Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

W serii ‌ukazały się ‌ostatnio:

Jamie BartlettKrólowa kryptowaluty. ‌Historia miliardowego cyberprzekrętu

Małgorzata NocuńMiłość ‌to cała ‌moja wina. ‌O kobietach ‌z byłego Związku Radzieckiego

Roman ‌Husarski Kraj ‌niespokojnego poranka. Pamięć ‌i bunt w Korei ‌Południowej (wyd. 2)

Bartosz Józefiak ‌Wszyscy ‌tak jeżdżą

Tomáš ‌Forró Gorączka ‌złota. Jak upadała Wenezuela

Douglas ‌Preston, Mario ‌Spezi ‌Potwór z Florencji. Śledztwo ‌w sprawie seryjnego mordercy

Piotr Lipiński ‌Wasilewska. ‌Czarno-biała

Agnieszka Pikulicka-Wilczewska ‌Nowy Uzbekistan

Taina ‌Tervonen Grabarki. Długi cień ‌wojny ‌w Bośni

Katarzyna Kobylarczyk Ciałko. ‌Hiszpania ‌kradnie swoje dzieci

Jacek Hołub ‌Beze ‌mnie ‌jesteś nikim. ‌Przemoc w polskich domach(wyd. 2)

Anna Bikont ‌Nigdy ‌nie byłaś Żydówką. ‌Sześć ‌opowieści o dziewczynkach w ukryciu

Jelena Kostiuczenko ‌Przyszło ‌nam tu żyć. Reportaże ‌z Rosji(wyd. 3)

Barbara ‌Demick Światu nie mamy ‌czego zazdrościć. ‌Zwyczajne losy mieszkańców Korei ‌Północnej(wyd. 3)

Bartosz ‌Żurawiecki Ojczyzna moralnie czysta. ‌Początki ‌HIV w ‌Polsce

Kate Brown ‌Czarnobyl. Instrukcje przetrwania(wyd. 2)

Amos Oz ‌Na ‌ziemi Izraela ‌(wyd. 2)

Marta ‌WroniszewskaTu jest teraz twój ‌dom. ‌Adopcja w Polsce (wyd. 2)

Sam KnightBiuro ‌przeczuć. Historia ‌psychiatry, który chciał przewidzieć ‌przyszłość

Katarzyna ‌KobylarczykPył z landrynek. ‌Hiszpańskie fiesty ‌(wyd. 2)

Paweł SmoleńskiIzrael już nie ‌frunie ‌(wyd. 6)

Piotr LipińskiBierut. ‌Kiedy partia ‌była bogiem (wyd. 2)

Derek ScallyNajlepsi ‌katolicy ‌pod słońcem. Pożegnanie ‌Irlandczyków z Kościołem

Kalina BłażejowskaBezduszni. ‌Zapomniana zagłada chorych ‌(wyd. 2)

Murong XuecunŚmiertelnie ‌ciche miasto. Historie ‌z Wuhanu

Bradley Hope ‌Pokonać Kimów. Tajna misja ‌przeciwko ‌reżimowi

John Treherne Zbrodnia w raju. ‌W poszukiwaniu utopii ‌na Galapagos

Maciej Wasielewski Jutro ‌przypłynie ‌królowa (wyd. 3)

Bartosz ‌Panek ‌Zboże rosło jak las. ‌Pamięć ‌o pegeerach

Jacek ‌Hołub Wszystko ‌mam bardziej. Życie ‌w spektrum autyzmu

Marcelina ‌Szumer-Brysz Wróżąc z fusów. ‌Reportaże z Turcji ‌(wyd. 3 rozszerzone)

Wojciech Górecki Wieczne ‌państwo. ‌Opowieść o Kazachstanie

Mateusz ‌Marczewski Pasażerowie. ‌Ayahuasca i duchy Amazonii

Aleksandra Łojek ‌Belfast. ‌99 ścian pokoju(wyd. 3)

W serii ukażą ‌się m. ‌in.:

Anna Maziuk Niedźwiedź szuka ‌domu

Anna ‌Malinowska ‌Sosnowiec. Nic śląskiego

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Książka, ‌którą nabyłeś, jest dziełem ‌twórcy ‌i wydawcy. ‌Prosimy, abyś ‌przestrzegał praw, jakie im ‌przysługują. ‌Jej zawartość ‌możesz udostępnić nieodpłatnie ‌osobom bliskim lub osobiście ‌znanym. ‌Ale nie ‌publikuj ‌jej w internecie. Jeśli cytujesz ‌jej ‌fragmenty, nie ‌zmieniaj ich ‌treści i koniecznie zaznacz, ‌czyje to ‌dzieło. A kopiując ‌ją, ‌rób to jedynie ‌na użytek ‌osobisty.

Projekt okładki ‌Ola ‌Szpocińska na podstawie ‌projektu serii ‌Agnieszki Pasierskiej

Projekt typograficzny i redakcja ‌techniczna ‌Robert Oleś

Fotografia na ‌okładce © ‌Fiona ‌Jackson-Downes ‌/ Getty Images

Copyright © ‌by ‌Katarzyna Bednarczykówna, 2024

Opieka ‌redakcyjna ‌Jakub Bożek

Redakcja Ewa ‌Charitonow

Korekta Anna ‌Dajek / d2d.pl, ‌Ewa Saska ‌/ d2d.pl

Skład Robert ‌Oleś

Konwersja i produkcja ‌e-booka: ‌d2d.pl

ISBN978-83-8191-983-8

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Spis ‌treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Dedykacja

Epigraf

[Jest luty ‌2020 roku…]

Wstęp

Delikacik

Potrzeba ‌piękna

Sylwiusz ‌i kobiety

Panoptykon

Skorupka

A może ‌powinnam stanąć na ‌stole?

Znikanie

Mimikra

Czasem do ‌krwi

Wszyscy ‌się gotują

Lęk

Pyskuj

Podziękowania

Źródła

Przypisy

Kolofon

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Rodzicom, Guci

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Gdyby ‌nikt nie odwracał się ‌w naszą ‌stronę, ‌kiedy wchodzimy ‌do pokoju; nikt nie ‌reagował, ‌gdy ‌mówimy; nikt ‌nie dostrzegałby, co ‌robimy; gdyby ‌wszyscy nas unikali ‌i traktowali ‌tak, jakbyśmy nie istnieli – ‌wtedy ‌wezbrałaby w nas taka wściekłość i bezsilna rozpacz, że przy nich najokrutniejsza nawet męka ciała byłaby wybawieniem.

William James

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Jest luty 2020 roku, na chwilę przed wybuchem pandemii. Siedzimy z Grzegorzem Ilnickim we Wrzeniu Świata w Warszawie, rozmawiamy do wywiadu w „Wyborczej”. Grzegorz jest prawnikiem. Opowiada o mobbingu.

– Wykształciliśmy polski model ofiary – stwierdza i w tym momencie zaczyna się moja ciekawość.

Nie ma żadnych wiarygodnych liczb, które mogłyby pokazać prawdziwą skalę mobbingu w Polsce. Skalę przemocy psychicznej w relacjach między ludźmi pracującymi w prywatnych korporacjach, rodzinnych biznesach i potężnych instytucjach państwowych, w mediach, urzędach, na uniwersytetach, w szkołach, samorządach, fundacjach, kulturze, sądach, wojsku, fabrykach, szpitalach, sklepach, marketingu, mediach społecznościowych, gastronomii. Warszawa? Wieś pod Kaliszem? Bez znaczenia. Ta przemoc jest wszędzie. Ma jedynie różne narzędzia.

Chcę sprawdzić, czy istnieje nasz mobbing narodowy, i zrozumieć, o co w nim chodzi. Co siedzi w głowach mobbera i ofiary. Skąd bierze się mobber? Kto nim zostaje? Jak wybiera swój cel? Chodzi o osobowość? Poglądy? Wychowanie i style przywiązania wyniesione z domu? Co właściwie decyduje o tym, jakie są nasze relacje w pracy? To sprawa pokoleniowa? Spadek po Peerelu? Po latach dziewięćdziesiątych? Myślenie pańszczyźniane?

W trakcie trzech lat pisania książki rozmawiałam o mobbingu z setkami osób. Na początku pytałam, co się za tym słowem kryje. Może krzyk? Może przekleństwo rzucone mimochodem, brak pensji na czas. Może ból brzucha w bezsenną noc z niedzieli na poniedziałek. Może wieczory bez seksu, rozwód, dwadzieścia paczek wypalonych papierosów, depresja, poronienia, alkoholizm, lorazepam, życie na zasiłku, samobójczy plan.

Jeśli zdać się na statystyki wymiaru sprawiedliwości, można by uznać, że nie ma tematu. Jesteśmy krajem szczęśliwych, szanujących się ludzi. Bo choć trudno spotkać w Polsce osobę, która nie doświadczyła przemocy w pracy lub nie ma znajomego, który jej doświadczył, do naszych sądów trafia rocznie tylko kilkaset pozwów o mobbing. Tyle co nic. W dodatku przegrywają niemal wszyscy pracownicy.

Udowodnienie mobbingu w Polsce graniczy z cudem.

Ignorując te sądowe statystyki, latem 2020 roku rozpoczynam poszukiwania wzorów polskiej przemocy i uległości w pracy. I – o ile ona istnieje – powodów naszej cichej narodowej zgody na wzajemne wyniszczanie.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Wstęp

Badania, które dają klucz do zrozumienia mobbingu, odwołują się do odkryć profesora Heinza Leymanna, szwedzkiego psychologa i psychiatry niemieckiego pochodzenia. Jemu pierwszemu udało się zwrócić uwagę szerokiego międzynarodowego grona lekarzy, polityków i ustawodawców na skutki terroru psychicznego w pracy, który istnieje jak świat światem, jednak nigdy nie został odpowiednio potraktowany. To on wyodrębnił ten specyficzny rodzaj przemocy i nazwał go mobbingiem, zapożyczywszy słowo od zoologa, ornitologa i laureata Nagrody Nobla Konrada Lorenza (Lorenz, co ciekawe, mobbingiem określił regularne ataki grup mniejszych zwierząt na większe).

Leymann rozpoczął badania na początku lat osiemdziesiątych XX wieku. Chciał zrozumieć powód nagłych chorób swoich pacjentów: depresji, bólów, bezsenności, lęków. Okazało się, że wszystkie te osoby z dolegliwościami bez przyczyn, które można było jasno wyczytać z badań krwi, łączy ogromny stres wywołany życiem zawodowym. Przeprowadził szczegółowe wywiady z dwudziestoma jeden pielęgniarkami, które chciały popełnić samobójstwo z powodu traktowania w pracy (niektóre z nich faktycznie pozbawiły się życia). Między innymi na tej podstawie opracował później swój Leymann Inventory of Psychological Terror [Lista Przemocy Psychologicznej Leymanna], spis czterdziestu pięciu strategii nękania, do dziś używany, by rozpoznawać mobbing, choć oczywiście nie jest to wyczerpujący wykaz[1].

Leymann wyróżnił pięć rodzajów zachowań mobbera.

Pierwsze to działania utrudniające komunikację: ograniczanie lub utrudnianie wypowiadania się, ciągłe przerywanie, reagowanie krzykiem i wyzwiskami, nieustanne krytykowanie wykonywanej pracy lub życia osobistego, nękanie przez telefon, groźby, aluzje, zawoalowana krytyka, poniżające i obraźliwe gesty.

Drugie to działania wpływające na negatywne relacje społeczne: unikanie przez przełożonego rozmów i kontaktu z pracownikiem, fizyczne i społeczne izolowanie go, ostentacyjne ignorowanie i lekceważenie.

Trzecie – działania naruszające wizerunek: obmawianie, rozsiewanie plotek, ośmieszanie, sugerowanie zaburzeń psychicznych, żartowanie i prześmiewanie prywatnego życia, parodiowanie mówienia czy gestów, atakowanie poglądów politycznych i przekonań religijnych, wyśmiewanie i ataki z uwagi na narodowość, wyśmiewanie niepełnosprawności lub kalectwa, wulgarne przezwiska lub inne upokarzające słowa, insynuacje o charakterze seksualnym czy niechciane zaloty.

Czwarty rodzaj to działania atakujące pozycję zawodową: wymuszanie wykonywania zadań naruszających godność osobistą, kwestionowanie decyzji podejmowanych przez pracownika, ciągłe przydzielanie mu nowych zadań z nierealnym terminem realizacji lub nieprzydzielanie żadnych albo przydzielanie zadań bezsensownych, zbędnych, poniżej kompetencji lub zbyt trudnych, przerastających kompetencje. To także odbieranie mu zadań bez racjonalnego wytłumaczenia i wydawanie absurdalnych, sprzecznych poleceń.

Ostatni, piąty rodzaj zbiera działania uderzające w zdrowie: zlecanie prac szkodliwych, groźby użycia siły, od przemocy fizycznej o niewielkim nasileniu po znęcanie się, wykorzystywanie seksualne, przyczynianie się do strat materialnych i wyrządzanie szkód psychicznych w miejscu pracy czy zamieszkania.

