na zrobienie dwóch kroków naprzód. Pomimo odnoszonych sukcesów pozostał uczniem, który pokornie studiuje swoją grę.

Poświęcenie się poprawie własnych umiejętności przypomina wyruszenie w niekończącą się podróż. W swojej książce Drive Dan Pink dla zilustrowania zagadki doskonalenia swoich umiejętności użył asymptoty – prostej, której odległość od krzywej stopniowo maleje i mimo że obie linie zbliżą się do siebie na minimalną odległość, nigdy się nie spotkają.

Pink pisze: „Asymptota doskonalenia umiejętności wielu przysparza frustracji. Dlaczego mielibyśmy sięgać po coś, czego nigdy nie osiągniemy? Możesz się do tego zbliżyć, skierować tam swoją uwagę, dotrzeć naprawdę blisko, ale nigdy tego nie dotkniesz. Jest ona jednak także pokusą. Dlaczego nie sięgać w tamtym kierunku i nie czerpać radości z samej pogoni? Ostatecznie ludzi przyciąga doskonałość, bo jest trudna do zdefiniowania”.

Boskie niezadowolenie cechuje wszystkich tych, którym udało się uniknąć osiadania na laurach i którzy przez lata pozostali na szczycie. Jak mówi Stephen Francis: „Umysł człowieka, który będzie odnosił zwycięstwa, powinien postrzegać wygrane jako początek, nie jako koniec”.

Zapamiętaj
SPOSÓB MYŚLENIA

1. Doświadczenie często nie daje właściwej prognozy przyszłych wyników. W rzeczywistości umiejętności wielu ludzi maleją wraz ze wzrostem stażu. Używają oni wyłącznie starych pomysłów i poruszają się w swojej strefie komfortu. Dobre wyniki na dłużej można osiągać, bazując na ciekawości i chęci mierzenia się z wyzwaniami. Sekretu do postępu nie znajdziesz w wygodnym środowisku.

2. Przyklejanie ludziom łatek wielkich talentów często wspomaga u nich rozwój złego nastawienia. Bardziej niż poprawą umiejętności przejmują się własnym wizerunkiem. Zamiast spoglądać w głąb siebie, patrzą na siebie z daleka. Sukces często sprowadza się do dokonania jednego wyboru: społecznej aprobaty lub ścieżki rozwoju własnych umiejętności.

3. Środowisko, w którym kreuje się mistrzów, nigdy nie powinno być zbyt komfortowe. Musisz pielęgnować uczucie pozytywnego dyskomfortu, zwłaszcza tego, który spowoduje, że całkowicie się poświęcisz. Jeśli niewygoda nie pochodzi z wnętrza ciebie, gwarantuję, że wkrótce nadejdzie ona do ciebie z zewnątrz i poczujesz się znacznie gorzej.

4. Ludzie, którzy uważają, że odnieśli sukces, czują, że on im się należy. W efekcie popadają w samozadowolenie i przestają się skupiać na celach. Powinien zrozumieć to każdy, komu zależy na ciągłym osiąganiu wspaniałych rezultatów. Zmiany nie powinny następować wtedy, kiedy wymaga tego sytuacja, tylko wtedy, kiedy jest to możliwe.

6.

Ojcowie Chrzestni

Efektywność ma paradoksalną naturę. Lider, który chce być skuteczny, musi mieć cechy, które wzajemnie się wykluczają.

Paul Evans, profesor nauk o organizacji, INSEAD

Stephena Francisa spotkałem po raz pierwszy w 2009 roku. Nasze drogi skrzyżowały się w Sztokholmie przy okazji prestiżowego mityngu lekkoatletycznego DN Galan. Wtedy nie był mi już obcy. Na ustach wszystkich znalazł się cztery lata wcześniej, gdy jego nikomu nieznany podopieczny Asafa Powell, uzyskując czas 9,77 sekundy, poprawił o jedną setną rekord świata w biegu na 100 metrów.

Historia tego, jak Francis odmienił los Jamajczyka, nie jest wyjątkowa. Jak dowiedzieliśmy się w poprzednich rozdziałach, trener klubu MVP bierze pod swoje skrzydła tych zawodników, których gdzie indziej spisano na straty. Potem czyni z nich mistrzów olimpijskich i rekordzistów świata. Właśnie dlatego stoję teraz przy recepcji Nordic Sea Hotel w Sztokholmie, czekając na bezdyskusyjnie najlepszego trenera sprintu na świecie.

Wreszcie zauważam go na schodach. Jest ubrany na czarno. Gdyby dodać mu jeszcze obszerne spodnie i złoty łańcuch, nie różniłby się niczym od powiązanych z przestępczym światem raperów. Sporo mamrocząc i robiąc długie pauzy, sprawia wrażenie, jakby zaraz miał uciąć sobie drzemkę. Jednak im dłużej z nim rozmawiam, tym bardziej rzuca się w oczy jego niecodzienny punkt widzenia i intuicja. Gdy opuszczam hotel półtorej godziny później, czuję się wzbogacony o jego wiedzę.

Dwa miesiące po tym spotkaniu oglądałem w telewizji berlińskie mistrzostwa świata w lekkoatletyce. Przed zawodami wielu nie dowierzało, że zawodnicy Francisa zdołają powtórzyć swój ogromny sukces z igrzysk w Pekinie. Wątpliwości zniknęły jednak szybciej, niż się pojawiły, a biegacze z klubu MVP zademonstrowali swoją siłę, zdobywając aż 11 medali, w tym sześć złotych.

Aby jednak odkryć sekret kryjący się za jamajską Kopalnią Talentów, należy najpierw zrozumieć sposób myślenia Stephena Francisa. Do podobnych wniosków dochodziłem także w Korei, Kenii, Rosji i Etiopii. Wszędzie tam istnieje postać podobna do trenera MVP – osoba zza kulis tworząca i podtrzymująca warunki, w których ludzie osiągają niezwykłe sukcesy.

Wiedzę zostaw na później

Znalezienie właściwego określenia dla tych najlepszych trenerów świata zajęło mi trochę czasu. Myślałem nad wieloma propozycjami, jednak „trenerzy postępu”, „zwycięzcy zza kulis” czy „poszukiwacze złota” nie oddawali w pełni obrazu, jaki zobaczyłem w Kopalniach Talentów. Nazwy te nie uzmysławiały, jak olbrzymim szacunkiem i uznaniem darzy się tych szkoleniowców. Doktor Aggrey Irons, psycholog pracujący z jamajskimi sprinterami, powiedział o Stephenie Francisie: „On jest nie tylko trenerem lekkoatletyki. To dla nich drugi ojciec, a przy tym człowiek, który zna własną wartość. Jego podopieczni są wobec niego lojalni i darzą go niemal boską czcią”.

Bardzo podobnie traktuje się w kenijskim Iten Colma O’Connella. Na dźwięk jego imienia w oczach mistrzów olimpijskich i rekordzistów świata pojawia się błysk wdzięczności i szacunku.

Nagle zrozumiałem, że w rzeczywistości ci ludzie są kimś więcej niż tylko trenerami. Są Ojcami Chrzestnymi. Wszyscy, których spotykałem podczas moich podróży, to zupełnie odmienne osobowości, które jednocześnie miały ze sobą wiele wspólnego. Każdy z nich był całkowicie oddany swojej roli. Stale eksperymentował, badał i czytał, aby odświeżać swoją wiedzę.

Co ciekawe, żaden z nich nie uprawiał wcześniej sportu, w którym później trenowali wielkich mistrzów. Stephen Francis był statystykiem, Colm O’Connell nauczycielem geografii, Won Park działaczem na rzecz środowiska, a Sentayehu Eshetu wuefistą z zamiłowaniem do koszykówki, a nie biegania.

„Zauważyłem, że ci trenerzy, którzy odnosili sukcesy jako sportowcy, mają w zwyczaju zmuszać swoich zawodników do robienia tych samych rzeczy, które okazały się skuteczne w ich karierze – mówi Colm O’Connell. – Mówią: trenuj jak ja, a powtórzysz moje sukcesy. Ich własne ego przesłania im potrzeby zawodnika. W rzeczywistości chodzi nie o ciebie, ale o twojego podopiecznego. Jako szkoleniowiec musisz rozumieć, że to, co jest dobre dla jednej osoby, niekoniecznie musi sprawdzić się w przypadku innej”.

Stephen Francis jest podobnego zdania: „Trenerzy, którzy sami byli lekkoatletami, często przesadnie uogólniają swoje doświadczenie. To, co zawiodło lub sprawdziło się w u nich, postrzegają jako jedyny przepisna sukces”.

Do zwycięstwa wiedzie wiele dróg

Podczas mojego pobytu w Kopalniach Talentów wielokrotnie próbowałem skłonić trenerów, aby zdradzili mi swoje filozofie szkoleniowe. Wyobrażałem sobie, że trzymają w tajemnicy jakiś sekret, „złotą metodę” lub „trzy zasady skuteczności”. Jednak gdy za każdym razem pytałem o tę kwestię, zbywali mnie jak Colm O’Connell: „Nie mam żadnego sekretu. Każdy lekkoatleta staje przed innymi wyzwaniami. Nie istnieje jeden uniwersalny wzór. Ja na pewno go nie odkryłem. Mam oczywiście moje własne wytyczne, ale unikam zbyt usystematyzowanego podejścia. Grozi ono traktowaniem zawodników tak, jakby byli jednakowi”.

Z brakiem dominującej filozofii spotykałem się bezustannie. W przeciwieństwie do wielu trenerów, którzy uwierzyli, że odnaleźli jedyny sposób na sukces, Ojcowie Chrzestni mają zupełnie odmienne, elastyczne podejście. Osiąganie wyników nie jest dla nich kwestią tego czy innego czynnika, chodzi raczej o ich połączenie. Czasem potrafią wysłuchiwać swoich zawodników i im współczuć, innym razem przypominają okrutnie wymagających dyktatorów. Są niczym anioły i diabły jednocześnie. Cechuje ich także ogromna ambicja. Niezwykle wysoko zawieszają poprzeczkę sobie i innym. Ich metody nie zawsze spotykają się z zadowoleniem lekkoatletów, ale przynoszą nagrodę w postaci wyników.

Ci trenerzy są jednocześnie zupełnie pozbawieni egoizmu – w przeciwieństwie do zapatrzonych w siebie szkoleniowców żaden z Ojców Chrzestnych nie ma chęci ani potrzeby znajdowania się w blasku fleszy. „Dobry trener wie, że to zawodnicy powinni znaleźć się w centrum uwagi”, powtarzał wielokrotnie Sentayehu Eshetu podczas mojej wizyty w Bekoji.

Ojcowie Chrzestni nieustannie się rozwijają, obserwując wszystko zza kulis i dostosowując się do postępów lekkoatlety. Jak mówi Colm O’Connell, w tej pracy chodzi o to, aby „więcej słuchać, niż gadać”.

Od swoich biegaczy wciąż oczekują intensywniejszego wysiłku i naprawdę potrafią się zniecierpliwić, gdy ich zawodnik nie jest w stanie sprostać wymaganiom. W innej sytuacji potrafią z kolei czekać ze stoickim spokojem, aż podopieczny sam znajdzie sposób na rozwinięcie swojego potencjału.

Mógłbyś ich też nazwać „może-trenerami” – gdy bowiem pytałem któregoś z nich o to, czy dany sportowiec w przyszłości zostanie wielką gwiazdą, słyszałem właśnie to słowo.

To jednak wydaje się nieco dziwne. Jeśli ci Ojcowie Chrzestni są takimi ekspertami w swoim fachu, dlaczego nie potrafią ocenić tego, kto zostanie gwiazdą w przyszłości?

„Widziałem wystarczająco dużo, aby zdawać sobie sprawę, że nigdy nie można mieć pewności – wyjaśnił mi O’Connell. – Do ludzi należy mieć cierpliwość, bo dojrzewają w różnym tempie. Moim zadaniem jest zachować otwarty umysł i z zainteresowaniem obserwować każdego z zawodników”.

Mimo że wszyscy trenerzy są gotowi dostosowywać swoje metody do indywidualnych potrzeb swoich podopiecznych, czasem – gdy ich oczekiwania nie zostają spełnione – bywają nieustępliwi.

Won Park tłumaczył: „Zrobię dla moich zawodników wszystko, o ile trzymają się moich zasad. Reguła numer jeden brzmi: trenujesz od świtu do zmierzchu. Potem przychodzi czas na trening fizyczny, psychiczny i wszystkie inne ćwiczenia, które nie wymagają światła dziennego. Między pobudką rano a wieczornym zaśnięciem masz myśleć tylko o golfie. Jeśli ci to odpowiada, nie będziemy mieli problemów, ale jeśli nie chcesz włożyć w to pracy, wyleję cię. Po prostu”.

Ojcowie Chrzestni to skomplikowane osobowości. Są dociekliwi, ale i stanowczy; ambitni, ale również bezinteresowni. Patrzą na wszystko z odpowiedniej perspektywy, ale skupiają się na szczegółach. Są niecierpliwi i cierpliwi zarazem. Pełni współczucia, ale również niezwykle wymagający. Nadszedł czas, aby poznać każdego z osobna.

Colm O’Connell

Ojciec Chrzestny kenijskiej Kopalni Talentów

Colm O’Connell wylądował w Kenii 25 czerwca 1976 roku. Będąc świeżo po studiach, dostał pracę jako nauczyciel geografii w męskiej szkole średniej St Patrick’s położonej w prowincji Wielkiego Rowu. Jeśli 40 lat wcześniej ktoś by mu powiedział, że zostanie trenerem najlepszych średnio- i długodystansowych biegaczy, prawdopodobnie zareagowałby śmiechem i skierował się do najbliższego pubu. Przed tym jak znalazł się w Kenii, ani razu nie był na treningu lekkoatletycznym. Tytuły i medale mówią jednak same za siebie – dziś O’Connell jest najlepszy w swoim fachu. Studiując listę kenijskich rekordzistów świata i mistrzów olimpijskich, bardzo trudno jest znaleźć biegacza, który w jakimś punkcie swojej kariery nie znalazł się pod skrzydłami „Brata O’Connella”. To, że jest tamtejszym Ojcem Chrzestnym, nie ulega wątpliwości. Oto, co powiedział mi podczas rozmowy:

Gdy po raz pierwszy wylądowałem w Kenii, nie wiedziałem nic o bieganiu. Moim ulubionym sportem była piłka nożna i nawet dziś jestem oddanym kibicem Arsenalu. Nie przywiozłem ze sobą żadnego zestawu gotowych treningów, więc nie miałem innego wyjścia, niż słuchać zawodników i dobrze ich poznać. Mimo że przez lata zgromadziłem sporą wiedzę na temat tego sportu, to gdy biorę nowych zawodników pod swoje skrzydła, najważniejsze jest dla mnie to, jakimi sa ludźmi i w jakim punkcie rozwoju się znajdują. Istnieje wiele teorii, filozofii i modeli treningowych, ale z mojego doświadczenia wynika, że nie mają one decydującego znaczenia. Jeśli bowiem naprawdę chcesz pomóc lekkoatlecie w rozwoju, musisz się do niego zbliżyć.

Ważny jest właśnie ten związek pomiędzy trenerem a zawodnikiem. Kilku z moich podopiecznych mieszka u mnie w domu. Dzięki temu mogę ich najlepiej poznać.

Trenowanie nie jest tak proste, jak się ludziom wydaje. Musisz być cierpliwy i wyrozumiały wobec lekkoatletów, a także bronić ich i wspierać, zwłaszcza gdy brak dobrych wyników.

Jako trener muszę również patrzeć na pochodzenie zawodników – ich rodziny, przyjaciół i wszystkich innych ludzi, którzy są ważni w ich życiu. Muszę sprawdzić, kto wpływa na tę osobę, i koordynować ten system wsparcia.

W byciu dobrym szkoleniowcem nie chodzi o charyzmę albo inną magiczną cechę. Musisz po prostu wyznaczać swoim podopiecznym jasne cele oraz motywować ich do wytrwałej pracy w tym kierunku. To bardzo długa, wymagająca droga.

Każdego traktuję inaczej. W inny sposób pracowałem z Davidem Rudishą, który niedawno pobił rekord w biegu na 800 metrów, a w inny z poprzednim rekordzistą na tym dystansie – Wilsonem Kipketerem. Obaj mają zupełnie inne osobowości i największym błędem, jaki mógłbym popełnić, byłoby uznanie, że ta dwójka potrzebuje identycznego treningu.

Jedną z najważniejszych rzeczy, których się nauczyłem, jest to, aby mieć wciąż otwarty umysł na nowe możliwości i potencjał zawodników. Lekkoatleci zaczynają pracę na różnym poziomie poświęcenia, entuzjazmu czy wyników i tempo, w jakim się rozwijają, jest tak samo zróżnicowane. Oznacza to, że jako trener musisz być bardzo, bardzo cierpliwy.

Ludzie mówią dużo na temat treningu, ale ja równie często rozmawiam z moimi podopiecznymi na temat odpoczynku. Niewielu ludzi w pełni zdaje sobie sprawę, jak ważny jest to element. Jeśli twój mózg pracuje podczas relaksowania się, to znaczy, że nie robisz tego poprawnie. Musisz zapomnieć o sobie, o rzeczach, które cię denerwują, i o kolejnym treningu.

Umiejętność odpoczynku jest niedocenianym składnikiem kenijskiego sukcesu. Zachodni świat jest tak nakręcony, wymagający i zestresowany, że znalezienie ciszy i spokoju może być trudne. Kenijski styl życia znacznie pomaga w relaksacji na najwyższym poziomie.

Częściej niż o zwycięstwach mówię o porażkach. W żadnym wypadku nie działa to demotywująco. Staram się uczyć moich podopiecznych realiów lekkoatletycznego życia, tego, że wymaga ono też akceptowania porażek. Często pokornie się z nimi godzą. Wiedzą, że po danych zawodach nadejdą kolejne. Zwycięzcą dla mnie jest przegrany, który przeanalizował swoje błędy.

Won Park

Ojciec Chrzestny koreańskiej Kopalni Talentów.

Won Park z zawodu jest nauczycielem angielskiego. Później w swoim życiu zainteresował się kwestią zrównoważonego rozwoju i zrobił doktorat z polityki ekologicznej i zarządzania środowiskiem. Studia zaprowadziły go aż do Las Vegas, gdzie wziął udział w międzynarodowej konferencji na temat szkodliwości pól golfowych dla środowiska. Sport ten zauroczył go jednak na tyle, że przestał z nim walczyć i nawet rozpoczął pracę jako trener. Dziś jest jednym ze szkoleniowców odnoszących największe sukcesy w tej dyscyplinie. Pracował z takimi zawodniczkami jak J.A. Shin, która zgromadziła najwięcej nagród pieniężnych w ramach LPGA Tour w 2009 roku, Eun Hee Ji (zwyciężczyni US Open), Jae Eun Chung (złota medalistka igrzysk azjatyckich). Oto, co mi powiedział:

Jeśli zawodnicy nie będą przestrzegać moich zasad, wylecą z klubu. Mają trenować od rana do nocy. Szczęściarze dostają w tygodniu jeden dzień wolny, ale większość trenuje bez przerwy cały rok.

Motywuję ludzi w różny sposób – moi zawodnicy muszą na przykład zapłacić dwa dolary, jeśli na trafienie do dołka potrzebują więcej uderzeń, niż przewiduje regulamin. Zgromadzona suma trafia do zwycięzcy.

Gdy po raz pierwszy stanąłem na polu golfowym z metalowym kijem w dłoni, sądziłem, że ta gra to łatwizna. Wcześniej przeczytałem na jej temat wszystko i dokładnie wiedziałem, jakie błędy zazwyczaj popełniają ludzie. Kiedy jednak sprawdziłem się w praktyce, odkryłem, że moje ciało nie chce słuchać poleceń płynących z głowy.

Koncentrowanie się na czymś przez więcej niż pół godziny jest niemożliwe. To część ludzkiej natury. Nawet pół minuty stanowi wyzwanie – spróbuj przez 30 sekund skupić się na czubku swojego palca, nie myśląc o niczym innym. Równie trudno jest grać w golfa. Musisz przenieść się do stanu, w którym skupiasz się na teraźniejszości, wyłączasz cały świat wokół.

Większość koreańskich trenerów ma za sobą karierę zawodniczą, więc szkolą podopiecznych, opierając się na własnych doświadczeniach. To działa wyłącznie z zawodnikami, których cechuje podobne nastawienie. Bardzo ważne jest zrozumienie, że to, co sprawdziło się u ciebie, niekoniecznie musi zadziałać u kogoś innego.

Trenerzy powinni pracować nad sobą więcej niż obecnie. Aby pozostać przydatnym swoim zawodnikom, musisz rozwijać się razem z nimi. Zawsze można być lepszym.

Uwielbiam zbierać historie dowodzące tego, jak wielu wyrzeczeń wymaga sukces.

Moim podopiecznym opowiadam, przez co w drodze na szczyt musiała przejść Se Ri Pak. Była pierwszą Koreanką w czołówce golfa i nie było jej łatwo. Wszystko, począwszy od hoteli, przez język i zetknięcie z rywalkami, było dla niej nowe. Ale nie ugięła się. Jej przykład dowodzi, że dopóki w coś wierzysz, jest to możliwe. Mam wiele takich przykładów. Jedne dotyczą rozbudzania wiary, inne poświęceń lub motywacji.

Często powtarzam podopiecznym, że muszą się otaczać właściwymi ludźmi. Negatywne nastawienie jest zaraźliwe i przebywanie w pobliżu takich osób powoduje, że zaczynamy myśleć w podobny sposób. Analogicznie jest z tymi o pozytywnym spojrzeniu na świat – aby zostać dobrym golfistą, należy się zaprzyjaźnić z zawodnikiem z czołówki.

To właśnie stan umysłu dzieli najlepszych od tych, którzy finiszują drudzy. Chodzi o umiejętność ciągłego zawieszania poprzeczki wyżej, wymagania od siebie więcej każdego dnia i uczenia się na błędach.

Porównajmy dwóch zawodników. Pierwszy chwyta wszystko w lot, świetnie wykonuje moje polecenia. Nie jest jednak wystarczająco zaangażowany w trening. Z kolei drugi gracz gorzej radzi sobie z przyswajaniem nowych technik, ale wytrwale pracuje. Żyje jak mnich i robi wszystko to, czego się od niego wymaga. Na dłuższą metę postawiłbym właśnie na niego.

Talent ma to do siebie, że czasem przeszkadza w rozwoju. Moim zadaniem w pracy z „naturalnie uzdolnionymi” jest zmiana ich nastawienia, bo nie są oni wystarczająco głodni sukcesów. Zabieram ich na przykład na treningowe pole golfowe, gdzie pracuje światowa czołówka. Proszę ich, aby uważnie się przyglądali i sporządzili listę tych graczy, którzy przyjechali pierwsi i zostali dłużej niż reszta. Gdy pokazuję im później światowy ranking, rozumieją, że istnieje oczywisty związek pomiędzy pracą a wynikami.

Sentayehu Eshetu

Ojciec Chrzestny etiopskiej Kopalni Talentów

Sentayehu Eshetu ma w swoim CV kilkanaście olimpijskich medali, mimo że nigdy nie postawił stopy poza Etiopią. Do Bekoji trafił 30 lat temu. Od tej pory codziennie o 6.00 rano prowadzi treningi dla dzieci pochodzących z tego małego miasteczka. Zajęcia odbywają się na bieżni, którą Eshetu w pocie czoła wybudował gołymi rękami. Trener ten znany jest z przeprowadzania szalenie wymagających treningów, które wyciskają z młodych zawodników siódme poty. Eshetu jest autorem sukcesu aż czterech złotych medalistów na pekińskich igrzyskach. Sam szkoleniowiec w 30-tysięcznym Bekoji cieszy się opinią gwiazdy. Oto, co mi powiedział:

Marzyłem, aby zostać profesjonalnym piłkarzem, ale kiedy skończyłem kurs nauczycielski, rząd skierował mnie do pracy w Bekoji w charakterze wuefisty. Nie było tu niczego – żadnego sprzętu ani obiektów treningowych. Zdecydowałem więc, że sam wybuduję bieżnię dla uczniów.

