Myślę,‌ że Mały Książę skorzystał
z przelotu dzikich ptaków, aby uciec.

Tytuł‍ oryginału:

Le Petit Prince

Przekład opracowany przez Danutę Sadkowską
na podstawie wydania z 1947 roku,
Warszawa, Spółdzielnia Wydawnicza „Płomienie”

Projekt okładki z wykorzystaniem ilustracji Autora

LEKTURA DLA KLAS GIMNAZJALNYCH

© Copyright by Siedmioróg

ISBN 978-83-7791-512-7

Wydawnictwo Siedmioróg

ul. Krakowska 90, 50-427 Wrocław

Księgarnia wysyłkowa Wydawnictwa Siedmioróg

www.siedmioróg.pl

Wrocław‌ 2016

Przygotowanie wydania elektronicznego: Magdalena Wojtas, 88em

Spis treści

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

XIII

XIV

XV

XVI

XVII

XVIII

XIX

XX

XXI

XXII

XXIII

XXIV

XXV

XXVI

XXVII

LEONOWI WERTHOWI

Chciałbym prosić dzieci, aby wybaczyły mi, że zadedykowałem tę książkę człowiekowi dorosłemu. Pierwszy powód, dla którego tak postąpiłem, jest taki – ten dorosły to mój najlepszy przyjaciel. Drugi poważny powód: ten dorosły potrafi zrozumieć wszystko, nawet książki dla dzieci. Jest jeszcze trzeci powód – mój przyjaciel mieszka we Francji i doskwiera mu tam głód i zimno. Potrzebuje więc pokrzepienia. A gdyby te wyjaśnienia miały się okazać niewystarczające, dodam jeszcze, że poświęcam tę książkę dziecku, którym kiedyś był mój dorosły przyjaciel. Wszyscy dorośli byli przecież kiedyś dziećmi (choć niewielu z nich o tym pamięta).

Tak więc poprawiam moją dedykację:

LEONOWI WERTHOWI,
kiedy był małym chłopcem

I

Kiedy miałem sześć lat, widziałem pewnego razu wspaniały obrazek w książce o dziewiczej dżungli pod tytułem „Prawdziwe historie”. Przedstawiał węża boa, który pożerał dzikie zwierzę. Oto kopia rysunku:

W książce było napisane: „Węże boa pożerają swój łup w całości, nie rozgryzając go. Następnie nie mogą się ruszać i śpią przez sześć miesięcy trawienia”.

Rozmyślałem wówczas dużo o przygodach w dżungli i z kolei udało mi się narysować kolorowym ołówkiem mój pierwszy rysunek. Mój rysunek numer 1. Był taki:

Pokazałem to arcydzieło dorosłym i zapytałem, czy się nie boją mojego rysunku.

Odpowiedzieli mi: „Dlaczego mielibyśmy się bać kapelusza?”.

Mój rysunek nie przedstawiał kapelusza. Przedstawiał węża boa, który trawi słonia. Narysowałem wówczas wnętrze węża boa, aby dorośli mogli zrozumieć. Trzeba im zawsze wszystko wyjaśniać. Mój rysunek numer 2 wyglądał tak:

Dorośli poradzili mi porzucić rysunki wężów boa, otwartych lub zamkniętych, i zająć się raczej geografią, historią, rachunkami i gramatyką. Tak więc, w wieku lat sześciu porzuciłem wspaniałą karierę malarza. Byłem zniechęcony niepowodzeniem mojego rysunku numer 1 i mojego rysunku numer 2. Dorośli nigdy nie rozumieją niczego sami i dzieci są zmęczone wiecznym udzielaniem im wyjaśnień.

Musiałem więc wybrać inny zawód i nauczyłem się kierować samolotami. Latałem po trochu po całym świecie. Geografia rzeczywiście bardzo mi się przydała. Na pierwszy rzut oka potrafiłem odróżnić Chiny od Arizony. To bardzo pożyteczne, gdy się zbłądzi wśród nocy.

W ciągu mego życia miałem także mnóstwo kontaktów z mnóstwem poważnych ludzi. Długo żyłem wśród dorosłych. Widziałem ich zupełnie z bliska. Ale nie zmieniłem mego zdania o nich. Gdy spotkałem osobę, która mi się wydawała bardziej rozsądna, badałem ją za pomocą mego rysunku numer 1, który zawsze przechowywałem. Chciałem wiedzieć, czy jest naprawdę rozumna. Jednakże zawsze otrzymywałem odpowiedź: „To jest kapelusz”. Wówczas nie opowiadałem ani o wężach boa, ani o dziewiczych puszczach, ani o gwiazdach. Dostosowywałem się do poziomu mojego rozmówcy. Rozmawiałem o brydżu, o golfie, o polityce i krawatach. Mój dorosły rozmówca był bardzo zadowolony ze znajomości z takim rozsądnym człowiekiem.

II

Żyłem w ten sposób, nie znając nikogo, komu można by powiedzieć prawdę, aż do pewnej katastrofy na Saharze, sprzed sześciu lat. Coś się zepsuło w silniku. Ponieważ nie miałem z sobą ani mechanika, ani pasażerów, zamierzałem sam zabrać się do naprawy. Była to dla mnie kwestia życia lub śmierci. Wody do picia miałem zaledwie na osiem dni.

Pierwszego wieczora położyłem się spać na piasku, w odległości tysiąca mil od jakiegokolwiek osiedla ludzkiego. Byłem bardziej samotny niźli rozbitek płynący na tratwie poprzez ocean.

Wyobraźcie więc sobie moje zdumienie, gdy o świcie zbudził mnie dziwny, cichy głosik. Mówił:

– Przepraszam bardzo… narysuj mi baranka!

– Co!?

– Narysuj mi baranka…

Skoczyłem na równe nogi jak rażony piorunem. Starannie przetarłem oczy. Popatrzyłem uważnie i ujrzałem niezwykłego, małego człowieczka, który mi się przyglądał z powagą.

Oto najlepszy jego portret, który udało mi się później namalować. Mój rysunek na pewno nie jest tak czarujący jak model. To nie moja wina. W wieku lat sześciu zostałem zniechęcony przez dorosłych do kariery malarskiej i nauczyłem się rysować tylko węża boa zamkniętego i węża boa otwartego.

Przyglądałem się więc temu zjawisku oczyma okrągłymi ze zdumienia. Nie zapominajcie, że znajdowałem się o tysiąc mil od jakiegokolwiek osiedla ludzkiego. Otóż, mały człowieczek nie wydawał mi się ani zbłąkany, ani umierający ze zmęczenia, ani mdlejący ze strachu. Nie miał wcale wyglądu dziecka zgubionego wśród pustyni, o tysiąc mil od jakiegokolwiek ludzkiego osiedla. Gdy wreszcie udało mi się dobyć głosu, zapytałem:

– Ale… Co ty tu właściwie robisz?

Powtórzył wówczas cicho, jakby szło o bardzo ważną sprawę:

– Proszę bardzo… narysuj mi baranka…

Gdy tajemnica staje się zbyt przytłaczająca, nie śmie się być nieposłusznym. Chociaż wydawało mi się to niedorzeczne w odległości tysiąca mil od zamieszkanych terenów i w obliczu śmierci, wyciągnąłem z kieszeni kartkę papieru i wieczne pióro. Wówczas przypomniałem sobie, że uczyłem się przede wszystkim geografii, historii, rachunków i gramatyki – powiedziałem więc małemu człowieczkowi (z odrobiną złości), że nie umiem rysować. Odpowiedział mi:

– Nic nie szkodzi. Narysuj mi baranka.

Ponieważ nigdy nie rysowałem baranka, narysowałem mu jeden z dwóch rysunków, do których byłem zdolny. Rysunek węża boa zamkniętego. Ogarnęło mnie zdumienie, gdy usłyszałem odpowiedź małego człowieczka:

– Nie! Nie! Nie chcę słonia w wężu boa. Boa jest bardzo niebezpieczny, a słoń zajmuje dużo miejsca. U mnie wszystko jest małe. Potrzebny mi jest baranek. Narysuj mi baranka.

Więc‍ narysowałem.

Popatrzył‍ uważnie, a potem:

– Nie! Ten jest już chory. Zrób innego!

Rysowałem‌ dalej.

Mój przyjaciel uśmiechnął się uprzejmie, z pobłażaniem.

– Widzisz przecież… to nie jest baranek, to kozioł. Ma rogi…

Przerobiłem więc jeszcze raz mój rysunek. Został odrzucony tak, jak poprzednie:

– Ten jest za stary. Chcę, żeby mój baranek długo żył.

Oto najlepszy jego portret, który udało mi się później namalować.

Wówczas zabrakło mi cierpliwości, gdyż chciałem już zająć się silnikiem, i nabazgrałem taki rysunek:

– To jest skrzynka. Twój baranek jest w środku.

Zdziwiłem się bardzo widząc, że twarz mego młodego sędziego rozjaśnia się.

– Jest zupełnie taki, jak chciałem! Czy myślisz, że trzeba dużo trawy dla tego baranka?

– Dlaczego?

– Bo u mnie wszystko jest maleńkie.

– Na pewno wystarczy. Dałem ci zupełnie małego baranka.

– Nie jest taki malutki… Popatrz! Zasnął…

W ten‍ sposób zawarłem znajomość z Małym Księciem.

III‍

Trzeba mi było dużo czasu, aby zrozumieć, skąd przybył. Mały Książę, który zadawał mnóstwo pytań, zdawał się nigdy nie słyszeć moich. Dopiero rzucone przypadkowo słowa z wolna odsłoniły przede mną wszystko. I tak, gdy po raz pierwszy spostrzegł mój samolot (nie narysuję mojego samolotu, gdyż jest to dla mnie zbyt skomplikowany rysunek), zapytał:

– Co to za rzecz?

– To nie jest rzecz. To lata. To samolot. To mój samolot.

Byłem dumny wyjaśniając mu, że latam. Wówczas wykrzyknął:

– Jak‍ to! Spadłeś z nieba!?

– Tak‍ – odpowiedziałem skromnie.

– Ach, jakie to śmieszne!…

Mały Książę wybuchnął prześlicznym śmiechem, który mnie okropnie rozzłościł. Chciałbym, aby brano moje nieszczęście na serio.

Mały Książę na asteroidzie B 612.

Następnie‌ Mały Książę dodał:

– A więc ty także przybywasz z nieba! Z której planety jesteś?

Natychmiast pochwyciłem przebłysk, rozjaśniający tajemnicę jego obecności, i zapytałem spiesznie:

– Przybywasz‌ więc z innej planety?

Nic mi nie odpowiedział. Spoglądając ciągle na mój samolot, łagodnie potrząsnął głową.

– To prawda, że na tym nie mogłeś przybyć z bardzo daleka…

I pogrążył się w zadumie, która trwała bardzo długo. Następnie wyciągnął z kieszeni baranka i zatopił się w rozmyślaniu nad swoim skarbem.

Możecie sobie wyobrazić, jak bardzo byłem zaintrygowany tym półwyznaniem o „innych planetach”. Starałem się dowiedzieć o nich czegoś więcej:

– Skąd przybywasz, mały człowieczku? Gdzie jest twój dom? Dokąd chcesz zabrać mego baranka?

Po pełnym namysłu milczeniu odpowiedział mi:

– Skrzynka, którą mi dałeś, jest dobra, gdyż w nocy będzie mogła służyć mu jako dom.

– Zapewne, a jeśli będziesz grzeczny, dam ci także sznurek, żebyś mógł go przywiązywać na dzień. I palik.

Mały Książę wydał się zdumiony moją propozycją:

– Przywiązywać go? Co za śmieszny pomysł!

– Ale jeżeli go nie przywiążesz, pójdzie i zgubi się.

Mój‍ przyjaciel na nowo wybuchnął śmiechem:

– Dokąd‌ on może pójść?

– Wszystko‌ jedno dokąd. Prosto przed siebie…

Wówczas‍ Mały Książę powiedział poważnie:

– To‌ nic nie szkodzi. U mnie wszystko jest takie małe!

A później,‌ być może z odrobiną melancholii, dorzucił:

– Prosto‌ przed siebie nie można zajść bardzo daleko…

IV‌

W ten‍ sposób dowiedziałem się drugiej, bardzo ważnej rzeczy: że planeta, z której pochodził, była zaledwie trochę większa niż dom!