Mobbing nie zawsze jest tak drastyczny. Na ogół przybiera on bardziej prozaiczne formy: ulotne nieprzyjemne półsłówka, niby obracane w żart, drobne uszczypliwości, ignorowanie pytań i próśb, kpiący uśmiech. Właśnie przez tę mozaikę drobnych działań mobbing jest tak groźny, bo trudny do zauważenia i zwalczenia. To przemoc w małych, niedających się zważyć dawkach, które zsumowane doprowadzają do destrukcji. Każdy atak z osobna nie zwala z nóg; ofiara pada z powodu licznych mikrourazów i drobnych niezagojonych ran.

Przemoc może przyjść z góry, od szefa, ale może też od innych pracowników, ludzi z zespołu, na tym samym poziomie zależności. W teorii pracownik może mobbować przełożonego, ale już w praktyce to dużo rzadsze. Mobbing i władza chodzą parami.

Taktyki nękania ze spisu Leymanna nie muszą występować jednocześnie i mogą mieć dowolne kombinacje. Ale żeby była mowa o mobbingu, muszą regularnie się powtarzać i trwać przez dłuższy czas – zdaniem Leymanna przynajmniej raz w tygodniu przez minimum pół roku (kilku późniejszych badaczy nie zgodzi się z tymi założeniami, ich zdaniem przemoc, w zależności od intensywności, może trwać krócej[2]; taki wniosek pojawi się też w polskim orzecznictwie).

Mobbing ma swoje fazy o różnym stopniu natężenia. Zdaniem Leymanna zaczyna się od ognisk zapalnych, drobnych, nierozwiązanych lub źle rozwiązanych konfliktów. Gdy konflikt eskaluje, przechodzi w fazę drugą: mobbingu właściwego. Wrogie zachowania przestają być incydentalne, agresor regularnie kieruje je w stronę tej samej osoby. Prowadzi to początkowo do jej negatywnego wyróżnienia, później do wykluczenia z zespołu i wejścia w rolę ofiary. Prześladowana osoba przestaje się bronić, a źródła konfliktu zaczyna poszukiwać w sobie, zastanawiając się: „Co ze mną jest nie tak?”. Kolejna faza zaczyna się w momencie, gdy do akcji wkraczają przełożeni wyższego szczebla, którzy obarczają ofiarę mobbera winą za całą sytuację, bo to w niej, nie w mobberze, widzą źródło problemów firmy. Planowane jest usunięcie ofiary, często przy łamaniu jej praw. I tu zaczyna się faza ostatnia, czyli etap skutecznego pozbycia się pracownika, który nie pracuje już efektywnie, bo od dłuższego czasu jest nękany i wyczerpany psychicznie – co w oczach przełożonych potwierdza jego bezużyteczność. Koło się zamyka.

Leymann udowodnił też, że mobbing jest ogromnym stresorem, który może trwale zmienić osobowość. Ofiary mobbingu mogą zachorować na zespół stresu pourazowego, diagnozowany u osób doświadczających najcięższych traum: u więźniów obozów koncentracyjnych, żołnierzy, weteranów wojennych. Szkodliwe warunki psychospołeczne w miejscu pracy prowadzą do biologicznych reakcji na stres, mierzonych między innymi produkcją adrenaliny przez nadnercza, wzrostem ciśnienia krwi czy przyśpieszoną akcją serca. Stres wpływa na układ nerwowy i mobilizuje organizm do reakcji „uciekaj albo walcz”, zatem ofiara wytypowana przez agresora żyje w nieustannym napięciu i poczuciu zagrożenia miesiącami, czasem latami. Jak na wojnie. Skutkami, które rodzą się w ciele i psychice takiej osoby, są: wrogość i podejrzliwość wobec innych, chroniczne uczucie nerwowości, skupianie się na własnym losie w stopniu przekraczającym tolerancję otoczenia, co prowadzi do izolacji i samotności. Doświadcza ona poczucia pustki i beznadziei, generuje w sobie nadwrażliwość na niesprawiedliwość i stałą, niemal obowiązkową identyfikację z cierpieniem innych.

Wspólnie z lekarzami medycyny pracy Leymann zaobserwował wśród ofiar mobbingu poważne zaburzenia psychosomatyczne, czyli choroby ciała, które mają podłoże w psychice: od drżenia rąk i kołatania serca, przez trudności w przełykaniu, atopowe zapalenie skóry, łysienie plackowate, do bólów psychogennych i wrzodów żołądka. Podejrzewał nawet, że przemoc w pracy może osłabiać układ odpornościowy do tego stopnia, by umożliwić rozwój choroby nowotworowej. Wśród skutków psychiatrycznych mobbingu wymienił depresję, zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne i samobójstwo. Wśród skutków społecznych i psychologicznych – stygmatyzację, dobrowolne bezrobocie, niesprawność społeczną, uczucie desperacji i całkowitej bezradności, lęk i rozpacz[3].

Z odkryć szwedzkiego lekarza czerpią do dziś międzynarodowe systemy ochrony pracowników, a jego badania zainspirowały kolejne.

Fińscy naukowcy z uniwersytetu w Helsinkach[4] przebadali jedenaście tysięcy pracowników tamtejszych szpitali, żeby w 2003 roku potwierdzić silny związek między mobbingiem a późniejszą depresją i uznać go za czynnik wywołujący szersze problemy w zakresie zdrowia psychicznego. Z kolei zespół francuskich i irlandzkich naukowców[5] przebadał grupę niemal ośmiu tysięcy francuskich pracowników z różnych branż i na tej podstawie potwierdził, że mobbing jest silnie związany z zburzeniami snu, a im częściej pracownik jest wystawiany na przemoc w pracy, tym wyższe ryzyko tych zaburzeń. One prowadzą z kolei do chronicznego przemęczenia, upośledzenia funkcji motorycznych, problemów z logicznym myśleniem, spadku popędu seksualnego i wzrostu ryzyka zawału. Lista kolejnych badań potwierdzających i łączących zaburzenia snu z przemocą w pracy jest długa.

Mobbing ma nie tylko destrukcyjny wpływ na ofiary, ale także odbija się na zdrowiu całej grupy pracowniczej, która jest świadkiem nękania – do takiego wniosku doszła w 2001 roku Maarit Vartia[6], badaczka z Fińskiego Instytutu Higieny Pracy. Zmierzyła stres wśród niemal tysiąca pracowników sektora publicznego i wykazała, że nie tylko długotrwały mobbing, ale i sporadyczna przemoc wywołują u ludzi wysoki poziom stresu i obniżenie poczucia własnej wartości. Najsilniej stresogenne są: pośpiech, brak jasno określonych celów, niesprawiedliwe lub obraźliwe oceny, ograniczenie możliwości wyrażania opinii i ingerencja w życie prywatne. Z kolei Sadia Mushtaq z National University of Medical Sciences w Pakistanie wraz z zespołem[7] udowodniła w 2022 roku, że osoby, które w dzieciństwie przeżywały agresję i nie mogły wykształcić bezpiecznej więzi z opiekunami, są bardziej skłonne do trwania w przemocowym środowisku pracy. Potwierdza to doktor Julia Pankiewicz, psychiatrka z Mazowieckiego Szpitala Wojewódzkiego Drewnica. Jej zdaniem w dorosłym życiu zawodowym ponownie wchodzimy w system relacji, gdzie są osoba nadrzędna i osoby równorzędne. Jak w rodzinie: matka, ojciec, siostra – szefowa, szef, współpracownicy. W rodzinach przemocowych, podobnie jak w przemocowych firmach, funkcjonują hierarchiczność i strach przed człowiekiem, który sprawuje nad nami kontrolę. Osoby, które dorastały w patologicznej komunikacji, mają problem ze stawianiem granic, a wysoki poziom stresu uważają za normę, bo jest im znany od dziecka. Nie potrafią inaczej, dopóki nie zmienią tego terapeutycznie. Tymczasem powielają schemat, podświadomie wchodzą w stresujące czy przemocowe sytuacje zawodowe i w nich trwają.

Dzięki Heinzowi Leymannowi Szwecja w 1993 roku, jako pierwszy kraj w Europie i jeden z pierwszych na świecie, wprowadziła przepisy antymobbingowe, na których wzorowało się później polskie prawo. U nas prawna definicja mobbingu pojawiła się, dopiero gdy wymusiło ją wejście Polski do Unii Europejskiej. Przedtem nie było w polskim Kodeksie pracy paragrafu, który chroniłby nas (przynajmniej w teorii) przed przemocą psychiczną. Słowo „mobbing” nie istniało. W związku z tym brak jakichkolwiek sensownych danych liczbowych, z pomocą których dałoby się prosto potwierdzić pozytywny wpływ wprowadzenia przepisów antymobbingowych na warunki pracy w Polsce po 2004 roku. Można za to obserwować późniejsze tendencje.

W 2007 roku Główny Urząd Statystyczny przebadał ponad 14,9 miliona pracowniczek i pracowników narażonych na czynniki psychologiczne mogące mieć niekorzystny wpływ na ich samopoczucie lub zdrowie[8]. Nadmierne obciążenie ilością pracy i presją czasu zgłosiło ponad 3,5 miliona osób (24 procent badanych), przemoc lub zagrożenie przemocą 290 tysięcy (niecałe 2 procent), a nękanie lub zastraszanie 243 tysiące (1,6 procent). W podobnym badaniu przeprowadzonym przez GUS w 2020 roku[9] z 16,3 miliona pracujących niemal połowa, bo aż 7,3 miliona, potwierdziła, że jest narażona na sytuacje i zachowania, które mają niekorzystny wpływ na ich psychiczny dobrostan. Także tym razem najwięcej pracujących, bo ponad 3,9 miliona osób (24 procent), wskazało na dużą presję czasu lub nadmierne obciążenie ilością pracy. To tak, jakby wywierać presję i nadmiernie obciążać pracą wszystkich mieszkańców Warszawy, Krakowa, Wrocławia i Poznania razem wziętych. Dwa procent wskazało na przemoc lub zagrożenie przemocą; to 326 tysięcy osób, czyli tak, jakby przemocy doświadczali wszyscy mieszkańcy Lublina. Jeden procent wskazał na nękanie lub zastraszanie; odpowiada to 163 tysiącom osób, czyli niemal całej populacji Bielska-Białej. Wychodzi na to, że przez kilkanaście lat polskie rozumienie mobbingu i jego konsekwencji nie drgnęło.

Ministerstwo Sprawiedliwości opublikowało ewidencję spraw w sądach pierwszej instancji o odszkodowanie i zadośćuczynienie w związku z mobbingiem w latach 2011–2022[10]. Rok w rok do sądów rejonowych i okręgowych z pozwami idzie zaledwie od sześciuset do siedmiuset pracowniczek (częściej składają je kobiety) i pracowników. Miażdżąca większość przegrywa. Wynika z tego, że polskie prawo antymobbingowe to iluzja, a rozbuchana na ogromną skalę przemoc, która rozgrywa się za drzwiami państwowych i prywatnych firm i instytucji, pozostaje bezkarna.

Tymczasem jej skutki ekonomiczne i społeczne wykraczają daleko poza te drzwi i dotykają wszystkich. To koszty leczenia i rehabilitacji ofiar mobbingu w przychodniach i szpitalach, koszty socjalne utrzymywania ich na bezrobociu, gdy zmaltretowane psychicznie i wypalone zawodowo nie są zdolne, by pójść do kolejnej pracy, koszty ich renty lub wcześniejszej emerytury, koszty odszkodowania i zadośćuczynienia, jeśli – jakimś cudem – udaje się im wygrać sprawę o mobbing i pracowały w sektorze publicznym. Wtedy rekompensata nie jest wypłacana z kieszeni mobbera, ale z budżetu państwa.

To wielomiesięczne terminy do dobrego lekarza na NFZ, bo młodzi lekarze uciekają od koszmaru rezydentury, więc brakuje wykształconych specjalistów. To „kryzysy powołań” w wojsku i policji. To ciągnące się kolejki do urzędniczych okienek, bo połowa z nich jest pusta, a osoby siedzące w pozostałych są przemęczone, więc pracują dwa–trzy razy wolniej. To wykwalifikowani nauczyciele z pasją, którzy nagle chorują i znikają na wiele miesięcy albo odchodzą z pracy na zawsze.

Spada zaufanie do instytucji publicznych i systemu sprawiedliwości, które nie chronią człowieka przed przemocą w pracy i jej skutkami.

Pod koniec 2022 roku Międzynarodowa Organizacja Pracy wraz z Fundacją Lloyd’s Register i Instytutem Gallupa wydały raport z pierwszego badania, w którym próbowano zmierzyć skalę globalnego mobbingu i molestowania w pracy[11]. Polska nie jest wyjątkiem, z problemem nie radzi sobie cały współczesny świat.

Na stronach raportu czytam, że jeden na pięciu pracowników doświadczył przynajmniej jednej formy przemocy i molestowania w trakcie życia zawodowego, a jedna osoba na piętnaście padła ofiarą przemocy seksualnej. Kobiet dotyczyło to dwa razy częściej niż mężczyzn. W ogóle osoby nieuprzywilejowane i o niższym statusie społecznym (kobiety, społeczność LGBT, mniejszości etniczne, religijne) są bardziej narażone na przemoc psychiczną w miejscu pracy[12].

