E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

I

– Krüger‍ jest…

Zawahałem się. Ognisko emanowało łagodnym ciepłem. Noc była rozgwieżdżona i cicha.

Starzec czekał.

– Nie. Przepraszam, ale w ten sposób chyba nie potrafię – powiedziałem niepewnie.

– W takim razie wybierz sposób, który ci odpowiada.

– Nie mogę opowiedzieć o nim bez sięgnięcia wstecz, do przeszłości.

– To zrozumiałe.

– By w pełni pojąć, kim jest, muszę wyjaśnić, kim był. Sięgnąć do głęboko zakopanych fragmentów jego życiorysu, których części nawet ja – choć sądzę, że naprawdę dobrze go znam – tylko się domyślam.

– Mamy sporo czasu. A to dla mnie ważne – odparł Starzec i oparł się wygodnie o drzewo, pod którym siedział.

Poprawiłem się i ja. Nadal nie mogłem przyzwyczaić się do jego obecności. Miałem tylko nadzieję, że zdołam zrozumieć jej cel. Na razie nie mogłem nawet jasno myśleć. Zbyt szybko biegły ostatnie wydarzenia.

– Startował z wysokiego c – zacząłem. – Z domu opływającego w dostatki i szacunek rodu, potem spadł nisko, tak nisko, że niemal niżej się nie da; w końcu stał się tym, kim jest dzisiaj. By pojąć, jak do tego doszło, muszę opowiedzieć wydarzenia, które popchnęły go do długiego, usianego niebezpieczeństwami marszu. O tym właśnie będzie ta opowieść: o drodze. Wszystko zaczęło się w październikowy ponury ranek tysiąc dziewięćset osiemnastego roku…

Starzec poruszył się. Płomień ogniska oświetlał jego podłużną, jakby wykutą z kamienia twarz o prostym nosie i niebieskich przenikliwych oczach.

– Pytasz, dlaczego wtedy? Że przecież to nie jest początek historii? – zapytałem.

Skinął‌ głową.

– Oczywiście. Pełna zgoda. Krüger urodził się osiemnaście lat wcześniej i przez te blisko dwie dekady jego życie obfitowało w taką ilość dramatycznych wydarzeń, że można by nimi obdzielić kilka życiorysów po brzegi wypełnionych emocjami. Więc dlaczego wtedy? Już odpowiadam. Ponieważ w tamten mglisty poranek na ulicach zawieszonej pomiędzy wojną a pokojem niegdysiejszej stolicy Rzeczpospolitej po raz pierwszy skrzyżowały się drogi dwóch śmiertelnych wrogów. Tamtego właśnie dnia rozpoczęli oni wzajemne mordercze, wyniszczające polowanie, trwające z przerwami przez ponad dwadzieścia lat. O pierwszym z tych ludzi wspomniałem: to właśnie Krüger, zwany jeszcze wtedy po prostu Wilek, co stanowiło skrzyżowanie zdrobnienia imienia Wilhelm i pseudonimu Wilk i było dla niego, odkąd pamiętał, czymś w rodzaju nom de guerre.

Drugi z bohaterów tego niezwykłego spektaklu nazywał się Iwan Piotrowicz Kolcow.

Tak oto zaczyna się ta historia…

30 października 1918

Warszawa

Niemiecki garnizon Warszawy na razie miał się dobrze, ale już wiedział.

Jeszcze oficerowie tęsknym okiem wyglądali za Ordnung i wzdychali do Disziplin, jeszcze wrodzone, silne w dalszym ciągu poczucie obowiązku spajało szeregi liczącej niemal trzydzieści tysięcy żołnierza załogi miasta; broni i amunicji starczyłoby do rozegrania dużej bitwy, a wszechwładny generał-gubernator Hans Hartwig von Beseler podejmował na Zamku wysokich notabli okupacyjnej administracji oraz przedstawicieli coraz śmielej podnoszących głowę Polaków, próbując umknąć przed toczącym się nieubłaganie walcem historii.

Jeszcze.

Garnizon jednak już wiedział.

Że ciepły wiatr ze Wschodu przywiał nie tylko traktat brzeski, który pozwolił zająć Ukrainę bez walki i słać do wygłodzonej Heimat całe eszelony z żywnością oraz zapewnił święty spokój po tej stronie kontynentu, a także pozwolił wojskom Ober-Ostu bez narażania się na niebezpieczeństwa wyglądać końca wojny, ale przyniósł również Ideę, wielką, podniecającą Ideę, obiecującą zaprowadzenie wszechświatowej sprawiedliwości i wolności od wszelkiej tyranii. Garnizon chętnie więc nadstawiał ucha, wychwytywał z Idei atrakcyjne, powabne nuty, tak wielką niosące nadzieję i będące w tak jaskrawej sprzeczności z dotychczasowym porządkiem świata.

Z drugiej strony Europy zaś napływały hiobowe wieści. Niemcy, przez całą prawie wojnę zwycięskie, teraz przegrywały, okrywając się hańbą. Kraj był wyczerpany; duch wielkiego niemieckiego posłannictwa gasł, by w końcu rozpaść się na drobne kawałki. Cel walki, od początku niezbyt dla prostego żołnierza jasny, zniknął zupełnie. Garnizon był rozgoryczony i sfrustrowany, na jego oczach bowiem walił się dotychczasowy ład. Spontanicznie powstawały więc komitety rad żołnierskich i przejmowały władzę. Były nową siłą, z którą należało się liczyć. Rady wiedziały, że szary garnizonowy tłum nie może karmić się wyłącznie Ideą: żołnierze i większość oficerów nade wszystko pragnęli wrócić do domu.

Niejako w odpowiedzi obudzili się mieszkańcy stolicy. Ulice gęściej niż wcześniej zaludniły się grupkami patriotycznej młodzieży, łakomym wzrokiem patrzącej na butnych do tej pory okupantów. Tworzono komitety i stowarzyszenia; spontanicznie organizowano broń i sporządzano plany na najbliższe dni. Ludzie uświadamiali sobie, że Niemcy coraz mniej myślą o okupacji i utrzymywaniu porządku, a coraz bardziej zaczynają się krzątać wokół własnych spraw.

Niewola szybkim krokiem zmierzała ku końcowi. Nadchodził czas zmian.

Pasażerowie czarnego luksusowego adlera zaparkowanego przy krawężniku ulicy Fredry od strony parku Saskiego nie zaprzątali sobie głowy buntowniczymi nastrojami warszawiaków ani kłopotami niemieckiego garnizonu. Ich uwagi w najmniejszym stopniu nie zajmowały rewolucyjne idee, spiski, knowania ani patriotyczne uniesienia. Za sobą mieli kilkutygodniowy okres intensywnych przygotowań i planowania wyznaczonej na dzisiejszy poranek akcji, przed sobą zaś wymagające precyzji, odwagi i szybkości jej wykonanie. Ich cel znajdował się sto metrów dalej, od dawna wrósł w krajobraz stolicy i nosił nazwę Banku Zachodniego.

Było ich czterech: kierowca, starszy pan i dwóch młodzików. Wszyscy z uwagą obserwowali ruch uliczny oraz sam budynek. Właśnie wybiła dziewiąta; o tej porze w okolicy można było doliczyć się tylko pojedynczych przechodniów. Siąpiąca od dwóch godzin zimna, przenikająca do szpiku kości mżawka stała się nieoczekiwanym, ale nader efektywnym sojusznikiem: nikt, kto naprawdę nie musiał, nie wychylał nosa z domu.

Szpakowaty, dostojny pan, zwany przez swych współpracowników Mentorem, popatrzył na kiszonkowy zegarek.

– Teraz – mruknął, gdy wskazówka sekundnika doszła do godziny dwunastej i pokryła się dokładnie ze wskazówką minutową.

Kierowca i Mentor zostali w środku, młodzieńcy wysiedli. Obaj nosili czarne trzyczęściowe garnitury i długie, również czarne płaszcze. Ubiór dopełniały meloniki na głowach. W dłoniach trzymali duże skórzane teczki. Wypielęgnowane wąsy i brody starannie skrywały rysy twarzy. Jedynym niepasującym do ich emploi elementem były długie jasne kosmyki włosów, wysuwające się spod meloników. Mimo tego dysonansu wyglądali na szacownych, młodych ludzi interesu.

W istocie: w pewien sposób byli nimi.

Wilek Krüger, niższy, o jasnej cerze i czarnych jak węgiel oczach, uśmiechnął się nieznacznie, energicznym ruchem rozłożył parasol, gestem zachęcił swego towarzysza, by skorzystał z wytworzonej w ten sposób osłony, po czym obaj lekkim krokiem ruszyli w stronę wejścia do banku. Jeżeli w okolicy, mimo wczesnej pory i fatalnej pogody, znalazłby się jakiś przechodzeń obdarzony zmysłem obserwacji, zauważyłby, że poruszają się w sposób zdradzający ludzi energicznych, nawykłych do wysiłku fizycznego, a ich wzrok uważnie omiata okolicę.

Gdy oddalili się nieco, automobil ruszył, wyprzedził ich, po czym skręcił w lewo, zatrzymując się przed bramą stanowiącą drugie, tak zwane wjazdowe wejście do banku. Zdobione stalowymi elementami wrota były zamknięte. Kierowca zatrąbił. Szpakowaty pan siedzący z tyłu, wsparty na czarnej lasce zakończonej główką ze szczerego złota, obojętnym wzrokiem przebiegł przestrzeń dookoła. Na razie wszystko szło zgodnie z planem. Stróż, w dzień pełniący funkcję odźwiernego, otworzył judasz i wyjrzał na zewnątrz.

– Panowie do kogo? – zapytał ochrypłym głosem.

– Pan Stanisław Ruszczyc ma umówioną wizytę u pana Rotwanda – odparł kierowca przez uchylone okno, po czym wzdrygnął się. Wiatr wepchnął do wnętrza auta przenikliwy chłód i eskadrę lodowatych kropel deszczu.

– U pana prezesa Rotwanda? – upewnił się odźwierny.

– Tak – potwierdził niecierpliwie kierowca.

Zgrzytnęła zasuwa i brama z hurgotem zaczęła otwierać podwoje. Mentor pomyślał, że to banalnie łatwe: odźwierny nie kwapił się do sprawdzania czegokolwiek, nawet nie zadał sobie pytania, czy spotkanie faktycznie będzie miało miejsce. Za przekonujący dowód wystarczyła mu po prostu wzmianka dotycząca wszechmocnego prezesa banku.

Automobil powoli wjechał w bramę, by po kilku metrach zatrzymać się dokładnie naprzeciw obramowanego kamiennym portalem wejścia. Starszy pan nachylił się w stronę kierowcy.

– Wjedź na dziedziniec i zawróć. Nie wyłączaj silnika.

– Długo to potrwa? – zapytał kierowca. Nazywał się Barański. Pocił się.

Mentor pomyślał, że zatrudnienie tego człowieka było błędem. Wszystko przez to, że stały współpracownik, rzetelny i godny zaufania Stanisław Boguszewski leżał w łóżku, złożony świnką. Tak, chorobą przechodzoną przez małe dzieci bez specjalnych komplikacji, niejako rutynowo, a która stukilogramowego, twardego jak skała mężczyznę zwaliła z nóg i spowodowała, że czuł się coraz bliższy przejścia na tamten świat. Do dzisiejszej akcji kierowca był jednak niezbędny, Mentor zwrócił się więc do jednego ze swych warszawskich przyjaciół, by polecił mu kogoś godnego zaufania, fachowego i dyskretnego. Ów znajomy zarekomendował mu Barańskiego, chwaląc go jako solidnego współpracownika, znającego doskonale Warszawę i potrafiącego obsługiwać najróżniejsze rodzaje automobili. Szybko jednak okazało się, że nowo pozyskany współpracownik Warszawę może i znał, ale kierowcą był co najwyżej zadowalającym, a jego nerwy były w strzępach, o czym uprzejmy znajomy nie raczył już poinformować Mentora.

– Niezbyt. Nie denerwuj się – odparł Mentor najłagodniejszym tonem ze swego bogatego repertuaru.

– Odźwierny wygląda na wścibskiego – warknął Barański.

– Po prostu nie rozmawiaj z nim – perswadował Mentor. – Nie gaś silnika i bądź gotów. Jak wyjdziemy, będzie nam się spieszyło.

– On zamknął za nami bramę.

– Nie martw się o to.

Mentor klepnął kierowcę w ramię i wysiadł. Był w samym garniturze, bez płaszcza. Teczka, którą trzymał w ręku, wykonana została ze świńskiej skóry i odznaczała się najwyższą jakością. Laska ze złotą główką została w samochodzie.

– Trafię – rzucił pod adresem odźwiernego, który zamknąwszy bramę, okazywał gotowość do wskazywania dalszej drogi, po czym pchnął drzwi.

Mentor znalazł się w niewielkim, bogato zdobionym holu. Wszedł po kilku wyłożonych marmurem schodach. Bez słowa skręcił w lewo, po czym stanął w progu reprezentacyjnej, lśniącej przepychem sali operacyjnej banku. Kątem oka zauważył obu swoich młodych współpracowników, którzy właśnie wkroczyli do niej od strony głównego wejścia. Najmniejszym gestem nie dał po sobie poznać, że z tymi dwoma cokolwiek go łączy. Zaczął wspinać się na wyższą kondygnację. Schody miały pałacowe wymiary i musiały kosztować fortunę.

Mentor wszedł na pierwsze piętro. Obszerny hol ciągnął się niemal przez cały budynek. Prowadziły z niego drzwi do gabinetów zarządu banku oraz pomieszczeń reprezentacyjnych. Mniej więcej w dwóch trzecich korytarza, bliżej lewej ściany stało biurko, dorównujące splendorem reszcie wystroju wnętrza. Siedziała za nim kobieta o starannej fryzurze, ubrana w skromną, prostą suknię. Mentor energicznym krokiem podszedł do biurka. Echo odbijało dźwięk stukających o parkiet obcasów.

– Dzień dobry – powiedział i uśmiechnął się ciepło.

Kobieta uniosła głowę i uśmiechnęła się również. Lubiła taki typ mężczyzn. Po pięćdziesiątce, świetnie ubranych, starannie ostrzyżonych, o nienagannych manierach, uprzejmych i miłych. Gdyby nie czarna długa broda i zakręcone do góry wąsy, zdaniem niewiasty, zupełnie niepasujące ani do twarzy, ani do reszty sylwetki, przybysz stanowiłby bliski jej sercu ideał męskiej urody.

– Dzień dobry. Czym mogę służyć? – zapytała miękko.

– Moje nazwisko Ruszczyc. Stanisław Ruszczyc. Jestem umówiony na godzinę dziewiątą z panem prezesem Andrzejem Rotwandem. Spóźniłem się o dwie minuty, za co najmocniej przepraszam.

Kobieta zerknęła do leżącego przed nią notatnika. Po chwili uśmiechnęła się jeszcze szerzej.

– Tak, oczywiście. Pamiętam pański telefon. W sprawie porady przy zakupie akcji. Pan prezes oczekuje pańskiej wizyty.

Kobieta wstała i podeszła do znajdujących się w głębi korytarza drzwi. Zapukała, po czym nie czekając na odpowiedź, nacisnęła klamkę, gestem pokazując gościowi, by podążał za nią.

Mentor wszedł do gabinetu. W pierwszej chwili, choć widział w życiu niejedno i zdawał sobie sprawę, że bogactwo nader często bywa rzeczą złudną, a przede wszystkim przemijającą, poczuł się przytłoczony. Pokój był ogromny, miał powierzchnię co najmniej osiemdziesięciu metrów kwadratowych. Łuki żebrowego sklepienia wyrastały z pokrytych malowidłami ścian, by wspierać bogato ozdobiony neorokokowymi sztukateriami sufit. Bliżej wysokiego okna stało biurko, o dziwo skromne i stosunkowo niedużych rozmiarów. Poderwał się zza niego mężczyzna około czterdziestki, mocno zbudowany, o pełnych gracji ruchach. Miał twarz człowieka doświadczonego i obdarzonego dużą inteligencją. Podszedł do Mentora energicznym krokiem.

– Dzień dobry – powiedział miłym dla ucha barytonem. – Jestem Andrzej Rotwand.

Mentor uścisnął wyciągniętą dłoń. Zastanawiał się, w jaki sposób prezes zareaguje na gwałtowną zmianę scenariusza spotkania, która za chwilę nastąpi. Wyglądał na człowieka, który niełatwo poddaje się woli innych.

– Stanisław Ruszczyc – odparł. Usłyszał, że kobieta wycofała się i zamknęła za sobą drzwi. Miał nadzieję, że ponownie zajęła stanowisko przy biurku. To by mu bardzo odpowiadało.

– Kawy? – zapytał gospodarz gabinetu.

– Dziękuję. Zbyt wcześnie na kawę – odparł Mentor.

Nim prezes Banku Zachodniego, powszechnie szanowany w Warszawie finansista, zdołał zastanowić się nad tymi słowami, zdążył już o nich zapomnieć. Zobaczył bowiem dwie rzeczy: niezwykły w tych okolicznościach przedmiot trzymany w prawej dłoni gościa oraz całkowitą zmianę jego wyrazu twarzy. Miał nieodparte wrażenie, że ta druga łączy się bezpośrednio z pierwszą, i żywił resztki nadziei, że obie są złym snem.

– Ma pan całkowitą trafność – oznajmił Mentor. Mówił spokojnie, ale w jego głosie w miejscu uprzejmości pojawiła się dobrze skorelowana z trzymanym w ręku przedmiotem stalowa nuta. – Trzymam w ręku rewolwer Nagant. Siedmiostrzałowy. Nigdy mnie jeszcze nie zawiódł i ufam, że tak będzie również i tym razem. Obecność tej broni w mym ręku oznacza, że właśnie zaczął się napad na pański bank. Uprzejmie proszę, by pan udał się ze mną. Bez krzyku, bez oglądania się na pracowników, bez dawania znaków strażnikom. Wtedy obejdzie się bez przemocy i za kwadrans lub dwa rozstaniemy się, wszyscy w dobrym zdrowiu.

* * *

Nieco wcześniej Krüger spojrzał na swego towarzysza. Cygan starał się nie zwracać uwagi na coraz bardziej dokuczliwą mżawkę. Obaj stali przed głównym wejściem do banku. Jak na komendę rozejrzeli się dyskretnie. W oddali ktoś szedł szybkim krokiem w przeciwnym kierunku, w stronę Teatru Wielkiego. Przechodzień nie sprawiał wrażenia człowieka interesującego się czymkolwiek innym niż ucieczką przed deszczem i zimnym wiatrem.

Krüger zamknął parasol i przełożył go do prawej ręki. Cygan nacisnął klamkę drewnianych bogato zdobionych drzwi. Weszli. Mokre podeszwy z cmokaniem odrywały się od gładkiego jak lustro marmuru schodów. Na widok gości szatniarz ukłonił się nisko.

– Witam szanownych panów. Zechcą panowie zostawić płaszcze? – zapytał profesjonalnie uniżonym tonem, okraszonym profesjonalnie życzliwym uśmiechem.

– Nie ma potrzeby.

– Oczywiście. Panowie do któregoś z kantorów?

– Między innymi – odparł Krüger przyjaźnie. Nie miał zamiaru dać się wyprzedzić w okazywaniu uprzejmości jakiemuś szatniarzowi.

Jego towarzysz nie czekał na zakończenie rozmowy. Przeciął przedsionek z urzędującym w nim uprzejmym szatniarzem i stanął u progu sali operacyjnej. Pomieszczenie zajmowało niemal cały parter budynku i miało półtora piętra wysokości. Kasetonowy, bogato zdobiony sufit wspierał się na trzech rzędach kamiennych kolumn. Jako że okna wpuszczały niewiele światła, pomieszczenie elektrycznym blaskiem rozjaśniały cztery gigantyczne kryształowe żyrandole.

Cygan omiótł salę spojrzeniem. Przy jednym z kantorów tkwił mężczyzna w meloniku, obsługiwany przez najwyraźniej nie do końca jeszcze rozbudzonego kasjera. Przy następnym kantorze panowały pustki. Przy kolejnych dwóch – także. Dopiero przy ostatnim niemłode małżeństwo zatapiało wzrok w kilku kartkach papieru, najwyraźniej zajęte studiowaniem liczb figurujących na wyciągu bankowym.

Bardziej korzystnej sytuacji nie można się było spodziewać.

Krüger, który najwyraźniej zakończył już konwersację z szatniarzem, minął stojącego w progu sali towarzysza, przeciął salę w poprzek i doszedł do pomieszczenia zajmowanego przez wartownię. Nacisnął klamkę. Drzwi nie stawiły oporu. Gdy Krüger zniknął w środku, Cygan cofnął się, bez słowa minął obserwującego go z rosnącym zdumieniem szatniarza, zszedł po schodach, po czym wyciągnął z kieszeni masywny drewniany klin. Schylił się. Wepchnął klin pomiędzy dolną ramę drzwi wejściowych a podłogę, a potem wbił go głębiej dwoma mocnymi uderzeniami obcasa. Długimi susami pokonał schody i nim szkarłatny na twarzy szatniarz zdążył otworzyć usta, przystawił mu do twarzy wyjęty z drugiej kieszeni rewolwer.

– Cofnij się – powiedział cicho. – Nie gadaj i nie naciskaj żadnych tajemnych przycisków.

Szkarłat odszedł w niebyt: niejako dla odmiany szatniarz zbladł jak ściana. Cygan pomyślał, że przejście w ciągu kilku sekund od czerwieni do upiornej bieli stanowiło nie lada zagadkę natury. Cóż, ludzki organizm był czymś, co nieustannie go zadziwiało.

– Co,‍ co, co…? – bełkotał tamten.

– Nic.‌ Cisza.

Szatniarz zamilkł, uznając najwyraźniej, że najbardziej rozsądnym wyjściem z sytuacji będzie zastosowanie się do polecenia. Cygan jednym susem przeskoczył kontuar oddzielający przedsionek od szatni, wykonał krótki zamach i uderzył szatniarza kolbą rewolweru w skroń. Opięte w ciasny uniform, potężne ciało runęło na ziemię. Cygan ocenił, że mężczyzna będzie nieprzytomny przez co najmniej dwadzieścia minut. Dokładnie tyle, ile potrzebował.

Krüger był w tym czasie równie zajęty co jego starszy o rok kolega. Gdy naciskał klamkę drzwi wartowni, rozpiął płaszcz. Pod dłonią poczuł znajomy, uspokajający chłód. Z nieodgadnionym wyrazem twarzy wszedł do jasno oświetlonego pomieszczenia. Jeden ze strażników jadł śniadanie. Drugi czesał się, odwrócony tyłem od wejścia.

– Zawołajcie trzeciego – powiedział Krüger, jednocześnie zamykając za sobą drzwi i po omacku przekręcając klucz w zamku. W ciągu najbliższych dwóch minut nie życzył sobie żadnych dodatkowych gości.

Ten z grzebieniem zareagował jako pierwszy. Odwrócił się szybko, ale na tym skończyła się jego aktywność. Mężczyzna jedzący śniadanie podniósł wzrok znad talerza, po czym, podobnie jak kolega, zastygł w całkowitym, zdumionym i przerażonym bezruchu, ukazując kęs trzymanej w ustach kanapki z kiełbasą.

Zaskoczeniu i przestrachowi strażników Krüger niespecjalnie się dziwił. On też byłby przestraszony, patrząc prosto w dziewięciomilimetrowy otwór lufy pistoletu maszynowego Bergmann. Czuł pod pachą twardą, dobrze wymodelowaną kolbę. Ciężar broni uspokajał go. Trzydzieści dwa naboje skryte w ślimakowatym, sterczącym z boku magazynku zapewniały mu całkowitą kontrolę nad sytuacją.

– Zawołajcie trzeciego kolegę – powtórzył. Wykonał przy tym nieznaczny ruch lufą. Nie miał zbyt wiele czasu. Plan był wyliczony co do sekundy.

– Józek! – krzyknął ten z grzebieniem. Miał czarne małe oczy i odzyskał rezon jako pierwszy. Wykonał polecenie, ale Krüger zbyt dobrze znał takich ludzi jak on: mężczyzna nie miał zamiaru poddać się bez walki.

– No? – rozległo się gdzieś góry, od strony wąskich żelaznych schodów biegnących na antresolę.

– Złaź.

– Po co? Dopiero wlazłem.

– Złaź, mówię. Kawa jest.

– Franek, co ty…

Krüger już wiedział. Skoczył do przodu niczym pantera, uniósł broń, kolba bergmanna zatoczyła krótki łuk i uderzyła w bok szczęki strażnika nazwanego przez kompana Frankiem. Mężczyzna poleciał w tył z bolesnym kwiknięciem, po czym uderzył głową w ścianę. Na całe szczęście aktywność drugiego strażnika ograniczyła się do rozpaczliwych prób przełknięcia kęsa kanapki, najwyraźniej zaklinowanego w nagle wyschniętym gardle.

Krüger obrócił się, mając w polu widzenia zarówno siedzącego za stołem strażnika, jak i schody.

– Rzuć pistolet na dół. A potem schodź. Powoli! – krzyknął w stronę otworu prowadzącego na antresolę.

Cisza. Trzeci strażnik próbował zrozumieć i ocenić sytuację. Być może zastanawiał się również nad swoimi szansami. Krüger nie miał czasu na długie negocjacje.

– Jeżeli za dziesięć sekund nie zobaczę na dole pistoletu, a za następne dziesięć ciebie, strzelam do Franka i tego drugiego – powiedział nieco głośniej. By dodać swym słowom należnej powagi, głośno trzasnął zamkiem pistoletu maszynowego.

Nawet nie musiał liczyć wyznaczonego strażnikowi czasu. Luger niemal od razu zleciał z trzaskiem po stalowych stopniach. Krüger schylił się po broń i wsadził ją do kieszeni. Chwilę później ujrzał schodzącego powoli na dół strażnika.

Związanie wszystkich trzech mężczyzn zajęło mu dwie minuty, sześćdziesiąt sekund ponad przewidziany harmonogram. Nie chowając broni, wyszedł i zamknął za sobą drzwi na klucz. Cygan stał pośrodku sali operacyjnej z rewolwerem w ręce; zaczął sam, co było zrozumiałe. W pomieszczeniu panowała głęboka cisza, na tyle przejmująca, by dać dojść do głosu przenikającemu przez grube mury szumowi wielkiego miasta. Zarówno kasjerzy siedzący w kantorach, jak i trójka klientów trzymali ręce w górze, za wszelką cenę starając się nie denerwować człowieka z bronią.

– Spóźniłeś się – powiedział Cygan. Czarna broda, wąsy i melonik nadawały mu poważny, wręcz uroczysty wygląd, który psuły groteskowe blond loki wysuwające się spod nakrycia głowy. Był to celowy zabieg; niepasujący do reszty szczegół miał odciągnąć uwagę sterroryzowanych ludzi od bardziej istotnych detali.

Krüger nie odpowiedział. Stanął pośrodku sali i uniósł ku górze pistolet maszynowy, by wszyscy mogli go zobaczyć. Cygan szybkim krokiem ruszył w głąb budynku.

Ku skarbcowi.

* * *

– Spóźniłeś się – powiedział łagodnie Mentor, gdy zobaczył schodzącego po schodach Cygana. Chłopak miał obojętną minę. Jego opanowanie było godne podziwu.

– Przepraszam.

Mentor skinął głową, po czym odwrócił się w stronę stojącego bez ruchu prezesa banku.

– Jesteśmy w komplecie. Możemy zaczynać.

– Cóż takiego chce pan zaczynać? – zapytał Rotwand i skrzyżował ręce na piersi.

Najwyraźniej ochłonął już z pierwszego szoku. Przyglądał się uważnie człowiekowi, który go tu przywiódł. Starał się go rozgryźć, znaleźć słaby punkt, wyszukać okazję do kontrataku. Mentor nie miał zamiaru dawać mu po temu najmniejszej nawet okazji.

– Szanowny panie, jak wspomniałem, ma pan do czynienia z napadem na bank. Proszę otworzyć skarbiec – powiedział.

– Nie ma mowy. Zresztą nawet nie mogę. Nie mam klucza.

– Och, panie prezesie. – Mentor uśmiechnął się wyrozumiale, jak człowiek, który co prawda nie ma nic przeciwko próbom stawiania oporu, ale w gruncie rzeczy uważa je za zwykłą, utrudniającą życie stratę czasu. – Obaj doskonale wiemy, że ma pan klucz do skarbca. Usilnie nalegam na spełnienie mojej prośby. Na razie nikomu nie stała się najmniejsza krzywda i naszym zadaniem jest dbanie, by ten stan rzeczy utrzymał się do samego końca. Czyż nie?

Prezes zastanowił się, spojrzał przelotnie na milczącego, stojącego bez ruchu Cygana i coś w postawie młodego człowieka musiało go przekonać do spełnienia polecenia, bo bez słowa sięgnął do kieszeni i wyjął z niej długi klucz o skomplikowanej budowie.

– W środku jest strażnik – rzucił.

– Oczywiście – skinął głową Mentor. – Miejmy nadzieję, że nie będzie robił głupstw. Gdy drzwi staną otworem, musi pan jasno przedstawić mu sytuację. Na tyle jasno, by uznał, że jedynym rozsądnym wyjściem jest zaniechanie jakiegokolwiek oporu.

Rotwand wziął te słowa za dobrą monetę. Wsadził klucz do zamka i przekręcił go z nieprzyjemnym, przeciągłym zgrzytem. Szarpnął za zamocowane pośrodku stalowych drzwi koło. Coś trzasnęło głośno i ciężkie wrota stanęły otworem. Prezes banku nabierał właśnie powietrza w płuca, gdy Cygan skoczył jak na sprężynie. Strażnik w środku zareagował zbyt późno: najpierw zobaczył stojącego za drzwiami prezesa, a dopiero później napastnika. Mocny cios w podbródek odrzucił go o metr. Utrzymał się na nogach i chciał sięgnąć do kabury, ale zrezygnował. Każdy rezygnuje, gdy widzi przed nosem lufę naganta.

– Wyjmij broń i podaj mi ją – powiedział Cygan.

Pół minuty później strażnik stał twarzą do ściany z rękoma splecionymi na karku.

Mentor rozejrzał się. Gdy trzy tygodnie temu zakładał w tym banku rachunek i umieszczał w skrytce niewielki depozyt, do skarbca, co oczywiste, nie dopuszczono go, sala obsługi mieściła się bowiem piętro wyżej, na parterze. Nie na darmo jednak, przygotowując się do skoku, ślęczał długie godziny nad planami budynku. Jego wyobraźnia, podparta solidną wiedzą na temat architektury i konstrukcji rozmaitych budowli, pozwoliła mu dość dokładnie ujrzeć wnętrze, zanim jeszcze się w nim znalazł. Mimo wszystko rozmach i pomysłowość, z jakimi zbudowano pomieszczenie, zaskoczyły go. Stumetrowy, wysoki na przeszło cztery metry i pozbawiony okien skarbiec sprawiał wrażenie fortecy nie do zdobycia. Trzy ściany z czterech były po sufit zastawione kasetami depozytowymi. Większość pozostawała zamknięta, co bardzo Mentora cieszyło. Cel znalazł się w zasięgu ręki.

– Strażnik ma klucz do kaset, prawda? – zapytał Mentor.

– Tak jest. Ale jak pan widzi, każda ma dwa zamki. Drugi klucz ma klient. Nie otworzy pan ani jednej kasety.

– Och, przeciwnie. Sądzę, że w pańskiej kieszeni tkwi jeszcze jeden klucz, uniwersalny.

– Nie.

– Jednak tak.

– Może mnie pan przeszukać.

Mentor odsunął się o krok. Uśmiech zniknął z jego warg.

– Szkoda czasu – powiedział, po czym odwrócił się i strzelił szybko, prawie bez celowania.

Trafił dokładnie tam, gdzie planował: w tylną część stawu kolanowego strażnika. Mężczyzna krzyknął głośno i upadł na ziemię, trzymając się za zranioną nogę. Krew przepływała między palcami obfitym strumieniem.

Mentor odwrócił się w stronę pobladłego Rotwanda.

– Poproszę klucz – powiedział, całkowicie ignorując jęki strażnika.

Prezes sennym ruchem sięgnął pod marynarkę i wyciągnął z wewnętrznej kieszeni żądany przez Mentora przedmiot. Mentor rzucił go Cyganowi.

– Zabierz strażnikowi jego klucz i do roboty.

Żaden z nich nie domyślił się, że huk strzału wydostał się przez otwarte drzwi i dotarł na parter, a jego słabe echo usłyszał ktoś, kto umiał bezbłędnie zidentyfikować dźwięk wydawany przez rewolwer Nagant.

* * *

Nieco wcześniej po drugiej stronie ulicy Anna Kolcowa roztarła na mokrym od deszczu policzku łzę. Nie mogła się powstrzymać od płaczu, choć próbowała naprawdę z całych sił. Ostatnia rzecz, jakiej pragnęła, to pokazanie smutku czy zwątpienia i sprawienie satysfakcji mężowi. Z jakiegoś niezrozumiałego powodu jej płacz nieodmiennie wprawiał go w dobry humor.

Tak było i dziś. Iwan Piotrowicz Kolcow szedł obok niej równym krokiem. Miał pogodną, jasną twarz. Deszcz zdawał się mu kompletnie nie przeszkadzać.

– Anno, tyle razy tłumaczyłem ci, że istotą dobrego małżeństwa jest porozumienie, prawda? – powiedział łagodnym tonem, niczym do dziecka. – Że różnice tylko zaburzają ustalony porządek. Znamy się wiele lat, powinnaś doskonale wiedzieć, iż porozumienie, porządek i organizację cenię nade wszystko. Zatem naprawdę nie rozumiem twego zachowania.

– Przecież niczego nie zrobiłam – odparła Anna Kolcowa słabym, łamiącym się głosem. Walczyła ze sobą, ale przynosiło to skutek odwrotny do zamierzonego: miała ochotę szlochać, ile tchu w płucach.

– Przeciwnie. Przecież nasza relacja składa się nie tylko z uczuć, ale i zasad. To one rządzą naszym życiem. Bez nich nikt nie byłby w stanie osiągnąć niczego, przynajmniej niczego wartościowego. Zrozum: podważając zasady, niszczysz wszystko, co razem zbudowaliśmy.

Wobec ogarniającej ją rozpaczy Anna nie mogła znaleźć jakiegokolwiek argumentu przeciwstawiającego się tej logice.

Kolcow ujął dłoń żony.

– Anno – powiedział łagodnie, tonem, który zawsze działał na nią kojąco. – Musisz mi zaufać. Chcę twojego szczęścia, naprawdę. Z całego serca pragnę, byś mnie kochała i była szczęśliwa. Ale nie powinnaś przy tym zmuszać mnie, bym akceptował rozmaite głupstewka, które przychodzą ci do głowy.

– Głupstewka? – zapytała Anna Kolcowa. Jej drobną twarz o regularnych rysach okalały ciemne falujące włosy. Wyglądała na młodziutką dziewczynę, choć niedawno obchodziła dwudzieste siódme urodziny. – Odwiedziny moich rodziców nazywasz głupstewkami?

Kolcow chciał zareplikować, ale w tym momencie oboje doszli do drzwi Banku Zachodniego. Kolcow położył rękę na klamce.

– Dokończymy tę rozmowę później, dobrze? – powiedział. – Obiecuję, że wysłucham wszystkich twoich argumentów, jeśli ty obiecasz mi, że wysłuchasz moich.

Anna pomyślała, że wypowiedziane przed chwilą słowa nie mają żadnego znaczenia. Jej mąż nawet nie dopuszczał możliwości, by cokolwiek poszło nie po jego myśli. Wiedziała jednak, że ten etap rozmowy musi uznać za zakończony.

Kolcow kiwnął głową, uznając umowę za przypieczętowaną, po czym nacisnął klamkę. Ku jego zaskoczeniu, drzwi stawiły opór. Spróbował jeszcze raz. Nic. Wejście do banku było zamknięte na głucho.

– Dziwne. Drzwi są zamknięte, choć wewnątrz palą się światła – powiedział, po czym wyciągnął z wewnętrznej kieszonki kamizelki zegarek z dewizką. Było dwanaście po dziewiątej. – Przecież zawsze otwierają punktualnie.

W‍ tym momencie z wnętrza budynku rozległ się dziwny, stłumiony stuk. Iwan Piotrowicz Kolcow odwrócił głowę i zaczął uważnie przyglądać się bogato inkrustowanym zamkniętym na głucho drzwiom, jakby mogły mu one odpowiedzieć na pytanie, co dzieje się w środku.

– Słyszałaś?‌ – zapytał.

– Coś‌ trzasnęło – odparła Anna.

– Nie,‌ kochanie. To był strzał. I jeśli miałbym zgadywać, powiedziałbym, że to był strzał z naganta. Tego dźwięku nie sposób pomylić z żadnym innym.

– Kto‍ mógł strzelać z rewolweru w banku?

– No‍ właśnie. Też jestem ciekaw.

Kolcow‌ przytknął twarz do szyby drzwi. Widział tylko schody i kontuar szatni. W środku panował rozświetlony blaskiem żyrandoli martwy bezruch.

– Dziwne.‌ Szatniarz zawsze jest na posterunku – mruknął.

– Może‌ przyjdziemy kiedy indziej.

Kolcow‍ pokręcił głową. Zbyt wiele rzeczy mu się nie podobało, by miał teraz odejść.

– Kochanie,‍ idź jak najszybciej w stronę Teatru Wielkiego. Tam z pewnością spotkasz patrol policji. Opowiedz funkcjonariuszom o strzale i zamkniętych drzwiach. Powiedz im, żeby tu natychmiast przybiegli.

– Ale…

– Idź,‌ proszę. Jak najprędzej.

Anna‌ Kolcowa nie dyskutowała więcej. Odwróciła się i niemal pobiegła. Kolcow nawet za nią nie spojrzał. Jeszcze raz zlustrował widoczne przez szybę schody i fragment szatni. Nie zauważył niczego szczególnego.

Odszedł‌ kilka kroków i przyjrzał się fasadzie. Trzypiętrowy budynek wyglądał całkiem zwyczajnie. Na wysokim parterze oraz w kilku oknach pierwszego piętra paliły się światła. Kolcow przeszedł chodnikiem kilkanaście metrów i zapukał do bramy. Po chwili judasz uchylił się i ukazała się w nim twarz odźwiernego.

– Słucham?

– Dlaczego‌ główne drzwi do banku są zamknięte?

– Zamknięte?‌ – odźwierny przybliżył twarz do otworu i zaczął się uważniej przyglądać Kolcowowi. – Niemożliwe.

– Zamknięte‌ – powtórzył Kolcow. Nie miał zwyczaju tłumaczyć się odźwiernym. Uważał, że świat uporządkowany jest według pewnej ściśle określonej hierarchii. Wedle tego porządku człowiek o jego pozycji nie miał potrzeby ani konieczności dyskutowania z bliźnimi stojącymi niżej. – Proszę otworzyć. Chcę wejść do banku.

– Szanowny‍ pan poczeka – odparł odźwierny, nie zdradzając chęci wykonania polecenia. – Sprawdzę.

Po‌ czym z rozmachem zamknął judasz.

Kolcow‌ zaklął.

* * *

– Niezmiernie‍ się cieszę, że obyło się bez dalszych kłopotów – powiedział Mentor.

Prezes‌ banku uśmiechnął się blado. Stał pod ścianą tuż obok leżącego na podłodze jęczącego strażnika i patrzył z bezsilną wściekłością, jak młody pomocnik szpakowatego mężczyzny wkłada do teczki kosztowności wyjęte ze skrytek. Identyczna teczka, wypchana po brzegi, stała pod drzwiami, jakby nie mogła się doczekać, by opuścić to niefortunne pomieszczenie.

– Zapłaci‌ pan za to – wycedził Rotwand. – Mam znajomości w policji. Nie zdoła pan umknąć.

Mentor‍ roześmiał się wesoło. Rozumiał frustrację prezesa. Nie dziwił się jej. Gdyby był na jego miejscu, zapewne reagowałby podobnie. Możliwe, że kląłby na czym świat stoi.

– Życzę‍ sukcesów i mówię to bez złośliwości. Pierwsza runda należała do mnie, drugiej gospodarzem będzie pan i pańscy umundurowani przyjaciele – odparł.

– To‍ nie jest żadna gra, proszę pana – warknął Rotwand. – Gra zakłada uczciwe zasady. A pan i pańska banda jesteście tylko zwykłymi kryminalistami.

Mentor‌ nie zareagował. Nie miał zwyczaju odpowiadać na obelgi, kiedy nie przynosiło to żadnego zysku. Cygan zatrzasnął teczkę, po czym wyprostował się.

– Gotowe‌ – mruknął.

– Doskonale‍ – odparł Mentor, po czym ponownie odezwał się do prezesa: – Musimy już iść. Bardzo panu dziękuję za poświęcony czas.

Rotwand‍ prychnął. Uznał słowa swego adwersarza za ostentacyjną ironię i nie zamierzał wdawać się w niemądre polemiki. Nie miał pojęcia, że źle ocenił sytuację: Mentor mówił szczerze.

Cygan‍ wziął obie teczki w ręce, stęknął cicho pod ich ciężarem, po czym opuścił pomieszczenie skarbca. Mentor wyciągnął z kieszeni klucz.

– Z‌ oczywistych przyczyn nie mówię do widzenia, panie prezesie – rzekł, po czym wyszedł.

Zatrzasnął‍ drzwi i zamknął je na klucz, który następnie schował do kieszeni. Po kilku krokach dogonił Cygana. Obaj weszli po schodach i znaleźli się na parterze.

Krüger‍ stał nadal pośrodku sali operacyjnej, sytuacja zmieniła się jednak o tyle, że w pomieszczeniu przybył jeden człowiek. Odźwierny leżał na marmurowych płytach podłogi i krwawił obficie z rozciętego czoła. Mentor obrzucił go szybkim spojrzeniem. Pracownik banku najwyraźniej musiał wsadzić nos w nie swoje sprawy. No cóż, jego problem: siniak będzie widoczny co najmniej przez dwa tygodnie, a bóle głowy ustąpią tylko trochę wcześniej. Bywa i tak.

– Gotowe?‌ – zapytał Krüger.

– Tak.‌ Pożegnaj się i uciekamy – odparł Mentor.

– Pamiętacie,‍ co powiedziałem? – krzyknął Krüger, adresując pytanie do personelu i klientów. – Pięć minut bez ruchu. Potem możecie wzywać pomocy.

Nikt‌ z zebranych na sali osób nie tylko nie odpowiedział, ale nawet nie poruszył się.

Krüger‌ ruszył tyłem. Minął drzwi sali operacyjnej i zamknął je od zewnątrz na zasuwę, po czym odwrócił się i pobiegł śladem towarzyszy. Kilkoma skokami pokonał schody. Mentor wrzucał właśnie teczki do samochodu, a Cygan zabierał się do otwierania bramy. Krüger opuścił pistolet maszynowy na pasek, ale nie tracił czasu na chowanie go pod płaszczem. Podbiegł do wrót, po czym przy akompaniamencie zardzewiałego zgrzytania odciągnął solidne stalowe zasuwy. Równocześnie szarpnęli za rękojeści. Potężne, trzymetrowej wysokości odrzwia uchyliły się z hurgotem. Cygan wyjrzał na ulicę i w ciągu ułamka sekundy zrozumiał, że akcja nie zakończy się zgodnie z planem.

– Stać!‌ – usłyszał.

Pierwszy‍ policjant był nie dalej jak o dziesięć kroków i celował do niego z rewolweru. Pozostali dwaj biegli nieco z tyłu, ale również mieli w rękach broń.

Stojący‍ w bramie Krüger nie usłyszał dokładnie treści okrzyku, ale wrodzony instynkt drapieżnika podpowiedział mu, że pojawiło się niebezpieczeństwo i jest bardzo blisko. Opadł na czworaki i wyjrzał ostrożnie na ulicę, metr poniżej linii wzroku ewentualnego napastnika. Zobaczył pierwszego policjanta oraz jego dwóch biegnących pod ścianą budynku kolegów, dostrzegł, że Cygan, choć spokojny jak zawsze, pobladł mocno, pewny, że w żadnym wypadku nie zdąży sięgnąć ani po rewolwer, ani po broń, którą posługiwał się po stokroć wprawniej od rewolweru – nóż o piętnastocentymetrowym ostrzu, tkwiący w skórzanej kaburze przy pasku.

Krügerowi‌ przemknęła przez głowę myśl, że jeśli spóźni się z interwencją o sekundę lub dwie, trapiący go od wielu lat dylemat zostanie rozwiązany. Mentor z pewnością nie będzie miał do niego pretensji: trzej uzbrojeni, gotowi do akcji przeciwnicy mieli przewagę liczebną, większą siłę ognia i działali z zaskoczenia.

Wszystko‌ rozegra się w ciągu kilku sekund i nikt ich potem nie odtworzy w prawdziwym kształcie. Cygan z pewnością nie podda się bez walki. Sięgnie po nóż i choć jest artystą, nie zdąży. Policjant natomiast naciśnie spust i, o ile nie poniosą go emocje, trafi. Krüger nie martwił się o siebie. Miał dość czasu, by cofnąć się nieco, sięgnąć po bergmanna i sprawiedliwą serią obdzielić wszystkich trzech policjantów. Poniewczasie. Wiedział, że nie spudłuje: w przeciwieństwie do Cygana strzelał co najmniej na poziomie, na jakim Cygan posługiwał się nożem. Pod tym względem idealnie się uzupełniali, pasowali do siebie jak pięść do rękawicy bokserskiej, zamek do karabinu, piłka do rakiety tenisowej.

Pod‍ innymi…

20‌ lipca 1907

okolice‌ Wyszkowa nad Bugiem

Krüger‌ bawił się nad brzegiem rzeki, ubrany wyłącznie w krótkie lniane portki, które co chwila podciągał niecierpliwym ruchem. Miał podrapane kolana i posiniaczone ręce, ale cieszył się – nareszcie niedziela, dzień wolny od morderczego, wielogodzinnego treningu, któremu był poddawany w ciągu pozostałych dni tygodnia. Jego wymagający nauczyciel, stary Zdanowski, nie miał własnych dzieci, a swoich uczniów zwykł traktować surowo. Oszczędnie chwalił sukcesy, nigdy nie puszczał płazem porażek, a nieposłuszeństwo czy niesubordynację karał bardzo surowo. Krüger bał się go jak ognia i podziwiał jednocześnie. Gdy tydzień miał się ku końcowi, z niecierpliwością czekał wolnego dnia. Po morderczym wysiłku czuł każde ścięgno i każdy mięsień, całe ciało bolało go, wołając o odpoczynek. Niedziela była inna: nie musiał zrywać się skoro świt, a potem mógł robić, co dusza zapragnie.

Krüger‍ spał jednak niewiele dłużej niż normalnie: nie przepadał za wylegiwaniem się w łóżku. Większość czasu spędzał nad rzeką. Tam mógł pomyśleć o różnych sprawach i przygotować się do trudów nadchodzącego tygodnia albo, co lubił jeszcze bardziej, porozmawiać z Eweliną z dala od wścibskich oczu Cygana.

Teraz‍ pochłonięty był obserwacją małego drewnianego stateczku, który robił przez ostatnie dwa tygodnie. Wystarał się o długi na kilka metrów mocny sznurek, przywiązał do niego mały kadłub, po czym puścił go na wodę. Stateczek miał tendencję do przechylania się w prawo, ale poza tym płynął bardzo dobrze napędzany leniwym prądem zakola rzeki. Krüger tak bardzo zajął się sprawowaniem kontroli nad swym dziełem, którym zamierzał pochwalić się przyjaciółce, że nie usłyszał dobiegających zza pleców lekkich, jakby niepewnych kroków.

Śliczna‌ jak obrazek równolatka Krügera, o zadartym nosku, porcelanowej skórze i włosach opadających wzburzonymi kaskadami niemal do pasa, szła ostrożnie wydeptaną ścieżką w stronę rzeki. Dróżka dochodziła do wody, po czym zakręcała gwałtownie, by za chwilę łagodnie opaść na niewielką piaszczystą plażę, na której Ewelina zwykła była podczas niedzielnych popołudni dotrzymywać Krügerowi towarzystwa.

Nie‌ wyczuła niebezpieczeństwa – jej instynkt, który później rozwinęła w nadzwyczajny sposób, wtedy nie był jeszcze zbyt silny – i potknęła się o grubą, leżącą w poprzek ścieżki gałąź. Machnęła w powietrzu rękoma, ale nie udało jej się utrzymać równowagi. Krzyknęła, kilkakrotnie przekoziołkowała, raniąc się boleśnie o uderzające po odsłoniętych rękach krzaki, po czym z głośnym pluskiem wpadła do wody.

Bug‌ zakręcał w tym miejscu, tworząc rodzaj szerokiej zatoki. Główny nurt biegł dalej: przy brzegu woda płynęła wolno, niemal leniwie, z wystarczającą jednak prędkością, by wyżłobić koryto do głębokości półtora metra, co dla nieumiejącej pływać niespełna siedmioletniej dziewczynki stanowiło niemal śmiertelne niebezpieczeństwo.

Krüger‍ usłyszał rozpaczliwy krzyk, a zaraz potem głośny plusk wpadającego do wody ciała. Odwrócił się gwałtownie, puszczając sznurek przymocowany do statku. Piętnaście metrów dalej, nieco w górę rzeki zobaczył kotłujący się kłąb machających w powietrzu rąk i ciemnych włosów, który nim Krüger zdołał choćby mrugnąć, zniknął pod powierzchnią wody.

Ewelina!

Krüger‌ pojął wszystko w ułamku sekundy. Bez wahania odbił się z obu nóg i wskoczył do rzeki. Szybkimi ruchami rąk wydobył się na powierzchnię i zaczął płynąć pod prąd, ku miejscu, gdzie zniknęła dziewczynka. Bijąc z wściekłością wodę długimi, szczupłymi ramionami, czuł narastającą panikę. Miał wrażenie, że posuwa się o wiele za wolno, w jego zmrożonym przez strach mózgu czas rozciągnął się do monstrualnych rozmiarów.

Zobaczył‌ ją chwilę później, na prawo, oddaloną o kilka metrów. Wypłynęła na powierzchnię i walczyła. Machała rękoma, ale znowu napiła się wody. Krüger rzucił się w jej stronę. Kilkoma silnymi ruchami nadał swemu wysportowanemu ciału maksymalną prędkość i po chwili dotarł do tonącej. Nie miał pomysłu, jak jej pomóc – był tylko niespełna siedmioletnim chłopcem. Usiłował złapać ją wpół, ale w tym samym momencie poczuł silny cios w twarz. Ewelina nie była już w stanie odróżnić zagrożenia od pomocy. Krüger zachłysnął się również, mając rozpaczliwą świadomość, że nie może sobie pozwolić nawet na sekundę słabości. Ewelina go potrzebowała, to był dla niego najsilniejszy imperatyw, ale jak mógł jej pomóc, gdy walczyła nie tylko z żywiołem, ale również z nim, traktując wrogo wszystko, co znajdowało się wokół?

Mimo‍ całej siły i zręczności Krügera poszliby na dno oboje, gdyby do akcji nie wkroczył ktoś jeszcze.

Krüger‍ usłyszał plusk, a zaraz potem chlupot wody przecinanej przez pływaka. Zobaczył przed sobą siwą głowę Zdanowskiego. Silne męskie ramiona szybkim ruchem złapały Ewelinę w pasie. Dziewczynka nie broniła się już. Zdanowski przewrócił się na plecy, objął mocno szczupłe ciało i szybko podpłynął do brzegu. Wyszedł na plażę, po czym położył Ewelinę na piasku. Nim Krüger dopłynął do brzegu, dziewczynka zdążyła już otworzyć oczy, klęknąć i zacząć gwałtownie kaszleć, wypluwając z siebie wodę.

Krüger‌ opadł na kolana tuż obok.

– Już‌ dobrze – powiedział. Pogładził ją po ramieniu. – Już dobrze.

Dziewczynka‌ potrząsnęła głową. Krople wody na jej twarzy lśniły w blasku słońca.

– Potknęłam‍ się – odparła. – Jestem taka niezdarna.

– Nie‍ jesteś – zareplikował. A potem coś przyszło mu do głowy. – Potknęłaś się?

– Tak.‌ Coś leżało w poprzek ścieżki. Jeszcze wczoraj tego nie było.

Chłopiec‌ podniósł wzrok. Gdzieś na górze poruszyły się krzaki. Krüger mógłby przysiąc, że mignęła w nich gibka sylwetka Cygana. Wstał i chciał rzucić się w pogoń, ale Zdanowski złapał go za rękę.

– Zostaw‍ – powiedział. – Sam się tym zajmę.

– Ja‍ go zabiję – powiedział Krüger. Był w gruncie rzeczy małym dzieckiem, ale to nie miało znaczenia. Ogarnął go kamienny spokój i pewność siebie. Poczuł ucisk w piersiach. I dziwny, naprawdę dziwny chłód.

– Nikogo‌ nie zabijesz.

– Zabiję.‌ Wbiję mu nóż w serce.

– Nie.‌ – Zdanowski wstał.

Ewelina‌ nadal klęczała na piasku. Kolory powoli wracały jej na policzki.

– Zostaw,‌ Wilek – powiedziała słabym głosem. – Po prostu się potknęłam.

– On‍ to zrobił – upierał się Krüger. – Położył gałąź w poprzek ścieżki, żebyś wpadła do wody. Specjalnie. I to nie pierwszy raz. Zabiję go.

– Naprawdę‍ dobrze się czujesz? – zapytał Zdanowski Ewelinę.

Dziewczynka‌ kiwnęła głową. Chciała się podnieść, ale Zdanowski położył jej rękę na ramieniu.

– Posiedź‌ jeszcze chwilę – poprosił. – A my z Wilkiem pójdziemy na krótki spacer.

Krüger‌ spojrzał na Zdanowskiego w zdumieniu. Odkąd pamiętał, jego nauczyciel i opiekun nigdy nie zapraszał go na żadne przechadzki.

Przeszli‌ przez plażę, po czym ruszyli ścieżką w stronę widocznych w oddali zabudowań miasteczka. Po kilku krokach Zdanowski schylił się i podniósł z ziemi długą, ciężką gałąź. Rzeczywiście leżała w poprzek ścieżki. Nie mogła się na niej znaleźć w sposób naturalny: najbliższe drzewa znajdowały się co najmniej sto metrów dalej.

Zdanowski‌ zamachnął się i wrzucił gałąź w krzaki.

– To‌ tylko głupi żart – powiedział w powietrze.

Krüger‍ pokręcił głową. W piersiach czuł coraz większy ucisk. I dziwnie znajomy, lodowaty chłód.

– Nie‍ – odparł. – On to ciągle robi. Nienawidzi jej. Uważa, że jest niezdarą i tylko nam przeszkadza. Zabiję go.

– Ty‌ nic nie zrobisz – powiedział Zdanowski łagodnie. – Ja z nim porozmawiam. To dobry chłopak. Zrozumie.

Krüger‌ uparcie pokręcił głową. Miał zaciśnięte usta, a w oczach coś, czego Zdanowski nie widział nigdy wcześniej. Stanął i zmusił Krügera do zatrzymania się. Spojrzał prosto w czarne, zimne oczy chłopca.

– Posłuchaj‍ – powiedział spokojnie. – Zostawisz tę sprawę…

– Nie…

– Posłuchaj‌ i nie mów nic – powtórzył z naciskiem Zdanowski. – Zostawisz Cygana w spokoju. Nie tylko dlatego, że jesteście zespołem i szkolę was jako zespół. I nie tylko dlatego, że tak ci każę. Daję ci jeść i dach nad głową, a moja żona troszczy się o was. To mógłby być wystarczający powód, byś bez dalszego gadania spełnił moje polecenie. I nie dlatego również, że jeśli będziesz próbował zemścić się na Cyganie, będę cię musiał oddać w ręce władz. Chcę, byście byli najlepszymi akrobatami na świecie. Obaj. Jako zespół osiągniecie wiele i zwrócicie mi koszty, jakie w was pakuję. Jednak nie chodzi tylko o pieniądze.

Krüger‍ ochłonął nieco. Słowa nauczyciela zastanowiły go. Zdanowski był obecny w jego życiu, odkąd pamiętał, i nigdy się nie zachowywał w ten sposób. Stosował metody proste i surowe: krótkie, treściwe polecenia i bezwzględna egzekucja ich wykonania. Dotkliwe kary i bardzo oszczędne pochwały. I mordercze ćwiczenia, dzień w dzień. „Macie talent i grzechem byłoby go zmarnować” – mawiał, wyciskając z nich siódme poty.

– Więc‌ dlaczego? – zapytał Krüger.

– Czy‌ rozumiesz, że nie jest winą Eweliny, że urodziła się niewidoma?

Zmiana‍ tematu była tak niespodziewana, że Krüger zdumiał się, po raz kolejny tego dnia.

– Oczywiście‍ – bąknął. Cóż tu było do rozumienia? Ona była inna i już. Ale to tym bardziej znaczyło, że należało ją traktować inaczej niż wszystkich. Lepiej.

– Ona‌ nie wygląda na ślepą, to ludzi myli – ciągnął Zdanowski. – Wygląda jak śliczna, normalna dziewczynka, tyle że bardziej zamyślona niż inne. Ale nauczy się wszystkiego, co potrzebne w życiu.

– Wiem‌ – powiedział Krüger, po czym dodał: – Dlaczego pan o to pyta?

– Ludzie‌ tego nie rozumieją, a ty rozumiesz, choć nie masz jeszcze siedmiu lat. – Zdanowski zniżył głos. – Nie zastanowiło cię nigdy, dlaczego tak jest?

– Bardzo‌ ją lubię. Rozmawiam z nią. Ona też lubi ze mną rozmawiać.

– No‌ właśnie. Ona lubi ciebie, a ty lubisz ją. Myślę, że czujesz się za nią odpowiedzialny. A ona traktuję cię jak opiekuna. I całkiem słusznie.

– Nie‍ rozumiem.

Zdanowski‍ nabrał powietrza w płuca.

– Ponieważ‌ Ewelina jest twoją siostrą, Wilku. A ty jesteś jej bratem.

– Bratem?‌ Eweliny? Ja? – Krüger poczuł się tak zdezorientowany, że nie był w stanie zapytać o nic więcej.

– Tak.‌ Jesteście rodzeństwem. Rozumiesz teraz, dlaczego nie mogę dopuścić, byś zrobił krzywdę Cyganowi? Taki czyn niesie ze sobą konsekwencje, które kosztowałyby cię zbyt dużo. Przed wami całe życie, a Ewelina ma tylko ciebie. Nie może cię stracić.

Przez‍ resztę dnia Krüger nie odezwał się ani słowem. Upewnił się tylko, że Ewelina czuje się dobrze i nie odczuwa skutków niechcianej kąpieli, po czym zaszył się w najgłębsze krzaki. Zastanawiał się, w jaki sposób zareaguje jutro, gdy spotka się z Cyganem na treningu. Czy zdoła powściągnąć emocje? Czy będzie umiał współpracować z człowiekiem, którego nienawidzi? Podczas akrobacji jego zdrowie zależało od Cygana i – równie często – zdrowie Cygana od niego. Najmniejszy błąd mógł kosztować każdego z nich ciężką kontuzję lub nawet dożywotnie kalectwo.

W‍ najbardziej ekstremalnym scenariuszu: śmierć.

Jednak‌ czy od uczynienia Cygana kaleką Ewelina stanie się szczęśliwsza?

Wieczorem,‍ leżąc w łóżku, Krüger po raz pierwszy zadał sobie pytanie, kim tak naprawdę jest.

Dlaczego‍ dopiero teraz dowiedział się, że ma siostrę? I z jakiego powodu nie wie niczego o swoich rodzicach?

Jaką‌ rolę odgrywa w jego życiu stary cyrkowiec?

30‌ października 1918

Warszawa

Wspomnienie,‍ wydobyte gdzieś z zakamarków pamięci, przemknęło przez głowę Krügera z szybkością błyskawicy; nie poświęcił mu wiele uwagi. Nie zastanawiał się, czy ma jakikolwiek wybór. Czas gonił: zdał się na odruch.

Wyciągnął‌ z kabury umieszczonej pod płaszczem długolufego mausera C96, swą ulubioną broń, wychylił się mocno, odsłaniając się niemal całkowicie – intruzi nadbiegali z lewej strony – podniósł pistolet na wysokość oczu, przymierzył krótko i strzelił. Biegnący na czele funkcjonariusz dostał w pierś. Upadł z głośnym krzykiem, a wypuszczony z bezwładnej dłoni rewolwer stuknął o kamienie trotuaru. Dwójka funkcjonariuszy biegnąca kilka kroków z tyłu zareagowała ze zbyt dużym opóźnieniem. Żaden z policjantów nie zdołał choćby podnieść broni. Krüger strzelił dwukrotnie i dwa kolejne ciała upadły na bruk.

– Zabierz‍ im broń – zawołał Krüger w kierunku Cygana, po czym odwrócił się. Czarny adler właśnie ruszał z dziedzińca.

Potem‌ wszystko potoczyło się bardzo szybko. Gdy automobil znalazł się w bramie, Krüger otworzył drzwiczki i w biegu wskoczył na tylne siedzenie. Adler wytoczył się na ulicę, po czym skręcił w lewo. Obaj powaleni policjanci jęczeli tak głośno, że słychać ich było mimo zamkniętych szyb. Cygan wskoczył do samochodu. W rękach trzymał zabrane policjantom rewolwery.

– Szybko!‍ – powiedział Mentor pod adresem kierowcy.

Barański‍ nacisnął pedał gazu. Motor zawarczał głośno i maszyna skoczyła do przodu. Mentor odwrócił się w stronę Krügera.

– Trzy‌ trupy? – zapytał spokojnie. Najmniejszym gestem nie dawał po sobie poznać, że zakończenie akcji potoczyło się całkowicie niezgodnie z planem.

– Tylko‌ jeden – odparł Krüger i schował mausera do kabury. Ukryta pod płaszczem kolba bergmanna boleśnie wbijała mu się w żebra, ale starał się nie zwracać na to uwagi. Cygan również wrzucił policyjne rewolwery pod siedzenie. Broń musiała pozostać w ukryciu. – Reszta dostała w nogi. Nic im nie będzie.

– Jeden‍ trup to lepiej niż trzy, ale i tak niedobrze. – Mentor pokręcił głową.

– Niedobrze?!‍ – krzyknął Barański. Kłykcie jego dłoni bielały na kierownicy. Pomimo chłodu pocił się obficie. – To katastrofa, po prostu katastrofa. Miało nie być żadnego strzelania.

– Co‌ widzieli? – zapytał Mentor, ignorując wybuch kierowcy.

– Mnie‌ – odezwał się Cygan. – Krótko, poza tym biegli. Nie mieli czasu na zapamiętanie szczegółów.

– Możliwe.‍ – Mentor odwrócił się. Barański skręcił w ulicę Wierzbową ze stanowczo zbyt dużą prędkością. Opony piszczały rozpaczliwie na mokrej nawierzchni. – Zwolnij. Nie pogarszajmy sytuacji. Przestańmy ściągać na siebie uwagę.

Kierowca‍ lekko puścił pedał gazu. Prędkość spadła. Żaden z pasażerów adlera nie zwrócił uwagi na stojącego nieopodal wejścia do banku cywila ubranego w długi płaszcz w szarostalowym odcieniu.

* * *

Iwan‌ Kolcow miał możliwość powstrzymania napastników, a przynajmniej pokrzyżowania im szyków. Przez cały czas czuł ciężar rewolweru w kieszeni, jednak nawet nie przyszła mu do głowy myśl, że mógłby z niego zrobić użytek.

Okazja‌ była dobra: znajdował się blisko, dobrze strzelał, w bębnie tkwiło siedem kul, na brak odwagi nie narzekał. Nie miał wątpliwości, kim byli uciekający z banku ludzie. Natura obdarzyła go kilkoma cechami, z których część pchała go w takie rejony ludzkich zachowań, jakie tylko w pewnych okolicznościach były akceptowane nawet przez niego samego. Jednak szczególnie jedna umiejętność okazywała się niezwykle w rozmaitych okolicznościach przydatna: zdolność wyczuwania zła. Niekiedy było to zagrożenie bezpośrednie, czysto fizyczne. Czasem – coś bardziej duchowego. Zdarzały się chwile, gdy instynkt budził się i zaczynał niepokoić Iwana Piotrowicza Kolcowa bez wyraźnego powodu. Kolcow jednak nauczył się, że ostrzeżeń tych nie warto lekceważyć. Wtedy bacznie przyglądał się otoczeniu, zwracał uwagę na szczegóły i kilkakrotnie udawało mu się uniknąć całkiem poważnych kłopotów.

Teraz,‌ gdy jeden z młodych ludzi, zimnooki brodacz w meloniku i z idiotyczną brodą, wyszedł z bramy i przez kilka sekund stał jak zahipnotyzowany, przyglądając się nadbiegającym policjantom, instynkt Kolcowa momentalnie wyrwał się z letargu. Prawdziwa jednak syrena odezwała się w jego mózgu w momencie, gdy zobaczył drugiego człowieka, równie młodego i równie starannie zamaskowanego czarną brodą i wąsami, który na czworakach wychylił się z bramy, potem cofnął na chwilę, by w sekundę później powalić wszystkich napastników trzema celnymi, oddanymi niemal bez zastanowienia, pozornie niedbałymi strzałami.

Kolcow‍ nie miał pojęcia, czemu instynkt podniósł larum w tym właśnie momencie. Postać strzelca nie przypominała mu niczego, co znał. Widział go zresztą z dość dużego kąta, oddalony o dobre trzydzieści metrów. Kilka chwil później zrozumiał; zabójca, chcąc najprawdopodobniej ocenić skuteczność swych działań, wychylił się mocniej i wtedy Kolcow na ułamek sekundy dostrzegł jego oczy. W tym momencie jakby poraził go prąd.

Wrażenie‍ było tak silne, że cofnął się o krok i przestał widzieć. Słyszał jęki wijących się na bruku funkcjonariuszy w ciemnych mundurach, narastający warkot spalinowego motoru, trzaśnięcie drzwi, pisk opon na jezdni; słyszał, jak stopniowo wszystko cichnie, aż w końcu roztapia się w zgiełku wielkiego miasta. W końcu dobiegł go stukot obcasów; sekundę później poczuł, jak miękka dłoń żony łapie go za ramię.

Nie‌ stracił przytomności nawet na moment, jego zmysły rejestrowały zdarzenie z ogromną precyzją, pamięć podsuwała setki obrazów z przeszłości. Tyle tylko, że w decydującym momencie oślepł.

Zresztą‍ przejściowo. Mrok przed oczyma rozwiał się, obraz, początkowo szary, zamazany i nieostry, wrócił w końcu do zwykłej jakości. Anna Kolcowa przyglądała się mężowi z niepokojem w ogromnych oczach.

– Iwanie,‍ dobrze się czujesz? – zapytała. – Nie postrzelili cię?

– Nic‌ mi nie jest, kochanie – odparł.

Spojrzał‌ w stronę skrzyżowania z Wierzbową. Po automobilu nie było już ani śladu, za to na ulicę wybiegł odźwierny i nie zwracając uwagi na leżących na ziemi policjantów, stojące po drugiej stronie ulicy małżeństwo Kolcowów ani własne krwawiące czoło, popędził w stronę placu Teatralnego.

– Kochanie,‍ musisz teraz iść do domu – powiedział Kolcow.

– Pójdziemy‌ razem – zaprotestowała Anna, choć wiedziała, że bardzo nie lubił, gdy mu się przeciwstawiała.

– Nie.‍ – Kolcow odetchnął głośno. Jego samopoczucie wróciło do normy. Myślał szybko, intensywnie, jasno. – Ty pójdziesz do domu. Ja tu jeszcze zostanę.

– Iwanie…

– Muszę‌ poczekać na policję – powiedział niecierpliwie. – Widziałem ich. Moim obowiązkiem jest współpraca z władzami. Idź już.

Anna‍ Kolcowa spojrzała na trzech leżących na ziemi policjantów, zerknęła na wybiegający z banku personel, po czym odwróciła się na pięcie i odeszła. Tak było zawsze: niezależnie od okoliczności spełniała wolę męża.

Iwan‍ Piotrowicz Kolcow nawet za nią nie spojrzał. Myślał o tym, co zobaczył w ciągu ostatnich kilku minut, i wsłuchiwał się w sygnały wysyłane przez własny organizm. Opanowało go dziwne, trudne do nazwania uczucie, uczucie, którego do tej pory jeszcze nie doświadczył, choć żył na tym świecie wystarczająco długo, by sądzić, że zobaczył i zrozumiał wszystko.

Teraz‌ dopiero dostrzegł, że przez całe swe dorosłe życie się mylił.

* * *

Komisarz‌ Jan Waligóra miał czterdzieści jeden lat, z których ponad połowę przepracował w policji. Był niemal całkowicie siwy, ale trzymał się prosto i odznaczał nie lada krzepą. Jego podwładni nazywali go pieszczotliwie Papcio-Choróbka, ponieważ mimo że cieszył się zgoła końskim zdrowiem, zwykł był przy każdej okazji narzekać i opowiadać każdemu, kto chciał słuchać, o swych na ogół wyimaginowanych dolegliwościach, skarżąc się nieustannie, że medycyna przynosi tak mało odpowiedzi na trapiące ludzkość choroby. Poza tym jednak był człowiekiem sumiennym, wiele wymagającym zarówno od siebie, jak i od innych, umiejącym myśleć, wyciągać wnioski, niedającym łatwo za wygraną. Podwładni nie tyle lubili go, ile szanowali. Potrafił dzielić się wiedzą. Ponadto natura obdarzyła go cechą, która sprawiała, że doskonale nadawał się do uprawianego od tylu lat zawodu: uważał mianowicie, że nikt nie może stać ponad prawem, prawo zaś jest najważniejszym czynnikiem spajającym cywilizowane społeczeństwa.

Meldunek,‌ który otrzymał przed półgodziną, był nader lakoniczny: napad na bank, zrabowana ogromna, acz nieustalona na razie suma w złocie i kosztownościach, trup i kilku postrzelonych. Trzech bandytów, którzy uciekli samochodem i którzy najprawdopodobniej są już Bóg wie gdzie.

Zabrał‌ więc pięciu doświadczonych funkcjonariuszy, wsiadł do automobilu i kazał się zawieźć na ulicę Fredry. Pierwsze, co zobaczył po przybyciu na miejsce, to stojący pośrodku wóz medyczny oraz niewielki tłumek gapiów zgromadzonych wokół kilku leżących na ziemi postaci, a także pochylonego nad jedną z nich lekarza.

– Odsuńcie‌ tych ludzi trochę – mruknął pod adresem swego zastępcy Wassermanna.

Samochód‍ policyjny zatrzymał się na wprost wejścia do banku. Komisarz wysiadł i wzdrygnął się. Pomyślał, że dzisiejszy dzień to prawdziwy pech: gdyby nie ten przeklęty napad, nic nie zdołałoby go wyciągnąć z ciepłego biura w tak paskudną pogodę. Wzdrygnął się ponownie. Czuł, że dostaje gorączki. Psiakość – nie powinien być w terenie, tylko leżeć w łóżku.

Zostawiwszy‍ swym współpracownikom ustalenie, co stało się przed budynkiem banku, oraz dopilnowanie, by postrzeleni funkcjonariusze zostali niezwłocznie wyekspediowani do szpitala, szybkim krokiem pokonał przestrzeń dzielącą samochód od wejścia do banku, przekroczył próg i od razu poczuł się lepiej. Wnętrze, ciepłe i jasno oświetlone wielkimi żyrandolami, sprawiało wręcz przytulne wrażenie.

Pierwsze,‍ co rzuciło się komisarzowi w oczy, to opierający się o kontuar szatniarz, rozcierający gigantyczny siniak na skroni. Głębiej, w sali operacyjnej stały dwie grupki ludzi. Jedna z nich, zbita w ciasną gromadę złożoną z pracowników banku, dyskutowała żywo o niedawnych wydarzeniach. Druga grupa, trzyosobowa, składająca się z dwóch mężczyzn i kobiety, stała obok w całkowitym milczeniu. Najwyraźniej ludzie ci jeszcze nie otrząsnęli się z szoku.

Waligóra‌ przeszedł mimo szatniarza, po czym dostrzegł idącego ku sobie mężczyznę. Rozpoznał w nim Andrzeja Rotwanda, prezesa banku. Widział go kilkakrotnie w przeszłości. Bankier sprawiał wrażenie człowieka rzeczowego i twardo stąpającego o ziemi. Waligóra wiedział, że w środowisku finansistów Rotwand cieszy się dużym szacunkiem i uchodzi za bardzo skutecznego i utalentowanego człowieka interesu, któremu udało się przeprowadzić powierzoną mu instytucję suchą nogą przez meandry polityczne i ekonomiczne, jakie niosła ze sobą wielka wojna, i to mimo, że odpadła od banku wspaniała, przynosząca duże zyski filia znajdująca się w Rosji.

– Dzień‌ dobry – powiedział Waligóra. – Komisarz Jan Waligóra. Pan prezes Rotwand, jak mniemam?

– Tak‍ jest, Andrzej Rotwand. Cieszę się, panie komisarzu, choć przykro mi, że poznajemy się w takich okolicznościach – odparł tamten i wyciągnął rękę na powitanie.

Waligóra‌ uścisnął ją, po czym rozejrzał się.

– Co‌ tu się stało? – zapytał.

– Napad,‌ panie komisarzu. Bezczelny napad w biały dzień.

– Proszę‍ opowiedzieć.

Rotwand‍ zastanowił się.

– Najlepiej‌ będzie, jeśli pan ze mną pójdzie.

Odwrócił‌ się i powiódł komisarza do podziemi. Skarbiec był otwarty. Dwóch sanitariuszy właśnie wynosiło rannego strażnika. Rotwand wszedł do środka.

– Jesteśmy‌ w głównym skarbcu depozytowym – powiedział.

Po‍ jego męskiej twarzy przebiegł grymas złości. Wyglądał na człowieka, który nadal nie mógł pogodzić się z porażką. Waligóra uważał taki stan za całkowicie normalny, a z doświadczenia wiedział, że, co gorsza, nie mija on prędko i bywa nader dokuczliwy.

Komisarz‍ rozejrzał się. Pomieszczenie było bardzo wysokie, od podłogi do sufitu zabudowane specjalnie skonstruowanymi regałami, wypełnionymi kasetami depozytowymi. Większość z nich, otwartych, walała się po podłodze. Oświetlony kilkoma gołymi żarówkami skarbiec sprawiał żałosne wrażenie.

Waligóra‌ westchnął. Oczyma duszy zobaczył ciąg dalszy: nacisk opinii publicznej oraz samych zainteresowanych, by postępy śledztwa były szybkie i wymierne, by sprawców złapano natychmiast i postawiono przed obliczem sądu. Każdy ruch śledczych będzie się znajdował pod lupą prasy, czyhającej na najdrobniejsze potknięcie. Sam Rotwand wyglądał zresztą na człowieka, dla którego dotarcie do przełożonych Waligóry i wywieranie na nich presji nie stanowiło najmniejszego problemu, ani organizacyjnego, ani moralnego.

No‍ cóż, Waligóra i to rozumiał. Prezes musiał jak najszybciej odzyskać nadszarpnięte zaufanie klientów.

– Proszę‍ opowiedzieć, co się stało – mruknął Waligóra.

Rotwand‌ mówił przez pięć minut; powoli, dokładnie, starając się nie pominąć żadnych istotnych szczegółów. Opisał obu rabusiów – starszego i młodszego – ze szczegółami i opowiedział przebieg samego napadu.

– Więc‌ grożąc panu bronią, zmusił pana do otwarcia skarbca? – zapytał komisarz.

– Niestety,‌ właśnie tak było. Powinienem być bardziej stanowczy.

– Nie‍ sądzę. – Waligóra wydobył z kieszeni chusteczkę, po czym głośno wydmuchał nos. Cóż za przeklęty dzień. – Proszę powiedzieć, w jaki sposób zabezpieczony jest skarbiec.

– Niczego‌ pan nie notuje?

– Mam‌ dobrą pamięć. A więc?

– Strażnik‌ na górze ma klucz – odparł Rotwand.

– Tylko‍ on?

– Ja‍ również.

– Rozumiem.‌ W jaki sposób klient dostaje się do skarbca?

– Nie‍ dostaje się nigdy – odparł Rotwand. – Klient, który chce włożyć lub wyjąć depozyt ze swojej kasety, zgłasza się do jednego z kantorów. Kasjer daje znać strażnikowi będącemu na górze. Strażnik schodzi na dół, pokazuje się strażnikowi czuwającemu w skarbcu, podaje numer kasety, ten w środku bierze konkretną kasetę, otwiera przepust w ścianie, po czym podaje ją pierwszemu strażnikowi za pokwitowaniem. Pierwszy strażnik zanosi kasetę na górę, po czym zostawia ją klientowi w specjalnie do tego przeznaczonym pomieszczeniu. Klient załatwia swoją sprawę, po czym kaseta odnoszona jest na dół.

– A‌ zatem do skarbca mają dostęp tylko strażnik oraz pan?

– Tak‌ jest. Oraz mój zastępca.

– Łącznie‍ trzy osoby.

– Nikt‍ inny.

– Rozumiem‍ – pokiwał głową Waligóra. – Czy zginęło coś jeszcze?

– Nie.‌ Z tego, co wiem, przedmiotem zainteresowania były tylko skarbiec i depozyty.

– Bandyci‌ nie wzięli gotówki?

– Tylko‌ kosztowności.

– Czy‍ napastnicy dobrze orientowali się w rozkładzie banku?

– Więcej‍ niż dobrze. Dokładnie wiedzieli, dokąd idą. Mało tego, byli doskonale świadomi, gdzie szukać strażników, ilu ich jest i jak są uzbrojeni. Z rozmów z pracownikami, które zdążyłem przeprowadzić przed waszym przyjazdem, wynika, że pierwszą czynnością dwóch młodych było obezwładnienie strażników i szatniarza.

– Przecież‌ skład i rozmieszczenie ochrony to nie jest publiczna informacja.

– Oczywiście,‌ że nie.

– A‍ czy jest zatem możliwość, by klient, który, powiedzmy, przyszedł na przeszpiegi, śledził strażnika schodzącego po kasetę albo odnoszącego ją?

– Żartuje‍ pan? – żachnął się Rotwand. – Klienci nie przechodzą przez drzwi oddzielające salę od schodów prowadzących w dół.

– Jednak‌ z tego, co pan mówi, wynika, że napastnik, który odwiedził pana w gabinecie, nie wahał się i dokładnie wiedział, dokąd pan ma go zaprowadzić.

Rotwand‍ poczerwieniał.

– Panie‌ komisarzu, czy ja dobrze rozumiem? Pan mnie podejrzewa?…

Waligóra‌ machnął ręką i zakaszlał. Przeklęta grypa. Cóż za okropne choróbsko.

– Nie‌ podejrzewam na razie nikogo. Stwierdzam fakt. Jeśli napastnik był tak dokładnie poinformowany o wszystkim, ktoś takich informacji musiał mu udzielić. Ktoś kompetentny, kto wiedział, że ma pan zarówno klucz do sejfu, jak i uniwersalny klucz do kaset, co, jak rozumiem, jest ściśle strzeżoną tajemnicą. Zgodzi się pan, że to logiczny wniosek?

Rotwand‌ potarł ręką czoło.

– Tak.‍ Niech pan szuka. Nie mam nic do ukrycia.

– Wie‍ pan, że będę musiał przesłuchać wszystkich pracowników banku, w tym pana i pańską rodzinę?

– Rodzinę?‌ A cóż oni mogą mieć z tym wspólnego?

– Nie‌ wiem. Postaram się to ustalić.

– To‍ bzdura, ale zgadzam się. Proszę pytać wszystkich tyle razy, ile uzna pan za konieczne. Byle rezultaty przyszły szybko.

– Proszę‍ powiedzieć, dlaczego pan przyjął tego…

– Ruszczyca.‌ Ten starszy człowiek przedstawił się jako Ruszczyc.

– Ruszczyca.‌ Dlaczego zgodził się pan z nim spotkać?

– Ten‍ człowiek kilka tygodni temu założył u nas rachunek bankowy. Wpłacił tylko tysiąc marek, ale stwierdził w obecności kierownika zmiany, że w ciągu najbliższego czasu zaczną napływać na jego konto bardzo duże sumy. Po drugiej wpłacie, która w istocie była znacząco większa, poprosił o spotkanie ze mną. Jak stwierdził, chciał porozmawiać o możliwościach zainwestowania postawionych do jego dyspozycji środków.

– Nic‍ w tej sprawie pana nie zdziwiło?

– Nic‌ nie odbiegało od zwykłej rutyny, jeśli o to pan pyta. Tak jak powiedziałem: spotkania z klientami nie są niczym nadzwyczajnym.

– Nawet‌ z takimi, których pan nie zna?

Rotwand‍ uśmiechnął się blado.

– Panie‍ komisarzu, jestem długo w tym interesie i znam naprawdę wielu ludzi, ale przecież nie wszystkich. To zgoła niemożliwe.

– Oczywiście.‌ Proszę opisać napastnika. Tego starszego.

– Szczupły,‍ około sześćdziesiątki, mojego wzrostu, szpakowaty, broda i wąsy.