To‌ nie mogło mnie zdziwić. Wiedziałem dobrze, że oprócz wielkich planet, jak Ziemia, Jowisz, Mars, Wenus, którym nadano imiona, istnieją setki innych, czasem tak małych, że z wielkim trudem można je dojrzeć przez teleskop. Gdy któryś z astronomów odkrywa jedną z nich, nadaje jej jako nazwę jakiś numer. Nazywa ją na przykład: „asteroid 3251”.

Mam‌ poważne powody, aby sądzić, że planeta, z której przybył Mały Książę – to asteroid B 612. W 1909 roku pewien astronom turecki widział ten asteroid jeden jedyny raz przez teleskop. Przedstawił wówczas swoje wielkie odkrycie na Międzynarodowym Kongresie Astronomicznym. Ale nikt mu nie uwierzył z powodu ubrania, w jakim wystąpił. Dorośli są już tacy.

Szczęściem‌ dla asteroidu B 612, dyktator turecki rozkazał swojemu ludowi, pod groźbą kary śmierci, ubierać się po europejsku. W 1920 roku astronom powtórzył swój pokaz w bardzo eleganckim garniturze. Tym razem wszyscy się z nim zgodzili.

Tylko‌ ze względu na dorosłych opowiedziałem wam te szczegóły o asteroidzie B 612 i podałem jego numer. Dorośli lubią cyfry. Gdy im się opowiada o nowym przyjacielu, nigdy nie pytają o rzeczy istotne. Nigdy nie powiedzą: „Jaki jest dźwięk jego głosu? Jakie zabawy najbardziej lubi? Czy zbiera motyle?”. Zapytają: „Ile ma lat? Ilu ma braci? Ile waży? Ile zarabia jego ojciec?”. Tylko wówczas uważają, że kogoś poznali.

Gdy‍ powiedzieć dorosłym: „Widziałem piękny dom z czerwonej cegły, z geranium w oknach i gołębiami na dachu…”, nie potrafią nigdy wyobrazić sobie tego domu. Trzeba im powiedzieć: „Widziałem dom za sto tysięcy franków”. Wówczas wykrzykną: „Ach, jaki piękny!”.

A także,‌ gdy im powiecie: „Dowodem, że Mały Książę istniał, jest to, że był prześliczny, że się śmiał, że żądał baranka. Gdy się chce baranka, to dowód, że się istnieje”, wzruszą ramionami i będą was uważali za dziecko! Ale jeżeli im powiecie: „Przybył z planety B 612”, będą przekonani i dadzą wam spokój ze swoimi pytaniami. Oni są już tacy. Nie trzeba im tego brać za złe. Dzieci powinny być pobłażliwe dla dorosłych.

Oczywiście‌ my, którzy rozumiemy życie, kpimy sobie z cyfr. Miałbym ochotę zacząć to opowiadanie tak, jak bajkę. Chciałbym powiedzieć:

„Był‍ sobie Maleńki Książę, który zamieszkiwał planetę niewiele większą od niego i chciał mieć przyjaciela…”. Tym, którzy rozumieją życie, wydałoby się to o wiele bardziej prawdziwe.

Nie‌ chciałbym, aby ktoś odniósł się niepoważnie do mojej książki. Tak mi smutno, gdy opowiadam te wspomnienia. Upłynęło już sześć lat od czasu, gdy mój przyjaciel odszedł ze swoim barankiem. Usiłuję go tutaj opisać po to, żeby o nim nie zapomnieć. To smutne – zapomnieć przyjaciela. Nie wszyscy mieli przyjaciela. Mogę się stać podobny do dorosłych, którzy interesują się tylko cyframi. I dlatego kupiłem sobie pudełko farb i kredki. W moim wieku bardzo trudno jest zabierać się do malowania, gdy się dotąd próbowało rysować tylko boa otwartego i boa zamkniętego, w wieku lat sześciu. Oczywiście, spróbuję narysować możliwie najbardziej wierne rysunki. Ale nie jestem pewny, czy potrafię. Jeden rysunek się udaje, a drugi w ogóle nie jest podobny. Mylę się także trochę co do rozmiarów. Tutaj Mały Książę jest za duży. Tam znów za mały. Zastanawiam się również nad kolorem jego ubrania. Próbuję tak i inaczej, raz lepiej, raz gorzej. Pomylę się w końcu w niektórych ważnych szczegółach, ale trzeba mi to wybaczyć. Mój przyjaciel nie dawał nigdy wyjaśnień. Uważał zapewne, że jestem taki sam jak on. Niestety, nie potrafię zobaczyć baranka poprzez skrzynkę. Być może jestem taki jak inni dorośli. Chyba się postarzałem.

V‌

Codziennie‌ dowiadywałem się czegoś o planecie, o odjeździe, o podróży. To przychodziło powoli, z przypadkowo rzucanych uwag. W ten sposób, trzeciego dnia, dowiedziałem się o dramacie baobabów.

Tym‌ razem stało się to także dzięki barankowi, gdyż Mały Książę zapytał nagle, jakby pod wpływem poważnych wątpliwości:

– Czy‍ to prawda, że baranki jedzą krzaki?

– Tak.‌ To prawda.

– Ach!‍ Jestem zadowolony!

Nie‍ zrozumiałem, dlaczego to takie ważne, że baranki jedzą krzaki. Ale Mały Książę dodał:

– Wobec‍ tego jedzą także baobaby?

Zwróciłem‌ Małemu Księciu uwagę, że baobaby to nie krzaki, ale drzewa wielkie jak kościoły, i nawet gdyby zabrał ze sobą stado słoni, to nie poradziłoby sobie z jednym baobabem.

Myśl‌ o stadzie słoni rozśmieszyła Małego Księcia.

– Trzeba‍ by je ustawić jedne na drugich…

I zauważył‌ mądrze:

– Ale‌ zanim baobaby zaczną rosnąć, są na początku małe.

– Słusznie.‌ Ale dlaczego chcesz, żeby baranki jadły małe baobaby?

Odpowiedział‌ mi: „Ależ chcę!” – jakby chodziło o rzecz oczywistą. Musiałem dokonać wielkiego wysiłku umysłowego, aby rozwiązać ten problem.

Na‍ planecie Małego Księcia, jak i na innych planetach, istniały pożyteczne i szkodliwe rośliny. A zatem pożyteczne nasiona pożytecznych roślin i szkodliwe nasiona szkodliwych. Ale nasion nie widać. Śpią w głębi ziemi, dopóki jednemu z nich nie przyjdzie fantazja obudzić się. Wówczas prześliczny, mały, bezbronny kiełek ukazuje się najpierw nieśmiało i rośnie ku słońcu. Jeżeli to są kiełki rzodkiewki lub róży, można pozwolić im rosnąć, jak chcą. Ale jeżeli to jest szkodliwa roślina, należy ją wyrwać natychmiast, gdy się ją rozpozna. Otóż na planecie Małego Księcia były straszliwe nasiona… nasiona baobabu. Cała planeta była nimi zachwaszczona. Gdy się późno zabrać do baobabów, nie można się ich nigdy pozbyć. Zajmują całą planetę. Przebijają ją swymi korzeniami. Jeżeli planeta jest za mała, a baobaby zbyt liczne, rozrywają ją.

„To‍ kwestia dyscypliny – powiedział mi później Mały Książę. – Gdy się skończyło ranną toaletę, trzeba starannie zrobić toaletę planety. Trzeba się zmusić do systematycznego wyrywania baobabów od razu, gdy się je odróżni od krzaków róży, do których są ogromnie podobne, kiedy są bardzo młode. Ta praca jest bardzo nudna, ale bardzo łatwa”.

Pewnego‌ dnia poradził mi zrobić piękny rysunek, aby dzieci w moim kraju dobrze go zrozumiały. „Jeżeli będą kiedyś podróżować – powiedział mi – to może im się przydać. Czasem można odłożyć pracę na później, ale jeżeli idzie o baobaby, zawsze doprowadza to do katastrofy. Znałem planetę, zamieszkiwaną przez leniucha. Zaniedbał tylko trzy krzaki…” Według wskazówek Małego Księcia narysowałem tę planetę. Bardzo nie lubię prawić morałów. Ale klęska baobabów jest tak mało znana i niebezpieczeństwa zagrażające temu, kto zbłądzi na podobnej planecie, tak poważne, że ten jedyny raz zrobię wyjątek. Mówię: „Dzieci! Strzeżcie się baobabów!”. Włożyłem w ten rysunek tyle wysiłku, aby ostrzec moich przyjaciół przed niebezpieczeństwem, o którym, tak samo jak ja, nie wiedzą, a które zagraża im od dłuższego czasu. Lekcja, której udzieliłem, była warta trudu. Być może zadacie sobie pytanie: „Dlaczego nie ma w tej książce innych rysunków tak wspaniałych jak rysunek baobabów?”. Odpowiedź jest bardzo prosta: Próbowałem, ale nie udało mi się. Gdy rysowałem baobaby, ożywiała mnie świadomość powagi sprawy.

Baobaby.

VI‍

Ach!‍ Mały Książę, powoli zrozumiałem twe smutne życie. Przez długi czas twoją jedyną rozrywką był urok zachodów słońca. Dowiedziałem się o tym nowym szczególe czwartego dnia rano, gdy powiedziałeś:

– Bardzo‌ kocham zachody słońca. Chodźmy zobaczyć zachód słońca.

– Ależ‌ trzeba poczekać…

– Na‍ co poczekać?

– Poczekać,‌ aż słońce będzie zachodzić.

Z początku‌ miałeś bardzo zdumioną minę, a później śmiałeś się z samego siebie! I powiedziałeś:

– Wciąż‌ wydaje mi się, że jestem u siebie.

Rzeczywiście.‌ Kiedy w Stanach Zjednoczonych jest południe, wszyscy wiemy, że we Francji słońce zachodzi. Wystarczyłoby znaleźć się w tej samej chwili we Francji, żeby zobaczyć zachód słońca. Niestety, Francja jest o wiele za daleko. Ale na twojej małej planecie wystarczyło przesunąć krzesło o parę kroków i mogłeś oglądać zmierzch, ile razy chciałeś!

– Pewnego‍ dnia widziałem zachód słońca czterdzieści trzy razy!

I po‌ chwili dodałeś:

– Wiesz…‍ gdy się jest bardzo smutnym, lubi się zachody słońca…

– Więc‍ w dniu, w którym widziałeś tylokrotnie zachód słońca, byłeś tak bardzo smutny?

Ale‍ Mały Książę nie odpowiedział.

VII‌

Piątego‌ dnia, znów dzięki barankowi, odsłoniła się przede mną tajemnica życia Małego Księcia. Zapytał mnie gwałtownie, bez wstępów, jakby to był owoc dojrzałego w milczeniu namysłu:

– Czy‌ jeżeli baranek je krzaki, to je także kwiaty?

– Baranek‌ zjada wszystko, co napotka.

– Nawet‍ kwiaty z kolcami?

– Tak,‍ nawet kwiaty z kolcami.

– A więc‌ do czego służą kolce?

Nie‍ wiedziałem tego. Byłem wówczas bardzo zajęty, próbowałem odśrubować zbyt mocno przykręcony zawór mojego silnika. Byłem zmartwiony, gdyż uszkodzenie zaczynało mi się wydawać bardzo poważne, a ponieważ woda do picia prawie się wyczerpała, obawiałem się najgorszego.

– Do‍ czego służą kolce?

Mały‌ Książę nie rezygnował nigdy z pytania, gdy je raz zadał. Denerwował mnie zepsuty zawór i odparłem zniecierpliwiony:

– Kolce‍ nie służą do niczego, to czysta złośliwość ze strony kwiatów.

– Ach!

Ale‌ po chwili milczenia rzucił z pewną urazą:

– Nie‌ wierzę ci. Kwiaty są słabe. Są naiwne. Zabezpieczają się, jak mogą. Uważają, że są groźne ze swoimi kolcami…

Nie‍ odpowiedziałem nic. W tej chwili mówiłem sobie: „Jeżeli ten zawór będzie się nadal opierać, rozwalę go młotkiem”. Mały Książę znowu przerwał moje rozmyślania.

– Czy‍ myślisz, że kwiaty…

– Ależ‍ nie! Nie! Nic nie myślę. Odpowiedziałem ci byle co. Jestem zajęty poważnymi sprawami!

Spojrzał‌ na mnie ze zdumieniem.

– Poważnymi‍ sprawami!

Patrzył‌ na mnie, jak z młotem w ręku i czarnymi od mazi palcami pochylałem się nad jakimś przedmiotem, który mu się wydawał bardzo brzydki.

– Mówisz‍ jak dorośli!