W raporcie czytam też, że tylko połowa z ofiar mobbingu komuś o tym mówi, a i to dopiero, gdy przemoc się nasila. Nie chodzi tu o oficjalne zgłoszenia. Ludzie, jeśli już decydują się przyznać, że stosowano wobec nich przemoc, wolą dzielić się tym z przyjaciółmi lub rodziną, niż sygnalizować problem w firmie czy iść do sądu. Najczęściej powstrzymują ich „strata czasu” i „strach o reputację”. Poza tym osoby, które stały się celem mobbera, często nie mają wystarczającej wiedzy na temat mobbingu, nie potrafią go zdefiniować i przełożyć na własne doświadczenia. Samo spojrzenie w lustro i pogodzenie się z rzeczywistością to trudny i bolesny proces. Stawienie czoła otoczeniu i opinii publicznej, która stygmatyzuje ofiary lub dla własnej wygody nie chce przemocy dostrzegać i udziela jej milczącej akceptacji, bywa ponad siły.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Delikacik

– Może pan zobaczyć porodówkę – oznajmiła lekarka, więc z ulgą porzucił sprane szpitalne prześcieradło, którym oblekał materac, i poszedł na piętro. Już miał pociągnąć za klamkę oddziału porodowego, ale cofnął dłoń.

Julian zdał sobie sprawę, że nie ma pojęcia, jak odpowiednio patrzeć na te kobiety. W końcu był dla nich obcy, a one leżały w cienkich koszulach z włókniny, czekając na falę bólu. Po namyśle zdecydował, że najpierw zajrzy do każdej sali i się przedstawi.

– Mogę? – pytał.

– Proszę bardzo – odpowiadały niemal chórem.

Trwało kilka porodów jednocześnie. Piąta godzina, szósta godzina, bóle, skurcze, nic się nie dzieje. Wreszcie u jednej stwierdzono rozwarcie całkowite i zaczął się ruch. Dołączyło kilka nowych położnych, rozłożyły jałowe chusty, przybory do szycia. Poród miał być naturalny.

Położna po raz kolejny zbadała rodzącą i Julian spostrzegł, że jej twarz nagle zmartwiała. Coś wyszeptała do koleżanki obok, a tamta pędem na korytarz, jak poparzona, jakby ją ktoś z procy wystrzelił. I w krzyk:

– Doooktooor!

Z dyżurki wybiegła lekarka.

Powiedzieli: „Dystocja barkowa”. Dziecko zaklinowało się w drogach rodnych, trzeba je wyciągnąć siłą, z pomocą rękoczynów położniczych, tak się to nazywa. Położyli na łóżku przerażoną, krzyczącą kobietę, wyprostowali jej nogi i zarzucili na głowę. Jedna położna naparła na jedną nogę, druga na drugą, trzecia ucisnęła brzuch nad spojeniem łonowym. Nacinanie krocza. Bez znieczulenia.

Wszystko to trwało kilka minut.

Dziewczynka.

Gdy Julian zobaczył, jak zdrowa wychodzi z ciała matki, do głowy uderzyła mu upojna mieszanka ekscytacji i szczęścia, wzruszenia i podziwu.

Był na drugim roku studiów medycznych w Poznaniu, które do tej chwili koszmarnie go nużyły i stresowały jednocześnie. Najchętniej by je rzucił w cholerę. Na zajęciach wkuwał bzdury – jak uważał – które nie przygotują go praktycznie do zawodu lekarza. Na kolokwiach wczytywał się w zawiłe, podchwytliwe pytania, jak gdyby nie chodziło o sprawdzenie wiedzy, ale o przyłapanie go na niewiedzy. Ordynatorek, profesorek, docentek było na uczelni więcej niż kiedyś, dzięki czemu jego koleżanki rzadziej już słyszały, że „najlepszą specjalizacją dla kobiety lekarza jest żona chirurga”. Choć ten akurat komentarz Julian pamiętał doskonale, podobnie jak profesora, który go wygłosił. Mizoginię starano się tępić. Zgłaszano ją władzom uczelni, ale nie przynosiło to spodziewanych efektów, więc z czasem każdy się jakoś przyzwyczaił, puszczał mimo uszu.

Na ćwiczeniach wymagano stuprocentowej obecności. Żartowano sobie u Juliana na roku, że tylko świadectwo zgonu jest skutecznym usprawiedliwieniem. Kto miał rodziców lekarzy, załatwiał sobie od czasu do czasu lewe zwolnienie, dla chwili wytchnienia. Bo normalnie to energole. Słyszało się o dopalaczach, ziole, amfetaminie. Julian zatrzymał się na kofeinie. Powrót z uniwersytetu około osiemnastej, drzemka, wkuwanie podręczników do północy, czasem do trzeciej nad ranem, cztery godziny snu, pobudka, o ósmej wykład. Od miesięcy snuł się wyczerpany między mieszkaniem a uczelnianymi korytarzami, więc tamten dzień na porodówce był dla niego jak niespodziewany zastrzyk adrenaliny. Jak gdyby ktoś mu wreszcie zilustrował sens uczelnianej męki i złożył obietnicę ciekawego życia. Uznał, że te wszystkie emocje nie mogły być przypadkiem.

Tak objawiło się powołanie.

Od tej pory wykłady wydawały mu się jeszcze bardziej skostniałe, nieprzystające do rzeczywistości kobiety ściskającej z bólu dłonie w pięści tak mocno, że sinieją palce, i ginekologa, który ma w mgnieniu oka uratować co najmniej dwa istnienia. Dowiedział się, że członkowie położniczych kół naukowych są popołudniami i wieczorami wpuszczani na szpitalną izbę przyjęć i porodówkę, gdzie mogą obserwować cesarskie cięcia, czasem nawet asystują na bloku, więc zapisał się do tych kół, ale to mu nie wystarczało. Zgłosił się jeszcze jako wolontariusz na OIOM, chirurgię, pediatrię. Był zachłanny. Chciał widzieć jak najwięcej, wszystkiego doświadczyć. Jeździł na konferencje medyczne z ginekologii i położnictwa, zgłaszał się jako pierwszy do prac naukowych pisanych pod dyktando lekarzy specjalistów. Ignorował smutek. Męczyło go kino, które zawsze uwielbiał, nie czuł już przyjemności z tańca, do ukochanej literatury pięknej, wierszy Ginczanki i Osieckiej, już nie sięgał. Pod koniec trzeciego roku studiów był tak zmęczony, że nie miał siły przykładać się do kolejnych trzech. Teraz państwowy Lekarski Egzamin Końcowy (czyli LEK) można zdawać po pięciu latach, wtedy jeszcze nie.

„Sześć lat medycyny ogólnej to nie na możliwości jednego człowieka” – myślał.

Średnia ocen z tych sześciu lat decyduje o tym, do którego szpitala publicznego lub przychodni trafi się na obowiązkowy trzynastomiesięczny staż podyplomowy, dzielony na kilka specjalizacji. Stażysta może spróbować każdej po trochu i wybrać sobie przyszłość.

Julian dobrze wspominał tamten czas: dużo praktyki, możliwość wcześniejszego wyjścia, gdy czuł się zmęczony. Dostał trzy i pół tysiąca złotych na rękę, wkrótce o siedem stów więcej. Pierwsze zarobione pieniądze. Nie miał wielkich potrzeb – kawaler, wynajmował w Poznaniu tanie mieszkanie – nawet trochę zaoszczędził.

Elegancki garnitur na zdawanie LEK-u odbierał z pralni trzykrotnie. Do egzaminu można podchodzić co pół roku tyle razy, ile się komu na medycynie podoba, więc Julian śrubował wynik. Miał być najlepszy. W Polsce istnieje spory fanklub ginekologii, jest mało miejsc w krajowych klinikach, za to wielu chętnych. On zdawał sobie z tego sprawę i za każdym podejściem do egzaminu, w odświeżonym garniturze, trafniej zakreślał odpowiednie litery pod setkami pytań na arkuszu: a, b, c, d, e.

Gdy dostał się na rezydenturę, trwała jesień. Przez kilka miesięcy był naprawdę szczęśliwy.

Pracę zaczął w styczniu 2022 roku.

Jego przyjaciółka wybrała szpital w Zielonej Górze, kolega w Nowym Tomyślu. On przez chwilę rozważał Francję (był nawet kiedyś na letnich praktykach w ładnym podparyskim szpitalu), ale czuł się tam obco, mimo że francuskim władał płynnie. Lepiej niż skalpelem.

Ostatecznie zgłosił się do sporej kliniki położniczej na zachodzie Polski. Ze swoimi wynikami LEK-u mógł wybierać i zdecydował się na oddział, który na liście Fundacji Rodzić po Ludzku plasował się daleko od podium. Wybrał jedno z najgorszych, najbardziej wrogich kobietom miejsc w kraju.

Dobrze o tym wiedział.

W środowisku mówiło się, że rodzące tam nie są informowane o stanie zdrowia, bo jeszcze zaczną pytać. Kto mniej wie, mniej wybrzydza. Często nie łagodziło się kobietom bólu porodu przez znieczulenie zewnątrzoponowe, które jest darmowym standardem Ministerstwa Zdrowia, w tym szpitalu tylko w teorii. Brakowało anestezjologów, więc nie miał kto podać znieczulenia, a przynajmniej tak brzmiało usprawiedliwienie wpisywane do papierów. Rodzące jechały na paracetamolu albo na „gazie”, mieszance tlenu i podtlenku azotu, czyli głupim jasiu. Albo wstrzykiwało się im słaby opioid, nalpain.

Tam niecałe trzydzieści lat wcześniej urodził się Julian.

W lokalnych mediach wisi laurka: państwowa porodówka i macierzyństwo państwowe, a piękne jak prywatne! A może nawet piękniejsze. Na zdjęciach błyszczą: świeżutki sterylny plastik aparatury, szkło i metal szafek, narzędzi. Pośrodku sali stoją duże łóżka przykryte fikuśnymi pledami w stylu duńskiego hygge, w rogu czekają łóżeczka w różowo-zieloną łąkę dla noworodków. Nad łóżkami, na ścianach rozkwitają drzewa, zioła i kwiaty – na jednych letnie, dorodne czerwone maki, na innych drobne chwasty, dzikie i niechciane, wiosenne.

Na pozostałych obrazkach, tych, które nie dotarły do mediów, Julian zobaczy oddziały stare, łuszczące się, bez okien. Ściany oddziałowej dyżurki, zamiast bajkowej wesołej polany, porasta całkiem realny wilgotny grzyb. Druga połowa bloku operacyjnego, ta bez błyszczących klamek, straszy.

Idący tymi korytarzami, ale rześki, w dobrym humorze Julian szukał gabinetu ordynatora. Chciał ustalić, kiedy zaczyna pracę, i prosić o opiekuna specjalizacji, którego sobie upatrzył. Opiekun to najważniejszy mentor młodego ginekologa: przez pięć lat rezydentury zabiera go na blok operacyjny, z czasem daje skalpel do ręki i uczy, jak nacina się i zszywa kobiecy brzuch i krocze, pokazuje powikłane porody, objaśnia skomplikowane przypadki. Po pięciu latach nauki u boku opiekuna (w przypadku ginekologii, bo przy niektórych innych specjalizacjach nawet po sześciu) zdaje się Państwowy Egzamin Specjalizacyjny, który otwiera drogę do kariery i prywatnej praktyki.

Julian dotarł pod gabinet. Zapukał.

Po uprzejmym „dzień dobry” i zaproszeniu do środka ordynator jakby przestał go słyszeć.

– Twoim opiekunem będzie doktor Michał. – Spokojnym głosem przerwał mu w pół zdania i zdecydowanym spojrzeniem wskazał na drzwi. – Powodzenia, do widzenia.

W sumie to Julian nawet się ucieszył. Znał doktora Michała z kilku ginekologicznych konferencji naukowych, jeszcze w trakcie studiów. Jego wykłady uważał za bardzo udane i solidne.

Przez pierwsze tygodnie doktor Michał mijał Juliana na oddziale bez słowa i znikał. Rano się spóźniał i musiał biec, po południu był już spóźniony, więc pędem opuszczał dyżurkę, zbywając go szybkim:

– Pogadamy jutro!

Po miesiącu pracy zadzwoniono do Juliana z urzędu wojewódzkiego. Powiedziano, że nie został zarejestrowany w żadnym szpitalu i że to opiekun musi go zgłosić na rezydenturę przez oficjalny państwowy system. Dopóki tego nie zrobi, Julian pracuje nielegalnie.

Gdy pożalił się doktorowi Michałowi, że to przez jego niedopatrzenie może mu zostać anulowana specjalizacja, tego wreszcie coś ruszyło.

– Tu masz login i hasło do mojego konta. – Nabazgrał kombinację liter i cyfr. – Wpisz sobie i zgłoś się sam – powiedział, podał mu kartkę i znowu gdzieś zniknął.

Julian, patrząc na świstek papieru, uświadomił sobie, że doktor Michał bywa solidny tylko wtedy, gdy mu się to opłaca. Wartość przyuczania absolwenta uczelni do zawodu ginekologa, wyliczona przez państwo na kilkaset złotych miesięcznego dodatku do pensji, nie jest dla doktora Michała wystarczającą zachętą, żeby zwrócił na niego uwagę. Co gorsza, okazało się, że systemowe konto doktora jest już nieważne, brakuje w nim danych, więc Julian nie może wyręczyć go w zgłaszaniu rezydentury.

Znów się prosi.

– Dobra, jutro! – słyszy.