– Doklejone?

– Słucham?

– Pytam‍ o to – Waligóra wyciągnął z kieszeni papierośnicę i nie pytając Rotwanda o zgodę, zapalił papierosa – czy odniósł pan wrażenie, że wąsy i broda są sztuczne.

– Nie‌ przyglądałem się. Nie wiem.

– Określiłby‌ pan go jako herszta grupy?

– Tak,‍ zdecydowanie tak.

– Co‌ to był za człowiek?

– Mocny.‌ Energiczny. Bez skrupułów.

– Jak‌ mówił?

– Nie‍ rozumiem.

– Bez‍ żadnych wątpliwości mamy do czynienia z bandyckim napadem na bank, ale przyzna pan, że nie był to napad typowy. Wymagał znajomości realiów pracy banku, starannego planowania i precyzyjnego wykonania. Krótko mówiąc, przynajmniej herszt szajki, ów starszy pan, musi być człowiekiem inteligentnym, może nawet wykształconym. Dlatego pytam pana, w jaki sposób się wyrażał. Czy sprawiał wrażenie człowieka oczytanego? Bywałego w świecie? Mającego duży zasób słów?

– O‌ tak. Wyrażał się jak człowiek inteligentny, dobrze wychowany, o dużej kulturze. Ani razu nie podniósł głosu, nawet wtedy gdy postrzelił strażnika. Często się uśmiechał. Choć przyznam, że był to uśmiech raczej złowieszczy. Ciekawy typ, prawda?

– Bardzo.‌ A ten młody?

– Prawie‍ się nie odzywał. Również miał brodę i wąsy, a na głowie melonik. Wystawały mu spod niego takie idiotyczne długie włosy, wzięte jakby od kogoś innego. Miał zimne, bezwzględne oczy. W odróżnieniu od starszego pana nie był dobroduszny, sprawiał raczej groźne wrażenie. Jeśli pyta mnie pan o zdanie, uważam, że był to człowiek, który mógł zabić bez chwili wahania i wyrzutów sumienia.

– Niski?‌ Wysoki. Muskularny?

– Niższy‍ od mnie. Sylwetkę miał normalną, ale poruszał się jak kot. Miękko i sprężyście. Nie przypominam sobie, bym słyszał jego kroki. Miał pan z tą szajką wcześniej do czynienia?

– Hm.‌ – Waligóra zaciągnął się dymem i zmarszczył nos. Cóż za cholerny dzień. Poczuł łupanie w kościach. Tak, zdecydowanie łapała go grypa. Powinien leżeć w łóżku. Powinien się leczyć i zacząć w końcu dbać o swe nadwyrężone ciągłą służbą zdrowie. Skończył czterdzieści lat. W tym wieku człowiek już nie może hulać jak młodzieniaszek, licząc, że wszystkie wybryki ujdą mu płazem. – To bardzo dziwne. Pracuję już w policji bardzo długo. Ale jeszcze nie słyszałem o takim człowieku ani o takiej bandzie.

Kłamał.

* * *

Iwan‌ Piotrowicz Kolcow cierpliwie czekał. Cnotę tę miał rozwiniętą w niezwyczajny sposób: potrafił tkwić w jednym miejscu bez zdenerwowania, spoglądania na zegarek, bez irytowania się drobnymi przeszkodami. Fakt, że wykształcił w sobie ową umiejętność przy innych, całkiem innych okazjach, nie miał w tym wypadku nic do rzeczy.

Umiał‍ czekać, więc czekał. Powiedział pilnującemu porządku policjantowi, że chce rozmawiać z komisarzem, był bowiem świadkiem napadu, zbył ogólnikami wścibskie pytania i nie dał się zaprosić do środka budynku. Nie zwracał uwagi na siąpiący deszcz ani na powtarzające się stwierdzenia funkcjonariusza, że „panu komisarzu w środku może zejść się jeszcze godzinę lub dwie”.

Podniósł‍ kołnierz płaszcza i cierpliwie wyczekiwał odpowiedniej chwili.

Po‌ jakimś czasie złapał się na tym, że nie myśli o niczym innym, nawet o czekającej w luksusowym siedmiopokojowym mieszkaniu kochającej, delikatnej żonie.

A‍ może zwłaszcza o niej.

Jego‍ precyzyjny, chłodny umysł starał się doszukać znaczenia faktu, że dziś, trzydziestego października tysiąc dziewięćset osiemnastego roku, jego życie zaczęło nabierać dawno utraconego sensu.

* * *

Waligóra‌ podzielił swoich ludzi na kilka zespołów. Jeden z nich dokładnie badał skarbiec w poszukiwaniu śladów, które mogli po sobie pozostawić napastnicy. Druga grupa otrzymała zadanie oszacowania wartości zrabowanych kosztowności, a także, na podstawie informacji przedłożonych przez właścicieli, dokonania dokładnego opisu precjozów. Skorzystali w tym celu z pomocy kasjerów oraz głównego księgowego. Trzeci zespół przesłuchiwał personel i klientów banku. Praca tej grupy miała przynieść dokładny opis napastników wraz z wszelkimi możliwymi do uchwycenia szczegółami, nawet pozornie błahymi, oraz ich szczegółowe postępowanie podczas napadu, a także opisanie sposobu i trasy ucieczki.

Waligóra‌ zarezerwował dla siebie przesłuchanie szatniarza, doszedł bowiem do wniosku, że osobista rozmowa z człowiekiem, który miał bezpośrednią styczność z jednym z napastników, przynieść może więcej niż tylko suchy opis wydarzenia wzięty z raportu.

Szatniarz,‌ trzymając się za pulsującą bólem skroń, opierał się o blat.

– Mówię‍ panu, panie komisarzu. Uderzył mnie w głowę, o tu. – Mężczyzna wskazał bolące miejsce, obrzucając Waligórę tak znękanym spojrzeniem, że w każdej chrześcijańskiej duszy wywołałby współczucie i chęć niesienia pomocy. Ale nie w tej: Waligóra ani drgnął. – Potem to ja już nic nie pamiętam.

– A‍ gdzie pan stał?

– Słucham?‌ No jak, gdzie? Tu.

– Pod‌ ścianą?

– No‍ tak, jak teraz stoję.

– Rozumiem.‌ I on uderzył pana pięścią?

– Chyba.‌ Albo kolbą rewolweru.

– Niemożliwe.

– Co‍ niemożliwe? Myśli pan, że kłamię?

– Myślę,‍ że pan źle zapamiętał. Niemożliwe, by pana uderzył zza lady, jeśli pan stał pod ścianą. Za daleko.

– A‌ kto mówi, że zza lady? Przeskoczył ją.

– Przeskoczył‌ ladę?

– Tak.

Waligóra‍ przyjrzał się oczom szatniarza, ale nie było w nich nic poza bólem i zmęczeniem. Na pewno nie znalazł w nich kłamstwa. Komisarz cofnął się o krok. Kontuar szatni był wykonany z litej dębowej deski, polakierowanej na wysoki połysk. Miał co najmniej metr dwadzieścia wysokości i sześćdziesiąt centymetrów szerokości. Został pomyślany jako solidna bariera oddzielająca szatniarza od klientów i z roli tej wywiązywał się bez zarzutu. Przynajmniej do dzisiaj.

– Trudno‌ przeskoczyć – orzekł komisarz.

– Dla‌ tego człowieka to nie było żadną trudnością. Przeskoczył jednym ruchem. Oparł się na dłoni i hop… leciutko jak piórko. Jak jakiś cyrkowiec.

Waligóra‌ znieruchomiał. W głębokich pokładach pamięci coś błysnęło dalekim, mdłym światłem. Próbował się skoncentrować, ale nie przychodziło mu do głowy nic konkretnego. Cóż znaczył w takim razie ten daleki błysk? Jakieś odległe wspomnienie, dawno zapomniany epizod z kariery zawodowej czy tylko igraszka zmęczonej wyobraźni?

Cóż‌ uruchomiło to skojarzenie?

„Piórko”?

Nie.

„Leciutko‍ jak piórko”?

Też‍ raczej nie.

„Cyrkowiec”?

Hm.

14‌ października 1913

okolice‍ Wyszkowa nad Bugiem

– Dobrze,‌ Cygan – powiedział Zdanowski. – A ty, Wilek, lewa wyżej. Walczysz w odwrotnej pozycji, ale ciebie reguły obowiązują również. Gdy atakujesz, nie możesz zapominać o obronie. Uderzasz prawą, lewa broni. Jeśli tego nie robisz, masz skutki takie jak teraz.

Krüger‌ łypnął na niego ponuro i podniósł się. Roztarł rękawicą cieknącą z nosa krew. W głowie mu się kręciło: prawy prosty Cygana był wyjątkowo soczysty. Wykonawca ciosu stał z opuszczonymi rękoma i patrzył na Krügera bez uśmiechu. Czy w jego oczach była satysfakcja? Krüger mógł się założyć, że tak. Przy takich okazjach zawsze tam była.

Podniósł‌ ręce i ruszył do przodu. Cygan przyjął postawę bokserską. Tym razem starcie było bardziej wyrównane: Krüger był niższy i jego ciosy nie miały takiej mocy, ale poruszał się nieco szybciej i potrafił błyskawicznie przejść do kontrataku. Skórzane rękawice odbijały się od twarzy i tułowi, klatki piersiowe poruszały się ciężko w rytm chciwie łapiących powietrze płuc. Cygan oberwał również; bite z obu rąk sierpowe trafiły go w nos i bok szczęki. Tym razem to jego nieco zamroczyło.

– Stop‌ – powiedział Zdanowski.

Odskoczyli‍ od siebie, łapiąc powietrze niczym ryby wyrzucone na brzeg. Obaj mieli dość. Osiągnęli remis. To było do zaakceptowania.

Stary‍ pozwolił im na dwuminutowy odpoczynek. Gdyby byli mniej zmęczeni, uświadomiliby sobie, że to może oznaczać jedynie kłopoty. Zwykle podczas treningów stary nie dawał im nawet chwili wytchnienia.

– Dziś‌ poćwiczymy nowy element – oznajmił Zdanowski, po czym odwrócił się. Wyciągnął rękę i rzekł: – Będziecie walczyć tam.

Krüger‌ podniósł wzrok. Nie zrozumiał, o co chodzi nauczycielowi.

– Gdzie?‍ – wykrztusił.

– Na‍ linie – odparł stary i uśmiechnął się leciutko.

– Gdzie?‌ – zawtórował Krügerowi Cygan.

– Ogłuchliście?‌ Wejdziecie na górę i będziecie walczyć na linie.

Obaj‍ chłopcy spojrzeli po sobie z niedowierzaniem.

– Jak‍ to na linie? Przecież to niemożliwe – zaprotestował Krüger.

– Naprawdę?‌ A może jednak spróbujecie, zanim orzekniecie, że coś jest niemożliwe?

– On‍ ma rację. Spadniemy przy pierwszym ruchu – poparł kolegę Cygan.

– Posłuchajcie‍ – powiedział Zdanowski. Ten dzień był naprawdę niezwykły: w normalnych okolicznościach stary cyrkowiec już krzyczałby ile sił w płucach. – Posłuchajcie uważnie, bo to bardzo ważne. Uważam was za swoich najzdolniejszych uczniów. Macie zapał do pracy, jesteście uparci i Bóg obdarzył was talentem. Każdego innym, to prawda, ale razem tworzycie naprawdę niezwykły duet. Rzeczy, które innym zajmują pół roku, opanowujecie w miesiąc. Nie macie kłopotów z najtrudniejszymi elementami. Nawet weterani sztuki cyrkowej już mogliby się od was niektórych rzeczy uczyć, a na pewno duża część z nich. Dlatego wymagam od was znacznie więcej niż od innych. Dlatego wymyślam numery, które komuś innemu nawet nie wpadłyby do głowy, bo ograniczałyby go umiejętności lub możliwości fizyczne czy umysłowe. A ja wiem, że wy je wykonacie. I potem, gdy już zaczniecie występować, zadziwicie świat. Rozumiecie?

Krüger‌ spojrzał na Cygana.

– Tak‌ – odparł, nie chcąc, by rywal go ubiegł.

Spóźniony‌ Cygan ograniczył się do leciutkiego skinięcia głową.

– Sprawa‍ jest bardzo prosta – kontynuował Zdanowski. – Ćwiczyliście na linie setki godzin. Lina jest waszym przyjacielem, bratem, ojcem i matką. Potraficie robić na niej salta w przód i w tył i nawet się nie zachwiejecie. Umiecie też boksować – lepiej niż jakikolwiek chłopiec w waszym wieku. Wejdźcie na górę i spróbujcie połączyć te dwa elementy. Po prostu. Gdy je opanujecie, będziecie jedynymi ludźmi na świecie wykonującymi taki numer.

Obaj‍ jeszcze raz spojrzeli po sobie, po czym zastosowali się do polecenia Zdanowskiego.

Gdy‌ Krüger znalazł się dwa metry nad ziemią i stanął naprzeciwko Cygana, balansując na stalowej, napiętej między dwoma słupami linie centymetrowej grubości, pomyślał, że to całkowite szaleństwo, ale jeśli uda im się opanować numer, stanie się gwoździem programu każdego cyrku w Europie. Nie wątpił, że publiczność ich pokocha.

Cygan przeciął powietrze kilkoma szybkimi próbnymi ciosami. Lina zakolebała się. Krüger musiał użyć całych nabytych umiejętności, by nie spaść.

– Uważaj – mruknął.

– Sam uważaj – odparł Cygan, uśmiechnął się krzywo, po czym postąpił krok.

Lina zakołysała się ponownie.

Prawa pięść Cygana wystrzeliła do przodu. Krüger spóźnił się o ułamek sekundy; to wystarczyło. Fiknął w tył, zamachał ramionami, po czym upadł ciężko w zalegające na ziemi poduszki. Cygan bujał się na ugiętych nogach, patrzył na niego z góry i uśmiechał się.

Najwyraźniej zabawa również zaczęła mu się podobać.

30 października 1918

Warszawa

– Skok miał wyglądać zupełnie inaczej – warknął Barański. Prowadził szybko, nieuważnie, zbyt daleko od granicy rozsądku. Mentor dwukrotnie próbował spowodować, by zwolnił. W obydwu wypadkach bez większego skutku. – Nie miało być strzelania ani zabijania policjantów.

Mentor usłyszał, że siedzący z tyłu Krüger zaczerpnął oddechu, ale gestem dłoni dał mu do zrozumienia, by się nie odzywał. Nadal miał nadzieję na polubowne rozwiązanie narastającego od wyjazdu spod banku kryzysu.

– Oczywiście – przytaknął łagodnie. Patrzył wprost przed siebie. Krople deszczu rozbijały się o przednią szybę. Było ślisko. Samochód niespokojnie podskakiwał na kocich łbach. – Nikt nie chciał kłopotów. Tych policjantów musiał ktoś wezwać. Czasami tak bywa.

– Bywa, bywa – wybuchnął Barański. Nie sprawiał wrażenia człowieka, którego uspokajałyby rozsądne słowa. Odwrócił twarz w stronę Mentora. Miał dzikie oczy. Sprawiał wrażenie zwierzęcia zapędzonego w pułapkę. – Jakby był dobry plan, toby nie było kłopotów ani policji. Byłaby czysta robota. Ale ja od początku wiedziałem, że z wami jest coś nie tak…

– Uważaj! – krzyknął Mentor.

Barański odwrócił się i z całych sił wcisnął hamulec. Przechodząca przez ulicę matrona krzyknęła przeraźliwie i zastygła jak słup soli, dokładnie na torze jazdy. Barański skręcił kierownicę, ale zablokowane koła nie zareagowały. Ważący prawie półtorej tony automobil sunął jak taran, ślizgając się po mokrych kamieniach. Wszystko musiało trwać sekundy, ale Mentor miał wrażenie, że czas stanął w miejscu – jakby chcąc trzymać wszystkich jak najdłużej w niepewności, w jaki sposób cała rzecz się zakończy. Każda sekunda ciągnęła się w nieskończoność, świat zwolnił do niemal całkowitego bezruchu.

– Puść hamulec! – wrzasnął Krüger.

Barański zareagował odruchowo. Zwolnił pedał i przednie koła zaczęły się kręcić. Automobil przechylił się gwałtownie w lewo i zaczął toczyć się łukiem. Nic jednak nie uratowałoby starszej pani, gdyby nie szczęśliwy traf, który zmaterializował się w postaci wystającego ponad bruk kamienia będącego na torze ruchu lewego koła. Opona uderzyła weń z głuchym plaśnięciem, samochodem szarpnęło gwałtownie, Mentor przez pełną zgrozy sekundę był pewien, że adler wywróci się na bok. Auto jednak utrzymało się na kołach, co więcej, dzięki niespodziewanej przeszkodzie pogłębiło skręt, tylnymi kołami wpadając co prawda w poślizg, ale już po zupełnie innej trajektorii ruchu. Tylny zderzak zaczepił o dół długiej sukni, materiał rozerwał się z trzaskiem, matrona zachwiała się i upadła na bruk, szczęśliwie odśrodkowo. Barański skontrował kierownicą. Automobil zareagował ospale, ale w tym momencie nie poruszał się już zbyt szybko. Prawe koła huknęły o krawężnik, wozem szarpnęło ponownie. Barański nacisnął hamulec. Auto zwolniło jeszcze bardziej, ale zaczęło poruszać się po prostym torze.

– Jedź – powiedział Mentor. Był kamiennie spokojny. Odwrócił się – widoczna w tylnej szybkie kobieta gramoliła się na czworaki. Mentor nieznacznie odetchnął, a potem spojrzał na kierowcę. – Nie zatrzymuj się.

Barański ostrożnie nacisnął gaz. Pojechali dalej.

Po pokonaniu kilometra, gdy znaleźli się po drugiej stronie Wisły, w alei Poniatowskiego, Mentor odwrócił się w stronę Barańskiego.

– Teraz zatrzymaj samochód – nakazał.

Barański pokręcił głową. Mocno zaciskał dłonie na kierownicy. Pocił się jeszcze obficiej niż przedtem. Jego oddech stał się szybki, urywany, chrapliwy.

– Nie ma mowy. Gonią nas – wybełkotał.

– Zatrzymaj, powiedziałem. Nikt nas nie goni.

Barański w odpowiedzi mocniej przycisnął gaz. Mentor doszedł do wniosku, że konieczna jest zmiana metody. Odwrócił się do Krügera, po czym nieznacznie skinął głową.

– To twarde, co czujesz za uchem, to lufa mausera – powiedział Krüger piętnaście sekund później pod adresem Barańskiego. – Zastosuj się do polecenia, bo strzelę.

– Co…? – szarpnął się Barański.

– Lepiej mu uwierz. On zawsze robi to, co zapowiada. – powtórzył Mentor. – Zwolnij, a potem się zatrzymaj.

Barański próbował się obejrzeć, ale zimna stal nie pozwoliła mu na to. Puścił gaz i przeniósł stopę na pedał hamulca. Tym razem obyło się bez poślizgów. Automobil stanął przy krawężniku. Deszcz padał coraz potężniejszy. Stojące po prawej stronie alei kamienice były tylko ponurą, ciemną ścianą. Znajdujące się naprzeciw wejście do parku Skaryszewskiego niemal całkowicie skryło się za zasłoną szarości.

– Wysiadaj – powiedział Mentor.

– Po co?

– Ja poprowadzę. Ty usiądziesz z tyłu. Potem się zastanowimy, co dalej.

Mentor rzadko popełniał błędy, zarówno Krüger, jak i Cygan mieliby duże kłopoty z odpowiedzią na pytanie, kiedy miał miejsce ostatni. Niemniej popełnił go teraz: postawił Barańskiego w sytuacji, kiedy wybór mógł być tylko jeden. Szofer puścił kierownicę, otworzył drzwi, po czym wysiadł.

Nie miał jednak zamiaru biernie poddawać się biegowi wydarzeń. Dostrzegł, że drzwi po drugiej stronie otwierają się, a z tylnego siedzenia gramoli się do przodu młody człowiek z mauserem w ręku. Nie namyślał się wiele: ruszył przed siebie tak gwałtownie, że aż zelówki butów poślizgnęły się na mokrym trotuarze. Zamachał ramionami i zdołał utrzymać równowagę. Biegł szybko. Miał do pokonania około dwudziestu metrów. Potem rząd kamienic kończył się: uciekinier mógł skręcić w prawo, a potem zniknąć na zawsze w plątaninie krzywych uliczek, przechodnich bram i ciemnych zaułków. Zrządzeniem losu teren znał jak własną kieszeń: niedaleko tego miejsca spędził dzieciństwo i młodość.

Krüger zorientował się po sekundzie, że sprawy po raz kolejny dzisiejszego dnia wymykają się spod kontroli. Wyskoczył z samochodu, odwrócił się i zobaczył szybko uciekającego kierowcę, którego sylwetka niemal już ginęła za zasłoną z siąpiącego deszczu i zimnej, obrzydliwej, burej mgły.

Wyciągnął lewe ramię, złożył w mózgu parametry szybkości lekkiego wietrzyku ziębiącego lewy policzek i gwałtownie rosnącej odległości od celu, po czym dwukrotnie nacisnął spust.

Mauser trzasnął sucho. Barański upadł.

Mentor, choć znał Krügera od przeszło czterech lat, do dziś nie był w stanie wyjść z podziwu nad techniką strzelecką swego podopiecznego. Krüger, należący raczej do ludzi umiejących precyzyjnie odpowiadać na pytania, mający zmysł analizy i wyciągania wniosków, w tej sprawie wykazywał zadziwiającą bezradność. „Nie wiem”, odpowiadał, pytany, jakim sposobem osiąga takie wyniki strzeleckie. „Wyjmuję broń, składam się, strzelam, trafiam”. Był czas, że Mentor podejrzewał go o złą wolę. Sądził, że Krüger nie chce zdradzić swych sekretów, ponieważ nie zamierza z kimkolwiek dzielić się sławą. Potem doszedł do wniosku, że się myli: Wilek po prostu nie umiał wytłumaczyć mechaniki rządzącej jego umiejętnościami. Działał czysto intuicyjnie, bazując na niezwykłym, fenomenalnym talencie.

Krüger po prostu czuł i wiedział.

Czuł najlżejsze drgnienie cząstek powietrza, umiał przewidzieć ich wpływ na lot kuli, potrafił zastosować odpowiednie poprawki, w wyniku czego nadawał kuli taką trajektorię lotu, by trafiła dokładnie tam, gdzie chciał. Celował krótko, wstrzymywał oddech i strzelał. Z pistoletu, rewolweru, karabinu, sztucera, dubeltówki, obojętnie – trafiał.

Teraz trafił również. Mentor wiedział, że nie musi sprawdzać skuteczności oddanych przez Krügera strzałów, ale nie mógł się powstrzymać przed ujrzeniem na własne oczy kolejnego dowodu geniuszu. Podszedł szybkim krokiem do spoczywającego bez ruchu ciała. Barański leżał na brzuchu, z twarzą niemal wbitą w chodnik. Dwie niewielkie dziurki wywiercone w płaszczu dzieliła odległość niespełna centymetra. Mentor wiedział, że nie będzie mu dane oglądać wyników autopsji, i bez tego jednak mógł się założyć, że oba pociski trafiły prosto w serce.

Osiemnaście metrów, szybko poruszający się cel, mgła, wiatr i mżawka…

– Panie Henryku – usłyszał głos Cygana. Brzmiała w nim ostrzegawcza nuta.

Mentor podniósł głowę. W oddali, po drugiej stronie ulicy dostrzegł troje ludzi, dwie kobiety i wyrośniętego dryblasa, którzy przyglądali się mu z ciekawością. Odwrócił się szybko, zganił w duchu za narażanie swojej ekipy na niebezpieczeństwo, po czym biegiem wrócił do samochodu. Zobaczył, że Cygan siedzi za kierownicą, a Krüger na powrót zajął miejsce na tylnym siedzeniu. Szybko wskoczył na miejsce pasażera.

– Ruszaj – rzucił. Cygan zgrzytnął biegiem i automobil zaczął się toczyć. – Prosto do szosy lubelskiej.

– Musiałem – powiedział Krüger. Mentor starał się doszukać w jego głosie czegokolwiek poza suchym stwierdzeniem faktu. Bez powodzenia.

– Wiem – odparł.

– Tych policjantów też.

– Zdaję sobie sprawę, choć tego nasz plan nie obejmował. Jedźmy jak najszybciej. Może nam się uda, nim policja zorientuje się, kogo ma szukać. Po drodze zostawimy samochód.

– Nie – jęknął zza kierownicy Cygan.

– To piękny automobil – zawtórował mu z tylnego siedzenia Krüger. – Dużo nas kosztował. Dojedziemy do siebie i tam go się pozbędziemy. Jeszcze na tym zarobimy. Sam go sprzedam.

– Jest zbyt charakterystyczny – odparł Mentor. – Policja już ma jego opis.

– Nim ktokolwiek się zorientuje, będziemy u siebie. Mamy dużo gazoliny. Możemy jechać bez zatrzymania prawie do końca.

– Granica… – bronił się Mentor.

– Granica prawie nie istnieje.

Mentor westchnął.

– W Lublinie pomyślimy nad zamianą – powiedział ugodowym tonem. – Jedźmy.

To zdarzyło się po raz pierwszy w ciągu ich wspólnej kariery: Mentor popełnił dwa błędy jednego dnia. Nie przewidział, że towarzyszący matronom dryblas bardzo interesuje się najnowszymi zdobyczami motoryzacji, na dodatek ma dobry wzrok oraz umiejętność zapamiętywania szczegółów, a prowadzący śledztwo policjant potrafi docierać do świadków i skłaniać ich do składania zeznań mających kluczowe znaczenie dla wykrycia sprawców przestępstwa.

* * *

– A więc widział pan dwóch napastników.

– Tak.

– Gdzie pan wtedy stał?

– Dokładnie tu, gdzie teraz.

– Hm. To dość daleko.

– Nie tak bardzo.

– Umiałby pan ich opisać?

– Młodzi, w czarnych garniturach, brodaci. Poruszali się szybko, zdecydowanie. Nie miałem czasu, by się przyglądać. Wszystko rozegrało się bardzo szybko.

– Rozumiem. – Waligóra podrapał się po brodzie. Ten świadek zdecydowanie różnił się od klientów czy pracowników banku, może wyjąwszy Andrzeja Rotwanda. Był inteligentny, obdarzony zmysłem obserwacji, na dodatek jego zeznania były uporządkowane i niezniekształcone przez zrozumiały w takich okolicznościach strach. – I tak pan sporo zapamiętał. Więc strzelał ten, który wychylił się z bramy później?

– Tak jest. Ten pierwszy wybiegł i zatrzymał się, bo zobaczył policjantów. Wydaje mi się, że uznał, że nie zdąży wyciągnąć broni. Był zaskoczony. Najbliższy policjant miał w ręku pistolet. Dwaj następni nadbiegali. Wydawało się, że sytuacja jest beznadziejna, kiedy z bramy wychylił się ten drugi. Nisko, jakby klęczał.

– Ciekawe – mruknął Waligóra. – Po co miałby klęczeć?

– Och, to bardzo proste, panie komisarzu. Ten drugi, jeszcze będąc w bramie, usłyszał, że jego kompanowi grozi niebezpieczeństwo. Opadł na kolana, by wychylić się i ocenić sytuację poniżej linii wzroku człowieka przeciętnego wzrostu. Potem zniknął na sekundę, a gdy się wychylił, miał w ręku mausera. Złożył się, naprawdę bardzo szybko i bez celowania strzelił, najpierw do policjanta znajdującego się najbliżej. Potem oddał dwa strzały do następnych.

– Bez celowania?

– Trzy strzały.

– Pierwszym powalił policjanta mającego w ręku broń. Pozostałymi dwóch następnych.

– Tak.

– I to wszystko szybko, bez zastanawiania się, oceniania sytuacji, bez celowania.

– Och, panie komisarzu, wiem, że to brzmi niewiarygodnie, ale tak właśnie było. Ten człowiek był doskonałym strzelcem. Więcej. Był mistrzem pozbawionym nerwów.

– Rozumiem. A więc pierwszego policjanta zabił, pozostałych ranił, czyniąc ich nieszkodliwymi, bo taki był jego zamiar.

– Tak jest. To bardzo prosto wytłumaczyć. Pierwszego zabił, bo musiał. Ocenił, że gdy strzeli mu w nogi, pistolet może mimo wszystko wypalić i kula trafi jego towarzysza, jeśli nie bezpośrednio, to rykoszetem. Więc strzelił w serce. Dwaj następni znajdowali się za plecami pierwszego, nie stanowili więc bezpośredniego zagrożenia. Wystarczyło ich tylko unieruchomić.

– Twierdzi pan zatem, że człowiek ten zabił tylko dlatego, że musiał. Gdy uznał, że może się bez tego obyć, ranił.

– Dla mnie to zrozumiałe. Zwykła kalkulacja zysków, strat i ryzyka. Sam bym tak postąpił.

– Ciekawe spostrzeżenie. – Waligóra podniósł brwi ku górze. – Bardzo precyzyjnie pan to przeanalizował…

– Tak. Co…? – Kolcow spojrzał na komisarza ze zdumieniem, po czym wybuchnął śmiechem. Zdawał się nie zwracać uwagi na lecącą ciurkiem z ronda kapelusza wodę. Wyglądał na człowieka naprawdę rozbawionego. – Źle mnie pan zrozumiał, panie komisarzu. Nie mam nic wspólnego z tym napadem.

– Tego nie powiedziałem.

– Jestem byłym wojskowym. Umiem patrzeć i wyciągać wnioski.

– Żołnierz?

– Korpus artylerii, do usług.

– Polak?

– Jestem Rosjaninem, ale lubię Warszawę. Mam żonę Polkę.

– Świetnie pan mówi po polsku.

– Mieszkam wśród was.

– Dla niektórych to żaden powód.

– Nie dla mnie.

– Rozumiem. Chciałby pan jeszcze coś dodać?

– Tak. Strzelec był leworęczny.

Brwi Waligóry podjechały ku górze.

– Leworęczny? To dość niespotykane.

– Zgadzam się. Strzelał z lewej ręki, choć wychylał się w lewo. Z powodów oczywistych w tej sytuacji dużo łatwiej jest strzelać z prawej ręki. Nie jest się wtedy tak odsłoniętym. A on prawie wyszedł na ulicę.

– Czyli naraził się na większe niebezpieczeństwo. Policjant mógł przecież strzelić pierwszy.

– Był pewny siebie. Uznał, że zdąży.

– Rozumiem. Coś jeszcze?

– Odjechali czarnym adlerem w stronę teatru, skręcili w Wierzbową. Potem oczywiście straciłem ich z oczu.

– Oczywiście. – Waligóra westchnął. Szykowało się długotrwałe, żmudne śledztwo bez specjalnych widoków na szczęśliwe zakończenie. Któż wie, gdzie teraz mogą być napastnicy? Jeszcze gdyby nie wojna, można by spróbować poszukać ich na całym terenie dawnej Rzeczpospolitej. Ale dziś? – Będę musiał pana poprosić o zjawienie się na komisariacie, by złożyć oficjalne zeznanie, panie…

Kolcow milczał.

– Chciałbym poznać pańskie nazwisko, proszę pana – powiedział Waligóra tonem nauczyciela, tłumaczącego niezbyt zawiłe zadanie niezbyt pojętnemu uczniowi.

– Panie komisarzu, czy mogę być z panem całkowicie szczery? – zapytał Kolcow.

– Czy pan może? Mam nadzieję, że przez cały czas był pan ze mną szczery.

– Owszem, wszystko, co panu powiedziałem, jest prawdą. Zależy mi na tym, by pan tych ludzi wytropił, i to – może mi pan nie wierzyć – w dużo większym stopniu niż panu. Zdradzę panu, że mam swoje powody, by poznać ich aktualny adres.

– No cóż, to są sprawy objęte tajemnicą śledztwa. Szczegółów dowie się pan na procesie, o ile uda się tych ludzi postawić przed obliczem sprawiedliwości.

– Właśnie dlatego pytałem, czy mogę być całkowicie szczery. Mnie bardzo – Kolcow podkreślił ostatnie słowo – zależy na tym, by poznać miejsce zamieszkania tych ludzi na długo przed procesem. Powiem jeszcze bardziej otwarcie: jestem gotów zaoferować panu bardzo poważną sumę pieniędzy, jeśli będzie mnie pan na bieżąco informował o postępach śledztwa.

– Mówi pan o przekupstwie? – zapytał Waligóra i uśmiechnął się ciepło. Ten człowiek najwyraźniej nie zdawał sobie sprawy, na kogo trafił.

– Piętnaście tysięcy marek – powiedział Kolcow.

– Pan zwariował. Pan kompletnie… – Waligóra urwał w pół zdania. Suma wymieniona przez nieznajomego równała się jego dwuletnim zarobkom. Albo ten człowiek był szaleńcem, albo sprawa rzeczywiście miała dla niego ogromne znaczenie.

– Jestem przy zdrowych zmysłach, panie komisarzu. Nie namawiam do popełnienia żadnego przestępstwa. Po prostu trochę nagnie pan przepisy. Ze swej strony deklaruję, że jeśli tylko przypomnę sobie choć najdrobniejszy szczegół, który mógłby mieć znaczenie, który mógłby pana naprowadzić na ślad tych ludzi, natychmiast się zgłoszę. Zrobię wszystko, opłacę informatorów, ogłoszenia prasowe, kurierów, co pan tylko chce. W zamian żądam jednego – najświeższych informacji.

Waligóra zdumiał się jeszcze bardziej. Ten człowiek płynnie przeszedł od próśb do żądań. Jedno i drugie artykułował przyjacielskim, pozbawionym agresji tonem.

– Skąd pan wie, że teraz nie gwizdnę, nie wezwę swoich ludzi i nie każę pana aresztować za próbę przekupienia funkcjonariusza na służbie?

– Och, nie zrobi pan tego. – Kolcow machnął ręką, wskutek czego rondo jego kapelusza chlusnęło prawdziwą fontanną, niemal ochlapując Waligórę. – Co najmniej z dwóch powodów.

– Rozumiem. Ufa pan w siłę pieniędzy. Piętnaście tysięcy marek to bardzo duża suma. A ten drugi powód?

– Ciekawość. Płonie pan, próbując dociec, co takiego kryje się za moją prośbą. Dlaczego żądam adresu, a nie interesują mnie ich nazwiska. Całkowicie to rozumiem i jestem skłonny uczynić zadość pańskiemu pragnieniu. A gdy otrzymam adres ludzi, którzy dokonali napadu, dam panu jeszcze wskazówki pomocne w wyjaśnieniu pewnej nierozwiązanej sprawy sprzed lat. Za to można dostać awans, zapewniam.

Twarz Waligóry drgnęła i Kolcow wiedział, że żadnego aresztowania nie będzie.

* * *

Iwan Piotrowicz Kolcow zdążył już zapomnieć o sprzeczce z żoną. Był w doskonałym humorze, choć wiedział, że jeśli komisarz spełni obietnicę i umożliwi znalezienie strzelca spod banku, będzie go czekało sporo pracy. Ale ta perspektywa dodawała skrzydeł. W życiu Kolcowa miało miejsce wiele dramatycznych wydarzeń, jednak ze skutkami większości udało mu się uporać. Gdy znajdzie strzelca i zażąda od niego spłacenia rachunku sprzed lat, zamknie za sobą niezamknięte drzwi. Poradzi sobie ze wszystkimi, o tak, ze wszystkimi zaszłościami. Będzie mógł rozpocząć nowe życie, przeżywać je każdą cząstką swego jestestwa i nie oglądać się za siebie. Z Anną, lub bez niej – tego jeszcze nie wiedział. Nie musiał podejmować w tej chwili ostatecznej decyzji. Chciał załatwić sprawę z człowiekiem z banku, a potem zobaczyć, co życie przyniesie.

Tak, wtedy zdecyduje.

Otworzył kluczem drzwi mieszkania i zobaczył, że służąca Róża truchta ku niemu żwawo. Bez słowa podał jej palto i kapelusz. Nie uważał za stosowne chwalić jej za to, że poprawnie wywiązuje się ze swoich obowiązków.

Wkroczył do obszernego, bogato urządzonego salonu, ale pokój był pusty.

– Gdzie pani? – zapytał w przestrzeń.

– W kuchni, proszę pana – odparła Róża.

– W kuchni?

– Kazała sobie zrobić herbaty. I tak siedzi.

Kolcow cofnął się do przedpokoju, wszedł do mniejszego, odchodzącego pod kątem prostym korytarzyka, po czym stanął w drzwiach kuchni. Anna Kolcowa siedziała przy stole, trzymając dłonie splecione na szklance, z której unosiła się para. Oczy patrzyły nieruchomo w jeden punkt. Policzki pokryły się nienaturalną bladością. Sprawiała wrażenie osoby oddalonej od tego pomieszczenia o tysiące kilometrów. W jej oczach był smutek, bezbrzeżna melancholia i jeszcze coś, czego Iwan nie mógł w pierwszej chwili zrozumieć. Poczuł, że chciałby podejść i pogładzić żonę po głowie, dotknąć aksamitnych, puszystych włosów oplatających jej kształtną głowę, dotknąć bladego, ale przecież ciepłego i miękkiego policzka, podnieść lekko do góry brodę, by Anna skierowała na niego spojrzenie, i zatopić wzrok w tych oczach, w których kiedyś, cztery lata temu zakochał się bez pamięci. Czuł, że powinien powiedzieć coś, co przełamałoby nieprzekraczalną barierę, wywołać uśmiech, albo chociaż wygładzenie zmarszczonych brwi, kilka zdań, może dwa, jedno nawet, takie, które wydobyłoby Annę z rozpaczy. Potrafił przecież, nie miałby kłopotu z doborem właściwych słów.

Jednak po prostu stał i patrzył. Potem zniecierpliwił się. Zrobił w tył zwrot, pokonał kuchenny korytarzyk, przeciął salon, po czym wszedł do swojej sypialni. Tak, mieli z Anną oddzielne sypialnie. Już trzy dni po ślubie Iwan przeniósł rzeczy do innego pokoju i tak pozostało do dziś.

Zamknął za sobą drzwi na klucz, usiadł na krześle i spojrzał w lustro.

– Wyglądasz źle – usłyszał. – Gorzej niż źle.

Odwrócił się. Pomocnik siedział na tapczanie i przyglądał mu się z troską. Iwan poczuł złość. Tamten zwykle pojawiał się w zgoła nieoczekiwanych momentach. Kolcow próbował z tym walczyć. Bezskutecznie.

– Nic mi nie jest – powiedział.

– Oczywiście. Jesteś odporny, bardziej niż inni. Ale spotkanie z tym chłopcem poruszyło cię.

– Zaciekawiło.

– Nie tylko – pokręcił głową Pomocnik i wyszczerzył zęby. – Ryzykowałeś przecież, rozmawiając z policjantem.

– Nie pierwszy i nie ostatni raz. – Kolcow wzruszył ramionami. Zaczął powoli rozpinać guziki koszuli.

– Och, nie czaruj. Zwykle starannie rozważasz wszystkie za i przeciw. Nigdy nie narażasz się bardziej, niż to potrzebne. Teraz z własnej woli zwróciłeś na siebie uwagę policji. Nie dość na tym, obiecałeś komisarzowi wyjawić tajemnicę, która nigdy nie powinna ujrzeć światła dziennego.

– Wyjawię mu tylko część tajemnicy. On i tak niczego nie zrozumie.

– Skąd wiesz? Nic o tym komisarzu nie wiesz. Nawet nie zastanowiłeś się, czy przyjmuje prezenty.

– Każdy przyjmuje.

– Ale u każdego granica leży w innym miejscu. Skąd wiesz, że w tym wypadku przekroczyłeś ją?

– Wiem – uciął Kolcow. – Akurat ty nie powinieneś stroszyć piórek. Nie do twarzy ci z tym świętoszkowatym uśmieszkiem.

– Iwanie, nie udawaj, że nie wiesz, o czym mówię. Ja tylko przypominam ci o powinnościach. A ty dziś uległeś słabości.

– Posłuchaj, przyjacielu. – Kolcow rzucił koszulę na oparcie krzesła. Po chwili wylądował tam również podkoszulek. Lustro ukazało wysokiego, solidnie umięśnionego mężczyznę, którego lewą część klatki piersiowej przecinała brzydka, nierówna blizna. Jej brzegi w kilku miejscach miały sinoczerwoną barwę. Kolcow ani na nią spojrzał. – Idę za głosem sumienia, rozumiesz?

– Sumienia? – Pomocnik założył nogę na nogę i zmrużył oczy. – Nie lubię tego słowa. Zniekształca prawdziwy obraz rzeczy. Mąci trzeźwy osąd. Powoduje, że zaczynasz postępować nieracjonalnie.

– Ja nigdy nie postępuję nieracjonalnie, akurat ty powinieneś o tym wiedzieć najlepiej.

– Owszem. Do dzisiaj.

– Nie – pokręcił głową Kolcow. Zdjął spodnie. Starannie wyrównał kanty, po czym powiesił je na specjalnie do tego celu przygotowanym wieszaku. – Dzisiaj nie stało się nic niebezpiecznego. Zobaczyłem tego chłopaka i wiem, że muszę go znaleźć. Pewne sprawy z przeszłości wymagają zamknięcia.

– Są dawno zamknięte, a twój papa był wariatem.

– Co nie zmienia faktu, że miał rację. – Kolcow zdjął kalesony. Odwrócił się w stronę lustra. Skierował wzrok na swoje podbrzusze. Choć Pomocnik siedział za jego plecami, czuł, że tamten patrzy w to samo miejsce.

– Już czas – rzekł Pomocnik.

– Niestety.

– Nie myśl o tym w ten sposób. Dostrzeż pozytywy. Dziś znowu będziesz z siebie dumny.

– Dumny? Nie. Ale pozytywy dostrzegam. Inaczej bym tego nie robił.

– Gdybyś tego nie robił, strzeliłbyś sobie w łeb już cztery lata temu.

Dawno już zapadł zmrok, gdy zmieniony nie do poznania Iwan Piotrowicz Kolcow opuścił mieszkanie kuchennym wyjściem. Pomocnik szedł tuż obok, milczący i uroczysty. Na ulicach panował bezruch, mieszkańcy Warszawy powoli układali się do snu.

Trzy godziny później dwudziestodwuletnia Hanna Rybczyńska zamknęła oczy w męce i bólu.

I nie otworzyła ich już więcej.

II

Noc była cudownie ciepła, rozgwieżdżona, cicha. Sosnowe polana trzaskały wesoło, ogień rzucał miękki blask. Mimo czerwcowej temperatury Starzec otulił się szczelniej szatą. Długa broda mieniła się kilkoma odcieniami bieli. Oczy wpatrywały się w płomienie.

– Ta uwaga o sumieniu – rzekł. Niemal szeptał, a przecież słyszałem każde słowo bardzo wyraźnie. – Ciekawa. Chyba pierwszy raz tak wyraźnie o tym pomyślał.

– Choć przecież nie miał na myśli sumienia w znaczeniu, w jakim zwykle ludzie o nim myślą.

– Sumienie to dość pojemne pojęcie. Bardzo często stosowane jako usprawiedliwienie swoich czynów. Sądzisz, że tak jest w tym wypadku?

– Możliwe – przytaknąłem. – Trudno mi precyzyjnie odtworzyć jego tok rozumowania.

– Jego myśli nie są tak skryte, jak sądzisz. – Starzec uśmiechnął się samymi oczami. – Nawet jak mniema on sam.

– Oczywiście. – Uśmiechnąłem się i ja.

Mój rozmówca miał nieporównanie większą ode mnie możliwość wglądu do najgłębszych zakamarków ludzkiej duszy. Mimo to chciał, bym opowiedział tę historię własnymi słowami, choć wiedział, że pewne rzeczy będę zmuszony oprzeć na domysłach i intuicji. Jaki był tego powód, nie mogłem odgadnąć. Być może nigdy go nie odgadnę i to nie będzie miało znaczenia.

Nie ja będę osądzał Starca.

To on będzie osądzał mnie.

A później, w bliższej i dalszej przyszłości, również bohaterów mej opowieści.

30/31 października 1918

Warszawa/Lwów

Jechali przez kraj już niewojenny, ale jeszcze nie wolny, kraj powoli, jakby z nieufnością budzący się do nowego życia.

Na ich oczach rozpadała się niemiecka, a po minięciu linii rozgraniczającej oba cesarstwa – austriacka administracja. Starzy urzędnicy, przyzwyczajeni do ustalonego porządku, z dnia na dzień tracili zwierzchników. Prawo obowiązywało nadal, ale okupacyjni notable, zarówno wojskowi, jak i cywilni, świadomi wydarzeń dziejących się w ich ojczystych krajach, szybko tracili grunt pod nogami. Część wyjeżdżała, część pozostawała w biernym, pozbawionym inicjatyw, energii i celu trwaniu. Dwa tygodnie wcześniej cesarz Karol I proklamował przekształcenie państwa austro- węgierskiego w federację narodów. Był to spóźniony śpiew, posunięcie przyniosło bowiem skutek odwrotny do zamierzonego – narody ogłaszały niepodległość bez pytania zwierzchnictwa o zgodę. Lody ruszyły i nie leżało w ludzkiej mocy, by je zatrzymać.

Sprawy posunęły się tak daleko, że dwa dni wcześniej, dwudziestego ósmego października, powstała w Krakowie Polska Komisja Likwidacyjna, złożona z przedstawicieli najważniejszych stronnictw politycznych, uznająca się za powołaną do usuwania pozostałości rządów austriackich w Galicji. Skutecznie: gdy przedstawiciele komisji zażądali od austriackich generałów całkowitej kapitulacji, wydania broni, amunicji i wszelkich zapasów oraz ewakuacji żołnierzy, obyło się nie tylko bez walk, ale nawet bez wyraźniejszego protestu. Po stu dwudziestu trzech latach niewoli spragnieni wolności Polacy, nie oglądając się na decyzje mocarstw, rozpoczęli chwiejny, chaotyczny i nieskoordynowany proces budowy nowego państwa.

Mentor był w pewnej mierze świadom otaczającej go rzeczywistości. Pragnąc jak najprędzej znaleźć się we Lwowie, na znanym gruncie, nakazał Cyganowi szybką, dynamiczną jazdę. W stolicy Galicji znał każdy kąt i każdy zaułek, wiedział, w których miejscach czają się niebezpieczeństwa, gdzie ma wrogów, a w których może szukać sprzymierzeńców. Podróż jednak niosła ze sobą liczne niebezpieczeństwa. Zbuntowane gromady małorolnych chłopów i służby folwarcznej żądały ziemi i chleba, nader często uciekając się do blokowania dróg. Traktem w obie strony przemieszczały się transporty wojskowe, żądając wolnego przejazdu i spychając do rowu pojazdy cywilne. Nierzadko zdarzały się nawet kontrole żandarmerii, wiedzionej resztkami poczucia obowiązku, dokumentów żądały również patrole spontanicznie powstających oddziałów straży obywatelskiej czy karnych, dobrze wyszkolonych i sprężyście dowodzonych oddziałków Polskiej Organizacji Wojskowej, starającej się przejmować władzę pomiędzy Bugiem i Wisłą. Zdarzały się w końcu, wcale nie tak rzadkie, napady bandyckie na wozy, samochody i furgony, kończące się nieraz śmiercią podróżnych. Nie było w tym niczego dziwnego; w kraju przebywały dziesiątki tysięcy zdemobilizowanych, wracających do domów żołnierzy dziesięciu różnych narodowości, dezerterów i wypuszczonych z więzień kryminalistów.

Lawirowanie pomiędzy tymi sprzecznymi nieraz okolicznościami pochłaniało całą uwagę Mentora i towarzyszy. Zaopatrzeni w bardzo mocne dokumenty oraz kilka kompletów przepustek, listów przewozowych i pozwoleń podróżnych z reguły gładko przechodzili kontrole. Mieli przy tym świadomość, że nawet stosunkowo pobieżna rewizja samochodu ujawniłaby spoczywające w bagażniku dwie torby z precjozami, z których nie sposób byłoby się wytłumaczyć. Sprawa przedstawiała się całkiem prosto: do rewizji nie wolno było dopuścić. Mieli po temu stosowne argumenty: pistolet maszynowy Bergmann z ośmioma magazynkami, mausera, z którym Krüger nie rozstawał się nawet podczas snu, dwa naganty z dwiema setkami naboi i cztery niemieckie granaty obronne. Cały ten arsenał nie był tylko zbędnym obciążeniem: dwadzieścia kilometrów przed Lublinem zagrodziła im drogę grupka ludzi wyglądających na słaniających się z głodu; gdy Cygan zatrzymał wóz, z boków wyskoczyło jeszcze co najmniej dziesięciu innych. Mieli w rękach broń. Krüger, który już podczas hamowania czuł, że sytuacja wygląda podejrzanie, bez zastanowienia wystawił przez okno lufę bergmanna i pociągnął po napastnikach równą, sprawiedliwą serią. Wnętrze adlera napełniło się dymem i smrodem kordytu, ale w rabusiów jakby piorun strzelił – padli pokotem wśród jęków bólu. Mentor w tym czasie wystrzelił bęben naganta w stronę czterech ludzi biegnących od drugiej strony, po czym rzucił na drogę granat. Rycząc silnikiem niczym zraniony bawół, adler przyspieszał gwałtownie, roztrącając zbiegowisko na drodze. Ludzie ci oczywiście nie byli umierającymi z głodu nędzarzami; gdy automobil oddalił się, a pozostali przy życiu ochłonęli z pierwszego szoku spowodowanego gwałtowną reakcją pasażerów, zaczęli gęsto strzelać za niknącym w ciemności cieniem. Krüger zdążył już zasilić bergmanna nowym magazynkiem, więc nie pozostał dłużny – wychylony przez otwarte na oścież okno posłał napastnikom drugą serię. Nie była ona nawet w połowie tak skuteczna jak pierwsza, samochód podskakiwał i ślizgał się na rozmokłej przez deszcz glinie traktu, ale swoje zadanie spełniła, rzuciła bowiem tamtych na ziemię, uniemożliwiając im prowadzenie ognia. Gdy ponownie podnieśli głowy, automobil był już pół kilometra dalej.

– Panie Henryku, może jednak nadal będziemy podróżować adlerem? – zapytał Krüger kilka minut później. Siedział już na tylnym siedzeniu, uprzednio zamknąwszy okno. Ponownie załadowany pistolet maszynowy spoczywał tuż pod ręką.

Mentor pokręcił głową.

– I tak już zrobiliśmy głupstwo, że nie porzuciliśmy go za Warszawą tak, jak było ustalone. Zbyt wiele osób widziało ten samochód, a nas w nim.

– Ale on uratował nam życie – upierał się Krüger. – Przecież pan wie, że nie chodzi mi o żadną wygodę. Musimy kupić nowe auto od zaufanego człowieka, a przy tym zależy nam na pośpiechu. Nikt nie zaoferuje nic nawet w połowie tak dobrego jak ten automobil. Jeśli trzeba będzie uciekać, możemy liczyć tylko na moc motoru.

– On ma rację – mruknął Cygan. Mentor spojrzał na niego zaskoczony. Sytuacja była naprawdę wyjątkowa: Cygan nigdy nie przepuszczał okazji, by wdać się z Krügerem w polemikę. – Uciekliśmy tylko dlatego, że mamy silny motor i wytrzymałe resory.

– Ale to nie wszystko – odparł Mentor. – Liczy się jeszcze to, co wie policja.

– W Warszawie – powiedział Krüger.

– Istnieje taki wynalazek jak telefony.

– Tyle że po drugiej stronie ktoś musi odebrać słuchawkę.

Mentor zastanowił się. Krüger rzeczywiście miał rację. W Warszawie policja działała dość sprawnie, ale w terenie stanowiło to raczej wyjątek niż regułę. Ponadto warszawskie siły bezpieczeństwa działały wedle przepisów niemieckich i podlegały niemieckiej administracji, na Lubelszczyźnie natomiast oraz w Galicji – dokąd zmierzali – żandarmeria podporządkowana była obracającej się w gruzy administracji ck monarchii austriackiej. Owszem, jeszcze pół roku temu istniało między tymi służbami pełne współdziałanie, ułatwione wspólnym językiem i podobną tradycją państwową. Teraz jednak okupanci wycofywali się lub byli w trakcie podejmowania decyzji o wyjeździe, a polskie, nieśmiało kiełkujące w terenie władze były pochłonięte rozwiązywaniem tysięcznych problemów i nie miały najmniejszych szans, by związać to wszystko w jeden sprawnie działający system.

Argument był trafny, mimo wszystko Mentor nie lubił zdawać się na przypadek. Sukcesy w swojej długiej i obfitującej w dramatyczne wydarzenia karierze osiągnął między innymi dzięki ostrożności i starannemu planowaniu ruchów zarówno swoich, jak i przeciwnika.

– Skontaktujemy się z pośrednikiem i zdecydujemy, dobrze? – zaproponował.

Obaj jego młodzi współpracownicy skinęli głowami.

W Lublinie zatrzymali się w hotelu Victoria i wypoczęli dobrze, jednak próba zakupu samochodu całkowicie spaliła na panewce. Pośrednik, stary, doświadczony Żyd, człowiek ostrożny i przeczulony w kwestii własnego bezpieczeństwa, był zniesmaczony rozprzestrzeniającym się bałaganem, a także narastającym w mieście rozprzężeniem. Postanowił przyczaić się i zawiesić prowadzenie interesów. Prośby Mentora, choć przecież wiedział o niej wcześniej, wysłuchał z najwyższą niechęcią. W końcu skuszony dużą sumą pieniędzy zaprowadził go do ciemnego i brudnego garażu, w którym stał przeznaczony na sprzedaż samochód. Okazał się starym i zdezelowanym mercedesem. Cygan, który był fachowcem równie dobrym od motoryzacji co od władania nożem, nawet nie tracił czasu na dogłębne oględziny. Rzucił tylko okiem na szaro połyskujący kształt, po czym orzekł, że to nienadająca się do użytku kupa złomu. Mimo nacisków, próśb i monitów pośrednik pozostał niewzruszony; stanowczo twierdził, że ani on nie ma niczego lepszego, ani w całym mieście również niczego takiego się nie kupi.

– Jedziemy dalej adlerem – zadecydował Mentor następnego dnia, gdy w ponurym milczeniu spożywali śniadanie w hotelowej restauracji.

– Najpóźniej za sto kilometrów musimy dokupić gazoliny – powiedział Cygan.

Ku uldze Mentora kłopoty z zakupem paliwa ominęły ich: pobliski aptekarz sprzedał im, po tylko odrobinę zawyżonej cenie, dwa kanistry gazoliny i już godzinę później mogli ruszyć. Pogoda poprawiła się znacznie, słońce przyświecało i mimo że był koniec października, było całkiem ciepło. Cygan nie żałował motoru, prowadził szybko, niemal ryzykancko. Ale Mentor nie protestował, wiedząc, że czas działa na ich niekorzyść. Okazał tylko zniecierpliwienie, gdy przed Rawą Ruską strzeliła najpierw jedna, a pięć kilometrów dalej druga opona. Cygan z pomocą Krügera dokonał obu reperacji w gorączkowym pośpiechu.

Jesiennym, ciemnym wieczorem wjechali do Lwowa od północy, od Zamarstynowa. Przy jednej z bocznych uliczek od Lwowskiej znajdował się niewielki warsztat, który Mentor kupił dwa lata wcześniej na fałszywe nazwisko. Zaniedbana okolica cieszyła się złą sławą, ale to Mentorowi właśnie idealnie odpowiadało. Poprzedni właściciel ogrodził warsztat ceglanym murem, a na jego terenie postawił sporych rozmiarów murowaną szopę z solidnym, pokrytym czerwoną dachówką dachem. Warsztat stanowił bazę wypadową dla wszystkich poważniejszych akcji Mentora i jego towarzyszy przez ostatnie dwa lata. Teraz czekał w nim drugi, znacznie skromniejszy od adlera samochód, mały czerwony opel.

* * *

– Widzimy się jutro – powiedział Mentor pół godziny później. – Powiedzmy, o dziesiątej. Do tej pory, bardzo proszę, nie wychodźcie z domu.

– A pan? – zapytał Krüger. Dopiero teraz poczuł, jak bardzo jest zmęczony. Cieszył się, że za chwilę będzie w domu.

– Mnie to nie dotyczy. Jestem umówiony.

– Może dzisiaj warto jednak zrezygnować z tego spotkania – mruknął Cygan.

– Nie mogę. – Mentor pokręcił głową. – Pan komendant natychmiast zrobiłby się podejrzliwy. Od dwóch lat nie opuściłem ani jednej rozgrywki.

– Tylko niech pan nie przegra zbyt dużo.

– Młody człowieku, zawsze przegrywam dokładnie tyle, ile potrzeba. Dobranoc.

– Dobranoc, panie Henryku.

Stali na rogu ulic Fredry i Łozińskiego, przy wielkiej, sięgającej niemal pierwszego piętra witrynie cenionej przez lwowian kawiarni. Górujący nad nią dom został wybudowany w nowoczesnym, modernistycznym stylu sześć lat przed wojną i cieszył się zasłużoną sławą jednego z najlepszych adresów we Lwowie. Wysoki na cztery kondygnacje, zwieńczony był spadzistym dachem i ozdobiony od frontu dwiema neoklasycystycznymi wieżami. Jego fasada była zwrócona wprost na plac Akademicki. Mentor cieszył się tym widokiem codziennie – jego mieszkanie znajdowało się na pierwszym piętrze, a okna wychodziły prosto na plac. Krüger mieszkał po prawej stronie, od Łozińskiego, a okna najskromniejszego z całej trójki lokum Cygana wychodziły na trzeci bok tego osobliwego trójkąta – ulicę Fredry. Gdy dwa lata wcześniej Mentor podjął decyzję o przeniesieniu głównej bazy grupy z Krakowa do Lwowa i zaczął szukać miejsca, w którym mogliby mieszkać, znajomy prawnik, doskonale orientujący się specyfice miejscowego rynku mieszkaniowego, zaproponował im trzy różne lokale w tym budynku. Mentor uznał, że zamieszkanie w jednej kamienicy uprości komunikację pomiędzy członkami zespołu, bez potrzeby ufania zawodnym telefonom. Wszyscy chwalili sobie ten pomysł, mieszkania były wysokie, widne, wyposażone we wszelkie wygody i doskonale pasowały do starannie stworzonej przez Mentora legendy, w której główne role grali znany i powszechnie szanowany właściciel firmy wydawniczej Henryk Szumski oraz jego dwaj młodzi wspólnicy, mieszkający po prostu obok siebie.

– Dobranoc, chłopcy – odparł Mentor i wszedł do frontowej klatki schodowej.

Krüger mruknął słowo pożegnania pod adresem Cygana, przeciął bramę, po czym zniknął w klatce schodowej znajdującej się po prawej stronie. Schody wyłożone zostały najszlachetniejszą odmianą drewna bukowego, a poręcze kuł znany w całej Galicji kowal. Krüger wspiął się na drugie piętro, po czym otworzył kluczem drzwi oznaczone numerem 9.

Mieszkanie było ciche i ciemne. Krüger postawił w przedpokoju teczkę z kosztownościami, powiesił na wieszaku płaszcz, po czym wszedł do salonu. Przy stojącym w kącie półkoncertowym fortepianie znanej firmy Bechstein siedziała ciemna postać obramowana żółtawym, wpadającym przez okno światłem pobliskiej latarni. Kaflowy piec emanował łagodnym ciepłem.

– Dobry wieczór, siostro – powiedział Krüger.

– Witaj, Wilku.

– Grasz?

– Nie – odparł Ewelina. – O tej godzinie nawet Vivaldi wyprowadza sąsiadów z równowagi.

– To prawda – roześmiał się Krüger. Podszedł do siostry i pocałował ją delikatnie w policzek. – Pani Grobicka przyszłaby natychmiast z pretensjami.

– Masz rację. – Ewelina uśmiechnęła się lekko. – Jej wizyta nie byłaby miłym zwieńczeniem dnia.

Krüger pstryknął przełącznikiem. Blask kilku żarówek oblał pokój silnym światłem. Ewelina miała na sobie ciemną, prostą suknię bez dekoltu i szal zarzucony na ramiona. Dłonie o smukłych palcach trzymała na zamkniętej klapie osłaniającej klawiaturę.

A potem odwróciła się wolno i podniosła twarz. Bladość policzków kontrastowała z czernią sukni. Oczy miały morski, niemal turkusowy odcień.

– Martwiłam się o was. Mieliście kłopoty – rzekła.

Krüger westchnął. Nie chciał się nad tym zastanawiać ani tym bardziej o tym dyskutować. Wiedział jednak, że nie ucieknie od pytań i wniosków wyciąganych przez Ewelinę na podstawie udzielanych przez niego odpowiedzi.

– Owszem.

– Zginęli ludzie.

– Kilku.

– Z twojej ręki.

– Niestety.

– Opowiedz.

– Pod bankiem jeden. Potem, jeszcze w Warszawie, drugi, kierowca. A później, pod Lublinem, jeszcze dwóch czy trzech. Nie widziałem dokładnie.

– Mogłeś tego uniknąć.

– Nie… – zawahał się. – Chyba nie.

– Zabijania zawsze da się uniknąć.

– Czasami po prostu nie ma innego wyjścia.

– Tyle ludzkich istnień. W zamian za co?

Krüger poczuł lekkie ukłucie zniecierpliwienia. Przecież nie był katem. Tamci nie mieli pokojowych zamiarów.

– Nie miałem wyboru, Ewa – mruknął. – A ryzyko jest znane. Jeśli będę się wahał, to nie ja, ale mnie zabiją.

– Właśnie. I pytanie pozostaje: co w zamian?

– Siostro, rozmawialiśmy już o tym. Ryzykuję, ale przyszłość jest zabezpieczona. Do końca twoich dni.

– Moja przyszłość to również nasza wspólna przyszłość, Wilku.

– Ja… – Krüger ponownie się zawahał. Był zmęczony i głodny. Marzył o ciepłej kąpieli. Ale nie chciał zbywać Eweliny.

– Lubisz to – dopowiedziała za niego. – Lubisz zapach strachu przed skokiem. I moc zwycięstwa.

– Tak – kiwnął głową. – Lubię. I nie wstydzę się do tego przyznać. Żyję tylko wtedy, gdy życie ma ostry smak.

Ewelina wstała. Jej włosy lśniły w jasnym świetle żyrandola. Była tego samego wzrostu co brat.

Postąpiła dwa kroki i stanęła tuż przed nim.

– Z ostrymi smakami jest na ogół tak, że będziesz ich pożądał wciąż więcej i więcej. Ale to złudzenie: przyprawiasz coraz mocniej, jednak zaledwie zachowujesz dawną ostrość. Potem jest jeszcze gorzej: dodajesz za każdym razem większą porcję, a i tak smak słabnie. W końcu nie będzie takiej przyprawy, która zaspokoiłaby twój gust. I obudzisz się pewnego dnia rano pusty i bez celu w życiu, bo wszystko wyda się płaskie i banalne. – Odwróciła się i poszła w stronę korytarza. W drzwiach na moment przystanęła. – A cienie zabitych będą zawsze podążać twym śladem.

7 maja 1914

okolice Wyszkowa nad Bugiem

Słońce królowało na całkowicie bezchmurnym niebie. Upału nie łagodził najmniejszy podmuch wiatru. Nawet bliskość rzeki nie przynosiła ulgi zmęczonym, obolałym ciałom.

Na Zdanowskim duchota nie robiła żadnego wrażenia. Stary cyrkowiec klasnął w ręce.

– Jeszcze raz.

Krüger i Cygan westchnęli jak na komendę. Otarli pot z czoła i spojrzeli błagalnie na swego dręczyciela.

– Potem kończymy – dodał stary.

Cóż za ulga.

Stanęli naprzeciw siebie.

Ostatnie ćwiczenie. Ostatni dzień.

Niepewna przyszłość, świadomość, że zostaną oddani w obce, nieznane ręce, nie były nawet w połowie tak przykre jak to, do czego zmuszał ich Zdanowski przez ostatnie trzy tygodnie. Dwadzieścia jeden dni egzaminów doprowadzających do granic wytrzymałości ludzkiej lub niekiedy nawet je przekraczających. Podczas sprawdzianów, będących ukoronowaniem blisko ośmioletniej nauki obejmującej rzucanie nożem, zapasy, chodzenie po linie, wykonywanie salt w przód i w tył oraz inne arkana sztuki cyrkowej, Zdanowski poddawał ich szczególnie wymagającym próbom. Wyniki oceniał jeszcze surowiej niż zwykle. Miał w tym cel, którego obaj zainteresowani mogli się tylko domyślać. Podołali próbie, choć byli właściwie jeszcze dziećmi: Cygan miał niecałe szesnaście lat, a Krüger nie skończył jeszcze czternastu. Cygan był silniejszy od Krügera, robił wszystko szybciej i lepiej. Krüger przeważnie przegrywał rywalizację. Musiał nadrabiać sprytem i zręcznością, co wkrótce doprowadził do perfekcji. Obaj w gruncie rzeczy byli nastoletnimi chłopcami odciętymi od świata i nieznającymi normalnego życia, jakim cieszyli się ich rówieśnicy.

A na pewno nie orientowali się w mechanizmach rządzących ludzkimi pragnieniami i interesami.

Po egzaminach czekał ich, rzecz niezwykła, tydzień odpoczynku. Siedem dni byczenia się nad rzeką, leżenia w ciepłym piasku, skoków do wody, spania ile dusza zapragnie i regenerowania obolałych od wieloletniego treningu mięśni.

Ewelina stała za drzewem, tuż obok placu treningowego. Z ciekawością przysłuchiwała się odgłosom ćwiczeń: stukotowi stali wbijającej się w tarczę, szuraniu zelówek na żwirze placu, śpiewowi napiętej i uginającej się pod ciężarem akrobatów liny, głuchym odgłosom towarzyszącym upadkowi ćwiczących zapaśnicze rzuty ciał, okrzykom radości, bólu, frustracji i złości. I zapachom: porażki i zwycięstwa, dumy i upokorzenia, wysiłku i rezygnacji, znużenia i euforii. Świat przed zamkniętymi oczami lśnił barwą i energią. Ewelina widziała brata i choć doznawała cierpień niemal na równi z nim samym, była szczęśliwa.

– Koniec. Macie wolne. – Usłyszała głos Zdanowskiego.

Nim jeszcze te słowa wybrzmiały w powietrzu, Krüger klęknął. Siły opuściły go zupełnie. Nie podejrzewał, by był w stanie podnieść się przez najbliższy kwadrans. Przed oczyma latały mu kolorowe plamy, a płuca rozpaczliwie domagały się powietrza. Kilka metrów dalej Cygan oparł się o słup, na którym została rozpięta lina. Również dyszał ciężko. Komendę Zdanowskiego o zakończeniu egzaminu obaj przyjęli niemal ostatkiem świadomości. Pod koniec ćwiczenia jednomyślnie sądzili, że przedłużenie go choćby o minutę będzie równało się zejściu z tego świata.

Obaj się mylili. Mieli jeszcze spore rezerwy, co miało okazać się niebawem. Należeli do najlepiej wytrenowanych fizycznie i odpornych psychiczne chłopców w cesarstwie rosyjskim. Było naprawdę niewielu rówieśników, którzy mogliby się z nimi równać.

Cygan ocknął się pierwszy. Jego oddech wrócił do normy, przed oczyma w miejsce kolorowych plam pojawił się obraz placu, serce przestało wyrywać się z piersi. Dostrzegł stojącą pod drzewem Ewelinę. Zobaczył, że Zdanowski zawrócił w stronę domu, a Krüger zaś nadal klęczy oparty dłońmi o żwir. Ruszył w stronę dziewczynki.

– Stałaś tu cały czas? – zagadnął.

Dawno minął już czas, gdy starał się uprzykrzać jej życie. Od wypadku nad rzeką zaszła w nim głęboka przemiana. Sam nie do końca zdawał sobie sprawę, jak bardzo się zmienił.

Ewelina doskonale wiedziała, z kim ma do czynienia, nim jeszcze Cygan otworzył usta. Nauczyła się widzieć ludzi, słysząc ich kroki.

– Tak – odparła. – Lubię się wam przyglądać.

Cygan uśmiechnął się. Nie miał zbyt wielu okazji, by rozmawiać z Eweliną, ale zdążył już przyzwyczaić się do sformułowań używanych przez tę niezwykłą dziewczynę. Ona naprawdę im się przyglądała, być może o wiele dokładniej niż większość widzących.

– To bardzo miło z twojej strony. I co widziałaś?

– Że lądowanie przy salcie w tył mógłbyś jeszcze poprawić – odparła poważnie Ewelina. – Nie wszystkie są takie, jakie powinny być. Masz kłopoty z oparciem prawej stopy.

– Skąd… – zająknął się Cygan.

W zdumieniu przyglądał się jej ślicznej buzi. Turkusowe oczy wpatrywały się wprost w jego twarz, a jednocześnie sprawiały wrażenie, że sięgają horyzontu. Nie wiedział, co powiedzieć. Rzeczywiście, od czasu do czasu miewał kłopoty z lądowaniem po salcie. Pracował nad tym w pocie czoła. Starał się robić wszystko bardzo dokładnie i nie pozostawiać przypadkowi pola do popisu. Błędy, choć coraz rzadziej, jednak się zdarzały.

Ewelina uśmiechnęła się i przekrzywiła głowę. Cygan poczuł mrowienie na karku. Zrobił krok w jej stronę, po czym poczuł na ramieniu czyjąś zaciskającą się dłoń, która ciągnęła go w tył i próbowała wywrócić.

– Wilku, nie – powiedziała Ewelina. Po jej uśmiechu nie pozostał nawet ślad.

Cygan nie upadł tylko dlatego, że natura obdarzyła go niepoślednią siłą, zmysłem równowagi i refleksem. Szarpnął ramieniem, nieco zmieniając kierunek ciągnącej ku ziemi siły. Potem odwrócił się. Ręka opadła nieco. Cygan mocno oparł się na stopach. Krüger stał tuż przed nim. Był niższy od Cygana o pół głowy.

– Masz z nią nie rozmawiać, słyszysz? – syknął. – Nawet się nie zbliżać.

Cygan miał jeszcze przed oczami uśmiech Eweliny sprzed chwili. Poczuł się silny jak nigdy dotąd. Złapał Krügera za ramiona, obrócił się o dziewięćdziesiąt stopni w lewo, zgiął ręce w łokciach, po czym gwałtownie je wyprostował. Rozcapierzone dłonie z głuchym odgłosem trafiły Krügera w pierś. Chłopak poleciał w tył. Cygan skoczył w ślad za nim, Krüger ustał jednak na nogach. Jego lewa pięść wystrzeliła do przodu z prędkością międzynarodowego ekspresu. Cygan uchylił się instynktownie, czując jak cios muska mu włosy. Skontrował prawym prostym. Trafił prosto w szczękę. Krüger upadł.

Wszystko działo się w takim tempie, że Ewelina dopiero teraz zdążyła zareagować.

– Wilek, nie! – krzyknęła.

Była to spóźniona reakcja. Krüger z napastnika stał się celem ataku, a Cygan parł do przodu jak huragan. Nie pozwolił przeciwnikowi wstać. Uderzył dwukrotnie. Krew trysnęła z rozbitego nosa Krügera, a jego prawe oko szybko zniknęło pod ogromnym sińcem.

– Przestańcie obaj! – krzyknęła Ewelina.

Nie słyszeli. Dla nich istniała tylko dzika, zwierzęca siła. I nienawiść. Zapomnieli o wszystkim, czego się nauczyli. Zapomnieli, że są skazani na współpracę, a od precyzji wykonania ćwiczenia jednego zależy bezpieczeństwo i zdrowie drugiego. Teraz myśleli tylko o tym, by zrobić drugiemu krzywdę, uderzyć, wydrapać oczy, złamać rękę lub nos, uszkodzić…

… zabić.

Tak, zabić.

Krüger wyślizgnął się z uścisku Cygana, podniósł się jak na sprężynie, po czym zaatakował z obu rąk. Potężny lewy sierp doszedł celu. Teraz upadł Cygan. Krüger skoczył na niego szczupakiem.

Okładali się pięściami, dusili, zakładali dźwignie na nogi lub ręce. Walka toczyła się w całkowitym milczeniu, słychać było tylko chrapliwe oddechy walczących i syk powietrza wyciskanego z płuc.

Czas przestał płynąć. Obaj broczyli krwią i żaden z nich nie zamierzał się poddawać.

W końcu poczuli, że dwie mocarne, żylaste ręce unoszą ich do góry niczym parę szczeniąt, po czym odrywają od siebie. Zdanowski trzymał ich w górze i potrząsał, jakby chciał wytrząsnąć z nich całą złość.

– Uspokoicie się?! – krzyknął.

I nie czekając na odpowiedź, odrzucił ich od siebie. Upadli ciężko na żwir placu ćwiczeń. Krüger leżał bez ruchu. Cygan przekręcił się na plecy i dyszał, z trudem łapiąc oddech.

Ewelina klęknęła przy Krügerze. Dotknęła jego twarzy. Była wielką, krwawą raną. Nos, najprawdopodobniej złamany, prezentował niemal wszystkie kolory tęczy. Oba łuki brwiowe uległy całkowitemu rozbiciu, wargi przypominały dwa monstrualnej wielkości szparagi.

Zdanowski stał bez ruchu i sapał ze złości. Zdawał sobie sprawę z antagonizmu między chłopcami, sądził nawet, że zna jego przyczynę. Nie podejrzewał jednak, że konflikt może przybrać aż tak gwałtowną postać. Owszem, podopieczni nie szczędzili sobie wzajemnych złośliwości, nieraz okazywali radość, gdy udało się zrobić temu drugiemu przykrość. Jednak tym razem Zdanowski był pewien, że gdyby spóźnił się z interwencją, doszłoby do nieszczęścia: Cygan wyglądał na człowieka, który ma ochotę raz na zawsze usunąć przeszkodę stojącą na drodze do Eweliny, Krüger był zaś śmiertelnie zdeterminowany, by go do niej nie dopuścić. W momencie gdy Zdanowski przerwał walkę, Krüger zaciskał dłoń na sporej wielkości kamieniu, który udało mu się podnieść z ziemi. Sił być może wystarczyłoby tylko na jeden cios. Zdanowski nie dałby jednak głowy, że, znając siłę i determinację Krügera, uderzenie w skroń nie okazałoby się mordercze.

Tak czy inaczej miał pewność, że zapobiegł nieszczęściu, co jednak nie rozwiązywało żadnego z problemów: przyczyny konfliktu pozostały bez zmian.

– Dzień dobry, panie Wojciechu. – Usłyszał znajomy głos.

Odwrócił się gwałtownie. Przez plac szedł ku niemu elegancko, całkiem niestosownie jak na panującą temperaturę ubrany mężczyzna, szpakowaty, postawny i życzliwie uśmiechnięty. Nie był młodzieniaszkiem, ale trzymał się prosto, a jego ruchy zdradzały człowieka energicznego.

– Witam, panie Henryku – odparł Zdanowski i uścisnął wyciągniętą dłoń przybysza. – Dawno pana nie widziałem.

– Och tak, rzeczywiście, sporo minęło czasu. Dwa lata? Trzy?

– Tak, trzy. W jedenastym roku miałem zaszczyt gościć szanownego pana.

– Tak. – Przybysz uśmiechnął się, po czym wskazał na leżących na ziemi Cygana i Krügera. – Ci chłopcy byli dzieciuchami, dziś, jak widzę, traktują życie całkiem poważnie. I poważnie biorą się do rozwiązywania problemów.

– To nie tak… – Zdanowski zawahał się. Znał swego gościa na tyle dobrze, by wiedzieć, że niezwykle ceni on prawdomówność. Nie bardzo jednak wiedział, jak ubrać w słowa to, co chciał powiedzieć.

Przybysz nie dał mu okazji do znalezienia właściwego wytłumaczenia.

– Widzi pan, panie Wojciechu – rzekł, wyciągając z kieszeni paczkę papierosów. Poczęstował gospodarza i wkrótce wonny dym rozszedł się po placu ćwiczeń. Krüger, podtrzymywany przez Ewelinę, ruszył chwiejnie w stronę niewielkiego baraku, w którym mieszkał przez wszystkie lata swego życia. – Nie musi pan szukać żadnych wymówek. Szczerze mówiąc, to, co widziałem, całkiem mi się podobało.

– Podobało?

– Och tak, obserwuję was od dłuższego czasu. Ci chłopcy naprawdę budzą moją sympatię.

– Obserwował nas pan? Kiedy?

– Na przykład dzisiaj. Owszem, przyznaję, spóźniłem się nieco, w związku z czym umknął mi początek rozgrzewki, ale już ćwiczenia oraz kończącą je bójkę udało mi się obejrzeć w całości.

– I w inne dni też nas pan ogląda?

Zdanowski podrapał się po głowie. Znał swego gościa jako bogatego przedsiębiorcę, który w przeszłości kilkakrotnie pośredniczył przy jego transakcjach, wyszukując mu nader majętnych, niespecjalnie targujących się klientów. Obaj dobrze na tym zarobili. Ale Henryk Szumski zawsze występował z otwartą przyłbicą i nigdy nie zniżał się do szpiegowania swojego kontrahenta.

– Tak. Proszę się nie dziwić. Zamierzam panu zaproponować pewną transakcję, szczerze mówiąc, zupełnie inną niż poprzednie, dlatego pozwoliłem sobie poświęcić znacznie więcej czasu na jej przygotowanie. Uważna obserwacja pańskich podopiecznych oraz pana samego była jednym z kluczowych elementów owych przygotowań.

– Cóż to za transakcja? – zapytał Zdanowski. Z przyjemnością zaciągnął się papierosem. Jego gość zawsze używał tytoniu najprzedniejszej marki.

– Zanim wyłuszczę jej naturę, muszę zastrzec, że to, co powiem, musi zostać między nami. Musi, rozumie pan?

– Oczywiście.

– To nie jest oczywiste – pokręcił głową przybysz. Zdanowski usłyszał w jego głosie jakieś niesłyszane wcześniej nuty. Nie należał do ludzi strachliwych, ale poczuł niepokój. Gość zaskakiwał go dzisiaj raz za razem. – Do tej pory działaliśmy jako partnerzy, ale to się właśnie skończyło, panie Zdanowski. Dziś przeprowadzimy transakcję, po czym na zawsze zapomni pan o moim istnieniu. I nie tylko o moim.

– Słucham?

– Kto jeszcze, oprócz pana, wie o tych dwóch chłopcach?

– Kto…? Nikt. Wiedziała moja świętej pamięci żona, ale pochowałem ją prawie pięć lat temu.

– Wiem. Dokładnie w październiku dziewięćset dziewiątego roku. To cztery lata i osiem miesięcy. Ktoś jeszcze?

– Nie.

Henryk Szumski skinął głową.

– Dobrze. Jest pan dogadany z trupą Grosskreutza, czy tak?

– Skąd pan wie?

Przybysz uśmiechnął się ponownie. Rzucił na ziemię niedopałek, po czym starannie go przydeptał.

– Zapłacą panu po tysiąc rubli na głowę. Dwa tysiące za obu chłopców. To najlepsza transakcja w pańskim życiu, ale ma pan kłopot. Tamci nie chcą dziewczynki, twierdząc, że będzie dla nich obciążeniem. A Wilek Krüger nie chce słyszeć o rozstaniu z nią, czemu zresztą wcale się nie dziwię.

Ramiona Zdanowskiego opadły. Ten człowiek nie przestawał go zdumiewać. Wszystko, co mówił, każdy szczegół, było prawdą.

– Pan bardzo dokładnie się wszystkiego dowiedział, panie Henryku.

– Tak, staram się być precyzyjny, zwłaszcza w sprawach, od których zależy i pańskie, i moje bezpieczeństwo.

– Bezpieczeństwo?

– Panie Wojciechu, chcę panu złożyć propozycję, ale muszę upewnić się, że pan właściwie zrozumiał moją poprzednią uwagę, mianowicie tę o zachowaniu bezwzględnej tajemnicy. Złożę panu propozycję, pan ją przyjmie i będzie tylko dwóch ludzi na świecie, którzy będą o niej wiedzieć.

– Rzecz dotyczy Cygana i Krügera?

– Oraz jego siostry. Całej trójki.

– Więc oni również będą wiedzieć.

– To już moje zmartwienie.

Zdanowski westchnął głęboko.

– Widzi pan, panie Henryku, niezwykle cenię sobie naszą współpracę – powiedział. – Skontaktował mnie pan z bardzo zasobnymi klientami, dzięki czemu zarobiłem sporo pieniędzy. Jednak musi pan wiedzieć, że w moim zawodzie jedną z najważniejszych cech, o ile nie najważniejszą, jest zaufanie. Klient musi wierzyć swemu kontrahentowi, inaczej to wszystko nie ma sensu. Klienci wiedzą, że zawsze dotrzymuję danego słowa. A ja umówiłem się z Grosskreutzem, że dwudziestego czerwca dostarczę mu obu chłopców, przygotowanych fizycznie i psychicznie do wykonywania najtrudniejszych numerów. Trupa rusza w wielkie tournée po Europie i numer chłopców ma stanowić jedną z atrakcji wieczoru. Tego już się nie da odwołać.