Derartu Tulu była jedną z moich pierwszych podopiecznych. Już jako 13-latka spisywała się lepiej od chłopców i kilka lat później została odkryta przez Etiopską Federację Lekkoatletyczną. Gdy zobaczyłem, jakie sukcesy odnosi w świecie, pomyślałem: „Jeśli zrobiłem coś takiego z nią, to czy to samo udałoby mi się z innymi?”.

Codziennie o szóstej trenuję z trzema setkami dzieci i młodzieży. Zorganizowanie treningu dla tak wielu osób to spore wyzwanie, ale na całe szczęście ostatnio federacja przydzieliła mi asystenta.

Moje metody treningowe nie pochodzą z książek – wszystkiego uczyłem się sam, sprawdzając każdą rzecz w praktyce.

Te dzieciaki są gotowe zrobić wszystko, by wygrać, a ja trenuję je bez litości. Zmniejszyłem jednak nieco intensywność zajęć po tym, gdy mocz jednego z zawodników po treningu zawierał śladowe ilości krwi.

W Bekoji ludzie skupiają się tylko na jednym – bieganie jest tu biznesem. Od 13. roku życia chłopcy i dziewczynki myślą tu wyłącznie o tym. Przez cały rok nie robią nic oprócz jedzenia, spania i trenowania. Nie sądzę, żeby byli równie zdyscyplinowani jak Kenijczycy, ale nigdy nie odwiedziłem tego kraju.

Moi lekkoatleci najbardziej boją się tego, że nie zostaną odkryci. Wiedzą, że jeśli chcą dołączyć do światowej rywalizacji, muszą jechać do Addis Abeby.

Ludzie w Bekoji są biedni, ale szczęśliwi. Nawet wtedy, gdy nie mają czego włożyć do ust, dziękują Bogu za kolejny dzień życia. Starają się być wdzięczni.

Nowa Derartu Tulu nazywa się Meseret Tadesse. Wraz z rodziną żyła w skrajnej biedzie 15 kilometrów od Bekoji. Przekonanie jej rodziców, żeby zwolnili ją z pracy na farmie, zajęło mi trochę czasu, bo mieli poczucie, że stracą w ten sposób parę do pracy. Powiedziałem im jednak, że będzie dla nich lepiej, jeśli ich córka zostanie biegaczką. Dziś Meseret żyje w wynajętej glinianej chacie w Bekoji.

Bieganie jest jedynym sposobem na ucieczkę z tego miejsca. Młodzi ludzie nie są w stanie odebrać tu edukacji, która pozwoli im na awans społeczny. Właśnie dlatego bez reszty poświęcają się bieganiu. Nie widziałem jeszcze, aby ktokolwiek spóźnił się tu na trening. Oni naprawdę chcą to robić. To ich jedyne wyjście.

Wzory do naśladowania są najważniejsze. Przypadki braci Bekele i sióstr Dibaba pokazują wszystkim, co można osiągnąć ciężką pracą. Aby wychowywać najlepszych lekkoatletów świata, potrzebujemy mistrzów.

Sporo ludzi w Bekoji dobrze biega, ponieważ jest to jedna z niewielu tutejszych atrakcji. Przemierzanie kolejnych kilometrów nadaje życiu tych osób znaczenie i sens.

Chciałbym zacząć trenować tu maratończyków, ale potrzebowałbym roweru, aby za nimi jeździć. Kosztuje 100 dolarów. Nie stać mnie.

Co tydzień do moich drzwi pukają rodzice z pytaniem, czy zechciałbym szkolić ich synów i córki. Widzą, jakie są korzyści z lekkoatletycznej kariery.

Rywalizacja między zawodnikami jest bardzo istotna. W Bekoji niezwykle trudno jest być najlepszym, niemal zawsze jest tu ktoś szybszy od ciebie. To oznacza, że każdy pozostaje tu skromny.

Pamiętam mistrzostwa świata w Osace. Dibaba potknęła się na początku wyścigu i straciła dużo czasu do czołówki, ale i tak zdołała wygrać. Można tu znaleźć właśnie taką mentalność – wiara w siebie nic nie kosztuje. Moi zawodnicy mogą nie mieć najlepszych butów ani bieżni, ale ufają, że mogą zwyciężyć.

Czasem nawet osoby po czterdziestce pytają, czy mogłyby do nas dołączyć. Wierzą, że wciąż mają szansę.

Stephen Francis
Ojciec Chrzestny jamajskiej Kopalni Talentów

Ten były analityk finansowy przez ostatnich kilka lat zgromadzonymi medalami zapracował sobie na miano najlepszego trenera sprinterów na świecie. Niektórzy ludzie ze środowiska lekkoatletycznego opisaliby go jako nadętego aroganta, ale jego podopieczni cenią w nim inteligencję i spostrzegawczość. Jak stwierdziła obecna królowa na dystansie 100 metrów przez płotki, Brigitte Foster-Hylton: „Każdego dnia jestem zaskoczona tym, jak daleko patrzy w przyszłość”. Oto, co Francis powiedział mi podczas naszego spotkania:

Lekkoatletyka jest sportem indywidualnym i wielu ludzi wierzy, że może dokonywać pewnych rzeczy na własną rękę. Ja jednak chciałem stworzyć zespołowe warunki oparte na tych, które można zaobserwować w futbolu. Piłkarz nie decyduje przecież samemu, że zacznie trenować o 10.00. Ten wybór należy do trenera, który ustala godzinę zajęć dla całego zespołu. Czułem, że muszę stworzyć otoczenie, w którym wszyscy będą równi – niezależnie od swych umiejętności. Często prosiłem, aby zaczynać trening o 5.00 czy 6.00.

Podniosłem także poprzeczkę, jeśli chodzi o ich ambicję. Zacząłem między innymi organizować treningi w Wigilię i inne dni, które zazwyczaj lekkoatleci mają wolne. Powiedziałem im, że sprinterzy, którzy wygrywają mistrzostwa świata i święcą triumfy na igrzyskach olimpijskich, nie odpoczywają nawet wtedy. Chciałem, aby zrozumieli, że nie rywalizują tylko z zawodnikami z Jamajki, a z całym światem, bo w tym klubie mamy globalne ambicje.

Nie przyjmuję do ekipy supergwiazd z przerośniętym ego. Zamiast tego szukam tych, którzy mogą się najbardziej rozwinąć. Na początku nikt nie wierzył, że zawodnicy, których wziąłem pod swoje skrzydła, mają choć niewielkie zdolności. Udowodniłem jednak, że sceptycy się mylili.

Czasem mówię swoim podopiecznym, że jeśli przez 80 procent czasu chcieliby stąd uciec, to trenują wystarczająco ciężko. Jeśli zbytnio lubisz swoją pracę, po prostu nie wykonujesz jej dość intensywnie.

Bardzo łatwo było skłonić moich zawodników do tytanicznego wysiłku, bo wielu z nich nie miało na swoim koncie sukcesów. Byli ich głodni. Powiedziałbym nawet, że trudniej byłoby zmotywować osobę, która przebiegła już 100 metrów w 9,9 sekundy. Kiedy sportowiec odnosi jakieś zwycięstwo, utożsamia je ze swoim dotychczasowym podejściem do sportu. Przekonanie go do gruntownych zmian byłoby więc bardzo trudne. Osoba, która przebiegła sto metrów w 10,6 lub 10,7 sekundy, funkcjonuje zupełnie inaczej. Dopóki wierzy, że możesz jej pomóc, zrobi wszystko, o co ją poprosisz. Chciałem zmienić to, jak ludzie trenują i myślą. Było mi łatwiej dokonać tego z lekkoatletami, którzy jeszcze nie osiągnęli imponujących wyników.

Tradycyjna wiedza mówi, że potencjał rozwija się najszybciej, gdy trener całkowicie poświęci się pracy z jednym podopiecznym. Im większa grupa, tym mniej uwagi poświęca się każdej jednostce. Nie sądzę, aby była to prawda. Widziałem wielu szkoleniowców, którzy współpracowali z zawodnikami indywidualnie, a ich podopieczni nie odnosili sukcesów. Ja wyznaję zasadę trenowania dużej grupy przy jednoczesnym skupieniu na każdej jednostce.

Bardzo trudno jest orzec, kto wejdzie na szczyt. Właśnie dlatego biorę pod swoje skrzydła tak wielu lekkoatletów. Dziś moja grupa liczy ponad 80 zawodników i wszyscy są na zupełnie innym poziomie. Mam tu biegaczy, którzy 100 metrów pokonują w 11,5 sekundy oraz tych, którzy robią to o niemal dwie sekundy szybciej; zawodniczki, które biegają 400 metrów zarówno w 49, jak i 64 sekundy. Nie ma jednak gwarancji, że dana osoba wykaże cechy niezbędne do wejścia na wyższy poziom i właśnie dlatego liczba trenujących jest tak ważna. Obecnie jeden chłopak biega setkę w 10,11 sekundy. Gdy do mnie trafił, jego wynik wynosił 11,2 sekundy.

Jeśli nie przyjmowałbym tak wielu chętnych, lekkoatleci tacy jak Asafa Powell czy Shelly-Ann Fraser mogliby nie zostać odkryci. Moje doświadczenie wskazuje na to, że wielu zawodników dojrzewa nieco później i dlatego ważne jest, aby nie zamykać przed nimi drzwi.

Oznacza to, że musisz chcieć zainwestować swój czas i środki w kogoś na pozór zwyczajnego, kto może z czasem zostać kimś nadzwyczajnym.

Niewielu ludzi w Europie wierzy, że może rywalizować w sprincie i z czasem staje się to samospełniającą się przepowiednią. Nie chodzi o to, że nie potrafią, po prostu wmówiono im, że zwycięstwa na krótkim dystansie są poza ich zasięgiem.

To przypomina mi wojnę. Dwaj rywale mogą mieć to samo wyposażenie, ale zwycięży ten, który będzie miał lepiej wyszkolonych żołnierzy. Tak samo jest w sprincie.

Zapamiętaj
Przywództwo Ojców Chrzestnych

1. Bycie liderem wymaga przeciwstawnych zachowań – w tej roli należy umieć nawiązać bliską relację, ale też utrzymywać wygodny dystans. Przywódcy muszą jednocześnie stać na czele grupy i patrzeć na wszystko z boku. Powinni cały czas sprawować kontrolę, ale też ufać swoim ludziom i być gotowym na odstąpienie zawodnikom części władzy. Muszą być wizjonerami, którzy twardo stąpają po ziemi i umieją dojść do zgody, ale też – gdy wymaga tego sytuacja – podejmować decyzje wbrew woli większości. Aby zostać wielkim przywódcą, należy umieć rozpoznawać i godzić te dwa przeciwstawne zachowania. Ojcowie Chrzestni rozwijają w sobie tę umiejętność i rozumieją, że nigdy nie chodzi o wybór „albo-albo”, lecz raczej o łączenie cech.

2. Przywództwo zależy od sytuacji. Nie ma uniwersalnego stylu dowodzenia. Żaden z nich nie działa również we wszystkich sytuacjach. Wraz z upływem czasu musimy funkcjonować w innych kontekstach i relacjach międzyludzkich. Właśnie dlatego wielcy przywódcy są elastyczni, a słabi tkwią w miejscu. Ich jedynym narzędziem jest młotek, a każdy problem wyobrażają sobie jako gwóźdź. Ojcowie Chrzestni używają różnych stylów dowodzenia w zależności od sytuacji i osób, którymi kierują. Nie dogadzają ludziom poprzez metody lub filozofie, tylko za pośrednictwem wyników.

3. Przywództwo jest oparte na relacjach to biznes związany z naturą człowieka. Aby zbudować tamę, inżynier musi zrozumieć zachowanie wody. Fizjoterapeuta, jeśli chce leczyć swoich pacjentów, musi na wylot znać anatomię człowieka. Na tej samej zasadzie lider, który chce sprawować skuteczne rządy, musi rozumieć naturę danej osoby. Ojcowie Chrzestni mają wgląd w psychikę swoich zawodników i rozumieją, co należy zrobić, aby zmaksymalizować ich potencjał.

7.

Dobrzy rodzice wymagają

„Ludzie mówią, że nie powinno się naciskać swoich dzieci. Jestem odmiennego zdania. Jeśli nie pomożesz im w uwolnieniu potencjału, kto zrobi to za ciebie? Widziałem w moim synu wielki talent i nie chciałem patrzeć na to, jak go marnuje”.

Enzo Calzaghe, ojciec boksera Joego Calzaghe

Czy pamiętacie Jelenę Makarową? Nie będę zdziwiony, jeśli nazwisko to jest wam zupełnie obce. Niemal dwie dekady temu, w 1995 roku była jedyną Rosjanką notowaną w pierwszej setce tenisowego rankingu kobiet.

W szczytowym momencie swojej kariery klasyfikowano ją na 36 miejscu wśród deblistek i 42 w zestawieniu singlowym. Na swoim koncie zgromadziła 547,8 punktu. To znacznie mniej od Niemki Steffi Graf, która z dorobkiem ponad 4500 punktów, zajęła pierwsze miejsce w rankingu.

Dziesięć lat później.

5 czerwca 2004 roku, w finale prestiżowego turnieju French Open, o zwycięstwo walczyły dwie Rosjanki – Anastasija Myskina i Jelena Diemientiewa. Zwycięstwo obu tych zawodniczek we wcześniejszych półfinałach dało początek rosyjskiej rewolucji tenisowej, która swoje największe rozmiary osiągnęła w 2007 roku, kiedy połowę miejsc w najlepszej dziesiątce rankingu zajmowały obywatelki tego kraju. Dominacja ta trwa do dziś, a udział Rosjanek w najlepszej setce waha się od 15 do 30 procent.

Jelena Makarowa od dawna nie jest już wyjątkiem. Korty Wimbledonu są pełne jej rodaków i rodaczek. Jak powiedziała jedna z najlepszych tenisistek świata Serena Williams: „Wszyscy uczestnicy zawodów są z Rosji. Czasem mam wrażenie, że i ja stamtąd pochodzę”.

Co piąta spośród 20 najlepszych tenisistek świata posiada rosyjski paszport. Wygląda na to, że rację miał XIX-wieczny rosyjski poeta Nikołaj Niekrasow, który pisał o rosyjskich kobietach, że potrafią „wejść do płonącej chaty i konia zatrzymać biegu, i robiąc to wszystko, zachować iście królewskie piękno”.

Fakt, że w ciągu zaledwie 15 lat kraj ten przeszedł drogę od tenisowego przeciętniaka do dominatora, jest nadzwyczajny. Pomimo swojej wielkości Rosja nie wygląda na miejsce przygotowane do wychowywania tenisowych gwiazd. Dość powiedzieć, że więcej kortów można znaleźć w samym Paryżu, a istniejące na wschodzie obiekty są bardzo zniszczone. Jakby tego było mało, tamtejsza sroga zima uniemożliwia trening na świeżym powietrzu przez siedem miesięcy w roku. Tenisiści muszą więc zaciekle walczyć o możliwość trenowania w jednej z niewielu hal tenisowych. Pomimo tych okropnych warunków sukces Rosjanek w tym sporcie widoczny jest gołym okiem.

Dla porównania, Wielka Brytania – kraj znany niegdyś z tenisowych zwycięstw – dziś zaledwie podziwia dokonania reprezentantów innych państw. W 2009 roku aż dziewięciu z 11 zawodników ekipy gospodarzy odpadło w pierwszej rundzie Wimbledonu. Mylili się jednak ci, którzy sądzili, że gorzej być już nie może. Rok później tylko Andy Murray, jako jedyny wychowany w Wielkiej Brytanii tenisista, dotarł do drugiej rundy londyńskiego turnieju. Był to najgorszy wynik tego kraju w historii Wimbledonu. Wyrażenie „wychowany w Wielkiej Brytanii” również może być przesadą, gdyż Murray większość swoich treningów odbywał w Hiszpanii. W 2011 roku sytuacja uległa pewnej poprawie – przez pierwszą rundę przeszło czterech zawodników gospodarzy, ale trójka z nich – z wyjątkiem wspomnianego wcześniej Szkota – zakończyła udział w turnieju już po kolejnym meczu.

Nie wynika to z tego, że Brytyjczycy nie mają ambicji. Co roku rozmaici dobroczyńcy: rząd, sponsorzy i organizatorzy Wimbledonu, pompują około 60 milionów funtów w brytyjskie Lawn Tennis Association (Stowarzyszenie Tenisa Ziemnego). Wszystko po to, aby wykreować zwycięzców. Jednak pomimo ogromnych nakładów, które pozwalają na zapewnienie zawodnikom opieki najlepszych trenerów, udostępnienie doskonałych obiektów treningowych i finansowanie najdalszych podróży Wielka Brytania w czołowej setce rankingu ma tylko dwie tenisistki i jednego tenisistę.

Taki stan rzeczy każe nam zadać sobie pytanie, w jaki sposób Rosja, kraj o surowym klimacie dysponujący rozpadającą się infrastrukturą treningową i minimalnymi środkami finansowymi, osiąga sukcesy, o których Brytyjczycy – wsparci najdoskonalszymi warunkami – mogą tylko pomarzyć.

Tenis drogą ucieczki

„Mogę powiedzieć ci prawdę lub sprzedać gładkie, politycznie poprawne hasełko. Co wybierasz?”, zapytał z poważnym wyrazem twarzy Michaił Iwanow.

Siedzimy w kawiarni w moskiewskiej dzielnicy Kitaj-gorod, wygrzewając się w wiosennym, rosyjskim słońcu. Ten obszar miasta cieszył się niegdyś złą sławą z powodu zlokalizowanej tu siedziby KGB. Teraz na każdym kroku można się natknąć na modne sklepy i kluby. Moskwa jest miastem o dwóch twarzach. Jedna z nich błyszczy blaskiem kosmopolitycznego Zachodu, pieniądze płyną tam szerokim strumieniem, a ludzie zdobywają wszystko, czego zapragną. Druga spogląda na wszystko kamiennym wzrokiem i z nieufnością, które wykształciły dziesiątki lat przebywania w dyktatorskiej niewoli. Ten kontrast wydał mi się oczywisty od chwili mojego przyjazdu do Moskwy – progres i stagnacja żyją tu tuż obok siebie. Nieopodal modnych klubów znajdują się szare betonowe budynki, gdzie partia komunistyczna za czasów Związku Radzieckiego przeprowadzała masowe egzekucje opozycjonistów. Wielu Rosjan stoi dziś w rozkroku pomiędzy tymi dwoma światami i to właśnie świadomość tego, skąd pochodzą, jest kluczowa dla zrozumienia ich tenisowych sukcesów.

Gdy poprosiłem Iwanowa o powiedzenie prawdy, rzekł: „Za większością naszych najlepszych zawodników stoi niezwykła determinacja, aby zarobić pieniądze i uciec od ubóstwa, w którym dorastali”.

Mój rozmówca to jeden z najbardziej szanowanych tenisowych ekspertów w Rosji. Pracuje jako redaktor naczelny pisma „Tennis Weekend”. Sam próbował nawet pomóc swojemu synowi w zostaniu gwiazdą tego sportu i zapisał go do prestiżowej akademii we Francji. Tamtejsze jedzenie, jak twierdzi, było jednak „zbyt dobre” – a jego syn stracił apetyt na sukces, gdy życie stało się łatwe. Teraz ten 23-letni niedoszły gwiazdor kortów, aby sfinansować swoje studia, pracuje jako trener tenisa.

„Spójrzmy na Marię Szarapową, trzykrotną zwyciężczynię Wielkiego Szlema, która pochodzi z małej syberyjskiej wioski. Tenis był jej jedyną drogą ucieczki. Jewgienij Kafielnikow, niegdyś numer jeden na świecie i zdobywca złota na olimpiadzie w Sydney, pracował jako taksówkarz w Soczi. Tylko dzięki sportowi był w stanie opuścić to miejsce. Mógłbym wymieniać dalej. Nie znam żadnego zawodnika, który wychował się w bogatym domu i trafił na szczyt. Wielu mistrzów pochodzi z zabitych dechami wiosek, gdzie nie ma ani infrastruktury, ani szans na edukację. Nie jest to koniec świata, ale z tamtych miejsc można go już zobaczyć. Tenis daje im szansę na ucieczkę”, mówi Iwanow.

Doskonale rozumiem desperację, z jaką Rosjanie starają się opuścić swoje rodzinne strony. Nie wyjaśnia ona jednak, dlaczego w ciągu ostatnich dziesięciu lat liczba reprezentantów tego kraju w czołowej setce rankingu wzrosła od kilku do ponad 20 procent. W ojczyźnie Puszkina od zawsze musiało być przecież wielu zawodników z potencjałem na dołączenie do światowej czołówki, ale nigdy wcześniej nie udawało im się osiągać tak wspaniałych rezultatów jak obecnie. Myślałem o tym, gdy w kawiarni w Kitaj-gorodzie żegnałem się z Michaiłem. Coś musiało uwolnić tę falę rosyjskich zawodników. Kilka dni później zrozumiałem, że odpowiedź na to pytanie tkwi w meandrach rosyjskiego systemu politycznego.

Emocjonalny koktajl Mołotowa

W 1997 roku na korcie centralnym Wimbledonu 16-letnia Anna Kurnikowa wywołała nie lada sensację, eliminując w ćwierćfinałowym meczu ówczesny numer dziesięć na świecie, Niemkę Anke Huber.

Mimo że w kolejnym meczu przegrała z gwiazdą tamtych lat, Martiną Hingis, a później częściej niż na kortach widywano ją w magazynach mody, jej awans do półfinału był pierwszym sygnałem rewolucji, która wkrótce miała zmienić tenisowy układ sił.

Ziarna sukcesu Kurnikowej zostały zasiane przez niezwykłego ogrodnika – Borysa Jelcyna. Prezydent Rosji grywał w tenisa dla odstresowania. Na swojego osobistego trenera i partnera deblowego mianował nawet szefa rosyjskiej federacji tego sportu – Szamila Tarpiszczewa. W latach 1991–1999, gdy stał na czele państwa, obrazki prezydenta na korcie często pokazywała telewizja.

Borys Nikołajewicz był prawdziwym koneserem tenisa i zależało mu na profesjonalizacji tej dyscypliny. Często rozmawiał z najlepszymi rosyjskimi zawodnikami, uruchomił środki na budowę infrastruktury, wynagrodzenia dla trenerów i budżet na wyjazdy dla członków federacji tenisowej. W latach 90. w całej Rosji nie było nawet 200 kortów, dziś jest ich dwa i pół tysiąca. 15 lat temu rocznie rozgrywanych było 120 turniejów, obecnie – ponad tysiąc. W ten sposób Jelcyn spopularyzował tenis i dał ludziom więcej okazji do gry. Z czasem ta gra stała się nawet sportem rosyjskich VIP-ów. Znanymi pasjonatami był duet ministrów spraw zagranicznych i obrony – Andriej Kozyriew i Igor Siergiejew, a interesy nad siatką załatwiali także ważni biznesmeni. Nawet dziś wpisowe na turniej przedsiębiorców wynosić może dwa i pół tysiąca dolarów.