To‌ mnie trochę zawstydziło, ale on bez litości dorzucił:

– Wszystko‌ mieszasz… wszystko przekręcasz!

Był‍ naprawdę bardzo rozgniewany. Potrząsał na wietrze swymi złotymi włosami.

– Znam‍ pewną planetę, którą zamieszkiwał Karmazynowy Pan. Nigdy nie wąchał kwiatów. Nigdy nie spoglądał na gwiazdy. Nigdy nikogo nie kochał. Nigdy nic nie robił, tylko liczył. I cały dzień powtarzał jak ty: „Jestem poważnym człowiekiem! Jestem poważnym człowiekiem!”, i pycha go rozpierała. Ale to nie człowiek, to grzyb!

– Co?

– Grzyb!

Mały‌ Książę pobladł z gniewu.

– Kwiaty‍ już od milionów lat wytwarzają kolce. A jednak baranki już od wielu milionów lat zjadają kwiaty. I nie jest ważne starać się to zrozumieć, dlaczego kwiaty zadają sobie tyle trudu, aby wytwarzać kolce, które nie służą do niczego? Więc wojna kwiatów i baranków nie ma znaczenia? Czy to nie jest bardziej istotne i poważne od rachunków grubego, czerwonego pana? A jeżeli ja znam różę, jedyną na świecie, która nigdzie poza moją planetą nie istnieje i którą mały baranek może zniszczyć za jednym zamachem, ot tak po prostu, pewnego poranka, nie zdając sobie nawet sprawy? To ma być bez znaczenia?

Zaczerwienił‌ się i podjął:

– Gdy‍ ktoś kocha różę, której jedyny okaz znajduje się na jednej z milionów gwiazd, wystarczy mu na nie spojrzeć, aby być szczęśliwym. Mówi sobie: „Na którejś z nich jest moja róża…”. Ale jeżeli baranek zje różę, to tak jakby nagle dla niego wszystkie gwiazdy zgasły! I to nie ma znaczenia?

Nie‌ mógł dłużej mówić. Wybuchnął nagle płaczem. Noc zapadła. Rzuciłem moje narzędzia. Mało mnie obchodziły młotek i zawór, pragnienie i śmierć. Na jednej z gwiazd, na jednej z planet, na mojej planecie, na Ziemi, był Mały Książę, którego należało pocieszyć. Wziąłem go w ramiona. Kołysałem go. Mówiłem mu: „Róży, którą kochasz, nie zagraża niebezpieczeństwo… Narysuję twemu barankowi kaganiec… Narysuję zbroję dla twej róży… Ja…”. Byłem bezradny. Czułem, że jestem bardzo niezręczny. Nie wiedziałem, jak do niego przemówić… Kraj łez jest taki tajemniczy!

VIII‌

Wkrótce‌ poznałem lepiej tę różę. Na planecie Małego Księcia zawsze były bardzo proste kwiaty, ozdobione pojedynczym rzędem płatków. Zajmowały one bardzo mało miejsca i nikomu nie przeszkadzały. Ukazywały się któregoś poranka wśród traw i gasły wieczorem. Róża zakiełkowała pewnego dnia z nie wiadomo skąd przywianego nasienia i Mały Książę z bliska przyglądał się tej roślince, niepodobnej do innych roślinek. To mógł być nowy rodzaj baobabu. Ale krzaczek szybko przestał rosnąć i zaczął rozwijać się kwiat. Mały Książę, który patrzył, jak ogromny pąk dojrzewa, czuł, że wyjdzie zeń cudowne zjawisko. A róża, w zaciszu swej zielonej komnaty, bez końca przygotowywała się do ukazania swej piękności. Starannie dobierała barwy, ubierała się powoli, poprawiała jeden za drugim swoje płatki. Nie chciała wyjść potargana jak goździki. Pragnęła ukazać się w pełni blasku swojej piękności. O, tak! Była wielką kokietką! Jej tajemnicza toaleta trwała wiele dni. Pewnego poranka ukazała się dokładnie o wschodzie słońca. Po tak starannych przygotowaniach rzekła ziewając:

– O!‌ Dopiero się zbudziłam… Przepraszam bardzo. Jestem jeszcze bardzo zaspana.

Wówczas‍ Mały Książę nie mógł powstrzymać swego zachwytu:

– Jakaś‌ ty piękna!

– Prawda?‍ – słodko odparła róża. – I urodziłam się w tej samej chwili co słońce…

Mały‌ Książę odgadł, że nie grzeszyła zbytnią skromnością, ale była tak wzruszająca!

– Zdaje‍ mi się, że czas na pierwsze śniadanie – dorzuciła – czy nie byłbyś tak łaskaw pomyśleć i o mnie…

Mały‍ Książę poszukał konewki, napełnił ją świeżą wodą i usłużył róży.

Bardzo‌ szybko zaczęła go dręczyć swoją nieco płochliwą próżnością. Opowiadając, na przykład, pewnego dnia o swoich czterech kolcach, powiedziała Małemu Księciu:

– Nawet‍ tygrysy mogą przyjść ze swymi pazurami!

– Na‍ mojej planecie nie ma tygrysów – zaprzeczył Mały Książę – a poza tym, tygrysy nie jedzą trawy.

– Nie‌ jestem trawą – odparła łagodnie róża.

– Wybacz‍ mi.

– Nie‌ boję się tygrysów, ale przerażają mnie przeciągi. Może masz parawan?

„Strach‌ przed przeciągami to nieprzyjemne dla rośliny – pomyślał Mały Książę. – Ta róża jest bardzo dziwaczna…”

– Wieczorem‍ proszę mnie przykryć kloszem. U ciebie jest bardzo zimno. Źle tu wszystko urządzone. Tam, skąd przybywam…

Urwała.‌ Przybyła jako nasienie i nie mogła nic wiedzieć o innych planetach. Upokorzona, że ją schwytano na tak naiwnym kłamstwie, zakaszlała dwa czy trzy razy, aby dowieść Małemu Księciu, że to on jest winny:

– A parawan…

– Chciałem‌ pójść przynieść go, ale mówiłaś do mnie!

Wówczas‌ zmusiła się znowu do kaszlu, ażeby jednak wzbudzić w nim wyrzuty sumienia.

W ten‍ sposób, mimo swego pełnego dobrej woli uczucia, Mały Książę szybko zwątpił o niej. Brał sobie do serca słowa bez znaczenia i stał się bardzo nieszczęśliwy.

„Nie‌ powinienem był jej słuchać – zwierzył mi się pewnego dnia – nie trzeba nigdy słuchać róż. Trzeba na nie patrzeć i rozkoszować się ich zapachem. Moja róża napełniała wonią całą planetę, ale nie umiałem się tym cieszyć. Historia o pazurach, która mnie tak rozzłościła, powinna była mnie wzruszyć…”

Zwierzył‌ mi się także:

„Wówczas‍ nie potrafiłem nic zrozumieć. Powinienem był ją sądzić wedle czynów, a nie słów. Upajała mnie swoim zapachem i olśniewała swymi barwami. Nigdy nie powinienem był uciekać! Powinienem był odgadnąć czułość za siecią małych podstępów. Róże są tak pełne sprzeczności! Ale byłem zbyt młody, aby umieć kochać”.

IX‍

Myślę,‌ że Mały Książę skorzystał z przelotu dzikich ptaków, aby uciec. Rano, przed odjazdem, posprzątał swoją planetę. Starannie oczyścił czynne wulkany. Posiadał dwa czynne wulkany. To było bardzo wygodne, gdyż można było rano grzać sobie na nich pierwsze śniadanie. Miał także jeden wygasły wulkan. Ale ponieważ, jak się to mówi, „Nigdy nic nie wiadomo” – oczyścił więc i wygasły wulkan. Gdy wulkany są dobrze wyczyszczone, palą się powoli i równo, bez wybuchów. Wybuchy wulkanów są jak ogień na kominku. Na naszej Ziemi jesteśmy oczywiście za mali, aby móc czyścić wulkany. Dlatego właśnie sprawiają nam tyle kłopotów.

Mały‌ Książę wyrwał także, z odrobiną smutku, ostatnie kiełki baobabów. Myślał, że nigdy już nie wróci. Wszystkie te codzienne prace wydawały mu się tego poranka niezwykle miłe. Gdy po raz ostatni podlał różę i zamierzał nakryć ją kloszem, poczuł, że mu się zbiera na płacz…

– Żegnaj‍ – rzekł do róży.

Nie‌ odpowiedziała mu.

– Żegnaj‌ – powtórzył.

Róża‍ zakaszlała, lecz nie z powodu przeziębienia.

Starannie‌ oczyścił czynne wulkany.

– Byłam‌ głupia – odezwała się w końcu. – Proszę cię, wybacz mi. Spróbuj być szczęśliwy.

Zdumiał‍ go brak wszelkich wyrzutów. Oszołomiony, trzymał klosz w powietrzu. Nie zrozumiał tego pełnego słodyczy spokoju.

– Tak‍ jest. Kocham cię – powiedziała róża. – Z mojej winy nic o tym nie wiedziałeś. To nie ma żadnego znaczenia. Ale byłeś tak samo niemądry jak ja. Spróbuj być szczęśliwy… Zostaw ten klosz. Nie chcę go więcej.

– Ale‌ wiatr…

– Nie‌ jestem tak bardzo zaziębiona… Chłodne powietrze nocy dobrze mi zrobi. Jestem kwiatem.

– A zwierzęta…?

– Muszę‍ ścierpieć dwie lub trzy gąsienice, jeśli chcę poznać motyle. Zdaje się, że są takie piękne. Jeżeli nie one, to któż mnie będzie odwiedzał? Ty będziesz daleko. Co do wielkich zwierząt, nie boję się ich. Mam przecież pazury.

Naiwnie‌ pokazywała swoje cztery kolce. Następnie dodała:

– Nie‍ zwlekaj tak, to denerwujące. Postanowiłeś wyjechać. Odejdź.

Nie‍ chciała bowiem, aby widział, że płacze. Była taka dumna…

X‍

Mały‌ Książę znajdował się w pobliżu asteroidów 325, 326, 327, 328, 329 i 330. Zaczął je więc zwiedzać, żeby znaleźć zajęcie i nauczyć się czegoś.

Pierwszy‍ asteroid zamieszkiwał Król. Odziany w purpurę i gronostaje siedział na bardzo prostym, a jednak wyniosłym tronie.

– Ach!‍ Oto poddany – wykrzyknął, gdy spostrzegł Małego Księcia.

A Mały‍ Książę zadał sobie pytanie:

„Jak‌ on może mnie poznać, skoro mnie nigdy jeszcze nie widział?”.

Nie‌ wiedział, że dla królów świat jest bardzo uproszczony. Wszyscy ludzie są poddanymi.

– Zbliż‍ się, żebym cię mógł lepiej widzieć – zawołał Król, bardzo dumny z tego, że wreszcie może być dla kogoś królem.

Mały‍ Książę szukał wzrokiem miejsca, gdzie można by usiąść, ale cała planeta była zajęta przez wspaniały gronostajowy płaszcz. Stał więc, ale ponieważ był zmęczony, ziewnął.

– Ziewanie‌ w obecności króla jest sprzeczne z etykietą – rzekł monarcha. – Zabraniam ci ziewać.

– Nie‌ mogę się powstrzymać – odparł Mały Książę, bardzo zmieszany. – Jestem po długiej podróży i nie spałem…

– A więc‍ – rzekł Król – rozkazuję ci ziewać. Od lat nie widziałem osoby ziewającej. Ziewanie interesuje mnie. Dalejże! Ziewaj jeszcze. To rozkaz!

– To‌ mnie onieśmiela… nie mogę już… – odrzekł Mały Książę, czerwieniąc się.

– Hm!‌ Hm! – odparł Król. – A więc rozkazuję ci raz ziewać, a raz…

Zająknął‍ się i wyglądał na rozdrażnionego.

Królowi‌ zależało głównie na poszanowaniu jego autorytetu. Nie tolerował nieposłuszeństwa. Był monarchą absolutnym. Ale ponieważ był bardzo dobry, dawał rozsądne rozkazy.

„Gdybym‌ rozkazał – mawiał często – gdybym rozkazał generałowi zamienić się w morskiego ptaka i gdyby generał mnie nie posłuchał, to nie byłaby wina generała. To byłaby moja wina”.

– Czy‌ mogę usiąść? – zapytał nieśmiało Mały Książę.

– Rozkazuję‍ ci usiąść – odparł Król, zagarniając majestatycznie połę swego gronostajowego płaszcza.