Mijają dwa tygodnie.

Któregoś dnia Julian widzi opiekuna rozmawiającego na korytarzu z ordynatorem. Przystaje w bezpiecznej odległości, czeka, kiedy go zauważą.

– Co jest? – rzuca ordynator.

– Przepraszam, że przeszkadzam, ale czy mógłby pan profesor poprosić pana doktora, żeby wypełnił moją kartę specjalizacji, bo ja mam wciąż nieaktualny wniosek? – mówi niepewnie skrępowany Julian. Nie chciał tej rozmowy, ale wyczerpały mu się inne pomysły na przebicie.

Doktor Michał patrzy znudzony gdzieś w głąb oddziału, jakby to nie o niego chodziło, ale ordynator reaguje natychmiast.

– Kurwa, chłopie, ogarnij się! – odpowiada, po czym panowie odchodzą.

Wtedy znów przeszywa Juliana ten nieprzyjemny dreszcz, niepokój. Zdezorientowany zawraca do dyżurki z pustego korytarza, z każdym krokiem usiłując zrozumieć to, co się właśnie wydarzyło. Po sześciu latach wyczerpujących studiów i rocznym stażu, po zarywaniu nocy nad encyklopediami medycznymi, po wolontariatach, którym poświęcał wolne popołudnia, po osiemnastu miesiącach nauki do egzaminów i wybitnym wyniku końcowym w pracy poczuł się jak śmieć.

Podobny niepokój czuł, gdy na początku stażu obok umowy o pracę do podpisu podsunięto mu klauzulę opt-out. To dokument, w którym lekarze zrzekają się części swoich praw pracowniczych.

Osoby zatrudnione na pełnym etacie w zawodach niemedycznych pracują średnio czterdzieści godzin w tygodniu, ale lekarze i pielęgniarki są traktowani wyjątkowo: ich tydzień pracy może mieć osiem godzin więcej. Liczy się to tak: trzydzieści osiem godzin dniówki i dziesięć godzin dyżurów razy cztery. W sumie niecałe dwieście godzin pracy w miesiącu. Dyrektywa Unii Europejskiej z 2003 roku potwierdza legalność tego rachunku. To jeszcze byłoby okej, ale sprawę urozmaica polska ustawa o działalności leczniczej z kwietnia 2011 roku. Ona wprowadziła tak zwaną klauzulę opt-out – tę, którą zaproponowano Julianowi. Wraz z jej podpisaniem lekarz zgadza się na przedłużenie dnia pracy do dwudziestu czterech godzin (dyżury dobowe). W sumie tygodniowo może przepracować nawet siedemdziesiąt osiem godzin, a miesięcznie ponad trzysta, czyli niemal dwa razy więcej niż na normalnym etacie. Wszystko w świetle prawa, pod warunkiem że lekarz klauzulę podpisuje dobrowolnie.

W klinice Juliana opt-out był sugerowany każdemu rezydentowi. Dawano do zrozumienia, że jest „mile widziany”. Julian słyszał, że rezydenci, którzy nie podpisują klauzuli, mają pod górkę: są szykanowani, izolowani, utrudnia się im rozwój albo zarzuca ich papierkową robotą, bo „nie potrafią pracować zespołowo”. Były też zalety – im więcej pracujesz, tym więcej zarabiasz.

Podpisał cyrograf.

Średnio za godzinę dostawał czterdzieści–czterdzieści pięć złotych, tak sobie wyliczył, gdy dodał nocki, święta, dyżury i wizyty weekendowe płatne ekstra. W zwykły dzień na oddziale płacono mu trzydzieści złotych za godzinę, ale za nocny dyżur już sześćdziesiąt złotych.

„Mniej niż nauczycielowi na prywatnych lekcjach, a ja biorę odpowiedzialność za życie kobiet i dzieci” – myślał rozżalony.

Wziął jeszcze sześćsetzłotowy dodatek z „bonu patriotycznego”, który miał zatrzymać lekarzy w kraju. Bon, wprowadzony przez rząd w 2018 roku, podwyższa podstawę pensji rezydenta, ale po skończeniu specjalizacji zobowiązuje go do kilkuletniej pracy w polskim szpitalu. Kto wyjeżdża za granicę, oddaje pieniądze.

W sumie przy dwustu dwudziestu do dwustu czterdziestu godzin pracy miesięcznie (z czego sto do stu trzydziestu na dyżurach całodobowych) Julian miał zarabiać około dziesięciu tysięcy złotych na rękę.

Hierarchii nauczył się szybko. Na swoich zmianach był najmłodszy, więc musiał wykonywać polecenia: ordynatora oddziału ginekologii, ordynatora i zastępcy ordynatora porodówki, opiekuna specjalizacji, specjalistów i profesorów ze swojego oddziału i nie swojego, starszych rezydentów. Musiał słuchać wszystkich, nawet gdy nie mieli nad nim bezpośredniej zwierzchności, nawet gdy ich polecenia były sprzeczne lub wymagały bilokacji. Poza nim na oddziale były jeszcze dwie młode rezydentki, ale z nazwiskiem, córki ginekologów. Julian nie miał nazwiska. Być może dlatego już w pierwszych dniach usłyszał od rezydentów starszych stażem:

– Masz nam zamawiać jedzenie. Jak nie, będzie gnój.

Na każdym dyżurze w porze obiadowej chodził po szpitalu i zbierał zamówienia. Robił to w odpowiedniej kolejności: najpierw ginekolodzy i anestezjolodzy na porodówce i izbie przyjęć, później rezydenci, od najstarszych do najmłodszych. Lekarz najwyższy rangą decydował o wyborze restauracji, reszta, około dziesięciu osób, miała się dopasować. Nikt nie protestował. Julian spisywał dania na kartce i dzwonił do wybranej knajpy, zwykle z tych droższych. Płacił z własnych pieniędzy, czasem czterysta, czasem sześćset złotych. Nie zawsze mu oddawano.

„To jest robienie z człowieka gówna” – pomyśli, ale dopiero za jakiś czas.

Na razie łaził zażenowany za niektórymi lekarzami przez trzy dni i dopominał się, żeby mu zwrócili za obiad.

Gdy na korytarzu spotykał doktora Michała, dopominał się też o wspólne dyżury; w szpitalu jest zwyczaj, że rezydent debiutancką operację wykonuje zawsze z opiekunem. Przyjaciółka Juliana na porodówce w Zielonej Górze zaliczyła już asysty przy cesarce, on co najwyżej robił USG.

– Dobrze, dobrze – uspokajał go doktor Michał. – Przyjdź do mnie kiedyś, pogadamy.

– Może jutro?

– Za tydzień. A nie, czekaj, za tydzień mnie nie ma. Dobra, kiedyś przyjdź.

Julian zauważył, że w szpitalu nieustannie brakowało lekarzy. Doktor Michał nie był jedynym, który gdzieś znikał. Na jego oddziale ordynator pojawiał się na godzinę, robił obchód i wychodził. W miarę pełna obsada była od siódmej do piętnastej. Później, na resztę dnia i na noc, zostawał jeden specjalista dyżurny nadzorujący cały szpital, jeden nadzorujący na izbie przyjęć, dwoje specjalistów na porodówce i paru rezydentów. Co z tego, że pracy było dla dwa razy większego składu, skoro nie było skąd go wziąć?

To typowe dla polskich szpitali publicznych. Lekarze odchodzą do sektora prywatnego, bo różnice w stawkach oferowanych przez państwo i sektor prywatny są ogromne. Specjaliści w szpitalach publicznych często nie chcą umowy o pracę, bo ona daje im znacznie niższy zarobek niż założenie działalności gospodarczej i zawarcie kontraktu na świadczenie usług zamawianych przez szpital: zabiegów, operacji. Lekarze na kontraktach mają wyższe stawki, elastyczny czas pracy, mogą współpracować z kilkoma szpitalami jednocześnie i prowadzić własną praktykę. Zakaz konkurencji ich nie dotyczy. Dodatkowo współpraca ze szpitalem publicznym podnosi ich atrakcyjność w oczach pacjentek: najpierw one umawiają się z nimi prywatnie, żeby później dostać się do szpitala z ominięciem długiej kolejki Narodowego Funduszu Zdrowia.

Trzecią opcją zatrudnienia lekarzy są umowy-zlecenia. Tu nie obowiązuje dyspozycyjność umowy etatowej, która razem z klauzulą opt-out właściwie wymaga od nich pracy non stop. Dlatego pracownikami etatowymi są głównie rezydenci – zmuszani do tego przez system.

Poza personelem w szpitalu brakowało łóżek. Julian trafił na położniczy magiel, gdzie rodzi się bez rozczulania i najlepiej bez znieczulenia zewnątrzoponowego, które wydłuża ostatnią fazę porodu, przekazuje się kobietę na oddział poporodowy, następna. Płodocentryzm, tak to nazwał. Zauważył, że tamtejsi lekarze i lekarki nawet przy zwykłym badaniu ginekologicznym niedotyczącym ciąży pytali i pytały o macierzyńskie plany. Macicę stawiano ponad kobietą, jej właścicielką. Nie z powodu religijności, uznał, gdy próbował zrozumieć stan rzeczy. Jasno wskazywały na to drwiny kościelno-polityczne. Kościoła nie lubiano i kobiet w sumie też. Julian nazwał to konserwatywną świecką mizoginią, która miała silną reprezentację, bez względu na lekarską płeć. Po równo, od ginekologów i ginekolożek, słyszał komentarze wygłaszane do pacjentek:

– Ale pani przytyła! No i po co pani tyle żarła?

Albo:

– Jak się tyle waży, to nic dziwnego, że się nie zachodzi w ciążę.

Do pacjentki z endometriozą, która powoduje bardzo bolesne miesiączki:

– Taka pani uroda, jak pani zajdzie w ciążę, to pani przejdzie.

Do pacjentki, która chciała wkładkę domaciczną, żeby nie zajść w ciążę:

– A ma pani męża?

Rodzącym kobietom nie tłumaczono, na czym polega cesarskie cięcie albo czym grożą kleszcze (metalowe zawiasy, w które zapina się główkę dziecka przy porodach z powikłaniami) i vacuum (przyssawka przytwierdzana do główki). Jeśli pacjentka chciała dyskutować, najczęściej wysyłano do niej młodych rezydentów, którzy przyjmowali wątpliwości i skargi z rozłożonymi rękami, bo nie mieli wystarczających możliwości i wiedzy, żeby rozwiązać problem. Rola specjalistów sprowadzała się do obwieszczania arbitralnych decyzji. A gdy pacjentka pozywała później szpital, mówili:

– Roszczeniowa baba.

Po miesiącu pracy Julian zaczął dyżurować nocami na porodówce.

Pierwszej nocy poznał zasady odpoczynku: jeśli nie dzieje się nic nagłego, specjaliści idą spać, a rezydenci dzielą się godzinami snu w zależności od ilości pracy i doświadczenia. On mógłby się położyć około pierwszej i drzemać przez trzy godziny, gdyby na nogi nie postawił wszystkich wrzask położnej: „Pępowina!”. I już wiadomo, ze snu nici, trzeba ciąć. Mówią na to „kod czerwony”. Ginekologom z oczami zapuchniętymi od snu migiem oprzytomniał wzrok i pobiegli na salę, a Julian chwycił za telefon i ściągnął brakujących: anestezjologa, pielęgniarki, instrumentariuszki.

Na bloku operacyjnym jest spokojnie. Z głośnika zwykle leci Radio Zet albo RMF FM, „Oh, I wanna dance with somebody, I wanna feel the heat with somebody!”. Każdy ma jasno określoną rolę i zadania, a z Whitney jakoś łatwiej wyłączyć emocje, skupić się na rękach.

Juliana wpuścili „na haki”. Metalowymi narzędziami z haczykowatym zakończeniem miał rozciągać na boki skórę rodzącej, jej tkankę podskórną i mięśnie. Musiał rozciągać mocno, ale jednocześnie nie zrobić w brzuchu zbyt dużej dziury, by się później ładnie goiło. Z drugiej strony musiała być na tyle duża, żeby wyjąć przez nią dziecko. Haki są podstępne, wymagają precyzji i krzepy.

On już na studiach asystował jako hakowy podczas cesarek i innych operacji. Czasem musiał ciągnąć te haki przez kilkadziesiąt minut, gdy były powikłania albo krwotoki. Stał bez ruchu, zgarbiony albo na zgiętych nogach, bolały go stawy i kręgosłup. Olbrzymie lampy tuż nad stołem grzały jego kark, pot spływał mu pod fartuchem. Krew i żółtawy płyn owodniowy z rozciętej macicy tryskały pod ciśnieniem, czasem pielęgniarka ścierała mu je z twarzy i dekoltu, czasem stał tak ubrudzony do końca, utrzymując pewny siebie, przytomny wzrok. Regularnie miał krew i płyn owodniowy w crocsach.

Czuł się jak młody bóg.