Jelcyn nieświadomie założył rosyjską Kopalnię Talentów. Na ten sam okres przypadł również upadek komunizmu, który położył kres zwyczajowi zwracania nagród pieniężnych państwu. To również zachęciło zawodników do wygrywania. Obywatelom oddano też paszporty, co dało tenisistom możliwość opuszczania kraju. Rosjanie dostali wreszcie wolność i motywację, która pozwoliła im przebić się na międzynarodowy poziom.

Kurnikowa skorzystała z tej okazji pierwsza. Wyjechała do akademii tenisowej Nicka Bollettieriego już jako dziesięciolatka, a inne dzieci podążyły jej śladem. Jak wyjaśnia mi trenerka, a niegdyś czołowa zawodniczka ZSRR Olga Morozowa: „Gdy tylko matka Anny Kurnikowej zebrała pieniądze na wysłanie córki za granicę, inni rodzice pracowali jak szaleni po to, aby znaleźć sponsorów, którzy sfinansowaliby podobny wyjazd ich pociechom”. Nikt przed tą Rosjanką nie zarobił na korcie milionów. Nagrody te pozwoliły jej cieszyć się dostatnim życiem. Kurnikowa została również pierwszym symbolem seksu w nowej Rosji. Gdy ta zachwycająca Słowianka umawiała się z hollywoodzkimi gwiazdorami, w kolejce do sławy ustawiali się już jej rodacy i rodaczki, którzy również chcieli zasmakować tenisowego splendoru i pieniędzy. Żelazna kurtyna dzieląca świat tenisa runęła.

Kolejna rosyjska gwiazda kortów?

Kaługę od ruchliwej Moskwy dzieli 180 kilometrów. Zanim wsiadłem do samochodu, mój kierowca powiedział: „Jeśli chcesz iść do toalety, lepiej zrób to teraz, bo przez następne trzy godziny nie zobaczysz jej na oczy”.

To miasto w żaden sposób nie jest kojarzone z tenisem. Do dyspozycji 615 tysięcy mieszkańców są tu tylko dwa obskurne korty halowe i siedem równie zaniedbanych kortów na świeżym powietrzu. Pomimo to przyjechałem tu dla pewnej niezwykłej tenisistki. W Kałudze mieszka bowiem ośmioletnia Sabrina, o której już teraz głośno jest w Moskwie. Ostatnio podpisała ona kontrakt z prestiżową agencją menedżerską, która wykreowała takie gwiazdy jak Dinara Safina czy Jelena Diemientiewa.

Ojciec dziewczynki, Oleg, czeka na mnie w starej ładzie na poboczu drogi tuż przed miastem. Ma na sobie ciasną, białą koszulkę. Za oknem trzyma tlącego się papierosa. Dwa lata temu zabrał swoją sześcioletnią córkę na partyjkę tenisa. Podobnie jak inne dzieci, nie potrafiła wtedy nawet odbić piłki, ale Oleg dostrzegł w niej potencjał. Stwierdził, że mając uprawnienia trenera lekkoatletyki, sam mógłby doprowadzić swoją córkę do formy, a potem musiałby zasięgnąć pomocy u właściwych szkoleniowców tenisa. Dziś, dwa lata później, Sabrina uważana jest za jedną z najlepszych małych tenisistek w Rosji.

Spartańskie warunki na korcie tenisowym w Kałudze

Oleg prowadzi mnie na jeden z niewielu kortów w Kałudze. Wszystkie są w opłakanym stanie. W asfalcie zieją wielkie dziury, a siatka rozpięta jest pomiędzy dwoma zardzewiałymi krzesłami. Otaczająca boisko betonowa ściana cała pokryta jest graffiti, a budynek klubu to rozpadająca się drewniana chatka. Mój przewodnik wskazuje palcem na małą dziewczynkę w niebieskiej czapeczce z daszkiem, która biega wokół jednego z kortów – to Sabrina. Właśnie wróciła ze swojego pierwszego turnieju w Moskwie. Oleg tłumaczy, że niestety przegrała w finale, ale jej przeciwniczka była o dwa lata starsza. Oprócz tego ojciec wierzy, że trener rywalki i sędzia – obaj pochodzący ze stolicy – byli w zmowie.

Sabrina na korcie w Kałudze

Dziś Sabrina gra sparing z blisko dwukrotnie od niej większym 15-latkiem. Gdy ośmiolatka bez trudu odbija uderzenia chłopca, Oleg patrzy na mnie i uśmiecha się z dumą. Córka i ojciec są bardzo ambitni. Ich celem nie jest tylko pozycja numer jeden w rankingu. Sabrina ma również wygrać co najmniej dwa Wielkie Szlemy. „Sama wyznaczyła sobie ten cel jako siedmiolatka”, mówi Oleg.

Dziewczynka poprosiła niedawno swojego ojca o telewizję satelitarną, aby mogła oglądać więcej tenisowych kanałów. Nie zawahał się ani przez chwilę. Zarówno Oleg, jak i jego żona Swietłana mają tytuły doktorskie z biologii, ale w Rosji nie mogą znaleźć pracy. Zarabiają na życie wypożyczaniem sprzętu wędkarskiego. Dzięki temu mogą sami ustalać sobie godziny pracy. To idealne rozwiązanie, jeśli na pełen etat zajmujesz się wychowywaniem przyszłej gwiazdy tenisa.

„Nie mam innych celów w życiu oprócz wychowania córki. To naturalne, że poświęcę wszystko dla jej kariery”, mówi Oleg.

Głodni rodzice

Największym wzorem dla Olega jest Piotr Woźniacki, ojciec Caroline Wozniacki – Dunki, która jeszcze do niedawna była numerem jeden w kobiecym rankingu. Ojciec Sabriny przeczytał w rosyjskim magazynie tenisowym o tym, jak jego idol już od piątego roku życia córki systematycznie pracował nad rozwojem jej zdolności. Woźniacki nagrywał i oceniał trening swojej pociechy każdego dnia. Oleg również zabiera ze sobą kamerę za każdym razem, gdy udają się do Moskwy pracować z najlepszymi trenerami. „Nagrywam wyjaśnienia i porady szkoleniowców, abym mógł się od nich uczyć i pomóc Sabrinie”, mówi.

Do swojej dyspozycji ma także – jak sam twierdzi – jedną z największych tenisowych bibliotek w Rosji: ogromną kolekcję książek, płyt CD, DVD oraz prasy specjalistycznej, opisującej najważniejsze postaci tenisa na korcie i poza nim. Studiując wiele źródeł, wypróbowuje najrozmaitsze pomysły. Zainspirowany lekturą o układzie nagrody w mózgu, rozstawił na korcie w Kałudze dziesięć tarcz, dał Sabrinie 70 piłeczek i obiecał dziesięć rubli za każdym razem, gdy trafi do celu. Nie organizuje już tej zabawy, bo szybko stała się zbyt kosztowna.

Oleg ma świadomość, że to od niego zależy sukces Sabriny. Tydzień temu udało mu się zatrudnić do szkolenia swojej córki byłego trenera Marii Szarapowej. Spodziewa się, że za cztery lub pięć lat jego rodzina – wzorem najbliższych Safina czy Kurnikowej – przeniesie się do Europy lub Stanów Zjednoczonych. Już teraz z uwagą przygląda się niemieckim i francuskim akademiom. „To nasz wspólny projekt i jesteśmy gotowi poświęcić wszystko”, mówi.

Sabrina, jej rodzice i Rasmus Ankersen

Tego typu podejście nie jest w Rosji rzadkością. Tysiące ambitnych rodziców oddałoby wiele za sukces swoich dzieci. Jak powiedział mi w Moskwie Michaił Iwanow: „Rosyjski sukces w tenisie nie wydarzyłby się bez rodziców. W Stanach Zjednoczonych ojca sióstr Williams uważa się za strasznego radykała lub nawet szaleńca. W Rosji takie postawy to coś normalnego. Za naszymi czołowymi zawodnikami zawsze stoją ambitni, zacięci i zorientowani na cel rodzice. Bez nich Swietłana Kuzniecowa nigdy nie uciekłaby z Sankt Petersburga, a Jelena Diemientiewa nie osiągnęłaby choć części swoich sukcesów, gdyby nie jest matka. Przykłady można mnożyć”.

Po mojej wizycie w Kałudze wróciłem na kilka dni do Moskwy, aby sprawdzić teorię Iwanowa. Szybko okazało się, że ma rację. Spójrzmy na poniższą listę tenisistek. We wszystkich tych przypadkach rodzice okazali się kluczowi dla osiągnięcia sukcesu.

Zawodniczka: Dinara Safina

Rodzice: Rauza Isłanowa – czołowa zawodniczka Związku Radzieckiego. Michaił Safin – dyrektor klubu tenisowego Spartak, były lekkoatleta.

Wpływ rodziców: Rausa trenowała Dinarę do ukończenia przez nią 13 lat. Wraz z mężem znalazła jej miejsce w jednej z najlepszych akademii tenisowych w Hiszpanii.

Zawodniczka: Jelena Diemientiewa

Rodzice: Wiaczesław i Wiera – oboje grali zawodowo w tenisa.

Wpływ rodziców: Bezskutecznie próbowali zapisać siedmioletnią Jelenę do klubu sportowego Dynamo i CSKA. Wreszcie ich córka dołączyła do sekcji tenisowej Spartaka Moskwa. Matka rzuciła pracę nauczycielki, aby w 100 procentach poświęcić się jej karierze. Mówi się, że kontroluje najdrobniejsze szczegóły życia Jeleny – od jej posiłków po listę osób, którym wolno się do niej odezwać.

Zawodniczka: Swietłana Kuzniecowa

Rodzice: Aleksander Kuzniecow – trener sześciorga rosyjskich mistrzów olimpijskich w kolarstwie. Galina Tsariewa – sześciokrotna mistrzyni świata w kolarstwie, 20-krotna rekordzistka świata.

Wpływ rodziców: Z powodu sportowej przeszłości rodziców Swietłana najpierw próbowała swoich sił w kolarstwie, ale ostatecznie wybrała tenis. Do dziś jedną z jej zalet jest wytrzymałość, którą być może zawdzięcza wczesnemu treningowi na rowerze. Rodzice uważnie śledzili postępy Swietłany i jeszcze jako dziewczynkę umieścili ją w hiszpańskiej akademii tenisowej.

Zawodniczka: Wiera Zwonariewa

Rodzice: Igor Zwonariew ma za sobą grę w krajowych mistrzostwach bandy (gra podobna do hokeja na na lodzie). Natalia Bykowa w 1980 roku zdobyła brąz w hokeju na trawie.

Wpływ rodziców: Wysłali ją do klubu sportowego Czajka i znaleźli dla niej jednego z najlepszych trenerów w kraju, z którym pracuje po dziś dzień.

Zawodniczka: Nadia Pietrowa

Rodzice: Wiktor Pietrow, rosyjski trener lekkoatletyki i rzutu młotem. Nadia Ilina, zwyciężczyni w sztafetowym biegu na 400 metrów na olimpiadzie w 1976 roku.

Wpływ rodziców: Nadia rozpoczęła tenisową karierę jako ośmiolatka. Jej treningiem aktywnie zajmowała się matka. Nawet dziś podróżuje z nią po świecie.

Zawodniczka: Jelena Wiesnina

Rodzice: Siergiej Wiesnin oraz Irina Wiesnina.

Wpływ rodziców: Jelenę od najmłodszych lat podstaw tenisa uczyła matka. Dziś szkoli ją duet złożony z ojca oraz sławnego rosyjskiego trenera Borysa Koniuszkowa.

Zawodniczka: Alisa Klejbanowa

Rodzice: Michaił Klejbanow i Natalia Klejbanowa.

Wpływ rodziców: Klejbanowa tenis poznała już jako czterolatka. Przez kolejnych dziewięć lat szkoliła się pod czujnym okiem matki, która zabrała swoją pociechę do kilku francuskich akademii tenisa, ale ostatecznie znalazła dla niej rumuńskiego trenera we Włoszech.

Zawodniczka: Maria Szarapowa

Rodzice: Jurij Szarapow i Jelena Szarapowa.

Wpływ rodziców: Maria zaczęła grać jako czterolatka. Trzy lata później jej ojciec – były pracownik firmy paliwowej bez grosza przy duszy – zabrał ją do Stanów Zjednoczonych. Aby związać koniec z końcem, został taksówkarzem. W wolnych chwilach przekonywał amerykańskich trenerów o potencjale swojej córki. Robił to na tyle skutecznie, że Marię przyjęto do akademii tenisowej Nicka Bollettieriego w Miami.

Zawodniczka: Anastasija Pawliuczenkowa

Rodzice: Siergiej Pawliuczenkow i Marina Pawliuczenkowa, oboje są trenerami tenisa.

Wpływ rodziców: Wysłali 16-letnią Anastasiję do francuskiej szkoły tenisa. Dziś trenuje ją jej ojciec, a brat Aleksander jest jej sparingpartnerem. Rodzina podróżuje z nią nawet do najdalszych zakątków świata.

Zawodniczka: Anna Kurnikowa

Rodzice: Siergiej Kurnikow – zapaśnik, profesor na Rosyjskim Państwowym Uniwersytecie Wychowania Fizycznego, Sportu i Turystyki. Ałła Kurnikowa, była biegaczka na 400 metrów.

Wpływ rodziców: Matka Anny zapisała swoją siedmioletnią córkę do klubu tenisowego Spartak, a trzy lata później wysłała ją do akademii tenisowej Nicka Bollettieriego. Codziennie wypruwała sobie żyły, aby zapewnić jej dodatkowe treningi, oraz szukała sponsorów, którzy finansowaliby dalszą karierę Anny.

Patrząc na tę listę, widać wyraźnie, że najlepsze rosyjskie tenisistki największy doping otrzymywały od swoich rodziców. Anna Kurnikowa była inspiracją dla kolejnych pokoleń matek i ojców, którzy chcieli uczynić ze swoich pociech tenisowe gwiazdy. Oni wszyscy wychowywali się w epoce komunizmu, która pozbawiła ich możliwości podróżowania, oglądania świata lub zarabiania poważnych pieniędzy. Ten koktajl Mołotowa w postaci tłumionych ambicji wybuchł na kortach tenisowych. Rodzice zmuszali swoje córki do niezwykle ciężkich treningów w młodym wieku, zapewnili im pomoc najlepszych trenerów i pracowali jak szaleni, aby zebrać pieniądze potrzebne na wysłanie ich do najbardziej renomowanych akademii tenisowych na świecie.

Jest wiele czynników, które przyczyniły się do rosyjskiego sukcesu, ale wszystkie wydają się sprowadzać do jednego elementu: zdeterminowanych ojców i matek, ich apetytu i ambicji. To nie tylko wyjaśnia nam powody dominacji tamtejszych kobiet w światowym tenisie – pozwala również wyciągnąć pewne wnioski na temat przyczyn porażek Brytyjczyków.

Porażka za porażką

W 2009 roku odbyła 114. edycja najbardziej prestiżowego tenisowego turnieju na świecie – Wimbledonu.

Na trybunach zasiadł sam brytyjski minister sportu i turystyki Garry Sutcliffe. Przedstawiciel władz na własne oczy obserwował, jak aż ośmioro z dziewięciorga zawodników i zawodniczek z Wielkiej Brytanii przegrywa i odpada już w pierwszej rundzie londyńskiej rywalizacji. Jak sam powiedział, czuł się „zażenowany”.

Błyskawicznie zlecił przeprowadzenie analizy tej kompromitacji. Chciał się dowiedzieć, dlaczego 60 milionów funtów wpompowanych w LTA, Stowarzyszenie Tenisa Ziemnego, nie przyniosło żadnych wymiernych rezultatów. Śledztwo Sutcliffe’a wykazało niezbicie, że tak ogromne, niespotykane w żadnym innym kraju, wsparcie powinno przynieść znacznie lepsze rezultaty. Niedługo później, gdy reprezentacja Wielkiej Brytanii przegrała z Litwą w Pucharze Davisa, sytuacja jeszcze się pogorszyła.

Napięcie rosło jednak już od jakiegoś czasu. Kilka lat wcześniej LTA zawiesiło sponsorowanie dwójki najlepszych juniorów, którzy umieścili na portalu społecznościowym kompromitujące ich zdjęcia. Na fotografiach popijali fast-foody alkoholem.

„Albo będą się zachowywać, jak przystało na profesjonalnych sportowców, albo powinni znaleźć sobie inne zajęcie. Smuci jednak najbardziej to, że nie sądzę, aby byli oni świadomi, jak wyjątkową szansę dostali”, grzmiał Roger Draper, szef stowarzyszenia.

Od dziesięcioleci sportową posuchę w świecie brytyjskiego tenisa tłumaczono na wiele sposobów. W latach 70. i 80. wymówką dla braku wyników była wyspiarska pogoda, która nie sprzyja uprawianiu tego sportu. Sytuacja miała się poprawić zaraz po tym, gdy powstanie więcej zadaszonych kortów. Jednak pomimo faktu, że dziś Brytyjczycy i Brytyjki mają do dyspozycji najlepszą infrastrukturę, wielu czołowych trenerów i sowite dofinansowanie wciąż nie przyczyniają się do wychowania kogoś, kto dorównałby klasie Andy’emu Murrayowi. Dlaczego?

Nie możesz kupić głodu zwycięstw

Siedziba LTA National Tennis Centre znajduje się w leżącym w południowo-zachodniej części Londynu Roehampton. To właśnie tu, korzystając z najnowocześniejszego sprzętu, trenują nadzieje brytyjskiego tenisa. Mają one do dyspozycji dobrze utrzymane korty tenisowe oraz wiele gabinetów oferujących szeroki wachlarz usług – od fizjoterapii po stomatologię. Na korytarzach ośrodka tłoczą się młodzi sportowcy ubrani od stóp do głów w odzież Nike, z uwieszonymi na ramieniu stylowymi torbami na rakiety firmy Wilson i ze słuchawkami od iPoda. The National Tennis Centre sprawia wrażenie błyszczącego nowością i profesjonalizmem miejsca. Z łatwością można założyć, że trenuje się tutaj tenisowe supergwiazdy. Jednak nie jest to prawdą.

Na jednym z halowych kortów, położonych za nowoczesnym centrum fitness, znajduję Olgę Morozową. Trzyma rakietę w dłoni. Trenuje właśnie dwoje rosyjskich dzieci: chłopca i dziewczynkę. Oboje przyjechali do Londynu ze swoimi matkami tylko po to, aby skorzystać z renomowanych usług trenerki. Młodzi adepci tenisa skwapliwie stosują się do jej rzeczowych porad. Przez ostatnich kilka miesięcy, badając fenomen rosyjskiego postępu w tenisie kobiet, odbyłem z nią wiele rozmów telefonicznych. Powtarzała mi w kółko: „Przyjedź do mnie dopiero wtedy, gdy na własne oczy zobaczysz to, co dzieje się w Moskwie”.

Morozowa jest legendą rosyjskiego tenisa. Była pierwszą zawodniczką z tego kraju, która zagrała w finale turnieju wielkoszlemowego – w 1974 roku przegrała w finale Wimbledonu i French Open. Po tym, gdy w 1977 roku zakończyła profesjonalną karierę, została szkoleniowcem radzieckiej reprezentacji narodowej, a potem brytyjskiej kadry juniorów. Dziś żyje na obrzeżach Londynu wraz ze swoim mężem Wiktorem Rubenowem, byłym trenerem tenisa w Spartaku Moskwa, klubie, w którym trenowała między innymi Anna Kurnikowa.

Gdy rozmawialiśmy tuż obok siatki, Morozowa powiedziała: „Chodzi o brak żądzy. Właśnie dlatego brytyjscy zawodnicy przegrywają. Nie mają żadnej motywacji do tego, aby się wybić. Tej cechy nie da się kupić. Ani tenisiści, ani ich rodzice nie są tu gotowi poświęcić wystarczająco dużo”.

Pieniądze wpływają też na to, że tutejsi zawodnicy zbyt szybko odnoszą wrażenie, iż osiągnęli sukces. Mogą świetnie się bawić, ruszając pierwszą klasą w „tenisowy rejs” – turystyczno-treningową wyprawę. Aby cieszyć się takimi przywilejami, nie muszą ciężko pracować.

W podobnym tonie wypowiedziała się legenda wimbledońskich kortów Martina Navrátilová. „Brytyjskim zawodnikom podaje się na złotej tacy bazę treningową, nie wymagając od nich, aby udowodnili, że zrobią wszystko, aby zostać mistrzami”.

Czterokrotna zdobywczyni tytułu Wielkiego Szlema Kim Clijsters powiedziała: „W Anglii nie możecie mieć już lepszych warunków treningowych, to po prostu niemożliwe. Większość dziewczynek, które trafiły do światowej elity, nigdy nie pracowała w takich miejscach, gdy były juniorkami. Nie sądzę, aby w tak młodym wieku należało rozpieszczać dzieci lub traktować je jak gwiazdy”.

Najlepszą brytyjską tenisistką jest Elena Baltacha. Z pewnością zauważyliście, że to dość nietypowe nazwisko jak na obywatelkę Wielkiej Brytanii. Pochodzi ona z Kijowa, stolicy Ukrainy, gdzie jej ojciec był zawodowym piłkarzem, a później trenerem tej dyscypliny. Nawet najlepszy od dekady brytyjski tenisista Andy Murray nie rozwijał swojej kariery w typowy dla tego kraju sposób. Oprócz tego, że większość treningów odbywał w Hiszpanii, jego matka – w niemal rosyjskim stylu – od zawsze odgrywała kluczową rolę w rozwoju jego kolejnych osiągnięć. Judy Murray bardzo mocno krytykowano za to, że tak bardzo zmusza Andy’ego i jego brata, Jamiego (zwycięzcę w grze podwójnej Wimbledonu) do gry w tenisa. Nie zmienia to jednak faktu, że ich wyniki to jedyne świecące jasno gwiazdy na pustym firmamencie brytyjskiego tenisa.

Judy Murray również zauważyła brak żądzy zwycięstw wśród jej rodaków. Kilka gazet zacytowało jej wypowiedzi na ten temat. „Od czasu do czasu można zobaczyć brytyjskich zawodników rywalizujących o juniorskie Wielkie Szlemy. Są wystraszeni niczym leśna zwierzyna przebiegająca przez ruchliwą ulicę. Jeśli bycie na korcie cię przeraża, być może powinieneś pomyśleć o innym zajęciu. Pod wieloma względami te dzieciaki są rozpieszczane. Musimy sprawić, że staną się wygłodniałe, stawiać przed nimi cele, które później pomożemy im zrealizować”.

Matki gorliwie notują uwagi Morozowej dotyczące tego, co ich dzieci muszą poprawić. Jedna z kobiet odbiera telefon. Dzwonił ojciec dziecka i pyta, jak jego syn radzi sobie z backhandem.

„Oczywiście, że inicjatywa musi wyjść od rodziców – mówi Olga. –Żadnemu czterolatkowi nie przyszłoby do głowy, że powinien trenować tenis przez pięć dni w tygodniu. Mam na przykład przyjaciela Anglika, którego syn całkiem nieźle radzi sobie w hokeju na trawie. Pewnego dnia zapytałam go, czy nie zechciałby przyprowadzić go na mój trening. Wahał się przez chwilę, po czym odpowiedział: »OK, ale muszę go najpierw zapytać«. »O co? On ma sześć lat!«, odpowiedziałam”. Olga wybucha śmiechem. „Nie robi się tego w ten sposób. Musisz pokazać mu tę grę i zainspirować go do tego, aby ją polubił. To twoje zadanie”.