Mały‍ Książę dziwił się. Planeta była taka maleńka. Nad czym Król mógł panować?

– Najjaśniejszy panie… wasza wysokość… raczy mi wybaczyć, ale chciałbym o coś zapytać…

– Rozkazuję ci pytać – pospieszył z odpowiedzią Król.

– Nad czym… wasza wysokość panuje?

– Nad wszystkim – odpowiedział Król z wielką prostotą.

– Nad wszystkim?

Król dyskretnym ruchem wskazał na swoją planetę, na inne planety, na gwiazdy.

– Nad tym wszystkim? – rzekł Mały Książę.

– Nad tym wszystkim – odparł Król.

Był bowiem nie tylko monarchą absolutnym, ale i uniwersalnym.

– I gwiazdy są posłuszne waszej wysokości?

– Oczywiście – odparł Król. – Słuchają mnie natychmiast. Nie toleruję braku dyscypliny.

Taka władza wprawiła w zachwyt Małego Księcia. Gdyby ją sam posiadał, mógłby oglądać nie czterdzieści trzy, a siedemdziesiąt dwa, a nawet sto, nawet dwieście zachodów słońca w ciągu jednego dnia, nie poruszając swego krzesła z miejsca. Ponieważ zrobiło mu się trochę smutno na wspomnienie jego małej, opuszczonej planety, więc ośmielił się prosić króla o jedną łaskę:

– Chciałbym zobaczyć zachód słońca… Proszę mi zrobić przyjemność… Niech wasza wysokość rozkaże słońcu zajść…

– Gdybym rozkazał generałowi latać jak motylowi od jednego kwiatu do drugiego, albo napisać tragedię, albo zmienić się w morskiego ptaka i jeżeliby generał nie wypełnił otrzymanego rozkazu, który z nas, ja czy on, nie miałby racji?

– Wasza wysokość – odrzekł stanowczo Mały Książę.

– Słusznie. Trzeba od każdego wymagać tego, co on może wykonać – podjął Król. – Autorytet polega przede wszystkim na rozsądku. Gdy rozkażesz twemu ludowi rzucić się do morza, zrobi rewolucję. Mam prawo wymagać posłuszeństwa, ponieważ moje rozkazy są rozsądne.

– A mój zachód słońca? – przypomniał Mały Książę, który nigdy nie zapominał o raz zadanym pytaniu.

– Będziesz miał twój zachód słońca. Zażądam go. Ale znając tajniki rządzenia, będę oczekiwał na sprzyjające okoliczności.

– Kiedy to będzie? – poinformował się Mały Książę.

– Hm! Hm! – odpowiedział mu Król, który rzucił okiem na wielki kalendarz. – Hm! Hm! To będzie około… około… to będzie dziś wieczorem o siódmej minut czterdzieści! I zobaczysz, jak mnie słuchają.

Mały Książę ziewnął. Żal mu było straconego zachodu słońca. Poza tym, już się trochę nudził.

– Nie mam tu więcej nic do roboty – rzekł do Króla. – Odchodzę.

– Nie odchodź – odpowiedział Król, który był tak dumny z posiadania poddanego. – Nie odchodź, mianuję cię ministrem.

– Ministrem czego?

– Ministrem… sprawiedliwości!

– Ale tu nie ma kogo sądzić!

– Nie wiadomo – odrzekł Król. – Nie zwiedziłem jeszcze mojego królestwa. Jestem bardzo stary, nie mam miejsca na karetę, a chodzenie bardzo mnie nuży.

– Ach! Ale ja już widziałem – odpowiedział Mały Książę, który się przechylił, aby rzucić okiem na drugą stronę planety. – Tam także nie ma nikogo.

– A więc będziesz sądził siebie samego, to jest najtrudniejsze. O wiele trudniej osądzić siebie samego, niż sądzić innych. O ile potrafisz dobrze się osądzić, dowiedziesz, że jesteś prawdziwym mędrcem.

– Ja – odparł Mały Książę – mogę się osądzić gdziekolwiek. Nie muszę mieszkać tutaj.

– Hm! Hm! – rzekł Król. – Zdaje mi się, że w jakimś zakątku mojej planety jest stary szczur. Słyszę go w nocy. Możesz sądzić tego starego szczura. Od czasu do czasu będziesz go skazywać na śmierć. W ten sposób jego życie będzie zależało od twojej sprawiedliwości! Ale ułaskawisz go za każdym razem, przez oszczędność. Jest tylko jeden.

– Nie lubię skazywać na śmierć – odpowiedział Mały Książę – i myślę, że odejdę.

– Nie – odrzekł Król.

Mały Książę zakończył już przygotowania do podróży, ale nie chciał martwić starego władcy:

– O ile wasza wysokość chce, abym był natychmiast posłuszny, to mogłaby mi dać rozsądny rozkaz. Mogłaby mi wasza wysokość na przykład rozkazać odejść przed upływem minuty. Wydaje mi się, że okoliczności są sprzyjające…

Król nic nie odpowiedział i Mały Książę zawahał się z początku, ale później westchnął i ruszył w drogę.

– Mianuję cię ambasadorem! – spiesznie wykrzyknął Król, z pełną godności miną.

„Dorośli są bardzo dziwni” – powiedział do siebie Mały Książę, wyruszając w podróż.

XI

Drugą planetę zamieszkiwał Zarozumialec.

– O! O! Oto przybywa mój wielbiciel! – wykrzyknął z daleka Zarozumialec, gdy tylko spostrzegł Małego Księcia.

Albowiem dla zarozumialców wszyscy inni ludzie są ich wielbicielami.

– Dzień dobry – rzekł Mały Książę. – Pan ma śmieszny kapelusz.

– To, żeby odpowiadać na pozdrowienia – odparł Zarozumialec. – To, żeby pozdrawiać, kiedy mnie oklaskują. Na nieszczęście, nikt tędy nie przejeżdża.

– Ach tak? – rzekł Mały Książę, który go nie zrozumiał.

– Klaszcz w dłonie – polecił mu Zarozumialec.

Mały Książę uderzył w ręce, jedną o drugą. Zarozumialec podziękował, skromnie unosząc kapelusz.

„To jeszcze zabawniejsze niż odwiedziny u Króla” – powiedział sobie Mały Książę. I znów zaczął klaskać w dłonie. Zarozumialec znów podziękował, unosząc kapelusz.

Po pięciu minutach znudziła Małego Księcia ta jednostajna zabawa.

– A co trzeba zrobić, żeby kapelusz upadł? – zapytał.

Ale Zarozumialec nie dosłyszał go. Zarozumialcy słyszą tylko pochwały.

– Czy naprawdę bardzo mnie podziwiasz? – zapytał Małego Księcia.

– Co to znaczy podziwiać?

– Podziwiać to znaczy przyznać, że jestem najpiękniejszym, najlepiej ubranym, najbogatszym i najinteligentniejszym człowiekiem na tej planecie.

– Ale na tej planecie nie ma nikogo prócz ciebie!

– Zrób mi tę przyjemność. Podziwiaj mnie mimo to!

– Podziwiam cię – odparł Mały Książę, wzruszając z lekka ramionami – ale co cię to może obchodzić?

I Mały Książę oddalił się.

„Dorośli są stanowczo bardzo osobliwi” – rzekł do siebie, wyruszając w podróż.

XII

Następną planetę zamieszkiwał Pijak. Ta wizyta była bardzo krótka, ale pogrążyła Małego Księcia w głębokim smutku.

– Co robisz? – rzekł do Pijaka, którego zastał siedzącego w milczeniu przed kolekcją pustych butelek i przed kolekcją pełnych butelek.

– Piję – odpowiedział Pijak z ponurą miną.

– Dlaczego pijesz? – zapytał go Mały Książę.

– Żeby zapomnieć – odparł Pijak.

– Żeby zapomnieć o czym? – wypytywał Mały Książę Pijaka, którego było mu żal.

– Żeby zapomnieć, że się wstydzę – wyznał Pijak, opuszczając głowę.

– Czego się wstydzisz? – dowiadywał się Mały Książę, który pragnął mu pomóc.

– Wstydzę się pić – zakończył Pijak i ostatecznie zamknął się w milczeniu.

Mały Książę oddalił się bezradny.

„Dorośli są stanowczo bardzo, bardzo dziwaczni” – powiedział do siebie, ruszając w podróż.

XIII

Czwarta planeta należała do Biznesmena. Człowiek ten był tak zajęty, że nie podniósł nawet głowy, gdy Mały Książę się zjawił.

– Dzień dobry – powiedział Mały Książę – pański papieros zgasł.

– Trzy plus dwa równa się pięć. Pięć plus siedem równa się dwanaście. Dwanaście plus trzy równa się piętnaście. Dzień dobry. Piętnaście plus siedem, dwadzieścia dwa. Dwadzieścia dwa plus sześć, dwadzieścia osiem. Nie mam czasu zapalić go. Dwadzieścia sześć plus pięć równa się trzydzieści jeden. Uf! Więc to się równa pięćset jeden milionów sześćset dwadzieścia dwa tysiące siedemset trzydzieści jeden.

– Pięćset milionów czego?

– Co? Ciągle jeszcze tu jesteś? Pięćset jeden milionów… już nie wiem czego… mam tyle pracy! Jestem człowiekiem poważnym, nie bawię się w głupstwa! Dwa plus pięć równa się siedem…

– Pięćset milionów czego? – powtórzył Mały Książę, który nigdy w życiu nie rezygnował z odpowiedzi na pytanie, jakie raz zadał.

Biznesmen podniósł głowę.

– Mieszkam od pięćdziesięciu czterech lat na tej planecie i tylko trzy razy mi przeszkadzano. Pierwszy raz przeszkodził mi przed dwudziestu dwu laty chrabąszcz, który spadł, Bóg raczy wiedzieć skąd. Narobił straszliwego hałasu i pomyliłem się cztery razy w jednym rachunku. Drugi raz, przed jedenastu laty, przeszkodził mi atak reumatyzmu. Następstwo braku ruchu. Nie mam czasu na spacery. Jestem poważnym człowiekiem. Trzeci raz… oto on! Mówiłem przecież: pięćset jeden milionów…

– Milionów czego?

Biznesmen zrozumiał, że nie ma żadnej nadziei na spokój.

– Miliony tych małych przedmiotów, które się czasem widzi na niebie.

– Much?

– Gdzie tam! Małe przedmioty, które się złocą.

– Pszczół?

– Gdzież tam! Małe, lśniące przedmioty, które zsyłają leniuchom marzenia. Ale ja jestem poważnym człowiekiem. Nie mam czasu na marzenia.

– Ach! Gwiazdy?

– Właśnie to. Gwiazdy.

– A co ty robisz z pięciuset milionami gwiazd?

– Pięćset jeden milionów sześćset dwadzieścia dwa tysiące siedemset trzydzieści jeden. Jestem poważny, jestem dokładny.

– A co ty robisz z tymi gwiazdami?

– Co ja z nimi robię?

– Tak.

– Nic. Posiadam je.

– Posiadasz gwiazdy?

– Tak.

– Ale widziałem już Króla, który…

– Królowie nie posiadają. Oni panują. To zupełnie co innego.

– Co ci z tego, że posiadasz gwiazdy?

– To mi daje bogactwo.

– A co ci z tego, że jesteś bogaty?

– Mogę kupić inne gwiazdy, o ile ktoś znów jakąś odkryje.

„Ten – powiedział sobie Mały Książę – rozumuje tak, jak mój Pijak”.

Jednakże dalej zadawał pytania:

– Jak można posiadać gwiazdy?

– Do kogo one należą? – odciął się zgryźliwie Biznesmen.

– Nie wiem. Do nikogo.

– Więc należą do mnie, ponieważ ja pierwszy pomyślałem o tym.

– To wystarczy?

– Oczywiście. Jeżeli znajdziesz diament, który nie należy do nikogo, wówczas jest twój. Jeżeli znajdziesz wyspę, która nie należy do nikogo, jest twoja. Gdy masz pierwszy jakąś myśl, patentujesz ją i jest twoja. A do mnie należą gwiazdy, ponieważ nikt przede mną nie wpadł na pomysł, że można je posiadać.

– To prawda – powiedział Mały Książę. – A co ty z nimi robisz?

– Zarządzam nimi. Liczę je i przeliczam – odparł Biznesmen. – To trudne, ale jestem poważnym człowiekiem!

Małego Księcia ta odpowiedź nie zadowoliła.