– Wszystko da się odwołać, panie Wojciechu, wszystko z wyjątkiem śmierci. Sam pan twierdzi, że Grosskreutz nie chce dziewczynki, a Wilhelm nie wyobraża sobie życia bez niej.

– Obiecałem Wilkowi, że będzie widywał się z siostrą dwa razy na miesiąc. Ona na razie zostanie u mnie.

– Pięć tysięcy.

Zdanowski spojrzał swemu rozmówcy prosto w oczy. Nigdy nie słyszał, by ktoś jednorazowo zarobił taką sumę pieniędzy.

– Słucham? – zapytał.

– Upozorujemy wypadek samochodowy. Prasa napisze, że wydarzyła się straszna tragedia, podczas której zginęli dwaj chłopcy. Odbędzie się skromny pogrzeb z panem w żałobie w roli głównej. Grosskreutz nie będzie miał powodów, by panu nie wierzyć. Płacę pięć tysięcy, biorę całą trójkę, znikamy na zawsze, a pan zapomina o wszystkim. I jeszcze jedno. Zanim się rozstaniemy, opowie mi pan o nich. Wszystko, co pan wie i czego się domyśla. Zwłaszcza o rodzeństwie.

– Nie ma tego zbyt dużo.

– Niech pan nie będzie taki skromny. Miał pan dobre relacje z żoną. A ona o rodzeństwie wiedziała sporo, czyż nie tak?

Zdanowski pokręcił głową z rezygnacją. Ten człowiek był diabłem wcielonym. Przeciwstawianie się mu nie miało żadnego sensu ani widoków powodzenia. Podniósł wzrok.

– Po co oni panu? – zapytał bezradnie. – Są wyszkoleni w sztuce cyrkowej. Pan, o ile wiem, nie zajmuje się tym.

Henryk Szumski bez najmniejszego trudu wytrzymał spojrzenie.

– Mają dokładnie te cechy charakteru i umiejętności, których potrzebuję, panie Wojciechu. Będzie im u mnie dobrze, to mogę obiecać. Reszta musi pozostać niewypowiedziana.

– Może zapytamy ich samych?

– Zbędny trud. Już z nimi rozmawiałem.

31 października 1918

Lwów/Warszawa

Mentor przewyższał wiekiem swoich kompanów o niemal trzydzieści lat, miał więc pełne prawo czuć się znacznie bardziej od nich zmęczony i złakniony odpoczynku. Powiedział jednak prawdę: na wieczornej partii kart w kasynie musiał się zjawić, inaczej dyrektor lwowskiej policji Rheinländer poczułby się zawiedziony. Rzecz nie sprowadzała się jednak tylko do samopoczucia pewnego siebie Austriaka. Mentor był człowiekiem lubiącym trzymać rękę na pulsie. Przez dwa lata znajomości udało mu się wyciągnąć od Rheinländera, z niewielką pomocą kilku kieliszków koniaku, którego dyrektor był smakoszem i znawcą, niejedną tajemnicę. Z tego właśnie powodu Mentor zadowolił się tylko króciutką kąpielą, włożył lśniącą białą koszulę, trzyczęściowy garnitur oraz krawat i po czterdziestu minutach opuścił swe przytulne i ciepłe mieszkanie.

Po kilku minutach wkroczył do kasyna.

Miejsce to odgrywało dwojaką rolę. Oprócz swej podstawowej funkcji umożliwiającej folgowanie namiętnościom ludzi spragnionych szybkiej wygranej w karty bądź ruletkę stanowiło również punkt spotkań elity mieszkających we Lwowie Polaków. Lekarze, prawnicy, właściciele gazet, co znaczniejsi dziennikarze, profesorowie, politycy, działacze społeczni zbierali się tu wieczorami, by wymienić się najświeższymi informacjami, plotkami i planami na przyszłość. Dyskutowano zawzięcie, spierano się, zawierano i zrywano polityczne sojusze. Ktoś, kto umiał słuchać, mógł trzymać rękę na pulsie najważniejszych wydarzeń miasta.

Henryk Szumski przekroczył próg kasyna i ledwie zdołał oddać płaszcz portierowi, gdy otoczyli go rozemocjonowani ludzie.

– Witamy, witamy, panie Henryku. – Jan Grabiński, właściciel jednego z luksusowych sklepów znajdujących się w pasażu Mikolascha, potrząsał jego prawicą. – Prosto z podróży, co?

Przed wyjazdem do Warszawy Mentor rozpuścił informację, że wraz ze wspólnikami udaje się w tygodniową podróż w interesach aż do samego Kijowa.

– Tak jest – skinął głową Mentor. – Wróciłem niedawno. Ale nie mogłem przegapić partyjki.

– Jasne, jasne. Cóż tam słychać nad Dnieprem? Hetman żyje jeszcze?

– Żyje. – Mentor skinął poważnie głową. – Póki Niemców na Ukrainie stanie, Skoropadski będzie żyć i rządzić.

– Tak. Choć słuchy chodzą, że kres rządów niemieckich nadejdzie szybko.

– Słyszałem. Ale nic pewnego na razie. Tylko pogłoski, plotki i pobożne życzenia.

– No, nic to. Nieważne. Znasz pan wieści z Krakowa?

– Nie było okazji…

– A widzisz pan. – Grabiński był różowy na twarzy i roztaczał wokół siebie woń alkoholu Nie należał do ludzi przegapiających najbłahszą nawet okazję do wychylenia kilku głębszych. – Mamy nową władzę. Trzy dni temu w Krakowie powstała Komisja Likwidacyjna.

– Cóż to za komisja?

– Nasza, polska.

– I kogóż to będzie likwidować? – zapytał Mentor, kiwając dłonią na przechodzącego obok kelnera. Wziął z tacy pękaty kieliszek courvoisiera. Gdy poczuł na wargach i języku smak trunku, jego samopoczucie poprawiło się niemal od razu. Szlachetny alkohol podziałał jak balsam na trawiące ciało zmęczenie.

– Drogi panie, nie kogóż, ale cóż. – Grabiński niemal podskoczył. – Będzie likwidować pozostałości po Austriakach.

– Pozostałości? – zdziwił się fałszywie Szumski. W sprawach bieżącej polityki orientował się znacznie lepiej od większości znajdujących się na sali osób, ale nie uważał za stosowne zdradzać się z tą wiedzą. Hołdował starej rosyjskiej zasadzie: ciszej jedziesz, dalej będziesz. – To Austriaków diabli wzięli?

– Wzięli, panie Henryku, wzięli. Jak nie dzisiaj, to jutro ich wezmą.

– Jednak u nas żandarmi chodzą po ulicach, jak chodzili, namiestnik von Huyn, jak słyszę, przyjmuje o tych samych porach co zawsze, wojsko w koszarach…

– Nie o Austriaków się pan martw – wtrącił się do rozmowy gruby, ubrany w sztuczkowy garnitur mężczyzna. Mentor znał go. Mieczysław Walicki jako społecznik i filantrop położył wielkie zasługi dla miasta. Chodziły też słuchy, że był związany z jedną z tajnych organizacji wojskowych. – Ale o Rusinów.

– Ba, Rusini – wydął wargi Grabiński. – Cóż oni? Cóż nam zrobią? Trochę krzykliwej hołoty i to wszystko.

– Mylisz się pan – odparł Walicki. – Sam byłem świadkiem, jak u Töpfera zmawiali się z Niemcami. I dwóch Żydów tam było.

– I o czym się tak zmawiali? Słyszałeś pan?

– Słyszeć nie słyszałem. Ale to wyraźny znak. Austriacy grają na wyrwanie nam Galicji. Jak już ich cesarstwo ma upaść, to chcą, by Galicja należała do Ukrainy. Aż po San.

– Panie Mieczysławie. – Twarz Grabińskiego z różowej stała się czerwona. – To bajki. Po San? To nasze prastare ziemie. A we Lwowie cóż nam Rusini mogą uczynić? Ilu ich? Dwadzieścia tysięcy? A nas miasto całe.

– Niech pan nie zapomina o Żydach. Ich jest dużo więcej. I nie dasz pan gwarancji, że staną po naszej stronie. Ba, mogę się założyć, że nie staną. Zresztą mniejsza o Żydów, rachujmy tylko Rusinów: dwadzieścia tysięcy lwów poradzi sobie z całym miastem baranów.

– My nie jesteśmy baranami. A oni na pewno nie są lwami.

– A mnie się coś widzi, że idziemy na rzeź, tak właśnie jak barany. Parę dni temu była demonstracja na Strzelnicy. Dwadzieścia tysięcy ludzi przyszło, a dowódcy wystąpili w kontuszach i przy karabelach. Śpiewano „Nie rzucim ziemi” i „Jeszcze Polska nie umarła”. Było bardzo podniośle i uroczyście, ale mnie coś się zdaje, że w ten sposób towarzystwo uznało kwestię obrony miasta za załatwioną. Mniemają, że owe karabele i pieśni ich obronią.

Mentor uśmiechnął się. Celne było to stwierdzenie.

– Ależ, panie Walicki – żachnął się Grabiński. – Karl von Huyn życzliwy nam. Dyrektor Rheinländer osobiście mnie o sympatii do Polaków zapewniał. A Pfeffer…

– O tak, generał Pfeffer też jest znany jako przyjaciel Polaków – wtrącił się do rozmowy trzeci mężczyzna. Był najstarszy ze wszystkich. Miał siwą brodę i spojrzenie mędrca. Mentor widział go już kiedyś. Nie mógł wyczuć, czy nowy rozmówca żartuje, czy mówi poważnie.

– Prawda? – Grabiński wziął słowa przybysza za dobrą monetę. – Czy pan profesor zna naszego przyjaciela?

– Nie miałem okazji.

– W takim razie panowie pozwolą. – Grabiński aż się rozpromienił, mogąc czynić honory. – Henryk Szumski, właściciel firmy wydawniczej Szumski i Wspólnicy. A to, panie Henryku, pan profesor Władysław Brochwicz.

Mentor teraz sobie przypomniał. Słyszał nazwisko profesora w przeszłości, nawet więcej niż raz.

– Wykłada pan historię na uniwersytecie – powiedział.

– Tak jest. – Brochwicz wyciągnął rękę. Mentor uścisnął dłoń profesora. – Katedra historii nowożytnej.

– Więc twierdzi pan, że generał Pfeffer jest przyjacielem Polaków.

– W równym stopniu co namiestnik i dyrektor policji.

Tym razem ironia była aż nadto wyczuwalna.

– Ach tak. – Grabiński był w swoim żywiole. W odróżnieniu od Mentora nie usłyszał w głosie profesora żadnej ironicznej nuty. – Więc sami panowie widzą. A tu obecny szanowny pan Walicki twierdzi, że nasi Austriacy się z Rusinami zmawiają. I po cóż mieliby to robić?

– Powód można sobie wyobrazić. – Brochwicz patrzył wprost w zadowoloną twarz Grabińskiego. – Na przykład przekazanie broni. Czyż w traktacie brzeskim nie zobowiązali się, że Galicja będzie należała do Rusinów?

– Sam pan widzisz – mruknął Walicki pod adresem oponenta.

– Niczego nie widzę – zaperzył się Grabiński. – Żadnych dowodów nie mam na takie spiski.

– W istocie – przytaknął Brochwicz. – Jednak to, że nie ma dowodów, nie oznacza, że spisków nie ma.

– A szukacie ich panowie? Tych dowodów? – zapytał Mentor. Chciał ugryźć się w język, ale było już za późno: pytanie wyszło na świat. Niepotrzebnie dawał do zrozumienia, że nadąża za tokiem rozmowy.

– Ech. – Walicki machnął z ręką, jakby o tropicielach spisków nie warto było nawet wspominać. Spojrzał na Mentora bystro. – Panie Henryku, mogę pana na chwilę prosić?

Mentor skinął głową Brochwiczowi i Grabińskiemu, po czym przeszedł w kąt sali. Walicki stanął tuż obok niego, dbając, by nikt postronny nie mógł podsłuchać ich rozmowy.

– Nie chciałem mówić przy nich, bo oni nie tylko są ślepi jak szczenięta – mruknął wprost w ucho Mentora – ale i na ich dyskrecję nie można liczyć. Zwłaszcza tego geszefciarza Grabińskiego.

– Myśli pan, że on…

– Nie – machnął ręką Walicki. – Za głupi na to. Po prostu paple, co mu ślina na język przyniesie, i powtarza wszystko, co usłyszał.

– Ale profesor…

– Profesor to uroczy człowiek, ale idealista. Każdego by do serca przytulił. Bardzo mu na sercu leży porozumienie z Rusinami. Mniejsza z tym, zresztą. Pan gra dziś w karty z dyrektorem?

– Tak. – Mentor wyciągnął z surduta zegarek, po czym spojrzał na cyferblat. – Zaraz zaczynamy.

– Otóż to. Mam do pana prośbę, panie Henryku. Wiem, że pan pozostaje z dyrektorem w przyjaznych stosunkach.

– Nie nazwałbym tego przyjaźnią.

– Ale on pana ceni. Całkiem zasłużenie, jak sądzę.

– To czysto karciana znajomość.

– Tak czy siak ma pan dobry dostęp do jego ucha. Gdyby pan tak spróbował go wybadać… – Walicki zawahał się.

– Tak?

– Czy oni naprawdę nic nie wiedzą o przygotowaniach Rusinów do przejęcia miasta.

– Myśli pan, że te plotki są prawdziwe?

– Myślę, że mogą być. I mierzi mnie myśl, że nikt nawet nie ma ochoty tego sprawdzić. Że myślimy: „jakoś to będzie”, i to nam wystarcza za cały wysiłek intelektualny.

– Jeżeli w plotkach jest jakieś ziarno prawdy, chciałby pan je odnaleźć.

– Otóż to, panie Henryku. Chciałbym zrobić chociaż tyle. Austriacy na pewno coś wiedzą.

– Dobrze. Postaram się wybadać dyrektora…

– A otóż i on.

Henryk Szumski odwrócił się. W otwartych drzwiach prowadzących do jednego z bocznych pokoi stał wysoki szczupły mężczyzna w austriackim mundurze policyjnym i monoklem w prawym oku. Dyrektor policji Rheinländer nie uważał za stosowne, by namiętność do kart kryć za zasłoną dyskrecji. Przeciwnie, uważał nawet, że zjednuje mu ona sympatię społeczeństwa.

– Mein lieber Freund Heinrich – zawołał i kiwnął przyjaźnie ręką.

Mentor uśmiechnął się szeroko, przeszedł przez salę, po czym uścisnął wyciągniętą prawicę dyrektora. Po chwili obaj zniknęli za drzwiami.

Towarzystwo w głównej sali powróciło do rozmów o polityce.

* * *

Komisarz Jan Waligóra siedział w swoim gabinecie i klął na czym świat stoi. Pot rosił jego rozpalone czoło, kości łamały coraz mocniej, a całym ciałem wstrząsały dreszcze. Jego podejrzenia okazały się słuszne: nadmiar pracy, zbyt częste przebywanie na dworze podczas chłodnej i dżdżystej pogody i nieustanny deficyt snu spowodowały takie oto skutki. Gorączka trawiła organizm komisarza, a komisarz, miast zażywać odpoczynku pod troskliwym okiem doktora Balińskiego, przyjaciela i znakomitego lekarza, tkwił przy zawalonym papierami biurku, choć późna pora dawno już wygnała z budynku prezydium policji nawet najbardziej gorliwych i pracowitych funkcjonariuszy.

Komisarz jednak, oprócz nieustannego sprawdzania alarmowych sygnałów wysyłanych przez walczący z chorobą organizm, myślał, i to intensywnie. Na szerokim blacie biurka leżały stosy zeznań i raportów dotyczących rabunku sprzed dwóch dni. Waligóra skłamał, oświadczając Rotwandowi, że pierwszy raz ma do czynienia z tego typu napadem. Przeciwnie: poprzedzający go tydzień obfitował w lawinowo mnożące się wydarzenia. Rabunek znacznej sumy pieniędzy z małego banku w Pułtusku. Napad na furgon pocztowy pod Chotomowem. Kradzież kasy 8. Pułku Piechoty. I jeszcze kilka innych, równie zuchwałych akcji. Zawsze podejmowanych w biały dzień, przeprowadzanych z szybkością błyskawicy i kończących się pełnym sukcesem. Modus operandi bandytów różnił się w poszczególnych wypadkach, ale pewne istotne szczegóły powtarzały się. Najważniejszy: grupa złożona była z trzech mężczyzn, jednego starszego i dwóch młodszych. Byli zawsze ubrani stosownie do sytuacji, sprawni, bezwzględni i skuteczni. Ogólnie sprawiali wrażenie ludzi doskonale i wszechstronnie przygotowanych do akcji. Ich występy wieńczył napad na Bank Zachodni. Waligóra miał już przed sobą wstępne podsumowanie strat; w samym banku Wawelberga łupem rabusiów padły precjoza o gigantycznej wartości ośmiu milionów marek. Wcześniejszy łup był wart około dwóch. Łącznie blisko dziesięć milionów, suma, której wszyscy podlegli Waligórze funkcjonariusze, łącznie z nim samym, nie zarobią nawet podczas dziesięciu policyjnych karier.

– Kim jesteście, robaczki? – mruknął komisarz, wpatrując się w raport sporządzony przez jednego z policjantów, zawierający dokładny, podsumowujący wszystkie zeznania opis napastników. – Z Królestwaście czy przyjechaliście na gościnne występy?

Zapisane drobnym maszynowym pismem kartki milczały. Światło stojącej na biurku lampy raziło oczy komisarza, ale nie wyłączał jej. Starał się skupić. Dwa dni temu, tuż po napadzie na bank, skierował jednego ze swoich podwładnych do archiwum, nakazując mu przeszukanie policyjnych zasobów pod kątem podobnych akcji. Zrobił to, kierując się poczuciem obowiązku i zawodową rzetelnością, ale z góry założył, że funkcjonariusz nie znajdzie niczego. Waligóra cieszył się zasłużoną sławą człowieka obdarzonego wprost fenomenalną pamięcią. Umiał przywołać nawet drobne szczegóły spraw sprzed wielu lat, pamiętał daty, nazwiska, okoliczności, nawet pory dnia. Teraz postawiłby dużą sumę pieniędzy na to, że w ciągu ostatnich lat, a służył w warszawskiej policji od tysiąc dziewięćset piętnastego roku, na terenie Królestwa podobne akcje nie miały miejsca. Nigdy nie zetknął się z taką organizacją napadów, z taką szybkością, zmysłem planistycznym, z taką fachowością. Tak, fachowością. Nie miał problemów z nazwaniem tego zjawiska. Ci ludzie byli profesjonalistami, i to najwyższej klasy. Stali po złej stronie, ale ich umiejętności jako takie mogły stanowić przedmiot podziwu.

Kim byli? Skąd się wzięli?

Starszy pan był przywódcą, to powtarzało się we wszystkich relacjach. Miał pięćdziesiąt lat według jednych, sześćdziesiąt kilka – według innych. Niewątpliwie nie był debiutantem. Musiał zaczynać jeszcze w ubiegłym wieku, przejść długą szkołę złodziejskiego fachu, pobierać nauki od najlepszych. To mógł być pewien trop.

Waligóra sięgnął po pióro i zanotował na kartce, by jutro sporządzić listę najwyższej klasy fachowców działających w Królestwie w ciągu ostatnich dwudziestu lat, na tyle dobrych, by mogli być nauczycielami tajemniczego mężczyzny. W celu rozszerzenia kręgu poszukiwań obiecywał sobie zadzwonić do kolegów po fachu w Poznaniu i Krakowie, by uzupełnić listę o nazwiska asów operujących w Wielkopolsce i Galicji.

Przeciągnął się, po czym kichnął potężnie. Choroba tocząca organizm czyniła przerażające postępy. Ciałem wstrząsnął wyjątkowo silny, nieprzyjemny dreszcz. Koniec tego dobrego. Waligóra wstał. Wyciągał właśnie rękę, by wyłączyć lampę, gdy usłyszał pukanie.

– Wejść – rzucił w stronę drzwi. Miał zamiar spławić natręta odwrotną pocztą.

W progu stanął dyżurny. Trzasnął służbiście obcasami.

– Już wychodzę – powiedział Waligóra. Podszedł do wieszaka i włożył płaszcz.

– Panie komisarzu, przyszedł meldunek z komisariatu. Znowu zaginęła dziewczyna.

Waligóra znieruchomiał. Wiatr uderzył w okno deszczem i chłodem. Co za przeklęty dzień.

– Mówcie, posterunkowy.

– Tak jest. – Funkcjonariusz podniósł do oczu trzymaną w ręku kartkę papieru. – Dwa dni temu wyszła z domu Hanna Rybczyńska, lat dwadzieścia, panna, córka Jana i Józefy, zamieszkała przy Bagateli 8 pod numerem 15. Kelnerka w kawiarni Ziemiańska. Wyszła do pracy około godziny siedemnastej i już nie wróciła.

– A do pracy dotarła?

– Tak. Ojciec poszedł tam wczoraj rano, jak w nocy nie wróciła. Pracowała do zamknięcia. Potem wyszła i nikt jej więcej na oczy nie widział.

Komisarz westchnął. Powoli rozpiął guzki płaszcza, po czym odwiesił go z powrotem na wieszak. Doktor Baliński i ciepłe łóżko musiały poczekać.

1 listopada 1918

Lwów

W lutym osiemnastego roku przedstawiciele mocarstw centralnych zawarli z Ukraińską Republiką Ludową separatystyczny pokój w Brześciu Litewskim. Na mocy traktatu Niemcy i Austro-Węgry odstępowały Ukraińcom nie tylko odebrane Rosji rdzennie polskie Podlasie i ziemię chełmską, ale również, w tajnej części porozumienia, Austria zobowiązała się odłączyć Galicję Wschodnią, jako autonomiczną jednostkę, od reszty kraju i oddać ją we władanie galicyjskim Ukraińcom.

Solą tej historycznej krainy, jej stolicą i perłą w koronie był Lwów, prapolski gród, założony, co paradoksalne, przez rusińskiego księcia, który nadał mu nazwę na cześć swego syna, Lwa. Dopiero później gród, jak i cała kraina, został włączony do Korony przez króla Kazimierza Wielkiego, by przy państwie polskim pozostawać przez blisko czterysta lat, a pod koniec osiemnastego wieku wpaść w ręce Austriaków. Tam, wiek później, korzystając z daleko idącej autonomii administracyjnej, miasto przeżyło okres fantastycznego rozkwitu i powiększyło się znacznie, zarówno terytorialnie, jak i pod względem liczby ludności. Politechnika Lwowska wypuszczała ze swych podwojów wspaniałych inżynierów, architektów i budowniczych, miasto więc piękniało z każdym rokiem, zdobne w monumentalne budynki opery, teatru miejskiego, Dworca Głównego, Namiestnictwa, Sejmu Krajowego, okazałe parki i ogrody miejskie oraz przestrzenne place, by wymienić choćby tylko Mariacki czy Halicki.

Miasto Polaków, Ukraińców i Żydów.

Gród Lwa zamieszkiwało blisko dwadzieścia procent Żydów: ortodoksów i asymilantów, biednych jak myszy kościelne i bogatych bogactwem gromadzonym zapobiegliwą krzątaniną wielu pokoleń, Żydów myślicieli i Żydów rewolucjonistów, uczonych i niepiśmiennych, lewicowców i syjonistów.

Rusini, wiedzeni przez jeszcze stosunkowo nieliczną inteligencję, dopiero wykuwali swą narodową podmiotowość. Ufni w obietnice składane przez wiedeński rząd, podchwycili ochoczo ideę zbudowania całkiem nowego państwa ukraińskiego osadzonego na terenach Galicji. Lwów jawił się w tej sytuacji niejako w naturalny sposób jako stolica nowego bytu.

Cóż robili w tym czasie stanowiący blisko siedemdziesięcioprocentową większość Polacy?

Toczyli narady i, wobec mnogości stronnictw i podporządkowanych tym stronnictwom sił wojskowych, nie mogli się porozumieć. Znaczna część, zarówno polityków, jak i wojskowych, nie wierzyła w nadchodzące coraz liczniej doniesienia, że Ukraińcy szykują przewrót mający na celu zajęcie miasta. Ufni w siłę austriackich zapewnień i gorący patriotyzm ludności, doszli do wniosku, że nic złego wydarzyć się nie może. Najwyższy stopniem żołnierz, pułkownik Władysław Sikorski wyjechał z miasta, a wieść o tym, że do Lwowa wyjechała z Krakowa delegacja przedstawicieli Polskiej Komisji Likwidacyjnej, by przygotować miasto do przejęcia przez rodzące się polskie państwo, podała liczna we Lwowie prasa.

Na wieść o tym dowódcy ukraińscy podjęli decyzję o przyspieszeniu działań. Około czwartej nad ranem oddziały ukraińskie, z których uprzednio pozbyto się wszystkich polskich żołnierzy, zajęły kluczowe punkty miasta.

* * *

Siedzieli we czwórkę w pokoju stołowym mieszkania Mentora.

Był zimny, mglisty poranek. Od kilku godzin w mieście trwała rebelia, mieszkanie jednak sprawiało wrażenie, jak zawsze, bezpiecznego i komfortowego azylu.

Gdy usłyszeli pierwsze strzały, Cygan wyszedł. Wrócił po godzinie. Był zmęczony i wyraźnie podenerwowany.

– Przeszedłem spory kawał miasta. Nie wszędzie udało mi się dotrzeć – powiedział. – Rusini zajęli Pocztę Główną, budynek Namiestnictwa, dyrekcję policji, dworce kolejowe i banki. Wojsko jest wszędzie.

Mentor wstał i podszedł do okna. Na dachu widocznego po lewej stronie budynku powiewała żółto-niebieska flaga. Pod oknami przejechała ciężarówka wypakowana żołnierzami w długich szarych płaszczach. Lufy karabinów we wszystkie strony dziobały powietrze. Ludzie przyspieszali kroku, starając się zejść patrolowi z drogi.

– A więc Walicki miał rację – mruknął, bardziej do siebie niż pod adresem pozostałych.

– Słucham? – zapytał Cygan.

Mentor odwrócił się. Trójka młodych ludzi patrzyła na niego z zaciekawieniem.

– To fragment większego planu – powiedział. – Ukraińcy po prostu korzystają z okazji.

– To znaczy?

– Tworzą swoje państwo. Ze Lwowem jako stolicą.

– I Austriacy im na to pozwalają?

– Robią znacznie więcej. Przekazują broń, oficerów i władzę. To logiczne. Austria słabnie, ale mimo wszystko przetrwa. Okrojona i osłabiona, woli mieć za sąsiada przyjazną sobie Ukrainę niż dobrze zorganizowaną i wojowniczą Polskę.

– A Polacy? – zapytał Krüger. – Chyba nie oddadzą miasta bez walki?

– Jak znam moich rodaków, to nie. – Szumski uśmiechnął się smutno.

– Podobno już zaczęli walczyć – wtrącił Cygan. – Ludzie mówili, że jakiś oddziałek zaszył się w Szkole Sienkiewicza, zdobył podstępem broń i amunicję, po czym odparł atak sześćdziesięciu Ukraińców. Podobno nawet zdobyto karabin maszynowy.

– No właśnie – przytaknął Mentor.

– No dobrze. – Krüger rozsiadł się wygodnie, po czym sięgnął po kawałek szarlotki z leżącego na stole talerza. – Ale czy to ma jakiś wpływ na nasze interesy? Wątpię. Sytuacja tak czy inaczej szybko się wyklaruje.

Szumski odszedł od okna i zajął na powrót miejsce przy stole.

– Powiem wam coś, co być może was zdziwi. Za najbardziej celowy uważam wyjazd ze Lwowa. Powinniśmy zmienić tożsamość, spakować wszystkie aktywa i wyjechać. Mieszkania możemy sprzedać w spokojniejszych czasach – oznajmił Mentor.

– Dokąd pan chce wyjechać? – zapytał Cygan. W istocie, propozycja Mentora zdziwiła go, ale nie dał po sobie poznać zaskoczenia.

– Na początek z powrotem do Krakowa. Mam tam paru ustosunkowanych znajomych. Pomogą nam się zagospodarować lub, jeżeli uznamy za stosowne, wyprawią w dalszą podróż.

– Dokąd? – powtórzył pytanie Krüger. Rozmowa toczyła się całkowicie nie po jego myśli. Miał odmienny ogląd sytuacji; nie uważał za konieczne salwowania się ucieczką.

– Daleko – odparł Mentor zmęczonym głosem. Wyglądał jak człowiek, który od wczorajszego wieczora postarzał się o kilka lat. Przez głowę Krügera po raz pierwszy przemknęła myśl, że ich szef, wychowawca i opiekun może mieć dość swego dotychczasowego życia. – Może do Szwajcarii.

Cygan nabrał powietrza w płuca, ale Krüger ubiegł go.

– Panie Henryku, co się stało wczoraj wieczorem? Co panu powiedział Rheinländer?

– Nic szczególnego. Nic nie wie o wydarzeniach w Warszawie. Jego bardziej pochłania bieżąca polityka niż policyjne zajęcia. Nie o to chodzi.

– A o co?

– Spójrz przez okno. W mieście doszło do przejęcia władzy. Sądzę, że zapanuje straszliwy chaos. Walki potrwają długo, bo obrona Szkoły Sienkiewicza to tylko pierwszy krok. Polacy nie zrezygnują, a są większością. To dla naszych interesów najgorsze okoliczności, jakie tylko można sobie wyobrazić.

Krüger poruszył się. Starał się doszukać w głosie Mentora zwykłej pewności siebie. Nie znalazł jej.

– Czy to wszystko? – zapytał.

– Właściwie…

– Niech pan powie. Nigdy nie mieliśmy przed sobą tajemnic.

Mentor westchnął.

– Wilku, przecież wiesz, że nasza ostatnia akcja nie zakończyła się tak, jak powinna. Zostawiliśmy stanowczo zbyt dużo śladów. Czułem się zmęczony, może dlatego popełniłem wiele błędów…

– My popełniliśmy. Nie pan – wtrącił Cygan. Jego lojalność wobec Mentora pozostała niezachwiana.

– Nie, nie – machnął ręką Szumski. – To moja wina. Powinienem był przewidzieć, a nie przewidziałem.

– Wie pan co? – zapytał Krüger. – Myślę, że pan za bardzo wyolbrzymia niebezpieczeństwo. Nie stało się nic, czego byśmy w przeszłości nie doświadczyli. Nie z takich opresji wychodziliśmy. Policja siedziała nam na karku, a przecież zawsze udało się nam wymknąć.

Mentor pokręcił głową. Było w tym ruchu coś tak nieporadnego, że Krügerowi niemal zrobiło się go żal.

– Zostawiliśmy za sobą dwa trupy – powiedział. – I dwóch rannych policjantów…

– Wie pan, że musiałem… – powiedział zapalczywie Krüger.

– Wiem. Nie neguję tego. Ale stało się. Są świadkowie. Zostawiliśmy ślad i ten ślad w końcu kogoś do nas zaprowadzi.

– Przesada – powiedział Krüger. To była naprawdę niezwykła rozmowa. Jeszcze nigdy aż tak bardzo nie przeciwstawiał się Mentorowi. – Padał deszcz. Na Fredry nikogo nie było…

– Był – wtrącił Cygan. – Mężczyzna w szarym płaszczu. Patrzył. Mógł nas zapamiętać.

– Wiem – machnął ręką Krüger. Nawet nie spojrzał na Cygana. Mówił wyłącznie do Szumskiego. – Widziałem. Nie liczę go. Stał za daleko, by dostrzec szczegóły. Mgła, deszcz… A jak pozbyliśmy się… pozbyłem się Barańskiego, już właściwie lało. Ci ludzie na ulicy nawet się nie zorientowali, co się stało. Nawet jeśli ktoś nas widział, to jak przez mgłę, a przecież działaliśmy w przebraniu.

– W banku nie widzieli nas jak przez mgłę – powiedział Cygan.

– Bali się – odparował Krüger. – Wtedy człowiek nie myśli racjonalnie. Każdy z nas miał pewnie po dwa metry wzrostu i siarka buchała nam z ust.

– Jesteś bardzo pewny siebie – powiedziała cicho Ewelina.

Na moment zapanowało milczenie. Trwałoby zapewne krótko, bo Krüger nie zamierzał składać broni, gdy tymczasem na zewnątrz wybuchła gwałtowna strzelanina. Dochodziła gdzieś z zachodniej części miasta. Krótkie trzaski strzałów karabinów zagłuszały serie kulomiotów. Dwa razy powietrze stęknęło pod uderzeniami eksplozji granatów.

Potem wszystko ucichło.

Krüger wstał i wyjrzał przez okno. Na placu Akademickim panował zwykły ruch. Ludzie nasłuchiwali odgłosów strzelaniny, a gdy przez czas jakiś nic się nie działo, wrócili do swoich zajęć.

Krüger odwrócił się.

– Jestem przeciw – powiedział.

– Słucham?

– Nie chcę wyjeżdżać. Jeśli rzeczywiście Ukraińcy zdobyli miasto, dla nas nawet lepiej. Wszystko się zmieni. Już dawniej nikt nas o nic nie podejrzewał. Teraz to nawet nikomu przez myśl nie przejdzie.

– Wilku…

– Mało tego. Uważam, że zgodnie z planem powinniśmy zrobić Zukiermana.

Zapadła cisza. W oddali znowu trzasnęły strzały. Ciężko zadudnił cekaem.

Skok na Efraima Zukiermana, najbogatszego jubilera nie tylko w Tarnopolu, ale w całej Galicji Wschodniej, był zaplanowany już dawno. Rozpoznanie terenu, poznanie zwyczajów złotnika, ustalenie stosowanych przez niego zabezpieczeń, wyznaczenie drogi ucieczki kosztowało grupę ponad pięć tygodni ciężkiej pracy, podczas której musieli pozostać niezauważeni. Wszystko zostało zapięte na ostatni guzik.

Dopiero później obiecywali sobie zrobić dłuższą przerwę.

– Nie. – Mentor pokręcił głową. – Nie ma mowy.

– Dlaczego nie? – Krüger zaczął zastanawiać się, co go tak irytuje. Zmęczenie Mentora? Jego zachowawczość? Bierny opór milczącego, spoglądającego spode łba Cygana? Czy nielojalność Eweliny?

– Nie tylko nie zrobimy skoku na jubilera, ale w ogóle zaprzestaniemy działalności. Na długi czas. Może na zawsze. I wyjedziemy. – Głos Szumskiego nabrał mocy. I nuty stanowczości.

Krüger poczuł, że coś zaczyna go ugniatać w piersiach. Za dobrze znał to uczucie, by nie bać się skutków jego dojścia do głosu. Starał się opanować i przybrać możliwie jak najbardziej rzeczowy ton.

– Proszę na to spojrzeć z innej strony, panie Henryku – powiedział cicho. – W ciągu ostatnich dwóch tygodni przeprowadziliśmy sześć akcji. Wszystkie zakończyły się pełnym sukcesem, prawda? Za każdym razem okazało się, że nasze planowanie i wykonanie jest bez zarzutu. Umiemy to robić. Chcemy to robić. Efekty są zgodne z założeniami. Ta ukraińska ruchawka jest nam nawet na rękę, bo mętna woda zawsze sprzyja naszym działaniom. O co więc chodzi?

Mentor odchylił się na krześle i splótł dłonie za głową. Popatrzył na Krügera uważnie. Znał tego chłopaka dobrze, nawet lepiej niż dobrze, czasem jednak nie potrafił odgadnąć jego prawdziwych myśli. Bywały momenty, gdy odnosił wrażenie, że próby okiełznania go są bardziej niebezpieczne niż próby podporządkowania sobie tygrysa.

– Mógłbym uniknąć tej dyskusji – powiedział wolno. – I po prostu podjąć decyzję, jak zawsze. Żadne z was tego nie kwestionowało. Mógłbym wydać polecenie i oczekiwać jego wykonania albo wykręcić się stwierdzeniem, że to, co zdobyliśmy do tej pory, wystarczy nam, jeśli nie do końca, to przynajmniej na długie lata dostatniego, pozbawionego trosk życia. Jednak odpowiem na pytanie, ponieważ jesteśmy zespołem i winien wam jestem szczerość. Otóż nie zrobimy skoku na jubilera, a także opuścimy Lwów, ponieważ, czego jeszcze nie doświadczyliście i w tej materii musicie uwierzyć mi na słowo, nadchodzą takie momenty w życiu, gdy trzeba się wycofać. Rozumiecie? Zrezygnować z planów. Zrobić krok wstecz, by za jakiś czas, gdy moment będzie bardziej dogodny, postąpić dwa kroki w przód. Zaślepienie i przesadna wiara we własne siły to niebezpieczna rzecz, Wilku. Niebezpieczny stan umysłu, który bardzo często prowadzi do porażki albo nawet do klęski, całkowitego unicestwienia nie tylko planów, ale nawet tego, kto te plany usiłuje wprowadzić w życie. Czy jasno to wyłożyłem?

– I pana zdaniem nadszedł taki moment?

– Właśnie.

– Skąd ta pewność?

– Wydarzenia w Warszawie dały mi do myślenia.

Krüger znieruchomiał.

– Ach, więc o to chodzi? – wycedził. Ucisk w piersiach nasilił się i zaczął iść w górę. Coś zaczęło dławić go w gardle. – Ma pan do mnie pretensje.

– O czym tu mówić? – wtrącił Cygan. – Po prostu zacznijmy się pakować.

– Nie, wyjaśnijmy to. Raz i do końca – odparł Mentor. – Tak, Wilku, uważam, że stałeś się zbyt radykalny w swoich poczynaniach. Szybko podejmujesz decyzje i nie zawsze są to właściwe decyzje. W tym wypadku tak było. Dwa trupy i oba niepotrzebne. Tych na trasie lubelskiej nie liczę, jak widzisz, bo była to wyższa konieczność.

– Wie pan co? Pan…

– Pan Henryk ma rację – powiedziała Ewelina. Jej niewidzące spojrzenie było wbite w brata.

Krüger gwałtownie odwrócił głowę. Ten dzień naprawdę różnił się od innych, nie tylko ze względu na naprzemiennie gasnącą i wybuchającą z nową siłą strzelaninę za oknem. Ewelina nigdy otwarcie nie występowała przeciw niemu. Gdy pojawiały się różnice zdań, świadoma swego wpływu na brata, dyskretnie i umiejętnie mediowała, ograniczając się do przedstawienia argumentów za i przeciw w sprawie tego czy innego pomysłu.

Wiedział, że powinien się powstrzymać. Nie zdążył. Atak wściekłości nadciągnął z szybkością huraganu, zanim zdołał postawić mu tamę.

– Jesteś przeciwko mnie? – warknął.

– Przyznanie racji komuś innemu nie oznacza, że jestem przeciwko tobie. Raczej coś dokładnie odwrotnego – odparła spokojnie Ewelina.

– Tak? Co mianowicie?

– Że, podobnie jak pan Henryk, martwię się o ciebie.

Dość.

Krüger gwałtownie wstał. Był blady jak ściana. Krzesło głucho trzasnęło o podłogę.

– Wiecie co? – rzucił. Głos miał głuchy, niski, niczym warkot. Walczył ze sobą z całych sił i ostatecznie wygrał. Atak wściekłości nie zdarzy się w tym pokoju. W tej sytuacji był to spory sukces. – Naradzajcie się dalej beze mnie. Wyjechać możecie nawet dziś.

Szybkim krokiem przeciął salon, usłyszał za sobą hurgot, być może ktoś, Ewelina lub Szumski, wstał, by go zatrzymać, złapać za rękaw, powiedzieć coś, przemówić do rozsądku. Może nawet padły jakieś słowa. Nie słyszał ani nie widział niczego. Poruszając się jak ślepiec, wyszedł z pokoju.

Opuścił mieszkanie, zbiegł po schodach i znalazł się na ulicy. Nie widział, dokąd idzie, nie dostrzegał zaaferowanych, spieszących gdzieś ludzi. Po prostu stawiał kroki, a zelówki stukały o bruk Akademickiej, potem placu Mariackiego, a jeszcze później, po skręcie w lewo, ulicy Kopernika.

Czemu tak się stało? Czemu musiał opuścić najbliższych przyjaciół i siostrę, która była dla niego całym światem i w całym tego słowa znaczeniu sensem życia? Czemu oddech miał krótki, a serce biło jak po najdłuższym biegu? Czemu pierś ugniatał wielki ciężar nie do uniesienia?

Dopiero teraz zrozumiał, że wszyscy troje oskarżali go.

Czynili go winowajcą. Mentor miał pretensje o ściągnięcie na ich głowy niebezpieczeństwa.

To bolało najbardziej.

W obu wypadkach nie chciał zabijać, jednak miał pewność, że było to jedyne wyjście z sytuacji. Strzał w głowę policjanta, rzucający go w tył i definitywnie eliminujący z walki, był w tamtej sytuacji jedynym rozwiązaniem.

Tak czy nie?

Tak.

Dalej.

Barański. Ten człowiek załamał się, stanowił niebezpieczeństwo właściwie od początku skoku, a w momencie gdy sprawy zaczęły iść źle, było tylko kwestią czasu, kiedy pęknie ostatecznie. Gdyby puścili go wolno, mieliby gwarancję, że policja najpóźniej w ciągu tygodnia będzie dysponowała nie tylko dokładnymi rysopisami, ale szeregiem innych wskazówek dotyczących uczestników napadu. Barański stanowił typ człowieka, którego lojalności nie można było ufać nawet w najmniejszym stopniu. Czy gdy zaczął uciekać, należało pozwolić mu uciec?

Oczywiście, że nie. Zabicie go również było jedynym rozwiązaniem.

Czyż oni byli tak ślepi, by tego nie dostrzegać?

Jasne, lepiej byłoby nie zostawiać za sobą zwłok, zwłaszcza gdy jedne z nich są zwłokami policjanta. Święta prawda. Ale to nie była kwestia chcenia, lecz prostej kalkulacji zysków i strat. Wybrał mniejsze zło. Wziął na siebie ciężar, ryzyko i odpowiedzialność. Za nich wszystkich, w końcu. To przecież Mentor podjął decyzję o zatrudnieniu Barańskiego, nikt inny. Jeśli w ogóle ktoś, to Henryk Szumski popełnił błąd.

Gdy Krüger doprecyzował tę myśl, oprócz gotującej się w duszy wściekłości poczuł też żal. Głuchy, powodujący odrętwienie, otępiający żal.

Nie czuł ciężaru zawieszonego pod prawą pachą mausera ani zimnych kropli deszczu chłodzących policzki, nie wiedział, dokąd idzie, nie dostrzegł nawet przejeżdżającej ciężarówki pełnej rusińskich żołnierzy w wyświechtanych austriackich mundurach, milczących złowrogo i wyciągających we wszystkie strony gotowe do strzału karabiny, nie uświadamiał sobie niebezpieczeństwa zatrzymania przez byle patrol wojska, które co i rusz rewidowały przechodniów. To wszystko go nie obchodziło, było poza nim, poza jego świadomością. Szedł na zachód, bo tam skierował swe pierwsze kroki, i potem już nie zawracał, bo nie dostrzegał ani sensu, ani powodu, by to zrobić. Jego świadomość rejestrowała coraz bliższą strzelaninę, ale umysł nie ostrzegał, nie nakazywał, by zachować ostrożność, by choćby się zatrzymać.

Szedł, a czas przestał istnieć.

W końcu stanął, choć trudno powiedzieć, że zrobił to z własnej woli. Ktoś po prostu szarpnął go za ramię. Krüger odwrócił się. Niski człowiek w białym trenczu patrzył na niego z przestrachem.

– Panie, jeśli panu życie miłe, nie idź pan tam – zawołał.

Człowiek ów równie dobrze mógł go nawoływać w języku suahili. Krüger nie zrozumiał ani słowa. Łagodnie zdjął dłoń nieznajomego z ramienia, po czym ruszył do przodu. Uszedł może trzydzieści kroków, gdy przed nim i tuż obok wybuchła gwałtowna strzelanina.

Upadł na ziemię w chwilę później.

* * *

Waligóra obrzucił spojrzeniem współpracowników. Ci trzej ludzie mieli spore doświadczenie w zawodzie. Pracowali razem drugi rok i stanowili dobry zespół.

– Zanim zaczniemy – powiedział Waligóra i wyciągnął z kieszeni kartkę papieru, na której tajemniczy świadek napadu zanotował numer telefonu, po czym podał ją siedzącemu najbliżej mężczyźnie. – Sprawdź, do kogo należy ten numer.

– Tak jest – powiedział asystent kryminalny Józef Wassermann.

Jego rodzice pochodzili z Nadrenii; potem przenieśli się do Poznańskiego. Sami będąc dobrymi Niemcami, doczekali się potomka, który z nie do końca wiadomych przyczyn zakochał się w Wielkopolsce i Wielkopolanach, a zwłaszcza, po osiągnięciu wieku męskiego, w pewnej urodziwej Wielkopolance, wielkiej polskiej patriotce. Wassermann mówił po polsku lepiej niż niejeden Polak. Do Warszawy przyjechał miesiąc po zajęciu miasta przez wojska kajzera. Tak duże miasto jak kania dżdżu potrzebowało dobrych, doświadczonych policjantów.

– To drobiazg, ale może mieć związek ze sprawą – powiedział tytułem wyjaśnienia komisarz. Wassermann nie dopytywał o szczegóły. Z doświadczenia wiedział, że Waligóra zdradzał swoim współpracownikom tylko te detale, które uważał za nieodzowne do prowadzenia dochodzenia. Miało to swój sens: członkowie zespołu nie obciążali głów zbędnymi informacjami. – I z nikim o tym nie gadaj.

– Rozumiem.

– Wróćmy do sprawy. Coś nowego? – zapytał Waligóra. Trawiąca organizm choroba przez noc poczyniła zastraszające postępy. Komisarz zużył już trzecią chustkę do ocierania zroszonego potem czoła.

– Zgłosił się świadek zabójstwa Barańskiego – odrzekł Wassermann.

– Świadek? Doskonale. Zeznał coś konkretnego? – zapytał Waligóra.

Już wczoraj, gdy otrzymali raport o znalezionym w alei Poniatowskiego trupie dobrze znanego policji cwaniaka i oszusta Karola Barańskiego, udało się ustalić, że wzmiankowany przestępca brał udział w napadzie na Bank Zachodni w charakterze kierowcy czarnego adlera. Znalezienie jego zwłok na ulicy po praskiej stronie Wisły mogło oznaczać, że bandyci dokonali między sobą krwawych porachunków. To nie martwiło komisarza; prywatnie uważał, że lepiej byłoby dla ludzkości i tego miasta, gdyby wszyscy przestępcy wystrzelali się wzajemnie do nogi.

– Jak najbardziej. Według jego zeznania, adler, dokładnie taki, jaki został użyty w napadzie na bank, zatrzymał się niedaleko naszego świadka. Barański siedział za kierownicą. Nagle wysiadł i zaczął uciekać. Po chwili z samochodu wyskoczył jeszcze jeden człowiek, wyciągnął broń i strzelił dwukrotnie do kierowcy. Strzał oddano z odległości mniej więcej dwudziestu metrów. Oba były celne, prosto w serce. Barański zginął na miejscu. Zabójca strzelał z lewej ręki.

– A więc to ten sam człowiek co w banku.

– Tak jest – kontynuował Wassermann, zaglądając do notatek. – Oprócz niego z samochodu wysiadł jeszcze jeden człowiek, ten starszy. W adlerze był trzeci mężczyzna, ale o nim żadnych szczegółów świadek nie zapamiętał. Natomiast jeśli chodzi o dwóch pierwszych, dokładnie pokrywają się one z rysopisami, które zebraliśmy w banku.

– Złodzieje wykończyli jednego ze swoich – mruknął Waligóra.

– Tak. Świadek twierdzi, że samochód zahamował dość gwałtownie, a Barański chciał uciec.

– Czymś go nastraszyli. Co dalej?

– Zabójca i starszy mężczyzna wsiedli, po czym adler ruszył w stronę szosy lubelskiej.

– Skąd to wiadomo? Mógł po prostu jechać na Grochów albo Olszynkę.

– Ale mamy jeszcze coś, panie komisarzu – odezwał się kolejny z funkcjonariuszy, Kowalski. – Dostałem dziś rano informację od Majewskiego z Lublina. On ma wielu informatorów w środowisku. Tak jak pan kazał, popytali wśród takich, co mogą mieć do sprzedania samochód. I jeden taki się znalazł. Trzech mężczyzn próbowało trzydziestego wieczorem kupić samochód od niejakiego – zajrzał do leżącej przed nim kartki – … Wassercuga, lichwiarza i pośrednika w różnych trefnych geszeftach. Wassercug jest stałym informatorem Majewskiego, w zamian za co ma święty spokój i może prowadzić interesy. Coś mi się zresztą zdaje, że Majewskiemu skapuje z tego co nieco…

Pozostali dwaj funkcjonariusze zachichotali cicho. Waligóra uciszył ich wzrokiem. Takie żarty w murach policyjnego budynku były całkowicie zbędne. Wszyscy przecież wiedzieli, wokół czego kręci się ten świat.

Kowalski chrząknął i kontynuował:

– Transakcja nie doszła do skutku, bo Wassercug zaoferował złodziejom jakiś rupieć, na którego oni nie reflektowali. Ale, co najciekawsze, usłyszał podobno, że jeden z nich przekonywał tego starszego, że – Kowalski znów rzucił spojrzeniem na kratkę – „do Lwowa tym złomem nie dojedziemy”. I podobno pojechali dalej adlerem.

– Ciekawe – mruknął Waligóra. Przytknął dłoń do czoła. Rachował temperaturę na co najmniej trzydzieści osiem i pół stopnia. Co on tu robi, do ciężkich diabłów? Czemu nie leży w łóżku otoczony baterią zapisanych przez doktora medykamentów?

W rzeczywistości jego mózg pracował na najwyższych obrotach. Informacje nakładały się jedna na drugą, hipoteza goniła hipotezę, skojarzenie zderzało się ze skojarzeniem. Tak było zawsze, gdy komisarz zyskiwał pewność, że wpadł na właściwy trop.

Lwów. Piękne miasto, zdobne w liczne architektoniczne perełki. Wspaniali, gościnni ludzie, doskonałe jedzenie, hotele i sklepy w najwyższym standardzie. Ale również kolebka niejednego słynnego na całą Polskę złodzieja. Arena ponurych zmagań notabli kryminalnego półświatka. Czy takie miasto mogło wydać na świat i ukształtować w przestępczym fachu człowieka takiego jak przywódca szajki?

Waligóra uznał pytanie za retoryczne. Wstał. Pozostali podnieśli się również.

– Do roboty – rzucił. – Sprawdźcie, kogo znajomego mamy we Lwowie. Trzeba dyskretnie popytać o adlera i tych ludzi.

– Nie robimy tego oficjalnie? Przez Rheinländera? – zapytał Wassermann.

– Panowie, przecież nie urodziliśmy się wczoraj, prawda? – Waligóra uśmiechnął się, choć czuł, że świdruje go w nosie. Walczył ze sobą, by nie kichnąć. – Damy znać oficjalnymi kanałami, tam Austriacy znajdą naszych artystów i tyle będziemy mieli ze swojej ciężkiej pracy. Nie, nie – pokręcił głową. – Szukamy dyskretnie, a jak znajdziemy ptaszków, wybierzemy się do Lwowa osobiście. Na małe polowanie.

– To cesarstwo austro-węgierskie. Nie nasza jurysdykcja – zaoponował Kowalski.

– Tym się nie martwcie. Aha, jeszcze jedno. Nie trzeba całej trójki, by znaleźć kontakt we Lwowie. Wassermann, ty szukaj, reszta niech dalej bada zniknięcie tej dziewczyny, Rybczyńskiej. Poszukać śladów, przesłuchać wszystkich świadków, zwłaszcza w kawiarni i okolicach. Ktoś musiał coś widzieć. Może rozmawiała z kimś? Może z kimś wyszła? Do roboty, panowie, ludzie nie znikają bez śladu.

Waligóra patrzył, jak za wychodzącymi zamykają się drzwi, i pomyślał, że wygłosił przed chwilą kłamstwo dekady. W ciągu ostatnich trzech lat, odkąd został komisarzem policji w Warszawie, zaginęło siedemnaście dziewcząt. Żadna nie miała więcej niż dwadzieścia dwa lata, najmłodsza liczyła sobie lat dziewiętnaście. Żyły, uczyły się, pracowały. I pewnego dnia ginęły. Właśnie tak: bez śladu. Żaden świadek nie mógł przypomnieć sobie godnych uwagi szczegółów, dziewczęta nie miały w swoich życiorysach niczego, co mogło pomóc w śledztwie. Oprócz tego, że były młode i pochodziły z raczej niezamożnych rodzin, nie łączyło ich nic, żadne pokrewieństwo czy choćby przelotna znajomość.

Hanna Rybczyńska była osiemnastą zaginioną.

* * *

Krüger upadł, uderzył kolanem o bruk, żebra zajęczały w proteście przeciwko zbyt mocnemu zderzeniu z kolbą tkwiącego pod marynarką mausera. Dopiero wtedy oprzytomniał.

Kule warczały mu nad głową jak chmura rozsierdzonych szerszeni.

Tuż przed nim, może o dziesięć kroków dalej, skosem do osi ulicy stała ciężarówka, za którą kryło się kilka skulonych postaci w austriackich szynelach. Ludzie ci od czasu do czasu wychylali się zza pojazdu i strzelali gdzieś w głąb ulicy, w stronę oddalonego o sto pięćdziesiąt metrów majestatycznego trzypiętrowego budynku, z którego szedł celny karabinowy ogień przyduszający do ziemi atakujących. Obok ciężarówki stał rozłożony wprost na bruku karabin maszynowy, milczał jednak – celowniczy wraz z amunicyjnym leżeli obok, powaleni celnymi strzałami. W bramach i zaułkach kryło się kilka tuzinów strzelców – licho odzianych, przestraszonych, z uporem jednak starających się posuwać w stronę atakowanego budynku. Krüger szybko zorientował się, że obrońców nie mogło być zbyt wielu, bo strzelano z niektórych tylko okien.

Piętnastu, pomyślał, może kilku więcej. I ani jednego kulomiotu.

Wobec takiej rachuby nie dawał broniącym się zbyt wielkich szans – przewaga napastników była pięcio- albo i sześciokrotna. Posuwali się naprzód, powoli, ale konsekwentnie, skokami, po dwóch, trzech, po pięciu. Strzelali i od czasu do czasu rzucali granaty, które nie mogły porazić obrońców, skutkowały jednak chmurami dymu, w których szturmujące grupki mogły ukryć swe ruchy i zdobyć kolejnych kilka metrów terenu.

Garstka polskich obrońców Szkoły Sienkiewicza broniła się twardo, licząc, że przykład podziała mobilizująco na pozostałych mieszkańców miasta.

Krüger szybko pozbył się z głowy tej niepotrzebnej myśli. To nie była jego walka ani jego sprawa.

Jestem głupcem, ślepym, nieostrożnym głupcem, pomyślał.

Użalał się na sobą i wszedł w sam środek walk. Jakby był niedźwiedziem pobudzonym zapachem miodu. Szedł w stronę strzelaniny, choć powinien jej ze wszystkich sił unikać.

Jakim cudem do tego doszło?

Nie wiedział. Rozwiązanie tej zagadki postanowił zresztą odłożyć na później, teraz bowiem pochłaniał go problem dalece ważniejszy, mianowicie w jaki sposób ujść cało z rozgrywającej się dookoła bitwy.

Zaczął pełznąć w tył. Powoli, niemal centymetr po centymetrze.

Znajdujący się za jego plecami Ukraińcy, posłuszni rozkazom dowodzącego walką oficera, zerwali się do szturmu. Biegli, głośnym krzykiem i strzałami z biodra maskując strach. Jeden z nich, nie zauważywszy widać Krügera, zawadził butem o jego nogę, potknął się i wywrócił jak długi. Klnąc pod nosem, złapał karabin, który wypadł mu z ręki podczas upadku, dźwignął się do klęczek, oparł kolbę o ziemię, po czym złapał za lufę, by wstać. Lecąca jednak od strony szkoły kula, wystrzelona przez jednego z obrońców, członka konspiracji, studenta, albo może gimnazjalistę, trafiła Ukraińca tuż pod prawym okiem z dziwnym, dość paskudnym odgłosem. Krew trysnęła, ochlapując Krügera. Żołnierz wywrócił się na plecy, rozłożywszy szeroko ręce. Karabin zatoczył krótki łuk. Krüger, by uniknąć uderzenia ciężkiego żelaza, odruchowo wyciągnął ręce i złapał spadającą broń. Miał szczęście – karabin zakończył lot kilka centymetrów od jego twarzy.

Strzelanina nasiliła się.

Hałas był ogłuszający, nie na tyle jednak głośny, by Krüger nie usłyszał za sobą dzikiego, zwierzęcego krzyku. Odwrócił się. Biegło ku niemu trzech żołnierzy z wykrzywionymi wściekłością twarzami. Lufy trzymanych w rękach manlicherów dźgały powietrze.

– Zabiu tebe! – wrzeszczeli.

I bez tego było widać, że mieli mordercze zamiary.

Krüger w mgnieniu oka zrozumiał, co się stało. W ferworze walki żołnierze zobaczyli upadającego na bruk, krwawiącego towarzysza, a obok niego cywila z karabinem w ręku. Skojarzyli te dwa fakty i powzięli błyskawiczną decyzję, by wymierzyć sprawiedliwość, tu i teraz, na miejscu, natychmiast. Przelać krew za przelaną krew.

Przytomność umysłu wróciła Krügerowi na dobre. Nie odbył przeszkolenia wojskowego, nie uczono go taktyki, nigdy do tej pory nie był pod ogniem, nikt nie atakował go z bronią w ręku w czasie bitwy, gdy wokół świstały kule i odłamki granatów. W takiej sytuacji znajdował się po raz pierwszy, był w pełnym tego słowa znaczeniu debiutantem. Poczuł dławiące, dojmujące uderzenie strachu i potężny sztych rozlewającej się po ciele adrenaliny.

Instynkt zadecydował, co zrobić.

Krüger odrzucił karabin precz, przeturlał się w bok, by zejść napastnikom z linii ognia, klęknął, jednocześnie sięgając pod płaszcz. Płynnym ruchem wyciągnął mausera, odbezpieczył go kciukiem, po czym w ciągu dwóch sekund wystrzelił cztery pociski.

Dwa pierwsze, przeszywszy na wylot pierwszego z żołnierzy, pozbawiły go życia, nim jeszcze bezwładne ciało dotknęło ziemi. Niemal identyczny los spotkał drugiego Ukraińca: jedna z kul przeszła gładko przez lewą komorę serca, w ciągu sekundy zatrzymując jego pracę. Ciało drugiego żołnierza upadło niemal u stóp Krügera, który właśnie przesuwał lufę z prawo, ku ostatniemu z napastników.

Spóźnił się może o pół sekundy. Pozostały przy życiu żołnierz bowiem, biegnąc nieco z tyłu, wykorzystał czas, jaki poświęcił Krüger na pozbawienie życia jego towarzyszy broni. Na ostatnich kilku metrach przyspieszył biegu, po czym, gdy drugie ciało właśnie padało na bruk, gwałtownie wyrzucił manlichera do przodu. Taktyka okazała się skuteczna: karabin, w odróżnieniu od broni kolegów, był przedłużony o bagnet.

Krüger poczuł gwałtowny chłód w prawym boku i gdy spojrzał w dół, ze zdumieniem skonstatował, że długie, proste ostrze zanurzyło się do połowy w jego ciele. Zamachnął się i z całej siły wyrżnął lufą pistoletu w twarz napastnika. Tamten wrzasnął i puścił karabin. Bagnet z dziwnym plaśnięciem wysunął się z rany. Krüger na razie nie czuł bólu, nieco tylko kręciło mu się w głowie. Podniósł broń i strzelił. Potem jeszcze raz. I jeszcze.

Dopiero potem upadł na ciało swego niedoszłego zabójcy.

Nie stracił jeszcze przytomności, z każdą chwilą czuł się jednak coraz bardziej senny. Jak przez mgłę widział następną grupę atakujących, potem miał wrażenie, że Ukraińcy zaczęli oglądać się w tył, że strzelanina nasiliła się, tak jakby napastnicy zostali wzięci w dwa ognie. Wzrok wrócił na chwilę i Krüger dostrzegł biegnącą z głębi ulicy grupkę cywilów krzyczących głośno i strzelających w pośpiechu z karabinów, pistoletów i myśliwskich dubeltówek. Najwyraźniej ktoś szedł z odsieczą obrońcom szkoły.

Krüger z najwyższym wysiłkiem podniósł mausera i wystrzelił ostatnie trzy kule z magazynka. Dwóch ukraińskich żołnierzy padło. Nawet w normalnych warunkach byłby to wyczyn godny mistrza, jaki nieczęsto rodzi się na tym świecie: napastnicy znajdowali się w odległości blisko czterdziestu metrów i na dodatek poruszali się. Biorąc pod uwagę, że strzelec wykrwawiał się w szybkim tempie, obraz szarzał i chwiał się niczym uszkodzony kalejdoskop, a strzał został oddany z jednej ręki i to bez podpórki, wyczyn ten można był śmiało zaliczyć do niemal nadludzkich.

Potem broń opadła. Krüger stracił świadomość.

Nie słyszał gwałtownej, przetaczającej się tuż nad jego głową bitwy i nie czuł też delikatnych, opiekuńczych dłoni, które badały ranę, a potem ją opatrywały.

* * *

– Pójdę, tato – powiedziała Jadwiga Brochwicz pół godziny wcześniej.

– Nie pójdziesz.

– Pójdę.

Profesor Władysław Brochwicz westchnął głośno. Martwił się. Martwił się już od kilku dni, a dziś jego troska osiągnęła apogeum. Zżymał się na beztroskę polskich obywateli miasta, którzy, ślepi jak krety i ufni niczym szczenięta, nie dostrzegali narastającego tuż przed nosem niebezpieczeństwa przejęcia miasta przez Ukraińców. Winił swoich znajomych i przyjaciół, tym mocniej, im światlejszymi ludźmi byli. Wychodził bowiem z założenia, że na światłych obywatelach, a nie prostych ludziach ciąży obowiązek patrzenia dalej, dostrzegania rzeczy, których inni nie dostrzegają. Odpowiedzialność za losy wspólnoty była nieodłączną częścią inteligenckiego etosu i nic, zdaniem profesora, nie usprawiedliwiało innego myślenia. Umiejętność przewidywania, dalekowzroczność, obowiązek służby publicznej, chęć niesienia pomocy słabszym i biedniejszym; czy to tak dużo w zamian za uśmiech fortuny dającej zamożność, inteligencję i wykształcenie? Dług zaciągnięty od losu i dzięki woli Najwyższego należało spłacać. Tymczasem elity predestynowane do przewodzenia innym nie dość, że patrzyły na rzeczywistość przez różowe okulary, to jeszcze, uznając z najwyższą niechęcią, że niebezpieczeństwo jednak istnieje, nie potrafiły nawet porozumieć się między sobą, choćby w kwestii ustalenia przywództwa wojskowego, o politycznym nie wspominając. W mieście działało kilka organizacji wojskowych; każda miała swego dowódcę i słuchała rozkazów całkiem różnych ośrodków decyzyjnych, mających, co gorsza, odmienne poglądy na sytuację i konieczne do podjęcia działania. Brochwicza, pragmatyka i najczystszej wody patriotę, ogarniała rozpacz, gdy słuchał tych niekończących się narad, uradzań, opinii, przemówień. W mieście były siły i dość świadomego polskiego żywiołu, by całkowicie zabezpieczyć się przed niespodziankami. Ukraińcy tymczasem, w pełni, zdaje się, świadomi istniejących w mieście podziałów po prostu przejęli miasto, nie tylko bez żadnego oporu, ale nawet bez świadomości śpiących smacznie Polaków. Dopiero rano, gdy wszędy zobaczyć można było wiszące na gmachach publicznych niebiesko-żółte flagi, a miasto wypełniło się ukraińskimi żołnierzami, uświadomiono sobie, że stało się najgorsze, to, czego niemal nikt nie przewidywał. Do walki zerwały się nieliczne, niemal nieuzbrojone grupki żołnierzy, wsparte młodzieżą i dziećmi, obojga zresztą płci.

Profesor Brochwicz palce gryzł z bezsilności, wsłuchując się w odległą strzelaninę, która tylko potwierdzała jego najgorsze obawy. Ukraińcy wystąpili zbrojnie, co samo w sobie było przyczyną ogarniającej go rozpaczy, a teraz jeszcze jedynaczka, ukochana Jadwiga, błaga go, prosi, ba, żąda wręcz, by pozwolił jej włączyć się do walki. Nie mógł się na to zgodzić, więc oponował, przekonywał, zabraniał, apelował do sumienia i poczucia odpowiedzialności. Odkąd jeszcze przed wybuchem wielkiej wojny zmarła jego żona Jadwiga, córka, wówczas szesnastoletnia, stała się całym jego światem.

Jakżeż mógł ją zatem puścić w bój?

– Nie, moja panno – powiedział stanowczym tonem, zły, że córka nie słucha jego coraz bardziej rozpaczliwych argumentów. – Nie pójdziesz. To robota dla żołnierzy.

Jadwiga poczerwieniała. Jej twarz o regularnych rysach, prostym nosie i wyrazistych ustach ściągnęła się w grymasie złości.

– Żołnierzy? – zawołała. – A gdzie oni? Gdzie nasi obrońcy? Czy jak wyjrzysz przez okno, widzisz równe czwórki idące w bój? Widzisz rozdawaną broń, stojące na ulicach kulomioty? Dowództwo, które panuje nad sytuacją?

– Jadwigo… – powiedział Brochwicz i zamilkł. Cóż mógł odpowiedzieć na takie pytania? Prawdę?

– Ojcze, sam mówiłeś, że Polskę trzeba nosić w sercu. Że trzeba pamiętać o chlubnej przeszłości i pracować dla przyszłości, bo chwila, gdy Polska powstanie na nowo, w końcu nadejdzie i trzeba być na nią gotowym. Czy ta chwila właśnie nie nadeszła?

– Tak. Ale są różne rodzaje pracy dla Polski. Niekoniecznie za pomocą karabinu, którego nawiasem mówiąc, nawet nigdy nie miałaś w ręku. Tyle razy tłumaczyłem ci, ile nieszczęścia przyniosły Polsce nierozważne zrywy przeciw zaborcy, po których tylko krwawiliśmy. Po których nie mogliśmy się podnieść, a najlepszy patriotyczny element albo ginął, albo był zsyłany na Syberię.

– Teraz jest inna sytuacja. Wszyscy zaborcy właśnie upadli.

– Tym rozważniej trzeba działać.

– Rusini chcą zagrabić, co nasze.

Brochwicz podszedł do córki i położył jej ręce na ramionach.

– Jadwigo – powiedział z naciskiem. – Posłuchaj mnie uważnie. Nie mogę cię puścić. Czymś zupełnie innym jest strzelanie z dubeltówki, a czym innym bój, gdy i do ciebie strzelają. Gdzie pójdziesz? Do kogo się zgłosisz? Skąd weźmiesz broń?

– Mam ją. Wzięłam twoją dubeltówkę z szafy. I sto patronów – stwierdziła niewinnie dziewczyna. Brochwicz zdumiał się tak bardzo, że zapomniał wyrazić oburzenie: jego gabinet był suwerennym, eksterytorialnym pomieszczeniem, do którego Jadwiga podczas jego nieobecności nie miała wstępu. Nigdy do tej pory nie łamała tej zasady ich rodzinnego życia. No cóż, córka stała się dorosła, a on musiał zacząć się z tym godzić. – Dołączę do jakiegoś oddziału. Na pewno ktoś myśli o oporze.

– Wzięłaś moją dubeltówkę bez pytania o zgodę? – wyjąkał w końcu.

– Och, papo, ostatnio naprawdę rzadko byłeś w domu. Nie mogłam cię zapytać.

Brochwicz zamilkł. Przecież nie mógł jej pozwolić na to szaleństwo.

Byłby może argumentował dalej, w ostateczności gotów nawet uwięzić córkę w mieszkaniu i odgrywać niechlubną rolę cerbera, ale zza okna dobiegły odgłosy strzałów. Zrazu pojedyncze karabinowe trzaski, potem coraz gęściejsze, przechodzące w gwałtowne staccato, okraszone długą, grzechotliwą serią oddaną z karabinu maszynowego. Jeszcze później szyby zadzwoniły, gdy powietrze stęknęło pod ciosem podwójnego wybuchu ręcznego granatu.

Przez chwilę stali i wsłuchiwali się w kanonadę. Na policzki Jadwigi Brochwicz wpełzł rumieniec zapału. Oczy zaczęły błyszczeć.

– Widzisz? – zawołała. – Ktoś jednak myśli o walce. Idę.

– Jadwigo… – profesor podszedł do córki i wyciągnął dłonie w jej stronę.

Dziewczyna cofnęła się. Ręce profesora opadły. Jadwiga odstąpiła o dwa kroki. Miała na sobie prostą oliwkową suknię, równie prostą bluzę bez kołnierza i skórzane trzewiki.

– Będziesz ze mnie dumny, tato – powiedziała i wyszła z pokoju.

W holu włożyła płaszcz, ścisnęła talię pasem, przyozdobiła głowę czarnym beretem, przerzuciła przez pierś ciężki chlebak, wzięła w rękę dubeltówkę, po czym, nie oglądając się, opuściła mieszkanie.

Gdy wyszła na ulicę, odgłosy strzelaniny stały się wyraźniejsze. Dobiegały od strony ulicy Polnej. Dostrzegła przed sobą sporą grupkę ludzi. Ruszyła ku niej szybkim krokiem. Kilka twarzy wydało jej się znajomych. Jedna nawet bardzo.

– Karolu! – krzyknęła.

Jeden z młodzieńców odwrócił się i na widok Jadwigi cały aż pojaśniał. Dziewczyna przyspieszyła kroku.

– Witaj, Jadwigo – powiedział chłopak.

Brochwiczówna zatrzymała się. Karol Zachwatowicz był jej rówieśnikiem i uniwersyteckim kolegą. Oboje spotykali się często na korytarzach uczelni. Jadwiga wiedziała, że Karol jest mocno zaangażowany w działalność niepodległościową.

Dostrzegła, że grupa liczy około piętnastu osób, a jej uzbrojenie to kilka karabinów i pistoletów oraz dwa sztucery myśliwskie.

– Gdzie idziecie? – zapytała.

– Z odsieczą do Szkoły Sienkiewicza.

– Idę z wami.

– Jadwigo… – Zachwatowicz zawahał się.

Ale córka profesora ani myślała odbywać po raz drugi tej samej dyskusji.

– Idę i już – oświadczyła stanowczo, po czym ruszyła przed siebie.

Zachwatowicz machnął ręką. Odsiecz wznowiła marsz.

Strzelanina nasiliła się. Przywódca grupy podzielił swoich ludzi na dwie kolumny i nakazał posuwanie się wzdłuż ścian budynków po obu stronach ulicy. Gdy utrzymując nakazany szyk, grupa doszła do skrzyżowania, powietrzem wstrząsnęła eksplozja granatu. Jadwiga wysunęła lufę dubeltówki do przodu, przytulając jednocześnie plecy do ściany i starając się uspokoić walące jak oszalałe ze strachu serce.

Wtedy po drugiej stronie skrzyżowania zobaczyła młodego czarnowłosego mężczyznę zaatakowanego przez Ukraińców.

Nigdy przedtem nie widziała takiej odwagi, determinacji i umiejętności. Człowiek ów, cywil najwyraźniej zaskoczony podczas odwrotu z pola bitwy, rozprawił się z trzema napastnikami, nim Jadwiga zdołała policzyć do dziesięciu. Potem, choć ranny i krwawiący – pchnięcie zadane bagnetem dziewczyna widziała nawet ze swego oddalonego o dobre dwadzieścia kroków stanowiska – powalił dwóch następnych nieprzyjacielskich żołnierzy zmierzających w jego stronę.

Był kimś niezwykłym. Był bohaterem.

Karol Zachwatowicz wydał rozkaz do ataku. Grupka Polaków otworzyła ogień, a potem z determinacją uderzyła w skrzydło ukraińskiego ataku. Walka błyskawicznie przeniosła się na drugą stronę skrzyżowania.

Jadwiga wypaliła niemal na oślep z obu luf w kierunku, gdzie, jej zdaniem, powinien znajdować się nieprzyjaciel, syknęła, roztarła obolałe ramię, po czym, nie zważając na niebezpieczeństwo zostania trafioną jedną z setek przelatujących we wszystkich kierunkach kul, rzuciła się biegiem w kierunku nieznajomego mężczyzny. Gdy dobiegła i uklękła przy nim, w oczy rzuciła jej się przede wszystkim niezwykła regularność rysów pobladłej jak papier twarzy i czarne krótko obcięte włosy. Mężczyzna miał zamknięte oczy. Górna połowa jego płaszcza była całkowicie przesiąknięta krwią.

Jadwiga odłożyła dubeltówkę i odwróciła się.

– Do mnie! – krzyknęła w stronę podążającej jej śladem młodej dziewczyny z oddziału. – Tu ranny potrzebuje pomocy.

Niespełna dwadzieścia minut później Krüger wylądował w prowizorycznym punkcie opatrunkowym znajdującym się w Zakładzie Świętej Teresy przy ulicy Sapiehy. Jadwiga Brochwicz nie odstępowała go na krok. Dzięki jej energicznym staraniom ranny został opatrzony w pierwszej kolejności.

* * *

– Nie należało pozwolić mu wyjść – mruknął Mentor. – Nie w takim momencie.

Idący obok Cygan skinął głową. Był zmęczony i starał się nie dać po sobie poznać przygnębienia.

Poszukiwania rozpoczęli niespełna godzinę po zakończeniu niefortunnej dyskusji, zaniepokojeni narastającymi w mieście odgłosami strzelaniny. Na ulicach widzieli przestraszonych, zdezorientowanych polskich mieszkańców, patrole ukraińskich żołnierzy, niebiesko-żółte flagi na co większych gmachach i grupki żywo dyskutujących Żydów. W mieście panowała atmosfera zapału w dziwny sposób pomieszanego ze zwątpieniem, wyczekiwania z radością, nadziei z rozpaczą. Z czasem sytuacja w pewien sposób wyklarowała się: odgłosy walki dochodziły z zachodniej i północnej części miasta, Śródmieście i część południowa najwyraźniej znalazły się pod pełną kontrolą Ukraińców.

Mentor starał się wywnioskować, co stan ten może oznaczać dla niego i grupy. Osobiście nie miał z Ukraińcami żadnych zatargów, będąca jego własnością niewielka drukarnia obsługująca wydawnictwo przyjmowała też – nieczęsto – zlecenia od rusińskich klientów. To nie musiało mieć znaczenia dla sił starających się przejąć Lwów – zarówno Mentor, jak i trójka jego młodych współpracowników dla władz pozostawali rzymskokatolickimi Polakami. Jaka będzie ich polityka wobec Polaków, tego oczywiście jeszcze nikt nie wiedział. Mentor, czując jednak, że tego typu przewroty rządzą się pewną żelazną logiką, którą na swój prywatny użytek zwykł nazywać „ścieżką postępującego terroru”, postanowił nie dawać jakiegokolwiek pretekstu do zastosowania represji, boleśnie świadom, że jego wola może się w tym wypadku okazać dalece niewystarczająca. Przed wyjściem uciął krótko propozycję Cygana, by na poszukiwania zabrać broń. Ubrał się (nakazując tak samo postąpić Cyganowi) bez ostentacji, nawet skromnie, wsunął do kieszeni niewielką, ale mogącą stanowić w razie potrzeby koło ratunkowe sumę pieniędzy, po czym obaj wyruszyli na poszukiwania.

W okolicach Rynku sprawdzili kilka lokali, w których czasem bywali. Nie znaleźli niczego, poza wystraszonymi i zdezorientowanymi właścicielami. Przy Mickiewicza odwiedzili pewnego doświadczonego złodzieja, który doskonale orientował się w planach i bieżących działaniach świata przestępczego. Mężczyzna ten był zresztą jedynym człowiekiem we Lwowie, który domyślał się, kim jest Mentor i czym się zajmuje. Kontakt ten był Szumskiemu równie niezbędny, co utrzymywanie przyjacielskich relacji z szefem lwowskiej policji: pozwalał orientować się w tektonice lwowskiego półświatka i być na bieżąco ze zmieniającym się ciągle układem sił oraz obowiązującą hierarchią.

Jednak człowiek ów niewiele mógł pomóc: nie tylko nie widział Krügera, ale również żaden ze znajomych nie donosił o jego obecności w którymkolwiek punkcie miasta. Obaj panowie zgodzili się zresztą, że w obecnych warunkach, gdy wokół wybuchały gwałtowne walki, gdy budynki i przylegające do nich tereny przechodziły z rąk do rąk, gdy linia frontu zmieniała się z szybkością błyskawicy, trudno było prowadzić systematyczne poszukiwania. Wychodząc, Mentor poprosił znajomego, by dał mu znać, gdyby ktoś pytał o chętnych do skoku na jubilera w Tarnopolu. Uzyskawszy obietnicę natychmiastowego powiadomienia w razie takich pogłosek, Mentor i Cygan opuścili mieszkanie.

Wrócili do domu wieczorem zmęczeni i zniechęceni.

4 listopada 1918

Warszawa/Lwów

Gdy Waligóra stanął w drzwiach restauracji, zobaczył, że mężczyzna przy stojącym pod oknem stoliku kiwa na niego dłonią. Ruszył przed siebie, czujnie obserwowany przez nielicznych o tej porze klientów. Lokal był podły, czuć w nim było kapustę, stary olej i pot. Komisarz rozumiał jednak powody, dla których mężczyzna wybrał tę a nie inną restaurację. Żadnemu z nich nie zależało, by rzucać się w oczy.

Waligóra doszedł do stolika i ciężko usiadł na krześle. Nie zdejmował kapelusza ani płaszcza. Nadal czuł się chory. Kolcow uśmiechnął się przyjaźnie.

– Dziękuję, że pan zadzwonił, panie komisarzu – powiedział.

Waligóra nie odpowiedział. Rozejrzał się, po czym gestem przywołał kelnera. Zamówił setkę wódki, dopiero później spojrzał na rozmówcę.

– Mam dla pana pewną informację – powiedział schrypniętym głosem.

– Zamieniam się w słuch.

– Jest ogromnie prawdopodobne, że poszukiwani przeze mnie ludzie przebywają we Lwowie.

Kolcow wydmuchał w powietrze chmurę dymu.

– To ciekawe – mruknął. – I co dalej?

– Obawiam się, że to wszystko.

Kolcow przyjrzał się Waligórze z zainteresowaniem.

– Panie komisarzu – powiedział – umówiliśmy się, że zdobędzie pan dla mnie dokładne informacje na temat miejsca pobytu tych ludzi. W zamian zaoferowałem panu poważną sumę pieniędzy oraz obiecałem, że wskażę panu pewne fakty z przeszłości, które być może pana zainteresują. Ale muszę z rozczarowaniem stwierdzić, że pan nie oferuje konkretów, tylko niejasne przypuszczenie.

– To więcej niż przypuszczenie – zaoponował Waligóra.

Kelner postawił przed nim szklaneczkę z alkoholem, po czym oddalił się.

– Użył pan sformułowania „ogromnie prawdopodobne”. Pomijając fakt, że Lwów jest dużym miastem i znalezienie w nim trzech ludzi, którzy zapewne już dawno się rozdzielili, graniczy z niemożliwością, to nawet nie jest pan pewien, że oni w ogóle tam są. Przecież tam trwają walki. Krótko mówiąc, w pańskim rozumowaniu są dwie niewiadome. Umawialiśmy się na gotowy wynik, a nie na równanie z dwoma niewiadomymi.

Waligóra poczerwieniał. Jednym haustem wypił wódkę, po czym wstał. Żałował, że nie zignorował prośby tego człowieka. Zarobek okazał się mirażem, co można było przewidzieć kilka dni temu, pod bankiem.

– Do widzenia – powiedział.

Kolcow złapał go za rękaw płaszcza.

– Panie komisarzu, niech pan siada – powiedział z naciskiem. – Nie skończyliśmy jeszcze.

– Przeciwnie. Nie mam panu nic więcej do powiedzenia.

– Ale ja mam. Nie chce pan pieniędzy?

Waligóra roześmiał się chrapliwie.

– Przecież uznał pan, że informacja jest nic niewarta.

Kolcow sięgnął za pazuchę i wyciągnął z niej dużą białą kopertę. Rzucił ją na stół.

– Piętnaście tysięcy marek, tak jak się umawialiśmy.

Waligóra ze zdumieniem przyglądał się kopercie. Była zachęcająco gruba. Ostrożnie zajrzał do środka. Pięćsetki. Trzydzieści sztuk. To naprawdę była umówiona kwota. Rozmówca był dziwnym człowiekiem.

– Zamierzam również dotrzymać drugiej części mojej obietnicy. Obiecałem panu pewną informację. Otóż sugeruję, by poszukał pan w archiwach pewnego wydarzenia, które miało miejsce w Wilnie pierwszego stycznia dziewięćset pierwszego roku na ulicy Mostowej. Niech pan się przyjrzy tej sprawie. Jest frapująca. W niej tkwi praźródło tajemnicy i z niej bierze się moje zainteresowanie ludźmi, którzy dokonali napadu na Bank Zachodni. A dla pana, jako policjanta, sprawa będzie ciekawa również z zawodowego punktu widzenia. Choć miała miejsce dawno temu, do dziś czeka na rozwiązanie.