Morozowa uważa, że wszystko zależy od poświęcenia rodziców: „Nie wystarczy, że dziecko ma apetyt. Musi go mieć cała rodzina. Z wielką uwagą tłumaczę rodzicom, dlaczego codziennie powinni grać ze swoimi pociechami i pięć razy w tygodniu przywozić je na trening. Bycie rodzicem tenisisty jest trudne, a w Anglii jest wielu takich, którym się po prostu nie chce. Są leniwi”.

Podczas drugiego treningu tego dnia na własne oczy zobaczyłem różnicę pomiędzy rosyjskimi a brytyjskimi rodzicami. W przeciwieństwie do przybyszek ze Wschodu, które pokazują trenerom dzienniki treningowe swoich dzieci i omawiają program dnia, jedna z angielskich matek po prostu siedzi na ławce, czytając książkę. Gdy zapytałem ją, jak widzi swoją rolę jako rodzica tenisisty, odpowiedziała: „Lubię patrzeć, jak dobrze się bawi, grając w tenisa, i staram się motywować go tak mocno, jak tylko potrafię”. Dziesięć sekund później podniosła wzrok znad książki i westchnęła: „Mam jednak nadzieję, że niedługo skończą, bo jestem umówiona u fryzjera”.

Właśnie dlatego rozwój brytyjskich talentów tenisowych wypada tak mizernie w porównaniu z rosyjskimi. Można uznać, że upór rodziców tych drugich to ekstremum, ale nie ulega wątpliwości, że ta postawa przynosi rezultaty. Ich poświęcenie i chęć inwestowania czasu w kariery dzieci są nieporównywalne z tymi w Wielkiej Brytanii. Podczas moich podróży po Kopalniach Talentów pełni pasji i ambicji rodzice wielokrotnie okazywali się kluczowym czynnikiem w procesie wychowywania ludzi, którzy z czasem osiągną wspaniałe rezultaty w danej dyscyplinie.

Koreańscy „golfowi tatusiowie”

Korea Południowa, podobnie jak Rosja w kwestii tenisa ziemnego, nie wygląda na idealne miejsce do wychowywania mistrzów golfa. Zimą klimat przypomina tu bardziej Syberię niż Florydę. Dodatkowo opłaty za korzystanie z pól golfowych są tu najwyższe na świecie, co – przynajmniej w teorii – powinno odstraszyć większość osób od uprawiania tego sportu. Co więcej, pomimo że golf jest w Korei sportem narodowym, na 50 milionów mieszkańców przypada jedynie 200 18-dołkowych pól. Dla porównania, w samej Kalifornii jest ich ponad 1300.

Sukces tego azjatyckiego kraju w tej dyscyplinie sportu uzasadniano na wiele sposobów. Jedni mówili, że Koreańczycy z południa rodzą się ze specjalnymi golfowymi genami. Inni, że wielowiekowe sąsiadowanie ze światowymi potęgami (Japonią, Rosją i Chinami) wytworzyło w obywatelach tego kraju niezwykły, pozwalający na przetrwanie w każdej sytuacji hart ducha. Wreszcie trzecia teoria zakładała, że dziesięciolecia spędzone na robótkach ręcznych spowodowały, że Koreanki mają niezwykle silne dłonie. Sekret jest jednak znacznie prostszy – sprowadza się do wpływu rodziców.

Korea pełna jest „golfowych tatusiów”. Wizyta na polu jest jedną z pierwszych rzeczy, jaką ze swoimi córkami robi wielu tutejszych ojców. Jeśli dziewczynki pokażą potencjał, ich tatusiowie są w stanie poświęcić wszystko na rzecz ich kariery. Se Ri Pak, zdobyciem nagrody dla najlepszej młodej zawodniczki w swoim pierwszym sezonie w ramach rozgrywek LPGA Tour, zainspirowała do golfowej kariery wszystkie swoje rodaczki. W taki sam sposób jej ojciec, Joon Chul Pak, został wzorem dla całego pokolenia rodziców, którzy – podobnie jak on – chcą podbić sportowy świat. Pak pracował jako technik budownictwa w mieście Daejeon. Sam amatorsko grywał w golfa i gdy zauważył ślad potencjału u swojej 11-letniej córki, zrobił, co w jego mocy, aby uczynić ją najlepszą zawodniczką świata. W Korei Południowej najczęściej mówi się o tym, jak ojciec Se Ri Pak pomógł zwalczyć jej strach przed cmentarzami. Aby pokonać tę fobię, rozbił namiot na jednym z nich i spędzał tam czas razem z córką. Po zmroku opowiadał jej historie o duchach, aż wreszcie jego dziewczynka powiedziała: „Jest mi tu ciepło”.

„Wtedy wiedziałem, że jest wystarczająco silna. Spakowaliśmy namiot i nigdy nie wróciliśmy na cmentarz. Ludzie mówili, że jestem wariatem, ale ja chciałem rozwinąć jej pewność siebie i twardy charakter”, powiedział później Joon.

Każdego dnia podczas mojego pobytu w Seulu słyszałem równie niewiarygodne historie dotyczące tego, jak wiele koreańscy rodzice są gotowi poświęcić na rzecz karier swoich dzieci.

Gdy Ha-Na Jang, mistrzyni świata juniorek z 2009 roku, miała dziewięć lat, jej ojciec Chang Ho sprzedał swój biznes, firmę meblarską, aby zostać jej pełnoetatowym trenerem. Po zdobyciu tytułu Ho szacował, że wydał już milion dolarów na karierę swojej córki.

Jiyai Shin zajęła miejsce na szczycie kobiecego rankingu, ale jej droga do sukcesu nie była łatwa. W rodzinnym domu zawsze z trudem wiązano koniec z końcem, a dodatkowo matka golfistki zginęła w wypadku samochodowym. Po tym tragicznym wydarzeniu ojciec Shin zdecydował się na porzucenie funkcji duchownego i zostanie „golfowym tatusiem”. Woził Jiyai z jednego turnieju na drugi, nocowali w najtańszych motelach. Dziś może wygodnie rozsiąść się w fotelu i powiedzieć: „Zadanie wykonane”.

Niezwykłe oddanie południowokoreańskich rodziców sprawia, że trudno jest zdecydować, czy są oni szaleńcami, czy geniuszami. Zwolennicy ich postawy twierdzą, że w ten sposób wyświadczają swoim dzieciom ogromną przysługę. Krytycy uważają, że zmuszają dzieci do realizowania własnych, zduszonych ambicji, nie pozwalając najmłodszym na rozwinięcie niezależności ani dokonywanie własnych wyborów.

Jak jednak powiedział mi Robin Symes, szef jednej z seulskich akademii golfa: „Daleki jestem od mówienia, co jest dobre, a co złe, ale jedną rzecz wiem na pewno: jeśli inne kraje chcą dorównać Korei Południowej, muszą uważnie przyjrzeć się temu, co się tu dzieje. Z pewnością przykłady postępowania tych rodziców mogą być bardzo pouczające”.

Wybieraj rodziców, nie dzieci

Jeśli z matematycznego równania na golfowy sukces Korei Południowej lub tenisową rewolucję w Rosji usunęlibyśmy czynnik wpływu rodziców, jestem pewien, że wyniki zmalałyby o połowę. To oni, gotowi na poświęcenie wszystkiego ojcowie i matki, stworzyli Kopalnie Talentów.

W kontekście tego, co już wiemy o wspaniałych rezultatach, brzmi to bardzo prawdopodobnie. Dowiedzieliśmy się już, że wielu mistrzów łączy fakt wczesnego rozpoczęcia treningów. Wszystko wskazuje na to, że praca wykonana w danej dziedzinie w wieku od trzech do 12 lat będzie miała decydujący wpływ na to, jaki poziom osiągnie się w przyszłości. A kto w tym okresie sprawuje nad nami największą kontrolę? Oczywiście, rodzice.

Musimy pamiętać, że dorosłe życie wiąże się ze znacznie większą liczbą obowiązków. W dzieciństwie mamy najwięcej czasu dla siebie i możemy go wykorzystywać na rozwój i ćwiczenia. To z pewnością okres, którym powinniśmy się bawić, ale również idealna okazja do trenowania, budowania charakteru i inwestowania w przyszłość.

Metody południowokoreańskich i rosyjskich rodziców mogą się wydawać ekstremalne lub nawet drakońskie, ale na pewno są właściwe pod jednym względem: jeśli dzieci chcą być naprawdę dobre, muszą trenować niezwykle dużo. Osiąganie świetnych wyników z natury jest zjawiskiem rzadkim i wymaga niezwykłych cech. W wielu przypadkach udział ambitnych, oddanych rodziców jest ważnym elementem recepty na sukces.

Dobrym przykładem jest Géza Szilvay, węgierski nauczyciel gry na skrzypcach, który w latach 70. ubiegłego wieku założył East Helsinki Music School. W rozpadającym się budynku w stolicy Finlandii uczył 200 losowo wybranych pięciolatków. Dziś, po ponad 30 latach, 95 procent tych dzieci jest profesjonalnymi muzykami, a pięć procent bardzo zdolnymi amatorami. Géza wciąż uczy gry na skrzypcach. Obecnie pracuje w East Helsinki Music Institute. Co ciekawe, wymagania stawia się tam nie tylko chętnym dzieciom, ale również ich rodzicom. Nauczyciel rozmawia z ojcami i matkami zainteresowanych dzieci, patrzy im prosto w oczy i pyta: „Czy jesteście gotowi poświęcić półtorej godziny dziennie przez najbliższych pięć lat, aby uczyć swoje dziecko w domu?”. Jeśli odpowiedzi rodziców brzmią przekonująco, ich dziecko zostaje przyjęte.

Można dojść do wniosku, że Géza za ważniejszy wskaźnik potencjału uważa poświęcenie rodziców niż którąkolwiek z cech samego dziecka.

Oddane matki i ojcowie stoją jednak nie tylko za sukcesami w świecie tenisa. Tiger Woods, Pablo Picasso czy Wolfgang Amadeusz Mozart również byli wspierani przez ambitnych dorosłych. Amerykańska psycholog Ellen Winner, w swoim wyczerpującym badaniu opublikowanym w książce The Driving Parent, uważnie przyjrzała się przypadkom utalentowanych dzieci. Jak pisze: „Jakkolwiek utalentowane byłoby dziecko, nie rozwinie ono swoich zdolności bez rodzica lub rodzica zastępczego, który zachęca, stymuluje, zmusza”.

Z czasem to pokochasz

To oczywiste, że żaden trzylatek nie zechce z własnej woli kilka razy dziennie grać na skrzypcach. To samo dotyczy dzieci, które już w wieku siedmiu lat wybierają kariery baletnic czy baletmistrzów. Ani trochę nie wierzę w to, że wszystkie te maluchy trenowałyby tak wytrwale same z siebie. Nie ulega wątpliwości, że wiele dzieci trafia do szkół baletowych dlatego, że postanowili tak ich rodzice.

Ambicja matek i ojców jest kluczowa, gdyż dziecko nie wie przecież, co należy zrobić, aby wejść na szczyt. Jak już wiemy, osiągnięcie mistrzowskiego poziomu wymaga co najmniej dziesięciu tysięcy godzin treningów. Dzieci pozostawione samym sobie mogą bardzo długo szukać czynności, która je zafascynuje, lub w ogóle jej nie znaleźć. W obu sytuacjach bezcenne dla rozwoju wczesne lata życia mogą zostać zmarnowane.

Dzieci nie mogą samodzielnie zdecydować, że będą osiągać sukcesy w swojej dyscyplinie. Nie mają też pojęcia, z czym wiąże się takie postanowienie. To jednak nie oznacza, że w przyszłości pociechy nie zarażą się ambicją swoich rodziców. Mimo że część czynności została im narzucona, wiele dzieci z biegiem czasu zaczyna czuć satysfakcję, jaką daje robienie postępów w swojej dyscyplinie.

Południowokoreański trener golfa Wong Park twierdzi: „Z czasem uczysz się kochać to, co robisz”.

Przykłady ambitnych rodziców stawiają pod znakiem zapytania teorię, która mówi, że dzieciom powinno się pozostawić wolny wybór. Pytając Koreańczyków, kto zadecydował o golfowej karierze córek, wiele matek i ojców wskazywało na siebie. Uważali, że tego typu nacisk jest najnormalniejszą rzeczą na świecie.

Jeden z rodziców powiedział mi: „Jeśli nie zmuszę mojego dziecka do gry w golfa i spędzania godzin na polu, nigdy nie dowie się, czy może być dobre w tej dyscyplinie”.

Takie słowa mogą być nie w smak opiekunom, którzy wierzą, że ich pociechom powinno się dać wolną rękę w kwestii wyboru zainteresowań. Problem polega jednak na tym, że jeśli zapytasz córkę lub syna, co chcieliby robić, mogą odpowiedzieć, że wybierają przeglądanie Facebooka lub kilkugodzinny seans gier wideo. Z drugiej strony na dłuższą metę nie da się zmuszać dziecka do robienia czegoś wbrew jego woli. To być może prawda, ale mogę przytoczyć mnóstwo historii rosyjskich tenisistek lub południowokoreańskich golfistek, które są wdzięczne za wartości, jakie wpoili im ich surowi, uparci i wymagający rodzice. Nie ma w nich najmniejszego śladu zgorzknienia lub smutku. Nawet dziewczynki, u których potężne inwestycje ojców i matek nie przyniosły oczekiwanego efektu, są wdzięczne za to, co dostały. Jedną z takich osób jest Adio Jung, którą spotkałem w Seulu.

„Dziś prowadzę najpopularniejszy koreański program o golfie. Zawdzięczam to wyłącznie temu, że znam tę grę na wylot. To dzięki moim rodzicom, którzy przez lata zmuszali mnie do codziennych kilkugodzinnych treningów”.

Nie zawsze pasja rodzi wytrwałość. Czasem jest odwrotnie. Czynniki zewnętrzne, takie jak oczekiwania rodziny, często oddziałują z wewnętrznymi, na przykład pasją, na zasadzie symbiozy. Innymi słowy: możliwe, że z czasem można pokochać aktywność, którą wybrali dla nas rodzice.

Rodzicielski dylemat

W 1985 roku psycholog Benjamin S. Bloom przeprowadził kompleksowe badanie na 120 kobietach i mężczyznach uważanych za osoby, które odnoszą największe sukcesy w Stanach Zjednoczonych. Wśród nich znalazły się osoby z wielu sfer życia: od pływania, przez matematykę po neurologię czy muzykę.

W trakcie badania Bloom wraz ze swoim zespołem odkrył kilka cech wyróżniających środowisko, w którym wychowywali się ludzie sukcesu z USA.

Okazało się na przykład, że – jeszcze jako dzieciom – badanym poświęcano wiele zainteresowania i uwagi. Byli niezwykle ważni dla rodziców, którzy gotowi byli zrobić wszystko, aby tylko im pomóc.

Warto się nad tym zastanowić. Być może ojcowie i matki, których nazywamy ambitnymi, po prostu są najbardziej zainteresowani swoimi dziećmi? Najgorszymi mogą być więc ci, którzy pozostają bierni, na przykład po to, aby uniknąć odpowiedzialności.

Jak powiedział mi ojciec wybitnej tenisistki, Piotr Woźniacki: „Najważniejsze, aby mieć czas dla swojego dziecka i w nie inwestować”.

Innym przykładem jest koreańsko-amerykańska gwiazda golfa Michelle Wie, która do elity swojej dyscypliny dołączyła jeszcze jako nastolatka. Gdy po pierwszym, fantastycznym sezonie, rok później wyniki nie były już tak imponujące, media w Stanach Zjednoczonych winą za słabszą formę obarczały rodziców zawodniczki, rzekomo zmuszających ją do przesadnego wysiłku. Jednak wcześniej, gdy była w szczytowej dyspozycji, nie było słychać takich oskarżeń.

Napotykamy tutaj punkt sporny w dyskusji na temat matek i ojców zmuszających swoje dzieci do nadmiernego wysiłku. Z jednej strony możemy pomyśleć, że rodzice Michelle Wie przesadnie sterowali jej życiem i nadmiernie w nie ingerowali. W głębi duszy wiemy jednak, że to dzięki wielu godzinom spędzonym w dzieciństwie na treningu w styczniu 2004 roku udało się jej pokonać połowę mężczyzn w rundzie kwalifikacyjnej PGA Tour.

Ellen Winner, ekspertka od spraw uzdolnień z Boston College, podczas swojej wizyty w Chinach w późnych latach 80. zetknęła się z tym samym dylematem. Była zdumiona, gdy dostrzegła, że pierwszoklasiści muszą wybrać jedną z form sztuki (na przykład kaligrafię lub malowanie) i kontynuować ją przez kolejnych sześć lat. W swojej książce Gifted Children: Myths and Realities opisuje swoją rozmowę z chińskim nauczycielem. Zapytała go, co dzieje się, gdy dziecko zmienia zdanie lub dochodzi do wniosku, że dokonało złego wyboru. Nauczyciel spojrzał wtedy na nią jak na wariatkę i odparł: „To się nigdy nie zdarza”.

Na początku Winner była przerażona faktem, że uczniowie przez całe lata mają się zajować czymś, co narzucono im w tak młodym wieku. Z biegiem czasu zaczęła jednak rozumieć kryjącą się za tym logikę. Jak mówi: „To było jak zaaranżowane przez rodziców małżeństwo. Chwilę później zrozumiałam jednak, że to musi być na swój sposób świetne, ponieważ te dzieci naprawdę rozwijają zdolności, a kiedy dostrzegają, że są dobre – zyskują motywację”.

Badania Benjamina Blooma wykazały ponadto, że ojcowie i matki dzieci odnoszących sukcesy doceniali takie cechy charakteru jak samodyscyplina i żelazna etyka pracy. Starali się na przykład wpajać swojemu potomstwu, że praca ma pierwszeństwo przed zabawą, podkreślali konieczność dotrzymywania złożonych obietnic oraz realizowania wyznaczonych celów. Te cechy pojawiały się u wielu opiekunów.

Rauza Isłanowa jest wielką postacią w rosyjskiej elicie rodziców tenisistów. Najpierw na szczyt męskiego rankingu trafił jej syn, Marat, a potem wyczyn w swojej kategorii powtórzyła córka, Dinara. Jak powiedziała mi podczas mojej wizyty w Monako: „Moje dzieci wiedzą, że nie akceptuję niedbalstwa. Nie waham się na przykład odwołać treningu, jeśli nie mają ze sobą wody. To oznacza słabe przygotowanie. Moim celem jest wykreowanie jakości. Nie chodzi o zwykłe trenowanie. Musisz myśleć o tym, co robisz. Zadawać pytanie: jak wygrać dzisiejszy mecz lub kolejny punkt? Nauczyłam moje dzieci żyć i trenować z myślą o jakości”.

Rodzice w badaniu Blooma odegrali też ważną rolę w momencie, kiedy ich pociechy robiły postępy i potrzebowały większych wyzwań.

Najmłodszym do czerpania satysfakcji wystarczy często samo poczucie, że są w czymś dobrzy. W tej sytuacji to na rodzicach spoczywa ciężar zmuszenia ich do opuszczenia strefy komfortu i dalszej pracy nad sobą. W pewnym momencie najmłodsi, którym przyglądał się badacz, osiągali poziom, na którym potrzebowali kompetentnych trenerów i nauczycieli. Oznacza to, że to ich ojcowie i matki musieli poświęcić wiele czasu, energii oraz pieniędzy na poszukiwanie odpowiedniego szkoleniowca i dojazdy ze szkoły na trening. Won Park nazywa to „zakupami”. „Dobry rodzic starannie przeszukuje rynek w poszukiwaniu najlepszego trenera golfa w okolicy, niemającego sobie równych fizjoterapeuty czy świetnego sparingpartnera. To tak, jakby poszukiwali najlepszego doktora czy dentysty”, mówi.

Podczas pobytu w moskiewskim klubie tenisowym Spartak wielokrotnie słyszałem o matce Anny Kurnikowej, która dziś jest wzorem do naśladowania dla innych rodziców. Mimo że sama nie wiedziała wiele o tenisie, konsekwentnie walczyła o zapewnienie córce jak najlepszych warunków do pracy. Jak opowiadała mi Katja Czerkasowa, klubowa koleżanka Kurnikowej: „Matka Anny zawsze pytała trenera, czy jej córka może jeszcze poćwiczyć po tym, gdy wszyscy inni pójdą do domu. Moi rodzice nigdy o to nie zapytali”.

Badanie Benjamina Blooma pokazuje, że zewnętrzne czynniki mogą dostarczać wiele motywacji. Zwłaszcza na wczesnym etapie, podczas wyboru dyscypliny, dzieci potrzebują pomocy innych, głównie po to, aby wytrwać przy podjętym wyborze i zostać naprawdę dobrymi w swoim fachu.

Jak wyjaśnił mi Douglas Koh, trener, którego odwiedziłem w Paradise Golf Academy w Seulu: „Nie mam wątpliwości co do tego, że presja rodziców jest ważna, gdy dzieci są małe. Na tym etapie życia nie są w stanie samodzielnie się motywować. Muszą być zmuszane. Wraz z upływem czasu potrzebują tego w coraz mniejszym stopniu”.

To zjawisko dotyczyło wszystkich, którzy osiągają sukcesy. Bloom zauważył, że rodzice zachęcali ich do trenowania oraz od czasu do czasu stosowali groźby i kary. Wszystko jednak po to, aby obudzić wewnętrzną motywację dziecka. Opiekunowie, którym przyjrzał się badacz, nie mówili: „Jeśli nie będziesz dziś ćwiczył na skrzypcach, zapomnij o kieszonkowym”. Groźby były mniej dosłowne, na przykład: „No dobrze, więc sprzedamy skrzypce”. Zamiast: „Jeśli nie pójdziesz dziś na trening piłki nożnej, masz szlaban na cały sobotni wieczór”, mówili raczej: „OK, wobec tego usuniemy cię z drużyny”.

Chodzi w tym wszystkim o to, że gdyby dziecko rzeczywiście miało w nosie to, czy gra na skrzypcach lub w piłkę, groźby nie odniosłyby żadnego skutku.

To może się wydawać kontrowersyjne i sprzeczne z tradycyjnymi wzorcami wychowania, występującymi na przykład w świecie zachodnim. Musimy jednak pamiętać, że niewiele osób uzna czynność za interesującą, jeśli nie będzie dobra w jej wykonywaniu. Aby tego dokonać, musisz ciężko pracować i pokonywać przeszkody. To dość wymagające i nieprzyjemne. Właśnie w takich sytuacjach młodzi ludzie muszą znaleźć w swoich rodzicach oparcie, usłyszeć od nich: „Być może teraz nie chcesz tego robić, ale to bardzo ważne i zrobisz to tak czy owak. Po wszystkim będziesz zadowolony, że dokonałeś tego wyboru”.

Jak mówi Rauza Isłanowa: „Jeśli ustalimy, że Marat będzie biegał, aby dojść do formy, oczekuję, że to zrobi. Nie odpuszczam mu nawet wtedy, gdy taki trening przestaje być przyjemny”.

Sterowanie dziecięcymi wyborami jest ważne w kontekście uzyskiwania przez najmłodszych pewności siebie, która pochodzi z poczucia bycia dobrym w jakiejś dziedzinie. Jak pisze Amy Chua w swojej kontrowersyjnej książce Battle Hymn of the Tiger Mother: „Rodzice na Zachodzie często martwią się o samoocenę swoich dzieci. Jednak najgorszą rzeczą, jaką możesz zrobić jako ojciec lub matka, jest pozwolenie na to, aby twoja pociecha się poddała. Z drugiej strony nic nie buduje pewności siebie bardziej niż uświadomienie sobie, że możesz dokonywać rzeczy, które wydawały się znajdować poza zasięgiem. Moim rodzicielskim celem jest przygotowanie dzieci na czekającą ich przyszłość, nie upodabnianie ich do mnie”.