– Jak posiadam szal, mogę go założyć na szyję i zabrać ze sobą. Jeżeli posiadam kwiat, mogę go zerwać i zabrać ze sobą. Ale ty nie możesz zabrać gwiazd!

– Nie, ale mogę je umieścić w banku.

– Co to znaczy?

– To znaczy, że zapisuję na kawałku papieru liczbę moich gwiazd. Następnie zamykam ten papierek w szufladzie na klucz.

– I to wszystko?

– To wystarczy.

„Zabawne – pomyślał Mały Książę. – To dość poetyczne. Ale nie bardzo poważne”.

Mały Książę miał o poważnych rzeczach zupełnie inne pojęcie niż dorośli.

– Mam – powiedział – jeszcze kwiat, który podlewam codziennie. Posiadam trzy wulkany, które czyszczę co tydzień. O, tak! Czyszczę ten wygasły wulkan także. Nigdy nic nie wiadomo. To, że je posiadam, jest pożyteczne dla mego kwiatu i pożyteczne dla moich wulkanów. Ale ty nie jesteś pożyteczny dla gwiazd…

Biznesmen otworzył usta, ale nie znalazł odpowiedzi.

„Dorośli są rzeczywiście zdumiewający” – rzekł do siebie Mały Książę, wyruszając w podróż.

XIV

Piąta planeta była bardzo ciekawa. Była najmniejsza ze wszystkich. Było tylko tyle miejsca, ile trzeba na pomieszczenie latarni i Latarnika. Mały Książę nie mógł zrozumieć, do czego mogą służyć latarnia i Latarnik gdzieś na niebie, na planecie bez domów i bez ludności. Jednakże powiedział sobie:

„Być może, że ten człowiek jest niedorzeczny, ale jest mniej niedorzeczny niż Król, niż Zarozumialec, niż Biznesmen i niż Pijak. Jego praca ma przynajmniej jakiś sens. Gdy zapala swoją latarnię, to tak jakby się rodziła jeszcze jedna gwiazda lub kwiat. Gdy gasi latarnię, to tak jakby usypiał gwiazdę lub kwiat. To bardzo piękne zajęcie. Naprawdę pożyteczne zajęcie”.

Gdy dotarł do planety, pozdrowił z szacunkiem Latarnika:

– Dzień dobry. Dlaczego gasisz swoją latarnię?

– To rozkaz – odpowiedział Latarnik. – Dzień dobry.

– Co to jest rozkaz?

– Rozkaz to znaczy: zgasić latarnię. Dobry wieczór.

I znów zapalił latarnię.

– Ale dlaczego znowu ją zapalasz?

– To rozkaz – odpowiedział Latarnik.

– Nie rozumiem – odparł Mały Książę.

– Nie ma co rozumieć – rzekł Latarnik. – Rozkaz to rozkaz. Dzień dobry.

– Wykonuję tutaj straszliwą pracę.

I znów zgasił latarnię.

Następnie otarł czoło chustką w czerwoną kratę.

– Wykonuję tutaj straszliwą pracę. Niegdyś to było rozsądne. Gasiłem latarnię rano i zapalałem ją wieczorem. Przez resztę dnia mogłem wypoczywać, a przez resztę nocy spać.

– Czy od tego czasu rozkaz się zmienił?

– Rozkaz się nie zmienił – rzekł Latarnik. – Na tym polega cała tragedia! Planeta obraca się z roku na rok szybciej, a rozkaz się nie zmienia!

– A więc? – zapytał Mały Książę.

– Obecnie, gdy planeta robi jeden obrót na minutę, nie mam ani chwili wypoczynku. W ciągu minuty zapalam i gaszę!

– Dzień trwa u ciebie jedną minutę? Ach, jakie to śmieszne!

– To wcale nie jest śmieszne – rzekł Latarnik. – Podczas gdy rozmawiamy, upłynął już cały miesiąc.

– Cały miesiąc?

– Tak. Trzydzieści minut. Trzydzieści dni. Dobry wieczór.

I zapalił swoją latarnię.

Mały Książę przyglądał się Latarnikowi i pokochał go za jego wierność rozkazowi. Przypomniały mu się zachody słońca, które oglądał dawniej, przesuwając krzesło. Chciał pomóc swemu przyjacielowi.

– Wiesz… mam sposób, żebyś mógł wypoczywać, kiedy zechcesz…

– Chciałbym zawsze – odparł Latarnik.

Bowiem można być jednocześnie leniwym i wiernym.

Mały Książę ciągnął dalej:

– Twoja planeta jest taka mała, że możesz przebiec ją w trzech susach. Musisz tylko chodzić dostatecznie powoli, aby być zawsze w słońcu. Gdy zechcesz wypocząć, będziesz chodzić… i dzień będzie trwał tak długo, jak zechcesz.

– To mi niewiele daje. Najbardziej w życiu lubię spać.

– To się nazywa pech – rzekł Mały Książę.

– To się nazywa pech – rzekł Latarnik. – Dzień dobry.

I zgasił swoją latarnię.

Mały Książę udając się w dalszą podróż powiedział do siebie:

„Tym człowiekiem na pewno pogardziłby Król, Zarozumialec, Pijak i Biznesmen. Jednak mnie tylko on nie wydaje się śmieszny. Może dlatego, że nie zajmuje się swoją osobą”.

Westchnął z żalem i jeszcze powiedział do siebie:

„To jedyny, który by mógł być moim przyjacielem. Ale jego planeta jest doprawdy za mała. Nie starczy miejsca dla dwóch”.

Mały Książę nie śmiał sam przed sobą przyznać, że żal mu było tej błogosławionej planety najbardziej, z powodu tysiąc czterystu czterdziestu zachodów słońca w ciągu dwudziestu czterech godzin!

XV

Szósta planeta była dziesięć razy większa. Mieszkał na niej starszy pan, który pisał ogromne księgi.

– Patrzcie! Oto odkrywca! – wykrzyknął, gdy zobaczył Małego Księcia.

Mały Książę, trochę zdyszany, usiadł na stole. Tyle już podróżował!

– Skąd przybywasz? – spytał go starszy pan.

– Co to za wielka księga? Co pan tu robi?

– Jestem Geografem – odpowiedział starszy pan.

– Co to jest Geograf?

– To jest uczony, który wie, gdzie się znajdują morza, rzeki, miasta, góry i pustynie.

– To bardzo interesujące – rzekł Mały Książę. – Oto prawdziwy zawód!

Rzucił wzrokiem na planetę Geografa. Dotychczas nie widział jeszcze tak wspaniałej planety.

– Pańska planeta jest bardzo piękna. Czy są na niej oceany?

– Tego nie mogę wiedzieć – odparł Geograf.

– Ach! (Mały Książę był rozczarowany.) A góry?

– I tego nie mogę wiedzieć – odparł Geograf.

– A miasta, rzeki i pustynie?

– Tego także nie mogę wiedzieć – odparł Geograf.

– Pan przecież jest Geografem!

– To prawda – powiedział Geograf – ale nie jestem odkrywcą. Nie mam zupełnie odkrywców. Geograf nie opisuje miast, rzek, gór, mórz, oceanów i pustyń. Geograf jest zbyt ważny, aby się włóczyć. Nie opuszcza swojego biura. Ale przyjmuje w nim odkrywców, wypytuje ich i notuje ich wspomnienia. Jeżeli wspomnienia któregoś z podróżników wydają mu się ciekawe, wówczas Geograf każe przeprowadzić wywiad co do jego moralności.

– A po co?

– Ponieważ odkrywca, który kłamie, spowodowałby katastrofę w książkach geograficznych. A także odkrywca, który pije za dużo.

– A dlaczego?

– Bo pijący widzą podwójnie. Wówczas Geograf zapisałby dwie góry tam, gdzie jest tylko jedna.

– Znam takiego, który byłby bardzo złym odkrywcą.

– To możliwe. A więc, gdy moralność odkrywcy wydaje się bez zastrzeżeń, wówczas przeprowadza się wywiad w sprawie jego odkrycia.

– Idzie się zobaczyć?

– Nie. To zbyt skomplikowane. Ale żąda się od odkrywcy, żeby dostarczył dowodów. Jeżeli idzie o odkrycie wielkiej góry, musi przynieść wielkie kamienie.

Nagle Geograf ożywił się.

– Ale ty przybywasz z daleka! Jesteś odkrywcą! Opisz mi swoją planetę!

Geograf otworzywszy swój rejestr, zatemperował ołówek. Z początku zapisuje się sprawozdania odkrywców ołówkiem. Dopiero gdy podróżnik dostarczy dowodów, można je zapisać atramentem.

– A więc? – zapytał Geograf.

– Ach! U mnie nie ma nic ciekawego – rzekł Mały Książę. – Wszystko jest bardzo małe. Mam trzy wulkany. Dwa są czynne, jeden wygasły. Ale nigdy nie wiadomo.

– Nigdy nie wiadomo – powtórzył Geograf.

– Mam także różę.

– Nie zapisujemy kwiatów – rzekł Geograf.

– Jak to? Kwiaty są najpiękniejsze!

– Ale kwiaty są przemijające.

– Co to znaczy „przemijające”?

– Książki geograficzne są najpoważniejsze ze wszystkich książek – rzekł Geograf. – Są zawsze aktualne. Góry bardzo rzadko zmieniają miejsce. Oceany bardzo rzadko wysychają. A my opisujemy rzeczy wieczne.

– Ale wygasłe wulkany mogą się zbudzić – przerwał Mały Książę. – Co to znaczy „przemijające”?

– Czy wulkany są wygasłe, czy czynne, to dla nas wszystko jedno. Dla nas znaczenie ma tylko góra, ona się nie zmienia.

– Ale co to znaczy „przemijające”? – powtórzył Mały Książę, który nigdy w życiu nie zaniechał raz zadanego pytania.

– To znaczy: „któremu grozi szybkie zniszczenie”.

– Mojej róży grozi szybkie zniszczenie?

– Oczywiście.

– Moja róża jest przemijająca! Dla obrony przed całym światem ma tylko cztery kolce! A ja ją zostawiłem zupełnie samą.

To był pierwszy odruch żalu. Ale znów nabrał odwagi.

– Co mi pan radzi zwiedzić? – zapytał.

– Planetę Ziemię – odpowiedział mu Geograf. – Cieszy się dobrą sławą…

Mały Książę odszedł, myśląc o swej róży.

XVI

Siódmą planetą była Ziemia.

Ziemia to nie byle jaka planeta! Można tam naliczyć stu jedenastu królów (nie zapominając oczywiście królów murzyńskich), siedem tysięcy geografów, dziewięćdziesiąt tysięcy biznesmenów, siedem i pół miliona pijaków, trzysta jedenaście milionów zarozumialców, czyli około dwóch miliardów dorosłych.

Żeby dać wam pewne pojęcie o rozmiarach Ziemi, muszę wam powiedzieć, że przed odkryciem elektryczności trzeba było utrzymać prawdziwą armię, liczącą czterysta sześćdziesiąt dwa tysiące pięciuset jedenastu latarników, dla zapalania latarń na wszystkich kontynentach. Oglądane z daleka – robiło to wspaniałe wrażenie. Ruchy tej armii były regulowane jak ruchy baletu. Najpierw występowali latarnicy z Nowej Zelandii i Australii. Po zapaleniu swoich lamp szli spać. Wówczas wchodzili tańcząc latarnicy z Chin i Syberii. Potem znikali za kulisami. Wówczas przychodziła kolej na latarników z Rosji i Indii. Później na latarników z Afryki i Europy. Później na latarników z Ameryki Południowej. Później z Ameryki Północnej. Latarnicy nigdy się nie mylili co do kolejności, w jakiej wchodzili na scenę. To było wspaniałe.

Tylko dwaj, latarnik jedynej latarni na biegunie północnym i jego kolega, latarnik jedynej latarni na biegunie południowym, wiedli gnuśne i próżniacze życie: pracowali tylko dwa razy na rok.

XVII

Gdy się chce być dowcipnym, trzeba czasem skłamać. Nie byłem całkiem uczciwy opowiadając wam o latarnikach. Narażam się na to, że ci, którzy nie znają naszej planety, wyrobią sobie o niej mylne pojęcie. Ludzie zajmują bardzo mało miejsca na Ziemi. Gdyby dwa miliardy mieszkańców Ziemi stanęło ciasno przy sobie, jak na wiecu, zmieściliby się na placu długości dwudziestu mil na dwadzieścia mil szerokości. Można by stłoczyć ludzkość na najmniejszej wysepce Pacyfiku.