Waligóra drgnął, ale Kolcow nie zwrócił na to uwagi.

– Czuję, że chciałby mnie pan o coś zapytać, ale obawiam się, że nie będę mógł sprostać pańskim oczekiwaniom. Odpowiedzi na trapiące pana wątpliwości nasza umowa już nie obejmuje. Reszty musi pan domyślić się sam. Uszanowanie, panie komisarzu. Nie zatrzymuję. Domniemywam, że musi pan wracać do obowiązków.

* * *

Ciemność przeszła w mętne odcienie szarości. Z jednostajnego, głuchego szumu zaczęły wydobywać się pierwsze niejasne dźwięki – brzęczenie, dalekie, jakby nierealne stuki, poskrzypywanie, jakby ktoś otwierał i zamykał drzwi o starych, zardzewiałych zawiasach. Potem przyszedł ból: tępy, pulsujący, pozornie leniwy. Promieniował gdzieś z dołu i rozlewał się szerokim jeziorem w górę i na boki. Stawał się coraz bardziej dojmujący.

Krüger otworzył oczy, po czym natychmiast je zamknął. Padający prosto na twarz promień słońca przeszył go niczym sztychem, dotarł do najgłębszych zakamarków mózgu. Poczuł na twarzy ciepło. Podniósł lewą rękę: ból zaatakował z taką siłą, że dłoń opadła bezwładnie. Krüger poczuł na nosie, policzkach i czole krople potu. Leżał i nie ruszał się. Jak długo? Nie wiedział.

W końcu ciepło na twarzy zelżało nieco. Z najwyższą ostrożnością uchylił najpierw jedno, potem drugie oko. Rzeczywiście, widoczne za oknem słońce zniknęło za chmurami. Krüger szerzej otworzył oczy. W głowie mu się kręciło, obraz chwiał się, falował niczym podczas sztormu, ból z prawego boku promieniował i pulsował, dochodząc do klatki piersiowej, a nawet szyi, atakując bezwzględnie i systematycznie. Krüger poczuł mdłości. Walczył ze sobą. W końcu wygrał: oczy pozostały otwarte.

Leciutko przekrzywił głowę w lewo. Tuż obok, na szafce stała szklanka z wodą. Dopiero teraz poczuł, jak bardzo chce mu się pić. Próba wyciągnięcia ręki w tamtym kierunku skończyła się jednak tak samo źle jak próba uniesienia powiek: Krüger musiał poczekać kilka minut, aż rozszalały, obolały świat uspokoi się. Gdy ponownie otworzył oczy, a obraz przestał się w końcu kołysać, w głębi, za szafką ujrzał książki. Ustawione w ciasnych, karnych rzędach, zajmowały przestrzeń od podłogi do sufitu i od ściany do ściany. Krüger leżał za daleko, by rozróżnić szczegóły, ale woluminy wyglądały na stare, część z nich została oprawiona w skórę, grzbiety połyskiwały złotymi i srebrnymi literami. Sąsiednie dwie ściany również pokrywały budzące szacunek tomiszcza. Musiały ich być tysiące.

Krüger najwyraźniej znajdował się w bibliotece.

Było to cenne spostrzeżenie, jednak nie wyjaśniało niczego.

Nie pamiętał, jak się tu znalazł ani za czyją przyczyną. Nie wiedział, co tu robi.

Potem ujrzał ciemny, zamazany obraz: szedł ulicami miasta i widział żołnierzy. Cóż to byli za żołnierze? Mieli na sobie długie szare szynele. Austriackie? Tak, austriackie. Ludzie ci uzbrojeni byli w austriacką i niemiecką broń. Przedstawiciele władz?

Możliwe. Dlaczego zatem strzelali? Do kogo?

Widział walkę.

Potem obraz wyostrzył się i wydłużył perspektywę. Pamięć podsunęła kolejne kadry: masywny trzypiętrowy budynek i gromadę ludzi w szarych płaszczach. Z budynku prowadzono regularny, choć niezbyt gęsty ogień, strzelali też żołnierze. Co jeszcze? Ciężarówka z przestrzelonymi oponami, wprost na bruku kulomiot, jego martwa obsługa rozrzucona wokół…

Krüger otworzył szerzej oczy. Przypomniał sobie napastników. Dwóch zabił, zdaje się. Co się stało z trzecim? Odpowiedzi udzieliło własne ciało: w prawym boku poczuł chłód i przenikliwy ból i już wiedział wszystko. Trzeci, nim umarł, zaatakował go bagnetem nasadzonym na karabin. Pchnięcie dosięgnęło celu. Potem, nim świadomość odeszła na dobre, Krüger zdołał jeszcze wyeliminować napastnika, a później oddać strzały w kierunku biegnących ku niemu dwóch następnych żołnierzy. Czy celne? Tego nie mógł już sobie przypomnieć.

Czy było coś jeszcze? Owszem. To już rejestrował resztką świadomości, więc obraz był postrzępiony i niepełny, ale pamiętał, że na odsiecz broniącemu się budynkowi szła jakaś grupa ludzi, marnie uzbrojonych cywilów, którzy wypadli z bocznej uliczki i gwałtownie zaatakowali żołnierzy.

Nim zdążył dokończyć tę myśl, usłyszał poskrzypywanie podłogi i lekkie, szybkie kroki. Bardzo ostrożnie odwrócił głowę. W progu stała kobieta. Była młoda, czarnowłosa i bardzo urodziwa. Piwne oczy przyglądały mu się badawczo.

– Chwała Bogu – powiedziała, po czym podeszła do łóżka. – Obudził się pan.

Krüger spojrzał w górę, wprost w szczerą, uczciwą twarz i oczy wpatrujące się w niego z wielką życzliwością.

– Gdzie jestem? – zapytał.

W miejsce normalnego głosu z jego gardła wydobył się tylko cichy, niewyraźny szept, ale pytanie zostało zrozumiane.

– U mnie w domu – odparła. – Nazywam się Jadwiga Brochwicz.

Krüger nie odpowiedział. Przyglądał się młodej kobiecie i starał zrozumieć konsekwencje zakomunikowanego przed chwilą faktu. W głowie mu się kręciło; nie wymyślił niczego.

Jadwiga schyliła się, wzięła z szafki szklankę i przytknęła rannemu do ust. Pił chciwie. Ból nadal atakował go z impetem, jednak w głowie nieco mu się rozjaśniło.

– Co się stało? – wyszeptał.

Jadwiga odstawiła szklankę na blat.

– Jest pan bohaterem – odrzekła. – Zabił pan pięciu rusińskich żołnierzy.

– Rusińskich? – zapytał. Przypomniał sobie niebiesko-żółte flagi powiewające nad wszystkimi budynkami publicznymi, które mijał. Ludzie w szarych płaszczach, ale bez austriackich emblematów. A więc to Ukraińcy.

– Tak. Jeden z nich ranił pana. Bagnetem. Ale pan zabił jego i czterech innych. My przegoniliśmy resztę, ale to pan pierwszy złamał ich atak. Zdobyliśmy czternaście karabinów i kulomiot.

– Rusini? – powtórzył Krüger.

Jadwiga nie zwróciła uwagi na bezradny ton rannego.

– Chcieli opanować miasto, ale, chwała Bogu, stawiliśmy opór.

– Po co? – zapytał.

Jadwiga spojrzała na niego w zdumieniu. Nie przychodziło jej do głowy, by ktoś mógł zadawać podobne pytania. Dla niej pewne sprawy były oczywiste i nie wymagały tłumaczenia.

– Bo to nasze miasto – powiedziała z mocą.

– Po co Rusini chcą je opanować? – sprecyzował krążącą mu po głowie myśl.

– Bo sądzą, że jest ich. Że im się należy. Że stanowi, jak to oni mówią, „stolicę państwa ukraińskiego”.

Wtedy przypomniał sobie słowa Mentora.

– Chcą niepodległości – mruknął.

Jadwiga skinęła głową, po czym schyliła się i poprawiła poduszkę rannego. Krüger poczuł zapach dziewczyny. W jakiś niewytłumaczalny sposób rozlewający się po całym ciele ból zelżał. Chłopak zamknął oczy.

– Kim pan jest? – usłyszał.

Miły, życzliwy głos. Miła, życzliwa dusza.

– Polakiem, jak i pani – odparł.

– Mieszka pan we Lwowie?

A więc nadszedł moment, kiedy musiał się zdecydować. Otworzył oczy. Dziewczyna przypatrywała mu się z ciekawością, ale nie wyczuł w niej chęci dochodzenia do prawdy za wszelką cenę. Ot, chciała wiedzieć, kogo gości pod swoim dachem. Trudno jej się dziwić, choć Krüger wolałby przeprowadzić tę rozmowę za jakiś czas.

– Tak – powiedział powoli. – Ale od niedawna. Słabo jeszcze znam miasto. Zresztą, miałem właśnie wyjeżdżać w interesach, gdy to się stało – odparł ostrożnie.

– Pociągiem?

– Tak.

– To już pan nie wyjedzie. Rusini zajęli dworzec. Zresztą i tak bym pana nigdzie nie puściła.

Zamknął oczy. A potem przypomniał sobie coś jeszcze, więc natychmiast je otworzył.

– Gdzie moje rzeczy? – zapytał.

Jadwiga wskazała stojące obok łóżka krzesło. Leżało na nim starannie złożone ubranie. Na samym wierzchu lśnił matowym blaskiem mauser. Krüger odetchnął z ulgą.

Dopiero teraz dotarło do niego, że z zewnątrz dochodzą odgłosy strzałów. Najwyraźniej walki odbywały się w kilku miejscach miasta i miały bardzo intensywny przebieg.

– Który dzisiaj jest? – zapytał.

– Czwarty listopada – odparła. – Cztery dni był pan nieprzytomny. Stracił pan masę krwi. Dobrze, że doktor Derkacz operował pana natychmiast. Rana była głęboka, ale bagnet ominął narządy. Tak powiedział doktor. Powiedział też, że wyjdzie pan z tego.

– Fatalnie – odrzekł, po czym ponownie zamknął oczy. Ból zaatakował znienacka, bez żadnego ostrzeżenia, przenikliwym, zimnym sztychem idącym wprost do serca. W ciągu sekundy świat odpłynął, a potem zniknął na dobre.

Słowo wypowiedziane przez Krügera tak zdumiało Jadwigę, że zamilkła na dłuższą chwilę. Gdy chciała o coś zapytać, dostrzegła, że jej gość stracił przytomność.

* * *

Waligóra usłyszał pukanie do drzwi.

– Wejść – rzucił.

W progu stanął asystent kryminalny Józef Wassermann.

– Mam ten numer, panie komisarzu – powiedział.

– Numer? – zapytał Waligóra. A potem sobie przypomniał. Oczywiście. Telefon do tajemniczego nieznajomego. – Mówcie.

– Właściciel mieszkania, do którego ten numer został przydzielony, nazywa się Iwan Piotrowicz Kolcow.

Waligóra drgnął, jakby go kopnął prąd elektryczny.

– Jak? – bąknął.

– Iwan Piotrowicz Kolcow. Mieszka przy Marszałkowskiej 14 pod numerem 16.

– Jesteście pewni?

– Sprawdzałem dwa razy.

Waligóra machinalnym ruchem wziął od policjanta kartkę z zapisanymi informacjami, ale był to ruch całkowicie zbędny. Jego pamięć zanotowała wszystko bardzo dokładnie.

Gestem odprawił Wassermanna, po czym usiadł ciężko za biurkiem.

Zbieg okoliczności? Przypadek?

Komisarz Jan Waligóra był starym, doświadczonym policjantem. Z trudem akceptował zbiegi okoliczności i przypadki.

Szczerze mówiąc, w ogóle w nie nie wierzył.

2 stycznia 1901

Wilno

Wilno. Miasto magiczne.

Bastion poetów, kompozytorów i uczonych.

Tygiel narodów i kultur, Jerozolima Północy, przy tym wszystkim gród dogłębnie polski.

Kolebka monumentalnej wielkości człowieka, a zarazem ojczyzna najpodlejszych nikczemników, wiarołomców i tchórzy.

Poranek drugiego dnia nowego stulecia przywitał mieszkańców miasta mrozem, śnieżycą i wichurą ponuro wyjącą w gałęziach drzew. Wilię skuł lód; drogi, ogrody, place i dachy budynków pokryły się białym całunem, rozwiewanym przez hulający wiatr i układającym się w najprzedziwniejsze figury przestrzenne. Liczne latarnie gazowe nie były w stanie rozświetlić bezksiężycowej, chmurnej ciemności. Srogi mróz połączony z silnym wiatrem wyludnił ulice; nikt, kto nie miał naprawdę ważnego powodu, nie ruszał się z ciepłego domostwa nawet na krok.

Ruiny dawnej twierdzy w milczeniu przyglądały się miastu z wyżyn Góry Zamkowej.

Murowany dwór stojący przy ulicy Mostowej był niezbyt duży. Mimo iż ceny gruntów w tej okolicy ostatnimi czasy znacznie wzrosły, dom otaczał kilkunastoarowy ogród, latem z wielką starannością pielęgnowany przez ogrodnika.

Posiadłość szczelnie ukryto przed wzrokiem przechodniów, ciasno opasując ją ceglanym murem.

Waligóra brnął przez śnieg, starając się podnosić nogi jak najwyżej, a i tak sporo zmrożonych białych drobinek przedarło się do wnętrza butów. Stopy niemal zdrętwiały już podczas jazdy saniami z posterunku na Mostową; w ogóle zmarzł na kość. Teraz człapał przez zasypany śniegiem ogród, obojętnym wzrokiem obrzucając wystające spod śnieżnej pokrywy głowy i ramiona klasycystycznych kamiennych rzeźb zdobiących ścieżkę prowadzącą do domu. Marzył tylko o odrobinie ciepła. Idący przed nim zwierzchnik, prystaw Mierkułow poruszał się bez wysiłku i w odróżnieniu od Waligóry nawet nie wtulał głowy w ramiona, by osłonić ją przed wiatrem. Zdawał się nie zwracać uwagi na przenikliwe zimno i śnieg wsypujący się do butów.

W końcu znaleźli się w obszernym, ciepłym holu. Mimo iż była prawie dziesiąta przed południem, we dworze paliły się wszystkie lampy.

– Co my tu mamy? – zapytał Mierkułow czekającego na nich rewirowego.

– Trzy trupy, panie komisarzu – odparł policjant.

Waligóra dopiero teraz zwrócił uwagę, że mężczyzna jest blady jak ściana i sprawia wrażenie, jakby najbardziej pożądaną na świecie rzecz stanowiło natychmiastowe opuszczenie tego domostwa.

– No proszę, mordercy nigdy nie mają wolnego – odparł Mierkułow i uśmiechnął się pod wąsem. Waligóra znał go na tyle, by wiedzieć, że komisarz potrafi żartować nawet podczas uroczystości pogrzebowych; nie mógł jednak dojść, czy jest to po prostu wyraz cynizmu, czy raczej bariera oddzielająca psychikę normalnego człowieka od świata występku. – Nawet w Nowy Rok.

– Tam – wskazał ręką rewirowy, nie podejmując żartobliwego tonu zwierzchnika. – Tam leżą.

Mierkułow uśmiechnął się pokrzepiająco, po czym ruszył we wskazanym kierunku. Waligóra poszedł jego śladem. Przecięli hol, po czym stanęli w progu obszernego salonu. Tuż przy wejściu natknęli się na spoczywającego na podłodze trupa niemłodego siwego mężczyzny w liberii. Miał dwie rany postrzałowe klatki piersiowej i niewygasłą grozę w oczach. Rozrzucone bezwładnie ręce stwarzały wrażenie, jakby ich właściciel chciał w ostatniej chwili zatrzymać coś, postawić tamę, przeszkodzić…

Nieco dalej, pośrodku pokoju leżał na plecach drugi mężczyzna, wyraźnie młodszy, o blond włosach, ubrany w wieczorowy garnitur. Przyciskał ręce do brzucha, a dawno zakrzepła krew zdążyła utworzyć na dywanie dużą rdzaworudą plamę. Jego twarz wyrażała mękę i rozpacz. On również otrzymał dwa postrzały.

Mierkułow pociągnął nosem, ale nie wyczuł niczego. Zapach prochu dawno się ulotnił. Prystaw obrzucił pomieszczenie uważnym spojrzeniem, po czym odwrócił się.

– Dotykaliście czegoś? – zawołał pod adresem nadal stojącego w przedpokoju rewirowego.

– Nie. Wszedłem, zobaczyłem ich i czekałem na pana prystawa.

– Zauważyliście ślady? Na przykład butów?

– Nie.

– Mówiliście o trzech ofiarach.

– Tak jest. Trzecia leży w sypialni – odkrzyknął policjant.

– Gdzie?

– Korytarzem prosto. Ostatnie drzwi.

Waligóra i Mierkułow przeszli przez salon i ruszyli korytarzem w głąb domostwa.

Sypialnia była zaskakująco mała, jakby jej kierowany wskazówkami właściciela projektant skupiał się przede wszystkim na zapewnieniu właścicielom ciepła i przytulności. Pośrodku stało szerokie łoże małżeńskie z odrzuconą na bok kołdrą. Prześcieradło zdążyło już wyschnąć – ogromna plama krwi po prawej stronie ostro kontrastowała z wykrochmaloną bielą materiału.

Obok łoża leżała na wznak czarnowłosa kobieta w równie co pościel pokrwawionej koszuli nocnej. Mierkułow przyjrzał się zwłokom. Śmierć zdążyła wycisnąć na twarzy kobiety lodowate piętno. Regularne, klasyczne rysy zastygły w wiecznym bezruchu.

Klęczący obok zwłok lekarz podniósł się.

– Dzień dobry, doktorze – rzekł Mierkułow.

– Dzień dobry. Choć wolałabym zaczynać go inaczej – mruknął medyk. Nazywał się Bałabanow. Współpracował z policją od dziesięciu lat. Cieszył się opinią doskonałego fachowca i rzetelnego, godnego zaufania człowieka.

– Ja też. Długo pan tu jest?

– Wezwano mnie dwie godziny temu. – W głosie medyka nie było przygany, mimo to Mierkułow poczuł się zobowiązany do wyjaśnień.

– Dostaliśmy zawiadomienie dopiero przed półgodziną. Goniec utknął w zaspie – powiedział.

– Tak. – Doktor spojrzał na komisarza z roztargnieniem. – Znał pan tych ludzi?

– Osobiście nie. Ale słyszałem o nich, oczywiście. Któż by nie słyszał o najbogatszym człowieku na Litwie.

– Nadal nie mogę uwierzyć w to, co się stało. Bardzo żal mi pana Krügera, szanowałem go, bo to bardzo przyzwoity człowiek – westchnął Bałabanow. – Ale Eleonora… Piętnaście lat, panie komisarzu. Znałem Eleonorę od blisko piętnastu lat. Znałem ją jeszcze jako dziesięcioletnią dziewuszkę. A teraz oboje nie żyją.

– Straszna tragedia, straszna – potaknął Mierkułow.

Stojący za jego plecami Waligóra zdziwił się niemało. Znał starego policjanta od początku swej służby, od blisko dwóch lat i nie zaobserwował, by szef kiedykolwiek wzruszał się losem ofiar. Do śledztw podchodził rzetelnie, był skuteczny i systematyczny, ale nie zwykł wyrażać swoich uczuć, dając tym do zrozumienia, że morderstwa są rzeczą ludzką, a łapanie morderców jest zajęciem jak tysiące innych.

– Musi pan ich schwytać, panie komisarzu – powiedział doktor, a jego oczy wprost wbiły się w twarz Mierkułowa. – Musi pan ich pojmać, postawić przed sądem i zaprowadzić na szafot. A ja obiecuję, że przy tym będę. Muszę zobaczyć, jak umierają.

– Niech pan będzie spokojny. Sprawcy lub sprawca nie uniknie sprawiedliwości – odparł uroczystym tonem Mierkułow. A potem przeszedł do rzeczy. – Przyczyną śmierci były kule pistoletowe, jak widzę.

– Tak. – Lekarz zerknął na zwłoki kobiety. – Pan Krüger, jak i kamerdyner dostali po dwa strzały. Pani Eleonora jeden. Ale jest różnica.

– Widzę – mruknął Mierkułow. – Tamci otrzymali postrzał z większej odległości, powiedziałbym z dwóch, trzech metrów. Kobieta natomiast z przyłożenia.

Prystaw odwrócił się i spojrzał pytająco na Waligórę.

– Wiesz dlaczego? – zapytał.

– Na koszuli nocnej widać ślady prochu – odparł młody policjant, czerwieniąc się.

Mierkułow miał zwyczaj przeprowadzać takie egzaminy w najbardziej nieoczekiwanych momentach, sprawdzając, czy postępy nauki policyjnego rzemiosła są wystarczająco szybkie. Zupełnie się przy tym nie przejmował obecnością osób trzecich.

– Dobrze. Pięć strzałów i trzy ofiary – mruknął zadowolony, a potem ponownie zwrócił się do Bałabanowa. – Pan jest, rozumiem, przyjacielem domu?

– Owszem. Dostąpiłem tego zaszczytu. Pan Krüger w istocie obdarzył mnie swą przyjaźnią.

– Często pan tu bywał?

– Kilka razy do roku. Dbałem o zdrowie pana domu, a przy okazji składałem wizyty towarzyskie.

– Czy w domu oprócz kamerdynera była służba?

– Pokojówka, kucharka, ogrodnik i stajenny.

– Wie pan, gdzie oni są?

– Kucharka przyszła rano i znalazła zwłoki, po czym natychmiast mnie zawiadomiła. Reszta od dwóch dni ma wychodne.

– Ach tak. Muszę z nią porozmawiać.

– Niech pan z nią porozmawia, jeśli pan zdoła. Wpadła w histerię. Dałem jej środki na uspokojenie.

– To może później. Chciałem po prostu dowiedzieć się, co tu robił kamerdyner, skoro inni mieli wolne.

– To akurat mogę panu wytłumaczyć, panie komisarzu. Kamerdyner mieszkał na stałe w rezydencji. Reszta dochodziła co dzień z miasta.

– Tak. – Mierkułow zamyślił się. Milczał dość długo, po czym rzekł: – W salonie, holu i w sypialni widać zaschnięte ślady butów. Mógł je zostawić zabójca. Śnieg przyniesiony na butach zamienił się w wodę, a woda, z odrobiną piasku, wyschła. W domu jest dość ciepło. Wyschła szybko, w kilka godzin. Kiedy pańskim zdaniem doszło do morderstwa?

Lekarz wzruszył ramionami.

– Będę wiedział więcej, gdy dokonam autopsji.

– Ale jeśli zapytam pana o to teraz?

– Dwanaście godzin temu. Może czternaście. Ale nie więcej.

Mierkułow wyjął z kieszonki zegarek.

– A więc nie wcześniej niż o ósmej wieczorem – powiedział.

– Tak.

– Możemy przyjąć, że zabójca przyszedł do tego domu między ósmą a… – spojrzał pytająco na Bałabanowa. Medyk ponownie wzruszył ramionami. – Powiedzmy, dwunastą w nocy. Czyli wieczorna wizyta. Dom jest otoczony wysokim murem i ma solidne drzwi. Wygląda na dobrze zabezpieczony. Trudno przypuścić, by mógł się tu dostać byle opryszek, choć sprawdzimy to. Zwykłe opryszki raczej nie zaglądają w tę okolicę. Jeśli nie znajdziemy śladów włamania, możemy przyjąć, że zabójcą był ktoś, kto został wpuszczony, i to pomimo dość późnej pory, w noworoczny wieczór. A więc ktoś znajomy.

– Znajomy? – powtórzył z niedowierzaniem lekarz.

– Och, panie doktorze – machnął ręką Mierkułow. – Nawet pan nie przypuszcza, ilu przestępstw dokonują znajomi albo wręcz rodzina ofiary. Większość. Więc sprawdzimy przede wszystkim krąg rodzinny, bliższych i dalszych znajomych.

– Oczywiście – przytaknął doktor, ale widać było, że myśli o czymś innym. – Wie pan, komisarzu, jest jeszcze coś.

– Tak?

– Tak jak powiedziałem, będę wiedział więcej po dokonaniu autopsji. Jednak już teraz mogę stwierdzić, że Eleonora Krüger niedługo przed zabójstwem urodziła dziecko.

– Urodziła dziecko? – Lekarzowi udało się naprawdę zaskoczyć Mierkułowa. – Jest pan pewien?

– Tak. Eleonora była w ciąży, to wiem z całą pewnością. Nie byłem jej medykiem, miała swojego, specjalistę od tych spraw. Z tego, co się orientuję, termin porodu wypadał na dniach.

– I ten medyk miał odbierać poród?

– Tak mi się wydaje. To pierwsze dziecko Krügerów. Bardzo dbali, by wszystko poszło jak najlepiej. Ten doktor opiekował się Eleonorą przez cały okres ciąży.

– To gdzie on jest? – zapytał Mierkułow.

– I gdzie dziecko? – dodał Waligóra.

– Nie ma ich tu. Pański rewirowy sprawdził cały dwór. Jest pusty.

– No właśnie. Czy możliwe, że doktor odebrał poród i zabrał dziecko do szpitala? Ponieważ na przykład były z nim jakieś kłopoty zdrowotne?

– Nie, panie komisarzu – odparł medyk. – Pozwólcie panowie ze mną.

Bałabanow przeszedł przez pokój, po czym otworzył drzwi znajdujące się w rogu. Przekręcił włącznik. Jasne światło zalało pomieszczenie przewyższające wielkością sypialnię. Mierkułow i Waligóra weszli do środka. Pokój przypominał pierwszorzędnie wyposażony gabinet lekarski.

– Widzicie? – zapytał lekarz. – To pomieszczenie zostało przygotowane specjalnie, by w razie jakichkolwiek kłopotów z matką lub dzieckiem doktor miał wszystko pod ręką. Nie, panie komisarzu. Medyk nie musiał opuszczać domu, by udzielić dziecku pomocy.

– Czyli mogło być tak, że medyk odebrał poród, a ponieważ wszystko było w porządku, poszedł do domu. Po nim zjawił się zabójca, dokonał zbrodni i zabrał dziecko ze sobą.

Lekarz wzruszył ramionami.

– Zabójca zabrał dziecko? Po co miałby to robić?

– To jest właśnie pytanie. Jeśli na nie odpowiemy, znajdziemy zabójcę.

7 listopada 1918

Lwów/Warszawa

Z niebytu wyrwał go dotyk dłoni.

Wcześniej nie tylko nie wiedział, gdzie się znajduje, ale nie miał nawet świadomości własnego ciała. Czuł, jakby był zawieszony w bezcielesnej przestrzeni. Nie odczuwał bólu, nie widział, nie docierały do niego bodźce pobudzające słuch.

Jako pierwsze – choć nie umiał określić, ile czasu upłynęło, odkąd zaczął o tym myśleć – dobiegły go dźwięki, zrazu słabe, głuche, nacechowane dziwnym, niewyraźnym pogłosem. Z czasem zaczął je rozróżniać, a potem identyfikować. Usłyszał skrzypienie podłogi, szczęk metalu o metal, potem szmer prowadzonej przyciszonym głosem rozmowy. Nie umiał rozpoznać słów, choć język wydał mu się znajomy. Kto rozmawiał i o czym? Damski głos i drugi, starszy, schrypnięty, niewątpliwie należący do mężczyzny. Potem wrażenie skonkretyzowało się jeszcze bardziej: mężczyzn było dwóch, a towarzyszyła im młoda kobieta. Damski głos znał. Jakże nazywała się owa dama?

Jadwiga Brochwicz.

Urodziwy, życzliwie uśmiechnięty anioł.

Ta myśl przyniosła kolejne wspomnienia: walkę, trupy żołnierzy, Ukraińca z wytrzeszczonymi w bojowym szale oczami i zadaną przez niego bagnetem ranę, a potem wspaniale wyposażoną bibliotekę. Przypomniał sobie, że rozmawiał z panną Brochwicz; ona wypytywała go, kim jest, a on uniknął konkretnej odpowiedzi na pytanie.

Krüger ostrożnie otworzył oczy.

Nie pomylił się. W pokoju znajdowała się Jadwiga oraz dwóch mężczyzn. Pierwszy z nich, siwy, z imponującą brodą, pochylał się nad łóżkiem, na którym spoczywał pacjent. Pachniał wodą kolońską i środkami odkażającymi. Krüger mógłby iść o zakład, że jest medykiem. Drugi, stojący nieco w głębi, również był starszym mężczyzną i sądząc po regularnych, nieco pomnikowych rysach, ojcem Jadwigi.

– No proszę, proszę, rekonwalescent zdecydował się do nas wrócić – powiedział siwobrody pan, uśmiechając się życzliwie.

– Czy już wszystko w porządku? – zapytała Jadwiga.

– Och, panienko, w takich sprawach nie można niczego przesądzać – pokręcił głową doktor. – Mogę tylko powiedzieć, że kryzys na razie minął. Udało się zapobiec zakażeniu. Temperatura spadła i pacjent przestał mieć kłopoty z oddychaniem. Odzyskał nawet przytomność. Ale co będzie dalej, wie tylko Bóg.

– Bądźmy dobrej myśli – odrzekła Jadwiga i przyjrzała się uważniej leżącemu w łóżku człowiekowi. Dostrzegła czarne, błyszczące, wpatrujące się w nią oczy i, nie wiedzieć z jakiego powodu, poczuła lekki dreszcz. – Czy pacjent może pić? – zapytała, odwracając wzrok.

– Jak najbardziej – odparł lekarz. – I jestem przekonany, że bardzo tego potrzebuje. Przejdę teraz z panem profesorem do kuchni, gdzie objaśnię szczegółowo dalsze postępowanie oraz dietę, którą należy zastosować.

– Zostawia nas pan?

– Moja stała obecność nie jest już niezbędna. Ale oczywiście będę was odwiedzał w razie potrzeby.

Obaj mężczyźni wyszli. Jadwiga podeszła do szafki, podniosła szklankę z wodą, po czym przytknęła ją do ust Krügera. Pił chciwie, a potem opadł na poduszkę, całkowicie wyczerpany, jak po czterdziestokilometrowym marszu. Czuł jeszcze dotyk łagodnych, delikatnych dłoni.

Jadwiga odstawiła szklankę.

– Co się stało? – wychrypiał.

– Miał pan zapaść. Było bardzo źle.

– Pamiętam, że rozmawialiśmy…

Nawet w jego własnych uszach wypowiedziane słowa brzmiały niczym ptasi skrzek.

Zestawianie wyrazów w prawidłowej kolejności sprawiało mu trudność. Przed chwilą pił; mimo to gardło miał suche, jakby wyłożone drewnem. Gdzieś niżej, pod klatką piersiową, zaczął odczuwać ból. Niezbyt jeszcze dolegliwy, ale miał dziwne przekonanie, że to dopiero początek.

Gospodyni zdawała się jednak nie zwracać uwagi na jakość artykułowanych słów, a jedynie na ich treść.

– Tak – potwierdziła. – Rozmawialiśmy, a pan był całkiem przytomny. Potem jednak nagle się panu pogorszyło. Całe szczęście doktor Derkacz jest przyjacielem papy, mieszka niedaleko i akurat nie był zajęty operowaniem rannych. Mógł przyjść natychmiast i udzielić pomocy. To święty człowiek, ten doktor. Siedział tu z panem niemal przez cały czas, gdy tylko mógł się wyrwać ze szpitala. Przez ostatnie trzy dni to nie wiem, czy sześć godzin spał.

– A pani? – zapytał.

– Ja? – Jadwiga uciekła spojrzeniem w bok. Krüger zauważył, że się zaczerwieniła. – Ja się panem opiekuję, gdy doktor nie może.

– Dlaczego nie jestem w szpitalu?

– Kiedy został pan ranny, nie mieliśmy jeszcze zorganizowanego żadnego szpitala, a tylko prowizoryczny punkt opatrunkowy. Tam były okropne warunki. Lepiej było przynieść pana tutaj, zwłaszcza że to niedaleko.

Krüger miał nieodparte wrażenie, że dziewczyna kłamie. Powód był inny. Powinien przebywać z resztą rannych. Zniknąłby w tłumie.

Z drugiej strony mieszkanie stanowiło nie najgorszą kryjówkę.

Otworzył oczy. Jadwiga siedziała obok niego.

Pomyślał, że jest naprawdę ładna.

– Nazywam się Wilhelm Krüger – powiedział.

* * *

Ubrany jak do dalekiej podróży Iwan Kolcow wszedł do salonu. Anna siedziała przy stole, przyglądając się swoim dłoniom. Herbata już dawno wystygła. Stół był idealnie czysty – służąca posprzątała po śniadaniu. Pomimo obecności Anny salon wydawał się martwy.

Kolcow postanowił nie zwracać na to uwagi.

– Wyjeżdżam – oświadczył.

Anna nie poruszyła się, w ogóle nie sprawiała wrażenia osoby, która usłyszała wypowiedziane przed momentem słowo. Siedziała zwrócona do niego profilem. Światło jesiennego poranka obramowywało rysy jej twarzy. Dłonie spoczywały bez ruchu na blacie stołu.

– Anno, powiedziałem, że wyjeżdżam.

Cisza.

Kolcow mógł po prostu odwrócić się na pięcie, ale to rozwiązanie wydało mu się z jakiegoś powodu nieadekwatne do sytuacji. Nie chciał opuszczać domu bez słowa wyjaśnienia. Instytucję małżeństwa traktował poważnie. Uważał, że jest jedną z opok świata, nawet gdy – jak w jego wypadku – obarczone zostało pewnymi niedoskonałościami.

Podszedł więc do stołu, wyciągnął rękę i uniósł twarz Anny ku górze. Ciało żony było ciepłe i miękkie.

A on – jak zawsze – nie odczuł nic.

14 czerwca 1914

Warszawa

– Sto lat młodej parze! – ryknęli podchmieleni goście.

– Vivat!

– Niech żyją!

– I niech wam Bóg w dzieciach pobłogosławi!

Iwan Kolcow stał na progu restauracji, patrzył na niemal kompletnie pijanych gości weselnych, w objęciach trzymał swą właśnie poślubioną, zarumienioną z emocji żonę i uśmiechał się promiennie. Był szczęśliwy.

Był szczęśliwy po raz pierwszy od tego przeklętego wypadku.

Niemal rok temu, w lipcu trzynastego roku, zdarzyły się dwie rzeczy, które w efekcie doprowadziły do trzeciego wydarzenia, w pełnym tego słowa znaczeniu tragicznego. Po pierwsze, bateria, którą dowodził Kolcow, otrzymała tamtego dnia z dawna oczekiwane działa, fantastyczne, już niemal legendarne trzycalówki, lekkie, celne i szybkostrzelne. Kolcow widział je w działaniu na poligonie i wywarły na nim wielkie wrażenie. Obiecywał sobie, że po ich otrzymaniu jego bateria szybko stanie się najlepszą jednostką w armii. Takie rzeczy miały dla Kolcowa znaczenie. Chciał być dobrym dowódcą i piąć się coraz wyżej; to już były czasy, gdy o karierze wojskowej niekoniecznie decydowało szlacheckie urodzenie.

Armia była całym jego życiem.

Drugim wydarzeniem, tylko pozornie błahym, był powrót z aresztu kanoniera Jewgienija Pietuchowa. Czarny jak noc, o przezroczystych, jakby wodnistych oczach, za gamoniowatą miną skrywał nieposkromiony charakter, skłonność do rozrabiactwa, a ostatnio, nasłuchawszy się widać bolszewickiej propagandy, gorącą chęć głoszenia pacyfistycznych haseł i posuwania się do twierdzeń, że armia jest zbędna. Poszedł za to do paki, a gdy skończył się wyrok, dowództwo niestety uznało, że musi wrócić pod skrzydła Kolcowa, który w ocenie przełożonych był właściwym człowiekiem, mogącym nauczyć go dyscypliny i porządku.

Co dokładnie się wydarzyło, tego Kolcow nie zapamiętał, a świadków, z oczywistych przyczyn, nie można było wypytać. Pietuchow już od pierwszych chwil pobytu w baterii przystąpił do energicznego udowadniania, że areszt nie nauczył go niczego. Podburzał kanonierów, mącił im w głowach, a ci myśleli o wszystkim, tylko nie o strzelaniu.

Któryś musiał się pewnie zagapić, zasłuchany w potok słów Pietuchowa. Może trzymany przez niego pocisk upadł zapalnikiem w dół. A może stało się jeszcze coś innego.

Eksplozja jaszcza amunicyjnego zaskoczyła Kolcowa w wykopanej w piasku działobitni, trzydzieści metrów dalej. Podmuch rzucił go plecami o wyłożoną drewnianymi żerdziami ścianę okopu i w mgnieniu oka pozbawił przytomności. Przywalony hałdą piachu, potrzaskanego drewna i szczątkami kanonierów, nieświadom rozgrywającej się nad jego głową tragedii, nieprzytomny, ogłuszony i krwawiący, cudem dotrwał do nadejścia pomocy.

Bateria została na zawsze pozbawiona dowódcy.

Iwan do zdrowia dochodził długo, blisko dwa miesiące. Paskudna rana na plecach goiła się z oporami, złamana noga zrosła się krzywo, brzuch, przebity drewnianym odłamkiem, zbyt często krwawił, ale nie one były największym problemem. Nie chodziło o fizyczność Kolcowa – ta zregenerowała się z czasem. Wybuch dokonał spustoszeń w zupełnie innej sferze jego życia, z czego Kolcow w pierwszej chwili nie zdawał sobie sprawy.

Jedna z konsekwencji objawiła się szybko: musiał odejść z wojska. Plecy dawały o sobie znać niespodziewanymi napadami bólu tak ostrego, że Kolcow zwijał się niczym w konwulsjach przez kwadrans, a bywało, że dłużej. Później ataki stały się rzadsze i nawet nie tak silne, niemniej zdarzały się. Na domiar złego lekarz powiedział mu, że noga pozostanie sztywna do końca życia.

Armia wzruszyła ramionami, zapłaciła Iwanowi niewysoką odprawę i odesłała do cywila.

W ten sposób Kolcow stracił najważniejszy punkt odniesienia. Jak na ironię, był bardzo bogaty: jego ojciec zadbał o to, by syn nie musiał pracować do końca życia i miał możliwość spędzenia go w luksusie, o jakim przeciętny człowiek mógł tylko śnić.

Chodziło raczej o nastałą nieoczekiwanie pustkę. Brak wyraźnego powodu, by żyć.

W tej sytuacji poznanie młodziutkiej Anny Bartelskiej jawiło się jako prawdziwy dar boży. Kolcow już od pierwszego momentu był zauroczony jej urodą, sposobem bycia i żywą inteligencją. Rodzina dziewczyny początkowo patrzyła na młodego rosyjskiego chromego eksartylerzystę nieprzychylnym okiem, ale Kolcow niezbyt się tym przejął. Szybko doprowadził znajomość polskiego do perfekcji, po czym przystąpił do zmasowanego, starannie zaplanowanego ataku. Czarował manierami, organizował wystawne kolacje, zapraszał Annę wraz z rodzicami na krajoznawcze wycieczki i konne przejażdżki, by w końcu dać niedwuznacznie do zrozumienia, że wszystko, co posiada, należeć będzie również do jego przyszłej żony. Bartelscy byli ludźmi zamożnymi, ale ojciec Anny, Jan, dowiedziawszy się o prawdziwej wysokości majątku Kolcowa, pobladł. Jego zamożność nie mogła się nawet równać z fortuną tego przystojnego, biegle mówiącego po polsku Rosjanina.

Więc teraz Kolcow stał na progu restauracji, trzymał żonę w objęciach i był naprawdę szczęśliwy. Jego poprzednie, wojskowe wcielenie stało się odległym wspomnieniem. Bóle miewał rzadko, na tyle rzadko, by o nich nie pamiętać. Chroma noga dokuczała mu tylko podczas zmiany pogody. Dziewczyna była piękna i również wyglądała na szczęśliwą.

Czegóż więcej chcieć od życia?

Odpowiedź na to pytanie przyszła bardzo szybko, jeszcze tego samego wieczoru, w małżeńskiej sypialni. Rzecz jasna, Iwan wiele sobie obiecywał po tej chwili, wiedząc, jak wspaniałą kobieta jest jego żona. Dostrzegał, że Anna nocy poślubnej wypatruje z niepokojem, co doskonale rozumiał, ale również z radością i trudną do zaspokojenia ciekawością, co napawało go dumą. Wkraczała w dorosłe życie i bardzo tego pragnęła. Kolcow miał szczerą nadzieję czule i odpowiedzialnie sprostać jej oczekiwaniom.

Gdy zdjął z niej ubranie i w migotliwym świetle kilku osadzonych w lichtarzu świec dostrzegł jej smukłe ciało, zrozumiał, że się pomylił. Jego żona nie była wspaniałą kobietą – była czystym cudem natury, proporcjonalnie zbudowanym, o gładkiej skórze i wspaniałych, nader kobiecych krągłościach. Był przekonany, że pożre ją żywcem.

Przekonanie to trwało krótko, niespełna kilka sekund. Miewał już wcześniej kontakty z kobietami i był z nich zadowolony, doskonale więc wiedział, jak powinien postępować. Lepiej niż dobrze pamiętał, jak reaguje na widok nagiego kobiecego ciała.

Teraz jednak nie wydarzyło się nic. Po prostu.

Stał nago przed małżeńską łożnicą i przyglądał się zarumienionej z emocji Annie, podziwiał jej dwudziestoletnią sylwetkę i czuł wyłącznie pustkę. Żadnego podniecenia, przyspieszonego bicia serca, żadnego przyspieszonego krążenia krwi w żyłach. Po prostu nic; zimno i pustka. Spojrzał w dół, ku swemu podbrzuszu, ale to był próżny trud.

Nie miał żadnej, dosłownie żadnej szansy wprowadzenia żony w świat podniecającej dorosłości.

Anna nie posiadała w tych sprawach nawet ułamka doświadczenia męża, ale szybko zorientowała się, że coś idzie nie tak. Wiedziona potężnym motorem, jakim był kobiecy instynkt, przejęła inicjatywę. Włożyła w nią całe swe niewinne, szczere serce. Kolcow, przygnieciony klęską, bezwolnie na to pozwalał, choć już od pierwszej sekundy miał pewność, że wysiłki Anny nie zdadzą się na nic, choćby nie wiem ile czasu poświęciła pocałunkom, pieszczotom, masażom, łagodnym, czułym słowom.

W ową upalną, wręcz parną noc był pewien, że nie ma na świecie mocy sprawczej, która mogłaby mu pomóc. Jednak Kolcow, zwykle bezbłędnie oceniający sytuację, nigdy nieulegający słabości popadania w megalomanię, surowo i realnie oceniający własne możliwości, pomylił się.

Pomoc przyszła z nieoczekiwanej strony dwa dni później, po dwóch dobach wstydu, frustracji i po coraz bardziej desperackich próbach niesienia pomocy przez Annę. Kolcow po raz pierwszy od dnia ślubu został w ich luksusowym mieszkaniu sam, ponieważ jego żona wyjechała do rodziców i miała wrócić dopiero następnego dnia. Choć Iwan doskonale zdawał sobie sprawę, w jakim celu zechciała odbyć tę podróż, był zbyt słaby i przybity klęską, by się temu przeciwstawić.

Był wieczór, a on siedział w wannie. Od gorącej, niemal wrzącej wody skóra Iwana poczerwieniała, mężczyzna nie zwracał na to jednak najmniejszej uwagi. Jego życie znowu utraciło sens, jak wtedy, po wypadku i odejściu z armii, czy wcześniej, po śmierci ojca, złośliwego, na wpół oszalałego starca, będącego wszakże dla Iwana, paradoksalnie, swego rodzaju wzorcem postępowania. Kolcow liczył, szczerze liczył na to, że z Anną ułoży sobie życie. Owszem, dziewczyna była kompletnie niedoświadczona we wszystkich niemal istotnych dziedzinach życia, ale Iwan nie przejmował się tym. Wiedział, że zdoła ją ulepić tak, jak będzie chciał, czyniąc ją wierną i posłuszną towarzyszką życia. Jak jednak mógł to zrobić, gdy zawiódł ją w najważniejszej kwestii – jako mężczyzna? Co gorsza, zawiódł nie tylko ją. Zawiódł przede wszystkim siebie. Jego dotychczasowe życie, nie licząc tego diabelskiego wypadku, było pasmem celów, które Iwan po prostu osiągał. Gdy czegoś pragnął, zdobywał to. Ojciec, ów zgarbiony i cyniczny staruch, nauczył go, by nigdy nie sięgać za wysoko, lecz wyznaczać sobie cele ambitne, ale możliwe do osiągnięcia. Kolcow przyjął tę zasadę i nigdy się na niej nie zawiódł. Był uparty, inteligentny, potrafił zdradzić nawet najwierniejszych przyjaciół, gdy uznał to za stosowne; miał wreszcie pełną swobodę, jaką daje bogactwo.

Teraz jednak sprawy całkowicie wymknęły się spod kontroli. I choć dotyczyły w najbardziej bezpośredni sposób jego samego, nie miał na nie wpływu. Nie mógł zmusić swego ciała, by reagowało inaczej. Coś zablokowało jego psychikę, jakiś czynnik, którego nie umiał nie tylko znaleźć, ale nawet zidentyfikować. W takiej sytuacji znalazł się pierwszy raz w życiu i nie potrafił znaleźć na nią lekarstwa. Podejrzewał, że w jakiś sposób zawinił wypadek sprzed roku, ale podejrzenia nie przyniosły niczego, co mogłoby pomóc w rozwiązaniu rozpaczliwej sytuacji.

W końcu gorąca woda zrobiła się letnia, potem zimna, a on nie wymyślił niczego. Wyszedł z wanny. Stanął nagi przed lustrem i zaczął się wycierać. Spojrzał w dół, na tę część ciała, która tak bardzo go zawiodła. Nic, żadnej odpowiedzi. Dotknął jej dłonią. Poczuł lekkie mrowienie i z nadzieją oczekiwał, że krew zacznie szybciej krążyć. Dwa posuwiste ruchy. Nadal nic. Kolejne trzy.

Poczuł ciepło. Może jednak…

Usłyszał za plecami skrzyp otwieranych drzwi. Odwrócił się.

W progu stała Marysia, młoda dziewczyna, którą Kolcow zatrudnił kilka dni przed ślubem jako służącą, i patrzyła na nagiego Kolcowa trzymającego członek w dłoni. Sama niosła w ręku szczotkę. Iwan nigdy jeszcze nie widział, by ktoś tak szeroko otworzył oczy.

Dziewczyna zakryła usta dłonią, zachichotała nerwowo, a potem zatrzasnęła drzwi. Kolcow pomyślał, że jeżeli czegoś natychmiast nie zrobi, nie zareaguje, nie podejmie środków zaradczych, jego życie zamieni się w koszmar staczania się po kolejnych kręgach w otchłań piekła…

Runął do przodu i potem już wszystko potoczyło się bez udziału jego świadomości.

Pchnął drzwi, aż huknęły o ścianę, po czym pędem puścił się za znikającą w korytarzu dziewczyną. Dopadł ją w kuchni i ciosem pięści rzucił na ziemię. Zasłoniła twarz rękoma. Iwan ryknął jak zraniony zwierz i uderzył ponownie. Cios ominął zasłonę drobnych, dziewczęcych jeszcze dłoni. Krew trysnęła z rozbitych warg i nosa.

– Nie! – krzyknęła. – Niech mnie pan nie bije!

Uderzył jeszcze raz, po czym nie zwracając uwagi na rozpaczliwe próby dziewczyny zrzucenia go z siebie, zaplótł dłonie na jej gardle. Zacisnął palce, czując, jak miękkie ciało poddaje się naciskowi. Po chwili poluzował uchwyt; nie było to jednak spowodowane wołaniem Marysi. Poczuł, że w jego podbrzuszu dzieje się prawdziwa rewolucja. Spojrzał dół. Miał pełną erekcję, właściwie nie przypominał sobie, by doświadczył kiedyś tak wielkiego, niemal bolesnego wzwodu.

W jego pracującym na najwyższych obrotach mózgu neurony utworzyły właściwe połączenie.

Dziewczyna wierzgnęła pod nim, ale on już wiedział, co zrobić.

Zdarł z niej ubranie z szybkością, która zadziwiła nawet jego samego. Ciało Marysi było białe i nieco przy kości, ale czyste, świeże i pachnące. Kolanami rozepchnął jej nogi i wszedł w nią z siłą huraganu, ponownie zaciskając palce na gardle dziewczyny. Kołysał się rytmicznie do przodu i do tyłu, jednocześnie wzmacniając chwyt. Dziewczyna walczyła, ale trwało to krótko i nie miało żadnego znaczenia. Jej oczy szybko uciekły w głąb czaszki. Po chwili zwiotczała i przestała się ruszać.

Eksplodując, poczuł w mózgu bezgłośny wybuch rozkoszy. Było to uczucie tak wszechogarniające, że niemal zapłakał. Jego spocone ciało drżało jak w ataku febry. Ile tak leżał?

Nikt tego nie wie.

W końcu stoczył się z niej i legł obok, na plecach, dysząc ciężko.

Pomału, bardzo pomału wracał do przytomności.

Gdy podniósł głowę, doszedł do wniosku, że jasność umysłu jednak nie wróciła na dobre. Tuż obok stołu stał mężczyzna mniej więcej w jego wieku, ubrany w długi szaroczarny płaszcz i czarny elegancki melonik. Uśmiechał się wyrozumiale. Wyglądał na bardzo zadowolonego. Jak się tu dostał? Czy Iwan tak głęboko utonął w zapamiętaniu, że nie usłyszał, jak ktoś wchodził do mieszkania?

– Kim jesteś? – wychrypiał, czując, że strumyk potu spływa mu z czoła na nos.

– Możesz mnie nazwać swoim Doradcą albo Pomocnikiem, jak wolisz – odparł przyjaźnie tamten.

– Pomocnikiem?

– Tak. W końcu dałeś mi okazję, bym się pojawił. Długo na to czekałem.

– Nie umawiałem się z nikim.

– Nie było potrzeby, byś się umawiał. Jestem na twoje usługi. Musiałeś tylko dokonać właściwego wyboru. Dziś właśnie go dokonałeś, więc przybyłem.

Kolcow usiadł. Spojrzał na leżące obok ciało z rozrzuconymi na boki nogami. Marysia miała otwarte oczy, w których było widać wszystko: ból, panikę i niezgodę na śmierć. Po białych, kształtnych udach spływały na podłogę jasne strumyczki spermy zmieszanej z krwią.

– Mój Boże – rzekł.

– Iwanie, Bóg nie ma tu nic do rzeczy. – Przybysz spoważniał i postąpił o krok. Również zaczął się przyglądać dziewczynie. – Ładna. Młoda. Dziewica, jak widzę. Piękne piersi, których nie będzie pieścił żaden mężczyzna ani ssało niemowlę. Całe życie było przed nią.

– Właśnie – jęknął Kolcow.

– Nie ma żadnego „właśnie”, Iwanie. Dokonałeś wyboru. Dla ciebie: najlepszego z możliwych. Czy mam ci tłumaczyć, że osiąganie celów najczęściej odbywa się kosztem innych? Chyba nie. To uwłaczałoby twojej inteligencji.

– Odbywa się. Ale nie za cenę morderstwa.

– Ciekawe spojrzenie. Cała historia ludzkości to historia gwałtów, wojen, rzezi i rabunku.

– Nie.

– Iwanie, posłuchaj mnie uważnie, bo to bardzo istotne. – Nieznajomy, każący nazywać się Pomocnikiem, podszedł jeszcze bliżej. Gdyby oddychał, Kolcow zapewne czułby na twarzy jego oddech. – Należysz do elity społecznej, jesteś inteligentny, bogaty i mądry. To ty swoimi decyzjami tworzysz rzeczywistość, nie ta dziewczyna, choćby nie wiem jak niewinna, młoda i z jak pięknymi piersiami. Ona nie była nikim istotnym. A jak może wykuwać rzeczywistość mężczyzna, który ma wątpliwości, czy w ogóle jest mężczyzną? Który każdego wieczora w sypialni stara się nie okazywać swojej ślicznej żonie, jak nędzną kreaturą się czuje, jaką pogardę do siebie żywi? Prawda? Dziś na powrót stałeś się mężczyzną i odzyskałeś wiarę w siebie. Traktuj to jako dar. Znów możesz służyć społeczeństwu swą energią i mądrością. Z Anną ułożysz sobie życie bez fizycznego zaspokojenia, a jej szacunek i miłość zdobędziesz w inny sposób. Stać cię na to. Mam rację?

Kolcow wstał. Czuł obrzydzenie i euforię. Rozpacz i radość. Panikę i wszechmocny spokój. Nigdy nawet nie przyszło mu do głowy, że takie połączenia są w ogóle możliwe.

– Ostrożnie – powiedział Pomocnik. – Nie pobrudź mebli krwią. Masz ją na brzuchu. Twoja żona wróci jutro?

– Tak. Pojechała do ojca.

– W normalnych okolicznościach zganiłbym cię, że na to pozwoliłeś, bo o twoich kłopotach nie powinien wiedzieć nikt oprócz was dwojga, ale dziś to bardzo korzystne, że jej nie ma. Idź teraz do łazienki, umyj się i ubierz w ciemny strój. Zbliża się noc, to bardzo dobrze. Pospiesz się. Czasu jest dość, ale masz bardzo dużo pracy. Musisz sprawić, by twoja służąca zniknęła bez śladu. Żonie powiesz, że oddaliłeś ją, bo była nieuważna. Wypaliła dziurę w dywanie. Nie stój tak. Porozmawiamy, gdy będziemy wywozić ciało.

Idąc do łazienki, Iwan Piotrowicz Kolcow pomyślał, że Pomocnik ma rację: dzisiejszy wieczór był szczęśliwy. Nie tylko odzyskał męskość, ale również, co może nawet ważniejsze, szacunek do samego siebie.

Życie wskoczyło na powrót we właściwe koleiny.

I zaczęło pędzić, znacznie szybciej niż dotychczas.

7 listopada 1918

Warszawa/Lwów

Wzniesione ku górze oczy Anny Kolcowej nie widziały niczego.

– Anno. Wyjeżdżam – powiedział Iwan łagodnie. Naprawdę ją kochał. Szanował. Pragnął, by to wiedziała. – Nie wiem, kiedy wrócę. Czeka mnie długa droga. Nie chcę być melodramatyczny, ale być może będę narażony na niebezpieczeństwa. Chce wiedzieć, że twoje myśli będą przy mnie. To mi pomoże, naprawdę. Czy możesz mi to obiecać?

Anna poruszyła się.

– Będę się za ciebie modlić – powiedziała bezbarwnym głosem.

– Kocham cię, Anno – odparł Iwan. Chciał wierzyć, że jej słowa płynęły z serca. – Jadę do Lwowa. Gdybyś chciała do mnie napisać, a nie muszę ci chyba udowadniać, że będę za to głęboko wdzięczny, po prostu to zrób. Planuję zatrzymać się w hotelu George. Będę wyglądał listu od ciebie.

– Dobrze.

– Masz do pomocy Różę. Pamiętaj jednak, że nie wyrażam zgody na wizyty twoich rodziców. Chcę, byś była w domu sama, gdy wrócę.

– Dobrze.

– Ja również do ciebie napiszę.

– Dobrze.

– Do widzenia, Anno.

– Żegnaj, Iwanie.

Schodząc po schodach z walizką w ręku, przypomniał sobie jej ostatnie słowa. Zastanowiły go, ale koniec końców nie uznał ich za istotne.

* * *

– Doskonale pan strzela – powiedziała Jadwiga. – Pięciu Rusinów, z tego dwóch z tak wielkiej odległości… Nigdy nie widziałam, by ktoś strzelał celnie z pistoletu na czterdzieści metrów.

Krüger przemknął wzrokiem po rozpychających sukienkę piersiach dziewczyny, po czym skoncentrował się. Musiał nadejść moment zwierzeń.

– Sporo ćwiczyłem – mruknął. Był jak najdalszy od udzielania rzetelnych wyjaśnień, wiedział jednak, że powinien opowiedzieć możliwie jak najbardziej prawdopodobną wersję wydarzeń. Dziewczyna wyglądała na upartą i dociekliwą. Chciał mieć w niej sojusznika, nie wroga. – Czasy są niespokojne. Moja profesja wymaga częstych podróży. Uznałem, że posiadanie broni i umiejętność posługiwania się nią mogą być przydatne. Jak widać, nie myliłem się.

– Profesja? – zapytała Jadwiga. – Jest pan bardzo młodym człowiekiem. Myślałam, że jeszcze się pan uczy.

Jedno kłamstwo pociągało za sobą kolejne. Krüger skrzywił się w duchu. Nakazał sobie większą ostrożność.

– Nie – powiedział z wahaniem. A potem wpadł na odpowiedni pomysł. Spojrzał na nią znacząco i znacząco mrugnął. – Pracuję i… wie pani. Nie mogę o tym mówić.

Intryga była szyta grubymi nićmi, ale wystarczyła. Jadwiga kiwnęła głową z zapałem.

– Rozumiem – powiedziała. – Nie może pan. Domyślam się dlaczego i nie nalegam.

– Proszę też, by pani o mnie nie opowiadała. Nikomu.

– Naturalnie.

Krüger uśmiechnął się w duchu. Zdawał sobie sprawę, że dawanie do zrozumienia, iż jest członkiem konspiracji, pozostaje w sprzeczności z jego wcześniejszymi wynurzeniami i zadawanymi pytaniami, świadczącymi raczej o dezorientacji, jeśli nawet nie o kompletnej ignorancji dotyczącej rozgrywających się w mieście wydarzeń czy oceny aktualnego rozkładu sił. Jednak sugestia owa, najwyraźniej przez Jadwigę przyjęta, w logiczny sposób tłumaczyła obecność broni i umiejętności strzeleckie Krügera, a także, co ważniejsze, dawała pewien parasol ochronny na przyszłość. Przyniosła nadzieję, że Jadwiga, na pierwszy rzut oka wychowanka głęboko patriotycznego polskiego domu, dotrzyma tajemnicy i powstrzyma się od rozpowiadania, że gości u siebie bohatera wojennego Wilhelma Krügera, znakomitego strzelca, który niemal w pojedynkę wygrał potyczkę z Ukraińcami. Ostatnie, czego mu było trzeba, to powszechne zainteresowanie ze strony pobratymców gospodyni.

– Więc mogę na panią liczyć w tej kwestii – stwierdził, patrząc jej prosto w oczy. Właśnie wtedy po raz pierwszy poczuł to do innej kobiety niż Ewelina.

Błysk sympatii.

Jako człowiek w tej materii zupełnie niedoświadczony nie zdawał sobie sprawy, że jego gospodyni już od pewnego czasu walczy z podobnym, tyle że znacznie intensywniejszym uczuciem. Wiedział jednak, co sam chce osiągnąć. Czuł się lepiej. Zaczął myśleć o innych sprawach.

O urodzie rozmówczyni. I o jej piersiach. A zwłaszcza o tym, jak mogą wyglądać uwolnione od okrywającej je garderoby.

Początkowo przestraszył się nawet samego pomysłu.

Później jednak zaczął zastanawiać się nad jego realizacją.

III

Starzec poruszył się, a potem wstał. Jego szczupła sylwetka, oświetlona płomieniem ogniska, miała w sobie sprężystość, świadczyła o sile i zręczności. Nie dziwiłem się temu. Odkąd go spotkałem, przestałem się dziwić czemukolwiek.

Podszedł do leżącej obok pryzmy drewna, wybrał kilka dużych gałęzi i podsycił ogień, czyniąc go na tyle dużym, by dawał ciepło i rozświetlał nam twarze, i na tyle małym zarazem, by nie przyciągał niepożądanych spojrzeń. Potrzebowaliśmy spokoju, bym dalej mógł ciągnąć opowieść.

Starzec usiadł na swoim miejscu.

– Iwan właśnie wtedy przekroczył próg – stwierdził.

– Zrozumiał, że może żyć inaczej – przytaknąłem.

– Czy już wtedy zdawał sobie sprawę z kosztów?

– Jego poglądy na świat są skomplikowane – stwierdziłem. Przeszedł mnie dreszcz. Chyba jednak noc nie była tak ciepła, jak myślałem. Wyciągnąłem ręce w kierunku płomieni. – Moc, którą w sobie czuł, była niepełna bez umiejętności zaspokajania kobiety.

Starzec spojrzał na mnie z zainteresowaniem.

– Ciekawe – rzekł. – Ta młoda kobieta zmarła tuż po, jak to nazywasz, zaspokojeniu.

– Bo też nie chodziło o nią, ale o niego. Iwan pragnął symbolu. Odzyskał umiejętność wlania nasienia do wnętrza kobiety, a więc uznał, że jest w stanie w wybranym przez siebie momencie przedłużyć ród. To mu wystarczyło. Tak jak powiedziałem, jego poglądy na świat są skomplikowane, o czym jeszcze opowiem. Precyzyjnie mówiąc, będę się starał opowiedzieć. Nie jestem pewien, czy sam wszystko rozumiem.

– Ciekawy punkt widzenia – powiedział Starzec, nie precyzując, czy ma na myśli Kolcowa, czy mnie, po czym zmienił temat. – Krüger zaś zaczął zadawać sobie pytania.

– Sądzę, że różne pytania, na które nie potrafił znaleźć odpowiedzi, przychodziły mu do głowy już wcześniej. Jego inteligencja jest bardzo wybitna, choć chadza czasem dziwnymi ścieżkami i nigdy nie wiadomo, co podpowie swemu, że tak powiem, właścicielowi. Ale tak, wtedy gdy leżał ranny, pewne rzeczy zaczęły mu się ukazywać w innym świetle niż dotychczas.

– Wiesz dlaczego?

– Zobaczył kawałek świata, z którym nie miał wcześniej do czynienia. Żył w zamożności, nie miał najmniejszych trosk materialnych, zajęcie, które przynosiło mu chleb, w gruncie rzeczy kochał. Ale gdy zobaczył innych ludzi i inne życie dosłownie kilka ulic dalej, doszedł do wniosku, że w rzeczywistości nic nie wiedział o otaczającym go świecie. To go zastanowiło, co jest naturalne w jego wieku. I zapragnął poznać ten świat.

– Jedno wydarzenie pociąga za sobą następne.

– Każde nasze działanie ma konsekwencje – przytaknąłem. Mój rozmówca przecież powinien wiedzieć o tym lepiej ode mnie. – Więc skoro zobaczył, zaczął pytać. Przede wszystkim o to, dlaczego w gruncie rzeczy wie tak mało. Co, oczywiście, prowadziło do następnych pytań.

– Ciekawość. Chęć poznania.

– Tak. Najpotężniejszy mechanizm pchający ludzkość do przodu.

– Z pewnością znasz jeszcze kilka innych, równie potężnych.

– Oczywiście.

– Zamieniam się w słuch.

8 listopada 1918

Warszawa/Lwów

Krüger czuł się źle.

Doktor i Jadwiga twierdzili, że rana goi się zadziwiająco szybko, że apetyt rannego świadczy o powrocie do zdrowia, że odpoczynek i dobre warunki sprzyjają rekonwalescencji, jednak Krüger wiedział swoje. Nie mógł wstawać, nie mówiąc o samodzielnym wykonaniu kilku kroków. Rana przysparzała bólu, którego, mimo szczerych chęci, nie był w stanie zignorować. Przykuty do łóżka, zdany na opiekę gospodyni i jej ojca, czuł się ciężarem, niesamodzielnym i niepotrzebnym balastem. Jego samopoczucia nie poprawiał podsłuchany fragment rozmowy toczonej przyciszonymi głosami w kuchni: Jadwiga martwiła się, że ich zapasy żywności kurczą się gwałtownie, a profesor pocieszał ją, twierdząc, że dzięki życzliwym znajomym i studentom jest w stanie zorganizować coś do jedzenia. Dochodzące zza okien odgłosy zażartych walk niepokoiły go; wiedział, że gdzieś za nimi czeka na niego Ewelina, a on nie mógł robić tego, co czynił, odkąd pamiętał: osłaniać ją przed przeciwnościami losu. Momenty, gdy przypominał sobie, że zostawił siostrę na łaskę i niełaskę Cygana, były prawdziwym koszmarem: leżał, pozbawiony mocy sprawczej, obolały, bezbronny i drżący z wściekłości.

Czuł się głupcem. Owszem, Mentor zawiódł, ale czy to powód, by niszczyć wszystko, co do tej pory osiągnął? Kara należy się Szumskiemu, a nie całej grupie. A na pewno nie Ewelinie.

Potem przypomniał sobie, że siostra przecież poparła Mentora, i poczuł przypływ rozgoryczenia.

Czuł, że powinien jak najszybciej wracać do domu, a jednocześnie coś go od tego odpychało.

Podparł się rękoma, poczuł sztych bólu idący gdzieś od gojącej się rany aż do serca i opadł na prześcieradło, bezsilny. Czuł, że pot rosi mu czoło.

Jestem słaby jak szczenię, pomyślał.

Dopiero wtedy zobaczył, że Jadwiga stoi nad łóżkiem.

– Nie wolno – powiedziała i pogroziła mu palcem. – Panie Wilhelmie, bardzo proszę. Doktor mówi, że wraca pan szybko do zdrowia, ale nie wolno panu wstawać. Nawet ruszać się nie pozwolił.

– Jak długo? – mruknął.

– Jak długo ma pan leżeć? Och, tyle ile trzeba. Miesiąc. Może dwa.

Krüger zamknął oczy. Nie wyobrażał sobie miesiąca spędzonego w tym łóżku, o dwóch nie wspominając. Owszem, jego gospodyni była bardzo miła, troszczyła się o niego gorliwie, zdawała się chętna nieba mu przychylić. To zainteresowanie pochlebiało mu, zwłaszcza że czuł się w jej towarzystwie doskonale. Był jednak wolnym ptakiem, nie znosił zamkniętych przestrzeni i ograniczonej swobody.

– Nie mam tyle czasu – mruknął.

– Jeżeli wstanie pan przedwcześnie, rana się otworzy – odparła. – Całe dotychczasowe leczenie pójdzie na nic.

– Wie pani… – rzekł po namyśle. Ból zelżał. Trudno zaprzeczyć; najlepiej czuł się, gdy leżał bez ruchu. – Nie mam na myśli tylko swoich obowiązków zawodowych. One mogą poczekać, zwłaszcza w takiej chwili. Jednak inne sprawy czekać już nie mogą.

Tym razem strzelił świadomie. Z zadowoleniem stwierdził, że strzał siedział w celu. Jadwiga zarumieniła się lekko z emocji.

– Doskonale pana rozumiem – powiedziała. – Jeśli mogę jakoś pomóc…

– Nie sądzę.

– Może ja…

– Tak?

– Może ja mogłabym spróbować wypełnić pańskie zadanie.

Krüger szerzej otworzył oczy. Dopiero teraz do niego dotarło, że wobec tej pełnej zapału bojowniczki o wolność musi nader ostrożnie używać płaszczyka konspiratora. Każde wypowiedziane przez niego słowo mogło mieć zgoła nieoczekiwane konsekwencje.

Potem doszedł do wniosku, że płaszczyk konspiratora może wykorzystać do innych celów.

– Nie – odparł i zniżył głos, jakby nie chcąc, by jego dalsze słowa usłyszał ktoś niepowołany. – Widzi pani, są sprawy, które można załatwić wyłącznie osobiście. Ta właśnie do takich należy.

– Rozumiem. A może pan napisze list, a ja dostarczę go, gdzie trzeba. Wyjaśni w nim pan swoje położenie.

– Niestety, to również niemożliwe. Moje zadanie dalece wykracza poza Lwów.

– Jestem w stanie wyekspediować taki list, gdzie pan tylko chce.

– Panno Jadwigo – rzekł, starając się nadać swemu głosowi jak najbardziej uroczyste brzmienie. – Proszę posłuchać. Doceniam pani zapał i chęć pomocy. Naprawdę, uważam, że to godne podziwu. W ogóle to, co robicie, pani i pani towarzysze – machnął ręką w stronę okna, by pokazać, jak szeroki zasięg ma działanie Jadwigi i jej towarzyszy – jest wspaniałe. Ale sama pani przyzna, że są sprawy, które muszą być traktowane inaczej. Są, proszę wybaczyć, ważniejsze niż jedno, najwspanialsze nawet miasto.

Skończył, a potem przestraszył się. Doszedł do wniosku, że ona jest zbyt inteligentna, by nie domyślić się, że kłamie.

Obawy jednak nie potwierdziły się.

– Ależ panie Wilhelmie. – Policzki Jadwigi z różu zamieniały się w czerwień. Oczy błyszczały niby dwa ogniska. – To wspaniałe, co pan mówi. Jest pan bohaterem.

Krüger wyciągnął rękę. Dotknął jej dłoni. Nie cofnęła jej.

Zamknął oczy. Zaczął odczuwać podniecenie.

Za oknami ponownie wybuchła gwałtowna strzelanina.

* * *

Kolcow prowadził samochód dziesiątą godzinę bez przerwy.

Maleńki, dychawiczny wanderer z wysiłkiem pokonywał przestrzeń, prędkość podróżna rzadko przekraczała czterdzieści kilometrów na godzinę, dystans do celu zmniejszał się nader powoli. Na razie, chwalić Boga, obywało się bez poważniejszych przeszkód. Owszem, siąpiący deszcz rozmiękczył trakt, opony ślizgały się po błocie, silnik warczał rozpaczliwie, gazoliny pod drodze nigdzie nie udawało się kupić, Kolcow jednak, przygotowując się do podróży, nabył znaczne ilości paliwa, więc nie był zdany na nader niepewne możliwości zakupu, a deszcz i rozmiękła droga nie przeszkadzały mu. Kierowcą był niedoświadczonym, i tak nie jechałby szybciej.

Był dobrze zaopatrzony i przygotowany na rozmaite ewentualności. Miał żywność, dwa rewolwery, znaczny zapas amunicji, kilka kompletów ubrań na zmianę, a co najważniejsze, znaczne ilości gotówki zarówno w markach, jak w koronach austriackich. Pieniądze, a także dwa warte fortunę złote pierścionki z brylantami (zabrane jako rezerwa, w razie gdyby wypadki wojenne pozbawiły waluty ich siły nabywczej) ukrył w przemyślnie wykonanej skrytce pod siedzeniem.

Zapadł zmrok, noc była ciemna ową listopadową, nieprzeniknioną, deszczową ciemnością, silnik warczał usypiająco, reflektory wydobywały z czerni kontury przydrożnych drzew, nadając im fantastyczne, jakby nierealne kształty. Iwan starał się trzymać na wodzy wyobraźnię, ale pomyślał, że taka noc jest niemal symbolem drogi, którą przebył, i celu, jaki sobie obrał. Jego życie było niełatwe, usłane fizycznym cierpieniem i duchowymi rozterkami. Często zastanawiał się, jak do tego doszło, jakie wydarzenia sprawiły, że dotarł do punktu, w którym uznał, że celem jego życia jest podążanie za zewem krwi.

Ojciec. Oczywiście. Od niego się wszystko zaczęło.

Piotr Stiepanowicz Kolcow był stary, zgarbiony i miał pomarszczoną twarz, wiecznie wykrzywioną złośliwym grymasem. Iwan oczywiście zdawał sobie sprawę, że ojciec w młodości musiał wyglądać – i być może zachowywać się – inaczej, ale takiego go właśnie zapamiętał: skrzywionego, złośliwego gnoma, plującego kącikiem ust, denerwującego się byle czym, miotającego obelgi na lewo i prawo i udzielającego wszystkim dookoła – najczęściej niechcianych – rad. Mimo wszystko nawet jego najbardziej zagorzali wrogowie przyznawali, że stary Kolcow odznaczał się niepoślednią inteligencją, dogłębną znajomością świata i genialną intuicją w interesach. Tyrając od świtu do nocy, doszedł do wielkiego majątku, umiał podejmować właściwe decyzje we właściwym czasie, nie bał się ryzyka (choć w rozsądnych granicach), dostrzegał pieniądze tam, gdzie inni nie chcieli nawet spojrzeć. Ożenił się przed czterdziestką, szybko spłodził syna, któremu na cześć dziada nadał imię Iwan, i na tym zakończyły się jego prokreacyjne wysiłki. Dom prowadził żelazną ręką, a potomka wychowywał na swoją modłę, starając się już od najmłodszych lat wpoić mu przekonanie, że świat to pole starcia najprzeróżniejszych drapieżników, a umiejętność walki, odporność na ciosy i zdolność do błyskawicznej ucieczki w razie pojawienia się silniejszego drapieżnika stanowią o sukcesie lub porażce. Zaznaczał przy tym, że ucieczkę nieodmiennie traktował jako ostateczność. Ucieczka, jego zdaniem, była końcem, niehonorową porażką, klęską skazującą uciekającego na nicość.

Właśnie tak; stary Kolcow uważał, że tylko zwycięzcy zasługują na szacunek i podziw. Przegranymi gardził i nie przyjmował do wiadomości, że przegrana niekoniecznie bywa winą przegrywającego. Nie chciał i nie umiał iść na żadne w tej sprawie kompromisy. Owszem, dopuszczał myśli, że bywają silniejsi od niego przeciwnicy; czasami przyjmował taktykę ugięcia się i odwrotu lub pójścia na niekorzystną dla siebie ugodę. Nigdy jednak nie traktował tego rozwiązania jako ostatecznego, ale jako taktykę właśnie. Pozyskany czas wykorzystywał na wzmocnienie własnych sił i osłabienie sił przeciwnika, wszelkimi, niekiedy nader wyrafinowanymi sposobami. W dogodnym dla siebie momencie uderzał w najsłabszy punkt oponenta i podporządkowywał go sobie lub niszczył. Zawsze i w każdych okolicznościach dążył do zwycięstwa.

Sprawy te, zawiłe i wymagające dogłębnego uzasadnienia, objaśniał Iwanowi podczas długich, niekiedy ciągnących się godzinami seansów w rodzinnej bibliotece, stanowiącej centralny punkt obszernego, wygodnego domu. Mimo iż nie odebrał formalnego wykształcenia, Piotr Kolcow książki darzył ogromnym szacunkiem. Uważał, że rolą świadomego człowieka jest mieć zdecydowane poglądy i umieć odrzucać z historii myśli ludzkiej to, co szkodliwe lub zbędne. Jednak przy tym wszystkim sądził, że by odrzucić, trzeba wpierw poznać. Czytał więc obsesyjnie i Iwana zmuszał do czytania, i to od najmłodszych lat. Niekiedy wykłady czy monologi ojca przekształcały się w pełne pasji i żaru egzaminy, podczas których surowy nauczyciel nie wybaczał spoconemu ze strachu uczniowi najmniejszego błędu.

Czasami rozmowa dotykała kwestii materialnych.

– Pieniądze? – mawiał, zaciągając się cygarem, podczas gdy chybotliwe światło świec rzucało na jego twarz zgoła niesamowite refleksy. – Owszem, ale zawsze w parze z wiedzą. Zrozum, Iwanie, że pieniądze i władza mogą być albo przeminąć, wiedza jednak pozwoli ci trwać, nawet w obliczu złego obrotu koła fortuny. Gdy utracisz pieniądze, a będziesz posiadał wiedzę, odzyskasz je. Bez wiedzy pieniądze są tylko błyskotką służącą do zaspokajania najprymitywniejszych instynktów i potrzeb.

Iwan słuchał i przyswajał nauki ojca do swego rozumu i osobowości.

Jeśli chodzi o kobiety, Piotr Kolcow kierował się prostą zasadą: kobieta jest żoną mężczyzny; jako taka ma zajmować się domem, rodzić dzieci i dawać im matczyną miłość, niezbędną do prawidłowego rozwoju. Jednak ukształtowanie potomka, jego poglądów i wykształcenia, zapewnienie mu odpowiedniej wiedzy i zespołu cech, które sprawią, że będzie zwyciężał, to wyłączna rola ojca. Jego zadaniem jest uczynienie potomka silnym. Piotr Kolcow nigdy przy tym nie ukrywał, że prawdy te dotyczą w największej mierze potomków płci męskiej. Iwan zresztą zaczął od pewnego momentu podejrzewać, że to jest istotna przyczyna, dla której jest jedynakiem. Ryzyko, że jako druga urodzi się dziewczynka, było zapewne zdaniem starego Kolcowa zbyt duże.

Iwan przyjmował te nauki jako swoje; sądził, że tak powinien być ułożony świat. Po roku zaobserwował jednak coś, co spowodowało, że zaczął myśleć inaczej.

Miał szesnaście lat, gdy zmarła matka. Przeżył ten fakt głęboko, Galina Władimirowna Kolcowa była bowiem osobą cichą i uległą, ale kochającą swego jedynego syna najprzedniejszym rodzajem miłości. Iwan wiedział, że zawsze może zwrócić się do niej ze sprawą, z którą wstydził lub bał zwrócić do ojca. Stary Kolcow był nauczycielem, wychowawcą, egzaminatorem, a matka – balsamem, kojącym ból i niosącym pocieszenie.

Pogrzeb był okazałą uroczystością. Z racji rozległych stosunków Piotra Kolcowa przybyły nań ponad dwie setki dostojnych gości, nie licząc gubernialnych polityków i urzędników wysokiego szczebla. Nie mogło zabraknąć wspólników kilku kompanii, w których stary Kolcow miał udziały.

Właśnie wtedy Iwan zobaczył Ją.

Stała obok męża, piękna, wysoka, smukła pani o czarnych sięgających ramion włosach i równie czarnych melancholijnych oczach. Ubrana w stosowną do okoliczności ciemną i długą suknię wydała się szesnastoletniemu Iwanowi istotą nie z tego świata. Nie tylko zresztą jemu – sądząc po spojrzeniach zarówno mężczyzn, jak i kobiet, robiła na żałobnikach ogromne wrażenie.

Iwan spojrzał wtedy na ojca i zadrżał.

Piotr Kolcow stał bowiem nad grobem, tuż koło celebrującego uroczystości pogrzebowe popa, zdawał się jednak człowiekiem nie tylko niesłuchającym przemówienia; jego dusza najpewniej w ogóle go opuściła i upadła do stóp czarnowłosej kobiety. Stary Kolcow wprost pożerał ją wzrokiem. Jego oczy płonęły. Drżał. Kilkakrotnie, zapewne bezwiednie, podniósł rękę do serca. Przez jeden, pełen grozy moment Iwan był pewien, że jest bliski omdlenia.

Iwan szybko nabrał pewności, że to nie uroda, choć niepoślednia, tak zafascynowała ojca. Stary Kolcow – Iwan mógł się o to założyć – znał tę damę wcześniej. Stosunek do niej miał wypisany na twarzy.

Po pogrzebie, wciąż nie mogąc uwolnić myśli od widoku ojca stojącego nad grobem żony i pożerającego wzrokiem inną kobietę, uciekł się do pewnego podstępu.

– Nie spodziewałem się, że przyjdzie tylu ludzi – powiedział wieczorem, gdy usiedli w bibliotece, zmęczeni całodziennym uroczystościami.

Ojciec w zadumie palił cygaro.

– Twoja matka była moją żoną. A ja jestem szanowanym człowiekiem – odparł.

– Oczywiście. Był Bułatow – Iwan przytoczył zasłyszane wcześniej nazwisko. I kilka innych. – Sudopłatow. Grabin. Moscher. Gulbinowicz.

Sama śmietanka towarzyska. Ludzie rządzący gubernią. Choć nie tylko: wiceminister Władimir Sudopłatow pofatygował się aż z samego Petersburga.

Kolcow skinął obojętnie głową. Nie uważał obecności tych ludzi na pogrzebie za rzecz wartą roztrząsania.

– I byli również twoi wspólnicy – brnął dalej Iwan.

– W rzeczy samej.

– Wszyscy?

– Co do jednego. Ich nieobecność u mego boku w takiej chwili byłaby nietaktem. Przejawem braku szacunku.

– Też tak sądzę. Większość nawet przyszła z żonami.

Kolcow nie odpowiedział i to powinno dać Iwanowi do zastanowienia. Młody człowiek przegapił jednak sygnał ostrzegawczy. I zadał jeszcze jedno pytanie.

– Był jeszcze jeden mężczyzna, w długim płaszczu – powiedział, patrząc w okno, za którym królowała noc. – Stał naprzeciwko nas. Nie widziałem go wcześniej. To twój nowy wspólnik? Ma ładną żonę, zdaje się.

Stary Kolcow mógł oczywiście obrócić takie stwierdzenie w żart. Wiedział przecież doskonale, że w szesnastoletnim młodym człowieku krew już zaczyna krążyć i uroda kobiet silnie na niego działa. Mógł skierować rozmowę na inne tory, zakończyć spotkanie pod byle pretekstem czy skwitować uwagę milczeniem.

Zrobił jednak co innego.

Poderwał się jak na sprężynie, w jednym skoku dopadł syna, złapał go za koszulę i mocnym szarpnięciem postawił na nogi. Iwan nigdy nie przypuszczał, że w tym lichym ciele drzemią aż tak potężne siły.