Rodzicielskie tabu

Rodzice zmuszający swoje dzieci do wysiłku to jeden z najbardziej kontrowersyjnych tematów. Opowiadając o moich obserwacjach przywiezionych z Kopalni Talentów, spotykam się z różnymi reakcjami. Niektórzy moi rozmówcy są wzburzeni, inni z uznaniem kiwają głową.

Często słyszę krytyków, którzy mówią, że na każdego Tigera Woodsa czy Dinarę Safinę przypada tysiąc innych dzieci, które zostały zniszczone przez nieustanną presję swoich rodziców. Tenis zna równie wiele historii pięknych zwycięstw, jak i porażek. Na przykład Steffi Graf, Mary Pierce czy, ostatnio, Jelena Dokić czuły potrzebę wygarnięcia swoim ojcom tego, że surowo traktowali je w dzieciństwie. To ważne, aby zrozumieć, że można stosować różnego rodzaju naciski – istnieją zarówno dobre, jak i złe sposoby. Z mojego doświadczenia wynika, że niezrozumienie, na czym polega pozytywna presja, powoduje, iż sprawy zaczynają podążać niewłaściwym torem. W Wielkiej Brytanii Judy Murray była ostro krytykowana za zmuszanie swoich synów: Andy’ego i Jamiego do wejścia na szczyt. Jak jednak twierdzi sama zainteresowana: „Istnieje wielka różnica pomiędzy ludźmi, którzy zmuszają swoje dzieci do wysiłku, a tymi, którzy starają się, aby sukces przyszedł sam”.

Wszystkie te oparte na taniej sensacji i krytyce historie sprawiły, że wielu rodziców przyjęło wobec tego tematu niechętną postawę. Mobilizowanie stało się tematem tabu. W rezultacie opiekunowie umieszczają swoje dzieci w kokonie strachu. Znani są jako „helikopterowi rodzice” lub – w ekstremalnych przypadkach – „rodzice Black Hawk” (od nazwy amerykańskiego śmigłowca). Określenie to wskazuje na podobieństwo pomiędzy maszynami a ojcami i matkami, którzy unoszą się nad swoimi pociechami, nie obarczając ich odpowiedzialnością ani nie narzucając im dyscypliny.

Niektórzy ludzie prawdopodobnie uznają, że ci południowokoreańscy czy rosyjscy rodzice są napędzani przez własne niezrealizowane ambicje, podczas gdy nami kierują wartości rodzinne i miłość do dzieci. Nie jestem pewien, czy to prawda.

Podczas wszystkich moich podróży po świecie nie spotkałem żadnego zimnego, egocentrycznego lub bezdusznego rodzica. Wręcz przeciwnie – mieli w sobie mnóstwo oddania i ciepła. To oczywiście nie oznacza, że wszyscy są właśnie tacy. Niemniej zmuszanie dzieci do wysiłku nie oznacza, że wyłącznie realizujesz własne ambicje, zapominając o ich potrzebach. Tacy rodzice kierują się miłością do swoich pociech co najmniej w takim samym stopniu jak inni opiekunowie.

Dowodem na to może być fakt, że zachęcają swoich synów i córki do niezwykłego, czasem wręcz morderczego wysiłku. Również rodzicom nie jest łatwo zachęcić dzieci do zrobienia czegoś wbrew ich woli. Naleganie na to, żeby nie opuszczały treningu, lub przekonywanie, że mają umiejętności, których jeszcze nie dostrzegają, to także nie najłatwiejsze zadanie. Wreszcie poświęcenie swojej zawodowej kariery na rzecz pracy z dziećmi to również trudna decyzja. Innymi słowy: nie chodzi o to, że wymagający rodzice nie dbają o swoje pociechy. Wręcz przeciwnie – poświęciliby dla nich wszystko.

Odpuścić jest o wiele łatwiej

Sprawy zazwyczaj komplikują się, gdy opiekunowie naciskają na swoje dzieci w zbyt znaczącym stopniu, nie okazując im jednocześnie miłości, lub gdy są nadopiekuńczy i nieszczerzy. Druga grupa obawia się, że będzie dla swoich pociech zbyt wymagająca, i chroni je przed tym, co sama nazywa „krzywdzącymi prawdami”. Dzieci wychowywane przez takich rodziców można znaleźć w telewizyjnych talent shows. Tamtejsi jurorzy bez ceregieli mówią uczestnikom to, czego nigdy nie odważyli się im powiedzieć ojcowie lub matki: na przykład, że ich śpiew jest koszmarny i czeka ich jeszcze masa pracy, aby był choćby przyzwoity. Tego typu gorzka prawda usłyszana po latach życia w izolacji może być miażdżąca, a jej przyczyną jest tak zwane mylne zrozumienie (mistaken consideration). Poza tym, jeśli dziecko nie słyszy od ciebie trudnych prawd, jak może być pewne, że nie kłamiesz, chwaląc je?

Jak powiedziała Rauza Isłanowa: „Jeśli mam być szczera, zmuszam swoje dzieci do wysiłku przez cały czas. Jeśli chcesz być dobry, musisz się zdecydować. Nie grożę, że zabiję je w przypadku porażki, ale wciąż pytam: dlaczego przegrałeś? Czego ci zabrakło i jak możemy rozwiązać ten problem poprzez trening? Nalegam, aby nie akceptowali swoich porażek, ale spróbowali zrozumieć, jak do nich doszło”.

Wielu rodziców działa tak, jakby obawiali się, że szczerość negatywnie wpłynie na samoocenę ich pociech. Amy Chua mówi: „W kwestii osiągnięć swoich dzieci rodzicom często towarzyszą sprzeczne uczucia. Starają się wmówić sobie, że nie są zawiedzeni tym, na kogo wyrosły ich pociechy. Martwią się, jak ich córki i synowie zareagują na porażkę na jakimś polu, i stale starają się ich zapewnić, że są dobrzy pomimo przeciętnych wyników testów czy słabego występu przed publicznością. Wskutek tego delikatnieją, zamiast stawać się silniejsi”.

Jesteśmy nowoczesnymi, cywilizowanymi ludźmi, którzy chcą, aby wszystko funkcjonowało gładko. W ten sposób nigdy jednak nie zostaniesz naprawdę dobrym w swojej dziedzinie. Napotkasz konflikty, będziesz potrzebował szczerej oceny innych, a czekający cię maraton ciężkiej pracy sprawi, że co jakiś czas zechcesz rzucić swe zajęcie i spróbować robić coś innego. Enzo Calzaghe, ojciec i trener boksera, Joego, powiedział mi: „Czy przez te 25 lat były chwile, kiedy miał mnie dość? Oczywiście. Czy ja miałem po dziurki w nosie jego zachowania i podejścia? No jasne. Jednak przetrwaliśmy dzięki miłości i lojalności. To prawie jak małżeństwo – nie wytrzymasz ćwierćwiecza bez walki, ale czy utarczki powodują, że musicie się rozwieść? Nie, bo jest pomiędzy wami miłość. I dopóki ją macie, przetrwacie razem. Jeśli więc nie ma pomiędzy wami więzi, jedno z was spakuje manatki, gdy pojawią się problemy”.

Ludzie, którzy z nutą sceptycyzmu pytają wymagających rodziców, dla kogo właściwie to robią, to te same osoby, które wysyłając swoje dzieci na zajęcia z tenisa i skrzypiec, chodzą na degustacje win we wtorki i lekcje jogi w czwartki.

To właśnie oni nie idą na wtorkowy mecz swojego syna, bo jest za ciemno i pada deszcz. Być może to tych rodziców powinno się pytać: „Dla kogo tak naprawdę to robisz?”.

Musimy zrozumieć, że zmuszanie dzieci do wysiłku w konstruktywny, pomocny sposób wymaga czasu, poświęcenia i wytrwałości. Nieinteresowanie się jest o wiele, wiele łatwiejsze.

Zapamiętaj
RODZICIELSTWO

1. Często to po rodzicach można poznać, czy ich dziecko zdoła rozwinąć swój potencjał. Za sukcesem większości najskuteczniejszych ludzi stoją zachęcający, wymagający opiekunowie.

2. Są różne rodzaje nacisku. Możesz zmuszać swoje dzieci w zły, ale też w dobry sposób. Przyznaję, że trudno jest znaleźć równowagę, ale często postrzegamy jako egoistycznych i tyranizujących rodziców tych, którzy biorą odpowiedzialność za wykreowanie u swoich pociech ambicji i marzeń.

3. Rodzice, którzy krytykują wywieranie nacisku na dzieci, postulując, aby same wybierały sobie zajęcia według upodobań, często nad pracę z dzieckiem przedkładają włas-ne przyjemności.

8.

Kto (naprawdę) tego chce?

Mistrzowie nie rodzą się w siłowniach. Kształtuje ich coś, co mają głęboko w sobie: pragnienie, marzenie, wizja.

Muhammad Ali

Jeszcze do niedawna wielu nie miało pojęcia, jak daleko zajdzie Shelly-Ann Fraser. Była przeciętną szkolną lekkoatletką, a jej wyniki nie napawały dumą. Wszystko wskazywało na to, że to kolejna jamajska dziewczyna bez sportowej przyszłości. Była jednak osoba, która chciała to zmienić. Stephen Francis obserwował tę 18-latkę na zawodach rozgrywanych niedaleko Kingston z przekonaniem, że dostrzegł w niej ślad wielkiego talentu. Mimo że wyniki Fraser nie powalały na kolana, czuł, iż jej potencjał próbuje wydostać się na powierzchnię. Sądził, że inni trenerzy, uznając, że biegaczka nie nadaje się do tego sportu, coś przeoczyli. Zdecydował się zaprosić Shelly-Ann na swoje mordercze treningi. Ich współpraca szybko dała efekty. Po kilku latach, podczas olimpijskich kwalifikacji, znajdująca się wtedy na 70. miejscu w rankingu Fraser sensacyjnie pokonała niekwestionowaną liderkę biegów na tym dystansie Veronicę Campell-Brown.

Świat sprintu pytał: „Skąd ona się wzięła?”, po czym stwierdził, że musi być jednym z tych lekkoatletycznych meteorytów, które znikną szybciej, niż się pojawiły. Shelly-Ann Fraser błyskawicznie zadała jednak kłam tym teoriom. W Pekinie została pierwszą w historii jamajską triumfatorką w olimpijskim biegu na 100 metrów, rozwiewając jednocześnie wszelkie wątpliwości dotyczące tego, czy potrafi dłużej utrzymać wysoką formę. Swój wyczyn powtórzyła rok później na lekkoatletycznych mistrzostwach świata w Berlinie, uzyskując czwarty najlepszy czas w historii tego dystansu – 10,73 sekundy.

Innymi słowy, ta truchtająca teraz w moim kierunku kobieta z typowymi dla sprinterek krótkimi, umięśnionymi nogami to prawdziwa gwiazda. Spotkaliśmy się na terenie klubu MVP Track and Field. Shelly-Ann Fraser szeroko się uśmiecha. Wciąż, jak wtedy, gdy była beztroską nastolatką, jest uprzejma i nieśmiała, ale poza jej dziecięcym entuzjazmem można odczuć, że traktuje świat z niezwykłą powagą. Tego rodzaju psychiczna wytrzymałość nie przychodzi sama. Również jej droga do zostania najszybszą kobietą świata nie należała do najłatwiejszych.

Shelly-Ann wychowywała się w jednej z najbardziej bezwzględnych dzielnic Kingston, Waterhouse. W malutkim mieszkanku żyła z matką i dwoma braćmi. Cała czwórka musiała spać w jednym łóżku.

„Waterhouse jest jedną z najbiedniejszych społeczności na Jamajce. To brutalne, przeludnione miejsce o wysokim wskaźniku przestępczości”, wyjaśnia, gdy siedzimy w cieniu bazy treningowej MVP.

Kilkoro przyjaciół Shelly-Ann było zamieszanych w zabójstwa; jeden z jej kuzynów został zastrzelony zaledwie kilka ulic od jej miejsca zamieszkania.

Matka sprinterki, Maxime, sama w przeszłości była lekkoatletką, jednak musiała zapomnieć o sportowej karierze, gdy jako nastolatka zaszła w ciążę i urodziła najstarszego brata Fraser, Omara. Podobny los spotkał również wiele rówieśniczek matki Shelly-Ann. Wczesne wejście w dorosłe życie i związane z nim obowiązki sprawiły, że Maxime była zdeterminowana, aby uchronić swoje dzieci od życia w biedzie Waterhouse.

„Moja mama bardzo mnie motywowała. Naprawdę ją kocham, bo dbała o nas jak nikt inny. To było dla niej trudne. Czasem nie mieliśmy co jeść. W szkolnych mistrzostwach biegałam boso, bo mojej rodziny nie było stać na buty”, mówi Shelly-Ann.

Fraser szybko zorientowała się, że lekkoatletyka może być dla niej jedynym sposobem ucieczki z miejsca, w którym wyrosła. Pewnej letniej nocy 2008 roku w Pekinie długie godziny spędzone na pracy wreszcie dały rezultat. Bosa dziewczynka, która zaledwie kilka lat temu żyła w biedzie, w sąsiedztwie gangsterów, napisała nowy rozdział w historii lekkoatletyki.

Jej zwycięstwo miało jednak znacznie większy wymiar. Tej nocy, gdy zdobywała olimpijskie złoto, w Waterhouse ustały typowe dla tej dzielnicy morderstwa (w siedmiu poprzednich miesiącach łącznie było ich aż 30). Nastąpiło również zawieszenie broni w toczących się na sąsiednich ulicach wojnach narkotykowych. Przez kilka dni ciemne chmury zniknęły znad jednej z najbardziej niebezpiecznych okolic świata. „Nie zostałam wyłącznie kolejną pozycją w statystykach dotyczących Waterhouse, ale kimś, kto może pomóc lokalnej społeczności udowodnić, że nieważne, z której części Jamajki pochodzisz – nawet żyjąc w getcie, możesz dokonać czegoś dobrego”, powiedziała Fraser dziennikowi „Daily Mail” po swoim olimpijskim triumfie.

To, jak istotnym wzorem do naśladowania stała się dla ludzi z jej dzielnicy, zrobiło na niej duże wrażenie. „Mam w sobie mnóstwo miłości do mojego kraju”, wyznała mi.

Sprinterka zamierza założyć fundację na rzecz dzieci żyjących w złych warunkach oraz zbudować w Waterhouse dom kultury. Ma również nadzieję, że zainspiruje swoich rodaków do złożenia broni. Chce walczyć o uczynienie świata równym dla kobiet i mężczyzn. Obecnie studiuje psychologię dziecięcą.

„Gdy wracam w moje rodzinne strony, widzę, że dokonałam czegoś dobrego. Dzielnica jest bardziej zjednoczona, widzę więcej dzieci chodzących do szkół czy uprawiających sport. To napawa mnie dumą i daje mnóstwo motywacji”, mówi.

Co ma decydujące znaczenie?

Kilka dni po moim spotkaniu z Shelly-Ann Fraser odwiedzam Glena Millsa z Uniwersytetu Królowej w Kingston. Siedzimy na skąpanej w słońcu ławce. Przed chwilą zakończył się trening na którym pracowali między innymi fenomenalny Usain Bolt i nowa wielka nadzieja sprintu Yohan Blake.

Na Jamajce Mills znany jest jako architekt sukcesu tego najszybszego człowieka świata. To właśnie on wskrzesił karierę Bolta, gdy w 2005 roku na mistrzostwach świata w Helsinkach Jamajczyk finiszował ostatni w biegu na 200 metrów. Głośno mówiło się wtedy o tym, że do niczego się nie nadaje.

Po tej porażce Jamajczyk zadzwonił do Millsa, a reszta jest historią. Od tamtej chwili Bolt zaczął bić rekord za rekordem i w każdej sytuacji przyznawał, że formę zawdzięcza swojemu trenerowi.

Od czasu mojej rozmowy z Shelly-Ann Fraser spokoju nie dawała mi kwestia czynników, które decydują o zwycięstwach w biegu na 100 metrów. Sprinterzy wiedzą, że dzielić ich będą zaledwie setne sekundy i jeden błąd może zadecydować o triumfie lub ostatnim miejscu. Aby być najszybszym, wszyscy trenują z wariackimi obciążeniami. Gdy zajmują swoje miejsca w blokach i czekają na strzał startera, w ich oczach widać motywację i skupienie. Za mniej niż dziesięć sekund będzie po wszystkim. Który element zdecyduje jednak o tym, kto przybiegnie pierwszy?

Postanowiłem zapytać o to Glena Millsa. Spodziewałem się usłyszeć długą, skomplikowaną odpowiedź zawierającą teorie dotyczące techniki biegu, świetnego startu, określonej budowy ciała lub innych nieuchwytnych rzeczy. On jednak spojrzał mi prosto w oczy i powiedział: „Wygrywa ten, kto naprawdę tego chce”.

Potrzebny jest hart ducha

Motywacja to emocjonalne dążenie do perfekcji na każdym polu. Jak wiemy, odnoszenie sukcesów w rozmaitych przedsięwzięciach – od kierowania firmą po karierę sprintera – wymaga odbycia dziesięciu tysięcy godzin treningów. Oprócz tego należy być niezwykle oddanym swojej dziedzinie i wystarczająco mocno pragnąć sukcesu. Jak powiedział kiedyś Jack Welch, były szef General Electric: „Każda firma, która chce konkurować z innymi, musi znaleźć sposób, aby zaangażować w to każdego pracownika”.

Gdy ekipa Los Angeles Lakers w 2011 roku doznała druzgocącej porażki w starciu z Miami Heat, gwiazdor pokonanego zespołu, Kobe Bryant, po spotkaniu przez półtorej godziny trenował te elementy gry, z których był niezadowolony podczas meczu. Gdy dziennikarz Adrian Wojnarowski zapytał go, dlaczego nie poszedł do domu tak jak reszta zespołu, odpowiedział cytatem Achillesa z filmu Troja: „Chcę tego, co wszyscy mężczyźni. Po prostu chcę więcej”.

Właśnie na tym to polega. Jeśli naprawdę czegoś chcesz, nie musisz się martwić o samodyscyplinę czy wytrwałość. Te cechy przyjdą same.

Niezliczona liczba badaczy próbowała rozwiązać zagadkę dotyczącą motywacji i znaleźć receptę na osiągnięcie stanu determinacji, o którym mówi Glen Mills, a którą uosabiają Shelly Ann-Fraser i Kobe Bryant.

Jedno z najbardziej interesujących badań dotyczących motywacji przeprowadziła Angela Duckworth, doktor psychologii na Uniwersytecie Pensylwanii. Jako studentka zainteresowała się neurobiologią i została nauczycielką w szkole dla dzieci z niezamożnych domów. Właśnie tam zaczęła się zastanawiać, dlaczego wiele spośród dzieci miało kilkuletnie zapóźnienia w umiejętności czytania, choć nie różniły się wskaźnikami IQ od swoich rówieśników. Ta zagadka zainspirowała Duckworth do powrotu na uniwersytet, aby podjąć studia doktoranckie. Skontaktowała się z Martinem Segilmanem, ojcem współczesnego ruchu psychologii pozytywnej, i razem rozpoczęli przełomową pracę nad badaniem ludzi sukcesu w różnych dziedzinach życia. Rozmawiali z nimi i opisywali cechy, które ich łączyły. Ludzie zdolni osiągać najlepsze wyniki dość mocno się różnili, ale mieli też jedną cechę wspólną: determinację w spełnianiu ambitnych, długofalowych celów pomimo nieuniknionych trudności. Duckworth i Segilman zauważyli, że ludzie sukcesu zazwyczaj łączyli pasję na rzecz jednego celu i niezachwiane oddanie na rzecz jego realizacji, nie zważając na to, jak długi miałby być to proces. Duckworth i Segilman zdecydowali się nazwać tę cechę hart ducha (grit).

Tę postawę w latach 30. ubiegłego wieku odkrył również legendarny psycholog Lewis Terman, który prześledził rozwój utalentowanych mężczyzn – od okresu dzieciństwa do momentu, gdy byli w średnim wieku. Jak mówi badacz, od tych nieodnoszących sukcesów odróżniała ich wytrwałość w dążeniu do celu. Do tych samych wniosków doszedł Joseph Renzulli, dyrektor National Research Centre on the Gifted and Talented (Krajowe Centrum Badań nad Osobami Utalentowanymi). Przeprowadzono tam najczęściej cytowane badanie nad uzdolnieniami. Renzulli podkreślał znaczenie wytrwałości i ciężkiej pracy, które opisał jako poświęcenie zadaniu (task commitment). Jego zdaniem to właśnie ten element jest kluczowym składnikiem zjawiska, które nazywamy talentem.

Wytrwałość i motywacja, o których mówią Duckworth, Seligman, Terman i Renzulli, cechują wszystkich tych, którzy osiągają najlepsze rezultaty – nawet osoby, które sprawiają wrażenie, jakby sukces przychodził im bez trudu. Jedną z takich postaci był Wolfgang Amadeusz Mozart. Często przywołuje się fragment jego dzienników, w którym opisuje, jak cała symfonia samoistnie układała się w jego głowie. Jak jednak mówi Jonathan Plucker, specjalista do spraw psychologii szkolnej na Uniwersytecie Indiany: „Nikt nie cytuje kolejnego akapitu, gdzie Mozart opisuje, jak miesiącami udoskonalał swoje dzieło”. Badania Duckworth i Segilmana pokazały, że hart ducha jest prawdopodobnie najlepszym wskaźnikiem tego, jak dany student poradzi sobie w środowisku akademickim. Cecha ta znajduje jednak również zastosowanie w wielu innych dziedzinach życia – wygląda na to, że jest kluczowa nawet w wojskowości. Wspomniana dwójka badaczy udowodniła, że to właśnie po harcie ducha można było wnioskować, kto pierwszy ukończy niezwykle wymagającą serię letnich ćwiczeń na amerykańskiej uczelni wojskowej West Point (tak zwane Beast Barracks). W 2008 roku Duckworth i Seligman rozdali kwestionariusze badające hart ducha wszystkim 1223 kadetom, którzy znaleźli się w programie treningowym. Okazało się, że ci, którzy uzyskali najwięcej punktów w badaniu, przetrwali również najbardziej wymagające pierwsze tygodnie pobytu w akademii. Tradycyjne wskaźniki potencjału, takie jak ponadprzeciętne wyniki w nauce, dobrze zdany egzamin SAT, doświadczenie lekkoatletyczne czy poziom poprzedniej szkoły w porównaniu z hartem ducha okazywały się nieznaczące. Jak powiedziała Duckworth: „Utrzymanie się na West Point zależy nie tyle od tego, jak mądry jesteś, ile od poziomu twojej motywacji i rodzaju twojego charakteru”.

Siła wzorców

Wygląda więc na to, że motywacja jest kluczowa dla osiągania najlepszych rezultatów. Skąd ona się jednak bierze? Gdy już to zrozumiemy, będzie nam z pewnością łatwiej rozwijać i utrzymywać ją u siebie i u innych. Pewni amerykańscy psychologowie próbowali wywołać motywacyjną eksplozję, a wyniki ich badań z pewnością dają nam sporo do myślenia.

W 2008 roku Geoffrey Cohen z Uniwersytetu Kolorado wraz ze swoim kolegą po fachu Gregorym Waltonem wybrali grupę pierwszoroczniaków z Uniwersytetu Yale i poprosili ich o przeczytanie pewnego artykułu. Tekst został napisany przez Nathana Jacksona, byłego studenta. Autor opowiadał w nim, jak trafił na uczelnię bez jakiegokolwiek pomysłu na przyszłą karierę. W trakcie studiów odkrył w sobie jednak pasję do matematyki i po opuszczeniu uniwersyteckich murów zrobił wspaniałą karierę jako ceniony ekspert w tej dziedzinie.