Dorośli oczywiście wam nie uwierzą. Wyobrażają sobie, że zajmują wiele miejsca. Uważają, że są tak ważni jak baobaby. Poradźcie im wówczas zrobić obliczenie. Dorośli uwielbiają cyfry: to im się spodoba. Ale wy nie traćcie czasu na takie zadania. To zbyteczne. Macie przecież do mnie zaufanie…

Gdy Mały Książę przybył wreszcie na Ziemię, był bardzo zdziwiony, że nie widzi nikogo. Zaczął się już obawiać, że zbłądził na inną planetę, gdy jakiś łańcuszek barwy księżyca poruszył się w piasku.

– Dobranoc – rzekł Mały Książę na wszelki wypadek.

– Dobranoc – odparł wąż.

– Na jaką planetę spadłem? – zapytał Mały Książę.

– Na Ziemię, do Afryki – odpowiedział wąż.

– Ach… czy nie ma nikogo na Ziemi?

– Tutaj jest pustynia. Na pustyni nie ma nikogo. Ziemia jest wielka – odpowiedział wąż.

Mały Książę usiadł na kamieniu i spojrzał na niebo.

– Zastanawiam się – rzekł – czy gwiazdy świecą po to, żeby każdy mógł pewnego dnia znaleźć swoją. Spójrz na moją planetę. Jest właśnie tuż nad nami… Ale jakże jest daleka!

– Jest piękna – rzekł wąż. – Co zamierzasz tutaj robić?

– Mam kłopoty z pewną różą – odpowiedział Mały Książę.

– Ach! – zawołał wąż.

I zamilkli.

– Zabawne z ciebie zwierzę – rzekł w końcu – cienkie jak palec…

– Gdzie są ludzie? – podjął w końcu Mały Książę. – Na pustyni jest się trochę samotnym.

– Równie samotnym jest się wśród ludzi – odparł wąż.

Mały Książę przyglądał mu się długo.

– Zabawne z ciebie zwierzę – rzekł w końcu – cienkie jak palec…

– Ale jestem potężniejszy niż palec króla – odpowiedział wąż.

Mały Książę uśmiechnął się.

– Nie jesteś potężny… Nie masz nawet nóg… Nie możesz nawet podróżować.

– Mogę cię zanieść dalej niż okręt – rzekł wąż.

Owinął się wokół nogi Małego Księcia jak złota bransoletka.

– Gdy kogoś dotykam, zwracam go ziemi, z której wyszedł – dodał jeszcze. – Ale ty jesteś czysty i przybywasz z gwiazdy…

Mały Książę nic nie odpowiedział.

– Żal mi ciebie, jesteś taki słaby na tej Ziemi z granitu. Mogę ci pomóc, jeżeli któregoś dnia zatęsknisz za twoją planetą. Mogę…

– Och! Zrozumiałem cię bardzo dobrze – rzekł Mały Książę – ale czemu mówisz zawsze zagadkami?

– Rozwiązuję zagadki – odparł wąż.

I zamilkli.

XVIII

Mały Książę przebył pustynię i spotkał tylko jeden kwiat. Drobny kwiatuszek o trzech płatkach…

– Dzień dobry – rzekł Mały Książę.

– Dzień dobry – odrzekł kwiat.

– Gdzie są ludzie? – zapytał grzecznie Mały Książę.

Kwiat widział pewnego dnia przejeżdżającą karawanę.

– Ludzie? Jest ich sześciu albo siedmiu. Widziałem ludzi przed laty. Ale nigdy nie wiadomo, gdzie ich można znaleźć. Wiatr unosi ludzi ze sobą. Nie mają korzeni i to bardzo im przeszkadza.

– Żegnaj – rzekł Mały Książę.

– Żegnaj – odrzekł kwiat.

XIX

Mały Książę wdrapał się na wysoką górę. Jedyne góry, które znał – jego trzy wulkany – sięgały mu do kolan. Wygasły wulkan służył mu za stołek. „Z takiej wysokiej góry, jak ta, ogarnę jednym spojrzeniem całą planetę i wszystkich ludzi” – rzekł do siebie Mały Książę. Ale ujrzał tylko spiczaste wierzchołki skał.

– Dzień dobry – powiedział na wszelki wypadek.

– Dzień dobry… dzień dobry… dzień dobry… – odkrzyknęło mu echo.

– Kim jesteście? – zapytał Mały Książę.

– Kim jesteście… kim jesteście… kim jesteście… – odpowiedziało echo.

– Bądźcie moimi przyjaciółmi, jestem samotny – rzekł.

„Jakaś śmieszna planeta – pomyślał wówczas – jest bardzo sucha,
bardzo spiczasta i bardzo słona”.

– Jestem samotny… jestem samotny… jestem samotny… – powtórzyło echo.

„Jakaś śmieszna planeta – pomyślał wówczas – jest bardzo sucha, bardzo spiczasta i bardzo słona. A ludzie są pozbawieni fantazji. Powtarzają stale to, co im się mówi… Miałem różę, która mówiła zawsze pierwsza…”

XX

Zdarzyło się, że po długiej wędrówce przez piaski, skały i śniegi Mały Książę odkrył w końcu drogę. A wszystkie drogi prowadzą do ludzi.

– Dzień dobry – rzekł.

Był to ogród pełen kwitnących róż.

– Dzień dobry – odpowiedziały róże.

Mały Książę przyglądał się im. Były wszystkie podobne do jego róży.

– Kim jesteście? – zapytał pełen zdumienia.

– Jesteśmy róże – odpowiedziały kwiaty.

– Ach! – wykrzyknął Mały Książę.

Poczuł się bardzo nieszczęśliwy. Jego róża zapewniała go, że jest jedynym takim kwiatem na świecie. A oto pięćset, zupełnie podobnych, w jednym jedynym ogrodzie.

„Byłaby bardzo zła, gdyby to widziała… kaszlałaby okropnie i udawałaby, że umiera, aby uniknąć śmieszności. Musiałbym wówczas udawać, że ją pielęgnuję, gdyż w przeciwnym razie umarłaby naprawdę, żeby mnie także upokorzyć”. Później rzekł jeszcze do siebie: „Myślałem, że posiadam kwiat jedyny na świecie, a oto okazuje się, że mam zwykłą różę. Ta róża i moje trzy wulkany, które mi sięgają do kolan, a jeden z nich wygasł może na zawsze, to doprawdy niewielkie królestwo…”.

I leżąc na trawie – płakał.

XXI

Wówczas zjawił się lis.

– Dzień dobry – powiedział lis.

– Dzień dobry – odpowiedział grzecznie Mały Książę i odwrócił się, ale nic nie zobaczył.

– Jestem tutaj – zawołał głos spod jabłoni.

– Kim jesteś? – zapytał Mały Książę. – Jesteś bardzo ładny.

– Jestem lisem – odrzekł nieznajomy.

– Chodź bawić się ze mną – zapraszał Mały Książę. – Tak mi smutno…

– Nie mogę się z tobą bawić – rzekł lis. – Nie jestem oswojony.

– Ach! Przepraszam – powiedział Mały Książę.

Ale po chwili namysłu dorzucił:

– Co to znaczy „oswoić”?

– Ty nie jesteś stąd – rzekł lis – czego szukasz?

– Szukam ludzi – odrzekł Mały Książę. – Co to znaczy „oswoić”?

– Ludzie mają strzelby i polują – odpowiedział lis. – To bardzo męczące. Hodują także kury. To ich jedyne zainteresowanie. Szukasz kur?

I leżąc na trawie – płakał.

– Nie – odrzekł Mały Książę. – Szukam przyjaciół. Co to znaczy „oswoić”?

– To rzecz dawno zapomniana. To znaczy „stwarzać więzy”.

– Stwarzać więzy?

– Oczywiście – rzekł lis. – Dotychczas jesteś dla mnie tylko małym chłopcem, zupełnie podobnym do stu tysięcy innych małych chłopców. Nie potrzebuję ciebie, ty także mnie nie potrzebujesz. Jestem dla ciebie tylko lisem, podobnym do stu tysięcy innych lisów. Ale jeśli mnie oswoisz, będziemy potrzebni jeden drugiemu. Ty będziesz dla mnie jedyny na świecie. Ja będę dla ciebie jedyny na świecie…

– Zaczynam rozumieć – rzekł Mały Książę. – Istnieje pewna róża… zdaje się, że ona mnie oswoiła…

– Możliwe – powiedział lis. – Wszystko jest możliwe na Ziemi.

– Ach! To nie jest na Ziemi – rzekł Mały Książę.

Lis zdawał się być bardzo zaintrygowany:

– Na innej planecie?

– Tak.

– Czy na tej planecie są myśliwi?

– Nie.

– To ciekawe. A kury?

– Nie.

– Nie ma nic doskonałego – westchnął lis.

I powrócił do swojej myśli:

– Moje życie jest monotonne. Poluję na kury, a ludzie polują na mnie. Wszystkie kury są podobne do siebie i wszyscy ludzie są podobni do siebie. Nudzę się więc trochę. Ale jeżeli mnie oswoisz, moje życie nabierze blasku. Poznam odgłos kroków inny niż wszystkie pozostałe. Tamte kroki zapędzają mnie pod ziemię. Twoje – wywabią mnie z jamy jak muzyka. Popatrz! Widzisz łan zboża tam na dole? Ja nie jadam chleba. Zboże jest mi niepotrzebne. Łan zboża nic mi nie przypomina. Ach! Jakie to smutne. Ale ty masz złote włosy. Jak to będzie cudownie, gdy mnie oswoisz! Zboże, które jest także złote, będzie mi przypominać ciebie. I pokocham szum wiatru w zbożu…

Lis zamilkł i spoglądał długą chwilę na Małego Księcia.

– Proszę cię… oswój mnie – powtórzył.

– Owszem, zgadzam się, ale mam bardzo mało czasu. Muszę jeszcze znaleźć przyjaciół i poznać wiele rzeczy.

– Poznaje się tylko to, co się oswaja – rzekł lis. – Ludzie nie mają czasu nic poznać. Kupują wszystko gotowe w sklepach. Ale ponieważ nie ma sklepów z przyjaciółmi, ludzie nie mają już przyjaciół. Jeżeli chcesz mieć przyjaciela, oswój mnie!

– Co mam robić? – zapytał Mały Książę.

– Musisz mieć dużo cierpliwości – odpowiedział lis. – Najpierw usiądziesz trochę dalej, ot tak, na trawie. Będę spoglądać na ciebie spod oka i nie będziesz nic mówić. Mowa jest źródłem nieporozumień. Ale każdego dnia będziesz mógł się trochę przysunąć.

Nazajutrz Mały Książę przyszedł znowu.

– Byłoby lepiej, gdybyś przychodził o czwartej po południu, od trzeciej godziny będę szczęśliwy. Im więcej czasu upłynie, tym będę szczęśliwszy. O czwartej będę już niespokojny, wzruszony: odkryję cenę szczęścia! Ale jeżeli przyjdziesz o dowolnej porze, nie będę wiedział, kiedy mam przystroić swe serce… trzeba nam obrzędów.

– Byłoby lepiej, gdybyś przychodził o czwartej po południu,
od trzeciej godziny będę szczęśliwy.

– Co to jest obrzęd? – zapytał Mały Książę.

– To także coś dawno zapomnianego – odrzekł lis. – Właśnie to sprawia, że jeden dzień jest inny niż wszystkie pozostałe, jedna godzina różni się od pozostałych godzin. Moi myśliwi na przykład przestrzegają jednego obrzędu. W czwartki tańczą z dziewczętami ze wsi. Czwartek jest cudownym dniem. Chodzę na spacery aż do winnicy. O ile myśliwi tańczyliby o dowolnej porze, wszystkie dnie byłyby podobne do siebie i nie miałbym wcale wakacji.

W ten sposób Mały Książę oswoił lisa. A gdy zbliżała się godzina rozstania:

– Ach! – rzekł lis. – Będę płakał.

– To twoja wina, nie chciałem cię skrzywdzić, ale żądałeś, żebym cię oswoił – odparł Mały Książę.

– Oczywiście – odpowiedział lis.

– Ale będziesz płakać – rzekł Mały Książę.

– Tak – odrzekł lis.

– A więc nic na tym nie zyskujesz!

– Zyskuję – odparł lis – ze względu na kolor zboża.

Następnie dodał:

– Idź zobaczyć róże. Zrozumiesz, że twoja jest jedyna na świecie. Gdy przyjdziesz pożegnać się ze mną, podaruję ci tajemnicę.

Mały Książę poszedł popatrzeć na róże.