– Nie waż się o niej mówić w ten sposób, rozumiesz?! – ryknął Piotr.

– Tato…

– Nie wolno ci. Ta kobieta jest…

Umilkł, puścił koszulę syna, stał przez chwilę zupełnie nieruchomo, a potem w milczeniu powlókł się do sypialni.

Tego wieczoru Iwan więcej się nie dowiedział, zyskał jednak pewność, że przeczucie na cmentarzu go nie zawiodło. Czarnowłosa dama stanowiła nie tylko zagadkę: niewątpliwie była dla ojca kimś ważnym, kimś, dla kogo w dniu pogrzebu własnej żony był w stanie rozszarpać rodzonego syna na kawałki.

Iwan wtedy jeszcze nie wiedział, jak blisko był prawdy. W jakiś czas później zdrowie Piotra Kolcowa zaczęło się pogarszać. Stary człowiek miewał częstsze niż dotychczas napady złego humoru, ale pojawił się również nowy element: melancholia. Zrazu niezauważalna dla otoczenia, z czasem nabrała jednak charakteru ciężkiego i przewlekłego. Iwan od tamtej pory już nigdy nie widział ojca uśmiechniętego czy choćby nienachmurzonego. Czasem podejrzewał, że trawi go poważna, przewlekła choroba.

Jakiś czas później na wyraźne żądanie ojca Iwan wstąpił do Korpusu Kadetów Artylerii. Siłą rzeczy ich wzajemne kontakty rozluźniły się, ograniczając się do niezbyt długich wakacji i kilku jednodniowych przepustek rocznie, podczas których Piotr starał się prezentować lepszą twarz. Pewne symptomy wskazywały jednak, że choroba, czymkolwiek była, czyniła postępy. Ojciec miewał momenty, podczas których zastygał bez ruchu, nie reagując na słowa czy gesty syna. Niekiedy wpadał w nienaturalne pobudzenie, mówiąc rzeczy, których nigdy wcześniej Iwan nie słyszał, snując krwawe, ponure opowieści, w których trudno było odróżnić prawdę od zmyślenia. Z czasem zjawiska te nasiliły się, a słowa ojca stawały coraz bardziej bezładne i oderwane od rzeczywistości. Przemoc zajęła w jego opowieściach pierwszoplanowe miejsce. Pewnego wieczoru powiedział jednak coś, co Iwanem, niejako przyzwyczajonym przecież do coraz bardziej makabrycznych zwierzeń ojca, wstrząsnęło.

– Pytałeś mnie kiedyś o kobietę – powiedział.

Tradycyjnie siedzieli w bibliotece. Piotr Kolcow zajmował w fotelu znacznie mniej miejsca niż wcześniej. Była mroźna, bezksiężycowa, wietrzna noc. Wiatr targał drzewami i wył w okiennych framugach. Okoliczni chłopi mówili w takich okolicznościach „noc trupów”. Podczas jej trwania wielu ludzi wychodziło z domu i nigdy nie wracało.

– O kobietę? – Iwan zmarszczył brwi. Przez ostatnie lata wydarzyło się tyle różnych rzeczy, że nowe wydarzenia bez trudu przesłoniły starsze. Pogrzeb? Ach tak, chodzi pewnie o to. – Żona twojego nieżyjącego wspólnika.

– Ona również nie żyje, wiesz? – zapytał ojciec. Iwan niemal go nie dostrzegał. W bibliotece panował półmrok. – Zmarła. A ja umarłem razem z nią.

Iwan zdumiał się.

– Ojcze, przecież żyjesz.

– Jestem trupem – odparł – Jedyne, co mnie trzyma przy tym nędznym życiu, to to, że ona odwiedza mnie we śnie.

– We śnie?

– Tak. Przychodzi do mnie, wyciąga ręce i przywołuje do siebie. Jest piękna jak anioł. Dobra, czuła. Kochająca. Coraz częściej pragnę spełnić jej prośbę.

– Ojcze, co ty mówisz? Jeszcze wiele lat życia przed tobą.

– Życia? – prychnął stary. Jego oczy niemal płonęły w ciemności, a głos był mocny, przytomny; Iwan dawno takiego nie słyszał. – Iwanie, mówiłem ci po wielokroć, że żyjemy wtedy, gdy żyjemy po coś. Kiedy dostrzegamy sens. Cel, jeśli wolisz. Odkąd ona nie żyje, ja cel straciłem i nigdy go nie odzyskam.

Iwan miał wrażenie, że wszystko jest częścią jakiegoś koszmarnego snu.

Mimo to odważył się pytać dalej. Czuł, że jest blisko wyjaśnienia zagadki.

– Ojcze, kim była ta kobieta?

– Ona? – Ton starego złagodniał. – Zjawiskiem, jakich na ziemi się nie spotyka. Dziełem Bożym.

– Jak my wszyscy – mruknął Iwan.

– Och, nie. Ona była żywym dowodem na to, że Bóg istnieje.

Następnego dnia Iwan wyjechał i nie widział ojca przez kolejne trzy miesiące.

Piotr Stiepanowicz Kolcow w tym czasie coraz bardziej osuwał się w odmęty szaleństwa. Po nocach krzyczał i wzywał swego anioła, we dnie siedział w bibliotece wpatrzony nieruchomo w jeden punkt. Gdy Iwan zobaczył go następnym razem, ojciec rzeczywiście sprawiał wrażenie umarłego za życia. Puste, wodniste spojrzenie, chorobliwie wychudłe, wykrzywione ciało i kilka siwych włosów przylepionych do upstrzonej starczymi cętkami skóry czaszki – to wszystko, co z niego zostało. Syna nie poznał, siedział cicho w fotelu i zdawał się na dobre przebywać w zaświatach. Iwan pomyślał, że koniec jest bliski, ale w pewnym sensie pomylił się.

Koniec nadszedł jeszcze tej samej nocy.

Gdy rano Iwan chciał wejść do biblioteki, zastał drzwi zamknięte. Pukanie i nawoływanie nie przyniosły rezultatów. Zaglądanie przez okna również niewiele dało – okna znajdującej się na pierwszym piętrze biblioteki zostały zawarte na głucho i zasłonięte ciężkimi, nieprzepuszczającymi światła zasłonami. Tknięty złym przeczuciem Iwan wezwał służbę i wspólnymi siłami drzwi wysadzono z zawiasów. Gdy już z hukiem upadły na ziemię, od razu zobaczył ojca. Nie bardzo mógł zrozumieć, jakim sposobem wychudzony, pozbawiony sił i witalności starzec zdołał zdjąć z sufitu ciężki kryształowy żyrandol, zawiesić na haku najwyraźniej uprzednio przygotowany konopny sznur, podstawić sobie ciężką drabinkę, której używał do sięgania umieszczone na wyższych półkach tomy, wdrapać się po kilku szczeblach, założyć sobie pętlę na szyję, po czym wykopać podpórkę spod nóg. Fakt pozostawał faktem. Ojciec powiesił się samodzielnie i w pełni władz umysłowych, o czym świadczyły starannie zamknięte od wewnątrz drzwi i okna.

A także zostawiony w biurku zaadresowany do Iwana list.

Kochany Synu,

gdy czytasz te słowa, nie ma mnie już wśród żywych. Być może jesteś smutny, ale uwierz mi, tak jest lepiej dla wszystkich. Wy nie musicie borykać się z wpółoszalałym, robiącym pod siebie starcem, a ja dołączyłem, mam szczerą nadzieję, do kobiety, którą kochałem przez całe swe życie. Tak, dobrze zrozumiałeś: całe życie. Kochałem ją, zanim ją poznałem, i jeśli się dobrze zastanowisz, nie uznasz tego za niemożliwe. W każdym człowieku jest jakaś tęsknota, już od najmłodszych lat. Coś, co powoduje, że jego życie biegnie takim a nie innym torem. Jedni wskutek tej tęsknoty pozostają podróżnikami, wynalazcami, politykami albo duchownymi. Moją tęsknotą była miłość. Od pierwszej chwili miłość czysta, pełna, przeżywana całą duszą i ciałem. Gdy potem poznajesz taką osobę, nie musisz się wahać, zadawać sobie pytań, szukać niepewnych odpowiedzi. Po prostu wiesz. Chcesz złączyć z taką istotą swe życie, na dobre i na złe, aż do śmierci, która przecież, jak wierzymy, nie jest końcem drogi, lecz jedynie przejściem do innego, najpewniej szczęśliwszego żywota.

Z pewnością zdajesz sobie sprawę, że istotą ową nie była twoja matka. Galina Władimirowna była dobrym człowiekiem i troskliwą żoną, ale stanęła na mej drodze przedwcześnie. Moje spragnione miłości serce podpowiedziało mi, że może ona być tą, na którą czekam. Szybko się przekonałem, że tak nie jest, ale nie zamierzałem się wycofywać. Dopuszczałem już wtedy możliwość, że moja tęsknota nie spełni się nigdy, a chciałem, by na tej ziemi coś po mnie pozostało. Miałem rację – pozostałeś ty, z czego jestem niezmiernie dumny. Później, dużo później, stało się to, czego się domyślasz: dobry Pan Bóg, w swej nieopisanej mądrości, postawił na mej drodze JĄ. Gdy ujrzałem tę kobietę po raz pierwszy, zrozumienie, że to ona jest przedmiotem mej tęsknoty, zajęło mi ułamek, naprawdę bardzo mały ułamek sekundy. Byłem jak porażony, szczęśliwy i zdruzgotany zarazem. Ja miałem żonę, ona była mężatką – zaiste, wiele rozstrzygnięć zapadło, zanim było nam dane się spotkać. O rozwodzie oczywiście nie mogło być mowy: ani w jej wypadku, ani w moim. Czy zdajesz sobie sprawę, cóż to znaczy żyć w takim stanie, mieć tę istotę na wyciągnięcie ręki, a nie móc doświadczyć spełnienia?

Iwan odłożył list. Te słowa, tak rzeczowe, pełne pasji i żaru, zdawały się pochodzić z innego świata. Atrament na liście wyglądał na całkiem świeży, Iwan nie znał się na tym, ale mógłby się założyć, że nie miał więcej niż kilka dni, ojciec więc pisał list w stanie, zdawało się, ciężkiej choroby i zaćmienia umysłu. Jednak spisane na papierze słowa temu przeczyły. Najwyraźniej, jeśli chodzi o sprawy doczesne, Piotr Kolcow oddzielił się od świata barierą choroby; jeśli zaś mowa o jego wielkiej życiowej miłości, do końca zachował trzeźwą ocenę swego stanu i dokładnie opisał coś, co było jego życiowym powołaniem.

Po raz pierwszy na własne oczy Iwan przekonał się, jak dwoista może być natura ludzka.

List kończył się w jeszcze bardziej zadziwiający sposób:

Synu, musisz wiedzieć o czymś jeszcze, a nawet nie tylko wiedzieć, ale również podjąć pewne konkretne działanie. Mógłbym apelować do Twego honoru (w który nie wątpię), ale posłużę się innym argumentem. Argumentem Twojego osobistego bezpieczeństwa, które, jak nic innego, leży mi na sercu.

Musisz wiedzieć, że na drodze pomiędzy mną a tą kobietą stanął pewien człowiek. Owszem, wspomniałem, że nie zamierzałem zostawiać Twojej matki, ale to nie znaczy, że zamierzałem z realizacji swej tęsknoty rezygnować. Są na to sposoby, zapewniam Cię. Jednak ten człowiek, ów wiarołomny, tchórzliwy, pozbawiony honoru nędzny człeczyna, domyśliwszy się widać wszystkiego, ostrzegł mnie, bym się trzymał od mego anioła z dala. Nie mogłem i nie chciałem spełnić jego żądania. Moim zamiarem było spędzenie z nią tylu chwil, ile to tylko było możliwe. Ten człowiek nalegał i stawał się coraz bardziej natarczywy. Szybko zorientowałem się, że muszę ów problem rozwiązać w sposób radykalny, jako że żaden z nas nie chciał rezygnować ze swych racji. Mniejsza o szczegóły: ostatecznie to ja wyszedłem z tej konfrontacji zwycięsko, problem został usunięty, co, jak się miałem nader szybko przekonać, okazało się pyrrusowym zwycięstwem, jako że kobieta owa wkrótce zmarła, a ja pogrążyłem się w rozpaczy, którą moje otoczenie (nie myśl, że nie byłem tego świadom) zwykło nazywać szaleństwem.

Człowiek ów już nie będzie Ci zagrażał. Problem jednak nie odszedł w zapomnienie wraz z nim, bowiem tuż przedtem, nim udało mi się na dobre zażegnać niebezpieczeństwo, człowiek ten doczekał się potomka. Dziecko żyje, dorasta i, bądź pewien, karmiąc się całkowicie fałszywą oceną rzeczywistości, będzie dążyło do zemszczenia się za wyimaginowane krzywdy swego rodziciela. Znam to diabelskie nasienie: nie spocznie, dopóki nie nasyci się krwią. Tak, krwią. Za krzywdę zapragnie śmierci i będzie dążył do zadania jej. Mnie z oczywistych przyczyn nie dosięgnie, ale Ty staniesz się jego naturalnym celem.

Będzie Cię ścigał do końca Twych dni, chyba że Ty dosięgniesz go pierwszy. Pamiętaj: oprócz zasad to kwestia bezpieczeństwa Twego i Twej przyszłej rodziny. Musisz zatem odszukać go i zażegnać niebezpieczeństwo, nim będzie za późno. Na osobnej stronie podam Ci te dane, które są mi znane i mogą być Ci przydatne przy poszukiwaniach i skutecznym działaniu.

Bądź zdrów. Jestem z Ciebie dumny.

Piotr Stiepanowicz Kolcow,

Twój kochający ojciec

Rzeczywiście, z koperty wypadło zdjęcie przedstawiające ową kobietę patrzącą wprost w obiektyw, opartą o krzesło. Na odwrocie zapisane były nazwisko i adres owego wspomnianego w liście człowieka. Iwan zdziwił się niemało, ponieważ nazwisko to nie było mu obce; przeciwnie, słyszał je uprzednio wiele razy i ojciec nigdy nie mówił o tym człowieku inaczej jak z szacunkiem i podziwem. Czyżby trzeźwy umysł przezierający z listu jednak fałszywie interpretował rzeczywistość? Iwan przypomniał sobie: śmierć tego człowieka nastąpiła przed wielu laty i była przedmiotem licznych rozmów i dyskusji przy rodzinnym stole. Piotr Kolcow zachowywał przy tym daleko idącą powściągliwość sądów.

Iwan uporządkował sprawy spadkowe. Wtedy nie przykładał do listu zbyt wielkiej wagi. Owszem, tajemnica szaleństwa ojca znalazła poniekąd wyjaśnienie, co sprawiło młodemu spadkobiercy pewnego rodzaju ulgę. O swoje bezpieczeństwo się nie bał: był silny i mógł stawić czoła każdemu. Większość czasu spędzał w jednostce na ćwiczeniach lub codziennych wojskowych obowiązkach. Cóż mogło mu grozić?

Później jednak złapał się na tym, że myśli o ostatniej woli ojca coraz częściej. Nie dlatego, że zaczął się bać; w tej materii nic się nie zmieniło. Czuł po prostu, że jest staremu Kolcowowi coś winien. Odziedziczył po nim fortunę i już choćby z tego względu chciał uszanować jego wolę. Później wpadł na to, że oprócz pieniędzy i wdzięczności było coś jeszcze: więź krwi. Ojciec przekazał mu swą wolę. Syn miał obowiązek ją spełnić, a przynajmniej podjąć w tym kierunku zdecydowane próby.

Ma znaleźć owego przeklętego bękarta? Znajdzie go.

Zaczął szukać młodego chłopaka o nazwisku i wyglądzie podanych przez ojca. Rzecz niełatwa: dziecko zniknęło i nikt go w okolicach miejsca zamieszkania nie widział. Kolcow miał czasami wrażenie, że ugania się za duchem. Ludzie mogący rzucić światło na tę zagadkę nie byli zbyt rozmowni, nawet gdy ich zapał Iwan podsycał pieniędzmi. Wkrótce jednak życie oderwało go od poszukiwań: przeniósł się do Warszawy, miał wypadek na poligonie, odbył długą rekonwalescencję, ożenił się z Anną, przeżył wybuch wojny, odejście Rosjan i przyjście Niemców, poznanie Pomocnika i odkrycie w sobie nowej, nieznanej wcześniej mocy wypływającej z nieprzezwyciężalnej – zdawałoby się – słabości. Dopiero tydzień temu, gdy pod Bankiem Zachodnim ujrzał młodego człowieka odzianego w ten idiotyczny melonik, w sekundzie zyskał pewność, że przeznaczenie – o ile jego przeznaczeniem było spełnienie woli ojca – zaczyna się spełniać. Człowiek ten od dawna przestał być dzieckiem – był raczej młodym mężczyzną, Kolcow jednak sądził, że o pomyłce nie mogło być mowy: jego gibka i silna postać poruszyła w duszy Iwana uśpioną do tej pory strunę. Kolcow był absolutnie pewien, że nikt inny nie mógł wprawić jej w ruch.

Powodowany silnym impulsem już podczas drogi powrotnej do domu sprecyzował plan. Gdy zadzwonił komisarz policji i przekazał informacje o miejscu pobytu poszukiwanego, Kolcow nie wahał się ani chwili. Słono przepłacając, kupił niewielki samochód, po czym wyruszył w drogę, mając ogromne poczucie, że to, co robi, ma głęboki, niemal duchowy sens. Spełni wolę ojca, zamknie ostatni niezamknięty rozdział swego życia; wróci do Anny i będzie szczęśliwym, czułym mężem.

Ocknął się zesztywniały, obolały, niemal nieprzytomny ze zmęczenia.

Właśnie minął Rawę Ruską. Uświadomił sobie, że znajduje się kilkadziesiąt kilometrów od Lwowa, a więc niemal u celu podróży. Doskonale jednak wiedział, że do samego miasta samochodem nie wjedzie. Ta część Galicji została w dużej mierze opanowana przez rozmaite oddziały ukraińskie; Kolcow dysponował dwoma różnymi dokumentami na polskie i rosyjskie nazwisko. Oba z pewnością nie ułatwią mu zadania. Zarówno Polacy, jak i Rosjanie nie byli w tych okolicach darzeni sympatią.

Przejechał jeszcze kilka kilometrów i uznał, że nie ma sensu dłużej ryzykować. Jadąc samochodem, musiał trzymać się drogi, narażając się na spotkanie ukraińskiego patrolu za którymś z kolejnych zakrętów. Opróżnił więc skrytki, po czym ukrył samochód w głębokich zaroślach z dala od drogi, maskując go tak dokładnie, jak tylko potrafił, ale licząc się z tym, że straci go bezpowrotnie. Włożył długi do kostek barani kożuch, po czym na piechotę dotarł do pobliskiej wsi. Tam za niebyt wygórowaną cenę kupił starą szkapinę i wierzchem ruszył ku miastu. Wojskowe umiejętności i zdolność obserwacji przydały mu się dwukrotnie: udało mu się uniknąć konfrontacji z przechodzącym w pobliżu oddziałem żołnierzy.

Po kilku kolejnych godzinach wiedział, że jest blisko; słyszał wyraźnie huk artylerii (austriackie górskie sześćdziesiątki piątki, pomyślał), a nawet pojedyncze trzaski strzałów karabinowych i serie kulomiotów. Porzucił konia, zaczekał do nocy i, kilkakrotnie niemal ocierając się o krążące w okolicy oddziały, dotarł do granic miasta.

* * *

Siedzieli we trójkę w głównym pokoju mieszkania Krügera i Eweliny.

– Możesz mi wierzyć: we wschodniej i południowej części miasta go nie ma – powiedział Mentor. Czuł ogarniające go zniechęcenie. Gdy przez ostatnie dni wstawał rano, musiał coraz uporczywiej szukać w sobie motywacji, by na nowo rozpocząć poszukiwania. Nie chodziło o brak lojalności wobec zagubionego członka zespołu. Po prostu Szumski nie wierzył w skuteczność poszukiwań. Znał dobrze Krügera i nie sądził, by odnalezienie go było możliwe, jeżeli ten naprawdę tego nie chciał. – Tego mogę być pewien.

– A w pozostałych? – zapytała Ewelina.

Zza okna dobiegł huk eksplozji pocisku artyleryjskiego, potem następny, później jeszcze jeden. Ukraińcy ostrzeliwali polskie pozycje. Żyrandol podzwaniał kryształowymi soplami.

– Jesteśmy od nich oddzieleni linią frontu – odparł Mentor.

– Czy ta linia jest szczelna? Nie da się przejść?

Mentor nabrał powietrza w płuca, ale ubiegł go Cygan. Położył dłoń na spoczywającej na stoliku ręce Eweliny. Jego głos brzmiał miękko.

– Dwa dni temu próbowałem. Kilku Rusinów zatrzymało mnie i wylegitymowało. O mało nie zostałem aresztowany. Oni każdego Polaka w młodym wieku traktują jako zagrożenie. Potem jeszcze raz spróbowałem w nocy. Żyję tylko dlatego, że tamci słabo strzelają. Spudłowali, ale linię obsadzają szczelnie. Dziś w nocy spróbuję jeszcze raz, w innym miejscu.

– Nie, nie spróbujesz. Nie masz przepustki uprawniającej do przebywania na ulicy po szóstej wieczorem – zaprotestował Mentor.

– Jeszcze jedna próba.

Henryk Szumski pokręcił głową.

– Za duże ryzyko. I, mam wrażenie, całkowicie zbędne.

– Zbędne? – zapytała Ewelina. Czerń jej sukni kontrastowała z bladością policzków.

– Owszem. Sądzę, że twojego brata w ogóle nie ma w mieście. Opuścił nas, i szczerze mówiąc, myślę, że po prostu wyjechał.

– Dokąd?

– Nie wiem. Może do Krakowa.

– Po co? – zapytał Cygan.

– Moi drodzy. – Mentor wyprostował się. – Znacie go nie gorzej niż ja. Wiecie, do czego jest zdolny. Poczuł się urażony, że nie poparłem jego planu.

– To był wspólny plan – powiedziała Ewelina.

– Sądzisz, że nie pamiętam? – zapytał Mentor.

Kwestionowała jego lojalność. Nie dziwił się jej. Była siostrą Krügera, a Mentor najsilniej domagał się lojalności, twierdząc, że obowiązuje wszystkich i w każdych, bez wyjątku okolicznościach.

Doskonale pamiętał tę dyskusję sprzed lat. Wtedy wszystko się zaczęło. To ona zmusiła go do odsłonięcia przyłbicy.

15 lipca 1914

okolice Krakowa

– Moi drodzy. Przez ostatnich kilka tygodni odpoczywaliście. Obserwowałem was podczas ćwiczeń u pana Zdanowskiego i sądzę, że ten odpoczynek należał wam się ze wszech miar. Mam nadzieję, że spędziliście ten czas pożytecznie i nabraliście sił przed wyzwaniami, które chciałbym przed wami postawić.

Krüger i Cygan zgodnie pokiwali głowami. Ewelina uśmiechnęła się. Henryk Szumski bardzo lubił, gdy to robiła. Miał wtedy wrażenie, że nie tylko w pokoju robi się jaśniej, ale na świecie przybywa optymizmu.

Siedzieli w komfortowo umeblowanym apartamencie, najlepszym, jaki miał do zaoferowania podkrakowski pensjonat Podhalanin. Każdy miał swój, całkiem niemały pokój, szerokie, wygodne łóżko i codziennie zmienianą pachnącą pościel. Gdy Henryk Szumski wspomniał o odpoczynku, niezupełnie odpowiadało to prawdzie. Owszem, nie narzucał im żadnego wysiłku fizycznego, w każdym razie takiego, który mógł zostać porównany do katuszy przeżywanych pod okiem Zdanowskiego, zafundował jednak podopiecznym równie dużą intensywność doznań, choć były to doznania zupełnie odmienne od poprzednich.

Henryk Szumski objaśniał im świat, choć wybrał nader specyficzną jego część.

Zaczął od krótkich, kilkugodzinnych wycieczek po Krakowie, pokazując i szczegółowo opowiadając o Wawelu, kościele Mariackim i Sukiennicach. Nie koncentrował się jednak na roli, jaką budowle owe odegrały w historii; szczerze powiedziawszy, sprawy te nie zaprzątały jego uwagi. Wskazywał budowle i opowiadał o ludziach, którzy je wznosili, modernizowali lub upiększali, by snuć opowieści o potędze i władzy, wpływach politycznych i bogactwie.

Chłonęli każde słowo.

Potem Szumski przeszedł do punktu drugiego: pokazał im świat wyścigów konnych, kasyn, luksusowych automobili, wielkich rezydencji i równie wielkich interesów. Trójka młodych ludzi miała wrażenie, że ich nowy nauczyciel zna wszystkich, ze wszystkimi jest zaprzyjaźniony i nie ma takiego sekretu, do którego nie miałby dostępu. Było to oczywiście starannie przez Szumskiego zaplanowane złudzenie. W świecie wielkich pieniędzy zdobytych pracą lub należnych z urodzenia był pariasem, w odróżnieniu jednak od młodych ludzi do perfekcji opanował umiejętność wzbudzania zaufania, grając przy tym kogoś zupełnie innego, niż był w rzeczywistości. Przybierał maskę niezbyt zamożnego, ale prężnego i ekspansywnego wydawcy, pozyskującego młodych, obiecujących autorów. Co ciekawe, wydawnictwo istniało naprawdę i odniosło umiarkowany sukces, co zresztą stanowiło zamysł Mentora.

Oszałamiał ich coraz bardziej. Powodował, że świat, który im pokazywał, stał się najpierw pożądany, później zaś dołączenie do niego przerodziło się w ich młodzieńczych głowach w coś w rodzaju idée fixe.

Chcieli stać się jego częścią. Mówili o tym. Śnili. Oddawali się marzeniom.

Mentor, doskonale świadom przeprowadzanej na ich młodych duszach operacji, dawał do zrozumienia, że sposoby dostania się do tej kolorowej krainy istnieją i są mu znane. Nie prezentował ich. Chciał, by inicjatywa wyszła od jego współpracowników.

Nie przeliczył się: najpierw Krüger, bardziej śmiały, zdecydowany, szybszy w sądach, a później bardziej refleksyjny Cygan przyszli do jego pokoju i zadeklarowali, że zrobią wszystko, co trzeba, by dołączyć do elity pieniądza i władzy.

Punkt pierwszy został spełniony.

– Uważacie, że jesteście gotowi do wykonania wielkiego kroku w życiu – powiedział Mentor kilka dni później, gdy siedzieli we czwórkę na tarasie pensjonatu i raczyli się popołudniową herbatą. – Ja też tak uważam. Jednak musicie wiedzieć, że będzie to krok niełatwy, wymagający od was wytrzymałości, stalowych nerwów, żelaznej dyscypliny, dyskrecji i stuprocentowej lojalności. To ostatnie jest najważniejsze. Będziemy działali w grupie i musimy być pewni, że możemy na siebie liczyć zawsze, w każdej sytuacji i w każdym kłopocie, a tych nie będzie brakowało, zapewniam was. Będziemy mieli wielu wrogów. Potężnych, wpływowych i posiadających moc sprawczą. Będziemy zmuszeni stawić im czoła, a naszą siłą będą umiejętności, dyskrecja i lojalność właśnie. Czy to rozumiecie?

Krüger i Cygan z zapałem pokiwali głowami. Ewelina siedziała bez ruchu. Mentor, choć w swoim bogatym w wydarzenia życiu miał okazję zetknąć się z wieloma rodzajami ludzkich charakterów, nie był w stanie rozszyfrować tej dziewczyny. Stanowiła prawdziwą zagadkę. Odnosił wrażenie, że jej uroda, połączona z kalectwem i nader powściągliwym sposobem bycia skrywały jakąś potężną siłę, której natury Mentor nijak nie mógł odgadnąć. Oczywiście, był świadom wpływu, jaki wywiera na obu chłopców, na każdego zresztą innego. Krüger czuł się jej obrońcą, opiekunem i przewodnikiem, co było, zdaje się, nader złudne: Mentor bardzo często odnosił wrażenie, że to raczej ona kieruje jego krokami. Cygan bez żadnych wątpliwości był w niej zakochany, czego nawet sobie nie w pełni uświadamiał. Był młody, miał jeszcze czas na nazywanie uczuć po imieniu. Ewelina nigdy nie dawała do zrozumienia, że zdaje sobie sprawę z otaczających ją emocji, Mentor wiedział jednak, że jest ich doskonale świadoma. Dziewczyna miała na rzeczywistość wpływ znacznie większy, niżby na to wskazywała jej pozycja w grupie.

Mentor czuł, że nie ma najmniejszego sensu z tym walczyć, choć podejrzewał, że jej siła może stanowić zagrożenie jego przywództwa nad grupą. Wręcz przeciwnie: pragnął wykorzystać tę siłę do swoich celów. Zapanować nad nią, okiełznać, w ostateczności zneutralizować.

– Rozumiemy – powiedział Krüger.

– Nie obraź się, Wilku, chciałbym jednak, by każdy z was mówił w swoim imieniu.

– Ja rozumiem – powiedział Cygan. – Nie lubię za dużo gadać, a już na pewno nie chcę opowiadać o nas komuś obcemu.

– Mogą nastąpić okoliczności, które cię do tego zmuszą – odparł Mentor.

– Nie.

– Owszem, mogą. Wyobraź sobie, że ktoś, kto będzie chciał cię zmusić do mówienia, posiądzie coś, co jest dla ciebie cenne, ba, najcenniejsze na świecie. I postawi cię przed wyborem. Co wtedy?

Orzechowe oczy Cygana zabłysły.

– Wtedy go zabiję.

Mentor skinął głową.

– To poważna deklaracja, ale nie rozwiązuje problemu. Istnieją okoliczności, w których nie można tego zrobić, przynajmniej nie od razu. Masz do wyboru: albo utrata tej najświętszej rzeczy, albo zdrada. Co wybierasz?

– Wtedy umieram sam.

Zapadła cisza.

Mentor pomyślał, że to niezwykłe: gdy tylko zobaczył tych młodych ludzi po raz pierwszy, odniósł wrażenie, że będą dobrze pasować do jego zamysłu, potem długo zbierał informacje na ich temat, w tym przekonaniu się utwierdzając. Teraz jednak był pewien, że nie mógł trafić lepiej. Gdy ich uformuje i ulepi do swoich potrzeb, nauczy wszystkiego, co trzeba, wpoi zasady, których przestrzeganie zapewni im nie tylko sukces, ale i bezpieczeństwo, będą tworzyli zespół idealny. Pozbawiony słabych punktów, mający nad swymi przeciwnikami przewagę w każdej bez wyjątku sytuacji.

Mentor ochłonął nieco.

– Jesteś bardzo odważny – stwierdził.

– Mówię prawdę. – Cygan wzruszył ramionami. Na jego twarzy nie było nawet cienia uśmiechu.

– Obyś nigdy nie musiał stawać przed takim wyborem. A ty, Wilku?

– Cygan ma rację – stwierdził Krüger. – W tym sensie, że zawsze jest trzecie wyjście.

– To znaczy? Nie rozpatrujesz własnej śmierci jako ceny za niezdradzenie przyjaciół?

– Gdy będę musiał, nie zawaham się. Ale to ostateczność. Widzę jeszcze co najmniej dwie drogi. Jedną jest ucieczka.

– Nie zawsze możliwa.

– Może to tylko kwestia spostrzegawczości. Umiejętności odszukania odpowiedniej okazji.

Ten chłopak ma niespełna czternaście lat? Zadziwiające. I uważa się za bardziej spostrzegawczego od Cygana.

– A druga droga?

– Kłamstwo.

– Tak, kłamstwo to potężna broń. Musi być jednak stosowana umiejętnie.

– Jak każda broń – wtrąciła Ewelina.

– Owszem. – Mentor starał się nie dać po sobie poznać, jak jest zadowolony. – Jak każda broń. Czyli sądzisz, że możesz swoich przeciwników zwieść. Okłamać.

– Po pierwsze – Krüger uśmiechnął się szelmowsko – nie dam się złapać i postawić przed takim wyborem. Po drugie, mogę walczyć. Dopiero po trzecie – kłamać. Jest jeszcze ucieczka i dopiero na końcu śmierć.

Teraz Mentor zyskał pewność, że prawidłowo odczytał wypowiedź Krügera jako polemikę z Cyganem czy wręcz krytykę jego tezy. Antagonizm pomiędzy tymi dwoma chłopcami był silny; możliwe, że nie do przezwyciężenia.

– A ty co o tym sądzisz? – zapytał Ewelinę.

– Jest pan dla nas dobry – powiedziała spokojnie i odwróciła twarz w jego stronę. W jej turkusowych oczach odbijało się niebo. – Pan Zdanowski nie był, a pan jest.

– Zasługujecie, by was dobrze traktować.

– A co się zmieniło?

– Jestem innym człowiekiem.

– Tak. Ale nie tylko. Ma pan inny cel. Zdanowski chciał nas sprzedać. Pan chce wykorzystać.

Mentor zaklął w duchu. Miała rację, smarkata. Co gorsza, nazwała rzeczy po imieniu. Nawet przed samym sobą nie nazywał tego w ten sposób. Wolał mówić o współpracy.

– Proponuję wam stworzenie zespołu. Współdziałanie. Nie chcę was wykorzystać.

Ewelina pokręciła głową. Burza kasztanowych włosów rozlała się po ramionach.

– Nie wierzę w bezinteresowne dobro – powiedziała. – Owszem, chce pan z nami współdziałać. Ale nie za darmo. Najwyraźniej mamy coś, czego pan nie ma, a czego potrzebuje. Dlatego pan proponuje nam spółkę. Wydobywa z niebytu, pokazuje kolorowy świat, a potem mówi, że możemy być jego częścią. Może jestem młoda, ale wydaje mi się, że takich rzeczy nikt nie daje za darmo. Ludzie zabijają się, by je mieć. Wzniecają wojny i rewolucje. Robią najpodlejsze rzeczy. Pytaniem jest, dokąd pan chce, byśmy się posunęli. – Zamilkła, słuchając pięknego trelu słowika dochodzącego gdzieś z ogrodu. Dopiero po dłuższej przerwie dodała: – Jestem gotowa pana poprzeć pod warunkiem, że pan szczerze odpowie.

8 listopada 1918

Lwów

– Czyli uważa pan, że nasz zespół istnieje nadal? – zapytała Ewelina.

– Oczywiście.

– Niezależnie od tego, czy Wilek jest we Lwowie, czy go nie ma?

– Ewelino. – Mentor rozsiadł się wygodnie i zapalił papierosa. – Rozumiem cię, naprawdę. Martwisz się o niego. Ja również. Użyliśmy wszelkich dostępnych sposobów, by go znaleźć. Zespołu nie rozbije jedna różnica zdań.

– Przecież nie chodzi o różnicę zdań. – Ewelina wstała i pomału podeszła do okna. Cygan przyglądał jej się, nieodmiennie zafascynowany sposobem, w jaki wyczuwała przestrzeń. Od kilku lat nie udało mu się dostrzec żadnego fałszywego uczynionego przez nią kroku. Odwróciła głowę w stronę ulicy; poniżej przeszedł hałaśliwy patrol ukraińskich żołnierzy. – On poczuł, że stracił grunt pod nogami.

– A stracił? – zapytał Mentor.

– Mógł tak uważać.

– Ja pytam, co ty uważasz.

– Według niego jesteśmy rodziną. Ja biologiczną, pan i Cygan emocjonalną. Kwestionując jego zdanie, pokazał mu pan, że istnieją rzeczy, które mogą stać ponad spójnością rodziny. To go przeraziło. On nie zna innego świata.

– Przecież zdarzało nam się różnić w przeszłości.

– Och, panie Henryku. Niech pan nie udaje. Chodzi o coś zupełnie innego. Pana zdenerwowały wypadki w mieście, poczuł się pan niepewnie. Stąd ta nerwowa reakcja.

– Nie byłem zdenerwowany.

– Naprawdę?

Ma rację, pomyślał Mentor. Odkąd pamiętam, żyję poza granicą prawa. I starzeję się. Coraz więcej rzeczy, na które dawniej nie zwróciłbym uwagi, wydaje mi się niepokojących.

Ona przypisuje całą winę mnie.

To była nowa sytuacja. Musiał mieć czas, by ją przemyśleć.

Wstał.

– Myślę, że skończymy na dzisiaj. Zapewne nie dojdziemy do żadnego konkretnego wniosku. Może pojawi się jakaś informacja o Wilku. Czekajmy. A ciebie, Cygan, proszę, byś nie podejmował żadnych działań na własną rękę.

Wyszedł z pokoju. Cygan i Ewelina usłyszeli, jak trzaskają drzwi wejściowe. Siedzieli w milczeniu, przerywanym tylko odległymi odgłosami walk. Musiały być zażarte i toczyć się w kilku rejonach zachodniej części miasta. Szyby w oknach dzwoniły ponuro.

– Boję się – powiedziała Ewelina.

Cygan drgnął. Nigdy jeszcze nie słyszał takiej bezradności w jej głosie. Przechylił się przez stół. Dotknął jej ciepłej, miękkiej dłoni.

– On się znajdzie. Jest sprytny. Umie sobie radzić.

Cóż mogła odpowiedzieć? Że jej brat został wyrwany z naturalnego środowiska, niczym ryba wyciągnięta na piasek? Że są mu obce nawet najzwyklejsze reguły życia społecznego? Że może wpaść w tarapaty, nawet tego nie widząc? Nie uważała się za osobę doświadczoną, była także w pewien sposób ubezwłasnowolniona – ale przecież dostrzegała te niebezpieczeństwa.

Cygan wstał.

Usłyszała szelest ubrania. A potem poczuła delikatny dotyk jego warg na swoich wargach.

* * *

Z nieświadomości wyrwały go dźwięki fortepianu. Powolne, nieco nieporadne, szkolne nuty Sonaty księżycowej. Były uderzane zbyt słabo lub zbyt mocno, akcentowane w złych miejscach, grane przeważnie w niewłaściwym tempie. Pianista musiał być naprawdę początkujący. Mimo wszystko te wolno płynące dźwięki miały pewien urok, jakiś nieokreślony wdzięk.

Krüger poruszył się. Po raz pierwszy odkąd został ranny, nie opłacił ruchu atakiem bólu. Spojrzał w dół, w kierunku swoich stóp. Był przykryty czystą, pachnącą kołdrą. Obok łóżka paliła się niewielka lampka. Imponujący księgozbiór biblioteki ginął w półmroku.

Ostrożnie podniósł się na łokciu. Nic. Owszem, w głowie nieco szumiało i okropnie chciało mu się pić, ale ból najwyraźniej miał wolne.

Sonata skończyła się. Nieznany pianista przez chwilę pozwolił grać ciszy, być może szukając partytury następnego utworu. Przerwa przedłużała się; w końcu Krüger nabrał przekonania, że dalszej części koncertu nie będzie.

Jednak była. Sonata zabrzmiała ponownie, równie niezgrabnie i nieporadnie.

Krüger przekrzywił głowę. Ktoś grał bardzo źle, ale sam utwór Krüger niezwykle lubił. Doskonale pamiętał, kiedy usłyszał go po raz pierwszy.

Było upalne letnie popołudnie ubiegłego roku. Wilhelm szedł pasażem Mikolascha, fantastyczną, przykrytą szklanym dachem ulicą, zdobną w szereg kawiarni, restauracji, ekskluzywnych biur i pracowni złotniczych. Ewelina trzymała go pod ramię. Ubrana w letnią jasną sukienkę wyglądała na szczęśliwą.

– Ludzie na nas patrzą? – zapytała.

– Nie na nas – mruknął w odpowiedzi. – Na ciebie.

– To chyba nic złego?

– To miłe – przytaknął. A potem od razu zaprzeczył. – Ale przyciąga uwagę.

– Nikt nie jest jasnowidzem, by się domyślić, co robimy.

– Pewnie tak. Tyle że twoja uroda wzbudza ciekawość. Ludzie zastanawiają się, kim jesteśmy. Nie wyglądamy na małżeństwo. Jesteśmy za młodzi i nie zachowujemy się jak małżonkowie…

– Tak? – zapytała i przekrzywiła głowę, uśmiechając się filuternie. – Wydawało mi się, że mnie kochasz.

– Owszem. Jak siostrę. Nie jak żonę.

– A skąd wiesz, jak się kocha żonę, Wilku? – zapytała.

Krüger miał ochotę zostawić Ewelinę na środku ulicy i odejść.

– Nie wiem – burknął. – Daj spokój z tymi pytaniami.

– Przepraszam.

– Chodzi mi o to, że oprócz wyglądu ludzie widzą również twoje zachowanie. I na pewno zastanawiają się, kim jesteś. Ludzie są ciekawi takich rzeczy.

– Wiem. Kalectwo zawsze przyciągało uwagę. Nie ma w tym niczego dziwnego. Martwisz się, bo proszę cię o spacery, a wolałbyś, bym siedziała w domu. Żebym nie paradowała po mieście i prowokowała do zadawania zbędnych pytań.

– To nie tak… – bąknął. Cóż mógł jej powiedzieć? Że jak zwykle ma rację?

Chciał wytłumaczyć się, może przeprosić. Dostrzegł jednak, że Ewelina przestała zwracać na niego uwagę. Podążył wzrokiem w kierunku, w którym zwróciła twarz.

Niepotrzebnie.

Wzrok nie miał tu nic do rzeczy. Wystarczyło zamienić się w słuch.

Niedaleko ktoś grał na fortepianie. Krüger kompletnie się na tym nie znał, nigdy nie był na żadnym koncercie. W muzyce nie znajdował niczego dla siebie, świat dźwięków wydawanych przez instrumenty bądź śpiewaków mógłby dla niego nie istnieć. Grana przez kogoś melodia teraz także nie wywarła na nim wrażenia, ale nie to było ważne.

Ewelina zastygła, całkowicie zatopiona w kaskadzie perlistych, toczących się jedna za drugą nut. Była skupiona, radosna, w jakiś sposób rozanielona.

– Chodźmy – powiedziała po chwili.

Złapała go za rękę i niemal pociągnęła za sobą. Do sklepu wpadli jak huragan. Od stojącego w kącie dużego koncertowego fortepianu podniósł głowę niemłody dystyngowany pan.

– Witam państwa – powiedział.

– Ja też… ja też – wyjąkała Ewelina.

– Dzień dobry – powiedział Krüger, zdając sobie sprawę, że oboje muszą wyglądać dość niezwykle.

To nie był jednak koniec niespodzianek. Ewelina ochłonęła szybko.

– Chciałabym grać – powiedziała.

– Wspaniale. – Mężczyzna uśmiechnął się i wstał.

– Nauczy mnie pan?

– Nie zajmuję się nauczaniem. Kiedyś tak, teraz po prostu sprzedaję fortepiany.

– Oczywiście – odparła Ewelina, po czym podeszła bliżej. Dotknęła dłonią jednego ze stojących pośrodku sklepu instrumentów. Pogładziła go delikatnie. – Będę potrzebowała fortepianu, by grać.

– Ewelino… – powiedział Krüger.

– By grać – powtórzyła. – Jeżeli pan nie uczy, może pan polecić nauczyciela?

Właściciel sklepu spojrzał na Krügera.

– Moja panno – powiedział w końcu, gdy uznał, że młody człowiek jest równie zszokowany co on i raczej nie może liczyć na pomoc z jego strony. – Granie na tak szlachetnym instrumencie, jakim jest fortepian, nie jest sprawą prostą. W ogóle muzykowanie wymaga pewnych specjalnych predyspozycji…

– Proszę je sprawdzić – przerwała Ewelina niecierpliwie. Krüger nigdy nie słyszał, by mówiła tak kategorycznym tonem.

– Słucham?

– Proszę, zróbmy sprawdzian – powiedziała. – O jakich predyspozycjach pan mówi?

– To nie takie proste…

– O jakich?

– Na przykład o słuchu muzycznym.

– Który polega na?

– Umiejętności słyszenia wysokości i następstw dźwięków.

– Słyszę je.

Mężczyzna uśmiechnął się ponownie. Mój Boże, iluż ludzi było przekonanych o drzemiącym w nich talencie, a potem boleśnie przekonywali się o jego braku.

Nim jednak zdołał odpowiedzieć, Ewelina przeszła jeszcze dwa kroki, wyczuła stojący przed klawiaturą stołek, po czym usiadła. Położyła dłonie na klawiaturze i przycisnęła mocno jeden z klawiszy. Mocny, wyrazisty dźwięk odbił się od sufitu.

– Proszę mi zrobić sprawdzian.

– Panienko…

– Jeśli pan tego nie zrobi, wyjdziemy i nie kupimy fortepianu.

– Ewelino… – Krüger już od dłuższego czasu zastanawiał się, w jaki sposób może przerwać tę dziwną wymianę zdań, i nie przychodziło mu do głowy nic sensowniejszego od jałowych protestów.

– Wilku, nie martw się. Wiem, co robię – powiedziała, a potem odwróciła się do sprzedawcy. – Pan mi opowie o dźwiękach, a ja kupię fortepian.

Właściciel wzruszył ramionami. Ostatecznie żył ze sprzedaży instrumentów. Niewiele go kosztowało spełnienie tej prośby. Jeszcze jedna pełna zapału dziewczynka, której się wydaje, że kariera pianistki jest w zasięgu ręki.

Usiał przy stojącym obok nieco mniejszym instrumencie.

– Dźwięki pogrupowane są w gamy. Każda składa się siedmiu tonów. Ósmy się powtarza, oktawę wyżej. Na przykład: to jest dźwięk C – uderzył w klawisz. – D – kolejne uderzenie. – E, F, G, A H. Te akurat tworzą one gamę C-dur. Później mamy kolejny dźwięk C, ale już o oktawę wyżej. I ten dźwięk początkuje kolejną oktawę tej gamy. Rozumie panienka? – zapytał.

– Rozumiem. Siedem tonów, ósmy powtarza się wyżej – powiedziała, po czym zaczęła uderzać w klawisze. Tylko dwie pierwsze próby były fałszywe. Potem dźwięki popłynęły w prawidłowej kolejności.

– C, D, E, F, G, A, H i potem znów C, czy tak? – zapytała, choć znała odpowiedź.

Właściciel sklepu ponownie spojrzał na Krügera. Tym razem miejsce bezradności wymieszanej z lekką irytacją zajęło zdumienie.

– Tak – powiedział.

– Zobaczmy, czy dobrze zapamiętałam. Proszę zagrać jakiś dźwięk.

– Jaki?

– Wszystko jedno. Jeden z tych, o których mi pan opowiadał.

Mężczyzna uderzył w klawisz.

– F – powiedziała Ewelina.

Ponowne uderzenie.

– G.

Jeszcze jedno.

– H.

Trzy po kolei.

– E, C, G.

– Mój Boże.

– Co się stało? – zapytał Krüger. Nic z tego nie rozumiał.

– Mój Boże – powtórzył właściciel sklepu.

– Czy moja siostra ma predyspozycje?

– Nawet dużo więcej. Pańska siostra posiada dar, który zwie się słuchem absolutnym. Nie tylko słyszy następstwo dźwięków, ale również ze słuchu rozróżnia ich wysokość, bez opierania się o dźwięk podstawowy. Ale jest jeszcze coś – zawahał się. Wyglądał jak człowiek trawiony gorączką.

– Tak?

– Nie widziałem jeszcze, by ktoś tak szybko, bez najmniejszego trudu zrozumiał zasady rządzące dźwiękami. By od razu wiedział i słyszał. To są rzeczy kształcone nieraz długimi latami ćwiczeń, a tu mamy naturalny, niezwykły talent… Talent zrozumienia.

Ewelina wstała.

– Czy teraz możemy pomówić o zakupie fortepianu? – zapytała.

Właściciel sklepu ukłonił się lekko.

– Nie tylko o sprzedaży. Jeżeli nie macie państwo nic przeciwko temu, chciałbym podjąć się misji zostania nauczycielem panienki i jeżeli państwo się zgodzą, zrobię to z prawdziwą przyjemnością.

Fortepian, długi czarny wyrób firmy Bechstein, wylądował w salonie mieszkania Krügerów następnego dnia i od tej pory Ewelina przez trzy popołudnia w tygodniu uczyła się grać, choć termin ten nie w pełni oddaje istotę owego procesu. Ćwicząc dużo sama, robiła błyskawiczne, zdumiewające postępy, nieustannie wprawiające jej nauczyciela w podziw. Nawet Krüger, jako się rzekło, do tej pory całkowicie obojętny na uroki szóstej muzy, często ulegał magii jednoosobowych występów siostry. Początkowo Ewelina grała wyłącznie ze słuchu, po prostu powtarzając za nauczycielem, później zaczęła studiować ściągnięte przez Krügera z Wiednia utwory zapisane brajlowską notacją muzyczną. Szybko zaczęła obywać się bez niczyjej pomocy. Po pół roku właściciel sklepu oświadczył Krügerowi, że dalsze spotkania byłyby tylko zwykłym marnowaniem pieniędzy. Nie było już niczego więcej, co mógłby fenomenalnie uzdolnionej uczennicy przekazać. Swoją rolę uznał za zakończoną. W istocie, Ewelina chciała sama wybierać utwory i nie potrzebowała już nauczyciela ani towarzysza w wędrówce przez świat muzyki.

Szybko jednym z jej najbardziej ulubionych utworów stała się Sonata księżycowa Ludwiga van Beethovena. Krüger spędził niejeden wieczór zasłuchany w powolne, majestatyczne, nieco tajemnicze dźwięki.

Teraz wrócił do rzeczywistości. Muzyka w końcu umilkła. Wykonania Eweliny i nieporadne muzykowanie zza ściany łączył tylko wspólny tytuł utworu.

W korytarzu zaszurały kroki i w progu stanęła Jadwiga Brochwicz.

– Obudził się pan? – zapytała.

– Tak.

– Jak się pan czuje?

– Lepiej – odparł. – Ktoś grał na fortepianie.

– Lubię czasem grać dla odpoczynku – wyjaśniła, po czym weszła do pokoju. Przez chwilę wyglądała przez okno, w ciemność zimnej listopadowej nocy, po czym usiadła na krześle blisko Krügera. Bardzo blisko.

Grała fatalnie, ale wyglądała ślicznie.

– To pani?

– Podobało się panu?

– Bardzo ładnie pani gra – powiedział, po czym przestraszył się.

Wiedział doskonale, że umie kłamać bez mrugnięcia okiem, ale jego dotychczasowe doświadczenia w tej materii były ograniczone, by tak rzec, do spraw czysto zawodowych; przybierania masek innych ludzi podczas zbierania informacji przed kolejnym skokiem, ukrywania swych zamiarów, intencji, profesji. Kłamstwo było jego życiem, przyzwyczaił się do niego, traktował jak drugą skórę, czasami zastanawiając się, czy aby nie stała się pierwszą. Nigdy jednak nie kłamał kobiecie, młodej, ładnej i najwyraźniej życzliwie do niego nastawionej. Sądził, że wypowiedziana przed chwilą blaga została uszyta tak grubymi nićmi, że adresatka natychmiast zorientowała się, w czym rzecz.

Nic takiego jednak nie nastąpiło. Jadwiga potraktowała stwierdzenie gościa jako komplement. Zarumieniła się leciutko, po czym lekceważąco machnęła ręką.

– Wcale nie gram ładnie, ale bardzo pan miły – powiedziała.

– Ten utwór przypomina mi… – zawahał się – … dom.

– Słyszał go pan wcześniej?

– O tak, całkiem często. Niedaleko mojego mieszkania w Krakowie był sklep muzyczny. W lecie, wieczorem, dźwięk się niesie daleko, zwłaszcza przez otwarte okna.

Jadwiga wpatrywała się w jego ciemne, wyraziste oczy, niemal chłonęła owal twarzy, szczupłą, skrytą pod kołdrą sylwetkę. Ten człowiek fascynował ją. Wzbudzał jej podziw.

Był bohaterem.

Jadwiga pomyślała, że życie bywa naprawdę wspaniałe.

* * *

Pocałunek był długi.

Położył dłoń na jej piersi. Odepchnęła go lekko.

– Przepraszam – powiedział zmieszany.

– Nie przepraszaj. – Ewelina wstała. Nie wyglądała ani na zagniewaną, ani nawet zaskoczoną postępowaniem Cygana. Z przedpokoju sączyło się mdłe, przytłumione światło. W salonie panował półmrok.

– Ja…

Położyła mu palec na ustach.

– Nie trzeba nic mówić. Wiem.

Cygan wyprostował się na krześle.

– Nie myśl, że korzystam z okazji, bo Wilek stracił cię z oczu.

– Nie myślę. Zrobiłbyś to tak czy inaczej, niezależnie od okoliczności.

– Śni mi się to w nocy, a w ciągu dnia nie przestaję o tym marzyć.

– O tym? – Przekrzywiła głowę i odsłoniła zęby w uśmiechu.

– Chcę być z tobą. Spędzać z tobą czas.

Tym razem to ona go pocałowała.

9–15 listopada 1918

Lwów

Kolcow sądził, że największe kłopoty już za nim, był to jednak przedwczesny optymizm.

Wyjeżdżając z Warszawy, z oczywistych przyczyn nie miał orientacji, co dokładnie dzieje się we Lwowie. Brak mu było najświeższych informacji – która ze stron konfliktu wzięła górę, gdzie przebiega linia frontu, w czyich rękach znajduje się centralna część miasta. Uświadomił sobie, że przed wkroczeniem do Lwowa powinien dowiedzieć się czegoś bardziej konkretnego, co pozwoliłoby działać z większą pewnością. Nie zrobił tego, zrzucając owo zaniedbanie na karb trawiącej go niecierpliwości; czuł, że wkrótce odnajdzie ściganego człowieka i załatwi z nim porachunki. Perspektywa ta i wynikający z niej pośpiech w pewnym stopniu usprawiedliwiały niedokładność przygotowań.

Podchodził do miasta od strony północnej, od Zamarstynowa. Lwów znał nie najgorzej, jeszcze przed wielką wojną bywał w nim kilkakrotnie, przed wyjazdem z Warszawy zaś zaopatrzył się w dokładny plan miasta. Wiedział, że posuwając się z północy na południe, ulicą Lwowską, a potem Zamarstynowską dostanie się do centrum, w okolice Rynku czy placu Mariackiego. Jego celem był znajdujący się przy tym ostatnim hotel George.

Już po kilku minutach zapłacił za nadmierną pewność siebie. Zdążył przejść może dwieście metrów, gdy ostry krzyk osadził go w miejscu.

– Stoj. Kto ty?

Stanął. Trzy postacie wynurzyły się z ciemności.

Żołnierze.

Podniósł ręce.

– Swój – powiedział.

Szybko się przekonał, że udzielił złej odpowiedzi.

Cios kolby obalił go na ziemię. Uniósł ręce do twarzy i dostał jeszcze raz, tym razem w brzuch. Powietrze ze świstem uciekło z płuc. Zwinął się w kłębek, starając się osłonić głowę. Następnego ciosu jednak się nie doczekał.

Uderzony policzek pulsował nieznośnym bólem. Iwan poczuł, że czyjeś ręce obszukują go. Nim zdążył zebrać myśli, został pozbawiony rewolweru, dokumentów i pieniędzy. A potem znowu usłyszał głos, ten sam co poprzednio. Ukraińskie słowa brzmiały twardo i dziwnie zrozumiale.

– Polak. Parszywy Lach. I to z bronią.

– Pod ścianę z nim – dodał drugi, niższy i bardziej schrypnięty.

– Po co? – zapytał pierwszy. – Szkoda kuli, a i hałasu nie ma co robić.

Kolcow usłyszał szczęk żelaza i o ile jeszcze przed chwilą żywił jakąś nadzieję, teraz pozbył się jej zupełnie.

Zakłada bagnet, pomyślał. Umrę w tym błocie, leżąc.

– Nie rób tego! – krzyknął.

– Szkoda słów, Lachu.

– Durniu! – krzyknął jeszcze głośniej. Tym razem po rosyjsku. – Zabijecie mnie, pójdziecie pod ścianę. Komendant będzie się przyglądał, jak umieracie.

– Jaki komendant?

– Wasz komendant. Bo ja do Rady kurier.

– Do rady? – zapytał ten sam głos co na początku. Był podejrzliwy, ale przynajmniej przestał manipulować przy bagnecie.

– Do Ukraińskiej Rady Narodowej. Słyszałeś o takiej? Z Kijowa jadę.

Właściciel pierwszego głosu nachylił się nad nim. Był nieogolony, śmierdział brudem, smarem do broni i naczosnkowaną kiełbasą.

– Ty myślisz, że my durnie, Lachu? Ty mówisz, że ty nasz, a z niemieckimi dokumentami na polskie nazwisko chodzisz?

– Głupiś – powiedział Kolcow. Policzek bolał go jak wszyscy diabli, ale przynajmniej nie krwawił. Po ciosie w brzuch prawie nie było śladu. Usiadł. Trzech ukraińskich żołnierzy cofnęło się o krok. Lufy karabinów celowały prosto w Kolcowa. Ale ich właściciele nie bili. Dobre i to. – Sięgnij do drugiej kieszeni płaszcza. Jest tam jeszcze jeden paszport.

Ukrainiec spełnił polecenie i wyciągnął kolejny dokument. Otworzył go i przybliżył oczy do papieru. Światło dalekiej latarni było mdłe, ale wystarczyło.

– Iwan Piotrowicz Kolcow – przeczytał.

Kolcow pomyślał poniewczasie, że miał masę szczęścia; równie dobrze mógł trafić na analfabetę.

– I z ruskimi dokumentami chodzę, nie tylko z polskimi. I broń mam. I pieniądze. Jak myślisz, czemu?

Ukraińcy popatrzyli po sobie. Z ich twarzy zaczęła przezierać bezradność.

– A czemu ty po rosyjsku mówisz?

– Ja z Zadnieprza. U nas wszyscy po rosyjsku mówią. Ale ja taki Ukrainiec jak i ty.

– No, może, może. A czemu na ruskim i na polskim paszporcie, a nie na naszym?

Kolcow zaklął w duchu. Jeden z jego warszawskich rozmówców, indagowany o sposoby bezpiecznego dostania się do Lwowa, zasugerował wyrobienie fałszywych austriackich dokumentów na jakieś ukraińskie nazwisko. W końcu ck monarchia nadal oficjalnie była faktem. Kolcow wówczas odrzucił te sugestię: uprzejmy znajomy podjął się nawet przygotowania odpowiedniego paszportu, ale potrzebował na to około dwóch tygodni. Iwan nie chciał sobie pozwolić na aż tak długą zwłokę. Postanowił używać swojego paszportu, a także drugiego, dawno już wyrobionego, na polskie, zmyślone nazwisko.

– A czemu ty tyle pytań zadajesz, a? – Kolcow podniósł się. Ukraińcy nie protestowali. – Ja muszę szybko się dostać do Rady. Oni tam na mnie czekają, nie będą zadowoleni, jak się dowiedzą, że z twojego powodu musieli tyle czekać.

Stwierdzenie już do końca zbiło żołnierzy z tropu.

– Ty chcesz, żeby my cię puścili?

– Chcę. Ale jak mi nie wierzysz, to możecie mnie odprowadzić. Byle szybko.

Ukraińcy ponownie spojrzeli po sobie. Ten, który mówił najwięcej, widać przywódca, podjął decyzję.

– My wszyscy pójść nie możemy, więc ja pójdę z panem kurierem – odezwał się. – Do dowódcy, rozumiecie? On tam będzie wiedział, co robić. A wy zostaniecie i pilnujecie dalej.

Tamci kiwnęli głowami, a Kolcow uśmiechnął się w duchu. Ze swojego punktu widzenia przywódca żołnierzy podjął racjonalną decyzję. Zostawiając na warcie dwóch ludzi, dawał dowód, że nadal trzyma powierzony posterunek, a przy tym zapewnia nieznajomemu eskortę do dowództwa. Był kryty w każdej sytuacji: gdy okaże się, że zatrzymany jednak jest szpiegiem, nikt nie będzie mógł zarzucić mu braku czujności; gdy okaże się natomiast, że przybysz w istocie jest kurierem z Kijowa, nie obędzie się bez nagrody.

Kolcow nie mógł wymarzyć sobie lepszego scenariusza.

Ruszyli szybkim krokiem, Kolcow z przodu, żołnierz nieco z tyłu, z karabinem niby trzymanym pod pachą, ale gotowym w każdej chwili do użycia. Szli ulicą Zamarstynowską. Budynki nosiły ślady ciężkich walk; mało która ściana nie upstrzona została dziobami po kulach. Kolcow czuł w ustach unoszący się w powietrzu ceglany pył. Okolica sprawiała wrażenie bezludnej; w niewielu oknach paliło się światło; na ulicy nie było żywego ducha.

Gdy Iwan uznał, że odeszli już wystarczająco daleko od posterunku, potknął się o niewidoczny w półmroku kamień. Zachwiał się, zaklął, po czym opadł na jedno kolano. Usłyszał, że eskortujący go żołnierz pochyla się nad nim.

Wyszarpnął z kabury na nodze rękę obciążoną żelazem. Dwa strzały zabrzmiały głucho w ciszy nocy.

– Ech, durak – powiedział głośno Iwan, po czym wstał. Przyjrzał się żołnierzowi leżącemu w szybko powiększającej się kałuży krwi. W jego oczach lśniło zdumienie i ból. Potem jedno i drugie zgasło. Kolcow schował broń do kieszeni. – Trzeba było szukać dokładniej. Znalazłbyś drugi rewolwer.

Szybko przeszukał zwłoki. Broń, pieniądze i oba paszporty wróciły do właściciela i zniknęły w kieszeniach płaszcza. Po chwili Kolcow był w drodze. Szedł ostrożnie, trzymając się blisko ścian, i błogosławił się w duchu, że przed wyjazdem przestudiował dokładnie plan miasta, starając się sobie przypomnieć wszystkie szczegóły topografii. Wiedział dokładnie, gdzie jest.

Po dwóch godzinach ostrożnego marszu, pełnego postojów i przeczekiwania w zaułkach i bramach kręcących się w okolicy ukraińskich patroli, dotarł do placu Mariackiego.

Trzypiętrowy, utrzymany w neorenesansowym stylu budynek hotelu George, jeden z najsłynniejszych i najbardziej wytwornych hoteli w Galicji, był ciemny i wyglądał na opuszczony. Kolcow był zbyt zmęczony, by się tym przejąć. Zastukał do drzwi. Bez efektu. Ponowił pukanie, a potem, gdy znów nie doczekał się żadnej reakcji, uderzył w drzwi pięścią. Usłyszał ciche, jakby niepewne kroki.

Zdobione wyszukanymi intarsjami drzwi uchyliły się. W szparze mignęła przestraszona twarz odźwiernego. Oczy mężczyzny wbiły w Iwana taksujące spojrzenie. Gdy oceniły, że intruz jest sam, i to ubrany po cywilnemu, zrobiły się spokojniejsze.

– Hotel zamknięty – powiedział odźwierny.

– Domyślam się – odparł Iwan. – Jestem przyjezdny. Bardzo potrzebuję pokoju.

– Zamknięte – powtórzył tamten. – Dyrektor kazał nikogo nie wpuszczać.

– Chcę porozmawiać z dyrektorem.

– Nie ma.

– A kiedy będzie?

– Może rano.

Iwan wyciągnął z kieszeni stukoronowy banknot. Oczy odźwiernego ponownie zrobiły się wielkie.

– A może jednak mnie wpuścisz? – zapytał Kolcow.

* * *

Jan Waligóra siedział w swoim gabinecie i walczył z ogarniającą go sennością. Paskudna, mglisto-deszczowa pogoda pokrywała Warszawę szarością, która nawet najbardziej optymistycznie nastawionego do świata człowieka zamieniała w zgorzkniałego melancholika.

Komisarz miał jednak inną teorię na temat swojego samopoczucia.

Spada mi ciśnienie. Z moim krążeniem jest źle. Mam zawroty głowy. Czyż to świadczy o początkach choroby wieńcowej?

Poczuł zadowolenie. Zawsze tak było, gdy udawało mu się nazwać rzeczy po imieniu i zidentyfikować niebezpieczeństwo. Był prawdziwym mężczyzną, nie znosił uciekać, gdy pojawiały się kłopoty. Choroba, diagnoza, leczenie – tak rozumował.

Muszę poprosić Balińskiego, by zajął się moim sercem, postanowił. Mam wyczerpującą pracę. Nic dziwnego, że mój organizm odmawia posłuszeństwa. Tak zrobię. Zaraz posprzątam biurko i dzwonię po doktora. Chcę mieć to już za sobą.

Ułożył rozrzucone na blacie teczki z raportami i zeznaniami w jeden równy stos po prawej stronie, przesunął kałamarz na środek, a bliżej lewego brzegu ustawił aparat telefoniczny. Pole walki zostało sprzątnięte.

Z jednym wyjątkiem.

Waligóra zerknął na leżącą pośrodku kartkę, na której od kilku dni notował przychodzące mu do głowy myśli.

I

Napad na bank:

Trzech ludzi: stary i dwóch młodych.

Stary: wykształcony, kulturalny, przywódca.

Młody 1: porusza się cicho jak kot, skacze jak cyrkowiec.

Młody 2: perfekcyjny strzelec.

Być może są we Lwowie.

II

Interesuje się nimi niejaki Iwan Kolcow. Sugeruje, żeby poszukać dawnej sprawy z Mostowej w Wilnie.

Sprawa: 1 stycznia 1901 roku zostaje zamordowany Joachim Krüger, bankier, jego żona Eleonora oraz kamerdyner. Sprawcy do dziś nie złapano.

Fakty:

1. Eleonora przed śmiercią urodziła dziecko, które zaginęło.

2. Joachim Krüger był właścicielem banku, jednym z najbogatszych ludzi na Litwie.

3. Wspólnikiem Krügera był Piotr Stiepanowicz Kolcow, zmarły tragiczną śmiercią kilka lat temu.

III

Łącznikiem obu tych spraw jest nazwisko Kolcow.

Waligóra zamyślił się.

Kilka dni temu osobiście udał się do urzędu stanu cywilnego i uzyskał potwierdzenie, że Iwan jest synem Piotra. Podczas rozmowy młodszy Kolcow dał wyraźnie do zrozumienia, że jego zainteresowanie trójką bandytów, którzy napadli na bank, ma źródło w przeszłości. Jaki związek, poza nazwiskiem Kolcow, mają ze sobą te sprawy? Jeden ze wspólników został zamordowany, drugi przeżył. Syn tego drugiego usilnie chce znaleźć kogoś, kto na pierwszy rzut oka nie ma nic wspólnego z tamtą sprawą. Młodzi złodzieje mogli mieć wtedy najwyżej po kilka lat. Starszy mężczyzna, owszem, był w kwiecie wieku i być może rozpoczął już swą złodziejską karierę…

Stop.

Waligóra aż uderzył się w czoło.

Krüger był współwłaścicielem banku.

Kolcow interesował się ludźmi, którzy napadli na bank.

Jest drugie połączenie. Czy coś daje?

Waligóra na razie nie umiał odpowiedzieć na to pytanie, ale uznał, że warto zachować je w pamięci. Gdy uzyska więcej informacji, być może uda się na nie odpowiedzieć.

Dalej.

Jaki związek z tym wszystkim ma fakt, że Kolcow przekazał informację na temat Mostowej właśnie Waligórze, człowiekowi, który kiedyś, jako młodziutki, stawiający pierwsze kroki w policyjnym fachu funkcjonariusz uczestniczył w śledztwie? Waligóra spotkał Kolcowa niespełna dwa tygodnie temu i był pewien, że widział go po raz pierwszy w życiu. Kolcow nie mógł zaplanować spotkania: nawet przyjąwszy absurdalną hipotezę, że wiedział, kiedy odbędzie się napad (a musiałby mieć wtedy związek z rabusiami, co czyniłoby prośbę o przekazanie ich adresu co najmniej zagadkową, a tak naprawdę bezsensowną), nie mógł przewidzieć, że na miejsce przestępstwa przyjedzie akurat komisarz Waligóra ze swoimi ludźmi. Było co najmniej kilku innych policjantów, którzy mogli zająć się tą sprawą. Objął ją Waligóra, bo szef uważał, że najlepiej się nadaje do jej rozwiązania; teoretycznie jednak mógł wysłać kogoś innego. Tego Kolcow nie mógł z pewnością wiedzieć ani przewidzieć.

Więc co: przypadek?

Waligóra nie lubił takich przypadków.

Zabójstwo bankiera na Litwie i napad na bank w Warszawie. Człowiek, który żąda adresów sprawców, syn wspólnika zamordowanego bankiera.

Dwa łączniki.

Waligóra zastygł.

Przecież on jest trzecim. Prowadził obie sprawy. No dobrze, tamtej nie prowadził, szefem był Mierkułow, cyniczny, niechlujny mężczyzna z pożółkłymi od papierosów zębami. Ale Waligóra uczestniczył w śledztwie, i to aktywnie.

Przecież, do ciężkiej cholery, właśnie przez tę sprawę zrezygnował z bycia policjantem w cesarstwie. Owszem, służył długo, prawie do samej wojny, ale młodzieńczego entuzjazmu, złamanego właśnie wtedy, nie odzyskał już nigdy.

Zaczęło się tak niepostrzeżenie, że ciężko byłoby nawet wyłowić początek owego procesu. Po prostu dochodzenie utknęło w miejscu i nijak nie chciało ruszyć. Ekipa śledcza przeszukała dwór Krügera centymetr po centymetrze, dokładnie przetrząśnięto teren, przepytano świadków, starano się odtworzyć wydarzenia owego fatalnego wieczoru. Podczas pogrzebu kilku funkcjonariuszy po cywilnemu obserwowało żałobników, starając się zwracać uwagę nawet na najdrobniejsze szczegóły ich zachowania. Dokonano szczegółowego przeglądu aktywów bankiera, a nawet prowadzonych przez bank operacji.

Nie znaleziono niczego ani w zeznaniach, ani w dokumentach. Joachim Krüger nie miał wrogów, wypowiadano się o nim w samych superlatywach, uchodził za wspaniałego fachowca, ludzkiego szefa i szczodrego filantropa, utrzymującego kilka ochronek i szpitali. Jego żonę powszechnie nazywano aniołem, co Waligórze wydało się pewną przesadą, zbyt głębokim hołdowaniem zasadzie, że o zmarłych nie mówi się wcale lub mówi się tylko dobrze, opinie takie jednak powtarzały się niczym melodia w zepsutej katarynce. Powszechnie załamywano ręce nad tragedią rodziny.

Autopsja potwierdziła wstępne ustalenia: Eleonora Krüger urodziła dziecko najwyżej dwie godziny przed zabójstwem. Nie udało się ustalić, kto odbierał poród ani gdzie jest dziecko. Lekarz Eleonory przebywał w owym czasie na urlopie, twierdząc, że wyjechał na kilka dni, ponieważ rozwiązanie miało nastąpić dopiero w drugim tygodniu stycznia. Dziecko przyszło więc na świat przed terminem i to było jedyne pewne ustalenie.

Z czasem informacje zaczęły napływać coraz wolniej i nie przynosiły niczego konkretnego. Mierkułow stracił zainteresowanie sprawą, pracujących przy niej policjantów stopniowo kierowano do innych śledztw, aż w końcu Waligóra został sam. Pamiętał, że siedział nieraz wieczorami w wyludnionym biurze i zastanawiał się, jak to jest możliwe, że nie udaje się odkryć niczego istotnego i posunąć dochodzenia do przodu. Zginął szanowany, bardzo bogaty człowiek i jego żona. W innych tego typu, nader zresztą rzadkich, wypadkach cała policja dosłownie stawała na głowie, by schwytać sprawców. Winnych łapano, proces z reguły był krótki, sprawiedliwości stawało się zadość i równowaga zostawała przywrócona.

Tym razem działo się inaczej, choć w grę wchodziły ogromne pieniądze.

Właśnie: pieniądze.

Waligóra doszedł z czasem do wniosku, że klucz do zagadki tkwił w banku Krügera.

Interesy bankiera były niezwykle rozległe, zarówno pod względem geograficznym, jak i liczby zaangażowanych w nie ludzi. Bank brał udział w finansowaniu dostaw dla armii, penetrowaniu złóż na Syberii, budowie fabryk produkujących maszyny czy wreszcie w rozwoju konstrukcji lotniczych. Krüger był zdecydowanym zwolennikiem industrializacji kraju i, pomimo swego niemieckiego pochodzenia, lojalnym rosyjskim poddanym.

Być może jego ekspansja pozostaławała w sprzeczności z czyimiś, równie potężnymi interesami. Ten ktoś, znowu być może, okazał się na tyle zdeterminowany i silny, by dokonać zabójstwa, po czym zadbać, by śledztwo nikogo ani niczego nie wykryło. Być może nie stanowiło to nawet wielkiej trudności: policja w Rosji, podobnie zresztą jak i pozostałe instytucje tego kraju, nie była odporna na naciski, zwłaszcza jeśli stały za nimi wielkie pieniądze i wpływy.

Waligóra nie uważał się za doświadczonego policjanta, nie był jednak na tyle naiwny, by pójść ze swoimi wątpliwościami do Mierkułowa. Na własną rękę zaczął rozmawiać ze służbą Krügera, sąsiadami i pracownikami banku. Zadbał nawet o pretekst: twierdził, że musi posprawdzać pewne drobne detale dotyczące wcześniejszych zeznań. Próbował dotrzeć do Piotra Kolcowa, nie miał jednak szczęścia. Wspólnik Krügera, załamany, wręcz pogrążony w głębokiej żałobie (co poniekąd było zrozumiałe: Krüger był nie tylko większościowym udziałowcem banku, ale również jego mózgiem i głównym strategiem), nie przyjmował gości. Oczywiście wcześniej złożył oficjalne zeznanie, ale nie miał niczego ciekawego do powiedzenia. Nowy Rok spędzał w swym podwileńskim majątku, nic nie wiedział o żadnych wrogach Krügera, w banku pełnił funkcję wiceprezesa zarządu i zawsze popierał stanowisko prezesa. Koniec, kropka, ślepy tor.

Waligóra, czując przez skórę, że kluczem do zagadki są finansowe powiązania banku i jego interesy, starał się zgłębić ten temat. Odpowiedzi udzielano niechętnie; w końcu, kiedy Waligóra łamał sobie głowę nad kwestią pogmatwanej i niejasnej struktury akcjonariatu po śmierci głównego właściciela, został wezwany do szefa.

Szef, postawny, pochodzący z Moskwy stary policyjny czynownik, siedział za swym biurkiem sztywny i uroczysty. W fotelu obok zajmował miejsce Mierkułow. Rozmowa była krótka i sprowadzała się do kategorycznego polecenia, by Waligóra, pod groźbą dyscyplinarnego relegowania z szeregów policji z wilczym biletem, zaprzestał śledztwa w sprawie zabójstwa Krügera. Śledztwo bowiem zostaje przekazane wyżej, do guberni. Szef dwukrotnie podkreślił wagę rozkazu, po czym wyrzucił młodego policjanta z gabinetu. Mierkułow odprowadził Waligórę do pokoju, kazał przekazać sobie wszelkie dokumenty i notatki, jakie Waligóra poczynił podczas swych poszukiwań, na odchodne spojrzał mu głęboko w oczy i na tym się skończyło.

Ku swemu zaskoczeniu, w niedługim czasie Waligóra awansował. Jako śledczy odniósł kilka znaczących sukcesów, był chwalony przez Mierkułowa i samego szefa. A jednak czuł, że coś się zmieniło. Stracił pierwotny entuzjazm i chęć czynienia sprawiedliwości na świecie. Niejednokrotnie miał wrażenie, że jest obserwowany. Ktoś, może Mierkułow, może szef albo jeszcze ktoś inny, przyglądał mu się uważnie i oceniał każdy jego krok.

W końcu, w połowie roku dwunastego, dwa lata przed wojną, Waligóra poznał pewną urodziwą warszawiankę, zakochał się w niej, a potem poślubił, po czym uznał, że jest to dogodny moment, by zmienić coś w życiu. Wystąpił z policji i przeniósł się do Warszawy. Ale gdy w roku piętnastym niegdysiejszą stolicę Rzeczpospolitej zajęły wojska niemieckie i nowe władze ustanowiły oczywiście nowy ład administracyjny (sprawy porządkowe zostawiono Polakom, policja pozostawała w rękach niemieckich), Waligóra zapragnął wrócić do pracy i złożył aplikację do wydziału kryminalnego. Po niemiecku mówił lepiej niż dobrze, a jego kompetencja i wcześniejsze osiągnięcia zrobiły dobre wrażenie. Dlatego, mimo wielu zastrzeżeń, że nie należy go przyjmować – i to nie z racji tego, że jest Polakiem, tylko z powodu jego wcześniejszej służby w strukturach państwa, z którym cesarstwo niemieckie pozostawało w stanie wojny – obiekcje zignorowano i Waligóra został oficerem policji kryminalnej.

Otrzymał stosunkowo niski stopień, niewielki kredyt zaufania i nadzorcę. Szybko okazało się, że jest rzetelny, kompetentny i zna się na pracy. Zaczął odnosić sukcesy. Awansował. Przełożeni byli z niego zadowoleni. Teraz, gdy już bardzo poważnie rozglądali się za możliwością powrotu do ukochanej Heimat, wiedząc lub przeczuwając, że ich władza jest kwestią dni lub nawet godzin, stara sprawa wróciła. Stara wileńska sprawa.

Wilno. Litwa.

Waligóra zamyślił się. Coś jeszcze nie dawało mu spokoju.

Wileńska sprawa. Litwa.

Hm.

Zerknął na kartkę.

I pierwsze, co zobaczył, to zdanie: „porusza się cicho jak kot, skacze jak cyrkowiec”.

Cyrkowiec. Cyrk. Litwa.

Co, do cholery, łączy to terytorium z tym zajęciem?

Po piętnastu minutach sobie przypomniał. Plan powstał chwilę później.

Czekała go wyprawa w czasie i przestrzeni.

* * *

– Mój Boże, Jadwigo – powiedział profesor Brochwicz. – Jak ty wyglądasz?

– Jestem zmęczona, tatku, to wszystko – odrzekła, postawiła chlebak na podłodze kuchni, po czym ciężko usiadła na krześle.

Rzeczywiście, Jadwiga wyglądała na skrajnie wyczerpaną. Płaszcz, w kilku miejscach porwany, niemal wisiał na wychudłej sylwetce. Włosy sterczały w nieładzie. Z twarzy biła apatia. Po energii i determinacji z pierwszych dni walki zostało niewiele.

– Miałaś ciężki dzień? – zapytał profesor.

Kilka dni temu, co zresztą starannie ukrywał przed Jadwigą, użył wszystkich swoich wpływów, by córkę przeniesiono z linii do opieki nad rannymi. Od tej pory pracowała w szpitalu, a na noc przychodziła do domu.

– Okropny. Przywieźli Karola Zachwatowicza – oznajmiła. – Tuż obok niego eksplodował pocisk artyleryjski. Tak strasznie go poszarpał, tak strasznie… doktor Derkacz musiał mu amputować nogę. Nigdy nie widziałam tyle krwi. Jeśli on przeżyje, tylko cud boski może to sprawić.

– Ufaj w moc bożą.

– Ufam. Nadal ufam. Ale gdy widzę tych wszystkich rannych i zabitych… – Podniosła głowę. – Czy wiesz, że wielu z nich jest młodszych ode mnie? Czasami dużo młodszych.

– Zawsze mówiłem, że miejsce dzieci jest w szkole, a kobiet w domu.

– Tylko że wtedy Lwowa byśmy nie wywalczyli.

Profesor machnął ręką. Miał na ten temat zupełnie inny pogląd. Ale nie chciał wdawać się w dyskusje. Nie dziś.

– Jesteś głodna? – zapytał. – A może zrobić ci herbaty?

– Dziękuję, nie trzeba. Co z nim? – Pokazała brodą w stronę biblioteki.

– Śpi. Przynajmniej spał jeszcze niedawno.

– To dobrze – odparła, po czym wstała i zrobiła ruch, jakby chciała opuścić kuchnię.

Ojciec wyciągnął rękę. Zatrzymała się.

– Jadwigo – powiedział – uważam, że tego chłopca trzeba przenieść do szpitala.

– A ja nie – odparła z mocą. – W szpitalu nie ma żadnych warunków do odpoczynku i rekonwalescencji.

Profesor po raz pierwszy do niepamiętnych czasów poczuł irytację.

– To prawda. Ale nie cała – rzekł.

– A to co ma znaczyć?

– Ano to, że za bardzo angażujesz się w opiekę nad tym człowiekiem.

– Za bardzo? – Jadwiga uniosła brwi.

– Tak. Jestem bardzo zadowolony, że zrezygnowałaś z pomysłu walki z karabinem w ręku…

– Nie z własnej woli. Dostałam rozkaz.

– … ale praca w szpitalu jest bardzo wyczerpująca. Padasz ze zmęczenia. Jesteś wrażliwą młodą damą, widok krwi, bólu i cierpienia też na ciebie działa, możesz mi wierzyć. W domu powinnaś odpoczywać i nabierać sił przed następnym dniem. A tymczasem wzięłaś sobie na głowę kolejny obowiązek. Przecież ten człowiek jest ci całkowicie obcy. Nie jesteś mu nic winna.