Uczniowie odnaleźli w Jacksonie wzór do naśladowania. Cohen i Walton zmodyfikowali jednak jeden aspekt eksperymentu.

W dolnej części artykułu umieścili mały biogram zawierający informacje o rodzinnym mieście autora, historię edukacji Jacksona i jego datę urodzenia. W połowie artykułów badacze zmienili jednak jeden z elementów, mianowicie wstawili datę urodzenia czytającego tekst ucznia. Pozostali otrzymali artykuł w niezmodyfikowanej formie. Po tym, gdy studenci przeczytali tekst, Cohen i Walton poprosili ich o rozwiązanie bardzo wymagającego – właściwie niewykonalnego – problemu matematycznego. Celem było zbadanie, jak uczniowie podejdą do takiego zadania. Jak długo i wytrwale będą próbowali uporać się z nierozwiązywalnym problemem i kiedy się poddadzą.

Wszyscy badani pracowali nad zadaniem indywidualnie, nie mając pojęcia, że są oceniani. Okazało się, że studenci, którzy przeczytali artykuł z „ich” datą urodzenia przystąpili do zadania z dużo bardziej pozytywnym nastawieniem. Byli wytrwalsi i walczyli nad nierozwiązywalnym zadaniem aż o 65 procent dłużej od swoich rówieśników.

Innymi słowy, do cięższej pracy zmotywowało ich to, że urodzili się w ten sam dzień co matematyczny ekspert, o którym przeczytali. Nie znali ani nigdy nie spotkali Nathana Jacksona, a pomimo to w podświadomości studentów stał się on wzorem do naśladowania, kimś, kto zaostrzył ich matematyczny apetyt.

Jak podsumowali Cohen i Walton: „Wiele wskazuje na to, że, wbrew temu, co sądzimy, nasze motywacje w znacznie mniejszym stopniu rozpalane są przez zainteresowania, pasje czy umiejętności. Pobudzają je raczej wzory do naśladowania, z którymi się identyfikujemy. Ludzie, którzy ustanawiają związek pomiędzy sobą a kimś, kto im imponuje, są bardziej zmotywowani nawet wtedy, gdy nie znają tej osoby”.

W świetle tych słów można uznać, że im wcześniej spotkasz w życiu wzór do naśladowania, tym większe będziesz miał szanse na pozostanie zmotywowanym na tyle, aby trenować przez wymaganą do sukcesu liczbę godzin.

Gdy weźmiemy to pod uwagę, prawdopodobnie nie będziecie zdziwieni, kiedy powiem, że we wszystkich sześciu Kopalniach Talentów można było znaleźć postacie, które inspirowały młodych lekkoatletów.

Jeśli oni, to i ty

Każdy Jamajczyk ma w pamięci obraz swej rodaczki Deon Hemmings, stojącej na najwyższym stopniu podium podczas igrzysk olimpijskich w Atlancie w 1996 roku. Jako pierwsza reprezentantka tego kraju zdobyła złoto na zawodach tej rangi, ustanawiając jednocześnie rekord świata w biegu na 400 metrów przez płotki. Podczas dekoracji medalowej, słuchając hymnu swojego kraju, obserwowała wjeżdżającą na szczyt masztu flagę Jamajki. Gdy wreszcie dotarło do niej, co osiągnęła, po jej policzkach popłynęły łzy.

Głównym powodem popularności tego nagrania jest fakt, że po igrzyskach film ten wyświetlano w każdym jamajskim kinie. Innymi słowy: przez osiem lat nie dało się obejrzeć żadnego seansu, któremu nie towarzyszyłby klip przedstawiający stojącą na podium Deon Hemmings.

W 1996 roku Melanie Walker, Sherone Simpson i Shelly-Ann Fraser były jeszcze dziewczynkami. Miały odpowiednio 11, 12 i 13 lat. Każda z nich chodziła do kina wraz ze swoimi rodzicami i przyjaciółmi i wielokrotnie oglądała wspaniały wzór do naśladowania – płaczącą ze wzruszenia Hemmings.

Zaledwie dziesięć lat później te dziewczynki dojrzały na tyle, aby zostać wielkimi gwiazdami, a w finale igrzysk w Pekinie zajęły wszystkie miejsca na podium w biegu na 100 metrów.

Nie twierdzę, że aby przywozić medale z olimpiad, należy emitować obrazki płaczących gwiazd sportu w czasie największej oglądalności, wygodnie rozsiąść się w fotelu i czekać na efekty. Wyobraźmy sobie jednak, jaki wpływ na młode osoby ma pokazywanie tego, dokąd mogą zajść, jeśli będą pracować wystarczająco ciężko, oraz jak ważne są takie zwycięstwa dla kraju. Wzory do naśladowania niosą jasny przekaz: „Nam się udało, więc ty również dasz radę”.

Deon Hemmings wpłynęła na młodych jamajskich sprinterów w ten sam sposób co Nathan Jackson na studentów Uniwersytetu Yale. Tacy idole to iskry, które mogą rozpalić ogień motywacji.

Z mojego doświadczenia wynika, że najlepsi w swoich dziedzinach potrafią precyzyjnie wskazać moment, kiedy znaleźli swoją inspirację i pomyśleli: „To jest to, co chcę robić”.

Jak powiedział w programie BBC The Making of Me dwukrotny mistrz świata w biegu przez płotki Colin Jackson: „Wciąż pamiętam moich rodziców, którzy w 1976 roku, krzycząc do telewizora, dopingowali Dona Quarriego w boju o olimpijskie złoto na 200 metrów. Spojrzałem na nich i pomyślalem: »Chcę być właśnie kimś takim jak on«”.

Podobne doświadczenia miał Haile Gebrselassie, etiopska legenda biegów. Jako siedmiolatek oglądał swojego rodaka Mirutsa Yiftera, zgarniającego złoto w biegach na 5 i 10 kilometrów rozgrywanych w ramach moskiewskich igrzysk olimpijskich w 1980 roku. To, jak opisał towarzyszące mu wtedy uczucia, do złudzenia przypominało relację Jacksona: „Siedziałem tam, myśląc, że chcę być jak on!”.

Kopalnie Talentów pełne są inspirujących idoli i ikon kultury, które rozpalają pasję w całych pokoleniach. Wystarczy spędzić trochę czasu na Jamajce, w Etiopii czy Brazylii, aby odkryć, że motywacja jest tam zajawiskiem wszechobecnym. Mistrzostwa szkół średnich ojczyźnie Usaina Bolta są tego świetnym przykładem.

Sprinterska fabryka gwiazd

Na Stadionie Narodowym w Kingston upchanych jest ponad 30 tysięcy kibiców. Obiekt przypomina kipiący emocjami kocioł. Lada moment gromadzone od tygodni nadzieje i oczekiwania zostaną uwolnione. Na to wydarzenie lekkoatleci z St Jago High School i 120 innych jamajskich szkół czekali miesiącami. Młodzi zawodnicy przygotowują się na sprint swojego życia. Właśnie tutaj o miano króla lub królowej mistrzostw szkół średnich walczą trzy tysiące lekkoatletów i lekkoatletek mieszkających na tej karaibskiej wyspie. Pierwsze tego typu zawody odbyły się już w 1910 roku.

Który z tych jamajskich nastolatków za kilka lat będzie kontynuował narodowy sukces sprinterski i pobije jeszcze więcej rekordów świata?

Te czterodniowe zmagania licealistów, wyłączając olimpiadę i mistrzostwa globu, są najpopularniejszym wydarzeniem na wyspie. To, co całemu światu wydaje się zwykłym dniem sportu, dla Jamajczyków jest najbardziej wyczekiwaną sportową imprezą roku. Wyciągając wnioski z tego, jak mówi się o tej rywalizacji w tym kraju, można by uznać, że chodzi tu o sprawę życia lub śmierci. Napięcie przed mistrzostwami rośnie przez kilka tygodni. Zawody trafiają na czołówki gazet i do głównych wydań wiadomości.

Podczas trwania zmagań lekkoatletyka staje się tematem numer jeden w Kingston – dyskutują o niej wszyscy: od hotelowych portierów po bezdomnych. Każdy ma własne teorie na temat tego, kto zostanie nowym Usainem Boltem czy Shelley-Ann Fraser. Bary i restauracje montują wielkie telewizory specjalnie dla tych, którym nie uda się obejrzeć mistrzostw z trybun. W blisko trzymilionowym kraju oglądalność tych zawodów sięga nawet 1 miliona 200 tysięcy widzów.

Na stadionie każda szkoła wspiera swoich zawodników grą na bębnach, głośnym krzykiem lub gigantycznymi plakatami. Emocje sięgają zenitu, a po ostatnim wyścigu – gdy zapadnie już noc – rywalizacja często przenosi się na ulice. Dochodzi do brutalnych starć.

Wszyscy legendarni jamajscy sprinterzy co roku pojawiają się na stadionie, aby obejrzeć wydarzenie, od którego zaczęły się ich kariery. To właśnie tutaj rodzą się gwiazdy. Bolt, Fraser i inni mówią o mistrzostwach jako o doświadczeniu, które zdefiniowało ich karierę i dało im motywację do podążania na szczyt. Właśnie w tym niezwykle zaciętym środowisku stworzone zostały podstawy psychicznej siły tych zawodników.

„To największe wydarzenie na wyspie przypomina mundial czy olimpiadę. Panuje tam ekstremalna rywalizacja, zwłaszcza w biegu sztafetowym. Atmosfera na stadionie podczas tej konkurencji zmienia się nie do poznania. Jeśli nie jesteś wystarczająco silny psychicznie, rozpadniesz się”, powiedział Usain Bolt.

Pięciokrotna medalistka olimpijska Veronica Campbell-Brown powiedziała z kolei: „Jeśli zakwalifikujesz się do tych mistrzostw, poradzisz sobie wszędzie. Gdy jamajski lekkoatleta wchodzi na stadion z 80-tysięczną publicznością, to dla niego niczym kolejny dzień pracy w biurze”.

Licealne mistrzostwa to najważniejsze wydarzenie jamajskiej kultury sprintu. Ich intensywność i masowe zainteresowanie sprawiają, że amerykański mityng lekkoatletyczny rozmiarami przypomina zwykły trening na wyspie Bolta. W Stanach Zjednoczonych na zawody wybierają się tylko przyjaciele, rodzice i kilku trenerów, podczas gdy zmagania w Kingston obserwuje aż 30 tysięcy osób. Jak powiedział mi Glen Mills: „Jeśli masz to, czego potrzeba, aby wygrać te zawody i wysłuchać owacji, stojąc na podium, zrobisz wszystko, aby znaleźć się tam raz jeszcze. To uczucie nigdy nie da ci o sobie zapomnieć”.

Licealne mistrzostwa to wydarzenie, które uwalnia potencjał przyszłych supersprinterów. To wybuchowy koktajl złożony z kilku składników: inspirujących idoli, bezwzględnej rywalizacji, która zmusza do dawania z siebie tego, co najlepsze, i wystawia psychikę na próbę, oraz adrenalinowego kopa, którego nie da się zapomnieć. Jeśli Martin Segilman i Angela Duckworth siedzieliby ze mną na trybunach Stadionu Narodowego w Kingston, zrozumieliby, że te zawody to idealne środowisko do rozwoju hartu ducha. Wymagają one od zawodników niezłomnej wytrzymałości oraz zachęcają do podnoszenia poprzeczki i osiągania wyników, które wydają im się niemożliwe.

Potwierdzeniem tej tezy jest Yohan Blake, obecny mistrz świata w biegu na 100 metrów i posiadacz drugiego najlepszego czasu w historii w wyścigu na dwukrotnie dłuższym dystansie. Blake kształcił się w szloke średniej St Jago, która regularnie zajmuje wysokie lokaty w licealnych mistrzostwach. Oprócz Blake’a w tym miejscu swoje kariery rozpoczęły takie światowe gwiazdy jak Melanie Walker (mistrzyni olimpijska w biegu na 400 metrów przez płotki) i Kerron Stewart (srebrna medalistka olimpijska na 100 metrów). Podczas mojej wizyty na Jamajce główny trener St Jago oprowadził mnie po ośrodku. Wskazał na ścianę jednej z trybun, na której ktoś napisał białą farbą: „9,98 sekundy. O mój Boże”.

„Yohan Blake napisał to, gdy miał 18 lat i trenował ze mną przed licealnymi mistrzostwami – powiedział z nostalgicznym uśmiechem Danny Hawthorne. – Jego wielkim celem było złamanie bariery dziesięciu sekund i rok później tego dokonał. Napisał to na ścianie, aby każdy mógł to widzieć. Jeśli ludzie chcą zrozumieć, co motywuje tych chłopców i dziewczęta, muszą zobaczyć te zawody”.

Ściana, na której Yohan Blake obwieścił swój cel

Zwykła miłość nie wystarczy

Podczas prób ustalenia czynników, które wpływają na wspaniałe rezultaty, od zawsze badano dwa rodzaje motywacji: wewnętrzną i zewnętrzną. Naukowcy zadawali sobie pytanie: czy czołowych zawodników pociąga sama czynność, w której biorą udział, czy nagroda, jaką mogą dzięki niej uzyskać – na przykład prestiż i pieniądze?

Większość badań wykazało, że najlepsi w swoim fachu rodzą się ze wspomnianym hartem ducha i wytrzymałością. Do bicia rekordów świata motywuje ich czysta pasja i miłość do wykonywanej czynności. W przeciwnym razie nie udałoby się im przecież wytrwać długich lat wypełnionych wymagającymi treningami, których potrzeba, aby dostać się na szczyt.

Kochamy to wyjaśnienie niczym ckliwe zakończenie sentymentalnego filmu. Przyglądając się sześciu Kopalniom Talentów, doszedłem do wniosku, że wewnętrzna motywacja nie wyjaśnia głodu sukcesów, który napędza światową czołówkę.

Spójrzmy tylko na 43-letnią Esther Kiplagat, jedną z najlepszych biegaczek maratonów w Kenii. Trenowała niezwykle mocno już jako dziecko, przemierzając tygodniowo ponad 100 kilometrów, jednak gdy przed czterdziestką zakończyła swoją karierę, niemalże przestała się ruszać. Dziś nie widać jej już trenującej wokół Iten lub spędzającej czas na siłowni – ma sporą nadwagę. W Kenii takie historie nie są niczym zaskakującym. Jeśli Kiplagat naprawdę kocha bieganie, dlaczego od czasu zakończenia kariery choć raz nie włożyła sportowych butów?

Zewnętrzne czynniki odgrywają znacznie większą rolę, niż sądzimy. Bez względu na to, jak ładnie brzmi to zdanie, czysta miłość do sportu nie wystarczy, aby ktoś stał się zawodnikiem światowej klasy. Czołówka biegów długodystansowych, tenisa, golfa czy piłki nożnej łaknie czegoś więcej niż tylko fascynacji swoją dyscypliną.

Przypomnijcie sobie trzykrotnego mistrza świata w biegu przez płotki, Mosesa Kiptanuiego. Mimo że dużo bardziej niż bieganie interesowała go piłka nożna, do szaleńczego uprawiania lekkoatletyki zachęciły go wyższe zarobki, którymi mógł pomóc swojej rodzinie. Jak pisze Toby Tanser w książce More Fire: „Pokusa nagrody pieniężnej jest bardzo silna. Nauczyciel na kenijskiej prowincji zarabia rocznie około czterech tysięcy szylingów kenijskich (około 580 dolarów). Drugi mężczyzna na mecie ostatniego maratonu w Huntsville w Alabamie wygrał 750 dolarów, finiszując z czasem gorszym od tych, które na treningach w Iten uzyskują kobiety”.

Dziś, nawet mając na koncie tyle lekkoatletycznych zwycięstw, Kiptanui zamiast biegania ogląda w telewizji piłkę nożną. Pieniądze naprawdę mają siłę przekonywania. To samo tyczy się wielu brazylijskich piłkarzy. Moje badanie przeprowadzone w brazylijskiej Kopalni Talentów raz na zawsze położyło kres wizji beztroskich chłopców biegających z uśmiechem po Copacabanie. Tak naprawdę toczy się tam śmiertelnie poważna gra. Pogoń za pozycją społeczną, zarabianiem milionów i chęć wyciągnięcia swoich rodzin z biedy rodzi gotowość zrobienia wszystkiego, czego wymaga realizacja tych celów. Motywują ich pieniądze. Dyrektor odnoszącej sukcesy akademii piłkarskiej Sendas Pão de Açúcar Thiago Mendez powiedział mi: „Jeśli dasz brazylijskiemu piłkarzowi 100 euro, zrobi, co tylko zechcesz”.

Nie oznacza to, że Moses Kiptanui i piłkarze z Kraju Kawy nie kochają tego, co robią. Wypływająca z wewnątrz pasja oczywiście odgrywa pewną rolę. Nie wierzę jednak, że zwykłe spojrzenie w głąb serca wystarczy, aby ukazała nam się właściwa ścieżka rozwoju. To jeden z największych przesądów dotyczących motywacji.

Tradycyjna teoria mówiąca o tym, że wewnętrzne źródło pasji napędza wytrwałość, oznacza, że najpierw musisz znaleźć coś, co naprawdę cię kręci. Gdy już to zrobisz, samodyscyplina i upór powinny pojawić się jako produkt uboczny. Mimo że prawdą jest, iż niezwykle wytrwali ludzie często aż płoną pasją do swojej dyscypliny, to niekoniecznie oznacza, że pojawiła się ona pierwsza. Jak podkreśla Angela Duckworth, wytrzymałość może zrodzić zamiłowanie do wykonywania danej czynności. Często zdarza się, że fascynujące głębie i niuanse danej dziedziny pozostają dla nas nieznane, dopóki nie oddamy się jej w całości, dopóki – jak pisze badaczka – nie zrozumiemy i nie zostaniemy przez nią ożywieni. Innymi słowy: najpierw musisz zdecydować, że wytrwasz. Pasja przyjdzie potem lub, jak mówi Moses Kiptanui: „Można nauczyć się kochać to, co robisz”.

Dla przykładu, badanie 24 pianistów, którzy w trakcie swojej kariery przynajmniej raz znaleźli się w finale ważnego międzynarodowego konkursu, wykazało, że każdy z nich był zmuszony do rozpoczęcia gry na instrumencie we wczesnym wieku. Żaden nie zaczął przygody z muzyką przez przypadek. Nie oznacza to bynajmniej, że nie mieli pasji, bo bez niej nie da się trafić do światowej czołówki. Ich zapał w pełni ujawnił się jednak dopiero po tym, gdy grali już przez jakiś czas. Rozwój tego zamiłowania był niezwykle mocno uzależniony od czynników zewnętrznych.

Moje badania Kopalni Talentów wykazały, że pasja, której wymaga osiągnięcie klasy światowej, nie spada ludziom z nieba. Trzeba na nią zapracować.

Sen, trening, posiłek. I tak w kółko

Kolejnym mitem dotyczącym motywacji jest fakt, że często mierzymy ją i oceniamy na podstawie włożonego przez daną osobę wysiłku. Zakładamy, że jeśli ktoś jest bardzo zajęty, musi być super-zmotywowany. Ciężka, systematyczna praca jest na to dobrym dowodem, ale z całą pewnością nie jedynym. Prawdziwy zapał to coś znacznie więcej. Zależy on również od tego, co robimy w czasie wolnym, jak organizujemy swoje życie wokół tej harówki. Doszedłem do tego wniosku podczas mojej pierwszej wizyty w Iten. Spotkałem wtedy jednego z najlepszych na świecie biegaczy na 1500 metrów – Augustine’a Choge’a. Wraz z trzema innymi kolegami z reprezentacji Kenii we wrześniu 2009 roku pobił on będący długo poza czyimkolwiek zasięgiem rekord w sztafecie na tym dystansie.

Obserwowałem, jak trenuje, zmuszając swoje ciało do wytrzymywania serii bezlitosnych biegów interwałowych. Po skończonej pracy jego biały land rover (jedyny dowód sukcesu, na który pozwolił sobie Choge) zawiózł nas pod jego dom. Byłem nieco skonsternowany, gdy wjechaliśmy na trawiaste pole z dwiema rozpadającymi się chatkami.

Zapytałem: „To twój dom?”. Kiwnął głową. Dla mieszkańca Zachodu to miejsce wygląda jak szopa, w której nie chciałby zamieszkać nikt, a już na pewno nie najszybszy biegacz na 1500 metrów. Drzwi w futrynie utrzymują stare, piszczące zawiasy. W salonie nie ma zbyt wielu mebli – jest tu stare łóżko do masażu i podziurawiona sofa.

W oddali słychać przestarzały telewizor, a ściany wytapetowane są gazetami. Augustine śpi w małym pokoiku z łóżkiem piętrowym. W tej chatce nie mieszka jednak sam – wraz z nim żyje David Rudisha, rekordzista świata w biegu na 800 metrów.

Czekałem, aż Choge przygotuje kenijską herbatę, którą pije po każdym treningu, i nie mogłem uwierzyć własnym oczom. Ten człowiek zarobił przecież na bieganiu niezłe pieniądze. Z łatwością mógłby kupić sobie modne mieszkanie w Nairobi. Mimo to żyje w tej ruderze przez cały rok – z wyjątkiem tych kilku miesięcy, kiedy rywalizuje w Europie. Jak mówi, ma tu optymalne warunki do tego, aby bezustannie robić to, co należy: spać, trenować i jeść.

Tego typu skromność jest typowa dla większości kenijskich biegaczy, którzy podczas przygotowań do większych imprez starają się wieść niezwykle proste życie. W trakcie mojego pobytu w Iten wielokrotnie słyszałem historie o tym, jak mający na koncie miliony lekkoatleci na czas swoich przygotowań porzucali rodziny i izolowali się w surowych warunkach.

Świat bez rozpraszaczy

Zachodni styl życia wygląda zupełnie inaczej – wszystko odbywa się w pośpiechu. Bardziej niż przemyślaną refleksję cenimy szybką reakcję. Tworzymy listy rzeczy do zrobienia, mamy smartfony, a na ekranach naszych komputerów pojawiają się powiadomienia. Bezustannie wysyłamy i odbieramy e-maile czy SMS-y. Cierpiąc na brak czasu, szczycimy się tym, że jesteśmy wielozadaniowi. Pracy nie ma końca, a to oznacza, że ludzie nie śpią przez wystarczającą ilość czasu. Dzisiejsze dzieci statystycznie w łóżku spędzają godzinę mniej niż maluchy 30 lat temu. Brak nam skupienia i poczucia celu, stale przebywamy na granicy wypalenia. Jak powiedział doktor Jim Loehr, światowej sławy psycholog zajmujący się ludzką wydajnością, znajdujemy się w stanie ciągłej nierównowagi pomiędzy zużywaniem energii a jej regeneracją. To może mieć dramatyczne skutki – od utraty pasji, przez zwiększenie ryzyka kontuzji do pełnoobjawowego załamania nerwowego. W książce The Power of Full Engagement Loehr i Tony Schwartz piszą, że to energia, a nie czas leży u podstaw osiągania rezultatów. Liczba godzin jest ustalona, w przeciwieństwie do ilości i jakości dostępnej nam energii. Im bardziej odpowiedzialni czujemy się za jakieś zadanie, tym silniejsi i produktywniejsi się stajemy.

Powróćmy na moment do przełomowych badań Andersa Ericssona przeprowadzonych na skrzypkach z akademii muzycznej w Berlinie.