– Wcale nie jesteście podobne do mojej róży, jeszcze jesteście niczym – rzekł im. – Nikt was nie oswoił i wy nie oswoiłyście nikogo. Jesteście takie, jaki był mój lis. Był tylko lisem podobnym do stu tysięcy innych lisów. Ale został moim przyjacielem i jest teraz jedyny na świecie.

Róże były bardzo zmieszane.

– Jesteście piękne, ale próżne – powiedział im jeszcze Mały Książę. – Nie można dla was umrzeć! Oczywiście, zwykły przechodzień uważałby, że moja róża jest taka sama jak wy. Ale w moim mniemaniu jest ona ważniejsza niż wy wszystkie, ponieważ ją właśnie podlewałem. Ponieważ ją nakrywałem kloszem. Ponieważ ją osłaniałem parawanem. Ponieważ właśnie dla niej zabijałem gąsienice. Ponieważ słuchałem, jak się skarży, jak się chwali, a czasem nawet milczy. Bo to jest moja róża.

I powrócił do lisa.

– Żegnaj – rzekł.

– Żegnaj – odrzekł lis. – Oto mój sekret. Jest bardzo prosty: dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidzialne dla oczu.

– Najważniejsze jest niewidzialne dla oczu – powtórzył Mały Książę, żeby dobrze zapamiętać.

– Czas, który poświęciłeś twej róży, uczynił ją drogą dla ciebie.

– Czas, który poświęciłem mej róży… – powiedział Mały Książę, żeby dobrze zapamiętać.

– Ludzie zapomnieli o tej prawdzie – rzekł lis – ale ty nie powinieneś zapomnieć. Na zawsze ponosisz odpowiedzialność za to, co oswoiłeś. Jesteś odpowiedzialny za swoją różę.

– Jestem odpowiedzialny za swoją różę – powtórzył Mały Książę, żeby dobrze zapamiętać.

XXII

– Dzień dobry – rzekł Mały Książę.

– Dzień dobry – odrzekł Zwrotniczy.

– Co tutaj robisz? – zapytał Mały Książę.

– Dzielę podróżnych na paczki, po tysiąc osób – odpowiedział Zwrotniczy. – Wysyłam pociągi, które ich przewożą, raz na prawo, raz na lewo.

Oświetlony ekspres, dudniąc jak grom, wstrząsnął budką Zwrotniczego.

– Oni bardzo się spieszą – rzekł Mały Książę. – Czego oni szukają?

– Człowiek prowadzący lokomotywę sam tego nie wie – odparł Zwrotniczy.

Z przeciwnej strony zaturkotał drugi oświetlony ekspres.

– Już wracają? – zapytał Mały Książę.

– To nie ci sami – odpowiedział Zwrotniczy. – To jest zmiana.

– Czy było im źle tam, gdzie byli przedtem?

– Nigdy nie jest dobrze tam, gdzie się jest.

Zahuczał grzmiący odgłos trzeciego oświetlonego ekspresu.

– Czy oni ścigają poprzednich podróżnych? – zapytał Mały Książę.

– Nikogo nie ścigają – rzekł Zwrotniczy. – Śpią tam wewnątrz albo ziewają. Tylko dzieci rozpłaszczają nosy na szybach.

– Tylko dzieci wiedzą, czego szukają – zauważył Mały Książę. – Tracą czas dla lalki z gałganków, staje się ona dla nich bardzo ważna, a gdy im ją zabierają – płaczą…

– Mają szczęście – powiedział Zwrotniczy.

XXIII

– Dzień dobry – rzekł Mały Książę.

– Dzień dobry – odrzekł Kupiec.

To był sprzedawca udoskonalonych pigułek, które gaszą pragnienie. Połyka się jedną na tydzień i potem nie odczuwa się pragnienia.

– Dlaczego to sprzedajesz? – zapytał Mały Książę.

– To wielka oszczędność czasu – odpowiedział Kupiec. – Rzeczoznawcy zrobili obliczenie. Oszczędza się pięćdziesiąt trzy minuty na tydzień.

– A co się robi z pięćdziesięcioma trzema minutami?

– Co się chce…

– Ja – rzekł Mały Książę – gdybym miał pięćdziesiąt trzy minuty do stracenia, poszedłbym powolutku w kierunku źródła…

XXIV

Upłynęło już osiem dni od mojej katastrofy na pustyni i pijąc ostatnią kroplę z mego zapasu wody, słuchałem opowieści o Kupcu.

– Ach! – rzekłem do Małego Księcia. – Twoje wspomnienia są bardzo miłe, ale jeszcze nie naprawiłem mego samolotu i nie mam już co pić, byłbym także szczęśliwy, gdybym mógł powoli pójść w kierunku źródła.

– Mój przyjaciel lis… – odrzekł.

– Mój mały człowieczku, lis nam tutaj nie pomoże.

– Dlaczego?

– Ponieważ zginiemy z pragnienia.

Nie zrozumiał zapewne mojej myśli i odpowiedział:

– To dobrze, że się miało przyjaciela, nawet gdy się ma umrzeć. Jestem bardzo zadowolony, że lis był moim przyjacielem…

„Nie zdaje sobie sprawy z rozmiarów niebezpieczeństwa – powiedziałem sobie. – Nigdy nie jest głodny ani spragniony. Trochę słońca mu wystarcza…”

Ale on spojrzał na mnie i odpowiedział moim myślom:

– Ja też chcę pić… poszukajmy studni…

Odpowiedziałem znużonym głosem, że to absurd, wierząc w szczęśliwy traf, szukać studni w bezmiarze pustyni. Jednakże wyruszyliśmy. Szliśmy godzinami w milczeniu, noc zapadła i gwiazdy zaczęły świecić. Widziałem je jakby przez sen, gdyż miałem gorączkę z pragnienia. Słowa Małego Księcia tańczyły w moim umyśle.

– Więc też jesteś spragniony? – zapytałem go.

Ale nie odpowiedział na moje pytanie. Odparł po prostu:

– Woda może być także dobra dla serca.

Nie zrozumiałem jego odpowiedzi i zamilkłem. Wiedziałem, że nie należy zadawać mu pytań. Zmęczył się. Usiadł. Usiadłem obok niego. Po chwili milczenia dodał:

– Gwiazdy są piękne ze względu na różę, której nie widać…

Odpowiedziałem: „zapewne” i milcząc spoglądałem na pofałdowany piasek w blasku księżyca.

– Pustynia jest piękna – dorzucił.

To prawda. Zawsze kochałem pustynię. Siedzi się na wydmie piasku. Nic nie widać. Nic nie słychać. A jednak coś promieniuje w ciszy…

– Pustynię upiększa ukryta gdzieś studnia – rzekł Mały Książę.

Nagłe zrozumienie tajemniczego promieniowania piasku napełniło mnie zdumieniem. Gdy byłem małym chłopcem, mieszkałem w starym domu i legenda głosiła, że był w nim ukryty skarb. Oczywiście, nikt nigdy nic nie znalazł i być może nawet nie szukał, ale skarb nadawał uroku całemu temu domowi. Mój dom chował sekret w głębi serca…

– Tak – rzekłem Małemu Księciu – czy chodzi o dom, czy o gwiazdy, czy o pustynię, to, co stanowi ich piękno, jest niewidzialne.

– Zadowolony jestem – rzekł – że zgadzasz się z moim przyjacielem lisem.

Ponieważ Mały Książę zasypiał, wziąłem go na ręce i ruszyłem w dalszą drogę. Byłem wzruszony. Zdawało mi się, że niosę delikatny skarb. Wydawało mi się, że nie ma nic delikatniejszego na ziemi. Przy świetle księżyca spoglądałem na blade czoło, zamknięte oczy, kosmyki włosów, które drżały na wietrze, i mówiłem do siebie: „Patrzę tylko na korę. To, co najważniejsze, jest niewidzialne…”.

Ponieważ na jego półotwartych wargach zarysował się cień uśmiechu, powiedziałem sobie: „W tym Małym Księciu, pogrążonym we śnie, najgłębiej wzrusza mnie jego wierność dla róży. To obraz róży, który promieniuje zeń jak światło lampy, nawet przez sen…”. Domyślałem się, że w istocie jest jeszcze delikatniejszy. Trzeba troskliwie osłaniać lampy: powiew wiatru może je zgasić…

Idąc tak, o świcie znalazłem studnię.

XXV

– Ludzie tłoczą się w ekspresach, ale zapomnieli już, czego szukają – rzekł Mały Książę. – Dlatego też miotają się i kręcą w kółko…

I dorzucił:

– Nie warto…

Studnia, którą znaleźliśmy, nie była podobna do studni na Saharze. Studnie na Saharze są to zwykłe dziury, wygrzebane w piasku. Ta była podobna do wiejskiej studni. Nie było tu żadnej wioski i zdawało mi się, że śnię.

Zaśmiał się, dotknął łańcucha, wprawił koło w ruch.

– To dziwne – rzekłem do Małego Księcia – wszystko jest gotowe: koło, wiadro i łańcuch.

Zaśmiał się, dotknął łańcucha, wprawił koło w ruch. Koło zaskrzypiało jak stary kurek na dachu, którego uśpiony wiatr zbyt długo nie obracał.

– Budzimy studnię… Słyszysz, jak śpiewa? – zawołał Mały Książę.

Nie chciałem, żeby się męczył.

– Pozwól mi się tym zająć – rzekłem – to zbyt ciężkie dla ciebie.

Powoli wciągnąłem wiadro aż do cembrowiny. Przymocowałem je porządnie. W uszach mych dźwięczał jeszcze śpiew koła, a w falującej wodzie widziałem drgające słońce.

– Jestem spragniony tej wody – rzekł Mały Książę – daj mi pić…

I wówczas zrozumiałem, czego szukał!

Podniosłem wiadro na wysokość jego ust. Pił z zamkniętymi oczyma. To była wspaniała uczta. Woda nie była zwykłym płynem. Zrodziła się w marszu pod gwiazdami, ze śpiewu koła, z wysiłku mych ramion. Była dobra dla serca, jak podarek. Gdy byłem małym chłopcem, blask choinki, muzyka mszy o północy i słodycz uśmiechów opromieniały podarunek, który dostawałem na Boże Narodzenie.

– U ciebie ludzie hodują pięć tysięcy róż w jednym ogrodzie… i nie znajdują w nich tego, czego szukają… – powiedział Mały Książę.

– Nie znajdują – odpowiedziałem.

– A jednak mogliby znaleźć to, czego szukają, w jednej, jedynej róży albo w odrobinie wody…

– Oczywiście – odparłem.

I Mały Książę dorzucił:

– Ale oczy są ślepe. Trzeba szukać sercem.

Napiłem się. Oddychałem głęboko. O brzasku piasek jest koloru miodu. Cieszył mnie także ten kolor miodu. Dlaczegoż miałem się martwić…

– Powinieneś dotrzymać swojej obietnicy – powiedział łagodnie Mały Książę, który znowu usiadł koło mnie.

– Jakiej obietnicy?…

– Wiesz… kaganiec dla mojego baranka… jestem odpowiedzialny za moją różę!

Wyciągnąłem z kieszeni szkice. Mały Książę zauważył je i wybuchając śmiechem powiedział:

– Twoje baobaby są trochę podobne do kapusty…

– Ach!

Byłem tak dumny z baobabów!

– Twego lisa… uszy są nieco podobne do rogów… i za długie.

Znów się roześmiał.

– Jesteś niesprawiedliwy, mój mały człowieczku, przecież mówiłem, że nie umiem nic rysować, poza wężem boa zamkniętym i wężem boa otwartym.

– Ach! To nie szkodzi – rzekł – dzieci wszystko zrozumieją.

Narysowałem więc kaganiec. Wręczyłem mu go ze ściśniętym sercem.

– Masz plany, o których nic nie wiem…

Nie odpowiedział, rzekł tylko:

– Wiesz… jutro będzie rocznica mego przybycia na Ziemię…

Po chwili milczenia dorzucił:

– Spadłem niedaleko stąd…

Zaczerwienił się.

Znów nie wiem, dlaczego odczułem dziwny ból. Jednak chciałem mu zadać jedno pytanie:

– A więc owego ranka, osiem dni temu, gdy cię poznałem, nieprzypadkowo spacerowałeś zupełnie sam, o tysiące mil od ludzkich osiedli! Wracałeś do miejsca, w którym spadłeś?

Mały Książę zaczerwienił się jeszcze bardziej.

Pełen wahania dorzuciłem:

– Może z powodu rocznicy?