– Tato. – Jadwiga była zbyt zmęczona, by prowadzić tę dyskusję, ale uważała, że nie może tego tak zostawić. Już od pewnego czasu wyczuwała rosnącą niechęć ojca do leżącego w bibliotece rannego. – Wilhelm Krüger jest bohaterem.

– O którym nic nie wiadomo.

– Jemu nie zależy na rozgłosie.

– Nie wydaje ci się to dziwne?

– Szczerze mówiąc, nie bardzo.

– Ludzie mają raczej tendencję do chwalenia się swoimi czynami. Uwierz mi, czasami bezzasadnie. On ma prawdziwy powód do chwały. Mimo to go ukrywa.

– Nie pragnie sławy. Ma inne zadania… – urwała.

Profesor przyglądał się córce uważnie.

– Jakie zadania, Jadwigo?

– Nie mogę o nich mówić. Zresztą, powiedział bardzo niewiele, prawie nic.

– Ach, tak. Powiedział ci, że wykonuje jakieś ważne zadania, ale nie zdradził ich istoty.

– Właśnie tak.

– A ty uwierzyłaś mu na słowo.

– Och, papo, dlaczego uważasz, że wszyscy kłamią?

– Wcale tak nie uważam, przeciwnie, sądzę, że większość ludzi jest prawdomówna.

– Więc czemu tym razem sądzisz inaczej?

– Ponieważ jest wojna. A na wojnie musisz jasno przekonać się, kto jest twoim wrogiem, a kto sojusznikiem. Czasami nawet i to nie wystarczy: bywa, że zdradza cię najlepszy przyjaciel.

Jadwiga odetchnęła głęboko. Nawet jeżeli słyszała w słowach ojca głos rozsądku, nie zamierzała dać za wygraną.

– Tato – odrzekła – widziałam na własne oczy, jak Wilhelm Krüger zabił pięciu Ukraińców. To nasi wrogowie, prawda? Więc trudno go chyba podejrzewać o niecne zamiary.

– Być może. – Brochwicz westchnął. – Choć wszystko zależy od okoliczności. Mógł uwikłać się w walkę niechcący. Znaleźć się na polu bitwy wbrew własnej woli. A zabił, bo, o ile pamiętam z twojej relacji, tamci chcieli zabić jego. Odparł napaść, to wszystko.

– O co ty właściwie go oskarżasz?

– O nic. Mówię tylko, że należy być ostrożnym. Nie mamy wobec tego człowieka żadnych zobowiązań. Nie musi u nas być.

– Polska ma wobec niego zobowiązania – odparła Jadwiga podniesionym głosem. – A Polska to przecież nie abstrakcja, tylko ludzie. Tacy jak my. Czyż to nie są twoje własne słowa? Powtarzałeś je tyle razy, że znam je na pamięć.

Ona nie słucha, co mówię, pomyślał Brochwicz z rozpaczą.

Zrozumiał, że jej nie przekona. No cóż, stanowczość nie była jego mocną stroną, ale tym razem musiał ją okazać. Czasami dla dobra dzieci należy robić rzeczy, z których dzieci są bardzo niezadowolone.

– Dobrze, Jadwigo – powiedział. – Idź do niego. Ja teraz wychodzę. Wrócę późno. Nie czekaj na mnie.

– Dobranoc, tato.

Brochwiczówna była zbyt zmęczona, by zwrócić uwagę na nagłą zmianę tonu ojca. Opuściła kuchnię, przeszła przez hol, po czym wkroczyła do biblioteki. Mała lampka przy łóżku rzucała niewielki krąg światła.

Jadwiga usłyszała trzaśnięcie drzwi wejściowych i jednocześnie dostrzegła, że Krüger otworzył oczy.

– Obudziłam pana? – zapytała.

– Nie spałem – odrzekł. – Obudziła mnie cisza.

– Co? – zapytała.

Rzeczywiście, po raz pierwszy od wielu dni zza okna nie dochodziły odgłosy walk.

– Ach tak. Cisza. Krótkie zawieszenie broni. Czas na ściągnięcie i opatrzenie rannych.

Krüger uśmiechnął się blado.

– To niezwykłe.

– Zawieszenie broni? Normalna sprawa. Strony zyskują czas, by załatwić swoje sprawy.

– To znaczy, że można się dogadać.

– W takich sprawach owszem.

– To może w innych też.

Jadwiga skrzywiła się.

– W innych? To znaczy w jakich?

– No, jeżeli można zgodzić się, że walki ustają, bo zbieramy rannych, to można również ustalić, co jest przedmiotem sporu i spróbować go zakończyć. To zawsze bardziej opłacalne niż wojna.

– Panie Wilhelmie, to bardzo szlachetne, co pan mówi, ale całkowicie niemożliwe. Naprawdę staramy się rozmawiać. Wiem od ojca, który bardzo się zaangażował i pragnie zaprzestania walk. Tamta strona wysuwa żądania, na które my nigdy się nie zgodzimy. Nie możemy. Oni chcą całego Lwowa jako stolicy tej swojej republiki i nie chcą słyszeć o niczym innym. Owszem, oferują nam autonomię, nawet rządy nad miastem, ale w ramach państwa ukraińskiego.

– Mają swoje powody.

– Ej, panie Wilhelmie, mówi pan tak, jakby pan nie znał historii. Tu zawsze była Polska. I będzie Polska, zapewniam pana.

– A co dla Ukraińców?

– Od wieków mieszkaliśmy razem w Polsce, a Polska właśnie się rodzi na nowo. Ze Lwowem.

Krüger uśmiechnął się.

– Oczywiście, że Lwów będzie polski. Bez dwóch zdań. Niech się pani nie martwi.

– To prawda. – Usiadła obok niego. – Ale na razie oni nie chcą słuchać żadnych argumentów. Chcą wszystkiego.

– Tak, sporo pracy przed nami – powiedział. – Zostawmy politykę. Proszę, niech pani opowie, jaka jest w tej chwili sytuacja w mieście.

I zdradź, jak się odpina te guziki z przodu.

– No cóż, udało nam się opanować Dworzec Główny, Kleparów, Bogdanówkę. Wypychamy ich coraz bardziej na wschód, ale w Śródmieściu i wschodnich dzielnicach siedzą nadal mocno. Mamy za mało sił i broni. Potrzebna nam odsiecz.

– Mówiła pani, że miasto jest otoczone.

– Tak, ale, chwała Bogu, Rusini mają za mało sił, by pierścień był szczelny. Słyszałam…

– Tak?

Jadwiga zawahała się. Przypomniała sobie słowa ojca. Pomyślała, co by było, gdyby on miał rację i jej pacjentowi nie można było zaufać.

Ale oczy Krügera były oczyma szczerego człowieka. Nie dostrzegła w nich fałszu. Nie zdawała sobie sprawy, że bardzo nie chciała go dostrzec.

– Że odsiecz dotarła już do Przemyśla. Lada dzień dotrze i do nas.

– To wspaniałe wieści.

– Tak. Wtedy ich stąd wyrugujemy.

Powiedziała to z takim zapałem, że Krüger aż uśmiechnął się w duchu. Pomyślał, że ma na sobie maksymalnie siedem, najwyżej osiem sztuk garderoby. Suknia, halka, bielizna, pończochy, trzewiki. Zacząć samemu zdejmować czy zaproponować, żeby ona…?

Położył dłoń na jej dłoni. Nie cofnęła się. Tak jak wcześniej.

– Podziwiam, szczerze podziwiam. To, co pani robi, jest wspaniałe. Polska może być z pani dumna.

Jadwiga zarumieniła się.

– Och, nie robię niczego nadzwyczajnego – odparła i uciekła wzrokiem.

Palce Krügera spoczywające na jej dłoni zacisnęły się lekko. A potem sięgnęły pod rękaw i zaczęły posuwać się wyżej, w stronę łokcia. Skóra Jadwigi była ciepła i gładka.

Dziewczyna zamknęła oczy.

* * *

Władysław Brochwicz wszedł na pierwsze piętro budynku przy Grunwaldzkiej po trzeszczących schodach, mających – tak jak i cały budynek – najlepsze lata już za sobą. Był późny wieczór; negocjacje z przedstawicielami władz samozwańczego państwa ukraińskiego ciągnęły się niemal przez cały dzień. Profesor odczuwał ogromne zmęczenie. Należał do ludzi, którzy jak najbardziej wierzyli w sens rokowań: uważał, że należy zrobić wszystko, by zapobiec rozlewowi krwi w walce o miasto, które powinno, jego zdaniem, być wspólnym miastem. Nie był to pogląd popularny: większość polityków i miejskich notabli wchodzących w skład delegacji uważała, że rozmawiać można o wszystkim z wyjątkiem państwowej przynależności Lwowa; miasto było i miało pozostać polskie. Żadna ze stron nie była w stanie przekonać do swoich racji drugiej, w związku z czym przerywane krótkimi rozejmami walki trwały dalej.

Brochwicz minął stojącego przy otwartych na oścież drzwiach zmęczonego wartownika i wszedł do obszernego czteropokojowego mieszkania, pełniącego funkcję sztabu Naczelnej Komendy Obrony Lwowa, mózgu przeprowadzanych w mieście operacji wojskowych.

W największym pokoju kilku mężczyzn w oficerskich mundurach stało wokół stołu.

– Dobry wieczór, panie komendancie – powiedział Brochwicz.

Wysoki mężczyzna w poaustriackim mundurze wyprostował się. Łysina zalśniła w świetle zwisającej u sufitu lampy. Jego imponującymi, starannie uczesanymi wąsami można by obdarzyć jeszcze trzech innych mężczyzn.

– Dobry wieczór, panie profesorze – odparł. Jego przystojna twarz była szara ze zmęczenia. Kapitan Czesław Mączyński, dowódca polskich sił operujących w mieście, nie miał ostatnio zbyt wielu okazji do odpoczynku.

– Nie przeszkadzam?

– Omawiamy właśnie sytuację taktyczną – odparł kapitan.

Pozostali oficerowie wyprostowali się również. Brochwicz znał jednego z nich: Mieczysław Boruta-Spiechowicz wsławił się odwagą i sprawnym dowodzeniem w pierwszym tygodniu walk, z pełnych zapału, ale niezdyscyplinowanych i niewyszkolonych grup ochotników z ogromną energią czyniąc oddziały wojskowe z prawdziwego zdarzenia.

– Ja nie mogę panom zakomunikować dobrych wieści – stwierdził profesor. – Zdajecie sobie sprawę, że Rusini powołali rząd?

– Rząd?

– Tak jest. Nazwali go tymczasowym Sekretariatem Państwowym. Na jego czele stanął Kost’ Łewyćkyj.

– I czymże ten rząd rządzi? – parsknął Mączyński.

– Zachodnioukraińską Republiką Ludową. Łewyćkyj został nie tylko premierem, ale i ministrem finansów. Rozmawialiśmy przeszło cztery godziny. On nawet zgadza się, żebyśmy zachowali zbrojne oddziały i władzę w mieście, byle byśmy uznali prawomocność Sekretariatu i Ukraińskiej Rady Narodowej.

– Jeśli to zrobimy, równie dobrze możemy się spakować i wyjechać. Nikt nie uzna naszych praw, jeśli zgodzimy się na państwo ukraińskie w Galicji.

– Toteż nie dogadaliśmy się. Udało się tylko ustalić kolejny rozejm dla pozbierania rannych.

– I bardzo dobrze – wtrącił kapitan Spiechowicz. – Nabierzemy oddechu przed kolejnym szturmem.

– Będą kolejne ofiary.

– Panie profesorze, my dobrze znamy wartość żołnierskiej krwi. Co godzina mamy meldunki o tym, że giną żołnierze, studenci, uczniowie, dzieci nieledwie.

– Właśnie.

– Ale wie pan co? Nawet gdybyśmy się dogadali z Rusinami i oddali im miasto, żołnierze i tak nie posłuchają. Uważają, że wielkoduszność i łaskę można okazać przeciwnikowi tylko wtedy, gdy się go pokona.

– Moja córka mówi to samo.

– Ma rację.

– Mnie się zdaje, panowie, że żołnierz musi słuchać rozkazów, a nie robić politykę.

Spiechowicz pokręcił głową. Mączyński spojrzał na niego stalowymi oczyma.

– Jest właśnie tak, jak mówi profesor. Krwią szafować jest łatwo. Młody żołnierz ma skłonność do brawury i nieliczenia się z konsekwencjami. A Polsce potrzebni są żywi ludzie, a nie martwi bohaterowie.

– Żołnierz ma rację. – Spiechowicz odwzajemnił spojrzenie. Antagonizm pomiędzy tymi dwoma ludźmi dalece wykraczał poza zagadnienia wojskowe. – Przeciwnika trzeba wpierw pokonać. Wtedy będzie Polska. Co z tego, że zachowamy życie, ale niczego nie osiągniemy?

Profesor podniósł rękę. Był doskonale świadom różnic trawiących oficerów sztabu. To, że tylu odrębnym, podlegającym różnym ugrupowaniom politycznym organizacjom udało się uzgodnić choćby kwestię dowodzenia, i tak uważał za cud.

Był jednak uczonym, nie żołnierzem. Wierzył w siłę rozumu i jego przewagę nad nagą przemocą. Choć do tej pory rezultaty rozmów nie dawały żadnych przesłanek do ich szczęśliwego zakończenia, pozostawał umiarkowanym optymistą.

– Panie komendancie, szczerze mówiąc, przyszedłem z inną sprawą. Czy mogę prosić o pięć minut na osobności?

Mączyński skinął głową.

– Kontynuujcie, panowie. Zaraz przyjdę – polecił, po czym wyszedł z pokoju.

Brochwicz podążył za nim w głąb mieszkania. Usiedli w ostatnim pokoju, poza dwiema prostymi pryczami i kilkoma starymi krzesłami niemal całkowicie pozbawionym umeblowania.

– Moja sprawa jest trochę nietypowa – zaczął Brochwicz, gdy już usiadł naprzeciwko kapitana. – Pamięta pan walki pierwszego listopada?

– Szkoła Sienkiewicza? Szkoła Kadetów?

– Ta pierwsza. Otóż, gdy Ukraińcy przypuścili atak, bodajże drugi tego dnia, na linię ognia dostał się pewien człowiek. Strzelano z obu stron, a on był pośrodku. Co dokładnie się wydarzyło, tego nie wiem. Moja córka, która w tamtym momencie przybyła na plac boju na czele małego oddziałku ochotników, twierdzi, że człowiek ów został zaatakowany przez trzech Ukraińców i po krótkiej walce zabił wszystkich trzech, przy czym ostatni z nich przed śmiercią pchnął go bagnetem i ranił. Człowiek ten, nim stracił przytomność, zastrzelił jeszcze dwóch kolejnych żołnierzy przeciwnika, podobno z ogromnej jak na broń krótką odległości. Dokonał tego, po czym padł nieprzytomny. Moja córka zaopiekowała się nim. Po dwóch dniach mężczyzna ten trafił do mego domu, gdzie do dziś dochodzi do zdrowia.

– Z tego, co pan mówi, zachował się po bohatersku. – Mączyński zapalił papierosa.

– Tak się wydaje. Poprosiłem pana, by przesunąć ją do szpitala, bo uważałem, że tam jest jej miejsce. Byłem przekonany, że nic z tego nie będzie. Jadwiga jest uparta, ma to po matce. Ale ona zgodziła się od razu, bez żadnych protestów.

– Miejsce kobiet nie jest na pierwszej linii. Szpital jest mimo wszystko bezpieczniejszym miejscem.

– Pan nie rozumie. Ona to zrobiła dla niego.

– Czy ten mężczyzna jest młody?

– Ma osiemnaście lat.

– Przystojny?

– Nie bardzo się na tym znam. Ale chyba tak.

Mączyński uśmiechnął się. W cywilu był nauczycielem. Doskonale wiedział, że młodość ma swoje niezmienne prawa, silniejsze niż wojna i przelana krew.

– Więc nie ma w tym niczego dziwnego – powiedział.

– Owszem, nie ma – potaknął Brochwicz. – A właściwie nie byłoby, gdyby nie…

– Tak? – zapytał Mączyński. Domyślał się, czego będzie dotyczył dalszy ciąg rozmowy. Był zmęczony. Nie chciał wysłuchiwać tyrad zazdrosnego o córkę ojca, świadom, że mowa o jedynaczce wychowywanej bez matki.

Ale pomylił się.

– Widzi pan, wychowuję moją córkę samotnie, odkąd moja świętej pamięci żona opuściła ziemski padół, ale doskonale zdaję sobie sprawę, że Jadwiga jest młodą, bardzo atrakcyjną kobietą i ma prawo podobać się mężczyznom i oni mają prawo podobać się jej. Pragnę jej szczęścia i uważam, że jak najbardziej powinna spotkać na swej drodze mężczyznę, który zostanie jej mężem i da jej szczęście i miłość. Niczego innego bardziej sobie nie życzę. Nie w tym rzecz. Chodzi o to, że moim zdaniem ten człowiek nie jest tym, za kogo się podaje.

Mączyński otworzył oczy szerzej, choć znużenie opanowywało go coraz bardziej. Potrzebował snu.

– To znaczy?

– Przedstawił się jako Wilhelm Krüger.

– Niemiec? Prusak?

– Mówi jak Polak.

– To o niczym nie świadczy.

– Twierdzi, że jest katolikiem.

– To już lepiej. Sądzi pan, że podał fałszywe nazwisko?

– Może. Nie wiem. Ale wydaje mi się, że już kiedyś widziałem tego człowieka i nie był tym, za kogo się teraz podaje.

– Ale nie jest pan pewien.

– Nie. Czuję jednak, że się nie mylę. On być może naprawdę tak się nazywa, ale robi coś innego, niż mówi. I jeszcze coś: dał mnie i mojej córce do zrozumienia, że pracuje w jakiejś tajnej organizacji. I ma do wykonania zadanie, które, jak określił, wykracza poza Lwów.

– Ciekawe. – Mączyński mocno zaciągnął się papierosem. – Pańska córka znalazła go podczas bitwy uzbrojonego?

– Tak. Ma mausera i wielkie umiejętności strzeleckie.

– To, że zabił pięciu nieprzyjacielskich żołnierzy, przemawia na jego korzyść.

– Zdaję sobie z tego sprawę. Być może się mylę, ale naprawdę czuję, że jest w nim coś więcej, co starannie przed nami ukrywa.

– Panie profesorze, ufam w pańską zdolność oceny ludzkich charakterów. Czego właściwie pan ode mnie oczekuje?

– Chciałem prosić, by był pan łaskaw popytać, czy w którejś z lwowskich organizacji działa taki człowiek.

Mączyński skinął głową.

– Popytam. I mogę nawet zrobić więcej. Nadam depeszę do Krakowa i poślę kuriera do Warszawy z zapytaniem, czy znają kogoś takiego.

– Do Warszawy? Ma pan łączność z Warszawą?

– Parę dni temu opanowaliśmy lotnisko i zdobyliśmy kilka samolotów, z których dwa udało się uruchomić. Porucznik Stec jest pilotem, zgłosił się na ochotnika. Jutro poleci do stolicy zdać raport o wydarzeniach we Lwowie i poprosić o pomoc. Przy okazji nakażę mu popytać o tego… Krügera.

– Będę bardzo wdzięczny. Być może to niepotrzebna mitręga. Ale temu człowiekowi źle z oczu patrzy. I nie chodzi tylko o córkę. Niepokoi mnie fakt, że za naszymi liniami znajduje się uzbrojony człowiek, który jest świetnym strzelcem, a którego zamiarów nie znamy.

* * *

Iwan wybrał się na poszukiwania rano, następnego dnia po przybyciu do miasta.

Gdy obudził się z bolącymi kośćmi i spuchniętym od uderzenia policzkiem, początkowo nie miał ochoty nawet wstać z łóżka. Dopiero teraz uświadomił sobie z całą ostrością, jak wiele szczęścia miał wczorajszej nocy; gdyby trafił na mniej rozgarniętych żołnierzy, najprawdopodobniej już by nie żył. Znaleziona broń świadczyła przeciw niemu, a duża ilość gotówki wręcz zachęcała, by pozbawić go życia.

Potem jednak przypomniał sobie, po co w ogóle się zjawił w mieście, i to pomogło mu wstać. Ogolił się, po czym włożył ten sam nieświeży strój: broń, dokumenty i pieniądze ocalił, reszta, w tym wszystkie zapasowe ubrania, przepadła.

Kilku gości siedziało w obszernej, reprezentacyjnej jadalni, hotel nie był więc tak opuszczony, jak zdawało się w nocy. Kelner poinformował go, że menu ogranicza się do jaj i starego chleba: miasto przeżywało ogromne trudności aprowizacyjne, hotel zaś oficjalnie był zamknięty; przebywali w nim goście, którzy nie zdążyli wyjechać, nim walki rozgorzały na dobre. Kolcow nie dyskutował: zjadł stanowczo zbyt mocno usmażoną jajecznicę, popił zimną herbatą, po czym wrócił na górę, do pokoju, którego wynajęcie kosztowało go fortunę, by przygotować się do pierwszego rekonesansu.

Po namyśle doszedł do wniosku, że nie zabierze ze sobą obu rewolwerów. Jeden z gości w jadalni poinformował go, że na ulicach często zdarzają się rewizje i Ukraińcy podchodzą do nich ze śmiertelną powagą. W razie zatrzymania przez patrol i rewizji szanse utorowania sobie ogniem drogi ucieczki były iluzoryczne, a sam fakt posiadania broni stanowił bardzo poważną okoliczność obciążającą. Postanowił zostawić w pokoju także rosyjski paszport oraz większą część gotówki; zabrał ze sobą tylko kilkadziesiąt koron, sumę, która nie powinna wzbudzać specjalnych podejrzeń.

Paszport na polskie nazwisko, trochę gotówki i bystre oczy; oto wszystko, czego potrzebował.

Gdy wyszedł na zewnątrz, odprowadzany przez przestraszonego odźwiernego, właśnie przestał padać deszcz. Niebo miało kolor ciemnej szarości, powietrze było przenikliwie zimne. Ludzie przemykali szybko, kuląc się i starając się nie patrzeć na wszędobylskich żołnierzy. Z dala dochodziła kanonada artyleryjska; ukraińskie baterie ustawione przy Cytadeli nieustannie ostrzeliwały polskie pozycje.

Kolcow doskonale zdawał sobie sprawę, że istnieje niewielkie, ale realne ryzyko natknięcia się na dwóch żołnierzy z patrolu, który zatrzymał go w nocy. Możliwe przecież, że oddziały znajdujące się bliżej linii frontu co jakiś czas luzowano i kierowano do służby na tyłach. Zdawał sobie sprawę, że za drugim razem się nie wywinie. Z pewnością ciało zastrzelonego przez niego Ukraińca zostało już znalezione, dwaj żołnierze przesłuchani, winny wskazany.

Na razie postanowił po prostu pospacerować ulicami miasta, by wczuć się w jego atmosferę, wyczuć puls i źródła niebezpieczeństw, a także zorientować się w nastrojach mieszkańców. Hotel George, jak i całe Śródmieście, znajdował się w strefie kontrolowanej przez Ukraińców, co nieustannie przypominały niebiesko-żółte flagi wiszące na budynkach publicznych w rodzaju Namiestnictwa czy Sejmu Krajowego. Dobrze uzbrojone patrole często rewidowały zarówno mężczyzn, jak i kobiety. Ze ścian budynków licznie rozlepione plakaty ostrzegały, że wszelkie próby oporu będą bezwzględnie tłumione. Artykuły w ukraińskiej gazecie „Diło” otwarcie straszyły represjami.

Kolcow postanowił zachować maksymalną ostrożność i zrobić wszystko, by nie zwracać na siebie uwagi. Ubrany schludnie, ale niebogato, dysponujący dobrymi dokumentami, mógł uchodzić za podróżnego w mieście będącego przejazdem, zaskoczonego przez nieoczekiwany rozwój wydarzeń. Nim wyszedł, pewna suma pieniędzy zmieniła właściciela; od tej pory kelnerzy, recepcjonista i kierownik skłonni byli zarzekać się, że Iwan przebywał w hotelu już od niemal dwóch tygodni.

Na ulicach Śródmieścia nie spotkał wielu przechodniów. Ludzie szybko przemykali ulicami, starając się nie wyróżniać z tłumu.

Uważnie przyglądał się pozostającym w zasięgu jego wzroku mężczyznom. Z góry założył, że polowanie będzie długie i nużące. Dopuszczał możliwość, że może w ogóle zakończyć się niczym; obecność poszukiwanego we Lwowie była przecież czysto hipotetyczna, oparta raczej na domniemaniu i chciejstwie niż faktach. Odwiedził kilka sklepów i kawiarni, gdzie po uważnym zlustrowaniu nielicznych gości wdawał się w rozmowę z kelnerem bądź właścicielem. Wyciągał wtedy przygotowany jeszcze w Warszawie portret sporządzony przez wynajętego w tym celu artystę rysownika i powstały na podstawie szczegółowego opisu podanego przez Iwana.

Jeden z zaczepionych namyślał się długo, po czym powiedział:

– Jakbym go już widział. Nie tak dawno, na ulicy.

Kolcow poczuł dreszcz. Tak szybko odniesie sukces?

– Gdzie?

– No tu, przy Rynku. Gdzieś z tydzień przed tym. – Zatoczył ręką dookoła, dając do zrozumienia, że ma na myśli wojnę, strzelanie i całe to niepotrzebne zamieszanie, które tylko psuje interesy.

– Mój Boże, więc żyje. – Kolcow uśmiechnął się z ulgą. – Mój mały Willi żyje.

Właściciel kawiarni spojrzał na niego z nagłym zrozumieniem.

– Szuka pan syna?

– Młodszego brata.

– Zaginął?

– No właśnie. Mieszkaliśmy w Krakowie. Rodzice odeszli, gdy Willi miał pięć lat. Mnie zmobilizowali w szesnastym do wojska. Zostawiłem chłopca pod opieką ciotki w Tarnopolu. Potem odniosłem ranę. Gdy wróciłem, już go nie było. Ciotka zaniemogła na serce i właściwie żegnała się już ze światem. Jakaś jej kuzynka powiedziała mi, że brat pojechał do Lwowa, do znajomych. Ale do kogo, gdzie, tego już nikt nie potrafił powiedzieć. To przyjechałem i szukam, liczę, że może ktoś go widział, zaopiekował się…

Kolcow skończył i dopiero teraz naszła go refleksja, że przecież tak wierutne, mówione prosto w twarz kłamstwo jest z pewnością widoczne gołym okiem i uprzejmy rozmówca natychmiast przestanie być uprzejmy, wezwie kelnerów i każe wyrzucić Iwana na zbity pysk, a w najlepszym razie wyśmieje opowiadaną przez niego bajeczkę.

Ale Iwan sam nie zdawał sobie sprawy, jak doskonałym kłamcą się stał. Właściciel kawiarni wyraźnie przejął się losem rzekomego brata.

– Nie mogę sobie dokładnie przypomnieć, gdzie i kiedy widziałem tego młodego człowieka. Ale spróbuję się dowiedzieć. Teraz co prawda czas niespokojny, Rusini biegają jak wściekli, zdaje się, że nie idzie im najlepiej. – Właściciel zachichotał i zakrył ręką usta.

– Zauważyłem – mruknął Iwan, nie chcąc ponurą miną naprowadzić właściciela na myśl, że jego gość należy do sympatyków nowej władzy. – Im szybciej ich szlag trafi, tym lepiej.

– Tak jest, drogi panie, tak jest. Zresztą nasi, wie pan, biją coraz lepiej, coraz dalej, coraz mocniej. A i w Warszawie dobrze się dzieje. Komendant wrócił z niewoli i został naczelnikiem państwa. Będzie Polska, będzie.

– I chwała Bogu – przytaknął Iwan z mocą. Przyszło mu do głowy, że nareszcie przynoszą pożytki tyrady teścia, zadeklarowanego piłsudczyka, godzinami opowiadającego Iwanowi przy każdej możliwej okazji o zaletach i niemal nadprzyrodzonych mocach ukochanego Komendanta. Wtedy Iwan uważał te wywody za durną gadaninę pozbawioną znaczenia i słuchał tylko przez uprzejmość, teraz jednak nabyta wtedy wiedza dawała możliwość skierowania rozmowy na odpowiednie tory. – Komendant to właściwy człowiek na właściwym miejscu. On jeden jest w stanie pociągnąć za sobą nasz naród i wskrzesić Polskę.

– Tak, jest, tak jest. – Właściciel zatarł ręce.

– Wracając do mojego brata… – zawiesił głos Kolcow.

– Ach, drogi panie, proszę zdradzić, gdzie się pan zatrzymał.

Iwan pomyślał, że ujawnienie tej informacji nie powinno wiązać się z jakimś specjalnym ryzykiem.

– W hotelu George – powiedział, po czym po chwili dodał, mrużąc prawe oko: – nieoficjalnie.

Właściciel odpowiedział identycznym mrugnięciem.

– Oczywiście. Pana tam w ogóle nie było, panie…?

– Tak – powiedział. – Proszę zostawić wiadomość dla Stanisława Bardzyńskiego.

– Gdy tylko się czegoś dowiem, nie omieszkam uczynić tego jak najszybciej.

– Będę niezmiernie zobowiązany. Proszę przyjąć wyrazy wdzięczności. A teraz poproszę o najdroższe danie w karcie. Chcę panu choć w niewielkim stopniu zrekompensować poświęcony mi czas.

* * *

Następnego dnia Jadwiga wyszła z mieszkania w radosnym nastroju. Choć od wczorajszego wieczoru upłynęło już sporo godzin, na wargach wciąż jeszcze czuła smak pocałunków młodego mężczyzny, o którym do tej pory sądziła, że jest tylko jej podopiecznym, a który stał się obiektem wybuchłego nagle uczucia.

Nie za bardzo umiała nazwać tego, co się z nią dzieje. Czuła zawroty głowy, głos nieznajomego wydawał jej się zmysłowy i słodki, wypowiadane przez niego zdania, a także znaczące spojrzenia niosły niesprecyzowaną, ale wielką obietnicę. Otaczająca go aura bohatera, mająca na wyraźną prośbę gościa pozostać ściśle strzeżoną tajemnicą, wydawała jej się niezwykle pociągająca. Przybysz emanował siłą i spokojem. Gdy wczoraj wieczorem opuściła w końcu bibliotekę i położyła się we własnym łóżku, przez kilka godzin nie mogła zasnąć. Myślała, że gość jest tak blisko, ledwie w sąsiednim pokoju, i myślała, że oszaleje. Chciała być przy nim, być jego towarzyszką i wybranką serca. Wilhelm Krüger na razie nie zadeklarował co prawda niczego, ale przecież nie była ślepa: widziała, jak na nią patrzy, gdy pochylała się, by podać mu szklankę wody, nakarmić czy zmienić opatrunek. Wychodząc z biblioteki, czuła na plecach jego wzrok. Zdawała sobie sprawę, że jest atrakcyjna i może się podobać mężczyznom: jej uniwersyteccy koledzy dawali jej to nawet zbyt często do zrozumienia. A pewien chłopak, poznany kilka lat temu w Warszawie, Jan Bełżecki, otwarcie deklarował, że kochać ją będzie do końca swych dni, i rzeczywiście wyglądał na szaleńczo zakochanego.

Teraz była pewna, że jej gość żywi wobec niej równie poważne uczucie. Czyż namiętne pocałunki właśnie o tym nie świadczyły? Czyż czuły uśmiech, ciepłe spojrzenie i łagodne gesty nie ukazywały jego uczuć? Owszem, Wilhelm nie artykułował ich wyraźnie; w ogóle był człowiekiem nader małomównym. Jadwiga jednak ceniła tę cechę: w gruncie rzeczy nie znosiła złotoustych gadułów, mających dużo do powiedzenia na każdy temat.

Wszystko składało się na jeden, przepojony romantyzmem obraz.

Lecąc jak na anielskich skrzydłach, wpadła do szpitala i od razu przy wejściu natknęła się porucznika Walińskiego, oficera przydzielonego do opieki nad szpitalem i łącznika z dowództwem. Pogodny zwykle oficer tym razem miał niezwykle zafrasowaną minę. Obok niego stał mężczyzna w stopniu kapitana. Jadwiga nie znała go. Człowiek ów był w równie ponurym nastroju co Waliński. Twarze obu wojskowych emanowały zmartwieniem i troską.

– Dzień dobry panom – rzekła.

– Dzień dobry, panno Jadwigo – odparł Waliński.

– Cóż panowie macie takie zacięte miny?

Oficerowie spojrzeli po sobie.

– Hanna Turkowska została ciężko ranna.

– Mój Boże. – Jadwiga zakryła ręką usta. Jej dobry nastrój uleciał w jednej chwili. – Hanusia? Hanusia Turkowska?

– Niestety.

– Jak to możliwe? Przecież ona… nie walczyła.

Nieznajomy spojrzał na Walińskiego. Porucznik nieznacznie wzruszył ramionami.

– Nie walczyła z bronią w ręku. Ale wykonywała równie ważne zadania.

– Rozumiem. Była sanitariuszką. Albo łączniczką.

Porucznik ponownie łypnął na kapitana.

– Myślę, że może pan powiedzieć. Panna Jadwiga jest osobą ze wszech miar godną zaufania – powiedział Waliński.

– Hanna Turkowska była kurierką na tamtą stronę – odrzekł nieznajomy.

– Na tamtą stronę? – zdumiała się Jadwiga. – Za front?

– Za front.

– Cóż tam robiła?

– No cóż, o tym naprawdę nie mogę mówić.

Jadwiga poczerwieniała nieco. Już wcześniej doszły ją pogłoski o tajnych kurierach kursujących na ukraińską stronę miasta. Ludzi tych otaczała aura tajemnicy i wielkiej przygody.

– Szkoda. Bo może mogłabym pomóc – odrzekła stanowczym tonem.

– W jaki sposób?

– Panowie, nie traktujcie mnie jak dziecka. Jak tylko was zobaczyłam, od razu wiedziałam, że macie jakiś kłopot. Jeżeli tak was martwi to, że Hania został ranna, to znaczy, że martwicie się, kim ją zastąpić. Więc domyślam się, że jej nieobecność uniemożliwia wykonanie owych ważnych zadań, o których tak bardzo nie chcecie mi powiedzieć. Mam rację?

Waliński spojrzał na kapitana, jakby chciał powiedzieć: „A nie mówiłem?”. Znał Jadwigę dopiero od kilkunastu dni, ale zdążył już zaobserwować, że Brochwiczówna umie szybko myśleć i wyciągać wnioski, a przy tym wykazuje nadspodziewanie dużą zdolność rozumienia spraw wojskowych. I jest przy tym bardzo stanowcza.

– Przenosiła meldunki i przeprowadzała ludzi – odparł z westchnieniem porucznik.

– Ludzi?

– Panno Jadwigo, to wszystko musi zostać między nami, rozumie pani?

– Tego nawet nie musi pan mówić.

– Mamy za linią frontu punkt werbunkowy. Panna Turczyńska przeprowadzała ochotników do oddziałów bojowych.

– Rozumiem. I dziś pewnie miał nastąpić kolejny przerzut.

– Skąd pani wie?

– Nie wiem – wzruszyła ramionami Jadwiga. – Po prostu dodałam dwa do dwóch.

– No cóż…

– Mogę pójść.

– Słucham?

– Znam miasto jak własną kieszeń, na pewno nie gorzej niż Hanusia. Przemknę się i przyprowadzę tych ludzi. Proszę powiedzieć, kiedy i gdzie mam się po nich zgłosić.

* * *

Czy go kochała?

A cóż to znaczy: miłość?

Czy to, jak na niego patrzyła, dotykała, oddawała pocałunki?

Krüger uśmiechnął się do siebie. Był w domu sam, ani Jadwigi, ani jej ojca nie spodziewał się przed wieczorem. Mógł się uśmiechać do woli.

Co takiego wiedział o Jadwidze?

Była dziewczyną z dobrego domu, miłą, inteligentną i ładną, a także skłonną do poświęceń. Czy to miało jakieś znaczenie?

Nie.

Nie zamierzał przecież tu zostać, ani tym bardziej wiązać się z kimś na stałe.

Przez jakiś czas leżał, wpatrywał się ścianę złożoną z grzbietów tysiąca woluminów zawierających z pewnością mądrość zbieraną przez pokolenia myślicieli, historyków i pisarzy, którzy ukształtowali zarówno samego profesora, jak i jego córkę. A potem aż podskoczył.

Kto mówi o czymś stałym? Jeśli okazja sama pcha się w ręce…

Zachichotał cicho, a potem usnął na dobre.

* * *

Zapadł zmrok i dopiero wtedy Jadwiga zaczęła się bać.

Podczas odprawy kapitan, przedstawiający się jako Wit Sulimirski, wprowadził ją w szczegóły planu. Punkt startu wyprawy znajdował się przy ulicy Sykstuskiej, tuż obok zajętej niedawno przez polskie siły Poczty Głównej. Zadanie polegało na przeniknięciu przez linie ukraińskie i dotarciu pod pewien adres przy ulicy Fredry, gdzie grupa ochotników oczekiwała na przewodnika. Tej samej nocy należało przebyć drogę powrotną.

– Panna Jadwiga ruszy o czwartej po południu. Dotrze panna do naszych pozycji, tam dowódca wie już o akcji. Żołnierze otworzą ogień w kierunku pozycji rusińskich i odciągną uwagę tamtych. Panna się przemknie, a potem zgłosi się pod Fredry 8, lokal 14. Proszę zapamiętać: musi panna zdążyć na miejsce przed szóstą po południu, bo od szóstej panuje całkowity zakaz poruszania się po ulicach bez odpowiedniego dokumentu. My takiej legitymacji nie zapewnimy, a bez niej zostanie panna aresztowana przez pierwszy lepszy patrol. Musi panna dotrzeć na miejsce przed szóstą. Potem poczekacie do dwunastej w nocy i wtedy ruszy panna z ochotnikami z powrotem.

– Jakże przejdę, skoro dokumentów nie mam?

Sulimirski uśmiechnął się nieszczerze.

– Tak dużą grupę i tak trudno byłoby przeprowadzić przez linię frontu.

– Więc jak wrócę?

Kapitan powiedział jej.

Początkowo nie mogła uwierzyć, że komuś mógł wpaść do głowy tak niezwykły pomysł. Potem, gdy spojrzała na mapę i posłuchała argumentów oficera, przyznała, że najpewniej jest to najlepsze rozwiązanie, choć gdy próbowała sobie uzmysłowić, co ją czeka, oblewał ją zimny pot.

Plan miał kilka wariantów, w zależności o rozwoju sytuacji. Sulimirski oczywiście nie powiedział Jadwidze wszystkiego; gdy wspomniał o punkcie werbunkowym, zataił, że jest to jeden z wielu punktów zakonspirowanych w kontrolowanej przez Ukraińców części miasta i że to on jest głównym organizatorem siatki, już od tygodnia dostarczającej co noc kilkudziesięciu ochotników. Przedsięwzięcie okazało się wielkim sukcesem: w warunkach wojennego chaosu Polacy byli w stanie zorganizować w całkowitej tajemnicy bardzo sprawnie działający system przerzutowy zasilający front, gdzie ciągle potrzeba było świeżych ludzi.

Jadwiga przeszła gładko pierwszą część trasy: pilnujący tego odcinka pluton piechoty zgodnie z planem otworzył ogień, Ukraińcy odpowiedzieli energicznie i Jadwiga, korzystając ze swego rodzaju martwego pola, przemknęła na drugą stronę ulicy, po czym zniknęła w jednej z bram. Wiedziała, że to podwórko jest podwórkiem przechodnim. Niezatrzymywana przez nikogo znalazła się na Kopernika. Uspokoiła oddech i ruszyła w stronę placu Mariackiego. Nie oglądała się za siebie, szła dokładnie trasą wyznaczoną przez kapitana: niezbyt szybko, nie oglądając się za siebie ani na boki, równym, miarowym krokiem. Dopiero wtedy dopadł ją strach: uświadomiła sobie, że po raz pierwszy znalazła się po drugiej stronie frontu. Znała każdy zakątek miasta, a mimo to wydało się ono obce i nieprzyjazne. Przechodniów było niewielu, ze ścian straszyły buńczuczne komunikaty i obwieszczenie ukraińskich władz, większość sklepów i restauracji została zamknięta na głucho. Wiedziała, że ma sporo czasu, mimo to chciała jak najszybciej znaleźć się na miejscu.

Przeszła przez plac Mariacki, minęła okazałe gmaszysko hotelu George i skręciła w Akademicką. Była już naprawdę blisko celu. Złapała się na tym, że mimowolnie przyspiesza kroku.

Po pięciu minutach, spocona ze strachu, wyrzucając sobie, że jej spontaniczna decyzja naraża ją na niebezpieczeństwo, wspięła się po schodach na pierwsze piętro, po czym zapukała do drzwi oznaczonych numerem 14. Otworzył jej nieznajomy mężczyzna w średnim wieku, który przyjrzał dziewczynie się uważnie, choć bez wrogości.

– Mam wiadomość dla pana Mirosława Szulca – powiedziała Jadwiga nieco schrypniętym z emocji głosem.

Mężczyzna milczał przez chwilę, po czym odparł:

– Pan Mirosław jest niedysponowany, ale czeka na panią. Zechce pani wejść?

Hasło i odzew się zgadzały. Jadwiga przestąpiła próg. Drzwi zatrzasnęły się za nią.

* * *

Ewelina dotknęła jego ręki.

– Czymś się martwisz – powiedziała.

– Twój brat…

– Nie. To coś innego. Tym razem nie myślisz o Wilku.

Cygan podrapał się po głowie.

– Nie wiadomo, ile to jeszcze potrwa. Do tej pory byliśmy samowystarczalni, ale zapasy pomału się kończą.

– Możemy mniej jeść – uśmiechnęła się Ewelina.

– Tylko do pewnego stopnia – odpowiedział uśmiechem Cygan.

Miał rację.

Już kilkakrotnie uświadamiał sobie, jak zapobiegliwym i przewidującym człowiekiem był Mentor. Gdy dwa lata temu osiedlili się we Lwowie, Mentor zaproponował, by dokonano pewnych użytecznych przeróbek w świeżo zakupionych mieszkaniach.

– Musimy umieć stawić czoła różnym wydarzeniom, zwłaszcza tym niespodziewanym – powiedział pewnego razu. – Trwa wojna, ponownie jest daleko od tych murów, ale to się może zmienić, tak jak zmieniło się w roku czternastym. Można przypuszczać, że gdy podejdą tu obce wojska albo wręcz wezmą miasto w swe posiadanie, zapanuje chaos. Nikt nie będzie się troszczył o zaopatrzenie czy wodę. Sami wiecie, że o ile człowiek może przetrwać bez prądu czy możliwości umycia się, bez jedzenia i wody pitnej nie przeżyje nawet kilku dni. Musimy zaopatrzyć się w zapasy. W każdym mieszkaniu ukryjemy również sejf, w którym będziemy trzymali pewne ilości gotówki w kilku walutach, złoto, broń, amunicję i kilka kompletów dokumentów na różne nazwiska. W każdym mieszkaniu każę zamontować dwa zbiorniki na wodę. Zgromadzimy zapasy żywności, świec, nafty i tym podobnych rzeczy. Może to zbędna przezorność, ale wolę być przesadnie ostrożny niż nieprzygotowany.

Decyzja ta, przyjęta przez aklamację, pozwoliła teraz członkom grupy nie zwracać uwagi na trudności aprowizacyjne miasta. Co prawda dzięki zawartemu już na początku walk porozumieniu działały zarówno miejskie wodociągi, jak i elektrownia oraz gazownia, ale z zaopatrzeniem w żywność było bardzo krucho. Zdobycie bochenka chleba graniczyło z cudem, z czasem stało się niemożliwe. Dzięki solidnie wypełnionym spiżarniom grupa na razie nie musiała się tym przejmować. Zapasy peklowanego i wędzonego mięsa, suszonych kiełbas, mąki, kaszy, oleju, cukru i szeregu innych wiktuałów pozwalały przeżyć kilka tygodni bez wychodzenia z domu.

Każda studnia ma jednak swoje dno.

– Możemy przeżyć następny tydzień i to tylko dlatego, że jest nas troje, a nie czworo. Potem musimy zmniejszyć racje. Próbowałem dziś coś kupić. Nie udało mi się.

– Zmniejszymy racje. – Ewelina zdawała się nie martwić takimi problemami jak niedożywienie. – Ale myślę, że to już nie potrwa długo.

– Walki?

– Przesuwają się w naszą stronę. Co dzień są bliżej. Ukraińcy, gdy przechodzą pod naszymi oknami, rozmawiają bardziej nerwowo niż wcześniej.

– Podobno Ukraińcy nadal mają przewagę – odparł Cygan. Dwa dni temu wpadł mu w ręce jeden z pierwszych numerów wychodzącego po polskiej stronie i przemycanego przez front pisma „Pobudka”. Pełno było w nim zapewnień o sukcesach polskich wojsk, jednak między wierszami buńczucznych zdań Cygan wyczuł jakąś niepewność i sporą dawkę życzeniowego myślenia.

– Ale podobno idzie odsiecz.

– Podobno Ukraińcy blokują dostęp do miasta.

– Podobno są za słabi, by zablokować go całkowicie.

– Podobno. – Uśmiech Cygana stał się jeszcze szerszy.

Ona zrobiła krok ku niemu. On wyciągnął ręce.

I wtedy usłyszeli gdzieś na dole tupot podkutych butów, walenie do drzwi i wrzask.

– Otwieraj – ryczał ktoś po ukraińsku. – Otwieraj natychmiast.

Zaraz potem drzwi huknęły o ścianę, wzbudzając na klatce schodowej tysięczne echa, jakaś kobieta krzyczała przeraźliwie, dziecko płakało, nad wszystkim górowały dzikie, agresywne wrzaski.

– Żołnierze – wyszeptała zbielałymi wargami Ewelina.

– Szukają czegoś – odparł szeptem Cygan.

Krzyki i lamenty trwały jeszcze przez chwilę, potem kilka par buciorów załomotało na schodach; czyjaś pięść uderzyła w drzwi mieszkania Eweliny.

Cygan ruszył w tamtym kierunku, ale Ewelina chwyciła go za rękaw.

– Masz broń? – wyszeptała.

– Nie.

– Nóż?

– Zostawiłem w domu.

– Obiecaj mi, że będziesz spokojny. Bez względu na to, co będzie się działo.

– Ewelino…

– Obiecaj mi.

Cygan jednak z łatwością wyobrażał sobie sytuację, kiedy będzie musiał zareagować. Wystarczy, że któryś z napastników zbliży się zanadto do dziewczyny. Teraz jednak nastąpiła ta rzadka sytuacja, gdy nie mógł powiedzieć Ewelinie prawdy.

– Dobrze. Obiecuję.

– Otwórz.

Cygan podszedł do drzwi i odciągnął zasuwę.

Wpadło ich czterech, rozgorączkowanych, czerwonych na twarzach, z karabinami gotowymi do strzału. Za nimi wszedł oficer, mocno zbudowany młody człowiek z ponurym wyrazem twarzy.

– Kto tu mieszka? – zapytał.

Ewelina odwróciła się ku pytającemu.

– Ewelina Krüger i Wilhelm Krüger.

– Małżeństwo?

– Rodzeństwo.

– Wy Krüger?

Cygan pokręcił głową.

– Znajomy. Mieszkam w sąsiedniej klatce.

– Sprawdzimy. Broń jest?

– Nie.

– Nie kłam. Ktoś strzelał do naszych żołnierzy. Gdy znajdziemy broń, pójdziesz pod mur. I ona też.

Cygan drgnął. Ewelina postąpiła pół kroku do przodu.

– Nie mamy broni. Możecie sprawdzić.

Oficer przyjrzał jej się uważnie.

– Co tak dziwnie patrzysz? – zapytał.

– Jestem niewidoma.

– Ślepa? Kaleka?

– Od urodzenia.

Oficer medytował jeszcze przez chwilę, ale widać informacja o kalectwie dziewczyny nie wydała mu się podejrzana. Skinął głową i żołnierze rozbiegli się po mieszkaniu. Po chwili ze wszystkich pomieszczeń dochodziły odgłosy plądrowania.

– Ręce do góry – powiedział oficer.

Cygan spełnił rozkaz. Ukrainiec systematycznie przeszukał mu kieszenie. Nie znalazł niczego. Potem od stóp do głów obejrzał Ewelinę; pod długą obcisłą suknią nie mogła kryć żadnych niespodzianek.

Po chwili do salonu weszli żołnierze. Ich miny wskazywały, że ich wysiłki również spełzły na niczym. Dla Eweliny i Cygana nie stanowiło to zaskoczenia; sejf z bronią, zapasami amunicji i gotówki był tak przemyślnie ukryty w jednej ze ścian salonu, że nawet bardzo doświadczeni, świadomi celu poszukiwań funkcjonariusze policji kryminalnej mieliby kłopoty ze znalezieniem go. Prości żołnierze nie mieli na to żadnych szans. Do oficera najpewniej dotarła świadomość, że będzie musiał odejść z niczym. To już drugie mieszkanie, w którym niczego nie znalazł. Narastała w nim wściekłość. Ponownie spojrzał na Ewelinę. Cygan postąpił mały krok do przodu.

W tym momencie z sąsiedniego mieszkania, przeszukiwanego przez drugą grupę żołnierzy, dobiegły triumfalne wrzaski.

– A mówiłeś, że niczego u was nie ma, ty swołocz! – krzyczał ktoś.

Oficer spojrzał na Cygana.

– Nie ruszajcie się – rozkazał.

Machnął ręką na swoich ludzi i wyszedł. Żołnierze jeden po drugim opuścili salon. Został po nich tylko smród brudnych ciał i od nowości niepranych szyneli.

Hałasy przeniosły się z mieszkania na korytarz. Ponieważ żołnierze nie zamknęli za sobą drzwi, Ewelina i Cygan mogli słyszeć każde słowo.

– Stary rewolwer ćwiczebny – mówił męski, zalękniony głos.

– Broń to broń.

– Uszkodzony. Zardzewiały.

– Kłamałeś. I twój syn kłamał.

– On ma tylko piętnaście lat.

– I młodsi z nami walczą.

– On nawet nie zbliżał się do okna. Nie umie strzelać. Nie ma amunicji.

– Kłamiesz. Idziemy.

– Nie.

– Pójdziecie sami czy ma kazać swoim ludziom was nieść?

– Proszę, panie oficerze. My niewinni ludzie. Nikt nie strzelał do was.

– Idziemy.

Ewelina była blada jak ściana.

– Pan Makowiecki. I jego syn. Przecież on dopiero do gimnazjum chodzi – powiedziała cicho.

– Słyszałaś – odparł szeptem Cygan. – Im wystarczy byle pretekst.

Na klatce schodowej ponownie zadudniły kroki. A potem wszystko ucichło.

* * *

Jadwiga siedziała w dużym pokoju mieszkania należącym do człowieka, którego znała pod nazwiskiem Mirosław Szulc, i z niecierpliwością patrzyła na duży wiszący na ścianie zegar. Minuty ciągnęły się w nieskończoność.

Hanusia musiała mieć stalowe nerwy, pomyślała. Jeśli ona tak codziennie albo nawet co drugi dzień… Mój Boże, przecież można oszaleć ze strachu.

Siedzący w dwóch sąsiednich pokojach ochotnicy również nie mieli zbyt pewnych min, zwłaszcza po tym, gdy Jadwiga zakomunikowała im, w jaki sposób odbędą podróż na polską stronę. Jeden pryszczaty chłopak w studenckiej czapce zdobył się nawet na protest.

– My na taką podróż niegotowi. Zresztą tak przecież nie przystoi – mówił. Przewyższał ją o głowę.

Jadwiga nie miała jednak ochoty na żadne dyskusje.

– Możesz zostać – powiedziała, patrząc mu prosto w oczy. – Inni będą walczyć zamiast ciebie.

Student poczerwieniał, bąknął coś niewyraźnie, po czym cofnął się na swoje miejsce i nie zabierał więcej głosu.

Minęła siódma, zmrok za oknem rozświetlały tylko nieliczne latarnie miejskie. Zaczął padać deszcz.

Jeszcze trzy kwadranse, pomyślała Jadwiga. Jeszcze czterdzieści pięć minut i będę mogła opuścić to przeklęte mieszkanie. Czuję się tu jak w pułapce. Gdybym mogła cofnąć czas, nigdy bym się…

Myśl urwała się. Jadwiga pokręciła głową z niesmakiem. Gdyby mogła cofnąć czas, zgłosiłaby się raz jeszcze. Przecież wiedziała o tym. Nie miała zwyczaju wycofywać się po pierwszym niepowodzeniu.

Zresztą, o jakim niepowodzeniu mowa?, myślała. Na razie wszystko idzie zgodnie z planem. Bez najmniejszej zwłoki czy przeszkody.

Z zadumy wyrwały ją hałasy dobiegające z ulicy. Spojrzała w stronę okna. Ktoś rozpaczliwie krzyczał, jakiś drugi głos, niższy i wrzeszczący po ukraińsku, starał się go zagłuszyć.

Jadwiga wstała z krzesła i ostrożnie podeszła do okna. Dokładnie na wprost, piętro niżej, zbitą gromadą stało na ulicy kilkunastu żołnierzy z karabinami gotowymi do strzału. Między nimi znajdował się cywil w średnim wieku, wyglądający jak urzędnik lub księgowy. Miotał się i krzyczał. Dwóch żołnierzy, trzymając go w żelaznym uścisku, nie pozwalało mu się wyrwać.

Pod ścianą przeciwległej kamienicy stał samotnie chłopiec. Płakał, rozmazując dłonią łzy. Światło pobliskiej latarni oświetlało jego twarz, brudną i przerażoną. Stojący obok niego oficer odwrócił się i krzyknął coś, czego Jadwiga nie zrozumiała. Wyrywający się żołnierzom starszy pan znieruchomiał, jakby nie mógł uwierzyć w to, co przed chwilą usłyszał.

Oficer powolnym ruchem wyciągnął z kabury rewolwer.

Dwa strzały ostro klasnęły w zimnym powietrzu.

Ciało chłopca osunęło się bezgłośnie.

* * *

– Zabili go, prawda? – zapytała Ewelina.

– Tak.

– A pan Makowiecki?

– Żyje. Klęczy nad ciałem syna.

– Żołnierze?

– Odeszli. Dziś już nie wrócą.

Ewelina podeszła do fortepianu, usiadła na stołku, po czym położyła palce na klawiszach. Muzyka jednak nie popłynęła. Dziewczyna wpatrywała się w przestrzeń. Cisza aż bolała. Cyganowi wydawało się, że słyszy dochodzącą z ulicy rozpacz ojca.

– Gdy to się skończy, chciałabym wyjechać – powiedziała.

Cygan chciał o coś zapytać, ale Ewelina nie dała mu na to szansy.

– Gdzieś daleko, gdzie nie ma wojny.

* * *

Trzeciego dnia poszukiwań Iwan Kolcow wrócił do hotelu później niż podczas dwóch poprzednich dni; w dalszym ciągu nie osiągnął niczego godnego uwagi, ale pozostawał optymistą. Coś podpowiadało mu, że warto uzbroić się w cierpliwość i systematycznie przeszukiwać ulice.

Tak właśnie robił.

Chodził wolnym krokiem, rozglądał się na boki, przyglądał się twarzom, zaglądał do sklepów, magazynów, luksusowych kawiarni i spelun. Penetrował podwórka, opowiadał o swym zaginionym bracie podejrzliwym gospodarzom domów, krył się przed nadmiernie dociekliwymi patrolami, podsłuchiwał uliczne dyskusje, wypytywał nielicznych dorożkarzy i chłopców roznoszących gazety. Zaglądał w każdy kąt, zaułek i każdą dziurę.

Gdy zakończył dzienną rundę i wrócił do hotelowego pokoju, skorzystał z dobrodziejstwa kąpieli, niezbyt co prawda gorącej, niemniej posiadającej cudowne właściwości odświeżające. Mimo wszystko w optymistycznym nastroju zszedł do hotelowej restauracji, dyskretnie poinformowany przez kelnera, że dzisiejsza kolacja zapowiada się lepiej niż zwykle. Iwan podejrzewał, że miało to związek z sowitym napiwkiem wręczonym przy wczorajszym posiłku.

Nalot Ukraińców zastał Iwana przy konsumpcji nieźle przyrządzonej cielęciny. Żołnierze, nie zważając na, nader zresztą nieśmiałe, protesty kierownika sali, ustawili wszystkich gości pod ścianą i przeprowadzili skrupulatną rewizję. Ponieważ nie dała ona rezultatów, dowódca patrolu zażądał sprawdzenia pokoi. Iwan błogosławił się w duchu, iż przezornie ukrył broń, zapasowe dokumenty i znaczną część gotówki dwa pokoje dalej, w pustym apartamencie, korzystając z pożyczonego za sowitą opłatą klucza. Szczęśliwie Ukraińcy ograniczyli rewizje do pokoi zajmowanych przez gości; reszty, opustoszałej i ciemnej, nie sprawdzali.

Gdy po półtorej godzinie żołnierze wraz z dowodzącym oficerem, miotając wyzwiska i pogróżki, w końcu opuścili hotel, część gości zaczęła okazywać radość, część wybuchła spóźnionym płaczem, a reszta po prostu siedziała i w milczeniu rozważała swe szczęście, wiedząc dobrze, że kontakt z przedstawicielami nowych władz rzadko kończy się równie nieszkodliwie.

Iwan ograniczył się do zapalenia papierosa.

– Job waszu mat’ – usłyszał. – Iditie wy k’czortu.

Gdy odwrócił głowę, zobaczył wysokiego barczystego mężczyznę, rozbawionym wzrokiem odprowadzającego wychodzących żołnierzy. Człowiek ten był może pięć lat starszy od Iwana i odznaczał się nadzwyczajną męską urodą. Miał regularne rysy twarzy, jasne włosy i głębokie błękitne oczy. W odróżnieniu od zdecydowanej większości zgromadzonych w restauracji ludzi nie znać było po nim przestrachu czy choćby zaniepokojenia. Sprawiał raczej wrażenie poirytowanego, czemu w pewnym sensie trudno było się dziwić; podczas rewizji stojący przed nim posiłek zdążył kompletnie wystygnąć.

Kolcow rozumiał go dobrze; jego kolacja również była zimna. Podniósł kieliszek wina i uśmiechnął się do nieznajomego.

– Całkowita zgoda – powiedział po rosyjsku. – Wasze zdrowie.

Mężczyzna sięgnął po stojący obok talerza kieliszek wódki.

– Wzajemnie – odparł.

Wypili.

– Rosjanin? – zapytał Iwan, choć znał odpowiedź.

– Chciałoby się powiedzieć: prosto z Moskwy, ale nie byłoby to prawdą.

Iwan delektował się miękkimi, dźwięcznymi zgłoskami wypowiadanymi przez nieznajomego. Jakże dawno nie rozmawiał w ojczystym języku.

– Może się dosiądziecie? – zapytał. – Jedzenie i tak zimne, to może się napijemy dla uspokojenia nerwów.

– Jeśli nie będę przeszkadzał, z przyjemnością – odparł nieznajomy, po czym, machnąwszy ręką na niedojedzone danie, zabrał ze stołu butelkę i kieliszek.

– Iwan Piotrowicz Kolcow – powiedział Iwan i wyciągnął dłoń.

Tamten uścisnął ją mocno.

– Aleksiej Grigorijewicz Andriejew.

Usiedli.

– Te rewizje mnie nie martwią, choć zdarzają się kilka razy w tygodniu. Gorzej, że nie mogłem dokończyć kolacji – rzekł Andriejew.

– To już wystarczający powód, by ich nie lubić.

Gość roześmiał się wesoło.

– Och, ja lubię Ukraińców, choć bardziej tych ze wschodu – odparł.

– Racja – przytaknął Iwan.

– Tych, co nigdy nie wyrzekli się rosyjskiej matki i troskliwa matka mogła ich wychować jak trzeba.

Kolcow wzruszył ramionami.

– I jednym, i drugim roi się niepodległość.

– Roi się? – zapytał nieznajomy, po czym, nim Iwan zdążył odpowiedzieć, skinął na kelnera.

Młody człowiek podbiegł, jakby go ktoś żgnął igłą, i pochylił się nad stolikiem w uniżonej pozie. Najwyraźniej Andriejew cieszył się wśród hotelowego personelu dużym poważaniem.

– Nową butelkę wódki i kieliszek dla pana – zaordynował.

Kelner oddalił się truchtem. Andriejew spojrzał Iwanowi prosto w oczy.

– A więc, drogi Iwanie Piotrowiczu, sądzicie, że marzenia Ukraińców o własnym państwie to rojenia?

Kolcow skinął głową.

– Nie ma ani powodu, ani sposobności, ani możliwości, by powstało – stwierdził.

– Ciekawe spojrzenie.

– Gdy mówię o powodach, mam na myśli brak tradycji państwowej. Przecież oni zawsze żyli pod czyimś panowaniem.

– A sposobność?

Kelner postawił na stole pękatą butelkę i kieliszek, po czym oddalił się dyskretnie. Andriejew nalał Iwanowi i sobie. Kolcow wziął kieliszek w dłoń i uniósł go w górę.

– Wasze zdrowie.

Wypili.

– Mówiliście o sposobności.

– Owszem. Nie ma jej. Nie widzę żadnej międzynarodowej siły, która popierałaby powstanie ukraińskiego państwa na tych terenach. A bez pomocy to mrzonka.

– Austria popiera.

Tym razem to Kolcow roześmiał się wesoło. Tego mu było trzeba. Rozmowy w ojczystym języku i wódki krążącej w żyłach.

– Nie żartujcie, Aleksieju Grigorijewiczu. Austria właśnie się rozpadła. Jak domek z kart. Wszystkie narody monarchii wysiadają z tego pociągu i żaden nawet o zgodę nie pyta. Austria przegrała wojnę i znikła. Nikt się z nią nie liczy. Tak samo Niemcy – jak słyszę, właśnie podpisali kapitulację.

– Z Francuzami. Na tych terenach nadal są silni.

– Mają silną armię – przytaknął ochoczo Iwan, po czym sięgnął po butelkę. Rozlał do kieliszków. Zimne szkło dotknęło warg. Siwy płyn spłynął do kieliszków, a chwilę później do żołądków. – Ale chyba zdajecie sobie sprawę, że armia bez głowy nie istnieje. Cesarz właściwie nie ma władzy. W całych Niemczech wrze. Polska się odrywa. O co Niemcy mieliby walczyć na Wschodzie? Po co mieliby popierać tutaj Ukraińców? W Kijowie tak, ma to jeszcze sens, niepodległa, ale zależna od Niemiec Ukraina kijowska to ich zdaniem tama przeciw bolszewizmowi i magazyn żywności, ale tutaj? Nie. – Pokręcił głową. – Lwów będzie polski.

– Ciekawe. Myślicie, że Polacy sobie go wywalczą?

– Nie tylko to miasto. – Iwan pokiwał głową. Restauracja powoli pustoszała. Goście woleli spędzać wieczór w zaciszu pokoi. – Widzi pan, Aleksieju Grigorijewiczu, długo mieszkałem w Warszawie, jeszcze przed wojną się tam osiedliłem. Mam żonę Polkę, nawet dobrze mówię w ich języku. Myślę, że rozumiem ten naród całkiem nieźle, o ile ktoś w ogóle może powiedzieć, że rozumie Polaków. Czasami mam wrażenie, że oni sami się nie rozumieją, a na pewno nie wiedzą, czego chcą…

Tym razem obaj panowie roześmieli się jak na komendę. Na stoliku pojawiły się zimne mięsa. Kolcow nawet nie zauważył, kiedy jego gość wydał kelnerowi stosowne polecenia.

– Ale jedno wiem na pewno – powiedział Iwan, gdy wlali w siebie kolejną porcję wódki. – Oni nigdy nie przegapiają okazji, by odzyskać wolność. Robią to nawet, gdy okazji nie ma. Walczą, przegrywają, ale nie przestają śnić. Aż do następnego razu. A teraz wiedzą, że okazja jest lepsza niż kiedykolwiek. Wszystkie trzy państwa, które podzieliły między siebie Polskę, w zasadzie już nie istnieją, przynajmniej w starej formie. Więc dlatego oni rzucają się do gardła swym wrogom wszędzie, gdzie tylko mogą. Tu ludzie szepczą, że Królestwo jest już całe wolne, że w Warszawie działają nowe władze i nowy mesjasz, który przywróci im Polskę i poczucie wolności.

– Naprawdę sądzicie, że oni Piłsudskiego uważają za mesjasza?

– Część z nich w to wierzy. Ufają mu ślepo.

– Zastanawiające. I co będzie dalej?

– Nie wiem. – Iwan wzruszył ramionami. – Jestem we Lwowie od kilku tygodni, a tu najświeższe informacje docierają z opóźnieniem. Jednak sądzę, że i tak to, czy powstanie Polska, czy nie i jaki ewentualnie będzie miała kształt, nie ma większego znaczenia.

– W tej części Europy ma.

– Jeśli w ogóle, to tylko lokalne. Polska nigdy nie wróci do dawnej świetności, kiedy jej wojska zajmowały Kreml i potrafiły powstrzymać Szwedów przed uczynieniem Bałtyku swym morzem wewnętrznym. Nie. Układ sił zmienił się na zawsze. Głos w tej części Europy i świata należał, należy i będzie należał do Rosji.

Andriejew spojrzał na Kolcowa z nagłym zainteresowaniem.

– Muszę przyznać, że wygłaszacie ciekawe opinie, Iwanie Piotrowiczu. Ale sądzę, że, ponieważ jesteście Rosjaninem, przemawia przez was miłość do matuszki Rosji.

– Jestem Rosjaninem – przytaknął Iwan. – I żadna polska żona tego nie zmieni. Kocham swój kraj i nie wstydzę się tego.

– Ten kraj właściwie upadł.

– Upadł system. To ludzie tworzą wielkość państwa. A ludzie pozostali.

– Bolszewicy dbają, by nie zostali wszyscy.

– Och tak, bolszewicy mają swoje idee i są im wierni. To nie są moje idee, oni takich jak ja zwalczają. Ale oni chcą czegoś, co jest mi bliskie: sprawiedliwości.

– Ale nie wolności.

– Oczywiście, Aleksieju Grigorijewiczu. To nawet całkiem łatwo wytłumaczyć: lud rosyjski nie chce wolności. Lud rosyjski chce zewnętrznej potęgi, wewnętrznego porządku i, ostatnio, ewentualnie udziału we władzy. Daj ludowi możliwość czy nawet złudzenie możliwości wyboru nowego cara, a poprze wszystko, co powiesz. A bolszewicy dają takie możliwości. Tworzą rady i mówią robotnikom i chłopom: chodź, przyjdź, a będziesz mógł decydować. Więc ludzie idą.

– Nie wszyscy.

– Oczywiście. – Iwan skrzywił się. W butelce zaczęło prześwitywać dno. Nie zwrócił uwagi, że jego rozmówca pije mniej niż on i tylko udaje pijanego. – Nie wszyscy, bo i w Rosji nie brak malkontentów, oportunistów, zwolenników starego reżimu albo zwyczajnych tchórzy.

– I wrogów klasowych.

– Tak – przytaknął Iwan z zapałem, jakby ta idea podobała mu się w sposób szczególny. – Walka klas tylko pozornie wygląda na bzdurę. Czyż nie było tak zawsze, że jedni uciskali drugich? Bogaci biednych, a silni słabych? Więc bolszewicy odwrócili ten proces o sto osiemdziesiąt stopni i pozwolili, by słabi doszli do głosu. Nie mam im tego za złe.

– Ale Rosja nie jest ich celem. Oni chcą rewolucji proletariackiej na całym świecie.

– Od czegoś trzeba zacząć. Zaczęli od Rosji. Chcą zbudować nowy ład. Rozumiem ich. Ten stary był nie do zniesienia.

– Hm. – Andriejew nalał wódki do kieliszków, po czym skinął na kelnera. Chłopak nadbiegł truchcikiem i zabrał pustą butelkę. Oczy Iwana świeciły niby dwa księżyce. – Widzę, że z was także idealista.

– Może.

– Ale twierdzicie, że oni takich jak wy zwalczają.

– Owszem. Jestem burżujem. I to bogatym.

– Więc dlaczego?

– Jeśli Lenin i Trocki uczynią z Rosji ośrodek siły, idei i porządku promieniujący na Europę, poprę ich. Bo kocham Rosję i uważam, że powinna przewodzić światu. Nawet w marksistowskim płaszczu i leninowskich butach.

* * *

Jadwiga dotarła do domu ostatkiem sił. Pękała z dumy, ponieważ wykonała zadanie. Zarazem nigdy jeszcze nie czuła się tak zbrukana.

Gdy kapitan Sulimirski podczas odprawy powiedział jej, w jaki sposób ma przetransportować ochotników na polską stronę frontu, w pierwszej chwili nie zrozumiała.

– Kanałami? – zapytała. – Jakimi kanałami?

– Ściekowymi – odparł kapitan z kamienną miną. – Studzienka jest tuż koło punktu zbiórki, na Fredry. Wyjdzie pani bezpiecznie dwieście metrów za Pocztą Główną, już po naszej stronie.

– Jak to kanałami?

– Są całkiem wysokie, człowiek musi się tylko nieznacznie schylić.

– Ale… przecież… one są pełne.

Kapitan skrzywił się.

– Nie zaprzeczę. Woda czasami sięga pasa.

– Woda?

– Nie tylko woda.

– Mój Boże.

– Zawsze może pani zrezygnować.

Jadwiga usiadła. Miała ochotę się rozpłakać. Potem jednak opanowała się, choć wymagało to naprawdę sporego wysiłku.

– Pójdę – powiedziała.

Wytrwała w tym postanowieniu aż do momentu, gdy jeden z ochotników odsunął ciężką żeliwną klapę. Ciemna, wilgotna czeluść wionęła takim smrodem, że Jadwiga z najwyższym trudem powstrzymała się przed zwróceniem jedzonej niedawno kolacji. Myśl, że będzie musiała zanurzyć się w ową ciemność, napawała ją obrzydzeniem i strachem. Pryszczaty student zaświecił w głąb studni latarką.

– Mówiłem, że tak będzie – powiedział. – Tędy się nie da przejść.

– Zgaś – odparła Jadwiga. – Ostatnie, czego potrzebujemy, to patrol Ukraińców.

Światło zgasło. Dziewczyna westchnęła. Przełknęła zbierającą się w ustach ślinę, po czym zbliżyła się do studzienki.

– Pójdę pierwsza, wy za mną. Ostatni zamyka klapę – zakomenderowała.

Szła w dół, kurczowo trzymając się stalowych klamer. Złapała się na tym, że wstrzymuje oddech. Gdy zamoczyła stopę w czarnej cuchnącej mazi, wzdrygnęła się, ale nie poluzowała uchwytu. Zeszła jeszcze dwa stopnie i wtedy poczuła dno. Poziom ścieków sięgał wyżej kolan.

Uniosła twarz ku górze. Otwór studzienki ledwo odcinał się od atramentowej ciemności nocy.

– Chodźcie – zawołała.

Usłyszała szuranie, potem ciemna postać jednego z młodych ludzi całkowicie zasłoniła otwór wejściowy. Jadwiga odsunęła się nieco. Gdy wszystkich ośmiu młodych mężczyzn znalazło się obok niej, zapaliła latarkę i wyciągnęła z kieszeni otrzymany od porucznika plan kanałów.

– Tam – machnęła ręką na zachód.

Ruszyła jako pierwsza. Usłyszała, że za nią ktoś gwałtownie wymiotuje; odgłos był ohydny. Starała się nie słuchać. Całkowicie pochłonęła ją obserwacja drogi i mapy.

Poszło lepiej, niż się spodziewała, droga w gruncie rzeczy była prosta. Grupa posuwała się z prędkością trzech kilometrów na godzinę. Tylko w kilku miejscach wysokość korytarza zmuszała ich do głębokiego schylenia się, co miało ten skutek, że usta i nos znajdowały się wtedy nie więcej niż dwadzieścia centymetrów nad lustrem wypełniającej kanał cieczy. Jadwiga miała kłopot z przełykaniem, żołądek tańczył jak statek na sztormowym morzu; udało jej się jednak nie zwymiotować.

Gdy wyszli, Sulimirski już na nich czekał i zdawał się nie zwracać uwagi na otaczający ich zapach.

– Ośmiu ochotników, panie kapitanie. Zgodnie z planem.

Tamten zasalutował, a Jadwiga, nie odwracając się i starając nie rozglądać na boki, pobiegła w stronę domu. Nie chciała myśleć, co będzie, gdy spotka kogoś znajomego i ten ktoś będzie mógł nie tylko poczuć woń, jaką wokół siebie roztacza, ale też, co niemal jeszcze gorsze, zobaczyć jej ubranie, włosy i twarz.

Ulice jednak były wyludnione i nikt nie zwrócił uwagi na biegnącą truchtem postać w ciemnym płaszczu.

Do mieszkania wkroczyła szybko, szczęśliwa, że na klatce schodowej nie minęła żadnego z sąsiadów. Zamknęła drzwi na klucz i nie rozbierając się, pobiegła do łazienki. Ubranie w jednej chwili wylądowało w przygotowanej zawczasu balii. Napełniła wannę. Woda była gorąca – o nagrzanie trzystulitrowego bojlera Jadwiga również zadbała przed wyjściem.

Wyszła z łazienki po godzinie. Wodę zmieniała dwukrotnie, ale miała nadzieję, że udało jej się pozbyć okropnego zapachu. Czuła się czysta, lekka i szczęśliwa, choć podejrzewała, że cuchnąca ciemność i chlupot sięgającej za kolana mazi śnić się jej będą po nocach. Nie chciała o tym myśleć. Zapomnieć, wrzucić w najgłębsze zakamarki niepamięci: oto cel.

Weszła do biblioteki najciszej, jak potrafiła, ale to był zbędny trud. Jej gość spał jak zabity. Mając pod oczami zarys ciemnej sylwetki spoczywającej pod kołdrą, poszła do swojego pokoju. Spodziewała się, że wydarzenia popołudnia i wieczoru spowodują, iż nie będzie mogła zasnąć, ale myliła się.

Zapadła się w nieświadomość, gdy tylko przytknęła głowę do poduszki.

Następnego ranka obudziło ją trzaśnięcie drzwi.

Przez chwilę leżała jeszcze z zamkniętymi oczyma, nie wiedząc, gdzie się znajduje. Potem przypomniały jej się mrok wilgotnego, ohydnie cuchnącego korytarza, chlupot wody, ciężkie oddechy walczących z nudnościami ludzi, którzy szli za nią, ożywczy haust powietrza, gdy w końcu wyszła na powierzchnię…

Jak to dobrze, że mam to za sobą, pomyślała. Gdy będzie następna okazja, chyba się jednak nie zgłoszę.

Odrzuciła kołdrę. Blade słońce przebijało przez zasłony. Świat za oknami był mroźny, śnieżny i zadziwiająco spokojny.

Kolejny rozejm.

Na razie o tym nie myślała. Ubrała się szybko, dokonała porannej toalety, a potem wkroczyła do biblioteki. Jej podopieczny także już nie spał, pochłonięty lekturą ozdobnego wydania Ogniem i mieczem.

* * *

Gdy Krüger usłyszał kroki, podniósł wzrok, po czym uśmiechnął się. Jadwiga wyglądała bardzo ładnie. Ładniej niż zwykle. Jakby biło od niej światło.

– Dzień dobry – powiedział.

– Dzień dobry, panie Wilhelmie – odparła Jadwiga.

Krüger odłożył książkę.

– Czy jadł pan już śniadanie?

– Owszem, pani ojciec, nim wyszedł, przygotował mi dwa jajka na miękko.

– Ojciec już wyszedł? Tak wcześnie?

– Tak. Nie chciał pani budzić. Powiedział, że wróci wieczorem. Może nawet w nocy.

– Ach tak. Kolejne negocjacje.

– Kolejna nadzieja.

Jadwiga uśmiechnęła się promiennie i baczniej przyjrzała Krügerowi. Na policzki chorego wrócił lekki rumieniec. Był nieogolony, ale wyglądał znacznie lepiej niż choćby jeszcze wczoraj.

– Jak samopoczucie? – zapytała.

Odpowiedział uśmiechem.

– Lepiej. Znacznie lepiej. Powiem pani, że nawet już wstawałem. Pani jeszcze spała.

Pogroziła mu palcem.

– Nie wolno – odrzekła, ale w jej głosie nie było przygany.

– Tylko kilka kroków. Do łazienki i z powrotem. Świat jest całkiem inny, gdy ogląda się go z pozycji innej niż leżąca.

– To prawda.

– Cicho dzisiaj. Jak sytuacja na froncie?

– Blisko pół miasta nasze. I odsiecz blisko.

– Wspaniale.

– W Warszawie już nowy rząd, a komendant Piłsudski został naczelnikiem państwa.

– Doskonała wiadomość – odparł Krüger ostrożnie.

– Jak najlepsza. Komendant jest jedyną osobą, która nadaje się do takich zadań.

– Oby starczyło mu sił.

– To człowiek niespotykanej energii.

– A więc mamy Polskę.

– Tak. Choć w Galicji jeszcze musimy ją wywalczyć. I wywalczymy.

Krüger przyjrzał jej się uważnie. Biła z niej pewność siebie i siła.

– A pani? – zapytał.

– Ja…

– Cóż pani ostatnio porabiała?

– Byłam po drugiej stronie frontu.

Ręka Krügera wyciągająca się w stronę Jadwigi zastygła.

– Nawet nie pytam po co.

– A ja nie powiem – odparła. Za żadne skarby nie mogła się przecież przyznać, co naprawdę tam robiła i jaką drogą wróciła.

– Proszę, niech pani przy mnie usiądzie.

Spełniła jego prośbę. Pachniała młodością. Krüger przyciągnął ją ku sobie. Przylgnęła do niego z siłą, która zdziwiła ich oboje.

Później nie pamiętał, w jaki sposób pozbyli się ubrań. Rana dokuczała mu, ale nie myślał o tym, całkowicie zafascynowany jej ciałem, proporcjonalnie zbudowanym, o kształtnych piersiach i długich, zgrabnych nogach. Jadwiga rzuciła się na niego z namiętnością i zapamiętaniem, zamkniętymi oczyma i ciężkim, jakby spazmatycznym oddechem. Nie wiedzieli dokładnie, co ma się wydarzyć – oboje byli debiutantami – ale, zdając się na instynkt, doszli do celu niemal w jednym momencie. Ciało Jadwigi wygięło się łuk, dziewczyna sapnęła głośno, potem zwiotczała.

Krüger opadł na poduszkę w poczuciu spełnienia. Jeszcze nigdy nie odczuwał czegoś podobnego.

– Czuję, że szybko dochodzę do zdrowia – powiedział w końcu.

Jadwiga wsparła się na łokciu. Była zarumieniona. Oczy jej błyszczały.

– Czyli musi pan brać tego lekarstwa jak najwięcej.

– Tak jest. To najlepsza kuracja rekonwalescencyjna.

– Panie Wilhelmie, pracuję w szpitalu. Moim powołaniem jest nieść pomoc.

Krüger uśmiechnął się. Było mu dobrze i lekko.

– Jadwigo, przyjaciele mówią do mnie Wilek.

Pochyliła się i pocałowała go, a potem wstała. Krüger patrzył na jej ciało i stracił poczucie czasu.

– Muszę pojawić się choć na godzinę w szpitalu – powiedziała, po czym sięgnęła po ubranie. – Ale postaram się wrócić jak najszybciej, byś przed przyjściem papy zdążył zażyć jeszcze jedną dawkę kuracji rekonwalescencyjnej.

19 listopada 1918

Lwów

Dziwna to była wojna.

Dochodziło do niezwykle zażartych walk, podczas których bito się bez pardonu o każdy metr terenu, zadawano śmierć za pomocą broni palnej i artylerii, a gdy dochodziło do walki wręcz, także przy użyciu bagnetów, szabel, noży i pięści.

Z drugiej strony wielokrotnie ogłaszano zawieszenie broni, zarówno na poziomie lokalnym, w obrębie jednej ulicy, jak i na całym froncie. Ściągano wtedy rannych z pola bitwy, uzupełniano zapasy żywności i amunicji. Dochodziło nawet do spotkań przedstawicieli obu stron, niejednokrotnie kończących się tęgą popijawą, podczas których ze śmiechem wytykano sobie błędy lub sławiono wzajemne bohaterstwo, a nad ranem rozstawano się wśród ogólnych pocałunków, co nie przeszkadzało godzinę lub dwie później z zapałem strzelać do niedawnych współbiesiadników.

* * *

– Czy możemy wyjść? Na spacer?

Cygan podszedł do okna. Brak karabinowych i armatnich strzałów mógł świadczyć o tym, że obowiązywał kolejny rozejm, ale w zasięgu wzroku stały dwie grupy ukraińskich żołnierzy, perorujących głośno i rzucających podejrzliwe spojrzenia na przechodniów.

– To raczej niebezpieczne – odparł. – Wszędzie pełno żołdaków.

– Choć na skwer przy Mochnackiego. Za pół godziny wrócimy.

– Ewa…

– Proszę. Czuję się jak w więzieniu. Gdy uznasz, że musimy wracać, wrócimy natychmiast.

Wyszli kilka minut później.