Oprócz tego, że najlepsi ćwiczyli znacznie więcej od reszty, badacz odkrył jeszcze jedną, wspólną dla nich cechę: więcej spali. Nie tylko w nocy – ucinali sobie także popołudniowe drzemki. Ericsson powiedział: „Mówili mi, że prawdziwym ograniczeniem nie jest to, jak długo dziennie możesz trenować, lecz raczej to, przez ile godzin zdołasz utrzymać pełne skupienie. Jeśli tego nie robisz, tylko tracisz czas”. Długie treningi wykańczały ich psychicznie do tego stopnia, że potrzebowali więcej czasu na regenerację.

To pozwala nam wrócić do sedna: motywacja nie polega wyłącznie na coraz cięższej pracy. Chodzi w niej również o właściwą równowagę, rozmyślne inwestowanie czasu w odnowę energii – musisz trenować i spać jak najlepsi.

Jak powiedział mi Moses Kiptanui: „Regeneracja jest równie ważna jak trening. Jeśli jednak twój mózg pracuje podczas wypoczynku, to znaczy, że robisz to w niewłaściwy sposób. Prawdziwa odnowa jest jak trening”.

Również Colm O’Connell powiedział mi: „Wielu ludzi podkreśla wagę treningu, ale ja mówię swoim zawodnikom także o odpoczynku”.

Podczas pobytu w Iten wielokrotnie słyszałem, jak europejscy biegacze poprawiali swoje wyniki przy okazji każdej wizyty w Kenii. Nie wynikało to z tego, że trenowali ciężej lub w inny sposób. Po prostu dostosowali się do tamtejszego trybu życia, który sprowadza się do dewizy: jedz, trenuj i śpij. Kenijczycy i Etiopczycy już od 13. roku życia trenują w sposób, który ludzie Zachodu przyjmują tylko podczas wyjazdów na zgrupowania sportowe. Jak powiedziała mi była mistrzyni świata w półmaratonie, Lornah Kiplagat: „W okresie najcięższych treningów spędzam w łóżku 16 godzin na dobę. Żyjąc na Zachodzie, trudno jest przyjąć taki tryb życia – jest tam zbyt wiele rozpraszaczy i stresujących rzeczy, jak na przykład komórki, telewizja czy internet. Zdolność do regeneracji i odpoczynku jest jedną z najbardziej niedocenianych przyczyn sukcesów ludzi z Afryki Wschodniej. Nasz styl życia pomaga odpoczywać”.

To bardzo proste – zwiększając oczekiwania wobec siebie, wzrasta również potrzeba efektywniejszego odzyskiwania energii. Jeśli tego nie zrobisz, twoja forma drastycznie spadnie. Problem w tym, że wiele środowisk – zwłaszcza biznesowych – widzi w potrzebie odpoczynku słabość zamiast ważnego składnika podtrzymywania wysokiej formy. Jak mówi Jim Loehr: „Na poziomie jednostki czy organizacji właściwie nie poświęcamy uwagi tematowi rozszerzania czy odnawiania naszej energii”.

Każdy, kto chce znacząco zmienić swoje wyniki, musi – wzorem biegaczy z Afryki Wschodniej – zrozumieć, że w motywacji nie chodzi wyłącznie o to, aby robić więcej czy ciężej pracować. Polega ona również na tym, aby rozsądniej i skuteczniej gospodarować energią. W przeciwnym razie na zawsze pozostaniesz przeciętniakiem.

W poszukiwaniu sensu

Każda dyskusja na temat motywacji jest uniwersalna i zarazem osobista. Uniwersalna, ponieważ niezależnie od tego, skąd pochodzisz, ambicja i pasja są niezbędne, jeśli chcesz poprawić swoje wyniki. Osobista, bo czynniki pobudzające motywację i pasję są różne dla każdego z nas. Właśnie dlatego mówienie o właściwej lub niewłaściwej motywacji jest niebezpieczne.

W 1946 roku austriacki neurolog i psychiatra Viktor Frankl opublikował książkę Man’s Search of Meaning. Pozycja ta zyskała miano jednego z najbardziej inspirujących tytułów świata. Autor podczas II wojny światowej spędził trzy lata w obozach koncentracyjnych Theresienstadt, Auschwitz i Dachau. Właśnie w tym okresie powstało wiele jego najważniejszych pomysłów. Książka Frankla opisuje logoterapię – opracowaną przez niego psychoterapeutyczną metodę, która opiera się na przekonaniu, że poszukiwanie sensu życia jest dla ludzi największą motywacją. W obozowej niewoli autor książki stracił matkę, ojca, brata oraz oczekującą dziecka żonę. Został pozbawiony wszystkiego z wyjątkiem jednej rzeczy: „Ostatniego z ludzkich przywilejów, możliwości wyboru własnego nastawienia w danej sytuacji, możliwości wyboru mojej drogi”. Frankl opisuje w książce, jak niektórzy z więźniów w Auschwitz odnajdywali sens swojego życia, pomagając innym. Małe, ale znaczące chwile dawały im siłę i wolę przetrwania.

Sam Austriak znaczenie swojego życia odnalazł dzięki utrzymywaniu współwięźniów w zdrowiu psychicznym. Jak pisze: „Musieliśmy uczyć się sami, a dodatkowo uświadamiać zdesperowanym ludziom, że nie ma znaczenia, czego oczekujemy od życia, ważne jest to, czego życie oczekuje od nas. Należało przestać pytać o jego sens i pomyśleć o tym, jakie pytania zadaje nam życie”.

Pomysły Frankla zainspirowały wielu naukowców na całym świecie. Część z nich próbowała na przykład zbadać, jak ważne jest poczucie znaczenia wykonywanej pracy w świecie biznesu. Wyniki nie pozostawiły wątpliwości: ludzie są skłonni wykonywać najbardziej nudne czynności (nawet za niewielkie wynagrodzenie), jeśli tylko uważają, że dana praca ma sens, a ich wkład jest doceniany.

Dan Ariely, autor badania Man’s search for meaning: the case of Legos, w swojej pracy sprawdzał jak „postrzegane znaczenie” wpływa na motywację i chęć do pracy. Naukowiec poprosił dwie grupy ludzi o zbudowanie modeli z klocków LEGO. Konstrukcje stworzone przez członków jednej grupy zostawiano na stole, aby ich twórcy mogli je podziwiać. Osoba nadzorująca badanie dała im później kolejny karton klocków, z których osoby mogły ułożyć kolejne figury. Wraz z upływem czasu stół zapełniał się gotowymi budowlami – to, że efekty ich pracy były trwałe, nadawało sens pracy badanych ludzi.

Inaczej sprawa wyglądała z drugą grupą – ich figury usuwano zaraz po tym, gdy powstały, a prowadzący badanie rozbierał modele na kawałki i wrzucał klocki z powrotem do kartonu. Członkowie tej ekipy nie mogli nacieszyć się widokiem swoich dzieł – ich praca nie miała trwałego efektu, w skutek czego wykonywane przez nich zadanie traciło sens.

Była to jedyna różnica pomiędzy grupami.

Co ciekawe, w obu obozach znacząco różniła się liczba modeli, jakie członkowie byli skłonni wykonać. Mimo że związane z zadaniem fizyczne wymagania były identyczne, badani należący do grupy, której dzieła zachowywano, budowali o 30 procent konstrukcji więcej niż ci, których owoce pracy błyskawicznie znikały.

Jak podsumował Ariely: „Te eksperymenty potwierdziły to, co wielu z nas przeczuwało od jakiegoś czasu. Jesteśmy skłonni wykonywać więcej za mniejsze pieniądze, jeśli tylko nasze zadanie ma jakikolwiek, nawet najmniejszy sens”.

Jak pokonać Shelly-Ann Fraser?

To ciągłe poszukiwanie znaczenia tego, co robimy, jest ważne dla nas wszystkich: czołowych sportowców, menedżerów, muzyków czy rodziców. Jak pisze Amerykanin Malcom Gladwell: „Ciężka, bezcelowa praca to więzienie”.

W świecie biznesu często zadania rozbija się na tak wiele części, że pracownicy nie czują odpowiedzialności za wynik i – w konsekwencji – są słabo zmotywowani. Dan Ariely pomaga menedżerom znaleźć sposoby, które nadadzą sens nawet najprostszym czynnościom.

„Chodzi o uświadamianie pracownikom, jaki jest cel ich pracy, oraz tego, jak zadania wykonywane przez jednostki tworzą większą całość. To jeden ze sposobów zwalczania poczucia bezsensowności w pracy”.

Ważne jest, aby firmy pobudzały entuzjazm pracowników związany z ich zadaniami. Kluczowym aspektem pracy każdego dyrektora jest przekazanie celu istnienia firmy w sposób, który sprawi, że odpowiednie osoby poczują się zaangażowane i natchnione. Uświadomienie, że przedsiębiorstwo ma wyższy cel niż zarabianie tyle, ile się da, jest równie istotne.

Weźmy pod uwagę klocki lego. Firma ta na pozór produkuje tylko zabawki z plastiku. W rzeczywistości jednak bawiące się nimi dzieci jednocześnie trenują obie półkule swojego mózgu – prawą (odpowiedzialną za kreatywność) i lewą (za logiczne myślenie). Innymi słowy: uczą się, bawiąc. Pracownicy firmy mogliby więc twierdzić, że pomagają kształcić i inspirować ludzi, którzy w przyszłości będą rozwiązywać rozmaite problemy. Tylko pomyślcie: dla której firmy ludzie byliby w stanie bardziej się poświęcić? Dla tej, która robi plastikowe klocki, czy dla tej, która szkoli ludzi zdolnych pokonywać trudności? Odpowiedź jest prosta.

Wysyłanie prostych komunikatów dotyczących celów firmy pomaga również przyciągnąć najlepszych pracowników. Organizacje, które cechuje silne poczucie celu, działają jak magnes na utalentowane osoby. Bywa jednak również na odwrót – zdolne jednostki uciekają z miejsc, gdzie ich praca wydaje się nie mieć sensu, lub tych, gdzie stawiane cele nie są prawdziwe. Jeśli organizacja jest zbudowana wokół silnej idei, możesz mieć pewność, że ludzie chętnie wykorzystają okazję, aby do niej dołączyć – nawet jeśli ich praca będzie pełna wyzwań czy monotonnych zadań. Wykonywanie tych czynności, które mają znaczenie, motywuje nas także w życiu prywatnym: spójrzcie tylko, co dzieje się z rodzicami – nagle, dzięki dzieciom, ich życie nabiera sensu. Zrobią wszystko dla swojego potomstwa.

To samo dotyczy najlepszych lekkoatletów. Aby pozostać w czołówce, muszą umieć znaleźć i podtrzymać trwałe poczucie sensu tego, co robią. Kluczem do osiągania wspaniałych wyników jest znalezienie sobie fascynującej misji, która pozwoli ci przetrwać mordercze treningi.

Możemy w tym miejscu wrócić do Shelly-Ann Fraser. Nie ulega wątpliwości, że znalazła ona sens tego, co robi. Poza tym jak możesz pokonać rywalkę, która wie, że dzięki jej zwycięstwom choć przez jakiś czas w jej rodzinnych stronach nie dochodzi do rozlewu krwi? Wyścig nie polega dla niej wyłącznie na jak najszybszym przebiegnięciu 100 metrów – chodzi o coś znacznie ważniejszego.

To samo dotyczy brazylijskich piłkarzy. W 2009 roku grupa studentów ze szwedzkiej miejscowości Nyköping pojechała do Kraju Kawy, aby sprawdzić, co motywuje tamtejszych zawodników. Krążąc po największych brazylijskich klubach, pytali piłkarzy pomiędzy 13. a 19. rokiem życia, dlaczego uprawiają ten sport. O to samo zapytali ich rówieśników ze Szwecji.

Pierwsi, niemal bez wyjątku, odpowiadali, że grają po to, aby zarobić pieniądze i pomóc swoim rodzinom. Młodzi Skandynawowie z kolei nawet się na ten temat nie zająknęli – chodziło im po prostu o sławę.

Nietrudno zgadnąć, która z tych motywacji jest silniejsza. Brazylijczykom nie chodzi tylko o futbol. Chcą zapewnić lepszy byt swoim najbliższym.

W etiopskim Bekoji ludzie również są przepełnieni poczuciem celu. Jak powiedział mi tamtejszy trener samouk Sentayehu Eshetu: „Jeśli chcesz zrozumieć sekret tego miejsca, musisz pojąć, że te dzieci nie mają niczego. Są skłonne zrobić wszystko, aby odnieść sukces”.

Mnogość wyborów psuje zachodni świat. Chcesz zostać filmowcem? Idź na zajęcia. Nie masz pieniędzy? Złóż wniosek o dofinansowanie. W Bekoji nie ma programów typu reality show czy castingów na gwiazdy. Rolnicza część Afryki Wschodniej stale musi myśleć o tym, jak związać koniec z końcem. Siedzenie z założonymi rękami nie napełni kieszeni. Najpewniejszym sposobem na sukces jest bieganie, a w tym Etiopczycy nie mają sobie równych.

Głód w raju

Podczas wykładów, które wygłaszam pracownikom zachodnich firm, często zadaję pytanie: „Jak możemy sprawić, żeby w raju zapanował głód?”.

Większość z nas prowadzi bardzo wygodne życie. Nie musimy podejmować ryzyka, aby funkcjonować na poziomie. Takie środowisko nie generuje jednak dobrych wyników.

Gdy wszystko idzie zgodnie z planem, motywacja przychodzi sama. Kiedy jednak na drodze wyrastają przeszkody, ważne jest, aby mieć mnóstwo powodów, dla których zechcemy zrealizować nasz cel. Czy jesteś wystarczająco głodny, aby utrzymać tempo, kiedy w ogóle nie masz na to ochoty? To paradoks motywacji. Największy zysk osiągasz wtedy, gdy pracujesz mimo braku chęci. Łatwiej jest się przekonać do sensowności działań, gdy uświadomisz sobie, że biegasz nie tylko dla siebie, ale też na przykład dla własnej rodziny.

Dobrym przykładem jest brytyjskie brytyjskie Stowarzyszenie Tenisa Ziemnego, które pomimo milionów funtów dotacji nie jest w stanie wyszkolić prawdziwej gwiazdy kortów. Jeśli LTA naprawdę chciałoby stworzyć świetnych zawodników, doradziłbym zburzenie błyszczącej infrastruktury treningowej i zamiast tego zbudowanie ogólnodostępnych kortów w Brixton – jednej z najbiedniejszych dzielnic Londynu. Jeśli do darmowych rakiet dołączyliby nieodpłatne porady wykwalifikowanych trenerów, gwarantuję, że w ciągu dziesięciu lat Wielka Brytania dorobiłaby się tak wyczekiwanych gigantów tenisa.

Odpowiedź na pytanie, jak wytworzyć głód w raju, w nadchodzących latach będzie warta miliardy dolarów. Ja sam jej jeszcze nie znam. Wiem jednak, że nawet najbardziej efektowne centrum treningowe blednie w starciu z żądzą zwycięstwa.

Ostatecznie sekret sprowadza się do pytania: kto naprawdę tego chce?

Zapamiętaj
MOTYWACJA

1. Nic nie jest w stanie wygrać z żądzą zwycięstwa. To z pewnością najważniejsza zapowiedź sukcesu.

2. Pytanie „dlaczego?” o wiele bardziej niż „co?” pozwala pobudzić motywację. Każda jednostka i organizacja musi zapytać, dlaczego robi to, co robi, i co wydarzyłoby się, gdyby przestała.

3. Nie czekaj, aż uderzy cię piorun pasji. To nie stanie się samo. Zacznij angażować się w to, co robisz, a zapał przyjdzie sam. Często to wytrwałość rodzi pasję.

4. Motywacja nie polega wyłącznie na pracowaniu z większą intensywnością i wytrwałością. Chodzi także o tworzenie schematów zarządzania energią w bardziej skuteczny i inteligentny sposób. To poświęcenie na rzecz stylu życia mistrzów – prawdziwy trening i prawdziwy odpoczynek. Jeden sposób motywowania może pomóc firmie lub jednostce zrealizować pewien cel, ale niekoniecznie będzie skuteczny przy innym zadaniu. Motywacja i wizje muszą być określone na nowo. Aby utrzymać tempo należy, też pogłębiać poczucie, że praca ma znaczenie.

Epilog

Podróż w poszukiwaniu wspaniałych osiągnięć czasem bywa równie ekscytująca co frustrująca.

Ekscytująca, ponieważ chęć rozwoju, odkrywania, tworzenia postępu – niezależnie od tego, czy chodzi o grę na skrzypcach, bieganie maratonów, malarstwo czy dowodzenie grupą – jest jednym z największych źródeł szczęścia i satysfakcji, jakie są dostępne człowiekowi. Frustrująca zaś, ponieważ za każdym razem, gdy uda nam się dojść na szczyt, wiemy, że do zdobycia są jeszcze inne, wyższe. Zawsze czeka na nas coś większego i lepszego. Ta podróż nie ma końca.

Indonezyjczycy mają piękne określenie na podróżowanie – nazywają je „przecieraniem oczu”. Gdy nie ruszasz się z domu i wpadasz w pułapkę codziennych czynności, twoja wizja staje się zamglona. Jeśli przed oczami codziennie przemykają ci te same rzeczy, z czasem przestajesz je zauważać. Słysząc wciąż te same słowa, przestajesz zwracać na nie uwagę. Podróż pozwala ci odzyskać twoje oczy i uszy, usuwa pajęczynę i pozwala na nowo dostrzegać świat. Właśnie tak czułem się, odwiedzając Kopalnie Talentów. Ta wędrówka naprawdę rozpoczęła się pięć lat temu, kiedy przeoczyłem potencjał Simona Kjaera. Nie patrzyłem ani nie słuchałem we właściwy sposób lub – być może – zwracałem uwagę na niewłaściwe sygnały. Świadomość, że nie zauważyłem Simona, była niezwykle frustrująca, ale jednocześnie zrodziła we mnie szaloną ciekawość. Ostatecznie doprowadziła do tego, że sprzedałem wszystko, co miałem, i wyruszyłem w półroczną podróż po świecie.

Jestem głęboko przekonany, że bez względu na to, czy rozwijasz u ludzi potencjał jako dyrektor, trener, nauczyciel, rodzic, muzyk czy lekkoatleta, jednym z największych zagrożeń jest utknięcie w rutynie, postrzeganie świata w jedynie słuszny sposób. Wszyscy musimy przetrzeć oczy.

Spotkanie osoby pokroju Stephena Francisa wyostrza zmysły. Zaczynasz dostrzegać niuanse i różnice, o których istnieniu wcześniej nie miałeś pojęcia. Kiedy zrozumiesz czołowych naukowców, którzy mówią, że wrodzony talent jest mniej istotny od ciężkiej pracy i poświęcenia, czujesz się natchniony do tego, aby sięgać dalej. Wiesz, że rzeczy, o których kiedyś nie śniłeś, w rzeczywistości są w zasięgu ręki. Słysząc Colma O’Connella i kenijskich biegaczy, można poczuć ulgę, ponieważ wszystko wskazuje na to, że recepta na sukces nie jest tak skomplikowana, jak często sądzimy.

Kopalnie Talentów odkrywają niesamowity potencjał, jakim dysponujemy wszyscy bez wyjątku.

Jestem przekonany, że każdy, niezależnie od miejsca pochodzenia, słyszy wewnętrzny głos – chęć wykorzystania własnego potencjału w pełni, zostawienia po sobie śladu w świecie. Jak pisałem we wstępie tej książki, dziś wykorzystanie pasji jest ważniejsze niż kiedykolwiek. W nadchodzących latach odkrywanie, rozwijanie i pobudzanie talentu będzie najważniejszą umiejętnością organizacji czy społeczeństw. Mam nadzieję, że zaoferowane przeze mnie w tej książce niekonwencjonalne metody, pomysły i sposoby postrzegania talentu pomogą wam sprostać temu wyzwaniu.

Ta książka ma na celu przetarcie wam oczu.

Gdy Dawid pokonuje Goliata

Wywiad z Rasmusem Ankersenem specjalnie do polskiego wydania jego książki

Jak wytłumaczyć fakt, że największe sukcesy polskiego sportu w ostatnich latach nie były efektem prowadzenia sprawnie działających kopalń talentów, ale wynikiem wytężonej pracy jednostek, takich jak Adam Małysz, Agnieszka Radwańska czy Robert Kubica?

Ludzie często odnoszą sukces nie dzięki zorganizowanemu systemowi szkolenia, ale mimo jego braku. Ograniczenia wynikające z tego tytułu zmuszają ich do innego, bardziej kreatywnego myślenia o swoich możliwościach i stosowanych metodach treningowych. Kilka lat temu poznałem w Chinach jednego z najlepszych na świecie tenisistów stołowych, który znany był z superszybkiego uderzenia forehandem. Tę umiejętność doprowadził do perfekcji dlatego, że jako dziecko mógł trenować wyłącznie w małej Sali. Możliwość wykonania pełnego ruchu ręką przy ataku ograniczała znajdująca się tuż za nim ściana. Chłopak musiał więc znaleźć sposób na uderzanie piłeczki z taką samą siłą jak pozostali zawodnicy, ale przy ograniczonej przestrzeni. Zmobilizowało go to do rozwinięcia uderzenia, z którego dziś jest tak znany. Jeśli więc głęboko w środku masz pragnienie pokonania przeciwności, ograniczenia nie zniszczą twoich marzeń, ale zainspirują cię do szukania niekonwencjonalnych rozwiązań.

Trudno jednak pojąć, jak Justyna Kowalczyk potrafi wygrywać z Norweżkami posiadającymi znacznie lepsze warunki do rozwoju i tradycje w biegach narciarskich, a Zbigniew Bródka na igrzyskach olimpijskich pokonał absolutnych mistrzów łyżwiarstwa szybkiego – Holendrów.

Posiadanie wielkich rywali jest znakomitą motywacją dla każdego sportowca. Sprawdza się to zresztą nie tylko w sporcie, gdyż na wielu polach można zaobserwować, że często to Dawid pokonuje Goliata. Bycie teoretycznie słabszym konkurentem, underdogiem, daje dodatkową energię: pracujesz ciężej, myślisz bardziej kreatywnie, jesteś w stanie odważyć się na więcej. Dlatego też najlepszym sposobem na pozostanie numerem jeden jest zachowywanie się tak, jakbyś zawsze był numerem dwa.

Efektem sukcesów Adama Małysza jest pojawienie się grupy znakomitych polskich skoczków, z Kamilem Stochem na czele. Możemy oczekiwać za kilka lat następczyń Justyny Kowalczyk lub kolejnych Robertów Lewandowskich?

O wiele łatwiej stać się mistrzem, jeśli ma się świadomość, że zrobił to wcześniej ktoś, z kim można się identyfikować. Oczywiście osiągnięcie wielkich sukcesów bez stawiania sobie za wzór rodaka, który wcześniej dokonał podobnych rzeczy, też jest możliwe. Caroline Wozniacki przez dwa lata była najlepszą tenisistką na świecie, ale dotychczas żaden inny duński gracz nawet nie zbliżył się do jej osiągnięć. Ktoś musi być więc pierwszy. Posiadanie wzoru przełamuje jednak psychologiczną barierę i poszerza granice ludzkich możliwości, gdyż zmusza do myślenia: „Ten ktoś jest taki jak ja. Skoro jemu się udało, mnie także się uda”.

Nie byłoby Agnieszki Radwańskiej w finale Wimbledonu, gdyby nie wysokie wymagania, które od najmłodszych lat stawiał jej ojciec, a Robert Kubica nie zostałby czołowym kierowcą Formuły 1, gdyby nie wsparcie rodziców. Jak ważna w rozwoju talentów jest rola ojca i matki?