Szpital miał, niestety, młodych bogów w nadmiarze. Stali w długiej kolejce do asyst i operacji, marzyli o skalpelu. Julian zauważył, że dopuszczenie do stołu z kobietą jest formą nobilitacji, nagrody za dobre sprawowanie. Nawet niektórzy starsi rezydenci nie byli w stanie się dopchać. W trakcie specjalizacji powinni wykonać czterdzieści cesarskich cięć, kilkadziesiąt łyżeczkowań i usunięć jajnika, kilkanaście laparoskopii, usunięć macicy i mięśniaków. Około dwustu zabiegów w ciągu pięciu lat. Laparoskopie i cesarki były jeszcze do wyproszenia, ale plastyka pochwy? Operacje wysokospecjalistyczne, kosmetyczne, były tylko dla wybranych. Robiło je wąskie grono, niechętnie dzieląc się wiedzą z młodymi, którzy wkrótce mogli stać się konkurencją w prywatnych gabinetach. Raz, na oczach Juliana, rezydenci z oddziału cukrzycowego i endokrynologicznego, świadomi, że nie uda się im wyrobić odpowiedniej liczby zabiegów do zaliczenia specjalizacji, fałszowali dokumenty w taki sposób, że dopisywali się do operacji, przy których ich nie było – przy aprobacie starszych specjalistów i ordynatora.

Jego do pierwszych asyst dopuszczono po trzech miesiącach. Później chodził po lekarzach i prosił, czy mógłby już sam coś zrobić. Bo tyle razy widział cesarkę, bo tyle się wystał na hakach, bo koledzy robili, a on jeszcze nie.

– Do doktora Michała idź, ja ci nie pomogę – słyszał przy każdej próbie tę samą krótką odpowiedź.

Jeden opiekun specjalizacji nie wtrąca się innemu w relację z rezydentem. Święta cicha zasada.

Drugą osobą, od której zależała obecność Juliana przy stole, był doktor Ireneusz. Stary, doświadczony chirurg. To on najczęściej ustalał skład operujących.

„Jestem gejem”. To, zdaniem doktora Ireneusza, oznajmiała smukła sylwetka Juliana, jego twarz o subtelnych rysach, łagodny głos i fryzura zaczesana w stylu Juliusza Słowackiego z popularnego portretu Jamesa Hopwooda. To mówiły jego modne, wypastowane buty ze skóry, spodnie o wąskich nogawkach i starannie wyprasowana koszula z pastelowym wzorem. Poza tym się mył. Po każdej cesarce szorował w szpitalnej łazience nogi ubrudzone wodami płodowymi, zmieniał fartuch zaplamiony krwią. Brudny i lepki nie potrafił odpocząć, uciąć sobie drzemki na dyżurze. Nawet po kilkunastu godzinach pracy.

– Co z ciebie taki delikacik? – dopytywał wtedy rubasznie doktor Ireneusz.

Zawsze kameralnie, gdy byli sami, albo przy innych, młodszych rezydentach, którzy natychmiast wbijali wzrok w podłogę. Doskonale rozumieli, co się czuje przy takich komentarzach. Do nich odzywał się podobnie. Gdy wziął kiedyś Juliana na asystę operacji brzusznej i zauważył, że mdleją mu ręce przy naciąganiu haków, spytał wprost:

– A co ty taki słaby jesteś, pewnie gej?

– Nie, panie doktorze, jestem tylko zmęczony. – Julian odpowiedział spokojnie. Bo z jednej strony to dla niego żadna obelga, z drugiej czuł, że lekarz znów próbuje go upokorzyć.

– Dobra, dobra. – Doktor się nie poddawał. – Każdy gej tak się broni.

Albo:

– Co sobie tak wzdychasz, co? Pewnie sobie źle o mnie pomyślałeś.

– Nie, panie doktorze. Tylko wziąłem oddech.

– Oj, nie bój się przyznać, pewnie zmęczony jesteś, niewyspany, pewnie po seksie przez całą noc. No, powiedz, ruchałeś się z jakimś fajnym facetem?

– Nie, panie doktorze – powtórzył Julian, a potem nauczył się milczeć. Uznał, że w towarzystwie doktora Ireneusza strategią przetrwania będą posłuszeństwo i cisza.

Zależało mu. Wybrał ten oddział nie bez powodu.

Wiele razy widywał wielką bliznę, brzydką, która została matce na brzuchu po jego narodzinach. Wiele razy opowiadała mu, jaką traumą był dla niej poród w tym właśnie szpitalu. Opowieści matki zilustrowane szramą lata temu ukształtowały jego sposób myślenia i wrażliwość. Miał dwie siostry, miał przyjaciółki, z którymi rozmawiał o lęku przed rodzeniem dzieci. Obiecał sobie, że on pomoże kobietom oswajać ten lęk, znieczuli ból, zatuszuje ślady. On będzie szyć brzuchy perfekcyjnie!

Ambicja nie pozwalała mu iść na łatwiznę. Bycie dobrym ginekologiem w szpitalu ze świetną renomą? To żadne wyzwanie. Złe opinie o tutejszych lekarzach stały się dla Juliana najlepszą zachętą. Wymyślił sobie, że zostanie ginekologiem postępowym, takim, co leczy i przy okazji likwiduje społeczną niesprawiedliwość. Wypisze antykoncepcję i pigułkę dzień po bez komentarza i oceny, bez wtrącania się w decyzje kobiet o ich ciele.

Ale gdy stał tak nad stołem operacyjnym w towarzystwie doktora Ireneusza, cały napięty, gotów na kolejną próbę upokorzenia, powoli zapominał o swojej misji. Nie czuł już dawnej ekscytacji ani powołania. Rosły w nim obrzydzenie i nienawiść.

Któregoś razu, gdy na korytarzu znów usłyszał, że – ha, ha! – jest gejem, nie wytrzymał. Skoro pokorne wykonywanie poleceń nie przyniosło rezultatów, odpowiedział doktorowi:

– Może i jestem gejem, ale pan z pewnością nie jest w moim guście.

Wtedy Ireneusza zatkało. Poczerwieniał na twarzy, jakby mu solidnie skoczyło ciśnienie, i już nie wykrztusił z siebie słowa. Odwrócił się i odszedł.

Nie minął tydzień, gdy Julian zauważył, że jego obecność powoduje zwarzenie się nastrojów w dyżurce. A i patrzy się na niego też jakoś inaczej. Cynicznie, spode łba. Różnymi kanałami docierały do niego informacje, że źle się z nim pracuje, bo wybrzydza i nie chce chodzić na asysty, gdy pacjentka waży więcej albo gdy wymiotuje. Że odmawia, bo jest na to zbyt delikatny, zbyt jest wrażliwy. Mówi się, że bierze nieuprawnione wolne i dopisuje do grafiku więcej godzin, niż przepracował. Że mu nie zależy, dlatego nie operuje. Chociaż nie, to ostatnie było prawdą. Nie mógł operować, bo doktor Ireneusz, odpowiedzialny za grafik operacji, do żadnej go nie dopuszczał. Za to, gdy nadarzała się okazja, rzucał bez oporów:

– Pan nigdy nie powinien tych studiów skończyć! Pan się nie nadaje do bycia ginekologiem! Pan się w ogóle nie nadaje do bycia lekarzem!

Od trzeciego miesiąca Julianowi przydzielono dobowe dyżury na izbie przyjęć. To taki położniczy SOR, same nagłe przypadki. Karetki dowożą kobiety w trakcie porodu, przyjeżdżają poronienia, gwałty, krwotoki, pęknięte torbiele, bóle brzucha, nowotwory. Kilkadziesiąt pacjentek na zmianie. Co rusz przed okienkiem rejestracji pojawia się nowa, kolejka się wydłuża, coraz większe nerwy.

Dochodziła północ. Julian był na nogach od szesnastu godzin, a czekało go jeszcze osiem, gdy dyżurny specjalista poszedł spać.

– Tu macie pieczątkę, podpisujcie za mnie – powiedział do Juliana i rezydentki, nie przejmując się, że zostawia bez opieki parę niedoświadczonych lekarzy ledwo po studiach, którzy powinni konsultować z nim każdą decyzję.

Julian jeszcze kilka tygodni wcześniej ze strachem i zdziwieniem przyglądał się koleżankom i kolegom, którzy bez słowa sprzeciwu podbijają wypisy czy badania pieczątkami specjalistów. Ale rezydenci z dłuższym stażem wyjaśnili mu, że nie można stawiać się utartym regułom.

– Starzy idą spać i robią prywatę, młodzi zapieprzają.

Część specjalistów nie sprawdzała, jakie diagnozy stemplowane są ich nazwiskiem, czy młody lekarz nie popełnił błędu. Działo się tak nie tylko na izbie, na oddziałach było podobnie. Julian wypełniał za starych dokumenty po zabiegach i operacjach, przy których go nie było. Regularnie robił dokumentację z porodów pacjentek, których nie widział na oczy, przerażony, że coś pokręci. Jest bardzo dokładny, więc szybko przypięto mu łatkę powolnego. Jeśli nie zdążył wypełnić wszystkich zrzuconych na niego papierów do końca zmiany, miał dwa wyjścia: zostać bezpłatnie po godzinach albo kolejnego dnia przyjść do szpitala o szóstej rano i wtedy skończyć. Gdy znajomi opowiadali Julianowi o przerwach na kawę, o ploteczkach w firmowej kuchni, to aż go z żalu ściskało w żołądku. Gdy skarżyli się na stres w pracy w korporacji, tylko się uśmiechał.

Każdy rezydent musi wyrobić odpowiednią liczbę zewnętrznych kursów. W ginekologii jest, na przykład, kurs kilkudniowy z podstaw USG czy diagnostyki prenatalnej. Ich zaliczenia wymaga państwo. Przed pandemią kursy były wyjazdowe, po pandemii większość przeszła na online. Koledzy Juliana z innych szpitali w dniu kursu mieli wolne, mogli siedzieć w domu i się uczyć – on musiał przyjść do pracy. Kazano mu zalogować się na komputerze w dyżurce, włączyć kurs, wyciszyć mikrofon i głośnik. Gdy kurs leciał na ekranie, on robił przyjęcia pacjentek, badania, wypisy.

W szpitalu zdarzali się też lekarze z misją. Tacy, co chcieli uczyć, wymagali, ale i pomagali rezydentom z oddaniem, reagowali na ich obecność, odpowiadali na pytania. Ci starali się respektować kursy. Sami pracowali ponad siły, zostawali po godzinach, przejmowali się diagnozą; właściwie to mogliby w szpitalu mieszkać. Dawali przykład: „No, dalej, jak ja mogę, to ty też!”.

Tych z misją i tych śpiących na dyżurach łączyło wywieranie presji na młodych i specyficzny sposób okazywania im uznania, który Julian rozumiał tak: „Brak opierdolu ma być nagrodą”.

Debiutancki dyżur na izbie skończył o szóstej. Dwadzieścia dwie godziny. Gdy nad ranem resztką sił robił wypis (pacjentka z niegroźnym bólem brzucha), do dyżurki przedostał się mąż wypisywanej, który wściekły szamotał się i wydzierał (nie zdąży do pracy). Mąż krzyczał, dopóki się nie zmęczył, Julian pisał bez słowa. Po szóstej rano wręczył mu wypis i zjadł kolację. Obiad jadł o dwudziestej poprzedniego dnia. O ósmej mógł zejść z dyżuru.

Innym razem, gdy już zmieniał ubranie po nocy, żeby wyjść, zadzwoniono do niego z oddziału.

– Zostań jeszcze, brakuje nam rezydenta.

Półprzytomny odmówił i poszedł do domu.

Kolejnego dnia w dyżurce czekało na niego kilku lekarzy. Wyjaśnili mu, że jest bezczelny i przedłożył swój egoistyczny interes nad interes oddziału, czym wystawił dobro pacjentek na szwank. Wszyscy harują, a on nie wykazuje żadnej inicjatywy.

Chciał się bronić, tłumaczyć, że praca po dobowym dyżurze jest ponad siły i w sumie to jest też nielegalna, ale szybko go ucięli.

– Nie przesadzaj.

– Nie jęcz.

– Ja w twoim wieku wychodziłem z domu do pracy w poniedziałek rano, a wracałem w czwartek po południu. Brałem trzy dyżury z rzędu w trzech różnych szpitalach i nie marudziłem – uświadomił go doktor Michał, opiekun, mentor.

Julian zagryzł zęby.

Około szóstego miesiąca zaczął czuć się gorzej. Mimo ciepłej czerwcowej pogody każdy dzień witał z rozczarowaniem, był przemęczony. Rozstał się z dziewczyną. Potrzebował wakacji. Gdy zobaczył, że w nowym grafiku wpisano mu sześć dobowych dyżurów miesięcznie, a do tego normalne dniówki na oddziale, po siedem i pół godziny, próbował wyjaśniać, że nie daje rady.

– Są urlopy, trzeba łatać dziury. Ty też chcesz wziąć urlop, prawda?

Od dawna nie miał wolnych dwóch dni z rzędu, zapomniał, czym są weekendy. Zdarzało się, że tygodniowo wyrabiał osiemdziesiąt godzin, podwójny etat. Zgodnie z prawem – nawet po podpisaniu klauzuli opt-out – po każdym dobowym dyżurze należała mu się doba przerwy, tak zwane zejście podyżurowe, i przynajmniej raz w tygodniu powinien mieć trzydzieści pięć godzin nieprzerwanego odpoczynku. To drugie nie było przestrzegane, bo w szpitalu brakowało ludzi. Z tego samego powodu Julian często nie mógł odebrać w tygodniu wolnego za pracę w weekend.