* * *

To był ósmy dzień poszukiwań; Kolcow bez zdziwienia przyjął nadejście kryzysu, choć zaatakował on nagle, bez żadnego ostrzeżenia. Raptem pomysł przyjazdu do tego przeklętego miasta wydał mu się idiotyczny: na podstawie niepewnej, niepotwierdzonej informacji udzielonej przez skorumpowanego policjanta przyjechał, by szukać ducha z przeszłości, ponieważ inny duch z przeszłości tego od niego oczekiwał. Owszem, młody człowiek tak celnie strzelający z mausera pod Bankiem Zachodnim nie był w żadnym razie złudzeniem, ale na czymże Iwan opierał swe przekonanie, że to poszukiwany przez niego człowiek? Na podobieństwie.

Owszem, ale do czego?

Do rysów matki chłopca widocznych na pożółkłej fotografii i opisu przekazanego przez oszalałego z rozpaczy ojca? A na czym ojciec mógł ów opis opierać? Na obserwacji? Nie, bo wówczas nie obciążałby Iwana misją wyeliminowania zagrożenia ze strony dzieciaka, tylko dokonałby tego sam. Jeśli nie mógł tego zrobić, należy zakładać, że nie znał miejsca pobytu chłopca i nie wiedział, jak on wygląda.

Iwan szedł ulicą i nagle dotarło do niego, jak niska panuje temperatura, jak bardzo doskwiera mu zimny, ukośnie siąpiący deszcz połączony ze śniegiem, jak bardzo drażnią go butni, hałaśliwi żołnierze wykrzykujący obelgi pod adresem przemykających chodnikami lwowian.

Wracam, pomyślał. Muszę poważnie rozmówić się z Anną. Odseparować ją od rodziców i na nowo w sobie rozkochać. Wojna się skończyła. Czas zamknąć stare sprawy, nawet jeśli części z nich nie doprowadziło się do końca.

Miał już plan działania, choć gdzieś w głębi duszy czuł, że oszukuje sam siebie. Nie czuł się w małżeństwie ani szczęśliwy, ani spełniony. Pragnienie wypełnienia woli ojca nadało jego życiu sens i choć podejrzewał, że goni za fantomami, poczucie sensu nie znikło. Cóż może osiągnąć w Warszawie? Wyglądało na to, że odradza się państwo polskie, państwo, które było mu najdoskonalej obojętne. Z drugiej strony rozmowa z Andriejewem poruszyła w nim utajoną tęsknotę za prawdziwą ojczyzną, dawno niewidzianą ziemią ojca i matki. Jego dzieciństwo i młodość upłynęły co prawda pod znakiem kilku zmian miejsca zamieszkania, co wiązało się z dynamicznie rozwijającymi się interesami ojca, ale więź z matuszką Rosją nie osłabła nawet na chwilę. Przyjazd do Warszawy i małżeństwo spowodowały, że pochłonęły go nowe sprawy i nowe otoczenie. Dopiero teraz uświadomił sobie jednak, jak bardzo było mu ono obce.

Był człowiekiem czynu, a nie miał przed sobą celu.

Może zabiorę ze sobą Annę i wrócę do Rosji.

Ta myśl była nowa. Choć w pierwszej chwili wydała się absurdalna, postanowił sobie, że wieczorem, w zaciszu hotelowego pokoju, przyjrzy jej się dokładniej.

I byłby może kontynuował rozmyślania, gdy wydarzyły się dwie rzeczy.

Zobaczył Dziewczynę, a przy jego boku pojawił się Pomocnik.

* * *

– Nie jest ci zimno? – zapytał Cygan.

– Jest. Ale przynajmniej czuję, że żyję.

Cygan objął ją. Czuł przenikające przez płaszcz ciepło.

– Ktoś gra – mruknął.

– Słyszę. Sonata c-moll Szopena. Pomylił się w adagio, w pierwszym rondzie. O, słyszysz? Pomylił się znowu. Choć właściwie powinnam powiedzieć: pomyliła się. To kobieta.

Cygan roześmiał się cicho. Sam z najwyższym trudem wyławiał z szumu miasta zaledwie pojedyncze fortepianowe dźwięki. Nie tylko nie słyszał pomyłek; nuty nie układały się nawet w żadną ze znanych mu melodii.

– Skąd wiesz?

– Uderza delikatniej, bardziej melodyjnie. Nie ma dużej wprawy, ale sądzi, że już sporo potrafi.

Cygan przestał słuchać muzyki, rozmów przechodniów, wrzasków żołnierzy, a nawet słów wypowiadanych przez Ewelinę.

Słuchał bicia obu serc. Pulsu ciał. Dźwięku, jaki wydają połączone w jedno dusze.

Chciał, by ta chwila nie minęła nigdy.

* * *

Siedziała na ławce i była piękna. Smukła, o kasztanowych włosach i turkusowych, morskich oczach, ubrana w szary płaszcz i nierzucający się oczy, nieco wymięty beret. Burza brązowych włosów wylewała się spod niego i opadała ciemną kaskadą na ramiona

Iwan zatrzymał się zdumiony. Stał po przeciwnej stronie ulicy, ale widział wszystko jak na dłoni. Dziewczyna przytulała się do młodego człowieka o ostrych, jakby sokolich rysach, a on siedział obok z wyrazem szczęścia na twarzy.

Ławka, dziewczyna i on.

Wspólnik człowieka, którego szukam, pomyślał. A ona…

– Tak, tak – dobiegł gdzieś z boku znajomy głos.

Kolcow zerknął przez ramię. Pomocnik stał obok. Patrzył życzliwie to na Iwana, to na siedzącą na ławce parę. Długi szary płaszcz i tkwiący na głowie melonik był suche, jakby nigdy nie padał żaden deszcz.

– Jesteś – mruknął Iwan.

– Jak zawsze, gdy mnie potrzebujesz.

– Teraz chyba cię nie potrzebuję. Ostatni raz miał miejsce całkiem niedawno.

– No cóż, Iwanie, stajesz się coraz bardziej dojrzałym mężczyzną. Twoje potrzeby są większe niż wcześniej. Być może po prostu musisz zwiększyć częstotliwość ich zaspokajania.

– To jego szukam, nie jej. On doprowadzi mnie do celu.

– Och, Iwanie, nie każ mi zwątpić w twoją spostrzegawczość. Owszem, ten młody człowiek wpatrujący się w dziewczynę, jakby poza nią nie istniał świat, jest członkiem grupy, która napadła na bank…

– To może oznaczać, że o ile grupa się nie rozdzieliła, jego wspólnik jest w mieście. I o to mi chodzi.

– Tak jest. Ale także w niej coś cię zaciekawiło.

– Jest podobna do kobiety ze zdjęcia.

– Nie jest podobna – pokręcił głową Pomocnik. – Jest identyczna. A ponieważ obaj nie wierzymy w cudowne zmartwychwstania, należy domniemywać, że to jej córka. Mylę się?

– Nie.

– No właśnie. A więc również siostra człowieka, którego szukasz. To nowość – nawet nie wiedziałeś, że chłopak ma siostrę. Ona równie dobrze jak ów młody człowiek siedzący obok na ławce doprowadzi cię do celu.

– Przecież nie o tym mówisz.

Pomocnik odwrócił się. Jego oczy były ciemne i mądre.

– Iwanie, zmuszasz mnie, bym o to zapytał. Co jest twoim celem?

– Teraz już wiem. Chcę żyć w zgodzie ze sobą.

– Nareszcie. Myślałem, że nigdy tego nie usłyszę. Mówiłeś różne rzeczy, wspominałeś o miłości do Anny, chęci wypełnienia zobowiązań wobec ojca, twoją głowę zaprzątały rzeczy materialne i duchowe. Ale nigdy nie wspominałeś o sobie i swoich potrzebach. Tak, uważam że to jest właśnie najważniejsze: powinieneś żyć w zgodzie ze sobą. Robić to, co jest dobre dla ciebie i dla nikogo innego. Chcesz znaleźć tego chłopaka i zabić go, zrób to. Chcesz jechać do Rosji – droga wolna. Uważasz, że najlepiej będzie zacisnąć palce na gardle tej ślicznej panienki i nakarmić ją swoim nasieniem – wymyśl plan i zrealizuj go. Zacznij żyć pełną piersią. Nikogo nie pytaj o zgodę. Masz silną wolę i środki materialne. Żyj. Działaj. Bądź szczęśliwy.

Kilka minut później kobieta i mężczyzna wstali i skierowali się w stronę placu Akademickiego. Kolcow podążył za nimi jak duch. Myślał. Gdy zniknęli w bramie kamienicy przy Fredry, plan był już całkowicie gotów.

19 listopada 1918

linia kolejowa Przemyśl – Lwów

Koła wagonu stukały miarowo, sucho, monotonnie do szaleństwa.

Podporucznik Jan Bełżecki walczył z sennością, odkąd on i jego pluton wyjechali z Przemyśla. Tak bywa, gdy przed akcją, na którą się czeka przez całe dwudziestodwuletnie życie, trzy doby z rzędu człowiek nie może zmrużyć oka ze zdenerwowania. Odkąd przyszedł rozkaz, że idą na pomoc Lwowowi, w plutonie zapanowało podniecenie pomieszane z potężną obawą. Żołnierz był młody, pełny zapału i chęci, ale nieostrzelany, wyszkolony w pośpiechu, a na dodatek wyposażony w prawdziwą mozaikę uzbrojenia, pochodzącego z pozaborczego demobilu. Bełżecki, mający trzy lata doświadczenia w pracy konspiracyjnej w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej, też jeszcze prochu nie wąchał, do czego zresztą swoim podkomendnym nie miał zamiaru się w żadnym razie przyznawać. Pytany, jaki obrót przybiorą sprawy, odpowiadał ogólnikami. Żołnierz słuchał, a dwaj dowódcy drużyn, mający doświadczenie frontowe z armii austriackiej kaprale, uśmiechali się pod wąsem. Wszyscy żywili się nadzieją, że w akcji pokażą hart ducha i męstwo. Niepełne i spotęgowane stugębną plotką informacje dochodzące ze Lwowa tylko ten zapał podsycały.

Dowodzący odsieczą podpułkownik Michał Karaszewicz-Tokarzewski doszedł do wniosku, że najszybszym, choć zarazem niewolnym od sporego ryzyka sposobem dotarcia do miasta będzie kolej, przebijanie się bowiem na piechotę przez blisko sto kilometrów nasyconego ukraińskimi oddziałami terenu zajęłoby czas, którego nie mieli. Nadludzkim wysiłkiem udało się zorganizować wagony i parowozy oraz zwerbować chętnych do akcji kolejarzy. W końcu po nerwowym oczekiwaniu przyszedł rozkaz nakazujący żołnierzom załadowanie się do transportów. Stanowili potężną siłę: tysiąc trzystu pięćdziesięciu żołnierzy, osiem dział, czternaście karabinów maszynowych. By pomieścić żołnierzy i broń, trzeba było aż sześciu eszelonów.

Pluton Bełżeckiego wchodził w skład kompanii piechoty jadącej w drugim transporcie, tuż za otwierającym pochód pociągiem pancernym. Posuwali się wolno, bo piechota i jazda często wysiadały i przeczesywały pobocza trasy, zabezpieczając przejazd przed niespodziankami, zwłaszcza w okolicach mostów, wiaduktów czy przecinek leśnych. Nie były to w żadnym razie przesadzone obawy: odkąd wyjechali z Przemyśla, do potyczek dochodziło już kilkakrotnie. Ukraińcy, zaskoczeni posuwaniem się naprzód odsieczy i w gruncie rzeczy mający zbyt mało sił, by na dobre zablokować tor, starali się naprawić ten strategiczny błąd i atakowali transport małymi oddziałkami, prowadząc dolegliwe i wymagające nieustannej czujności działania nękające.

Mimo wszystko odsiecz posuwała się naprzód. Lwów był coraz bliżej.

– Minęlimy Mościska – powiedział siedzący obok Bełżeckiego kapral Krzywicki, prawdziwy olbrzym o sękatych łapach, potrafiący w sposób doskonały ignorować spartańskie warunki jazdy, jakie oferowały towarowe wagony. – Zaraz Sądowa Wisznia i tak jakby pół drogi. Potem to my już w domu.

– Wracacie w swoje strony, co? – zapytał Bełżecki. Nie chciało mu się rozmawiać, ale wiedział, że wszystko jest lepsze niż ta przeklęta senność. I przeżywanie w myślach czekającej go walki.

– Nu, wracam. – Kapralowi aż oczy zabłysły. – Tuż za Lwowem, w Zadwórzu, mój ojciec młyn mają. Na Pohulance ja dwa lata do gimnazjum chodził.

– Dwa lata?

– Nu, potem do wojska wzięli. Dwa lata ja dojeżdżał dzień w dzień, ale mnie to było w smak. Lwów gród królewski. Całymi dniami można chodzić i oglądać i się człowiekowi nie znudzi. Pan porucznik był kiedyś?

Bełżecki pokręcił głową.

– Nie byłem – powiedział. – Nie widziałem. Teraz będzie okazja.

– Wpierw Rusinów trzeba wygnać – rzucił ktoś.

– Nu. – Krzywicki zmarszczył brwi. – Za siódmą rzekę ich wygonim. Lwów nasz. Zawsze był i zawsze będzie.

Bełżecki uśmiechnął się pod nosem. Był mieszkańcem Kongresówki. Kresy istniały dla niego wyłącznie w opowieściach. Wiedział, bo tak go uczono, że ongiś stanowiły część Rzeczpospolitej, ale była to wiedza przyjęta przez rozum. Serce i dusza w tej sprawie milczały.

– Takiś pewien? – zapytał.

– Panie poruczniku. – Kapral spoważniał. – My tam od dziada pradziada siedzimy.

– Ale Rusinów więcej. Nie we Lwowie może, ale w Galicji całej.

– O tak, Rusinów całe morze. Ale to ciemna masa. Jak który pisaty i czytaty, to już ma na całą powiat sławę i bogactwo, bo mu wszystkie chłopy do czytania pisma urzędowe dają, a jeszcze odpowiedzi każą pisać.

– To nie ich wina, że ciemni. Nikt się o nich nie troszczył, ot i tyle.

– Ja nie mówię o winie, panie poruczniku, mówię, jaka jest prawda. Ja nie sąd, żeby winę rozstrzygać. Ja tam prosty człowiek, ale swój rozum mam. To my tu kulturę i oświatę niesiemy. Jak Rusini chcą Lwów, to niech pokażą, który budynek ich architekt zaprojektował. Który plac albo park? Teatr? A za czyje pieniądze to wszystko? Czyim wysiłkiem?

Gadanina kaprala wydała się Bełżeckiemu nader powierzchowna, bo jeśli o przynależności miasta miałaby decydować narodowość projektantów, to Warszawa powinna się właściwie mienić miastem włoskim, że dość tylko wspomnieć o Teatrze Wielkim i Łazienkach. Nie miał jednak czasu, by wyartykułować tę myśl i wejść z Krzywickim z dogłębniejszą polemikę, bo wagonem szarpnęło i wszyscy polecieli do przodu. Czterdziestu ludzi zaczęło kląć i narzekać, hurgot upadających karabinów, latających manierek i innych części wyposażenia był ogłuszający, nie zdołał jednak przesłonić rozpaczliwego pisku hamulców.

W końcu stanęli. Hałas ucichł, a zamknięty w wagonie świat zastygł w bezruchu.

– Wszyscy cali? – zawołał Bełżecki, gdy zdołał stanąć na nogi.

Obok niego gramolił się Krzywicki. Sądząc po mruczanych pod nosem piętrowych przekleństwach, nie odniósł w wyniku awaryjnego hamowania większego szwanku.

– Tak jest, panie poruczniku. Tak. Ja cały. Ja też – rozległ się chór zmieszanych głosów.

Bełżecki odetchnął z ulgą. Był gotów pogodzić się ze stratami w walce, ale złamania i kontuzje odniesione w tym dusznym i smrodliwym wagonie…

– Rozejrzę się – powiedział i szarpnął za uchwyt drzwi.

Okute w stal drewno przesunęło się z przeciągłym hurgotem. Podporucznik zeskoczył lekko na ziemię i spojrzał w kierunku parowozu.

Pociąg stał na wysokim nasypie. Tuż przed nim zatrzymał się pociąg pancerny. Lufy działek i karabinów maszynowych pilnie przepatrywały przestrzeń dookoła. Bełżecki dostrzegł stojącą obok nasypu grupę oficerów. Chciał podejść i zapytać o przyczyny postoju, gdy od czoła rozległy się strzały.

Jakby czekając na umówiony znak, kule sypnęły się również ze skrzydła. Pojedyncze karabinowe trzaski mieszały się z niskim, ochrypłym warczeniem kulomiotów.

Co najmniej trzy, pomyślał Bełżecki, padając na ziemię i rejestrując, że kąśliwa seria wybija równy ścieg okrągłych otworów gdzieś za jego plecami.

Dwa zza rzeki, jeden z krzaków. Mogło być gorzej.

Przewrócił się na plecy. Rzeczywiście, ściana wagonu, który przed chwilą opuścił, przeszyta została serią karabinu maszynowego. Całe szczęście celowniczy, może zbyt podniecony bojem i niesiony żądzą zadania jak największych strat znienawidzonym Lachom, podniósł lufę nieco za wysoko i kule wbiły się w drewnianą ścianę grubo powyżej wzrostu przeciętnego człowieka.

– Pluton z wagonu, natychmiast! – ryknął podporucznik.

Najwyraźniej udało mu się przekrzyczeć strzelaninę, bo już po kilku sekundach przez otwarte drzwi zaczęli wyskakiwać żołnierze. Krzywicki wyskoczył jako jeden z pierwszych. W ręku trzymał karabin, a za pasem miał zatknięte granaty.

– Padnij! – krzyknął Bełżecki.

Trzy drużyny karnie runęły na ziemię. Celowniczy cekaemu nie powtórzył serii, uznając, że zajmie się następnymi wagonami: kule nadal głucho łomotały o drewniane ściany, stopniowo odchodząc jednak w tył.

Podporucznik, widząc, że niebezpieczeństwo chwilowo oddaliło się nieco, rozejrzał się. Ogień szedł z odległych może o trzysta metrów zarośli. Nieco po lewej, na przedłużeniu toru przed pociągami, widniały zabudowania Sądowej Wiszni, przecięte niewielką rzeczką.

Ukraińcy uszkodzili most, pomyślał Bełżecki. Dlatego się zatrzymaliśmy. I wpadliśmy w pułapkę. Niegłupio pomyślane.

Miejsce na zasadzkę nadawało się idealnie. Tor opadał ku miastu, idąc wysokim nasypem, co sprawiało, że wszystko, co się po nim poruszało, było całkowicie odsłonięte. Krzaki i zarośla oraz zabudowania miasteczka sprzyjały zorganizowaniu dogodnych pozycji strzeleckich, a nawet łatwych do zamaskowania stanowisk dla dział. Karabiny maszynowe mogły prowadzić ogień również zza rzeki, pozostając w ukryciu. Ulokowanie w paru ostatnich wagonach kilku pocisków armatnich wystarczyłoby, by pociągi i cała ich załoga znalazły się w kotle, z którego nie było ucieczki.

Na razie jednak najważniejszą rzeczą było zlikwidowanie niebezpieczeństwa znajdującego się najbliżej.

– Uwaga, żołnierze! – ryknął Bełżecki. – Cel, karabin maszynowy w pobliskich zaroślach. Celownik trzysta metrów. Ognia!

O dziwo, żołnierze, jako się rzekło zieloni, nieotrzaskani w boju rekruci, zareagowali zadziwiająco spokojnie. Bełżecki usłyszał początkowo nieśmiałe, potem coraz pewniejsze, coraz bardziej agresywne stukanie manlicherów i mauserów. Ogień rósł, potężniał, po chwili przygniótł swą mocą serie ukraińskiego kulomiotu. Jeszcze później stało się to, co się stać musiało: jedna z kul trafiła. Dłonie celowniczego odpadły od spustu.

Karabin zamilkł.

– Wstrzymać ogień! – krzyknął Bełżecki. – Dowódcy drużyn do mnie!

Oba polecenia zostały wykonane z równą co poprzednie sprawnością. Krzywicki wraz z pozostałymi dwoma sierżantami runął na ziemię obok dowódcy plutonu. Bełżecki miał właśnie wydać kolejny rozkaz, gdy z zarośli, z których jeszcze przed chwilą grzmiała nieprzyjacielska maszynka, rozległ się krzyk wielu dziesiątków gardeł. Bełżecki spojrzał w tamtą stronę i zmartwiał. Stu pięćdziesięciu, może nawet dwustu ukraińskich żołnierzy właśnie poderwało się, błyskawicznie nabrało pędu i zaczęło biec w stronę pociągu, wrzeszcząc ile powietrza w płucach i strzelając z biodra. Ogień siłą rzeczy nie był zbyt celny, podnosił jednak atakujących na duchu.

Ukraiński dowódca, wydając rozkaz do szturmu na pociąg liczącej dwieście osób kompanii, przeliczył się jednak z siłami.

W transporcie, w którym znajdował się Bełżecki i jego ludzie, obok sztabu podpułkownika Tokarzewskiego podróżował cały batalion piechoty, osiem kolejnych plutonów, blisko siedmiuset dobrze uzbrojonych żołnierzy. Sam podpułkownik nie zdążył nawet wydać rozkazu do obrony. Furię nieprzyjacielskiego szturmu postanowił bowiem złamać jeden z podkomendnych, a zarazem szef Bełżeckiego, podporucznik Władysław Bortnowski, dowódca kompanii w 5. Pułku Piechoty.

Bełżecki dostrzegł, że Bortnowski z pistoletem w dłoni wyskoczył przed szereg rozciągniętej w długi wąż kompanii i ryknął ile sił w płucach:

– Żołnierze! Bagnet na broń i naprzód!

Trzy plutony jak na sprężynie poderwały się, żołnierze już biegli, a jeszcze mocowali się z bagnetami, starając się w biegu zatknąć ostrza na końcach długich luf karabinów, jeszcze nie myśleli, co będzie, gdy oba pędzące na spotkanie oddziały spotkają się pośrodku rozległych błoni dzielących zarośla od nasypu, ale już opanowywała ich furia bojowa, już strach pomieszany z uniesieniem podnosił włosy na głowie, już palce niemal samoczynnie szukały spustu i naciskały go, prawe dłonie przeładowywały broń, kolby kopały po biodrach, ale żołnierze nie czuli niczego, nie słyszeli niczego, widzieli przed sobą tylko cel, którym był wróg.

Oba oddziały były mniej więcej równe sobie liczbą – pozostałe kompanie batalionu nie zdążyły nawet do końca wyskoczyć z wagonów i uporządkować szyku – ale furia Polaków była tak wielka, że pierwsze uderzenie całkowicie złamało impet ukraińskiego natarcia. Rekrut wystąpił przeciw rekrutowi, nieostrzelany, niedoszkolony żołnierz uderzył piersią w pierś równego sobie żółtodzioba, jednak dumni Lechici wiedzieli, jaka jest stawka gry: Lwów, legendarny, niemal mityczny Lwów czekał ich pomocy, z każdym dniem coraz bardziej słabnąc i głodując; wiedzieli, że od nich właśnie, tych dwudziestoletnich piersi zależy los blisko stu trzydziestu tysięcy rodaków uwięzionych w śmiertelnie niebezpiecznej pułapce.

Dlatego zwyciężyli. Pokonaliby ukraiński oddział, nawet gdyby był dwukrotnie liczniejszy.

Bitwa skończyła się po kilku minutach. Część napastników uciekła, blisko sześćdziesięciu wzięto do niewoli. Saperzy naprawili most w ciągu godziny. Transporty ruszyły dalej.

Dowodzona przez podpułkownika Karaszewicza-Tokarzewskiego odsiecz dotarła do Dworca Głównego we Lwowie po trzydziestu godzinach najeżonej niebezpieczeństwami podróży. Od tej pory układ sił w mieście zmienił się na korzyść Polaków, choć by wyprzeć Ukraińców z miasta, należało jeszcze stoczyć krwawą bitwę o każdy metr terenu, a przede wszystkim uzgodnić strukturę dowodzenia, co, jak się wkrótce okazało, było zadaniem niemalże równie trudnym.

A może nawet trudniejszym.

20–23 listopada 1918

Lwów

– Powtarzam panu. Może pan kierować atakiem. Ale reszta pozostaje pod moim dowództwem.

– Jestem wyższy stopniem.

– Ale to my jesteśmy tu gospodarzami.

– W wojsku obowiązuje hierarchia, panie kapitanie.

– Nie w każdym wypadku.

– W jaki sposób mam efektywnie dowodzić, jeśli nie wszystkie oddziały będą pod moją komendą?

– Do ataku to wystarczy.

Karaszewicz starał się nie okazywać zdenerwowania. Bełżecki, wcześniej wydelegowany przez dowódcę jako łącznik wojsk odsieczy z Komendą Główną, stał w kącie i starał się nie zwracać na siebie uwagi. Niepotrzebnie; najwyraźniej o nim zapomniano.

– Druga sprawa: nie mogę się zgodzić, by mój oddział został równomiernie podzielony pomiędzy całą linię frontu – powiedział Karaszewicz spokojnie.

– Front ma swoje potrzeby – sucho odparował Mączyński.

– Mamy uwolnić miasto, a nie zaspokajać potrzeby frontu.

Mączyński skrzyżował ręce na piersiach.

– Słucham: jaki pan ma plan? Jak pan chce to zrobić?

– Poprzez obustronne oskrzydlenie. Dam dwie kompanie dla wzmocnienia grupy północnej, która ruszy z Kleparowa, zdobędzie Dworzec Podzamcze i wyprze Rusinów z Wysokiego Zamku. Reszta moich sił wraz oddziałami miejscowymi uderzy na południu i zdobędzie Pohulankę i Łyczaków. To odetnie nieprzyjacielowi możliwość odwrotu. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, całkowicie otoczymy jego wojska i zmusimy je do kapitulacji.

– Bardzo odważnie.

– Ma pan inną propozycję?

Mączyński zignorował zaczepkę i zapytał:

– Kiedy chce pan ruszyć?

– Tuż po zakończeniu rozejmu. O szóstej rano.

– Widziałem pańskich ludzi. Są przemęczeni.

– Przyjechali tu, by pomóc. Wykonają rozkaz. Wykorzystamy czynnik zaskoczenia.

Bełżecki odruchowo skinął głową. Rwał się do walki. Nie chciał słyszeć o żadnej zwłoce.

Sześć godzin później znalazł się w samym środku piekła.

Karaszewicz ostatecznie przeforsował swoją koncepcję i siły polskie zaatakowały Ukraińców ze skrzydeł: słabszego, północnego, mającego podstawę wyjściową w Kleparowie, oraz południowego. Pierwszy atak miał przekroczyć ulicę Słoneczną, a potem wyprzeć nieprzyjaciela z Zamarstynowa.

Główny kierunek natarcia szedł po skrzydle południowym, przedmieściami Lwowa, dowódca wychodził bowiem ze słusznego założenia, że nieostrzelany żołnierz, nienawykły do walk ulicznych, poniesie mniejsze straty, walcząc w terenie o rzadszej zabudowie. Wsparte artylerią natarcie postępowało pomyślnie, choć nieprzyjaciel bronił się mocno z dobrze przygotowanych pozycji. Polska kawaleria, operując na skrzydłach, stwarzała wrażenie ciągłego zagrożenia boków, piechota atakowała z zapałem. Wielokrotnie dochodziło do walk na bagnety.

Pluton Bełżeckiego znajdował się w ciągłym ogniu, stale na pierwszej linii. Żołnierze, widząc, że ich podporucznik dowodzi oddziałem spokojnie i zbędną brawurą nie naraża ludzi na bezsensowne straty, walczyli dobrze, w przyspieszonym tempie pobierając naukę wojowania.

Przez cały dzień natarcie, pomimo strat, niedającego się gdzieniegdzie opanować chaosu i rwącej się łączności posunęło się znacznie do przodu. Pozycje ukraińskie wszędzie zostały przerwane, wojska nieprzyjacielskie wycofały się na drugą linię oporu.

Trudno było jednak mówić o pełnym sukcesie. Natarcie na północnym skrzydle utknęło, nie osiągając zakładanych celów. Siły w centrum, choć miały tylko pozorować natarcie, pchnięte rozkazem nadgorliwych dowódców, poniosły duże i całkiem niepotrzebne straty przy bezowocnych próbach zdobycia Cytadeli. Pod wieczór nastroje w dowództwie były zgoła minorowe. Mączyński zarzucał Karaszewiczowi fiasko natarcia, nie przyjmując do wiadomości, że operacja zaplanowana została na dwa dni, więc o porażce ciężko nawet mówić. Jednak zapał i optymizm towarzyszący sztabowi jeszcze dwanaście godzin wcześniej wyparowały. Meldunki wskazywały, że żołnierz jest śmiertelnie zmęczony, pozbawiony ciepłej strawy, zaskoczony siłą oporu nieprzyjacielskiego i niepewny jutra.

Paradoksalnie, akcja odniosła jednak skutek, dowództwo ukraińskie bowiem całkowicie błędnie oceniło siły i rozmiary polskiego ataku. Głównodowodzący pułkownik Hnat Stefaniw doszedł do wniosku, że siły polskie są znacznie większe od jego własnych. Polskie postępy na południu miasta wywarły na wszystkich oficerach sztabu ponure wrażenie. Panowało przekonanie, że Lwowa nie da się utrzymać.

W wyniku gorącej dyskusji postanowiono zarządzić odwrót.

Przeprowadzono go w nocy, sprawnie i niemal bez strat. Oddziały wycofały się dwoma kolumnami na wschód. Polska reakcja, zmierzająca do rozbicia przynajmniej straży tylnych wojsk ukraińskich, była znacząco spóźniona. Nie zmienia to faktu, że podstawowy cel został osiągnięty. Rankiem dwudziestego drugiego listopada Lwów był wolny.

Wyzwolenie miasta miało jednak nieoczekiwane, ponure konsekwencje. Jedna z kolumn polskiego wojska, maszerując ze śpiewem na ustach ulicą we wschodniej części miasta, znalazła się niespodziewanie pod ostrzałem. Kolumna rozproszyła się i odpowiedziała ogniem. Napaść odparto. Szybko okazało się, że strzelali członkowie Milicji Żydowskiej, organizacji porządkowej, której powstanie uzgodniono z Ukraińcami na początku walk. Napaść milicji była wynikiem pomyłki: Ukraińcy nie poinformowali społeczności żydowskiej o odwrocie z miasta. Iskra spowodowała gigantyczny wybuch agresji. Rozwścieczony tłum złożony z cywilów, żołnierzy, maruderów i przestępców zaczął demolować i podpalać sklepy, dochodziło do rabunków i morderstw. Zginęło kilkadziesiąt osób. Wojsku, kierowanemu stanowczym rozkazem Mączyńskiego, dopiero po upływie doby udało się przywrócić spokój.

Mimo wszystko Lwów był wolny.

Ludzie poczuli, że stali się panami sytuacji, że nareszcie mogą czuć się gospodarzami we własnym mieście. Zapanował nieopisany entuzjazm. Doszło do tego, że najmniejszy nawet oddziałek wojskowy nie był w stanie przejść ulicą, by nie zostać obdarowanym gorącą strawą, papierosami, a nawet całusami rozdawanymi przez patriotycznie nastawione obywatelki miasta.

* * *

W odróżnieniu od tej patriotycznej euforii polskiej części mieszkańców Lwowa, Krüger ostatnich kilka dni przeżył w euforii zdecydowanie prywatnej, można rzec: całkowicie egoistycznej. Jadwiga stała się mistrzynią w pozbywaniu się profesora z mieszkania; jeszcze nigdy tyle ważkich spraw państwowych nie czekało na Brochwicza w odległych zakątkach miasta. Każdą wolną od obowiązków w szpitalu chwilę poświęcała na kolejne sesje kuracji rekonwalescencyjnej, wkrótce dochodząc w tej niełatwej sztuce do mistrzostwa. Była delikatna, czuła i starała się zgadnąć najdrobniejsze życzenie swego gościa.

Krüger był zachwycony.

23 listopada 1918

Lwów

Dźwięki sonaty były delikatne i zwiewne, ale Krüger słyszał je wyraźnie. Perliste pasaże w górnych rejestrach, gniewne dudnienie basów, miarowo wygrywany rytm i wspaniała, porywająca melodia. Nie mógł zgadnąć, czy muzyka stanowiła część snu, czy ktoś rzeczywiście gra na fortepianie. Jeśli to miał być sen, za nic nie chciał się budzić. Muzyka porywała go, dodawała skrzydeł, uwznioślała.

Poczuł tak silne ukłucie tęsknoty, że nie tylko otworzył oczy, ale wręcz poderwał się z łóżka. Wpółprzytomny, z głową wypełnioną jeszcze dźwiękami fortepianu, opuścił nogi na podłogę. Parkiet zaatakował chłodem. Krüger wstał i chwiejnie podszedł do okna.

Dzień był chmurny, zimny i wietrzny. Zbierało się na śnieg.

W mieszkaniu panowała cisza. Muzyka mu się przyśniła.

Jadwiga już wczoraj oświadczyła mu, że dzisiejszy ranek Krüger spędzi samotnie.

– Muszę być w szpitalu – oświadczyła, po czym pogładziła go po policzku. – Ale potem przyjdę i zajmę się tobą najlepiej, jak umiem.

Zerknął na stojące obok łóżka krzesło. Mieszkanie było puste. Rzeczy i broń czekały w gotowości. Ewelina na mnie czeka, pomyślał. Nawet jeśli nie dojdę do porozumienia z Mentorem, nadal jestem potrzebny siostrze.

Zły, że ta refleksja przyszła mu do głowy po tylu dniach, ruszył w kierunku łóżka. Sądził jednak, że to będzie łatwiejsze: zrobił zaledwie trzy kroki, a jego czoło pokryło się potem, przed oczami zaczęły tańczyć kolorowe plamy. Opadł ciężko na łóżko. Przez kilka minut siedział i po prostu z trudem oddychał. Potem podjął jeszcze jedną próbę. Nie poszło lepiej, przeciwnie: odpoczynek musiał być jeszcze dłuższy. Trzecia próba, podjęta pół godziny później, zakończyła się źle: Krüger poczuł zawroty głowy, po czym upadł na podłogę dokładnie pośrodku pomiędzy łóżkiem a oknem. Przez dłuższą chwilę leżał wpółprzytomny, starając się dociec, czy nie otworzyła się rana. Gdy przekręcił się na bok i dostrzegł, że bandaż jest suchy, odetchnął z wyraźną ulgą. Delikatnie podniósł się na rękach, po czym na czworakach dotarł do swego legowiska.

Odpocznę godzinę i spróbuję znów, pomyślał. Dziś już nie dam rady. Ale jutro na pewno.

Z tym postanowieniem zapadł w płytką, niespokojną drzemkę.

* * *

Cygan usłyszał pukanie do drzwi. Gdy otworzył, ujrzał w nich Mentora. Z jego twarzy bił niewidziany od kilku tygodni optymizm i spokój.

– Dzień dobry – powiedział Szumski i przekroczył próg.

– Witam, panie Henryku.

– Ukraińcy wygnani. Miasto wolne.

– Słyszałem. Cóż to dla nas oznacza?

Mentor uśmiechnął się leciutko. Cygan zareagował tak, jak powinien, wedle jednej z podstawowych zasad: nigdy nie sądź rzeczy czy zjawisk po pozorach, a zastanawiaj się, jaką korzyść mogą przynieść grupie i tobie.

– Po pierwsze swobodę działania w poszukiwaniu Wilka. Układ sił w mieście zmienił się radykalnie, ale na jego rozwikłanie przyjdzie czas później. O ile zostaniemy w mieście, a nie pójdziemy za moją radą i nie wyjedziemy stąd.

Cygan skrzywił się w duchu, choć na zewnątrz starał się zachować obojętną minę. Uważał, że gdy znowu się spotkają w pełnym składzie, powinni jeszcze raz przedyskutować bliższe i dalsze posunięcia i żadne z nich nie powinno zakładać niczego z góry, żadnej uprzednio przygotowanej tezy. Wszyscy, łącznie z Mentorem.

– A po drugie? – zapytał.

– No cóż, z tego, co słyszę, miasto jest otoczone przez Ukraińców i zapewne będzie ostrzeliwane, ale przynajmniej nie grozi nam niespodziewana rewizja w domu czy na ulicy albo jakieś bezsensowne oskarżenie.

– Chce pan wznowić poszukiwania dziś?

– Chcę je wznowić zaraz.

– Chciałbym zobaczyć, co u Eweliny. Czy jej czegoś nie trzeba.

– Ewelina najbardziej ucieszy się, gdy przyprowadzimy do domu jej brata.

Na ten argument Cygan nie znalazł odpowiedzi. Włożył ciepłe palto, kaszkiet i wyszedł w ślad za Mentorem.

* * *

– Ależ ktoś pięknie gra – powiedział Kolcow, patrząc, jak dwaj mężczyźni, młodszy i starszy, znikają w głębi ulicy. Uśmiechnął się przy tym najlepszym ze swoich uśmiechów.

Dozorca, do tej pory energicznie machający miotłą przed bramą kamienicy, podniósł głowę i przyjrzał się Kolcowowi. Lustracja musiała, widać, wypaść na korzyść lustrowanego, bo wykrzywił usta w uśmiechu, ukazując pieńki pożółkłych od nikotyny zębów.

– Tak. To panna Ewelina. Często tak robi. Może nie ostatnio, bo humoru do grania nie miała, ale od wczoraj znowu zaczęła.

– Niezwykłe – powiedział Kolcow z zapałem. – Panna Ewelina jest pianistką?

– Po prostu gra.

– A gdzie ją można usłyszeć? Wie pan, na żywo?

– Przyjdź pan pod okno, to pan posłuchasz.

– Nigdzie nie gra? Mój Boże, taki talent, taki talent.

Dozorca wzruszył ramionami.

– Ja tam nie wiem, czy ona gdzie gra, czy nie. Rzadko wychodzi. A jak już, to pod opieką.

Kolcow przez chwilę słuchał, a potem sięgnął do kieszeni. Leżący w dłoni dwudziestokoronowy banknot spowodował, że dozorca chrząknął.

– Wrócę jutro z kwiatami – powiedział. – Po prostu przyjdę i złożę wyraz podziwu dla jej talentu. Jakbym jeszcze znał numer mieszkania…

Uśmiechając się szeroko, dozorca sięgnął po banknot.

– Przyjdź pan rano, tak jak teraz, to nikogo nie będzie. A panna Ewelina mieszka pod numerem 9, w drugiej klatce.

Kolcow dotknął palcami ronda kapelusza, po czym oddalił się.

Bardzo dobrze, pomyślał. Idealnie. Jutro uderzę.

– Masz rację – usłyszał głos Pomocnika. – Najwyższy czas zakończyć przygotowania i przejść do czynu.

– Dziewczyna najpierw. Chłopak zaraz potem. I w końcu Krüger – odparł półgębkiem Kolcow.

– To bym ci ze szczerego serca odradzał – powiedział Pomocnik. Stał tuż obok Kolcowa. – Im dłużej tu zostaniesz, tym większą na siebie uwagę zwrócisz.

Kolcow cmoknął z niecierpliwością.

– Nie mogę. Jeśli nie zabiję Krügera, nie tylko nie spełnię woli ojca, ale również ściągnę sobie na głowę zapiekłego wroga, który będzie mnie ścigał do końca swych dni.

– Masz rację. To bardzo praktyczne podejście. Jednak jest i drugi aspekt tej sprawy. Zabijając dwie osoby, a zapewne i trzy, bo nie sądzę, że jeśli pochwycisz absztyfikanta dziewczyny, zdradzi on kompana bez wymuszania zeznań siłą, pozostawisz ślady. Bardzo wyraźne ślady.

– Tym się nie przejmuję. To banda przestępców. Policja nie będzie mnie ścigać zbyt gorliwie. Już nawet nie mówię, że jest wojna. Podczas tego bałaganu wszyscy mają pilniejsze sprawy na głowie niż złapanie zabójcy bandyty.

– Co do wojny, zgoda. Bardzo korzystny kamuflaż. Ale jeśli chodzi o tę drugą sprawę… Obserwuję tych ludzi razem z tobą i mam wrażenie, że oni naprawdę wiedzą, jak się maskować. Ten stary wygląda na sprytnego i zapobiegliwego. Gotów jestem się założyć, że nikt nawet nie podejrzewa, że ci ludzie są złodziejami. Mieszkają w eleganckiej kamienicy, w której ceny są bardzo wysokie i która gromadzi wyłącznie dobre towarzystwo. Wojna kiedyś się skończy, z tego, co widzę, raczej prędzej niż później. Zostanie utworzona nowa administracja, która będzie zmuszona poszukać mordercy zacnych obywateli.

– Jeśli będzie to władza ukraińska, nie przejawi zapału, bo zamordowani to Polacy.

– A jeśli nie? Na razie Ukraińcy wycofali się z miasta i nie wygląda na to, by mieli prędko wrócić.

Kolcow nie odpowiedział. Poczekał jeszcze chwilę, by obserwowani przez niego mężczyźni zniknęli za rogiem, po czym cofnął się i usiadł na drewnianej ławce stojącej po drugiej stronie placu Akademickiego.

Niemal równo po sześciu godzinach zmarznięty i przemoczony doczekał się powrotu obu mężczyzn. Wyglądali na bardzo zmęczonych i zrezygnowanych.

Czegoś szukają, pomyślał Kolcow.

Poczekał, aż obaj mężczyźni znikną w bramie, po czym wstał. Bolały go plecy, ale był z siebie zadowolony. Dzień przyniósł kilka istotnych informacji. Znał numer mieszkania. Gdy jutro obaj mężczyźni opuszczą dom przy Fredry, nic nie stanie pomiędzy nim a dziewczyną.

Już cieszył się na tę myśl.

Powoli, zatopiony w myślach, wrócił do hotelu. W restauracji znajdowało się kilkunastu gości. Pod oknem dostrzegł Andriejewa. Tamten pozdrowił go przyjaźnie i gestem zaprosił do swego stolika. Kolcow marzył o kąpieli, ale nie chciał wychodzić na gbura ignorującego uprzejmy gest.

– Witajcie, Iwanie Piotrowiczu – powitał go życzliwie Andriejew.

– Dobry wieczór, Aleksieju Grigorijewiczu.

– Siądziecie? Właśnie zamówiłem kaczkę. Polecam. To chyba jedyne, co dziś mają, ale przyrządzają ją naprawdę dobrze, zwłaszcza biorąc pod uwagę panujące wokół warunki.

– Chętnie.

Kolcow usiadł i rozejrzał się. Spostrzegł kilka znajomych twarzy pochylonych nad talerzami. Dwie osoby głośno rozmawiały. Nietrudno było zgadnąć, że tematem jest ostatnie zwycięstwo. Reszta jadła w milczeniu, sprawiając wrażenie, jakby chciała zakończyć pobyt w restauracji jak najszybciej i zniknąć w zaciszu hotelowych pokoi.

– Wracam z miasta. Na ulicach euforia – powiedział Kolcow.

– Nic dziwnego – odparł Andriejew. – Polacy zawsze uważali Lwów za część Polski. Ich zdaniem miasto po prostu im się należy. Więc załatwili porachunki z Ukraińcami i teraz świętują. Przy okazji niektórzy załatwili porachunki także ze starozakonnymi.

Kolcow skrzywił się. Echa wczorajszych zamieszek w dzielnicy żydowskiej jeszcze nie wybrzmiały. Mówiło o tym całe miasto.

– Przy takich okazjach zawsze potrzeba tylko iskry. Wątpię, by była to zorganizowana akcja – powiedział Kolcow.

– Bronicie Polaków?

– Nie. Ale dobrze ich znam. Są lekkomyślni i popędliwi, owszem, jednak trudno im zarzucić jakąś specjalną nienawiść do Żydów. W mieście jest masa dezerterów i wracających do domów zdemobilizowanych żołnierzy. Słyszałem, że Austriacy na początku tej ruchawki wypuścili z więzień wszystkich kryminalistów, którzy przecież nie zamienili się nagle w anioły. Dezerterzy, zdemobilizowani żołnierze, kryminaliści, brak silnej władzy: macie tak wybuchową mieszankę, że lepszej nie trzeba.

Andriejew uśmiechnął się z zadowoleniem. Doszedł do wniosku, że może już zmienić temat. Powoli przechodzić do sedna.

– Załatwiliście swoje interesy? – zapytał.

– Prawie. – Kolcow poczekał, aż kelner skończy ustawiać przed nim nakrycie, a potem naleje wódkę do kieliszków. Andriejew odprawił go niedbałym gestem. – Jutro wyjeżdżam.

– Wracacie do Warszawy?

– Chyba tak.

Andriejew przyjrzał mu się z zainteresowaniem.

– Wybaczcie śmiałość, ale nie słyszę w waszym głosie entuzjazmu.

Kolcow pokręcił głową.

– Bo go nie ma.

– Mówiliście, że jesteście żonaci. Z Polką.

– Jestem. Jednak…

– Nie kochacie jej?

– Kocham. Nie o to chodzi.

– To nie jest wasze miejsce. Polacy budują nowe państwo, a wam ciężko wykrzesać z siebie entuzjazm. A czymże jest życie bez idei?

Kolcow skinął głową.

– Domyślni jesteście, Aleksieju Grigorijewiczu. Ale nie chodzi o politykę. Nie lubię Polaków i nie cenię ich, ale powiedzmy, że mogę uznać ich prawo do własnego państwa. Mój ojciec zadbał o to, bym dobrze znał historię. Więc wiem, że oni nigdy nie byli częścią imperium. I nigdy nie będą. Lepiej pozwolić im stworzyć własne państwo i kontrolować je poprzez odpowiednich ludzi, niż trzymać tu dwieście tysięcy żołnierzy, którzy mieliby ich pilnować.

– Bardzo interesujące spostrzeżenie. Jeżeli jednak nie chodzi wam o politykę, to o co w takim razie? Tęsknotę za krajem?

– Zgadliście.

Andriejew podniósł kieliszek. Wypili.

– A gdybym wam powiedział, że jest możliwość, byście wrócili do Rosji?

– Nie wierzę w zwycięstwo białych.

– Dlaczego? Są silni. Umieją walczyć.

– Są skłóceni i nie potrafią współdziałać, ale nie tylko o to chodzi. Nie wierzę, bo ich sprawa jest martwa. Mogą zwyciężyć w polu, ale nigdy nie zdołają wygrać. Trzy czwarte naszego narodu to chłopi, i to niepiśmienni. Czymże może ich porwać Kołczak z Denikinem?

– Chłop przyzwyczajony jest do tego, że na czele Rosji stoi car. Tak było zawsze. Od pięciuset lat chłop rodzi się z tą myślą i z tą myślą umiera. Jego wiara i pop mówią mu, że car jest jak Bóg Ojciec. To jedno chłop wie na pewno. Kołczak mu to obiecuje.

– Car nie żyje i raczej nie zmartwychwstanie. Kołczak go nie wskrzesi. Mało tego, nie daje nic w zamian.

– Sądzicie, że bolszewicy mają więcej szans?

– Zdziwicie się. Owszem, tak uważam. Czytałem kilka artykułów Lenina.

– To szaleniec.

– Być może. Ja bym go raczej nazwał wizjonerem. Dlatego właśnie ma szanse. Uważam, że w obecnej sytuacji tylko wizjoner może wyciągnąć Rosję z opresji.

– Leninowi nie chodzi tylko o Rosję.

– Wiem. Tym lepiej – powiedział Kolcow stanowczo.

Andriejew jeszcze raz przyjrzał się swemu gościowi. Z twarzy Iwana emanowały inteligencja i determinacja. Ten człowiek wykazywał godną podziwu umiejętność chłodnej, dalekiej od stereotypów analizy sytuacji. Umiał samodzielnie myśleć, co mogło stanowić zarówno wadę, jak i zaletę.

Andriejew lubił samodzielnie myślących ludzi.

– A gdybym wam powiedział, że moglibyście mieć okazję do włączenia się w budowę nowej Rosji? – zapytał.

Iwan spojrzał na Andriejewa z nagłym zainteresowaniem, po czym zaczął wymyślać sobie od ostatnich durni.

Jestem ślepy, pomyślał. Siedzę z tym człowiekiem już którąś godzinę, piję stawianą przez niego wódkę, choć za ułamek mojego majątku mógłbym przecież wykupić roczny zapas alkoholu w tym hotelu. I odpowiadam na jego pytania. Mówię mu wszystko o sobie i o tym, co myślę. Niedługo zdradzę mu naturę problemów z Anną. On tymczasem o sobie nie mówi nic. Prowokuje mnie. Te uwagi o Leninie…

– Powiedzcie szczerze, Aleksieju Grigorijewiczu: kim jesteście?

– Spodziewałem się tego pytania, Iwanie Piotrowiczu, szczerze mówiąc, nawet znacznie wcześniej. Ale to, że zadaliście je dopiero teraz, wystawia wam dobre świadectwo i, mówiąc nieskromnie, dowodzi, że trafnie was oceniłem.

– Ocenialiście mnie?

– Mam nadzieję, że mi wybaczycie.

– Może. A może nie. To zależy od odpowiedzi na moje pytanie.

– Groźba?

Iwan roześmiał się, ale w jego śmiechu nie było krzty wesołości.

– Nie. Stwierdzenie.

– Uczciwe postawienie sprawy – odpadł Andriejew, po czym złapał za butelkę.

Iwan przykrył swój kieliszek dłonią. Przez chwilę obaj mężczyźni mierzyli się wzrokiem.

– Dobrze – przerwał ciszę Andriejew. – Tak, oceniałem was. I obserwowałem wasze reakcje. Sporo się o was dowiedziałem.

– Na przykład?

– Jesteście bardzo bystrzy, umiecie wyciągać oparte na wiedzy wnioski z obserwacji świata i często są to wnioski niebanalne. Macie silny charakter. Jednocześnie sprawiacie wrażenie człowieka nawykłego do wykonywania rozkazów.

– Byłem oficerem artylerii.

– No właśnie. Deklarujecie chęć poparcia nowej Rosji i uważacie sprawę białych za przegraną. Takich ludzi nam trzeba.

– Nam?

– Nowym gospodarzom naszej pięknej ojczyzny.

– Nie wyglądacie na bolszewika.

Andriejew roześmiał się.

– A skąd wiecie, jak wygląda bolszewik?

Kolcow poczuł mimowolny dreszcz. Racja.

– Sądzicie, że się nadam? – zapytał.

– Nadacie się. Ciemne masy wymagają poprowadzenia przez przywódców z charakterem. Takich jak wy.

– Skąd wiecie, że nie kłamię?

– Iwanie Piotrowiczu, w kontaktach z nami kłamstwo bardzo się nie opłaca, mogę was zapewnić.

– Teraz to wy mi grozicie.

– Nie. Stwierdzam po prostu fakt. Bardzo ufam w siłę nagich faktów. One najczęściej przemawiają same za siebie.

Obaj mężczyźni roześmiali się. Kolcow zdjął dłoń z kieliszka.

– Teraz możecie nalać.

Andriejew wypełnił szkło przezroczystym płynem. Wypili.

– Co miałbym robić? – zapytał Kolcow.

– To w dużej mierze będzie zależało od was. Twierdzicie, że znacie polski?

– Biegle. Mówię z nieznacznym akcentem, jak Polak ze Wschodu. Znam też niemiecki. Mogę w tym języku swobodnie czytać i mówić.

– Doskonale. Jesteście byłym wojskowym.

– Tak jest. Umiem walczyć.

– Braliście udział w wojnie?

– Niestety nie. Tuż przed wojną miałem wypadek. Zwolniono mnie. Ale niczego nie zapomniałem.

– W pracy, o której myślę, będziecie musieli nabyć nowe umiejętności.

– Chętnie uczę się czegoś, czego nie wiem.

– Nabrać nowych nawyków, a zapomnieć o poprzednich.

– Jasne.

– Odrzucić stare przesądy.

– Nie mam ich.

– Każdy ma.

– Nie ja.

– Przekazać majątek na rzecz sprawy.

Kolcow zawahał się.

– Potrafię żyć bez pieniędzy.

– To niezwykłe. Nikt nie wyrzeka się dobrowolnie majątku.

– Są rzeczy ważniejsze niż bogactwo.

– I musicie zapamiętać jedno, najważniejsze. Gdy już wejdziecie do tej rzeki, nie będzie odwrotu, rozumiecie? Miejsce na wątpliwości jest teraz. Gdy już się zgłosicie, zostajecie z nami do końca waszych dni. Bez odwrotu i możliwości rezygnacji. Czy wyrażam się jasno?

Kolcow przełknął ślinę.

– Bez dwóch zdań – odparł.

Do stolika podszedł kelner. Żaden z rozmówców nie zwrócił na niego uwagi.

Andriejew nachylił się i ściszył głos.

– Dobrze. Ja teraz wyjeżdżam. Gdybyście się zdecydowali do nas przystąpić, przyjedźcie do Kijowa.

– Kijowa? – Kolcow uniósł brwi. – Spodziewałem się raczej Moskwy albo Petersburga.

– Kijów to najbardziej odpowiedzialny odcinek.

– Tam Ukraińcy…

– Właśnie.

– Rozumiem.

– Bardzo dobrze. Macie dobrą pamięć? Więc zapamiętajcie: Pietropawłowska 6. Pytajcie o Korsakowa.

Andriejew otarł usta serwetką, wstał i oddalił się bez pożegnania. Kolcow siedział i myślał o tym, co przed chwilą się wydarzyło.

Potem poprosił kelnera o papier i pióro. List do Anny był krótki, ale zawierał wszystko, co najważniejsze.

25 listopada 1918

Warszawa/Lwów

– Poszukiwania zajęły mi sporo czasu, panie Zdanowski. Przeprowadził się pan. Szukałem w okolicach Wyszkowa, a pan mieszka kilka ulic od miejsca, w którym pracuję – powiedział Waligóra, uśmiechając się przyjaźnie.

Stary wzruszył ramionami. Jego włosy były całkowicie siwe. Z prężnej, gibkiej sylwetki pozostało tylko odległe wspomnienie.

– Moja żona zmarła. Zaczęła się wojna. Skończyłem z uczeniem. Przeprowadziłem się do siostry, bo razem łatwiej. Ona sama, ja sam. Pomagamy sobie.

– Jasne – przytaknął Waligóra. – Skończył pan z uczeniem.

– Cztery lata z hakiem będzie. Zresztą i tak już sił by nie starczyło.

– Rozumiem. Wie pan, czemu tu pana zaprosiłem?

– Nie mam najmniejszego pojęcia. Nie zrobiłem niczego złego.

– Ależ oczywiście, że nie. – Waligóra machnął ręką, jakby takie przypuszczenie nigdy mu nawet nie przyszło do głowy. – Chodzi o coś innego. Widzi pan, ścigam pewną bardzo groźną szajkę i mam podstawy przypuszczać, że jeden lub dwóch jej członków to byli cyrkowcy.

Zdanowski założył nogę na nogę. Komisarz przyglądał się uważnie starej, pobrużdżonej twarzy, ale nie znalazł na niej wskazówek, czy stary udzieli mu jakiejkolwiek pomocy.

– I co mogę w tej sprawie zrobić?

– Zna pan losy swoich uczniów? Jak im poszło? Co robią?

– Nie wszystkich. – Stary westchnął z rezygnacją. – Coś tam czasami się słyszy.

– A czy słyszał pan coś, co mogło pana zaniepokoić?

– Zaniepokoić?

– No wie pan, że któryś z pańskich wychowanków zszedł na złą drogę.

– Eee, chyba nie.

– Niech pan się zastanowi.

– Eee, na pewno nie.

Waligóra wstał i spojrzał na swego rozmówcę. Z góry stary cyrkowiec wydał mu się jeszcze mniejszy.

– Panie Zdanowski, powiem szczerze; podziwiam pana – powiedział komisarz, jakby nie było poprzedniego etapu rozmowy. – Był pan wspaniałym artystą, naprawdę wspaniałym. Jako dziecko widziałem pana kilkakrotnie i potem śnił mi się pan po nocach. Nigdy nie przypuszczałem, że człowiek może być aż tak zręczny.

– Stare dzieje.

– Ale takich numerów się nie zapomina. Potem wpadł pan na pomysł, by brać dzieci z sierocińców i szkolić je na artystów cyrkowych. Pana szkoła mogła pochwalić się wielkimi sukcesami.

– Ot, sposób na życie, gdy człowiek jest już za stary, by samemu fikać koziołki.

– Niech pan nie będzie taki skromny. Słyszałem też, że niektórych uczniów prowadził pan indywidualnie.

– Najzdolniejszych.

– I słyszałem też o wypadku.

Twarz Zdanowskiego drgnęła tak nieznacznie, że Waligóra miał wątpliwości, czy grymas nie był wytworem jego wyobraźni. Milczenie trwało krótko.

– To dla mnie bardzo przykre. Jakiś szaleniec jechał za szybko, a oni szli poboczem…

– I kierowcy nigdy nie udało się odszukać.

– Nie. Po kilku miesiącach wybuchła wojna. Nikt nie miał głowy do szukania. Zamknąłem szkołę i przeprowadziłem się tutaj.

– Kim byli ci chłopcy?

– Staś Gębalski i Józek Toczek. Sieroty z przytułku w Przasnyszu. Wziąłem ich jako kilkuletnich brzdąców. Bardzo, bardzo zdolni. Miałem już nawet umowę z zespołem Grosskreutza. Oni stracili życie, a ja straciłem masę pieniędzy.

– Gdzie ich pan pochował?

– Na cmentarzu w Wyszkowie.

– Rozumiem. Staś Gębalski i Józek Toczek. Wracając do mojego poprzedniego pytania; naprawdę nie przypomina sobie pan żadnej pogłoski o pańskich uczniach? Albo zadam pytanie inaczej: czy sądzi pan, że którykolwiek z nich mógłby stać się przestępcą?

Twarz Zdanowskiego drgnęła ponownie. Tym razem Waligóra miał pewność, że się nie myli.

* * *

– Zatem nikt go nie zna?

– Tak, panie profesorze. We wszystkich organizacjach, do których udało mi się dotrzeć, nikt nie zna człowieka o takim nazwisku. Powiedzmy, że może posługiwać się organizacyjnym pseudonimem, co jest zresztą bardzo prawdopodobne. Jednak opis, który mi pan przekazał, też nie pasuje – odparł Mączyński.

– Może działać poza Lwowem.

– Oczywiście, że tak. Jednak uzyskałem również odpowiedzi z Krakowa, a także z Warszawy. Nie gwarantuję, że informacje są stuprocentowo prawdziwe, ale na razie nie udało się zidentyfikować tego człowieka. Wygląda na to, że nie należy do żadnej organizacji.

– Kim w takim razie jest?

– To świetne pytanie. Możliwe, że nie działa na rzecz Ukraińców, bo jednak trudno przypuszczać, by jego misja była tak ważna, by poświęcić życie pięciu pobratymców. Ale przecież są inne siły: Austriacy nadal próbują załatwić coś dla siebie, bolszewicy prowadzą coraz bezczelniejszą agitację… taaaak, myślę, że po prostu warto pana Krügera zapytać, kim jest. Wyślę do niego kilku ludzi. Porozmawiają z nim.

– To rzeczywiście jedyne wyjście. – Profesor Brochwicz zamyślił się. – Rozumiem, że chciałby pan to uczynić jak najszybciej.

– Oczywiście. Walki w mieście się skończyły, ale przecież wojna trwa. Ukraińcy oblegają miasto. Jeśli ten człowiek nie jest tym, za kogo się podaje, może stanowić zagrożenie. A ja nie mogę sobie na to pozwolić.

– Rozumiem. Mam jednak prośbę. Moja córka jest święcie przekonana o jego, że tak powiem, niewinności. Bardzo się angażuje w nasze sprawy, ale to jeszcze młoda dziewczyna. Nie chciałbym jej ranić. Gdyby mógł pan wysłać ludzi około południa, byłbym wdzięczny. Ona będzie wtedy w szpitalu. Gdyby Krüger okazał się kimś innym, nie przeżyje szoku.

– Dobrze. Około południa.

* * *

– Dziś z tobą nie pójdę – oświadczył Mentor, gdy gotów do drogi Cygan stanął w progu mieszkania.

– Coś się stało?

– Nie najlepiej się czuję. Nic poważnego, jednak wolałabym dziś nie wychodzić, zwłaszcza w taką pogodę.

– Oczywiście.

– Dotrzymam towarzystwa Ewelinie, jeśli chcesz.

– Na pewno się ucieszy.

– Poproszę ją, by zagrała Beethovena.

– Zrobi to z przyjemnością.

– Wróć z dobrymi wieściami. Uciesz nas. Ją przede wszystkim.

– Zrobię, co w mojej mocy.

* * *

Pocałunek był gorący i długi. Jak zwykle pozbawił Krügera tchu. W końcu Jadwiga oderwała się od niego. Wstała i dwoma szybkimi ruchami wygładziła suknię.

– Wrócę późnym popołudniem, kochany.

– Będę czekał.

Jadwiga zakręciła się na pięcie i wyszła z biblioteki. Trzaśnięcie drzwiami dało Krügerowi sygnał do działania. Wstał ostrożnie, z przyjemnością konstatując, że rana odezwała się ledwie nieznacznym ćmieniem, ubrał się szybko, założył uprząż, sprawdził magazynek mausera, po czym włożył broń do kabury. Płaszcz uzupełnił ubiór.

Był gotów.

Przez chwilę zastanawiał się nad pomysłem napisania krótkiego liściku z kilkoma słowami wyjaśnienia, ale nie potrafił znaleźć odpowiednich słów. Ostatecznie nie przekuł idei w czyn.

Rozglądając się ostrożnie, wyszedł na ulicę. Rana mu dokuczała, ale uznał, że jeśli będzie uważny i postara się uniknąć gwałtownych ruchów, taki ból jest w stanie znieść. Czekał go blisko dwukilometrowy marsz.

Ruszył w stronę placu Akademickiego.

* * *

Dokładnie czterdzieści minut później do biblioteki wszedł profesor Brochwicz w asyście podporucznika Bełżeckiego, jeszcze jednego oficera ze sztabu, a także dwóch żołnierzy z karabinami gotowymi do strzału.

Przybyszów powitała cisza. Nie tylko biblioteka, ale całe mieszkanie okazało się puste.

– Był tu na pewno, gdy wychodziłem. Spał – powiedział Brochwicz, wpatrując się w niezasłane łóżko.

– Twierdził pan, że jest jeszcze zbyt słaby, by choćby wstać – powiedział starszy oficer z niechęcią w głosie.

Cała sprawa już od początku wydała mu się stratą czasu. Uwolnienie miasta od Ukraińców nie oznaczało, że skończyły się kłopoty. Przeciwnie, Lwów był otoczony. Czekała ich walka równie lub nawet bardziej gwałtowna niż dotychczas.

– Tak wyglądał. Nie wstawał od trzech tygodni.

– Może pańska córka zaprowadziła go do szpitala?

– Nie sądzę. Nie było takiej potrzeby, a ona miała wyjść zaraz po mnie.

– Więc musiał się czegoś domyślić i zwiał – powiedział Bełżecki. W odróżnieniu od starszego kolegi uważał całą sprawę za nader podejrzaną.

– Nieprawdopodobne, całkiem nieprawdopodobne – mruczał profesor. Nadal nie mógł uwierzyć w to, co się stało.

– No cóż, niczego tu nie wymyślimy – odparł starszy oficer i odwrócił się.

– Przekażę informację komendantowi – obiecał Bełżecki. – Będziemy go szukać. I musimy porozmawiać z pańską córką.

Brochwicz drgnął. Znał dobrze tego młodego człowieka. Pamiętał, jakim wzrokiem patrzył przed laty na Jadwigę. Domyślał się buzującego w nim uczucia. Nie chciał kolejnych kłopotów.

– Nie – pokręcił głową. – Bardzo proszę, by Jadwiga nie była w to zamieszana.

– Panie profesorze – nalegał podporucznik. – Rozumiem, że nie chce pan angażować córki w tę sprawę. Rozumiem pana. Ale z pańskiej opowieści wynika, że Jadwiga miała z tym człowiekiem sporo do czynienia. Może zaobserwowała coś, co przyda się nam w poszukiwaniach.

– Wolałbym, byście panowie obyli się bez jej pomocy.

– Postaramy się być jak najbardziej dyskretni. Obiecuję.

* * *

Iwan Kolcow zjawił się na stanowisku o ósmej rano, choć podejrzewał, że poniosła go nadgorliwość. Nie pomylił się. Czarnowłosy chłopak wyszedł z bramy dopiero kilka minut po dziewiątej.

– Nie ma starego – mruknął.

– Iwanie, to nie przeszkoda. Henryk Szumski ma swoje mieszkanie. Jest mała szansa, że go zastaniesz akurat u twojej wybranki – odparł Pomocnik.

– Oni się ciągle spotykają.

– Nawet jeżeli, chyba nie traktujesz starego jako przeszkody?

– Na ogół pomiędzy mną a dziewczyną nie stał nikt postronny.

– Owszem. Ale ta wybranka jest wyjątkowa. Warto się pomęczyć.

– To ja się będę męczył, nie ty.

To nie było zbyt uprzejme, ale Pomocnik powstrzymał się od riposty. Nie chciał zadrażniać sytuacji. Obu czekała akcja. Musieli się skupić, by móc na siebie liczyć.

Gdy ciemnowłosy chłopak zniknął za zakrętem, Kolcow zaczął iść.

* * *

– Doskonała herbata – powiedział Mentor i zapadł się w wygodnym, obitym skórą fotelu z filiżanką w ręce. – Tego mi było trzeba.

Ewelina roześmiała się wesoło.

– Ponury poranek, to prawda. Dawno nie słyszałam, żeby wiatr tak zawodził.

W istocie, nawet Mentor słyszał gwizd dochodzący od okien. Dla dziewczyny były to zapewne całe arie z rozbudowaną, wielopłaszczyznową dramaturgią.

– Zagrasz?

– Ma pan jakieś specjalne życzenie?

– Moja kochana, dzisiejszy dzień jest idealny na Beethovena. Coś spokojnego. Dla Elizy, jeśli pozwolisz.

Ewelina usiadła przed klawiaturą i zaczęła grać.

Mentor w jednej chwili znalazł się w zaczarowanym świecie.

* * *

Iwan Kolcow wchodził po schodach wolno, niemal niechętnie. Był uważny i czujny. Na klatce schodowej panowała cisza, tym wyraźniej dochodziły do niego dźwięki muzyki. Minął podest pierwszego piętra i zaczął się wspinać wyżej. Melodia zrobiła się wyraźniejsza. Zdawała się wirować w powietrzu.

– Jesteś zdenerwowany – powiedział Pomocnik. Szedł obok, krok w krok, idealnie dostosowując tempo do tempa Iwana.

– Nie. To tylko ostrożność.

– Jednak jesteś. Niepotrzebnie. Ta dziewczyna będzie ukoronowaniem twoich czynów. Niedosiężnym szczytem, który właśnie dziś zdobędziesz.

– Tylko dlatego idę tam w biały dzień, w miejscu, w którym w każdej chwili może się zbiec kilkunastu świadków.

– Warunki są nietypowe, to fakt – przytaknął Pomocnik. Był, jak na siebie, nadzwyczaj uroczysty. – Ciemność jest lepsza, odludzie bardziej przyjazne.

– Pocieszające.

– Iwanie, moim zadaniem nie jest niesienie pocieszenia, tylko wspieranie cię w trudnych chwilach. Zawsze możesz na mnie liczyć. Tak jak teraz.

– Wiem.

– Nie zwracaj uwagi na muzykę. Skup się.

Kolcow zatrzymał się. Pomocnik zamilkł. Stali pod właściwymi drzwiami.

Nuty miękko pokonywały przestrzeń wokół niego.

Kolcow ocknął się z zadumy, pomału uniósł dłoń, zacisnął ją i zapukał trzykrotnie.

Stukot wdarł się w melodię w jakiś niestosowny, barbarzyński sposób.

* * *

Krüger skręcił z Sapiehy w Kopernika, mając po prawej wyniosłe zabudowania Cytadeli. Jeszcze niedawno w tym miejscu toczyły się uporczywe walki; trzymane przez Ukraińców wzgórze stwarzało dogodne warunki do ostrzału artyleryjskiego całej zachodniej połaci miasta, toteż bronili oni zażarcie tego strategicznego miejsca, a Polacy równie zawzięcie starali się je odebrać. Wszędzie walały się szczątki sprzętu wojskowego, kawałki taśm amunicyjnych, rozbite drewniane skrzynki na naboje, jaszcze artyleryjskie, nawet kilka padłych koni. Choć zwłoki ludzkie zostały już uprzątnięte, Krüger mógłby przysiąc, że w powietrzu wciąż unosi się trupi odór.

Po raz pierwszy pomyślał, że miał wyjątkowe szczęście: przypadkowy impuls zawiódł go w okolice Szkoły Sienkiewicza w pierwszych godzinach bitwy o miasto, choć równie dobrze mógł przecież trafić w rejon walk taki jak ten, obok którego przechodził. Odniósł stosunkowo niegroźną ranę i został szybko opatrzony, dzięki czemu cały okres walk w mieście przeleżał w łóżku. W innym wypadku mógł przecież zginąć. Wyobraźnia podsuwała realistyczne obrazy bólu, śmiertelnych ran, cierpienia; przez pewien czas nie był w stanie ich zatrzymać.

Po raz pierwszy pomyślał o śmierci. Było to nieznane uczucie; dojmujące ukłucie strachu i jakiś bezbrzeżny, nieutulony żal. Nigdy wcześniej nie doświadczył niczego podobnego.

Przyspieszył kroku, na co rana zareagowała nerwowo: ból z ćmienia przeszedł w nieprzyjemne szarpanie. Czoło Krügera pokryło się potem. Czuł się coraz słabszy.

Już niedaleko, pomyślał. Potem odpocznę. Ewelina się mną zaopiekuje.

Mimo że pragnął znaleźć się w domu jak najszybciej, musiał zwolnić.

* * *

Iwan usłyszał szuranie butów, a potem zgrzytnięcie zasuwy. Drzwi otworzyły się na całą szerokość. Starszy pan miał uprzejmy wyraz twarzy.

– Pan do kogo? – zapytał.

Kolcow szybkim ruchem wyciągnął rewolwer. Uprzejmość zniknęła z twarzy mężczyzny jak zdmuchnięta. Chciał zareagować, ale Iwan nie dał mu szansy.

– Cofnij się – rozkazał cicho.

Mężczyzna wykonał polecenie.

Kolcow wszedł, nie spuszczając tamtego z oka.

– Czego chcesz?

– Od ciebie niczego.

Błyskawicznie uniósł lufę i zadał pierwszy cios. Twarz starszego mężczyzny pokryła się krwią. Poprawka. Jeszcze jedna.

Ciało głucho uderzyło o podłogę.

Kolcow zamknął drzwi wejściowe na zasuwę, a potem skoczył do przodu. Po kilku krokach stanął w progu salonu.

Z bliska dziewczyna była jeszcze piękniejsza. Miała najbardziej turkusowe oczy, jakie widział w życiu.

* * *

Ewelina wyczuła zło chwilę przedtem, nim usłyszała pukanie.

Chciała ostrzec Mentora, krzyknąć, zabronić mu…

Nie zdążyła, bo wszystko potoczyło się szybko: hurgot zasuwy, uprzejmy głos Szumskiego, krótka fraza w odpowiedzi, potem plaśnięcie trzech krótkich, ohydnych uderzeń, łoskot walącego się na podłogę ciała…

Wyczuła ruch powietrza i wiedziała, że zło znalazło się tuż przed nią.

Wstała.

Nie chciała umierać. Była jednak gotowa z pokorą przyjąć wyrok przeznaczenia.

* * *

Piękna, owalna twarz, opadające na ramiona kasztanowe pukle, pełne, choć może nieco zbyt szerokie usta, bajeczna figura, długopalce dłonie…

Kolcow poczuł się jak uderzony obuchem.

– Jesteś diabelnym szczęściarzem – powiedział Pomocnik. Podobnie jak Iwan zdawał się pożerać dziewczynę wzrokiem.

– Tak myślisz? – odparł Iwan głucho.

Stał jak oniemiały i patrzył. Potem przeniósł wzrok na zajmujący miejsce w rogu fortepian. Pamięć podsunęła brzmienie granej jeszcze przed chwilą melodii. Słyszał ją przez drzwi. Jeszcze na niego działała, choć umilkło już nawet echo.

– Do dzieła – ponaglił Pomocnik.

Iwan stał.

– Do dzieła, Iwanie. Nie masz zbyt wiele czasu.

Iwan postąpił krok.

– Dobrze. Dalej.

– Nie mogę.

Pomocnik wyszedł przed Kolcowa i odwrócił się. Badawczo spojrzał mu w twarz.

– Iwanie, co się z tobą dzieje?

Kolcow poczuł krople potu roszące mu czoło.

– Nic. Chyba zmienię plany.

– Nie możesz. Plan jest ustalony raz na zawsze.

– To mój plan. Jestem jego autorem i wykonawcą. Podlega mojej woli. Mogę go zmienić.

– Iwanie, chyba nie myślisz o konsekwencjach. Odkąd znalazłeś sposób na wyrażanie męskości, jesteś spokojny i w gruncie rzeczy szczęśliwy. Masz dobre relacje z Anną. Ona nie ma prawa na ciebie narzekać, ponieważ jesteś troskliwym mężem. Twoje życie jest uporządkowane i stabilne. I tak właśnie powinno zostać.

– Życie powinno iść do przodu. A to niemożliwe bez zmian.

– Iwanie, do dzieła. Nie wahaj się.

– Koniec rozmowy.

Pomocnik umilkł urażony.

Kolcow zbliżył się do dziewczyny. Oddychała szybko. Iwan poczuł ukłucie żalu. I wszechogarniającą falę czułości. Na razie nie bardzo to rozumiał.

Mimo to ogarnął go spokój. I jakiś rodzaj pewności.

Wiedział, że Pomocnik ma rację. Chciał zrobić głupstwo. Chciał popełnić największe głupstwo w swym skomplikowanym i pełnym głupstw życiu. I był z tego powodu naprawdę szczęśliwy.

– Ubieraj się. Masz pięć minut na zabranie rzeczy. Przygotuj się do podróży – powiedział cicho.

Z korytarza dobiegł go jęk. Iwan nadstawił ucha, ale dźwięk nie powtórzył się. W porządku: starszy mężczyzna ocknie się dopiero za dwadzieścia minut. I długo nie pozbędzie się dokuczliwego bólu głowy.

Wyszli po pięciu minutach. Jeszcze gdy na nią czekał, Iwanowi przypomniał się ojciec.

I dopiero teraz, po tylu latach od jego śmierci, Iwan naprawdę go zrozumiał.

* * *

Krüger minął Szkołę Marii Magdaleny, kilka minut później zostawił za sobą imponujący gmach Ossolineum. Marsz zajmował mu więcej czasu, niż planował, musiał robić częste przystanki, jednak udało mu się wypracować tempo, przy którym nie miał zawrotów głowy, a rana pobrzmiewała tylko umiarkowanym bólem. Na twarzy czuł lodowate krople deszczu, zimno wciskało się pod płaszcz, wiatr smagał blade policzki. Trząsł się coraz mocniej. Czuł, że zaczyna go trawić gorączka. Szedł przez poranione ulice, mijał domy, jakże często straszące podziurawionymi elewacjami, w których ledwie co trzecie okno było całe, przechodził obok ludzi, szczęśliwych z powodu wyzwolenia miasta od nieprzyjaciela, ale jakoś poszarzałych i wychudłych, przygarbionych przez trzy tygodnie trosk i zwykłej grozy, w każdej chwili mogącej przynieść śmierć lub ciężkie kalectwo…

Myśl o własnej śmierci nasunęła mu kolejną; stracił trzy tygodnie. Mentor miał rację; grupa jest najważniejsza. Obojętne, w jakim miejscu się znajdzie, w Krakowie, Paryżu, niechby na Syberii, poradzi sobie. Jeśli jej członkowie będą trzymać się razem, pokonają suchą nogą wszelkie przeciwności losu.

Mentor miał rację – jak zwykle.

W końcu Krüger stanął na placu Akademickim. Ruch, pomimo złej pogody, był spory. Otworzono część kawiarni i sklepów, dorożkarskie konie stukały podkowami o bruk, kilka grupek ludzi dyskutowało zawzięcie, mały gazeciarz wydzierał się piskliwie, zachęcając do kupna „Kuriera Lwowskiego”, który wznowił działalność po dwóch tygodniach przerwy. Na widocznym z dala ratuszu dumnie powiewała biało-czerwona flaga.

W końcu stanął przed kamienicą, w której mieszkał. Spojrzał w górę. Okna mieszkania Mentora ocalały, ale były puste i ciche. Krüger poczuł zdenerwowanie.

Nie spodziewał się, że przyjmą go z otwartymi ramionami. Musiał przyznać się do błędu, ale to mogło nie wystarczyć. Mentor zażąda kary, a Cygan z rozkoszą ją wykona.

Potem uświadomił sobie coś jeszcze, coś, co spowodowało, że zatrzymał się w pół kroku.

Grupa od trzech tygodni nie ma od niego wiadomości. Mentor, Ewelina i Cygan mogą myśleć, że ich brat i wspólnik nie żyje. Byłby to wniosek ze wszech miar uprawniony; w ciągu ostatnich trzech tygodni w mieście zginęło bardzo wielu ludzi.

Odetchnął głęboko. Czekanie nie przyniesie żadnych odpowiedzi, a zimno dokuczało mu coraz bardziej.

Po schodach wchodził wolno, a i tak przed drzwiami musiał zaczekać blisko dwie minuty, aż uspokoi zanadto rozhuśtany puls. Zapukał. W odpowiedzi usłyszał tylko ciszę. Spróbował ponownie. Znowu nic, choć tym razem wydawało mu się, że z mieszkania dobiegł go cichy jęk, a może westchnienie. Nacisnął klamkę, drzwi, ku jego zaskoczeniu, otworzyły się bezgłośnie.

W przedpokoju panował półmrok, ale leżące w przedpokoju ciało Krüger dojrzał od razu. Z sercem ściśniętym lodowatym strachem rzucił się w przód, ignorując płomień, którym wybuchła rana. Klęknął. Mentor miał zakrwawioną twarz, jedno oko ginęło całkowicie pod rdzawosinym krwiakiem, drugie było zamknięte. Krüger przytknął ucho do ust leżącego. Poczuł delikatny ruch powietrza. Przytknął dłoń do szyi. Wyczuł lekki, nieregularny puls.

Sięgnął pod płaszcz i mauser sam wskoczył mu w dłoń.

Serce biło mu jak oszalałe, ale mózg pracował chłodno, precyzyjnie. Oczy czujnie omiatały przestrzeń korytarza, zmysł słuchu usiłował się z ciszy mieszkania wyłowić jakiekolwiek obce, mogące budzić podejrzenie dźwięki. Starając się nie szurać zelówkami o parkiet, ruszył w głąb mieszkania. W salonie – nic, choć podniesiona klapa fortepianu zdawała się sugerować, że instrument był używany dosłownie przed chwilą. Krüger pociągnął nosem. Dym papierosowy. Ulubiona marka Mentora. Dotknął dłonią fotela – mógł się założyć, że skóra była jeszcze ciepła. W wypadku drugiego fotela stwierdził coś odwrotnego – z pewnością w ciągu ostatniego kwadransa nikt w nim nie siedział.

W pozostałych pomieszczeniach również nikogo nie było. Sejf pozostawał nie tylko nietknięty, ale nawet nieodkryty. Najwyraźniej z mieszkania nie zginęło nic istotnego.

Mauser powędrował do kabury. Krüger starannie zamknął drzwi wejściowe. Klęknął nad bezwładnym ciałem Szumskiego.

Co tu się stało? Co tu robił Mentor? Przyszedł posłuchać muzyki? Nie, przecież nie ma Eweliny. Dziewczyna wyszła na spacer z Cyganem, Szumski przyszedł, nie zastał ich i postanowił poczekać. Ma klucze. Ktoś wdarł się do mieszkania i zaatakował go. Jednak nic nie zginęło. O co tu, do cholery, chodzi?

Krüger aż się wyprostował.

Porachunki.

Tak to wygląda. Ktoś wpadł na trop grupy. I postanowił zagrać na własną rękę. Dlaczego jednak nie zabił Mentora i nie czekał z pistoletem w ręku, aż pojawią się kolejni lokatorzy? Gdzie jest Ewelina?

Intuicja podpowiadała coraz bardziej ponure obrazy, uczepił się jednak nadziei, że dziewczyna po prostu gdzieś wyszła, być może z Cyganem. W normalnych okolicznościach taka myśl przyprawiłaby go o paroksyzm wściekłości, jednak teraz uspokajała.

Opadł na kolana przy Mentorze, po czym z wysiłkiem dźwignął jego bezwładne ciało. Ignorując narastający ból idący od rany ku sercu, przeniósł Szumskiego do swojej sypialni i delikatnie położył na łóżku. Namoczoną czystą szmatką obtarł poranioną, opuchniętą twarz a potem niewprawnie obandażował paskudnie wyglądającą, choć płytką ranę na głowie Szumskiego.