Mały Książę znowu się zaczerwienił. Nie odpowiadał nigdy na pytania, ale gdy ktoś się czerwieni, to znaczy „tak”, nieprawdaż?

– Ach! – zawołałem. – Boję się…

Ale on odpowiedział mi:

– Musisz teraz pracować. Musisz iść do swojej maszyny. Czekam na ciebie tutaj. Wróć jutro wieczorem…

Wcale mnie to nie uspokoiło. Przypomniał mi się lis. Człowiek naraża się na łzy, gdy raz pozwoli się oswoić.

XXVI

Obok studni stały resztki starego, kamiennego muru. Gdy następnego dnia wieczorem wracałem z pracy, z daleka zauważyłem mego Małego Księcia usadowionego wysoko w górze, ze zwisającymi w dół nogami. I usłyszałem, jak mówił.

– Nie przypominasz sobie? – rzekł. – To nie jest dokładnie tutaj!

Zapewne jakiś inny głos mu odpowiedział, gdyż odparł:

– Tak! Tak! Z pewnością ten dzień, ale nie to miejsce…

Szedłem wciąż w kierunku muru. Ciągle jeszcze nie widziałem ani nie słyszałem nikogo.

Jednakże Mały Książę znowu odpowiedział:

– Zobacz, gdzie zaczyna się mój ślad w piasku. Musisz mnie tam oczekiwać. Będę dziś w nocy.

Byłem o dwadzieścia metrów od muru i ciągle nic nie widziałem.

Po chwili milczenia Mały Książę dorzucił jeszcze:

– Masz dobry jad? Czy jesteś pewny, że nie będzie mnie długo bolało?

Zatrzymałem się ze ściśniętym sercem, ale ciągle nic nie rozumiałem.

– A teraz idź sobie – rzekł – chcę zejść.

Wówczas spuściłem oczy do podstawy muru i dałem susa! Był tam jeden z tych żółtych wężów, które uśmiercają w ciągu trzydziestu sekund. Szukając w kieszeni rewolweru zacząłem biec, ale wąż spłoszony hałasem opuścił się z wolna na piasek, jak fontanna, która opada, i nie spiesząc się zbytnio, z lekkim, metalicznym szczękiem wcisnął się między kamienie.

– A teraz idź sobie – rzekł – chcę zejść.

Dobiegłem do muru akurat w porę, żeby pochwycić w ramiona mego Maleńkiego Księcia, białego jak śnieg.

– Co to za nowe historie! Rozmawiasz teraz z wężami!?

Rozwiązałem jego odwieczny szalik barwy złota. Zwilżyłem mu skronie i dałem pić. I teraz nie śmiałem zadawać żadnych pytań. Popatrzył na mnie poważnie i otoczył ramionami moją szyję. Czułem bicie jego serca, które trzepotało jak u umierającego ptaka, ugodzonego kulą myśliwego. Powiedział do mnie:

– Jestem zadowolony, że znalazłeś to, czego ci brakowało do twojej maszyny. Teraz będziesz mógł wrócić do domu…

– Skąd wiesz?

Chciałem mu właśnie opowiedzieć, że wbrew wszelkim oczekiwaniom udało mi się naprawić samolot.

Nie odpowiedział na moje pytanie, ale dodał:

– Ja także wracam dziś do domu…

A potem smutnie:

– To o wiele dalej… o wiele trudniej…

Czułem, że się dzieje coś niezwykłego. Trzymałem go w ramionach jak małe dziecko, a jednak zdawało mi się, że spada pionowo w przepaść i że nie potrafię go zatrzymać…

Miał poważne spojrzenie, zagubione gdzieś w przestrzeni.

– Mam twojego baranka. Mam skrzynkę dla baranka i mam kaganiec…

Uśmiechał się ze smutkiem.

Długo czekałem. Czułem, że się powoli, powolutku rozgrzewa.

– Mały człowieczku, przestraszyłeś się?

Oczywiście, przestraszył się, ale uśmiechnął się łagodnie.

– O wiele bardziej będę się bał dzisiaj wieczorem.

Znowu dreszcz przebiegł mnie na myśl o czymś nieodwołalnym. Zrozumiałem, jak nieznośna jest dla mnie świadomość, że nigdy więcej nie usłyszę tego śmiechu. Był dla mnie tym, czym źródło na pustyni.

– Mały, kochany człowieczku, chcę jeszcze słyszeć twój śmiech…

Ale on odpowiedział:

– Dziś w nocy upływa rok. Moja gwiazda będzie świecić dokładnie nad miejscem, w którym spadłem zeszłego roku…

– Kochany człowieczku, ta historia z wężem, ze spotkaniem i z gwiazdą, to tylko zły sen, prawda?

Ale on nie odpowiedział na moje pytanie. Rzekł:

– Najważniejsze jest niewidzialne…

– Zapewne.

– To tak jak z różą. Słodko jest nocą patrzeć na niebo, gdy kochasz różę, która znajduje się na jednej z gwiazd. Wówczas wszystkie gwiazdy są ukwiecone.

– Zapewne…

– To tak jak z wodą. Ta, którą mi dałeś do picia, była jak muzyka, z powodu koła i łańcucha… Pamiętasz… Była dobra.

– Zapewne…

– Nocą będziesz patrzył na gwiazdy. Moja jest za mała, żebym ci mógł pokazać, gdzie się znajduje. To lepiej. Moja gwiazda będzie dla ciebie jedną spośród wielu. Wówczas będziesz lubił patrzyć na wszystkie gwiazdy… Wszystkie będą twymi przyjaciółkami… Chcę ci coś podarować.

Zaśmiał się znowu.

– Ach! Drogi człowieczku, tak lubię słuchać twego śmiechu!

– To właśnie będzie mój prezent… to będzie jakby za wodę.

– Co chcesz przez to powiedzieć?

– Gwiazdy wydają się każdemu inne. Dla tych, którzy podróżują, gwiazdy są przewodnikami. Dla innych są tylko maleńkimi światełkami. Dla uczonych są one problemami. Dla mego Biznesmena były złotem. Ale wszystkie te gwiazdy milczą. Ty będziesz miał gwiazdy, jakich nikt nie posiada…

– Co chcesz przez to powiedzieć?

– Gdy nocą będziesz patrzył na niebo, wyda ci się, że wszystkie gwiazdy uśmiechają się do ciebie, ponieważ ja będę żył i śmiał się na jednej z nich. Będziesz miał gwiazdy, które potrafią się śmiać!

Roześmiał się znowu.

– Kiedy się pocieszysz (zawsze się w końcu pocieszamy), będziesz zadowolony, żeś mnie poznał. Będziesz zawsze moim przyjacielem. Będzie ci się chciało śmiać wraz ze mną. Czasem otworzysz okno, tak sobie, dla przyjemności… Twoi przyjaciele będą ogromnie zdziwieni, kiedy zobaczą, że się śmiejesz spoglądając na niebo. Wówczas powiesz im: „Tak, gwiazdy zawsze mnie rozśmieszają!”. Pomyślą, że zwariowałeś. Spłatałem ci bardzo brzydkiego figla…

Zaśmiał się znowu.

– To będzie tak, jakbym ci dał zamiast gwiazd mnóstwo małych dzwoneczków, które potrafią się śmiać…

Śmiał się ciągle. Później stał się znowu poważny.

– Wiesz… nie przychodź dzisiejszej nocy…

– Nie opuszczę cię.

– Będę wyglądał, jakby mnie coś bolało… będę trochę wyglądał, jakbym umierał. Tak już jest. Nie przychodź i nie patrz na to, nie warto…

– Nie opuszczę cię.

Ale on był pełen troski.

– Mówię ci o tym także… z powodu węża. Nie trzeba, żeby cię ukąsił… Węże są złe. Mogą ukąsić dla przyjemności.

– Nie opuszczę cię.

Ale wnet uspokoił się:

– To prawda, że nie starcza już im jadu na drugie ukąszenie.

Tej nocy nie spostrzegłem, jak wyruszył w drogę. Wymknął się bezszelestnie. Gdy udało mi się go dogonić, szedł zdecydowanie, szybkim krokiem. Rzekł do mnie tylko:

– Ach! Jesteś tu…

Wziął mnie za rękę. Niepokoił się jeszcze:

– Nie miałeś racji. Będzie ci przykro. Będę wyglądał jak umarły, a to nie będzie prawda…

Milczałem.

– Rozumiesz. To za daleko. Nie mogę zabrać ze sobą tego ciała. Jest zbyt ciężkie.

Zamilkłem.

– Będzie jak porzucona stara skóra… To nie jest smutne… porzucona skóra.

Milczałem.

Zniechęcił się trochę. Ale zdobył się na jeszcze jeden wysiłek.

– Wiesz, to będzie przyjemnie, ja też będę patrzył na gwiazdy. Wszystkie gwiazdy będą dla mnie studniami z zardzewiałym kołem. Wszystkie gwiazdy dadzą mi pić.

Milczałem.

– To będzie takie zabawne! Będziesz miał pięćset milionów dzwoneczków, a ja pięćset milionów źródeł…

Zamilkł także, bo się rozpłakał…

– To tutaj. Pozwól mi zrobić samemu jeden krok.

Usiadł, bo się bał. Powiedział jeszcze:

– Wiesz… Moja róża… Jestem za nią odpowiedzialny! Jest taka słaba, taka naiwna! Dla obrony przed światem ma wszystkiego cztery kolce – cóż to znaczy…

Usiadłem, bo nie mogłem utrzymać się na nogach.

Powiedział:

– Popatrz… to wszystko…

Zawahał się troszkę i wstał. Zrobił krok. Nie mogłem się ruszyć.

Tylko złota błyskawica mignęła koło jego nogi. Przez chwilę stał nieruchomo. Nie krzyknął. Upadł cicho jak podcięte drzewo. Piasek przytłumił wszelki odgłos.

XXVII

Obecnie upłynęło już sześć lat… jeszcze nigdy nie opowiadałem tej historii. Towarzysze, kiedy mnie zobaczyli, byli bardzo zadowoleni, że mnie widzą żywym. Byłem smutny, ale mówiłem im: „to zmęczenie…”.

Teraz już się trochę pocieszyłem… to znaczy… niezupełnie. Ale wiem, że wrócił na swoją planetę, bo o świcie nie znalazłem jego ciała. To nie było takie ciężkie ciało.

…i lubię nocą słuchać gwiazd. To tak, jakby pięćset milionów dzwoneczków…

Ale oto dzieje się coś niezwykłego. Zapomniałem dodać skórzany rzemień do kagańca, który narysowałem dla Małego Księcia! Nigdy nie będzie mógł założyć go barankowi! Więc zadaję sobie pytanie: co się dzieje na jego planecie? Być może baranek zjadł różę… Czasem mówię sobie: na pewno nie! Mały Książę co wieczór nakrywa swój kwiat szklanym kloszem i bacznie pilnuje baranka… Wówczas jestem szczęśliwy. I wszystkie gwiazdy śmieją się pogodnie.

Upadł cicho jak podcięte drzewo.

Czasem mówię sobie: „Od czasu do czasu jest się roztrzepanym, a to wystarczy! Pewnego wieczoru zapomniał o szklanym kloszu, albo też baranek bezszelestnie wyszedł nocą…”. Wówczas wszystkie dzwoneczki zamieniają się w łzy…

To jest wielka tajemnica. Zarówno dla mnie, jak i dla was, którzy kochacie Małego Księcia, cały wszechświat się zmienia w zależności od tego, czy gdzieś, nie wiadomo gdzie, baranek, którego nie znamy, zjadł, lub nie, pewną różę…

To jest dla mnie najpiękniejszy i najsmutniejszy krajobraz na świecie. Jest to ten sam obraz, co na poprzedniej stronie, ale narysowałem go jeszcze raz, żeby na zawsze utkwił wam w pamięci. To tutaj Mały Książę zjawił się na Ziemi i potem zniknął.

Przyjrzyjcie się uważnie temu widokowi, żebyście go mogli poznać z całą pewnością, gdy będziecie kiedyś podróżować po pustyni, w Afryce. Gdybyście przypadkiem przejeżdżali tamtędy, błagam, nie spieszcie się, poczekajcie chwilkę, zatrzymajcie się pod gwiazdą! Jeżeli wówczas przyjdzie do was dziecko, będzie się śmiało, będzie miało złote włosy, jeżeli nie odpowie na wasze pytania, zgadniecie, kto to jest. Bądźcie wówczas dobrzy! Pocieszcie mnie w smutku, napiszcie mi prędko, że powrócił…