Urlop dostał, ale musiał go odrobić po powrocie zwiększoną liczbą dyżurów. Po dwóch tygodniach był znów tak zmęczony, jakby rok pracował bez urlopu. Od połowy lipca do połowy sierpnia nie miał ani jednego wolnego dnia, poza zejściami: dyżur w poniedziałek, wtorek przesypiany, środa na oddziale, dyżur w czwartek, piątek przesypiany, sobota na oddziale, dyżur w niedzielę. Wreszcie dopuszczono go kilka razy do cesarskiego cięcia i szycia krocza. Czwarta, piąta rano. Trzęsły mu się ręce.

Z dawnej boskości nie zostało nic.

Idealistyczną walkę z lekarską znieczulicą zastąpiła walka o przetrwanie. Obserwował u siebie chłód znajomy z opowieści matki, sióstr, ale nie potrafił go zwalczyć, już chyba nawet nie chciał. Ignorował prośby pacjentek, ucinał dyskusje. Przyzwyczaił się do krzyków rodzących kobiet, przestał uspokajać pacjentki, gdy panikowały z powodu bólu i widoku krwi. Zlecał leki bez zbędnego komentarza. Przestał rozmawiać z położnicami w trakcie szycia, co robił kiedyś, żeby odwrócić ich uwagę i złagodzić stres. Jak starsi lekarze szył pęknięte krocze po porodzie bez słowa, czasem tylko rzucał „przepraszam”, jeśli niechcący ukuł kobietę w miejsce bez znieczulenia. Pracował coraz wolniej, coraz trudniej było mu się skupić. Kiedy tylko mógł, szedł do dyżurki pielęgniarskiej – na początku dlatego, że część lekarzy paliła w swojej dyżurce, a jemu robiło się od dymu niedobrze („Znowu marudzisz, młody”), później szukał każdej okazji, żeby się zdystansować, choć na chwilę uciec od pogardliwych spojrzeń. To tylko pogarszało sytuację.

– A co się stało, że siedzisz z nami? – rzucali lekarze z przekąsem, gdy widzieli go nad papierami przy biurku. – Dziś tolerujesz nasze towarzystwo?

Raz, przez pomyłkę, wziął ze sobą karty pacjentek z oddziału na izbę przyjęć. Zapomniał, że wieczorem doktor Ireneusz przyjeżdża skontrolować kobiety, które rano będą operowane.

Oddział był dwa piętra nad izbą. Doktor kazał położnej dzwonić do Juliana, żeby w te pędy przyniósł karty.

Telefon odebrał w połowie badania USG. Uznał, że nie zostawi pacjentki rozebranej w gabinecie, najpierw skończy, później zaniesie.

Minęło kilka minut. Już odkładał głowicę, gdy do gabinetu wpadł doktor Ireneusz. Całkowicie zignorował obecność na wpół rozebranej kobiety.

– Czy pan rozumie, co się do pana mówi?! – wydarł się.

– Tak, panie doktorze, ale byłem w… – Julian chciał odpowiedzieć.

– Czy pan rozumie?!

– Tak, ale…

– Czy pan rozumie, czy nie?!!

Doktor krzyczał tak głośno, że cała izba pewnie słyszała, położne i kolejka pacjentek w poczekalni.

– Przepraszam, ale byłem w trakcie badania… – Coraz mocniej spanikowany Julian usiłował dokończyć zdanie.

– Nie „przepraszam”! Tak czy nie?!

– Tak, ale…

– TAK CZY NIE?!

– Tak, panie doktorze.

– No!

Wtedy do Juliana dotarło. „Trzeba się ratować” – pomyślał i poszedł do kadr.

– Rezygnuję z opt-out – oznajmił. – Proszę mnie wypisać.

Szpital mógł zmienić zgodnie z prawem dopiero po roku rezydentury, czyli w styczniu. Był koniec sierpnia.

Wymyślił to tak: we wrześniu ma jeszcze okres wypowiedzenia opt-outu, ale już od października nie będą mogli mu przydzielać sześciu dyżurów w miesiącu, zmuszać do pracy po siedemdziesiąt godzin w tygodniu. Skoro ta dobrowolna klauzula przestanie go obowiązywać, od jesieni pójdzie na normalny etat. „Gorzej nie będzie” – uznał. Bardziej go już tam nie znienawidzą, więc wytrzyma do stycznia i wtedy zmieni szpital.

Zaczął się październik, a on zobaczył, że jego nowy grafik niewiele różni się od poprzednich. Zrobił zdjęcia telefonem i poszedł do ordynatorki porodówki. Powiedział, że to nielegalne.

– Rozumiem – odparła, zupełnie nieporuszona. – Ale jest dziura grafikowa, ktoś musi ją zapełnić. Oddział musi być obstawiony.

Zaczął chorować. Niby nic poważnego, dwudniowe infekcje, zwykłe osłabienie. Wziął krótkie L4 raz, drugi, trzeci.

– Wszyscy chodzą z katarem do pracy, co ty wymyślasz? – słyszał od opiekuna.

Schudł. Już we wrześniu jadł na siłę, teraz niemal przestał. Wieczorami nie mógł zasnąć. Mimo skrajnego zmęczenia leżał zobojętniały na łóżku albo analizował przerażające scenariusze przyszłości. Jeden gorszy od drugiego. Rano nie potrafił wstać. Zaczął regularnie spóźniać się do pracy. Pół godziny, godzinę.

– Jak nie możesz wstać, to sobie, kurwa, nastaw budzik!

Snuł się po oddziale blady, wymizerowany, z sinymi worami pod oczami.

– Co ty jesteś taki niemrawy? Zmęczony jesteś? W tym wieku? Ja to mogę być zmęczony po trzydziestu latach pracy!

Wróciły dawne problemy z żołądkiem i jelitami. Jednego razu przez cały dzień Juliana potwornie bolał brzuch. Zgłaszał to starszym, ale dopiero gdy zwymiotował, pozwolili mu odpocząć pół godziny. Pielęgniarka podała mu leki przeciwwymiotne i wrócił na dyżur.

Wiedział, jak nazywa się ta choroba. Niby od listopada łykał tabletki. Znajomy rezydent psychiatrii coś mu przepisał, ale źle dobrał i nie pomagało.

7 grudnia obudził się z wysoką gorączką, całkiem rozbity. Od ósmej miał być w pracy. Pomyślał, że już nie ma siły dalej żyć. Wyłączył telefon i usnął.

Gdy ocknął się po południu, zobaczył kilka nieodebranych połączeń od opiekuna, doktora Michała. Nie chciał z nim rozmawiać. Napisał tylko wiadomość: „Dzień dobry. Jestem chory, czuję się fatalnie, nie dam rady wstać dzisiaj do pracy ani nie przyjdę jutro”.

„To napisz do szefowej i poinformuj o tym fakcie, bo dziś już było sto pytań na temat, gdzie jesteś” – odpisał tamten.

Julian zwlókł się z łóżka i pojechał do lekarza rodzinnego, który wystawił mu zwolnienie na dwa tygodnie.

– Długa ta planowana choroba – skomentowała ordynatorka, „szefowa”.

A doktor Michał dołożył od siebie:

– Załatw sobie zastępstwo na weekend.

Leżał pod kołdrą rozdygotany i dzwonił po koleżankach, choć załatwianie zastępstwa nie powinno go w ogóle obchodzić, bo to nie jego rola. „Prosiłem, żeby ustaliły między sobą, która mnie zastąpi” – wysłał esemesa doktorowi.

Na co ten: „Nie one mają między sobą ustalać, tylko ty ustal z nimi. Oczekuję informacji od ciebie, kto będzie w niedzielę”.

Po tygodniu, gdy gorączka wreszcie spadła, Julian zgłosił się do psychiatry. Przyjaciel przekonał go, że sprawy zaszły za daleko. Psychiatra, po wywiadzie, wypisał silne leki przeciwdepresyjne i przeciwlękowe.

Julian wysłał wiadomość do doktora: „Stan zdrowia nie pozwala mi na funkcjonowanie, a tym bardziej na chodzenie do pracy”.

W czasie świąt zrobił rozeznanie wśród rezydentów z różnych części Polski – ich zdaniem wyzysk i przemoc psychiczna były wszędzie. Wtedy podjął decyzję: nie może kontynuować specjalizacji ani w tym, ani w żadnym innym szpitalu. Nie zostanie ginekologiem.

W sylwestra złożył wypowiedzenie.

1 stycznia napisał jeszcze do doktora Michała, licząc na spotkanie: „Przyjdę podpisać listę obecności za grudzień i wtedy możemy porozmawiać spokojnie o przyczynach tego stanu rzeczy”.

Nie dostał odpowiedzi.

Ostatni raz pojawił się na oddziale pod koniec stycznia. W dyżurce siedziało dwóch specjalistów. On powiedział im „dzień dobry”, oni spojrzeli na niego bez słowa. Wziął swoje crocsy i wyszedł.

Gdyby ktoś ze szpitala zmartwił się o niego, gdyby zadzwonił kiedykolwiek i spytał życzliwie, jak Julian się czuje, jak sobie układa życie – z tym jednym telefonem odeszłaby mu połowa smutku. Jesienią 2023 roku powiedziałby, że z głębokiej depresji wychodził przez dziewięć miesięcy i przez tyle czasu nie mógł pracować, swobodnie rozmawiać z ludźmi ani normalnie żyć. I zażartowałby jeszcze, że – ha, ha! – dziewięć miesięcy, jednak człowiek wychodzi z ginekologii, ale ginekologia z człowieka nigdy!

Tyle że nikt już o niego nie pytał.

Fundacja Nie Widać Po Mnie w 2022 roku zrobiła badanie, z którego wynika, że co trzeci lekarz i lekarka w Polsce mają zaburzenia depresyjne i lękowe, a połowa pracuje z wypaleniem zawodowym. Z badań Śląskiej Izby Lekarskiej wynika z kolei, że lekarze żyją o dziesięć lat krócej niż reszta społeczeństwa.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Potrzeba piękna

– Gdy pytam swoich klientów, dlaczego się nie buntowali, jak ich gnojono w pracy, odpowiadają: żeby pokazać klasę. Wzruszające. Jakby ktoś panią napadł na ulicy, raczej nie tłumaczyłaby mu pani, że to naruszenie dóbr osobistych. Wobec prymitywa stosuje się prymitywne metody.

Tymczasem ofiary wynoszą mobbera na piedestał. Boją się, jakby miał nadludzkie moce. Mówią, że taki inteligentny. Dlatego moim życiowym zadaniem, moją misją, jest obnażenie na sali sądowej, że w pracy nie siedzi żaden wielki szef, żaden inteligent, tylko żałosny, zakompleksiony prostak. I ja tę swoją misję wykonuję bez litości. A po każdej wokandzie skaczę na wysokich obcasach po krawężnikach.

W weekendy, gdy nie ma wokandy, mecenas Joanna Koczaj-Dyrda chodzi do opery i do filharmonii. Swojemu psu dała na imię Zygfryd; to z trzeciej części dramatu muzycznego Richarda Wagnera Pierścień Nibelunga. Zygfryd jest superbohaterem, który nie zna lęku. Potrafi odgadywać ludzkie myśli i ma do stoczenia bardzo ważną walkę.

– W operze ludzie grają zgodnie, czysto – tłumaczy mi. – A jak ktoś zagra fałszywą nutę, ja od razu to wychwycę, bo siadam w pierwszym rzędzie. Tam instrumenty błyszczą. Opera daje mi nadzieję, że jest jeszcze coś pięknego na świecie. Bo ja, po tym co przeszłam, postrzegam świat jako zły. Wyłącznie.

Ten świat chroni mobberów, a ich ofiary nazywa histerykami, roszczeniowcami albo nierobami, wariatami, kapusiami albo wrażliwcami, co się nie znają na żartach. Stroni od ludzi, którzy zalewają innych własnymi problemami i rozpaczliwie szukają wsparcia, mówią już tylko o sobie i pracy, mówią i mówią, jak nakręceni, piszą lawiny wiadomości, gorzkie posty na Facebooku, dzwonią wieczorami lub w nocy i żalą się albo chcą pożyczyć pieniądze na proces, na czynsz, na jedzenie. Nawet życzliwy nie wytrzyma. Wokół ofiary mobbingu robi się pusto. Jest wykańczająca dla świata. Wszystkie poradniki psychologiczne i trenerzy rozwoju osobistego mówią przecież wyraźnie: unikaj osób, które narzekają, bądź z ludźmi, którzy są weseli i niosą pozytywny przekaz. Czy ofiara mobbingu niesie jakiś pozytywny przekaz?

Joanna odpisuje na wiadomości i odbiera te nocne telefony, bo się boi, że jeśli kiedyś nie odbierze, jej klient się zabije.

– Mam jedną ofiarę po trzech próbach – mówi zmartwiona, ale bez tkliwości, z szorstkością osoby pozbawionej złudzeń. – Nie mam problemu ze słowem „ofiara”. Są przecież ofiary morderstwa, a mobbing to powolne mordowanie człowieka. Ja byłam ofiarą mobbingu i sygnalistką. Sygnalizowałam mobbing w Ministerstwie Zdrowia.