Z ulgą skonstatował, że oddech Mentora stał się bardziej regularny.

Po jakimś czasie Krüger usłyszał zgrzyt klucza w zamku. Na wszelki wypadek wyciągnął mausera. Usłyszał dobiegające z korytarza kroki. Podniósł lufę na wysokość oczu. Wstrzymał oddech.

W progu sypialni stanął Cygan.

Sam.

* * *

Jadwiga weszła do kuchni. Wyraz twarzy ojca upewnił ją, że stało się coś niespodziewanego.

– Masz bardzo smutną minę, tato.

Profesor Brochwicz drgnął. Nawet nie usłyszał, kiedy córka wchodziła do domu.

– Dzień dobry, Jadwigo.

– Coś cię trapi?

Odkąd żołnierze opuścili mieszkanie, profesor zastanawiał się, w jaki sposób przekazać Jadwidze wieść, że Krüger postanowił oddalić się bez słowa wyjaśnienia. Domyślał się, że córka darzy gościa sympatią, dostrzegał szybkie, ukradkowe spojrzenia, rumieńce wypełzające na jej twarz podczas rozmów, zapał, z jakim opowiadała o jego wspaniałym czynie…

W ten sposób zachowywała się po raz pierwszy i to właśnie niezwykle martwiło zatroskanego ojca. Kilka krótkich rozmów z Krügerem wyrobiło w nim przekonanie, że z pewnością nie jest to człowiek godny zaufania. Owszem, jego manierom nie można było wiele zarzucić, był grzeczny, uprzejmy i starał się sprawiać swym gospodarzom jak najmniej kłopotu. Brochwicz dostrzegał w nim jednak jakiś chłód, nieszczerość, tendencję do kluczenia i unikania odpowiedzi na pytania, które uznał za kłopotliwe. Co więcej, dostrzegł w nim okrucieństwo.

Szybko doszedł do wniosku, że jest to człowiek potrafiący kłamać w żywe oczy, fałszywy i podstępny, a co za tym idzie – niebezpieczny.

Przekazane przez Mączyńskiego informacje o Krügerze tylko te podejrzenia potwierdziły. Rekonwalescent nie był konspiratorem. Ucieczka, być może spowodowana przeczuciem zbliżającego się niebezpieczeństwa, stanowiła, w opinii profesora, dowód ostateczny jego winy.

– Nasz gość odszedł – powiedział. Nie przyszedł mu do głowy bardziej dyplomatyczny początek rozmowy.

Jadwiga spojrzała zdumiona na ojca.

– Odszedł?

– Gdy wróciłem, już go nie było. Ani jego rzeczy.

– Niemożliwe – zaprotestowała.

Brochwicz wzruszył ramionami. Patrząc na jej poruszenie, coraz bardziej utwierdzał się w przekonaniu, że gdyby gość nie zniknął sam, musiałby skłonić go do jak najszybszego podjęcia takiej decyzji.

Jadwiga wybiegła. Brochwicz usłyszał trzaśnięcie drzwi do biblioteki, potem zapadła cisza. Po kilku minutach Jadwiga wróciła do kuchni.

– Gdzie on jest? – zapytała z bladą, ściągniętą troską twarzą.

– Powtarzam: gdy przyszedłem, już go nie było.

– On nie może samodzielnie chodzić.

– Jak widzisz, jednak może.

– Jest słaby jak dziecko. Potrzebuje opieki.

– Jadwigo, ten człowiek nie jest dzieckiem. Skoro wyszedł, musiał dojść do wniosku, że to konieczne.

– Nie. – Jadwiga pokręciła głową z uporem. Brochwicz równie dobrze mógłby mówić do ściany. – Idę go szukać.

– Zostań. To nie ma sensu.

– Idę. Ty nic nie rozumiesz. On potrzebuje mojej opieki.

– Jadwigo… – powiedział, gotów wyjawić jej wszystko, apelować do rozsądku, błagać nawet.

Nie słuchała go. Wybiegła z pokoju, jakby niesiona huraganowym wichrem.

Brochwicz usiadł ciężko na krześle. Nigdy jeszcze nie widział córki tak zdeterminowanej.

Doszedł do wniosku, że właściwie jej nie zna.

* * *

Dla postronnego obserwatora wyglądało to dokładnie tak, jak życzył sobie Kolcow: młoda dziewczyna trzyma swego towarzysza pod ramię, w drugim ręku niesie niewielką walizkę, twarz ma pogodną i wygląda na zasłuchaną w słowa szepczącego jej do ucha mężczyzny.

– Pamiętaj – powiedział Iwan, gdy opuszczali mieszkanie. – Mam rewolwer i gdy krzykniesz, strzelę. Nie miej złudzeń, nie zawaham się. Jeśli będziesz komukolwiek próbowała dać znać, zawiadomić kogoś, strzelę także. I zdążę uciec, mam w tym ogromną wprawę. Nie zrobię ci krzywdy, ale tylko pod warunkiem, że będziesz wykonywała dokładnie to, o co proszę. Rozumiesz?

– Czego pan ode mnie chce?

– O tym później. Teraz po prostu powiem, czego od ciebie oczekuję. Rozumiesz?

– Tak – odparła.

– Masz na imię Ewelina?

– Tak.

– A więc, Ewelino, wyruszamy w podróż. I tylko od ciebie zależy, czy zakończy się ona szczęśliwie.

Dziewczyna nieznacznie skinęła głową.

Szli szybkim krokiem w stronę placu Mariackiego. Iwan miał szczęście: po kilku minutach dostrzegł dorożkę. Nie zwrócił uwagi na wymienioną przez fiakra cenę. Pomógł wsiąść Ewelinie, po czym zajął miejsce obok niej.

– Na Dworzec Główny – rzucił.

Dorożkarz zaciął konia. Ruszyli.

– Możesz mi łaskawie wytłumaczyć, co robisz? – zapytał Pomocnik. Siedział naprzeciw Iwana z zatroskaną miną. To i tak sporo jak na niego: do tej pory Kolcow nie zauważył, by Pomocnik w ogóle wyrażał jakiekolwiek uczucia. Chłód opinii, precyzja analiz, logiczne zestawianie faktów – oto prawdziwe oblicze towarzysza na zawsze nieodkrytych czynów Iwana.

– Wyjeżdżam.

– To widzę. Gdzie wyjeżdżasz, Iwanie? Do Warszawy? Do żony?

– Nie. Byłeś przecież przy tym, gdy pisałem list.

Pomocnik skrzywił się z niechęcią.

– Nie wysłałeś go przecież. Potraktowałem ten zabieg jako analizę jednego z wariantów rozwoju sytuacji. Wiem, że lubisz obserwować każde wydarzenie z różnych punktów widzenia. Zresztą, zawsze cię za to chwaliłem.

– Tym razem nie mówię o teoretycznej możliwości. Wyślę list, jak tylko wydostanę się z tego przeklętego miasta. I rozpocznę nowe życie.

Pomocnik podniósł dłoń gestem rzymskich oratorów.

– Iwanie, usilnie namawiam cię, byś się jeszcze raz nad tym zastanowił. Porwałeś tę dziewczynę, co już samo w sobie jest głupstwem. Cóż z nią zrobisz? Będziesz ciągnął ze sobą przez pół Ukrainy? Jest nie tylko niewidoma: niestety jest również piękna, co przyciąga uwagę. Przyciąganie uwagi to ostatnia rzecz, której potrzebujesz.

– Poradzę sobie.

– Zaczynam w to wątpić. Poza tym jest jeszcze coś. Wyjeżdżasz, a przecież nie zakończyłeś sprawy brata.

– Uderzenie w jego siostrę jest dostatecznie mocnym ciosem.

– Iwanie, zachowujesz się jak rozkapryszone dziecko. Nigdy nie pochwalałem vendetty zarządzonej przez twojego szalonego ojca, ale jeśli już się jej podjąłeś, przyjechałeś do Lwowa, ryzykując życie i zdrowie w tych nic cię nieobchodzących walkach, powinieneś być konsekwentny. Pannę Ewelinę powinieneś zostawić sobie na deser po zabiciu Krügera. Zrobić swoje, a potem się jej pozbyć, tak jak tylu innych przed nią. Swoim postępkiem ściągasz sobie na głowę mściciela, który nie ustanie w poszukiwaniach, aż cię nie odnajdzie. Podany przez ojca powód, dla którego miałeś go zlikwidować, był idiotyczny, ale teraz, po tym, co zrobiłeś, stał się jak najbardziej realny. Każdy normalny mężczyzna do upadłego broni siostry. Widziałeś go pod bankiem. Wygląda na całkiem normalnego i do tego świetnie strzela. Sądząc po tym, w jaki sposób napad został przeprowadzony, jest szybki, sprawny, nie waha się. Podąży za tobą jak ogar za dzikiem. I nie spocznie, póki nie zobaczy twych zwłok.

– Poradzę sobie z zemstą Krügera. A dziewczyna jest w istocie nagrodą, tyle że długofalową.

Zapadła długa cisza. Pomocnik uśmiechnął się szelmowsko, choć w jego oczach błyszczała obawa. A także troska.

– Iwanie, jesteś równie szalony co twój ojciec – powiedział z miną człowieka dokonującego epokowego odkrycia.

– Nie. Jestem trzeźwy i zdrów na umyśle.

– Jesteś krwią z jego krwi. Teraz widzę z całą jasnością, że od tego nie uciekniesz.

– O czym ty, do diabła, mówisz?

– Zakochałeś się. Iwanie, zakochałeś się w tej dziewczynie od pierwszego wejrzenia. Jak twój ojciec w jej matce. To godne podziwu. I jednocześnie, wybacz, że to mówię, najwyższego pożałowania. Sprowadzasz na siebie kłopoty, o jakich nawet nie śniłeś.

* * *

Ewelina siedziała bez ruchu, trzymając na kolanach walizkę. Czuła na policzkach uderzenia mroźnego powietrza i płatki padającego śniegu. Słyszała monotonne stukanie końskich kopyt o bruk. Wiedziała, że zmierza ku zachodniej części miasta.

Mężczyzna siedział na tyle daleko, by jej nie dotykać, jednak aż za dobrze wyczuwała targające nim emocje. Wyraźnie bił się z myślami: czuła od niego ciepło, żar nawet, który chwilę później ustępował chłodowi, wręcz lodowatej obojętności. Wściekłość mieszała się z czułością, może nawet liryzmem, zaś chęć skrzywdzenia jej ustępowała przed silnym pragnieniem, którego natury na razie nazwać nie potrafiła.

Nie miała jasnego poglądu, gdzie jadą ani po co to robią. W mieszkaniu, gdy nieznajomy stał w progu, momentalnie wyczuła zło w czystej postaci, zapach śmierci i cierpienia. Szczerze wierzyła, że miała przed sobą kilka sekund życia. Potem jednak mężczyzna zmienił decyzję. Nie wiedziała, czemu tak się stało.

Uznała to jednak za szansę.

Oczywiście nie chciała zostać niewolnicą porywacza. Doskonale jednak zdawała sobie sprawę, że próba ucieczki musi zostać dokonana w odpowiednim momencie. Obecne okoliczności były wysoce niesprzyjające. Z jednej strony dookoła znajdowało się wielu ludzi, którzy zapewne zareagowaliby na krzyk zrozpaczonej kobiety wołającej o pomoc. Mężczyzna miałby jednak aż nazbyt wiele czasu, by zrealizować swe groźby. Czuła, że nie zawahałby się przed ich spełnieniem. Był typem skłonnym do przemocy.

Postanowiła więc czekać. Miała w tym ogromną wprawę.

Całe jej życie był oczekiwaniem na cud.

* * *

Dorożka zatrzymała się przed Dworcem Głównym.

– Teraz pójdziemy – powiedział Iwan cicho. – Zasady się nie zmieniły. Nie odzywasz się i robisz to, co powiem. Jeden fałszywy ruch i to będzie twój koniec.

– Nie ma potrzeby powtarzać – odrzekła. – Za pierwszym razem zrozumiałam to bardzo dokładnie.

Iwan przyjrzał się jej uważnie. Dlaczego zachowywała taki spokój? Co nią powodowało? Każdy w jej sytuacji znajdowałby się na skraju rozpaczy i załamania. Lub próbowałby oporu, protestu chociaż. Nie minęło jeszcze pół godziny od momentu, gdy znalazła się w jego mocy, a ona nawet nie drży. Jej odpowiedź świadczy o silnej woli. Pod piękną powierzchownością tej dziewczyny kryło się coś, co Iwan będzie musiał dopiero rozszyfrować.

– Będę powtarzał tyle razy, ile uznam za stosowne – powiedział, zdając sobie sprawę, jak idiotycznie to brzmi. Po cóż wypowiadać puste groźby? Układ sił jest jasny, a drobne przejawy buntu tego nie zmienią.

– Dobrze.

– Wysiadaj. Idziemy.

– Dokąd jedziemy?

– Dowiesz się.

– Słyszę, że jesteśmy na dworcu kolejowym. Po prostu pytam, dokąd pan mnie zabiera.

Iwan zaklął bezgłośnie. A potem nakazał sobie spokój.

– Wszystko we właściwym czasie. A teraz wysiadaj. Nie mamy zbyt wiele czasu.

* * *

Pierwszy sukces przyszedł już po kilku minutach od rozpoczęcia poszukiwań. Sąsiad z parteru, pan Brykczyński, kiwnął głową.

– Tak, widziałem ją. Wyszła. Przed południem. Nie wiem, która była dokładnie godzina.

– Sama? – zapytał gorączkowo Cygan.

Krüger spojrzał na niego z niechęcią. Chłopak był jak w transie. Jego zaangażowanie było cenne, z drugiej strony Krüger myślał o nim z najwyższą niechęcią. Gdyby znajdował się w lepszej formie, ruszyłby na poszukiwania sam.

– Nie. W towarzystwie mężczyzny.

– Jakiego mężczyzny?

– Nie wiem. – Brykczyński wzruszył ramionami. Ci chłopcy zawsze byli uprzejmi, pierwsi kłaniali się na podwórku i nigdy nikt się na nich nie skarżył. Słabo ich jednak znał. Nie bardzo wiedział, dlaczego są tacy rozgorączkowani. – Widziałem go tylko przez chwilę. Jedno mogę wam powiedzieć: na pewno go nie znam.

– Stary? Młody?

– Po trzydziestce. Elegancko ubrany. Ciemny płaszcz i kapelusz.

To nie był dobry opis. Sąsiad najwyraźniej nie był człowiekiem zbyt spostrzegawczym.

– Czy ona… – Krüger zawahał się – … szła z nim dobrowolnie?

Brykczyński spojrzał na nich z nagłym zainteresowaniem.

– Co się stało, chłopcy? Czemu jesteście tacy zdenerwowani?

Nawet nie musieli porozumiewać się wzrokiem. Zasady wpojone przez Mentora nadal obowiązywały.

– Po prostu Ewelina wyszła z domu i trochę nas to martwi.

– Ten mężczyzna was martwi?

– Trochę. Po prostu nie lubimy, gdy Ewelina się oddala, a my nie wiemy gdzie.

– No cóż, na pewno wróci. Młode, piękne kobiety czasami spotykają się z mężczyznami.

Obaj zignorowali tę uwagę, każdy z innych powodów.

– Jeszcze jedno. W jakim kierunku poszli? – zapytał Krüger.

– Tam. – Brykczyński machnął ręką w stronę placu Mariackiego.

Krüger odwrócił się. Cygan chciał ruszyć za nim, ale Brykczyński złapał go za rękaw.

– Jeszcze jedno. Chyba wsiedli do dorożki. Ciągnął ją biały koń.

* * *

Wieczór był zadziwiająco cichy. Padający śnieg tłumił wszelkie odgłosy. I przykrywał rany.

Krüger wyglądał na śmiertelnie zmęczonego, jednak determinacja w jego oczach nie wygasła. Cygan siedział na krześle bez ruchu. Miał poszarzałą twarz. Każdy z nich przeżywał stratę na własny sposób.

– I tak mieliśmy wielkie szczęście – powiedział Krüger. – Ustaliliśmy, że pojechali na Dworzec Główny. Tam pytaliśmy wszystkich, którzy mogli coś wiedzieć. W końcu jeden z kolejarzy powiedział, że para odpowiadająca opisowi dwadzieścia minut wcześniej odjechała pociągiem do Przemyśla.

– Mój Boże – westchnął Mentor. Bandaż, choć spowijał większą część jego głowy i sporą część twarzy, nie był w stanie przykryć całej opuchlizny. Ręce starszego pana drżały, gdy podnosił zapałkę do papierosa. – Przecież Lwów jest otoczony przez Ukraińców.

– Tak – potwierdził Krüger. – Ale kolejarz twierdzi, że linia kolejowa trzymana jest przez polskie wojsko. I transporty wojskowe przechodzą.

– Wojskowe? – zapytał Mentor. – To jakim cudem ten człowiek zdołał się tam dostać?

Krüger uśmiechnął się ponuro.

– Przekupił kolejarza. Być może nawet tego samego, z którym rozmawiałem.

– Powiedział ci to?

– Nie za darmo. Dałem mu dwadzieścia rubli carskich w złocie. Miał dzisiaj szczęśliwy dzień. Nie powiedział tego wprost, ale to chyba on pomógł im wyjechać. Znał dużo szczegółów. Podobno porywacz sprzedał mu historyjkę o ucieczce przed obłąkanym kochankiem, który groził im śmiercią, jeśli Ewelina mu się nie odda.

– Sprytne. – Mentor zaciągnął się papierosem. – Połączenie romantycznej i niebezpiecznej zarazem historii z pieniędzmi przyniosło zamierzony efekt.

– Niestety.

– Dlaczego nie ruszyliście w drogę?

– Najbliższy transport zostanie wysłany jutro po południu. To za późno. Wróciliśmy, żeby zabrać nieco rzeczy na drogę. Pójdziemy piechotą, a gdy miniemy linię oblężenia, kupimy konie albo automobil i ruszymy dalej.

– Pociąg jechał do Przemyśla?

– Tak jest. Tam zaczniemy poszukiwania.

Mentor kiwnął głową. Plan był szalony, ale Krüger miał rację. Jeśli będą czekać dwadzieścia cztery godziny, mężczyzna zdąży dojechać do Przemyśla i ruszyć w nieznane. Dziewczyna rozpłynie się na zawsze w bezkresnych przestrzeniach Galicji, Wołynia albo Białorusi.

– Chyba nie mam lepszego pomysłu – powiedział Mentor tonem przyzwolenia.

– Pójdę się przygotować. – Cygan wstał i skierował się ku wyjściu. – Będę na kwadrans.

– Mam prośbę – odparł niespodziewanie Mentor. – Przyjdź na godzinę.

Cygan zatrzymał się w pół kroku i odwrócił się. Krüger również zawiesił na twarzy Mentora zdziwione spojrzenie.

– Równo za godzinę Wilek będzie gotowy do drogi – wyjaśnił Szumski.

– Dlaczego mamy wyruszyć dopiero za godzinę? Liczy się każda minuta. Za godzinę Ewelina będzie trzydzieści kilometrów dalej.

– To prawda. Mimo to muszę porozmawiać z Wilkiem. W cztery oczy. Wybacz.

Cygan przez chwilę zastanawiał się, czy nie zignorować polecenia i nie wyruszyć na poszukiwania samemu. Poczucie dyscypliny ostatecznie wzięło górę.

– Za godzinę na dole. Do widzenia, panie Henryku.

– Powodzenia, Cygan. Liczę na twoją determinację i spryt.

– Zrobię wszystko, co się da.

Trzasnęły drzwi wejściowe. Krüger poczuł się zmęczony i obolały.

Tyle spraw wymagało wyjaśnienia.

– Przepraszam… – bąknął.

– Wilku, nie przepraszaj…

Ale Krüger czuł, że musi powiedzieć, co mu chodzi po głowie.

– Byłem zły… Byłem na pana wściekły.

– Rozumiem cię.

– Najpierw pan mi pokazał świat, który był dla mnie zrozumiały i atrakcyjny. Dobrze się w nim czułem. A pan to zakwestionował. Chciał mi wszystko zabrać.

– Tylko pozornie. Do naszego życia zawsze można wrócić w dogodniejszych okolicznościach. Przede wszystkim martwiłem się o bezpieczeństwo nas wszystkich.

– Teraz to wiem. Miałem trzy tygodnie na myślenie.

– Unikałeś nas.

– Niezupełnie. Zostałem ranny w godzinę po wyjściu.

– Ranny?

– Zaplątałem się w natarcie Rusinów na Szkołę Sienkiewicza. Zaatakowali mnie. Obroniłem się, ale jeden z nich dźgnął mnie bagnetem.

– Cud, że uszedłeś z życiem.

– I trochę umiejętności – uśmiechnął się chełpliwie. – Trafiłem do szpitala. Ale wkrótce zabrała mnie stamtąd jedna panna, bo stwierdziła, że w szpitalu nie ma warunków do rekonwalescencji.

– Panna?

– Owszem. Nazywa się Jadwiga Brochwicz.

Mentor drgnął.

– Córka profesora Brochwicza?

– Leżałem w jego bibliotece.

– Mój Boże, Wilku, czy zdajesz sobie sprawę, co to może oznaczać? Profesor jest jednym z najbardziej szanowanych obywateli miasta. Ma świetne kontakty zarówno z władzami, jak i ze wszystkimi polskimi organizacjami niepodległościowymi…

Krüger wzruszył ramionami. Zdenerwowanie Mentora zdawało mu się przesadzone.

– Niczego na swój temat nie zdradziłem.

– A jakie podałeś nazwisko?

– Własne.

– I oni nie pytali cię o nic? Kim jesteś? Skąd się wziąłeś?

– Pytali. Zmyśliłem życiorys – brnął Krüger. – Dałem do zrozumienia, że też walczę o Polskę i jestem konspiratorem.

– Bardzo nierozsądnie. Brochwicz jest człowiekiem szeroko ustosunkowanym. Ma możliwość skłonić władze do poszukiwań informacji na twój temat.

– Ale brak mu powodów do poszukiwań. Po co miałby to robić?

– W jaki sposób się z nimi rozstałeś?

Krüger zaklął w duchu. Mentor po raz kolejny dawał dowód, że widzi znacznie dalej niż inni.

– Wyszedłem.

– I oni cię puścili?

Krüger zawahał się. Mentor westchnął.

– Widzę, że raczej nie. Po prostu wyszedłeś bez słowa.

– Tak.

– To im da do myślenia. Profesor zacznie pytać.

– I niczego nie znajdzie.

– Właśnie o tym mówię, Wilku. Wzbudziłeś jego podejrzliwość.

Krüger ciężko usiadł na krześle. Poczuł się śmiertelnie znużony.

– Popełniłem błąd – przyznał.

– Niestety.

– Mój wyjazd jest w tej sytuacji nader korzystny.

– To również prawda.

– Dlatego chciał pan porozmawiać ze mną na osobności.

– Nie tylko. Był jeszcze inny powód.

– Zamieniam się w słuch.

– Wilku, znamy się w gruncie rzeczy dość krótko, lecz sądzę, że łączą nas niezwykłe relacje. Wiem, że traktujesz mnie po trosze jak ojca, z czego jestem zresztą dumny. Cenię twój rozum i opiekuńczy stosunek do siostry. Jesteśmy mimo wszystko wobec siebie lojalni. Rozumiem twoją potrzebę ratowania Eweliny. Popieram ją całkowicie. Jednak dostrzegam wielkie trudności, jakie przed tobą stoją. Człowiek, który porwał Ewelinę, zaatakował mnie. Nie miałem zbyt wiele czasu, by się mu przyjrzeć, ale wydaje mi się, że to nie jest zwykły porywacz. Był bezwzględny i dokładnie wiedział, czego chce. Nie zabił mnie, bo uznał, że nie stanowię przeszkody. To oznacza, że umie kalkulować i eliminuje zbędne ryzyko. Nie wiem, w jakim celu porwał Ewelinę, jednak sądzę, że będziesz miał do czynienia z trudnym przeciwnikiem.

– Możliwe – powiedział Krüger obojętnym tonem. – I tak go dopadnę.

– Napoleon miał zwyczaj uważać swoich przeciwników za co najmniej nie głupszych od siebie. Dzięki temu wygrał większość bitew.

– Rozumiem.

– Mam nadzieję. Czeka cię trudna batalia.

– Jest nas dwóch. On jeden.

– Racja. Mimo to postanowiłem zrobić dziś coś, co powinienem uczynić dopiero za kilka tygodni. Pierwszego stycznia.

Krüger gwałtownie podniósł głowę.

To dziś?

– Wielokrotnie pytałeś mnie o to, kim jesteś i skąd się wziąłeś. Wtedy coś ci obiecałem.

– Że dokładnie w dniu moich osiemnastych urodzin dowiem się prawdy o sobie i swoich rodzicach.

– Tak jak powiedziałem Cyganowi: to potrwa godzinę.

1 stycznia 1901

Wilno

Wieczór pierwszego dnia nowego stulecia przywitał mieszkańców miasta mrozem, śnieżycą i wichurą ponuro wyjącą w gałęziach drzew. Wilię skuł lód; drogi, ogrody, place i dachy budynków pokryły się białym całunem, rozwiewanym przez hulający wiatr i układającym się w przedziwne figury przestrzenne. Liczne latarnie gazowe nie były w stanie rozświetlić bezksiężycowej, chmurnej ciemności. Mróz połączony z silnym wiatrem wyludnił ulice; nikt, kto nie miał naprawdę ważnego powodu, nie opuszczał ciepłego domostwa.

Ruiny dawnej twierdzy w milczeniu przyglądały się miastu z wyżyn Góry Zamkowej.

Murowany dwór stojący przy ulicy Mostowej był niezbyt duży, ale wygodny, jasno oświetlony i ciepły. Posiadłość szczelnie osłonięto przed wzrokiem przechodniów, ciasno opasując ją ceglanym murem. Jednak widocznemu na pierwszy rzut oka bogactwu nikt, kto znał właściciela, nie dziwił się zbytnio. Przeciwnie, posiadacz tego gustownego dworku, będący jednocześnie prezesem i głównym udziałowcem Wschodniego Banku Kredytowego, bez specjalnego trudu mógłby sobie pozwolić na znacznie bardziej okazałą rezydencję. Bank przynosił fantastyczne, w ostatnich latach znacząco rosnące zyski. Otwierały się przed nim nieograniczone niemal możliwości ekspansji.

W małym, zadziwiająco skromnie urządzonym pokoju właśnie nakryto stół do kolacji. Gospodarz, spożywając posiłek tylko w towarzystwie żony, stanowczo nie lubił jeść w głównej jadalni. Była zbyt duża, zbyt bogato urządzona, zbyt, jego zdaniem, ostentacyjna. Choć zaliczał się do elity finansowej cesarstwa, nie lubił epatowania bogactwem. Znacznie lepiej czuł się w małym, ulokowanym tuż przy kuchni pokoju stołowym.

Tak jak teraz.

Eleonora miała regularne, wyraziste rysy, turkusowe oczy, równie ciemne brwi, łagodny owal twarzy i ostry, lekko zgarbiony nos. Niemal przezroczyście blada, sprawiała wrażenie zamyślonej, jakby zasłuchanej w sygnały wysyłane przez swój organizm. Czuła się źle. Ostatnie miesiące nie należały do łatwych. Mimo znakomitej opieki lekarskiej i dostępu do najnowszych zdobyczy medycyny często ogarniały ją ponure, niespokojne myśli.

– Nie jesteś głodna? – zapytał pan domu, uważnie przyglądając się żonie.

Nie po raz pierwszy złapał się na myśli, że na obserwowaniu Eleonory mógłby strawić życie. Nader często odnosił wrażenie, że zajmując się bankiem, podróżami i prowadzeniem niekończących się rozmów o interesach, traci czas. Nie przeżywa życia tak, jak powinien.

Eleonora odłożyła sztućce. Porcja na talerzu, i tak stanowiąca połowę zwykłego posiłku, pozostała właściwie nietknięta. Przez twarz kobiety przebiegł wyraz bólu.

– Skurcz – powiedziała powoli.

Głos miała niski, zmysłowy, z ledwie wyczuwalną chrypą. Joachim Krüger uwielbiał go. Uwielbiał wszystko, co do niej należało. Kochał wszystko, co sobą reprezentowała. Znacznie starszy, przede wszystkim czuł się jej opiekunem. Ponosił za nią odpowiedzialność. Często żałował, że nie potrafi o tym powiedzieć wystarczająco wyraźnie. Że jego żona skazana jest na domysły.

– Już? – zapytał. Na razie czuł tylko zdziwienie. Niebawem będzie dławił go dojmujący strach. Ale jeszcze nie teraz. – Myślałem, że termin nadejdzie za dwa tygodnie…

Przez twarz Eleonory przebiegł ponowny błysk. Tym razem nieco dłuższy. Wyraziste, niemal czarne oczy zwęziły się.

Z wysiłkiem wstała od stołu, ciężko opierając się o blat.

– Muszę się położyć.

Odwróciła się w stronę holu, z którego prowadziła droga do prywatnej części rezydencji. Kiedy jednak puściła oparcie krzesła, by uczynić pierwszy krok, zachwiała się.

Joachim zerwał się gwałtownie, wywracając kieliszek z winem i znacząc obrus czerwoną smugą. Nie zwrócił na to najmniejszej uwagi. Błyskawicznie znalazł się przy żonie i objął ją w pasie. Chwiejnym krokiem, niczym para piechurów zmuszonych do przedzierania się przez wichurę, ruszyli w stronę sypialni.

– Wacławie! – krzyknął Krüger.

Eleonora, z każdą chwilą coraz bledsza, mocno wspierała się na jego ramieniu. Jej czoło pokryły drobne kropelki potu. W oczach pojawił się ciemny, naznaczony cierpieniem blask.

W holu ukazał się kamerdyner. Nie czekając na zachętę, podbiegł i wsparł Eleonorę od drugiego boku.

– Sprowadź doktora – rzucił Krüger przez ramię. Zygmunt Barwinek był lekarzem, którego pan domu znał do niemal dwudziestu lat. Ufał bezgranicznie jego umiejętnościom.

– Doktor wyjechał. Wróci trzy dni po Nowym Roku.

– Jasna cholera… – zgrzytnął zębami Krüger. Eleonora jęknęła. Skurcz trwał znacznie dłużej niż poprzedni. – A Zdanowska?

– Pewnie jest na miejscu.

Zofia Zdanowska była akuszerką i cieszyła się nienaganną reputacją. Doktor Barwinek w obecności bankiera kilkakrotnie wyraził opinię, że kobieta bardzo dobrze zna się na swojej pracy. Miała asystować mu przy porodzie.

Cała trójka dotarła do sypialni. Wacław puścił Eleonorę i szybkim ruchem zdjął z łoża wierzchnią narzutę i kołdrę.

– Biegnij po nią – polecił Wacławowi Krüger, ostrożnie układając żonę na prześcieradle. – Szybko!

Kamerdyner wybiegł z sypialni.

– Słabo mi – szepnęła Eleonora. Wsparła dłonie na celującym prosto w sufit brzuchu. Pierś wznosiła się i opadała gwałtownie.

– Kazałem posłać po akuszerkę – odparł Krüger, delikatnie ocierając pot z czoła żony wyjętą z kieszeni chusteczką. Usłyszawszy dalekie trzaśnięcie drzwi, rozpaczliwie spróbował się uśmiechnąć. Chciał dodać Eleonorze otuchy. – To niedaleko. Będzie niedługo. Najwyraźniej nasz syn postanowił szybciej przyjść na świat. Czy chciałabyś czegoś się napić?

Nie odpowiedziała. Zamknęła oczy. Oddychała płytko i szybko.

Dom stał pusty i cichy – służba, poza Wacławem, miała wychodne. Wiatr wył w szparach okien, niemal całkowitą ciemność na zewnątrz od czasu do czasu rozjaśniły tylko chmury drobnych płatków śniegu.

Joachim Krüger nie słyszał szalejącej na zewnątrz wichury: trzymał rękę żony i liczył minuty upływające pomiędzy skurczami. Za każdym razem było ich coraz mniej. Po brodzie położnicy pociekła strużka krwi z przygryzionej wargi. Krüger otarł ją wyjętą z kieszeni chusteczką.

W końcu ponownie usłyszał trzaśnięcie drzwi i tupot szybkich kroków. Do sypialni weszła wysoka, szeroka w biodrach kobieta o szczerej, wzbudzającej zaufanie, choć czerwonej od wiatru twarzy. Już w holu pozbyła się płaszcza i zaśnieżonych butów. Podeszła do łoża i zmierzyła Eleonorę uważnym spojrzeniem.

– Kiedy zaczęły się bóle? – zapytała bez żadnych wstępów.

Głos miała wysoki i nieprzyjemny. Krüger uznał jednak, że o zachowaniu odpowiednich form towarzyskich będzie myślał później.

– Pół godziny temu. Może czterdzieści minut.

– Kiedy wypada termin?

– Według doktora Barwinka za dwa tygodnie.

Zdanowska usiadła przy Eleonorze i wprawnymi ruchami obmacała brzuch położnicy.

– Rozpoczął się poród. Nie ma pan tutaj niczego do roboty.

Krüger chciał protestować, ale napotkawszy zdecydowane spojrzenie akuszerki, zrezygnował. Mężczyźni przy porodzie stanowili tylko zawadę. Pan domu wstał, po czym wraz z Wacławem opuścił sypialnię.

Pierwszy krzyk rozległ się kwadrans później.

* * *

Sto metrów dalej, poza granicą blasku rzucanego przez najbliżej stojącą latarnię, z sań wysiadł mężczyzna ubrany w długie czarne futro. Machnął ręką w kierunku woźnicy, a ten, zesztywniały z zimna i klnący pod nosem, zaciął konia i po chwili sanie zniknęły w zadymce.

Gwałtowny podmuch wiatru podniósł z ziemi tuman drobnego śniegu i rzucił go przybyszowi prosto w twarz. Mężczyzna wzdrygnął się i szczelniej opatulił szalem. Ruszył przed siebie. Z pewnym trudem przeszedł kilkadziesiąt kroków, po czym dotarł do zdobionej, ręcznie kutej bramy. Spojrzał w głąb posesji.

Dom był jasno oświetlony, jak zwykle przytulny i ciepły, ale sprawiał wrażenie wyludnionego.

Choć panował niemały mróz, mężczyzna czuł, że spoczywająca w kieszeni dłoń zaciśnięta na rękojeści rewolweru jest spocona. Przeszedł przez na poły zasypaną ścieżkę, po czym zastukał do drzwi. Odpowiedziała mu cisza. Zastukał jeszcze raz, mocniej. Zimno wciskało się pod futro, niemal obezwładniało. Usłyszał kroki. Drzwi uchyliły się. W szparze mignęła blada twarz kamerdynera.

– Dobry wieczór, Piotrze Stiepanowiczu. Proszę – powiedział Wacław. Uchylił szerzej drzwi.

– Dobry wieczór – odparł przybyły, po czym wszedł do środka.

W jasno oświetlonym holu pozbył się zaśnieżonego futra i lisiej czapy.

– Pan czeka w salonie – powiedział Wacław, odbierając od gościa garderobę.

– Trafię.

Kolcow przeszedł przez hol, po czym wszedł do największego pomieszczenia w rezydencji. Joachim Krüger siedział w fotelu, zatopiony w myślach. Jego smagła twarz była ściągnięta zmartwieniem.

– Witaj, Joachimie – powiedział po niemiecku gość.

Krüger podniósł wzrok. Nie był w stanie zdobyć się nawet na zdawkowy uśmiech.

– Dobry wieczór, Piotrze.

– Czy przybyłem nie w porę? Masz minę, jakby coś cię bardzo trapiło.

– Nie. Po prostu jestem nieco zdenerwowany. Eleonora miała termin za dwa tygodnie. Ale Stwórca zdecydował inaczej…

Przez twarz Kolcowa przebiegł cień.

– Czy Eleonora… – urwał, starając się odegnać gwałtowny atak paniki.

Krüger pokręcił głową. Otarł czoło znużonym gestem.

– Z Eleonorą wszystko dobrze. Ona teraz… – zamilkł. Po chwili dodał: – Poród jest bardzo ciężki.

Kolcow wypuścił powietrze, po czym ciężko opadł na fotel. W pokoju było chłodno, ale on poczuł, że się poci.

Przez chwilę panowało milczenie. W końcu Kolcow zdecydował się je przerwać.

– Joachimie, w takim razie uważam, że to nie jest dobry moment, by teraz rozmawiać o interesach.

– Nalegałeś na spotkanie w cztery oczy. Jestem do twojej dyspozycji.

– Jesteś pewien? Możemy umówić się w innym terminie. Kiedy… oboje wypoczniecie.

– Nie. Miejmy to już za sobą.

Kolcow nie zwrócił uwagi ani na ton, ani na treść tych nieco zagadkowych słów. Wziął z podsuniętej przez Wacława tacy kieliszek koniaku, poczekał, aż kamerdyner zniknął w głębi budynku, po czym rzekł:

– Jeśli taka twoja wola… Długo myślałem o krokach, jakie powinniśmy poczynić. Jakie nasz bank powinien poczynić. Moja opinia jest następująca: dotychczasowe wyniki wskazują, że osiągnęliśmy znaczący sukces. Obroty w ciągu ostatnich czterech lat zwiększyły się o sto pięćdziesiąt procent. Przybyło klientów, zwłaszcza bogatych. Sfinansowaliśmy kilka bardzo udanych przedsięwzięć, co oznacza, że umiemy prawidłowo ocenić wartość inwestycji i nie boimy się ryzyka. Mało tego, sądzę, że obaj odgadujemy trafnie, jakie dziedziny są przyszłościowe i w jakie warto inwestować, jak choćby kolej czy linie telefoniczne. Jaki stąd wniosek?

Krüger nieznacznie wzruszył ramionami. Być może Kolcow miał rację. Tę rozmowę można było odbyć kiedy indziej.

– Że mamy szczęście – odparł, doskonale świadom, że nie takiej odpowiedzi wyczekuje jego wspólnik.

– Och, Joachimie, już dawno mówiłem ci, że jesteś nadmiernie skromny. Owszem, szczęście jest potrzebne, Napoleon, gdy mu przedstawiano listę pułkowników do awansu, zawsze pytał, czy ludzie ci oprócz znajomości taktyki mają również szczęście. Bez szczęścia znaczącego sukcesu się zapewne nie osiągnie. Ale przede wszystkim trzeba wiedzieć, co się chce osiągnąć, i poprzeć tę wolę ciężką pracą. Tych cech ci nie brakuje, a śmiem twierdzić, że mnie również nie. Nie o to chodzi. Otóż według mnie wniosek wyciągnięty z powyższych obserwacji jest taki, że teren Królestwa stał się dla nas zbyt ciasny. Zbyt małym jest rynkiem, byśmy mogli rozwijać się dalej. Uważam, że powinniśmy zdobyć się na ekspansję w głąb Rosji.

Krüger zamknął oczy. Kolcow, coraz bardziej podniecony własnymi słowami, nie zwrócił na to uwagi.

– Na początek: Moskwa i Petersburg – perorował. – Mam tam ustosunkowanych znajomych. Moglibyśmy wydzierżawić dwa niewielkie budynki. Dostałem nawet już pewne propozycje…

– Piotrze…

– Nie są zbyt duże, ale oba mają doskonałe lokalizacje, zapewniam cię.

– Piotrze, zatrzymaj się, proszę.

Kolcow zamilkł.

Krüger wstał i podszedł do stojącego w rogu mahoniowego barku. Wyjął stamtąd pękatą karafkę, kryształowy kieliszek, po czym napełnił ciemnoczerwonym płynem szkło. Wypił, podszedł do stojącego w rogu biurka, po czym wyciągnął z niego kilka kartek papieru.

– Piotrze, choć rzeczywiście jestem zaabsorbowany sprawami rodzinnymi, naprawdę dobrze się stało, że rozmawiamy dzisiaj – powiedział, stając nad Kolcowem. – Ta rozmowa wisiała w powietrzu od dłuższego czasu. Proszę, przeczytaj to.

Wręczył mu kartki, a następnie zajął miejsce w fotelu.

Kolcow przebiegł wzrokiem zapisany gęstym pismem papier. W miarę pochłaniania kolejnych linijek tekstu czerwieniał coraz bardziej. Gdy skończył, wyglądał na człowieka, który zobaczył ducha.

– Co to jest? – wyjąkał.

– Umowa sprzedaży twojej części udziałów. Jak widzisz, paragraf poświęcony cenie jest pusty. Wypełnię go po uzgodnieniu z tobą właściwej liczby.

– To nie może być prawda.

– To jest prawda, Piotrze – powiedział z naciskiem Krüger. – Chcę, byś sprzedał mi należące do ciebie udziały banku.

– Niemożliwe.

– Możliwe i konieczne. Proszę, byś się zastanowił i wymienił sumę, która by cię zadowalała, a obiecuję, że spełnię twoje życzenie, ufając oczywiście, że będzie znajdowało się w granicach rozsądku.

– Joachimie – jęknął Kolcow. Jego myśli biegały jak oszalałe. – Ten bank jest wszystkim, co dla mnie najdroższe…

– Masz jeszcze wiele innych interesów i ogromną fortunę. Jesteś stosunkowo młodym człowiekiem. Życie przed tobą. Gdy otrzymasz zapłatę za twoje udziały, staniesz się jednym z najbogatszych ludzi w Rosji.

– Owszem. Ale ta firma jest wyjątkowa. Dużo mi zawdzięcza. Poświęcam jej więcej czasu niż swoim pozostałym interesom razem wziętym.

– Zgoda. Poświęcasz jej dużo czasu. Mimo to musimy się rozstać.

Kolcow spojrzał na Krügera.

– Dlaczego? – wyszeptał. – Dlaczego chcesz się mnie pozbyć?

– Piotrze, nie traktuj tego w ten sposób – odparł Krüger. – Po prostu nasze drogi się rozeszły. Tak bywa. Nie ma w tym niczego złego ani tym bardziej niczyjej winy. Masz inną wizję od mojej. Twoje prawo. Ale ja nie chcę zmian.

– Nie.

– Słucham.

– Nie zgadzam się – powiedział Kolcow, zrzucając z kolan umowę. Kartki miękko spadły na podłogę. – Nie sprzedam ci udziałów.

Krüger westchnął. W gruncie rzeczy nie liczył, że Kolcow podda się bez oporu.

– Piotrze, nie chciałem stawiać sprawy w ten sposób, ponieważ zależy mi, byśmy rozstali się po przyjacielsku. Zastanów się. Złożę ci dobrą ofertę…

– Nie.

– Sto dziesięć procent wartości udziałów.

– Nie.

– Sto piętnaście procent.

– Nawet nie ma mowy.

– Sto dwadzieścia procent. To ostateczna oferta.

– Szkoda twojego czasu – Kolcow wstał. – Wychodzę.

– Piotrze, wiesz, że mogę cię do tego zmusić.

– Spróbuj.

– Zawarliśmy umowę. Wedle niej jesteś zobowiązany do sprzedaży udziałów po cenie rynkowej na pierwsze moje wezwanie.

– Będziesz musiał pójść do sądu.

– I wygram bez trudu. Zastanów się. Proces dużo kosztuje i ten koszt będzie spoczywał po twojej stronie.

Kolcow, choć chciał się znaleźć jak najdalej stąd, zatrzymał się w pół kroku. Poczuł, że ogarnia go szaleństwo.

– Wiem dobrze, o co ci chodzi – syknął. – Myślisz, że jestem ślepy? Wykorzystałeś wszystkie moje pomysły, a teraz wyrzucasz mnie jak zużytą lalkę. Nie chcesz konkurenta do chwały. Nie chcesz, by ktokolwiek mówił, że cokolwiek zawdzięczasz temu parweniuszowi Kolcowowi. Tak, nie rób tak wielkich oczu, dobrze wiem, co o mnie myślisz, ty i ta twoja zgraja potakiewiczów. Parweniusz, prostak, ze słomą wystającą z butów – tak mówisz i myślisz, prawda? Miej odwagę się przyznać.

– Piotrze, rozumiem cię, jesteś zdenerwowany. Proszę, byś poszedł teraz do domu i przemyślał moją propozycję. Ponawiam ją; sto dwadzieścia procent wartości twoich udziałów. Masz czas do jutra.

Krüger był całkowicie opanowany, mówił chłodnym, pozbawionym emocji tonem. I właśnie ten chłód doprowadził Kolcowa do szaleństwa.

* * *

Eleonora Krüger nie spała, ból bowiem nie pozwalał jej zasnąć. Wpatrywała się w spowijający pokój półmrok i myślała o tym, co się stało w ciągu ostatniej godziny. Czy tak właśnie wygląda szczęście? Została matką, poród mimo początkowych komplikacji zakończył się sukcesem. Czuła się spełniona, co więcej, wiedziała, że jej mąż, na ogół opanowany i chłodny, nie będzie posiadał się z radości na wieść, że został ojcem. To również napawało ją dumą – nie zawiodła go.

Zza ściany doszedł ją cichy płacz noworodka i kojący, melodyjny głos Zofii Zdanowskiej.

Jakie to szczęście, że doktor Barwinek polecił nam tę kobietę, pomyślała. Gdyby nie ona, dzisiejszy dzień skończyłby się katastrofą. Wielka, szorstka kobieta o złotym sercu.

Eleonora uśmiechnęła się czule.

Potem usłyszała krzyk, pełen pasji, rozpaczy i złości, a po nim dwa strzały. Nie były głośne, brzmiały raczej sucho, jakby ktoś przełamywał gałąź. Z początku Eleonora nie była nawet pewna, czy się nie przesłyszała.

Dochodził z frontowej części domu, być może z holu lub salonu.

Potem usłyszała krzyk, cichszy, choć nie mniej rozpaczliwy, i następne dwa trzaski. Teraz wątpliwości nie miała żadnych. Ktoś strzelał z broni palnej.

Uśmiech na jej twarzy zgasł niczym płomień świecy zdmuchnięty przez wiatr.

* * *

Z podniesionymi przez furię włosami i dziko walącym sercem Kolcow wyrwał z kieszeni rewolwer i podniósł broń na wysokość oczu. Krüger pobladł. Wydawało mu się, że znał swego wspólnika dobrze i umiał rozszyfrować zarówno jego motywacje, jak i reakcje. Oczu tak ziejących nienawiścią nie widział jednak nigdy.

– Jesteś tchórzem, Krüger – wrzasnął Kolcow. Jego oczy płonęły, ale głos miał spokojny, zimny, niczym szalejąca za oknem wichura. – Boisz się ryzyka. Boisz się świata. I boisz się miłości.

Gospodarz spojrzał w tę wykrzywioną szaleństwem twarz i zrozumiał wszystko.

– Naprawdę myślisz, że będziesz ją kiedyś miał, Piotrze? – zapytał. – Że Eleonora porzuci mnie dla ciebie? Nie łudź się. Jest moją żoną, kocha mnie, a ja kocham ją, nawet jeśli czasem nie umiem tego na co dzień okazać. Właśnie czyni mnie szczęśliwym ojcem. Nie masz tu czego szukać. Wynoś się. Razem ze swoim rewolwerem.

Wtedy Kolcow pociągnął za spust.

Kula trafiła Krügera w brzuch i odrzuciła w tył. Gospodarz upadł ciężko na podłogę.

– Ona będzie moja, rozumiesz? – ryknął Kolcow i postąpił o krok. Broń w jego dłoni była niczym skała. – Nie masz nawet pojęcia, co znaczy kochać.

Ale Krüger już tego nie słyszał. Przyciskał dłonie do brzucha, bezskutecznie starając się zatamować krwawienie. Łapał powietrze szeroko otwartymi ustami. Kolcow strzelił jeszcze raz. Krüger znieruchomiał.

– Co…? – usłyszał Kolcow.

Podniósł wzrok i ujrzał pobladłego jak ściana kamerdynera. Strzelił dwukrotnie, szybko, bez celowania; już pierwszy strzał był całkowicie wystarczający. Wacław dostał prosto w serce. Nie żył już, gdy jego ciało z hukiem upadło na lśniący parkiet.

Z dymiącym jeszcze rewolwerem w dłoni Piotr Stiepanowicz Kolcow ruszył w głąb rezydencji.

* * *

Cztery strzały. I rozpaczliwe krzyki ofiar. Popełniono zbrodnię i Eleonora nie miała wątpliwości co do osoby mordercy. Pomimo potwornego bólu usiadła na łóżku.

Dzisiejszego ranka Joachim poinformował ją, że wieczorem spodziewa się wizyty Piotra Kolcowa i że z pewnością nie będzie to przyjemne spotkanie.

– Musimy się rozstać – powiedział wtedy. – Muszę pozbyć się Piotra.

Eleonora uśmiechnęła się i pogładziła męża po policzku. Była doskonale świadoma prawdziwego powodu tej decyzji. Popierała ją z całego serca.

– Joachimie, wiem, że powoduje tobą troska o dobro banku. Ale jeśli chodzi o jego natarczywość względem mnie, nie masz najmniejszych powodów do obaw. Spotkań z nim unikam, a jeśli już do nich dochodzi, dbam, by zawsze był z nami ktoś jeszcze. I zawsze staram się zakończyć je jak najszybciej.

Krüger roześmiał się wesoło i pocałował żonę w policzek.

– Moja miła, nie mam względem ciebie najmniejszych podejrzeń. Owszem, chodzi mi o sprawy zawodowe, ponieważ diametralnie się różnimy w sposobie prowadzenia interesów. I to już byłby wystarczający powód, by nasze drogi się rozeszły.

– Jednak trapi cię coś jeszcze – powiedziała, a on pomyślał, że wygląda wyjątkowo pięknie w długiej sukni, opromieniona błogosławieństwem nadchodzącego macierzyństwa.

– Tak. – Krüger spoważniał. – Dostrzegłem u niego objawy, które mnie bardzo niepokoją. Zrobił się niezwykle impulsywny, łatwo wpada w złość, niemal furię, ostatnio o mało nie pobił jednego z kasjerów, ponieważ tamten spiął banknoty nieodpowiednią banderolą. Szczerze mówiąc, myślę, że on cię kocha i to przerodziło się u niego w obsesję. Ten proces postępuje. Nie chcę żadnych kłopotów. Postanowiłem, że zażądam od Piotra sprzedaży udziałów i pozbędziemy się go raz na zawsze. Nie mogę sobie wybaczyć decyzji sprzed czterech lat, gdy zgodziłem się, by ten człowiek stał się moim wspólnikiem.

– Och, Joachimie, to nie twoja wina. On na wszystkich zrobił doskonałe wrażenie, na mnie również. Nie powinieneś mieć sobie niczego do zarzucenia.

Eleonora pocieszała męża, choć w głębi duszy bardzo się martwiła: wiedziała, że Kolcow jest człowiekiem niezwykle upartym i wybuchowym. Doskonale zdawała sobie sprawę z jego obsesji na jej punkcie. Nie sądziła, że łatwo zaakceptuje żądanie sprzedaży udziałów. Gdy pozostawał wspólnikiem, istniały przecież powody do wizyt, kontrwizyt, mniej czy bardziej służbowych okazji.

Spodziewała się więc kłopotów, ale to, co zobaczyła, przeszło jej najgorsze wyobrażenia.

Piotr Kolcow stanął w drzwiach sypialni. Miał ogień w oczach i rewolwer w opuszczonej dłoni. Gdy dostrzegł siedzącą na łożu Eleonorę, ruszył w głąb sypialni.

– Gdzie mój mąż? – krzyknęła Eleonora.

– Nie ma. Nie ma – wybełkotał Kolcow. – Już nie będzie przeszkodą. Już więcej nie stanie nam na drodze.

– Gdzie mój mąż?

Kolcow zaśmiał się strasznie. Miał wytrzeszczone oczy, Eleonora nigdy nie podejrzewała, że ludzkie źrenice mogą być aż tak wielkie. Piersią intruza poruszał szybki, chrapliwy oddech.

– Już dobrze.

Eleonora opuściła nogi na podłogę. Gdy próbowała się podnieść, ból w dole brzucha dźgnął sztychem cienkim jak igła, by momentalnie rozlać się po całym ciele.

Krzyknęła i upadła. Czuła, że słabnie. Zaczęła krwawić.

Kolcow dwoma szybkimi susami pokonał przestrzeń pomiędzy drzwiami i łóżkiem. Nawet nie wiedział, kiedy odrzucił rewolwer. Klęknął.

– Moja maleńka, co on ci zrobił – jęknął.

Dolna część koszuli nocnej kobiety szybko przybierała szkarłatną barwę. Eleonora była blada jak śmierć, ale w jej oczach płonęła determinacja.

– Zostaw mnie.

Kolcow nie słuchał. Obejmował ją ramionami, czując bicie jej serca.

Jest moja, myślał. Moja, moja, moja.

Piękna, wspaniała pieśń.

Eleonora sięgnęła po leżący na kołdrze rewolwer, ale była zbyt osłabiona, by zrobić to szybko. Plan był bardzo prosty: chciała przystawić mordercy lufę do piersi i pociągnąć za spust. Kolcow jednak zauważył ten ruch. Złapał za broń i pociągnął ją do siebie, jednocześnie przekręcając lufę. Eleonora walczyła z zaciekłością i determinacją.

Po chwili huknął kolejny tego wieczoru strzał.

Później, gdy Piotr Kolcow setny i tysięczny raz wracał myślą do tej po wsze czasy przeklętej chwili, nie umiał odpowiedzieć na pytanie, co się w rzeczywistości stało. Walczyli zaciekle, on zdumiony jej oporem i siłą, ona z rozpaczą i determinacją, jaką może z siebie wykrzesać jedynie matka broniąca potomstwa. Lufa raz po raz zmieniała położenie. Eleonora chciała strzelić, Kolcow – wyrwać jej broń.

Potem siedział i kiwał się w przód i w tył, trzymając w objęciach bezwładne, zakrwawione ciało. Stracił poczucie czasu, wiedział tylko, że tego wieczoru odeszło do przeszłości wszystko, co ważne. Później, gdy ją w końcu puścił, trzy razy wyjmował z ust lufę rewolweru, w ostatniej chwili tchórząc i rezygnując z naciśnięcia spustu.

Ocknął się nad ranem, całkowicie odzyskawszy zdolność racjonalnego myślenia. Nim opuścił rezydencję Krügerów, spędził bardzo pracowitą godzinę.

* * *

Zofia Zdanowska miała wielkie dłonie, sprawiające wrażenie śmiertelnego zagrożenia dla bezbronnych noworodków. Nic bardziej złudnego: potrafiła operować nimi z delikatnością i precyzją. Niemal wszystkie dzieci, którym służyła pomocą w przyjściu na świat, cieszyły się doskonałym zdrowiem.

Gdy urodził się chłopiec, poczuła ulgę. Dziecko nie chciało prawidłowo się ułożyć, przez dłuższy czas Zdanowska miała pewność, że nie obędzie się bez cesarskiego cięcia. Obawy okazały się płonne: chłopiec urodził się szybko i w sposób naturalny. Gdy uniosła sine, zakrwawione ciałko, łyknął powietrza, po czym rozdarł się z całych sił. Zdanowska wytarła go do sucha, założyła pieluchę i owinęła w ciepły, miękki kaftanik. Zmęczony porodem i towarzyszącymi mu emocjami chłopiec umilkł i obserwował świat wielkimi, zdziwionymi oczyma.

Dwadzieścia minut później, gdy zaczęła rodzić się dziewczynka, Zdanowska poczuła się całkowicie zaskoczona. Takie rzeczy zdarzały się niezwykle rzadko: prowadzący ciążę doktor Barwinek ani słowem nie wspomniał, że państwo Krüger będą mieli bliźniaki.

Drugi poród odbył się jednak również bez żadnych komplikacji. Eleonora była wyczerpana, ale nie posiadała się ze szczęścia.

Gdy akuszerka upewniła się, że położnica przez jakiś czas poradzi sobie bez jej pomocy, przeniosła dzieci do sąsiedniego pokoju. Opatulone w ciepły koc dzieci szybko się uspokoiły: chłopiec zasnął z kciukiem w buzi, dziewczynka miała otwarte oczy, ale leżała spokojnie i zdawała się nasłuchiwać odgłosów świata, tak przecież nowych i niespodziewanych.

Zofia Zdanowska poczuła zadowolenie i ulgę. Wyobrażała sobie radość pana Krügera; potomek był oczekiwany z radością i nadzieją. Akuszerka była pewna, że wieść o tym, że na świat przyszło dwoje dzieci, tylko radość tę powiększy. Zdjęła fartuch i umyła ręce w miednicy z gorącą wodą. Miała właśnie wyjść z pokoju, gdy usłyszała strzał, a w chwilę później drugi, trzeci i czwarty. Początkowo nawet się nie przestraszyła; brakowało jej doświadczenia z bronią palną. Sądziła, że może raczej coś się wywróciło lub upadło. Kładła już rękę na klamce, by wejść do sypialni, gdy usłyszała podniesiony głos Eleonory:

– Gdzie mój mąż?

Odpowiedział jej chrapliwy męski głos. Zdanowska nigdy wcześniej go nie słyszała.

– Nie ma. Nie ma. Już nie będzie przeszkodą. Już więcej nie stanie nam na drodze.

– Gdzie mój mąż?

Tamten bełkotał, Eleonora krzyczała. Mężczyzna sprawiał wrażenie szalonego, w słowach Eleonory pobrzmiewało czyste przerażenie. Zdanowska czuła, że powinna wejść do sypialni i stanąć w obronie pani domu. Wiedziała, że jest silna, i uważała się za osobę niepozbawioną odwagi. Coś zatrzymało ją jednak w miejscu; stała i nie mogła wykonać najmniejszego ruchu.

Później było jeszcze gorzej: z sypialni dobiegły odgłosy upadającego na podłogę ciała, szybkich kroków, jakiejś strasznej szamotaniny…

Potem huknął kolejny strzał.

– Nie! – wrzasnął męski głos. Brzmiała w nim bezgraniczna rozpacz. – Eleonoro, nie, błagam. Eleonoro?!

Zdanowska w jednej chwili oblała się zimnym potem.

Po jakimś czasie wszystko ucichło, a ona zaczęła myśleć.

Ostrożnie, najciszej jak potrafiła, nacisnęła klamkę i nieznacznie uchyliła drzwi. Siwy mężczyzna klęczał na podłodze i tulił w ramionach ciało kobiety. Zdanowska dostrzegła tylko twarz i fragment barku, ale to wystarczyło: Eleonora Krüger nie żyła. Morderca był odwrócony profilem, ale Zdanowska wiedziała, że jego twarz zapamięta do końca życia; ostry, jakby krogulczy nos, zaciśnięte wargi, blade, zapadnięte policzki, po których toczyły się łzy.

W jednym momencie zrozumiała, co powinna zrobić.

Cicho zamknęła drzwi i starając się nie wywoływać żadnego hałasu, ułożyła bliźnięta obok siebie, owinęła w jeszcze jeden gruby koc, a potem wełnianą chustę, modląc się bezgłośnie, by nie zaczęły płakać. Ubrała się, wzięła ciepłe zawiniątko w ramiona i otworzyła drzwi na zewnątrz, pomieszczenie bowiem, mając na uwadze wygodę właścicieli domu, zostało zaopatrzone w osobne wyjście do ogrodu. Mróz i wicher uderzyły ją jak pięść, ale nawet tego nie odczuła. Zamknęła za sobą drzwi i zaczęła brnąć przez sięgający kolan śnieg w kierunku bramy. Miała nadzieję, że wiatr i śnieżyca zatrą ślady; do rana nikt nie będzie w stanie się zorientować, że ktokolwiek opuszczał rezydencję tą drogą.

Nie pamiętała, jak długo szła. Wytężała wszystkie siły, by jak najszybciej dotrzeć do domu, doskonale świadoma, że nowo narodzone dzieci nie mogą długo przebywać w takiej temperaturze.

Gdy zaspany i całkowicie zaskoczony mąż otworzył jej drzwi, wtargnęła do środka jak huragan.

– Szybko – rzuciła. – Ubieraj się.

– Co się stało? – zapytał Wojciech Zdanowski.

– Popełniono zbrodnię. Udało mi się uciec. Musimy jak najszybciej wyjechać.

Zdanowski otworzył szerzej oczy. Dopiero teraz dostrzegł trzymane przez żonę zawiniątko.

– Co to za dziecko?

– Opowiem ci później. Naprawdę nie mamy czasu.

Opuścili dom w dwie godziny później.

Zdanowski w tym czasie zdążył dowiedzieć się wszystkiego i ta wiedza sprawiła, że jego szpakowata czupryna stanęła na głowie z przerażenia. Żona była świadkiem zabójstwa i znalazła się w śmiertelnym niebezpieczeństwie. To, że zabójca nie zdawał sobie sprawy z obecności świadka, tylko w pewnym stopniu minimalizowało zagrożenie: intencje mordercy były skryte w mroku tajemnicy. Czy trudno wyobrazić sobie sytuację, że będzie chciał odszukać dzieci i zlikwidować je jako przeszkodę w przejęciu bogactwa?

Tak, Zdanowski zdecydowanie dostrzegał wiele powodów, by wyjechać czym prędzej. I tak kończył karierę. Z miejscem zamieszkania nic go nie wiązało, w każdym razie nic, czego nie mógłby zostawić. Szkołę dla młodych adeptów sztuki cyrkowej mógł przecież otworzyć w innym miejscu.

Dorożka zawiozła ich wprost na dworzec.

IV

– To dość okrutne z twojej strony – powiedział Starzec.

Przez dolinkę, w której siedzieliśmy, przepłynął chłodniejszy podmuch powietrza. Starzec szczelniej otulił się płaszczem. Jego twarz jednak wyrażała żywe zainteresowanie.

Pokręciłem głową.

– Tej decyzji akurat jestem pewien. Wiedza o własnej przeszłości mu się należała.

– Zgadzam się. Jednak on właśnie utracił siostrę. W dość dramatycznych okolicznościach. Mógł podejrzewać, że nigdy już jej nie ujrzy. Był zrozpaczony.

– Mogę odpowiedzieć szczerze? – zapytałem. Nie czułem się dobrze. Nadal nie byłem do końca pewien, czemu mają służyć te zwierzenia.

– Oczywiście. Tylko wtedy nasza rozmowa ma sens.

– Wybierał się w podróż, w której nie tylko szanse odnalezienia Eweliny były rozpaczliwe małe, ale również jego własne życie miało być nieustannie narażone. Doskonale wiedziałem, że jest sprytny, odważny i potrafi być całkowicie bezwzględny, ale obawiałem się, że to może nie wystarczyć. On i Cygan byli sami w obliczu żywiołu, bo wojna jest przecież żywiołem, i to najgroźniejszym ze wszystkich. Szanse mieli naprawdę niewielkie. Poza wszystkim jeszcze był przecież Kolcow.

– O Kolcowie za chwilę. Wróćmy do Wilhelma.

W jego głosie usłyszałem wymówkę. Nic dziwnego. Ta noc nie będzie przecież nocą pochwał.

– Obwiniałem się, że nie dość dobrze wyposażyłem go do takiej podróży, nie dość wielu rzeczy nauczyłem, zbyt słabo wdrażałem do społecznych zachowań…

– Z tym się zgodzę. Był mistrzem w swoim fachu, nie wiedział jednak, co to znaczy prawdziwe życie. Nie zmienia to jednak faktu, że nie odwiódłbyś go od podróży, którą uważałeś za śmiertelnie niebezpieczne szaleństwo.

– Zapewne. Dlatego właśnie opowiedziałem mu o przeszłości. Liczyłem, że to go skłoni do myślenia.

– Ale również zdekoncentruje.

– Jeśli miał umrzeć, chciałem, żeby nie odchodził w niewiedzy. Postąpiłem okrutnie. Do dziś nie daje mi to spokoju.

Starzec skinął głową.

– A może spowodowałeś, że zaczął zastanawiać się nad dobrem i złem?

Spojrzałem na niego uważnie. Na wargach Starca błąkał się zagadkowy uśmiech.

– To możliwe – odparłem po długim zastanowieniu. – Choć przypuszczam, że już wtedy umiał rozróżnić jedno od drugiego.

– Każdy czuje, że dobro istnieje. Choćby instynktownie.

– Nie miał zbyt wielu przykładów – powiedziałem samokrytycznie.

– Być może. Ale spójrz na jego stosunek do siostry…

– To prawda. Jego relacje z Eweliną dalece wykraczały poza zwykłą opiekuńczość.

– Więc choćby dlatego twój zamysł, by opowiedzieć mu o rodzicach, był całkowicie słuszny.

25 listopada 1918

Lwów

Głos Mentora ucichł. Krüger siedział nieruchomo. Chciał zadać wiele pytań; nie mógł się zdecydować, od czego zacząć.

– Mój ojciec był bankierem? – wydusił w końcu.

– Bardzo bogatym i szanowanym.

– A matka?

Mentor z trudem podniósł się z fotela. Podszedł do kredensu, otworzył jedne z drzwiczek, po czym wyjął ze środka niewielkie kartonowe pudełko. Podał je Krügerowi.

Fotografie były trzy, wszystkie lekko pożółkłe. Jakość kadru wskazywała, że robił je wysokiej klasy fachowiec. Różniły się tylko szczegółami. Kobieta siedziała na krześle, ubrana w długą suknię o ciemnej barwie. Była nie tylko uderzająco piękna; emanowała z niej również siła charakteru, powaga, prawość. Uśmiechała się leciutko. Gdyby nie różnica wieku, wyglądałaby jak bliźniaczka Eweliny. Córka była jej młodszą, niemal doskonałą kopią.

Mężczyzna miał jasne włosy i był od kobiety wyraźnie starszy. Położył jej rękę na ramieniu, nie było jednak w tym geście władzy czy chęci dominacji, raczej oddanie, przyjaźń i miłość. On również lekko się uśmiechał. Miał na sobie szary surdut. Robił wrażenie człowieka świadomego swej pozycji społecznej, siły i bogactwa.

– To oni? – wydukał Krüger.

– Twoja matka i ojciec.

– Ona wygląda… niezwykle.

– Jej panieńskie nazwisko brzmiało Mendelsohn. Wywodziła się ze zasymilowanej rodziny żydowskiej. Z tego, co wiem, była bardzo dumna ze swego pochodzenia.

– Żydowskiego?

Ile jeszcze przeżyje dziś zaskoczeń?

– Tak, Wilku.

– A ojciec?

– Ojciec twego ojca przyjechał do Wilna z Norymbergi.

– Niemiec?

– Owszem. Stąd nazwisko.

– Matka Żydówka, ojciec Niemiec?

– Tak to wygląda.

– Mój Boże.

Cisza trwała dłuższy moment.

– I zostali zamordowani przez wspólnika, tego… Kolcowa?

– Wszystko na to wskazuje. Przeprowadziłem dość dokładne śledztwo. Opłaciłem kilku policjantów, którzy zdradzili mi ważniejsze szczegóły. Dotarłem do służby twoich rodziców. Resztę złożyłem w całość sam.

– Czemu to zrobił?

– Bo był szalony, kompletnie szalony.

– Kochał moją matkę?

– Na to wygląda.

– Czy został złapany?

– To jest właśnie najciekawsze. Otóż nie. Wiele tropów prowadziło do niego, ale policji jakoś nie udało się postawić go przed sądem.

– Przepłacił ich – syknął Krüger.

– Prawdopodobnie. Co więcej, uciekając się do manipulacji i fałszerstw, wszedł w posiadanie majątku twoich rodziców.

Krüger zgrzytnął zębami. Dzisiejszy dzień nie oszczędzał mu niczego.

– Jak to możliwe?

– Miał szerokie znajomości, również wśród sędziów i urzędników państwowych. Dzieci, czyli wy, spadkobiercy, zniknęły, co było mu w gruncie rzeczy na rękę. Przypuszczam, że dokonał fałszerstwa testamentu, czyniąc spadkobiercą samego siebie.

– Morderca i uzurpator.

– Tak można go nazwać.

– Znajdę go i zabiję.

– Nie sądzę. On zmarł wiele lat temu.

Krüger ponownie zgrzytnął zębami. Wstał. Czuł się tak poruszony, że nie był w stanie zebrać myśli. Bolało go całe ciało. Chyba wolałby nie posiadać tej wiedzy. Nie dziś, gdy musiał skupić się na poszukiwaniach Eweliny. Mimo to jakaś siła kazała mu dowiedzieć się wszystkiego do końca.

– Co się stało z majątkiem? – zapytał.

– Odziedziczył go syn.

Kurtyna całkowicie odsłoniła obraz.

– Odbiorę mu go – powiedział głucho.

Mentor podniósł rękę.

– Wilku, posłuchaj mnie. Opowiedziałem ci tę historię nie po to, by wzbudzić w tobie pragnienie zemsty i zadośćuczynienia, chociaż doskonale rozumiem te uczucia. Chciałem, byś wyruszając w podróż, wiedział o sobie tyle, ile ja o tobie wiem. Zdaję sobie sprawę, że zastanawiałeś się nad kwestią swojej tożsamości. To naturalne. Wiesz teraz wszystko o swoim pochodzeniu. Tylko od ciebie zależy, jak tę wiedzę spożytkujesz.

* * *

Leżeli na śniegu i czekali na dogodną okazję. Po prawej, może sto metrów dalej, biegł tor kolejowy linii Lwów – Przemyśl. Przed nimi kryła się w mroku linia ukraińskich pozycji. Jak daleko? Mogli się tylko domyślać.

Byli ciepło ubrani, obciążeni bronią oraz sporą ilości gotówki. Przed opuszczeniem kamienicy przy Fredry zatroszczyli się o zapewnienie Mentorowi opieki. Życzliwa sąsiadka z parteru zobowiązała się przynajmniej dwa razy dziennie odwiedzać rekonwalescenta, dbać o strawę i napitek dla niego, a w razie potrzeby wezwać doktora.

Bez większych kłopotów dobrnęli do tego miejsca, poza polskie linie, ale kręcące się wokół toru patrole żołnierzy wykazywały zbyt dużą aktywność, by można było przemknąć się niepostrzeżenie. Więc czekali. Byli dobrze ukryci.

– Tracimy czas – mruknął Cygan.

– Na razie jest za duży ruch – odparł Krüger.

Tylko pewną część uwagi poświęcał obserwacji przedpola. W głowie nadal brzmiały mu ciche, dobitne słowa Mentora. Był mówiącym po polsku, rosyjsku i niemiecku, mającym niemieckiego ojca, urodzonym na Litwie Żydem, spadkobiercą fortuny, sierotą, adeptem sztuki cyrkowej, złodziejem i mordercą. Na razie nie mógł znaleźć pomiędzy tymi elementami najmniejszego połączenia, które nadawałoby sens jego życiu.

– Ale ciemno. Nic nie widać. Przejdziemy.

Krüger rozejrzał się. Cygan miał rację; niebo zasnuwały grube śniegowe chmury i skrywały światło księżyca czy gwiazd. Jednak zalegająca na ziemi biała puchowa kołdra stwarzała dobre tło dla wszystkiego, co ciemne.

Z drugiej strony pośpiech Cygana był całkowicie zrozumiały.

Krüger zerknął na zegarek. Dochodziła północ.

– Spróbujmy – powiedział.

Cygan podniósł się bez słowa. Zgięty wpół szedł cicho, jak kot. Krüger ruszył jego śladem. Miał wrażenie, że jego kroki słychać po drugiej stronie miasta.

Przeszedł może dwieście metrów, gdy noga wpadła w zasypany śniegiem wykrot. Momentalnie stracił równowagę. Uderzenie w bok, może o jakiś kamień lub pień dawno ściętego drzewa, zaskoczyło go i pozbawiło tchu. Rana rozkrzyczała się w bezsilnym proteście: cios trafił dokładnie w ledwie zabliźniony szew. Krüger poczuł potworny ból, szarpiący i ostry. Nie przypomniał sobie, by kiedykolwiek tak cierpiał.

Nie panując nad sobą, wydał z siebie długi, pełen skargi krzyk.

Strzelanina wybuchła chwilę później.

Pociski latały tuż nad ich głowami, Krüger słyszał wyraźnie złowróżbny świst. Gdzieś na skrzydle rozszczekał się ciężki karabin maszynowy, odpowiedział mu drugi, niemal na wprost. Otworzyli ogień Polacy, ukraińscy żołnierze odpowiedzieli im ochoczo, z tym większym zapałem, że wroga nie było kompletnie widać. Obie jednak strony, czujne i nieustannie spodziewające się ataku, głośny krzyk potraktowały najwyraźniej jako casus belli.

Krüger walczył z bólem, zdołał jednak przetoczyć się kilka metrów w bok. Wydawało mu się, że znajdzie tam osłonę. Stracił z oczu Cygana. Nie wiedział, gdzie jest, noc, rozświetlana tylko błyskami wystrzałów, zdawała się jeszcze ciemniejsza niż przedtem.

Ból nasilił się. Krüger ujrzał wybuchające przed oczyma plamy. Potem odpłynął w ciemność.

* * *

Strzelanina ucichła po kwadransie, ale Cygan zdecydował się ruszyć do przodu dopiero godzinę później. Sam. Tak właśnie ustalili: gdyby jednemu z nich coś się przytrafiło, drugi miał kontynuować misję. Obiecali sobie, że nie będą robili od tej reguły żadnych wyjątków.

Mimo to rozglądał się pilnie w poszukiwaniu Krügera. Nie znalazł go. W zamieszaniu wywołanym chaotyczną walką obaj stracili orientację.

Czołgał się. Miał nadzieję, że posuwa się w kierunku ukraińskich linii. Ciemność panowała głęboka, niemal idealna. Teren był lekko pofałdowany. Hałdy śniegu, uformowane przez wiatr, utrudniały poruszanie się i obserwację terenu przed sobą. Cygan poczuł, że jego płaszcz przesiąkł wilgocią i stał się ciężki; niemal ciągnął go w tył. Zmęczenie i stres podsuwały ponure myśli. Miał obawy, że nigdy się stąd nie wydostanie.

W końcu ręce, którymi badał przestrzeń, trafiły w pustkę. Przed sobą miał obniżenie terenu. Ostrożnie zaczął się zsuwać. Szybko stracił kontrolę nad swoim ciałem i po prostu pojechał w dół.

Plusk był głośny, w uszach Cygana zabrzmiał niczym wystrzał armatni.

– Jasna cholera – zaklął pod nosem.

Przeklęty rów z wodą.

Nim zdołał stanąć na nogi, z pobliskich zarośli wypadły cztery ciemne postacie w długich do kostek płaszczach.

– Stoj. Kto ty? – zabrzmiał obcy, suchy głos.

– Nie jestem żołnierzem. Chcę się tylko wydostać z miasta.

Podeszli ostrożnie, na ugiętych nogach, z karabinami gotowymi do strzału. Czterech chłopów o prostych, zawziętych twarzach, pospiesznie ubranych w żołnierskie szynele.

Jeden z nich bez słowa podszedł do stojącego w miejscu Cygana. Szybkim ruchem przeciągnął dłonią po okrywającym go płaszczu. Gdy wyciągał najpierw jeden, a później drugi rewolwer, wyraz jego twarzy stał się jeszcze bardziej ponury.

– Nie żołnierz, tak? – zapytał po rusińsku.

Cygan zastanawiał się, czy skorzystać z dwóch noży ukrytych w rękawach. Mógł rzucić oboma w ciągu sekundy. Dwaj przeciwnicy zostaliby wyeliminowani, pozostałby jednak bezbronny wobec dwóch następnych. Czy zdołałby ich pokonać gołymi rękoma, zanim któryś wystrzeli? Ocenił swe szanse jako większe od zera, ale w gruncie rzeczy iluzoryczne.

Nie przewidywał jednak bezwarunkowej kapitulacji. Ten, który do niego podszedł, oprócz okrucieństwa i pewnego rodzaju tępoty miał na twarzy wypisaną chciwość.

– Mam pieniądze – powiedział cicho.

– Pokaż.

Sięgnął ostrożnie za pazuchę. Wyciągnął z wewnętrznej kieszeni plik banknotów. Żołnierz przyjął go z namaszczeniem, po czym zaczął liczyć.

– Pięć tysięcy koron – mruknął. – Ładnie. Ale i tak nie wywiniesz się śmierci.

– Mam więcej.

Żołnierz wyciągnął rękę, ale Cygan powstrzymał go.

– Nie przy sobie – powiedział szybko.

– A gdzie?

– Za frontem… – zawahał się, a potem wymienił pierwszą miejscowość, jaka mu przyszła do głowy: – … w Skniłowie.

– W Skniłowie?

– Tak.

Żołnierz przyglądał mu się przez chwilę, a potem odwrócił ku towarzyszom. Coś musieli postanowić, jednak Cygan nie był w stanie tego dostrzec w ciemności. Zresztą nie musiał zbyt długo zdawać się na domysły.

Cios kolby był tak niespodziewany i szybki, że Cygan nawet nie zdążył go zauważyć. Stracił przytomność, nim zdążył upaść.

Potem nie pamiętał już niczego.

* * *

Krüger ocknął się i poczuł ciepło. Otworzył oczy. Leżał na wąskiej pryczy, przykryty własnym kożuchem. Pomieszczenie miało wymiary dwa na dwa metry i przypominało więzienną celę. Poza łóżkiem i stojącym w kącie kubłem nie było w nim niczego. Okno znajdowało się wysoko i było tak małe, że dorosły mężczyzna z pewnością nie zdołałby się przez nie przecisnąć.

Tak, to zdecydowanie była więzienna cela. I najwyraźniej nastał już dzień.

Krüger poczuł tępe ćmienie w miejscu, w którym Ukrainiec kilka tygodni wcześniej pchnął go bagnetem, mgliście przypomniał sobie wydarzenia ostatniej nocy, ale nie zdążył się nawet nad tym zastanowić, gdy usłyszał zgrzytnięcie klucza w zamku. Drzwi otworzyły się i do pomieszczenia wszedł młody człowiek w mundurze. Na naramiennikach dumnie błyszczały podporucznikowskie gwiazdki. W ręku trzymał niewielką szarą książeczkę.

Oficer bystro przyjrzał się leżącemu.

– Obudził się pan, jak widzę – zagaił.

– Gdzie jestem?

– W areszcie.

A więc jednak pierwsze przeczucie nie myliło Krügera. No cóż, będzie musiał pokonać kolejną przeszkodę.

– Z jakiego powodu zostałem aresztowany?

Oficer otworzył książeczkę, zerknął do środka, po czym podniósł głowę. Jego gładko ogolona twarz wyrażała satysfakcję.

– Nazywa się pan Wilhelm Krüger?

– Dlaczego zostałem zatrzymany?

– Proszę odpowiedzieć na pytanie.

– Owszem, nazywam się Wilhelm Krüger. Przecież ma pan mój paszport w ręku.

– Naczelna Komenda wydała za panem list poszukiwawczy. Został pan w nim określony jako groźny przestępca poszukiwany przez władze policyjne i wojskowe. W ogóle mnie to nie dziwi, biorąc pod uwagę, że został pan złapany na próbie przekroczenia frontu pod osłoną nocy. Znaleźliśmy przy panu dwa pistolety, spory zapas amunicji oraz znaczącą, naprawdę bardzo znaczącą ilość gotówki. Szczerze mówiąc, myślę, że rozprawa sądu polowego będzie nader krótka, panie Krüger, i skończy się jedynym w tej sytuacji wyrokiem.

Oficer odwrócił się na pięcie i ruszył ku drzwiom. Przypomniał sobie widać coś jeszcze, bo zatrzymał się w progu. Krüger zamknął oczy.

– I chciałbym, by stojąc przed plutonem egzekucyjnym, pamiętał pan, kto się do tego przyczynił – usłyszał pełen satysfakcji głos oficera. – By w ostatniej godzinie swego życia wspominał tego, dzięki któremu musiał pan zaprzestać kreciej, wrogiej roboty przeciwko Polsce. Moje nazwisko Bełżecki. Podporucznik Jan Bełżecki.

Podziękowania

Dziękuję mojej żonie Kasi za ogromną cierpliwość i chęć niesienia pomocy.

Marcin Ciszewski

Spis treści

Karta tytułowa

I

30 października 1918, Warszawa

20 lipca 1907, okolice Wyszkowa nad Bugiem

30 października 1918, Warszawa

14 października 1913, okolice Wyszkowa nad Bugiem

30 października 1918, Warszawa

II

30/31 października 1918, Warszawa/Lwów

7 maja 1914, okolice Wyszkowa nad Bugiem

31 października 1918, Lwów/Warszawa

1 listopada 1918, Lwów

4 listopada 1918, Warszawa/Lwów

2 stycznia 1901, Wilno

7 listopada 1918, Lwów/Warszawa

14 czerwca 1914, Warszawa

7 listopada 1918, Warszawa/Lwów

III

8 listopada 1918, Warszawa/Lwów

15 lipca 1914, okolice Krakowa

8 listopada 1918, Lwów

9–15 listopada 1918, Lwów

19 listopada 1918, Lwów

19 listopada 1918, linia kolejowa Przemyśl – Lwów

20–23 listopada 1918, Lwów

23 listopada 1918, Lwów

25 listopada 1918, Warszawa/Lwów

1 stycznia 1901, Wilno

IV

25 listopada 1918, Lwów

Podziękowania

Karta redakcyjna

Copyright © by Marcin Ciszewski

Projekt okładki

Magda Kuc

Opieka redakcyjna

Julita Cisowska

Artur Wiśniewski

ISBN 978-83-240-2640-1

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com