Istnieją negatywne przykłady presji wywieranej przez rodziców, to jasne, ale w książce staram się zwrócić uwagę na pozytywną stronę takiego zachowania. Jeśli rodzic zmusza do treningu swoje dziecko z miłości i jest przy tym wobec niego uczciwy, może to pomóc młodej osobie stać się w przyszłości wyjątkowym sportowcem. Szczególnie w początkowych etapach rozwoju, kiedy dzieci nie wiedzą jeszcze, co trzeba zrobić, żeby być w czymś dobrym, ambitni i kochający rodzice odgrywają kluczową rolę.

W książce podaje pan kilka pozytywnych przykładów wpływu kultury danego kraju na jego sportowców. W Polsce, zwłaszcza przed laty, osobom takim jak Wojciech Fortuna czy Igor Sypniewski na drodze do wielkiej kariery stanął alkohol. Kulturowe obyczaje mogą mieć także negatywny wpływ na rozwój talentów?

Posiadanie właściwych wzorców jest niezwykle ważne. Zachowujesz się przecież podobnie jak ludzie, którymi się otaczasz. Jeśli jesteś na przykład młodym biegaczem mieszkającym w Kenii i wychodzisz na poranny trening, masz możliwości wykonania przebieżki tuż za aktualnym mistrzem świata na 10 kilometrów. Istnieje więc duża szansa, że wkrótce zaczniesz myśleć: „Zaraz, skoro on coś osiągnął, dlaczego ja także nie mogę spróbować?”. Dla mnie to jest właśnie najważniejszy mechanizm zachodzący w środowisku młodych talentów. Działa on jednak w obie strony. Tak jak pozytywne wzorce mogą inspirować, tak negatywne potrafią zniszczyć i pozbawić motywacji początkujących sportowców.

Może więc wkrótce, dzięki pozytywnemu przykładowi błyskotliwej kariery Roberta Lewandowskiego, polscy piłkarze zaczną grać na miarę oczekiwań? Jak to możliwe, że w sporcie cieszącym się największą popularnością mamy w ostatnich latach tak słabe wyniki?

To bardzo trudne pytanie i nie jestem pewien, czy znajdę na nie odpowiedź. Podejrzewam, że problem może leżeć w sferze filozofii i strategii rozwoju. Potrzebne jest wykształcenie odpowiedniego cyklu, który będzie decydować o tym, w jaki sposób wyszukiwać i szkolić utalentowanych zawodników. Czego szukamy? Jak możemy się upewnić, że największy futbolowy talent skończy jako piłkarz, a nie szczypiornista? Jak sprawić, by zawodnicy w trakcie kariery nabrali odpowiedniego doświadczenia? Ścieżka prowadząca od dziesięcioletniego chłopca do piłkarza reprezentacji narodowej musi być klarowna.

Na obecny stan polskiej piłki złożyły się także nietrafione decyzje trenerów, którzy nie potrafili właściwie rozpoznać talentów. Kilka lat temu Paweł Janas stwierdził, że takich jak Łukasz Podolski ma na pęczki, a w ŁKS-ie po zaledwie jednym sezonie podziękowali za grę aktualnemu reprezentantowi Brazylii. Jak uniknąć takich wpadek?

Wczesne wychwycenie talentów zawsze jest trudne, ponieważ próbuje się odgadnąć przyszłość, która bardzo często okazuje się nieprzewidywalna. Podobnych historii jak te przytoczone przez pana znajdziemy mnóstwo w każdym kraju. Wiele można jednak zrobić, aby poprawić skuteczność. Przede wszystkim należy zacząć od zrozumienia, że wyniki i potencjał to dwie różne rzeczy. Na ogół po prostu patrzymy na to, co jesteśmy w stanie zauważyć tu i teraz, zakładając, że aktualny poziom jest najlepszym wyznacznikiem przyszłych osiągnięć. Tak jednak nie jest. Musimy przekopać się przez powierzchnię, aby zrozumieć mentalność, gotowość do treningu i sposób myślenia zawodników, ponieważ często okazuje się, że to najważniejsze czynniki.

Nie ma więc złotej zasady, która zagwarantuje stuprocentową skuteczność w szukaniu przyszłych mistrzów?

Dla mnie w wyławianiu talentów nie chodzi o to, żeby być nieomylnym, gdyż jest to zwyczajnie niemożliwe. Chodzi o to, żeby mylić się możliwie jak najrzadziej. Światowej klasy zawodnicy często pojawiają się znikąd. Ich droga do sukcesu jest bardziej wyboista, ale to pozwala rozwinąć im coś, co dla mnie jest prawdziwym talentem: gotowość do treningu i umiejętność radzenia sobie z trudnościami.

Rozmawiał Piotr Stokłosa

O autorze

Urodzony w 1983 roku Rasmus Ankersen jest autorem kilku bestsellerów, mówcą motywacyjnym specjalizującym się w rozwijaniu ludzkiego potencjału, a także zaufanym doradcą biznesmenów i sportowców z całego świata. W wieku 22 lat napisał swoją pierwszą książkę The DNA of a Winner. Zaledwie rok później ukazała się jego druga pozycja, Leader DNA. Duńczyk oparł ją na obserwacjach 25 znanych przywódców: od sekretarza generalnego NATO, Andersa Fogha Rasmussena, po dyrektora generalnego grupy LEGO, Jorgena Viga Knudstorpa. Przez pięć lat tytuł ten był najlepiej sprzedającą się w Danii książką o przywództwie. W swojej ojczyźnie Rasmus został także laureatem prestiżowej nagrody pisma „Berlingske Business Magazine”. Określono go mianem jednego z trzech największych duńskich talentów biznesowych, a premier tego kraju zaprosił go do współpracy nad swoją nową książką The Danish Dream („Duński sen”).

Pisząc Kopalnię talentów, Ankersen zbliżył się do rozwiązania zagadki wyjątkowych osiągnięć. Żyjąc i trenując z najlepszymi sportowcami na świecie, stał się prawdziwym ekspertem w dziedzinie ludzkiej wydajności i skutecznego treningu. Obecnie przeprowadza szkolenia dla rozmaitych organizacji, które chcą budować własne Kopalnie Talentów, a w swoich wykładach używa przykładów z życia i własnych spostrzeżeń.

Więcej informacji na temat Rasmusa znaleźć można na stronie internetowej www.rasmusankersen.com.

Henrik Hyldgaard jest współautorem Kopalni talentów i przez ostatnie trzy lata był dla Rasmusa partnerem w produktywnych (i czasem ostrych) dyskusjach. Jest strategiem marketingowym i specjalistą od kreatywności w biznesie. Pod koniec 2012 roku wydał książkę Hotel Creativity – Check In And Change The Destiny Of Your Company. Więcej informacji na ten temat dostępnych jest na stronie www.hotelcreativity.com.

Podziękowania

Pisanie tej książki przypominało organizowanie wyprawy. Nie dokonałbym tego w pojedynkę. Chciałbym podziękować wszystkim, którzy pomogli mi w jej stworzeniu. Ponoszę wyłączną winę za wszystkie uproszczenia czy pomyłki.

Przede wszystkim chciałbym wyrazić swoją wdzięczność wobec sportowców, trenerów i rodziców z sześciu Kopalni. Otworzyli przede mną swoje drzwi, pozwalając, abym stał się częścią ich codzienności i uważnie śledził ich ruchy.

Podziękowania należą się również tym, którzy pomogli mi w poszukiwaniu kontaktów i usuwali przeszkody z mojej drogi. Dzięki temu mogłem dotrzeć do źródła Kopalni talentów.

Równie gorąco pragnę podziękować współautorowi tej książki, Henrikowi Hyldgaardowi, za włożony przez niego trud i dyskusje na najwyższym poziomie. Bez jego bezcennych rad ta książka nie wyglądałaby tak samo.

Wreszcie największe podziękowania chciałbym przekazać mojej mamie Joan i tacie Sørenowi za to, że dali mi korzenie, abym mógł wyrosnąć, skrzydła, abym mógł latać, i wolność, abym mógł popełniać błędy.

Przypisy

Rozdział 1: Sekret nie istnieje

Tanser, T. More Fire: How to Run the Kenyan Way,Westholme Publishing, 2008.

Ash, G.I., Scott, R.A., Deason, M., Dawson, T.A., Wolde, B., Bekele, Z., Teka, S. and Pitsiladis, Y.P. No Association between ACE Gene Variation and Endurance Athlete Status in Ethiopians, „Medicine and Science in Sports and Exercise”, 2011.

Scott, R.A. et al. ACTN3 and ACE genotypes in elite Jamaican and US sprinters, „Medicine and Science in Sports and Exercise”, 2010.

Fudge, B.W., Easton, C., Kingsmore, D., Kiplamai, F.K., Onywera, V.O., Westerterp, K.R., Kayser, B., Noakes, T.D. and Pitsiladis, Y.P. Elite Kenyan endurance runners are hydrated day-to-day with ad libitum fluid intake, „Medicine and Science in Sports and Exercise”, 2008.

Fudge, B.W., Westerterp, K.R., Kiplamai, F.K., Onywera, V.O., Boit, M.K., Kayser, B. and Pitsiladis, Y.P. Evidence of negative energy balance using doubly labelled water in elite Kenyan endurance runners prior to competition, „British Journal of Nutrition”, 2006.

Saltin, B., Kim, C.K., Terrados, N., Larsen, H., Svedenhag, J. and Rolf, C.J. Morphology, enzyme activities and buffer capacity in leg muscles of Kenyan and Scandinavian runners, „Scandinavian Journal of Medicine and Science in Sports”, 1995.

Saltin, B., Larsen, H., Terrados, N., Bangsbo, J., Bak, T., Kim, C.K., Svedenhag, J. and Rolf, C.J. Aerobic exercise capacity at sea level and at altitude in Kenyan boys, junior and senior runners compared with Scandinavian runners, „Scandinavian Journal of Medicine and Science in Sports”, 1995.

Timmons, J.A., Knudsen, S., Rankinen, T., et al. Using molecular classification to predict gains in maximal aerobic capacity following endurance exercise training in humans, „Journal of Applied Physiology”, 2010.

Rankinen, T., Roth, S.M., Bray, M.S., Loos, R.J., Peruse, L., Wolfarth, B., Hagberg, J.M. and Bouchard, C. Advances in exercise, fitness, and performance genomics, „Medical Science Sports Exercise”, 2010.

Bouchard, C. Genomic predictors of trainability, „Experimental Physiology”, 2011.

Flynn, J.R. What is Intelligence?, Cambridge University Press, 2007.

Flynn, J.R. Asian Americans – Achievement Beyond IQ, Routledge, 1991.

Dawkins, R. The Selfish Gene, Oxford University Press, 1976; wyd. polskie Samolubny gen, Prószyński i S-ka, 1996.

Doll, J. and Mayr, U. Intelligence and Achievement in Chess – A Study of Chess Masters, Psychologische Beitrage, 1997.

Hudsom, L. Contrary Imaginations – A Psychological Study of the English Schoolboy, Penguin, 1967.

Rozdział 2: Pozory mylą

Anders, G. The Rare Find – Spotting Exceptional Talent Before Everyone Else, Penguin, 2011.

Helsen, W.F., Van Winckel, J. and Williams, M. The Relative Age Effect in Youth Soccer Across Europe, 2004.

Robinson, K. The Element – How Finding Your Passion Changes Everything, Penguin, 2010.

Gladwell, M. What the Dog Saw and Other Adventures, Penguin, 2009.

Gallway, T. The Inner Game of Work, Random House, 1999.

Charan, R., Conaty, B. The Talent Masters – Why Smart Leaders Put People Before Numbers, Random House, 2010.

Lewis, M. Moneyball – The Art of Winning an Unfair Game, Norton, 2004.

Duckworth, A., Quinn, P. and Tsukayama, E. The roles of IQ and self-control in predicting standardized achievement test scores and report card grades, „Journal of Educational Psychology”, 2011.

Barnsley, R. The Relative Age Effect in Football, „International Review for the Sociology of Sport”,1992.

Barnsley, R. and Thompson, A.H. Hockey success and birth date: The relative age effect revisited, „International Review for the Sociology of Sport”2010.

Rozdział 3: Zacznij wcześnie albo giń

Ericsson, K.A. Cambridge Handbook of Expertise and Expert Performance, Cambridge University Press, 2006.

Chi, M.T.H. and Ceci, S.J. Content knowledge: it’s role, representation, and restructuring in memory development, „Advances in Child Development”, 1987.

Ericsson, K. A. Exceptional memorizers: made, not born, „Trends in Cognitive Sciences”, 2003.

Ericsson, K. A., The influence of experience and deliberate practice on the development of superior expert performance, Cambridge University Press, 2006.

Ericsson, K. A., Charness, N. Expert performance: its structure and acquisition, „American Psychologist”, 199).

Ericsson, K. A. Attaining excellence through deliberate practice: insights from the study of expert performance, „The Pursuit of Excellence in Education”, 1994.

Ericsson, K.A. Deliberate practice and the acquisition and maintenance of expert performance in medicine and related domains, „Academic Medicine, 2004.

Lehmann, A.C. and Ericsson, K.A. The historical development of domains of expertise: performance standards and innovations in music, Oxford University Press, 1994.

Sloboda, J.A., Davidson, J.W., Michael, J., Howe, A. and Moore, D.G. The role of practice in development of performing musicians, „British Journal of Psychology”, 1996.

De Groot, A.D. Thought and Choice in Chess, Mouton, 1946.

Levitin, D.J. This is Your Brain on Music: Understanding a Human Obsession, Dutton, 2006.

Howe, M.J.A. Genius Explained, Cambridge University Press, 1999.

Morris, J.M. Mozart as a Working Stiff, Cambridge University Press, 1994.

Woods, E. and McDaniel, P. Training a Tiger: a Father’s Guide to Raising a Winner in Both Golf and Life, HarperCollins, 1997.

Howe, M.J.A. The Psychology of Human Learning,1980; The Early Lives of Child Prodigies, 1993; Gifts, Talents and Natural Abilities: an Explanatory Mythology, 1990.

Klawans, H.L. Why Michael Couldn’t Hit, W.H. Freeman, 1996.

Rooney, W. My Story So Far, HarperSport, 2006.

Iyengar, S. How much choice is too much? Determinants of individual contributions, „Pension Design and Structure: New Lessons from Behavioral Finance”, 2004.

Iyengar, S. and DeVoe, S. Rethinking the Value of Choice: Considering Cultural Mediators of Intrinsic Motivation In Cross-Cultural Differences in Perspectives on the Self, Lawrence Erlbaum Associates, 2003.

Iyengar, S. and Lepper, M.R. Choice and its consequences: on the costs and benefits of self-determination in self and motivation, „Emerging Psychological Perspectives”, 2002.

Loehr, J., Schwartz, T. The Power of Full Engagement, Simon & Schuster, 2004.

Rozdział 4: Wszyscy jesteśmy mięczakami

Onywera, V.O., Scott, R.A., Boit, M.K. and Pitsiladis, Y. `Kenyan Endurance Runners`, „Journal of Sports Sciences”, 2006. Christensen, D.L. Washindi – Runners from Kalendjin, Frydenlund Publishing, 2000.

Tanser, T. More Fire: How to Run the Kenyan Way, Westholme Publishing, 2008.

Klopfer, B. Psychological Variables in Human Cancer, „Journal of Projective Techniques”, 1957.

Syed, M. Bounce – How Champions are Made, Fourth Estate, 2011.

Isaac, A. R. Mental practice – does it work in the field?, „The Sport Psychologist”,1992.

Martin, K.A. and Hall, C.R. Using mental imagery to enhance intrinsic motivation, „Journal of Sport and Exercise Psychology”,1995.

Murphy, S. Models of imagery in sport psychology, „Journal of Mental Imagery”, 1990.

Orlick, T., Zitzelsberger, L., Li-Wei, Z. and Qi-wei, M. The effect of mental-imagery training on performance enhancement with 7–10-year-old children, „The Sports Psychologist”, 1992.

Pavio, A. Cognitive and Motivational Functions of Imagery in Human Performance, „Journal of Applied Sports Science”, 1982.

Pascual-Leone A. The Brain that Plays Music and is Changed by It, „The Cognitive Neuroscience of Music”, 2003.

Noakes, T. Lore of Running, Human Kinetics Europe Ltd, 2002.

Samuele M., Marcora, W.S. and Manning, V. Mental fatigue impairs physical performance in humans, „Applied Physiology”, 2009.

Amann, M., Hopkins, W.G. and Marcora, S.M. Similar sensitivity of time to exhaustion and time-trial time to changes in endurance, „Medical Science Sports Exercise” 2008.

Marcora, S.M., Bosio, A. and de Morree, H.M. Locomotor muscle fatigue increases cardiorespiratory responses and reduces performance during intense cycling exercise independently from metabolic stress, „Journal of Applied Physiology”, 2008.

Rozdział 5: Sukces rodzi się w głowie

Steerbberg, R.J. How Practical and Creative Intelligence Determine Success in Life, Plume, 1997.

Ericsson, K.A., Whyte, J. and Ward, P. Expert performance in nursing: Reviewing research on expertise in nursing within the framework of the expert-performance approach, „Advances in Nursing Science”, 2007.

Ericsson, K.A. An expert-performance perspective on medical expertise: Study superior clinical performance rather than experienced clinicians, „Medical Education”, 2007.

Bond, W., Kuhn, G., Binstadt E., Quirk, M., Wu, T., Tews, M., Dev, P. and Ericsson, K.A. The use of simulation in the development of individual cognitive expertise in emergency medicine, „Academic Emergency Medicine”, 2008.

Ericsson, K.A. Deliberate practice and acquisition of expert performance: a general overview, „Academic Emergency Medicine”, 2008.

Krampe, R.T. and Ericsson, K.A. Maintaining excellence: Deliberate practice and elite performance in young and older pianists, „Journal of Experimental Psychology”, 2006.

Choudhry, N.K., Fletcher, R.H. and Soumerai, S.B. Systematic review: the relationship between clinical experience and quality of healthcare, „Annals of Internal Medicine”,2005.

Camerer, C.F. and Johnson, E.J. How Can Experts Know So Much and Predict So Badly?, The Process-performance In Expert Judgement, 1991.

Ericsson, K.A., Smith, J. Toward a General Theory of Expertise: Prospects and Limits, Cambridge University Press, 1991.

Holm, S. Hojdhoppare, Wahlström & Widstrand, 2005.

Csikszentmihalyis, M. Flow – The Psychology of Optimal Experience, HarperCollins, 2008.

Restak, R. The New Brain: How the Modern Age is Rewiring Your Mind, Rodale, 2003.

Goldsmith, M. What Got You There Won’t Get You There, Hyperion, 2007.

Dweck, C. Mindset – The New Psychology of Success, Random House, 2006.

Collins, J. How The Mighty Fall – And Why Some Companies Never Give In, Random House, 2009.

Kotter, J.P. A Sense of Urgency, Harvard Business School Publishing, 2008.

Conant, D.R. and Norgaard, M. Touchpoints – Creating Powerful Leadership Connections in the Smallest of Moments, (John Wiley & Sons, 2011.

Sengupta, K., Abdel-Hamid, T.K. and Van Wassenhove, L.N. The Experience Trap, Harvard Business Review, 2008.

Pink, D. Drive – The Surprising Truth about What Motivates Us, Canongate Books, 2010.

Rozdział 6: Ojcowie Chrzestni

Robinson, K. The Element – How Finding Your Passion Changes Everything, Penguins, 2010.

Rozdział 7: Dobrzy rodzice wymagają

Bloom, B.S. Developing Talent in Young People, Ballantine Books, 1985.

Winner, E. and Gardner, H. Fact, fiction, and fantasy in childhood, „New Directions for Child Development”, 1979.

Rozdział 8 : Komu (naprawdę) na tym zależy?

Winner, E. The Rage to Master – the Decisive Role of Talent in the Visual Arts, Lawrence Erlbaum Associates, 1996.

Duckworth, A. L. The significance of self-control, „The National Academy of Sciences”, 2011.

Duckworth, A., Kirby, T., Tsukayama, E., Berstein, H. and Ericsson, K. Deliberate practice spells success: why grittier competitors triumph at the National Spelling Bee, „Social Psychological and Personality Science”, 2011.

Duckworth, A.L., and Quinn, P.D. Development and validation of the Short Grit Scale (Grit-S), „Journal of Personality Assessment”, 2009.

Duckworth, A.L., Peterson, C., Matthews, M.D., and Kelly, D.R. Grit: perseverance and passion for long-term goals, „Journal of Personality and Social Psychology”, 2007.

Duckworth, A.L. and Seligman, M. E. P. Self-discipline outdoes IQ in predicting academic performance of adolescents, „Psychological Science”, 2005.

Duckworth, A.L., Steen, T.A. and Seligman, M. E. P. Positive psychology in clinical practice, „Annual Review of Clinical Psychology”, 2005.

Winner, E. Gifted children: myths and realities, BasicBooks, 1997.

Terman, L. The Measurement of Intelligence, 1916; The Use of Intelligence Tests,1916; Genetic Studies of Genius, Houghton Mifflin, 1925, 1947, 1959.

Renzulli, J.S. What Makes Giftedness? Re-examining a Definition, Phi Delta Kappa, 1978.

Renzulli, J.S. Schools for talent development: A practical plan for total school improvement, Creative Learning Press, 1994.

Walton, G. and Cohens, G. Mere Belonging, „Journal of Personality and Social Psychology”, 2007.

Frankl, V.E. Man’s Search for Meaning. Simon & Schuster, 1997.

Ariely, D., Kamenica, E. and Prelec, D. Man’s search for meaning: the case of Legos, „Journal of Economic Behavior and Organization”, 2008.

* Po trwającym sezon wypożyczeniu do AS Romy Kjaer na mocy transferu definitywnego trafił do francuskiego klubu OSC Lille. Występuje w nim do dziś (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

The Gold Mine Effect

Crack The Secrets of High Performance

Copyright © Rasmus Ankersen. All rights reserved

Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo SQN 2014

Copyright © for the translation by Sebastian Filip 2014

Redakcja i korekta – Joanna Mika-Orządała, Jacek Ring

Opracowanie typograficzne i skład – Joanna Pelc

Okładka – Paweł Szczepanik / BookOne.pl

All photos inside the book: © Rasmus Ankersen

All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Książka ani żadna jej część nie może być przedrukowywana ani w jakikolwiek inny sposób reprodukowana czy powielana mechanicznie, fotooptycznie, zapisywana elektronicznie lub magnetycznie, ani odczytywana w środkach publicznego przekazu bez pisemnej zgody wydawcy.

Wydanie I, Kraków 2014

ISBN EPUB: 978-83-7924-265-8

ISBN MOBI: 978-83-7924-264-1

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Wstęp do polskiego wydania

Przypadek Simona Kjaera

Osiem Kopalni Talentów – o co chodzi?

1. Sekret nie istnieje

2. Pozory mylą

3. Zacznij wcześnie albo giń

4. Wszyscy jesteśmy mięczakami

5. Sukces rodzi się w głowie

6. Ojcowie Chrzestni

7. Dobrzy rodzice wymagają

8. Kto (naprawdę) tego chce?

Epilog

Gdy Dawid pokonuje Goliata

O autorze

Podziękowania

Przypisy

Strona redakcyjna

Najlepsze książki sportowe od SQN!

Szukaj w dobrych księgarniach i na

www.labotiga.pl

www.wsqn.pl

Szukaj w dobrych księgarniach i na

www.labotiga.pl

www.wsqn.pl