Był 4 lutego 2014 roku. Minęła trzynasta, gdy Joanna Koczaj-Dyrda wyszła z budynku Departamentu Ubezpieczenia Zdrowotnego (teraz to Departament Lecznictwa Ministerstwa Zdrowia) przy ulicy Długiej w Warszawie i wsiadła do rządowego samochodu. Chwilę wcześniej dostała polecenie: ma jechać do Katowic. Jest podejrzenie przekrętów finansowych przy zawieraniu kontraktu prywatnego szpitala EuroMedic Medical Center ze śląskim oddziałem Narodowego Funduszu Zdrowia. Ona, absolwentka Krajowej Szkoły Administracji Publicznej, od dziesięciu lat zajmowała się kontrolą wydawania publicznych pieniędzy i postępowaniami konkursowymi organizowanymi przez NFZ.

– Kocham wynajdować nieprawidłowości – mówi. – Dzięki mnie może być lepiej.

Jej departament miał pod sobą całą Polskę, wszystkie szesnaście województw, więc był wyjątkowo szanowany przez ministrów oraz dyrektorów. Wiedzieli, że gdy wybuchnie pożar w mediach, to Joanna pojedzie na pierwszą linię frontu, by przeprowadzić śledztwo. Od efektów jej pracy zależało, jak ministerstwo będzie tłumaczyć się wyborcom.

– Inteligencja emocjonalna zakłada, że gdy się czegoś od kogoś chce, jest się dla niego miłym – twierdziła.

Założenie działało do czasów Antoniaka.

Marcin Antoniak prawo na Uniwersytecie Warszawskim obronił z wyróżnieniem. Tak przynajmniej podaje w swoim publicznym CV. Później aplikacja radcowska i kariera w administracji rządowej. Na stanowisko dyrektora generalnego w Ministerstwie Zdrowia, czyli głównego przełożonego Joanny, awansował w 2012 roku z posady dyrektora Departamentu Nadzoru, Kontroli i Skarg. Gabinet miał w sąsiednim budynku, przy ulicy Miodowej.

– Od kolegów słyszałam, że wraz z jego przyjściem zrobiła się tam obrzydliwa atmosfera. Zaczęły się zmiany kadrowe. Tak jest wszędzie i zawsze, ale gdy pracujesz w strukturach ministerialnych, zrobisz dużo, by utrzymać się na stanowisku. Ludzie wiedzą, że podobnej pracy za podobną pensję łatwo nie znajdą. Słyszałam, co się wyprawia, i bałam się, że czystki dopadną również mnie.

Na tylnych siedzeniach rządowego samochodu, którym jechała Joanna, zasiadły też dwie panie z departamentu kontroli, któremu wcześniej szefował Antoniak. Przyglądała się im z niepokojem i ze zdziwieniem, bo nigdy nie dorzucano jej podobnego towarzystwa. One, widząc to, wyjaśniły lakonicznie, że jedna ma pomagać przy kontroli w śląskim NFZ-ecie, druga w szpitalu.

Do Katowic dotarły około siedemnastej. Z przystankiem przy McDonaldzie, bo Joanna ma chorobę lokomocyjną. Panie z tylnego siedzenia odnotowały postój w kajeciku. Na miejscu Joanna poprosiła dyrektora śląskiego NFZ-etu o dokumenty, ale dokumentów już nie było. Centralne Biuro Antykorupcyjne przyjechało pierwsze, zabezpieczyło je wcześniej. Tak czy inaczej, dyrektor ma obowiązek udostępnić pomieszczenie do kontroli, więc zaprosił Joannę i jedną z kontrolerek do dusznego, nieużywanego pokoju na pierwszym piętrze. Joanna otworzyła okno, żeby wywietrzyć, i zaczęła zadawać dyrektorowi pytania. Tymczasem kontrolerka rozpoczęła swój raport: dzwoniła do kogoś, wychodziła, zamykała się w toalecie, wracała, żądała dokumentów, których nie było, znów dzwoniła, wychodziła, wracała, znów żądała dokumentów, których wciąż nie było, znów telefonowała.

Po wyjściu pojechały prosto do szpitala, gdzie Joanna miała skontrolować sprzęt medyczny, sprawdzić, czy ten na salach jest zgodny z tym w papierach, choć o sprzęcie medycznym nie miała pojęcia. Skończyła administrację publiczną, nie politechnikę; znajomość sprzętu nie należała do jej kompetencji i nigdy wcześniej nie dostawała podobnych zadań. Wyjeżdżając z Warszawy, nie wiedziała, czego ma dotyczyć kontrola. Wiedziała tyle, ile napisano w mediach. I że ma się doszukać błędów.

Gdy pojawiła się z kontrolerkami przed drzwiami szpitala, dochodziła dziewiętnasta. Dyrektor pokręcił głową i stanowczo stwierdził, że nie wpuści ich na salę ze śpiącymi chorymi ludźmi, za których życie odpowiada.

Wróciła do Warszawy przed pierwszą w nocy. Niczego nie załatwiła. W departamencie musiała stawić się tego samego dnia o ósmej. Z nerwów nie mogła zasnąć. Kto by się przejmował, że zgodnie z prawem po podróży służbowej należy się jej jedenaście godzin nieprzerwanego odpoczynku?

Antoniak wezwał ją do swojego gabinetu o dziesiątej, razem z dyrektorką departamentu i naczelnikiem wydziału kontroli. Wtedy zobaczyła go pierwszy raz.

– Gdy weszliśmy do środka, patrzył w papiery – przypomina sobie. – Nie podniósł wzroku, nie powiedział „dzień dobry”. Nie wstał, nie przedstawił się, nie podał ręki. Najpierw spytał naczelnika, dlaczego nie pojechał ze mną na kontrolę, więc ten tłumaczył się, że nie miał z kim zostawić małych dzieci. Wtedy się wtrąciłam. Powiedziałam, że przecież ja tam byłam, o co chodzi? Tym bardziej że uprzedziło nas CBA. Że szpital zamykają wieczorem, że i tak kontrola nie mogła się udać. Jak on się wtedy wydarł! Że to on jest dyrektorem generalnym i to on będzie decydował, kto i kiedy ma jechać! „W porządku – odpowiedziałam – ale proszę na nas nie krzyczeć”. Na co usłyszałam: „Krzyczeć to ja mogę dopiero zacząć”. – Joanna nagle wybucha śmiechem. – Dlaczego pani to nie bawi tak jak mnie?

Antoniak nakręcał się jak w amoku.

– Mówił, że zrobiłam sobie piknik w McDonaldzie i celowo opóźniałam kontrolę. Że otworzyłam okno w śląskim NFZ-ecie, bo chciałam wyskoczyć i uciec. Taki wniosek wysnuły kontrolerki. I mój ulubiony zarzut: że nie wykonałam polecenia wejścia do dwóch placówek jednocześnie!

Do południa miałam sporządzić notatkę służbową. Gdy ją wysłałam, Antoniak odpowiedział mi na nią własną notatką służbową, w której pytał, dlaczego moja dotarła do niego o dwunastej dziesięć, skoro on oczekiwał jej do południa. – Joanna znów chichocze. – Gdy opowiadam o tym znajomym, turlają się ze śmiechu. Ale dopiero po piwie. I wie pani… – Poważnieje. – Kiedy on się tak na mnie wydzierał… Siedziałam przed nim, patrzyłam mu w oczy. Pracowałam w służbie cywilnej od 1997 roku. On był dużo młodszy, a ja doskonale znałam swoje prawa i obowiązki. Zauważył pewnie, że nim gardzę.

Pod koniec spotkania Antoniak powiedział Joannie, że kontrolę należy powtórzyć kolejnego dnia. Ona próbowała tłumaczyć, że to bez sensu, skoro dokumenty przejęło Centralne Biuro Antykorupcyjne. Poza tym ona nie może, bo we czwartek ma obowiązkowe zajęcia na aplikacji radcowskiej, nawiasem mówiąc, finansowane przez ministerstwo, choć tylko w połowie. Antoniak nie przyznał Joannie pełnego finansowania. Jej wyjścia na zajęcia będą wkrótce podstawą jednego z trzech karnych postępowań w sądzie. Szkopuł w tym, że były legalne (zgodnie z ustawą o radcach prawnych, jeżeli pracodawca nie pozwala na obowiązkowe wyjścia aplikacyjne, pracownikowi i tak przysługuje zwolnienie od pracy, choć za czas spędzony na szkoleniu nie otrzymuje on wynagrodzenia).

Wkrótce panie w kadrach zaczną ręcznie wypełniać tabele imitujące wydruki z urządzenia rejestrującego czas pracy, wejścia i wyjścia Joanny – choć takiego urządzenia za jej czasów nie było w ministerstwie. Tabele te staną się kolejnym dowodem w batalii sądowej przeciwko niej, która za chwilę się rozpocznie. Poza tym wymaga się od Joanny harmonogramów zajęć, wysyła pisma do Okręgowej Izby Radców Prawnych z żądaniem informacji, ile czasu tam spędza. A ona przesiaduje na zajęciach bardzo gorliwie. Wcześniej jako specjalizację wybrała błędy lekarskie. Teraz interesują ją wyłącznie mobbing i dyskryminacja.

Na koniec kwietnia 2014 roku Joanna dostała pismo z karą upomnienia za „naruszenie obowiązków członka Korpusu Służby Cywilnej”. Antoniak zarzucił jej opieszałość podczas śląskiej kontroli i otwarte, publiczne krytykowanie pracodawcy. Bo przecież pracodawcy nie wolno krytykować. Od kary upomnienia Joanna złożyła sprzeciw, na który nigdy nie doczekała się odpowiedzi. No, chyba że odpowiedzią była kolejna skarga Antoniaka, ta majowa, tym razem na ręce dziekana Okręgowej Izby Radców Prawnych, w której zarzucił podwładnej niewłaściwe, aroganckie oraz niegrzeczne zachowanie w stosunku do osób zajmujących kierownicze stanowiska w Ministerstwie Zdrowia.

Wtorek – upomnienie, środa – kontrola przebiegu aplikacji, piątek – notatka służbowa. Powtórz.

Pisma w sprawie drukowano i zostawiano na kserokopiarce, na biurku, na ministerialnych parapetach. Tak żeby każdy pracownik mógł je przeczytać. Więc Joanna swoje odpowiedzi na oskarżenia też zostawiała na wierzchu.

– Tam ściany miały uszy – mówi. – Chciałam, żeby ludzie widzieli, że nie dam się zgnębić jak pańszczyźniana chłopka. Rozeszło się plotką. Jedni zaczęli na mnie donosić, inni przychodzić do mnie i opowiadać, że są wykańczani przez przełożonych podległych Antoniakowi. To były całe łańcuszki pracowników Ministerstwa Zdrowia: zmuszanych do pracy po godzinach, kontrolowanych, wyzywanych. Skłanianych do podpisywania wypowiedzeń, straszonych zwolnieniami, upokarzanych.

Był 7 kwietnia 2015 roku, pierwszy dzień pracy po Świętach Wielkanocnych. Joanna wstała z łóżka, ubrała się, wyszła na parking pod blokiem i wsiadła do samochodu. Z Dolnego Mokotowa dojechała pod budynek departamentu przy ulicy Długiej. Weszła do swojego pokoju, usiadła przy biurku i otworzyła laptopa, ale zamiast do codziennych zadań zabrała się do pisania wiadomości. Zaczęła od słów: „Wstańcie z kolan”. Dalej było o nękaniu w pracy, o tym, że ludzie przez to chorują i umierają. Wezwała do przekazywania wszystkich informacji o każdej, choćby najmniejszej formie przemocy stosowanej przez dyrektora generalnego i jego pomocników. Mejla wysłała do całego ministerstwa, włącznie z ministrem Arłukowiczem.

Cisza aż dzwoniła w uszach, ale nie trwała długo. Najpierw Joannę odcięto od służbowego telefonu, potem wezwano do szefowej służby cywilnej, przełożonej wszystkich dyrektorów generalnych. Po obszernych wyjaśnieniach Claudia Torres-Bartyzel zawiesiła Antoniaka i wszczęła przeciwko niemu postępowanie dyscyplinarne.

Kolejnego dnia przyszły media. Agnieszka Madejska i Tomasz Patora z Uwagi TVN nakręcili reportaż o mobbingu w Ministerstwie Zdrowia. Radosław Gruca opisał sprawę w „Fakcie” (Antoniak pozwie niedługo obie redakcje). Dzięki mediom miała rozpocząć się w ministerstwie kontrola Państwowej Inspekcji Pracy, która może niewiele, choć przyczyny tej niemocy nie są do końca jasne.

To PIP sprawuje w Polsce nadzór nad przestrzeganiem przepisów prawa pracy. W teorii ma spore kompetencje: może podejmować działania zapobiegające i ograniczające zagrożenia, analizować przyczyny chorób zawodowych i stosować środki zapobiegające tym chorobom. Może nawet ścigać wykroczenia przeciwko prawom pracownika i pojawić się przed sądem w charakterze oskarżyciela publicznego. Państwowa Inspekcja Pracy została wyposażona w odpowiednie narzędzia, żeby nakazać pracodawcy usunięcie uchybień i wypłatę wynagrodzenia lub innych świadczeń albo zakazać wykonywania pracy w miejscach, w których warunki stanowią zagrożenie dla życia lub zdrowia. Lecz mimo tych wszystkich uprawnień inspektorzy postanowili do minimum ograniczyć swoją sprawczość w sprawach dotyczących mobbingu. Na stronie internetowej PIP-u napisano: „Państwowa Inspekcja Pracy nie orzeka o istnieniu mobbingu w zakładzie pracy. Inspektor pracy jedynie weryfikuje prawdopodobieństwo wystąpienia działań noszących znamiona mobbingu na podstawie stworzonej przez PIP anonimowej ankiety antymobbingowej”. Czerwone litery okala czerwona ramka, tak by komunikat nikomu nie umknął.

Wygląda na to, że jeśli przeżyjemy wypadek w pracy i zgłosimy to do PIP-u, inspektor przeprowadzi szczegółowe dochodzenie. Ale jeśli spotka nas przemoc psychiczna, inspekcja zaoferuje wyłącznie ankietę, kontrolę regulaminów i procedur antymobbingowych. Doda do tego ogólne pouczenie o prawach pracowniczych oraz wpis do statystyk. Nie zagwarantuje pomocy ofiarom, bo nie ma żadnego wpływu na rzetelną prawną ocenę mobbingu i skuteczne powstrzymanie przemocy.

„Ze względu na brak jednoznacznych przepisów inspektor nie może zmusić pracodawcy do podjęcia stosownych działań – przekonuje główna inspektorka pracy Katarzyna Łażewska-Hrycko, której wyjaśnienia znajduję w rozmowie z »Rzeczpospolitą«. – Może jedynie doradzać wprowadzenie odpowiednich procedur. Jedynym organem uprawnionym do rozstrzygania, czy doszło do mobbingu lub dyskryminacji, jest w Polsce sąd”[13].

Po interwencji TVN-u sprawą Antoniaka zainteresowała się Prokuratura Okręgowa w Warszawie. Joanna jeszcze w 2014 roku, po kontroli na Śląsku, złożyła zawiadomienie o nękaniu i zastraszaniu jej oraz o popełnieniu przestępstwa również na szkodę innych pracowników: znęcania się i gróźb.

„Nie ma takiego przestępstwa, które odpowiadałoby definicji mobbingu z Kodeksu pracy i w tym zakresie postępowanie nie może być prowadzone – tłumaczył ówczesny rzecznik warszawskiej Prokuratury Okręgowej w reportażu Uwagi. – Zdarza się, iż poszczególne zachowania wchodzące w skład mobbingu mogą wyczerpywać znamiona przestępstwa, na przykład groźby, znieważenia, pomówienia. Prokurator okręgowy zlecił prokuraturze rejonowej, żeby zapoznała się z materiałami i oceniła, czy zachodzi konieczność przeprowadzenia w tym zakresie postępowania”.

Prawna definicja polskiego mobbingu znajduje się w artykule 94 ustępie 3 Kodeksu pracy, który brzmi: „Mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu, wywołujące zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników”. Na jego podstawie można walczyć przed sądem pracy o odszkodowanie lub zadośćuczynienie, ale tylko jeśli ofiara mobbingu była lub jest zatrudniona na umowę o pracę. Osoby na umowach-zleceniach, umowach o dzieło czy kontraktach B2B nie mogą już dochodzić swoich praw. Tak jakby mobbing ich nie dotyczył. Jedyne, co mogą, to złożyć przeciwko mobberowi pozew cywilny z tytułu naruszenia dóbr osobistych.

Przed polskim sądem pracy to ofiara musi udowodnić, że spotkała ją przemoc. Za mobbing nie pozywa się mobbera, tylko głównego pracodawcę, bo to na nim spoczywa obowiązek przeciwdziałania mobbingowi i dyskryminacji w zatrudnieniu, zadbanie o to, żeby w firmie nie było przemocy. Bez różnicy, czy znęca się nad nami koleżanka z pracy, księgowy, czy dyrektorka – za mobbing i tak pozywany jest szef firmy lub jej zarząd, a jeśli rzecz dotyczy publicznych instytucji gminnych, powiatowych czy miejskich – samorząd. W sprawie Joanny było to Ministerstwo Zdrowia. W ostatnich dwóch przypadkach zadośćuczynienie dla ofiar mobbingu jest wypłacane z publicznych pieniędzy.

W Polsce nie ma przepisów karnych mówiących wprost o mobbingu, ale to nie oznacza, że mobber nie może odpowiadać karnie. Jak tłumaczy doktorka nauk prawnych Lidia Janiszewska w książce Obowiązek przeciwdziałania mobbingowi i dyskryminacji w zatrudnieniu, złośliwe lub uporczywe naruszanie praw pracownika podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności lub więzienia do dwóch lat (art. 218 k.k.). Z kolei mobbing z definicji zawartej w Kodeksie pracy, połączony z molestowaniem seksualnym, może być sądzony z art. 199 k.k. (wykorzystanie stosunku zależności lub krytycznego położenia do obcowania płciowego lub innej czynności seksualnej, które podlega karze ograniczenia wolności do trzech lat). Gdy konsekwencją zachowania pracodawcy są ciężkie i długotrwałe cierpienia psychiczne pracownika, możliwa jest odpowiedzialność karna za znęcanie się (art. 207 k.k.), a gdy pracodawca znieważa pracownika – kara grzywny lub ograniczenia wolności (art. 216 k.k.). Szczególnie okrutne formy mobbingu mogą być sądzone z art. 156 k.k. (spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu), art. 157 k.k. (spowodowanie średniego i lekkiego uszczerbku na zdrowiu) lub art. 158 § 1–2 k.k. (udział w bójce lub pobiciu). Pracodawca może też odpowiadać karnie za niezapewnienie pracownikowi właściwych warunków pracy w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy (art. 220 k.k.).

Dla porównania: we Francji, gdzie prawa pracowników etatowych są dość dobrze chronione, mobbingu, który nazywa się tam „molestowaniem moralnym” (tę nazwę stworzyła w latach dziewięćdziesiątych XX wieku doktor Marie-France Hirigoyen, francuska psychiatrka, psycholożka i wiktymolożka), zabraniają Kodeks pracy i Kodeks karny. Na oficjalnej stronie francuskiej administracji czytam, że za znęcanie się w pracy nad drugą osobą przez powtarzające się uwagi lub zachowania, których celem lub skutkiem jest pogorszenie warunków jej życia, grożą kara do dwóch lat więzienia i grzywna nawet do trzydziestu tysięcy euro.

Podobnie jak w Polsce, także we Francji winę pracodawcy musi przed sądem udowodnić pracownik. Funkcję pomocniczą w zwalczaniu mobbingu, też podobnie jak u nas, sprawuje inspekcja pracy, która jednak – już przeciwnie niż w Polsce – zdaje się mieć większe kompetencje, a na pewno sprawczość. Po zakończeniu dochodzenia antymobbingowego w firmie i stwierdzeniu naruszenia praw pracowniczych francuska inspekcja może wydać zalecenie rozwiązania konfliktu i naprawienia szkód, pracodawca zaś ma obowiązek wcielić to w życie. Gdy nie chce współpracować, inspekcja może nałożyć na niego sankcje prawne, a inspektor pracy skierować sprawę do sądu.

Ciekawe rozwiązanie proponuje Szwecja, gdzie mobbing uważany jest za bardzo groźny problem psychospołeczny. Przepisy, które go regulują, znajdują się między innymi w ustawie o środowisku pracy i ustawie o czasie pracy, a organem bezpośrednio odpowiedzialnym za ich egzekwowanie jest instytucja podobna do naszego PIP-u. Tamtejsi inspektorzy po kontroli mogą ukarać pracodawcę (przedsiębiorstwo, organizację, gminę, region lub państwo) mandatem nawet do miliona koron szwedzkich. W większości przypadków duzi przedsiębiorcy muszą płacić więcej niż mali (wielkość firmy określana jest liczbą pracowników, niezależnie od tego, na jakie umowy są zatrudnieni). O tym, czy pracodawca musi zapłacić karę, decyduje Urząd do spraw Bezpieczeństwa i Higieny Pracy (Arbetsmiljöverket), który może też wystąpić z wnioskiem o rozpoznanie sprawy przed sądem administracyjnym. W szczególnie poważnych przypadkach, które naruszają przepisy dotyczące przestępstw przeciwko wolności i godności danej osoby, pracodawcy zagraża odpowiedzialność karna.

Warszawska prokuratura, po namyśle, ostatecznie wszczęła dochodzenie w sprawie znęcania się przez Antoniaka i jego podwładnych nad Joanną i dwudziestoma innymi pracownikami ministerstwa. Ruszyło śledztwo, w trakcie którego zgromadzono grube tomy akt.

Pracownica 1: zeznała, że starsi stażem mieli być określani jako „staruchy”, „relikty Peerelu”, „stare prukwy”. Ona była jedną z prukw. Gnębienie miało odbywać się regularnie w dyrektorskich gabinetach, za zamkniętymi drzwiami. Pracownicy nazywali to seansami. W trakcie seansów wkładano im do głów, kim są, jak pracują. Ona słyszała, że „pięcioletnie dziecko pewne rzeczy robi lepiej” albo że „nie wiem, w jaki sposób tak długo się uchowałaś”. Przełożona wmawiała jej alternatywną rzeczywistość, na przykład, że nie dostała pisma dostarczonego jej trzy tygodnie wcześniej. Nie mogła się tłumaczyć. Siedziała na tych seansach i płakała, z gabinetu wychodziła roztrzęsiona i wyczerpana. Ciągłe kontrole i telefony wybijały ją z rytmu; z czasem przez presję miała już problem z wykonywaniem prostych czynności, jak pisanie na klawiaturze. Myliła się, źle ustawiała marginesy, robiła coraz więcej literówek. Gdy mówiła, że dłużej nie potrafi pracować w takich warunkach, słyszała: „Masz w pokoju wiatrak”, albo: „Masz być cicho, bo wszyscy już i tak się z ciebie śmieją”. Została przesadzona do pustego pomieszczenia – z całego zespołu tylko ona siedziała sama. Koledzy powiedzieli jej, że jest szykowana do zwolnienia i dostali polecenie, żeby się z nią nie kontaktować. W trakcie wakacji dowiedziała się, że jej wniosek o urlop nie wpłynął, choć go wysłała. Zadzwoniła do przełożonej, która stwierdziła, że powinna wrócić do Warszawy i złożyć wniosek ponownie. Ona wróciła i już do końca urlopu została w stolicy ze strachu, że znów coś będzie nie tak. Dostawała zadania pracowników, którzy mieli dni wolne, przez co regularnie pracowała po godzinach, czasami do późnego wieczora. Czasem przełożona kazała jej czekać na rozmowę, więc siedziała i czekała, ale nikt jej nie wzywał. Bywało, że do dziewiętnastej. Przełożona już dawno opuściła budynek, ale ona była tak zastraszona, że bała się samowolnie wrócić do domu. Wychodziła dopiero, gdy upewniła się, że samochód szefowej odjechał z parkingu. Zdarzało się, że w drodze do pracy wymiotowała i dostawała biegunki. Przestała panować nad emocjami. Z trudem zasypiała. To trwało około dwóch lat. W końcu ją zwolniono.

Pracownica 2: z powodu stresu w pracy zaczęła bardzo dużo jeść. Utyła piętnaście kilogramów i zachorowała na cukrzycę. Miała problemy z sercem. Psychiatra powiedział jej, że farmakologia nie wystarczy, musi się odciąć.

Pracownik 3: przełożony wyraził zgodę na jego urlop, ale pierwszego wolnego dnia poinformował go, że nie było żadnej zgody. Potrącił mu z wynagrodzenia i wpisał do akt nieobecność nieusprawiedliwioną. Szykany nie zdarzały się codziennie, ale pracownik wiedział, że kolejna jest kwestią czasu. Słyszał, co dzieje się u innych. Zaczął mieć problemy ze snem. Wieczorem stres, rano stres, przed wejściem do budynku krwotok z nosa.

Pracownica 4: kołatanie serca, rozstrój nerwowy, oddział Kliniki Nerwic Instytutu Psychiatrii i Neurologii, depresja, zaniżona samoocena, poczucie lęku. „Głupia pani jest, co też za studia pani kończyła, i to jak dawno temu!” Straszenie likwidacją stanowiska, bezzasadne uwagi, niezliczone nakazy poprawiania pism bez związku z merytoryką (na przykład czepianie się, że użyła przecinków zamiast średników), brak decyzji w sprawie urlopu zgodnego z planem urlopowym i brak zgody na odbiór zaległego urlopu, wpisywanie spóźnień na listę obecności mimo wcześniejszego zgłaszania odbioru nadgodzin, odmowy udzielenia urlopu na opiekę nad dzieckiem, odmowy pozwolenia na wyjścia do lekarza. Po ośmiu miesiącach odeszła na własną prośbę. Jako powód podała mobbing i problemy zdrowotne.

Pracownik 5: „Ludzie z pogodnych i miłych zmieniali się w przerażonych”.

Mąż pracownicy 6: jego żona nie miała możliwości swobodnie zjeść czy skorzystać z toalety. Skarżyła się na skurcz nóg spowodowany wielogodzinnym siedzeniem bez ruchu, bóle głowy, oczu, miała trudności z zasypianiem. W domu często wybuchała płaczem. Niektóre zadania zlecano jej o godzinie szesnastej, w momencie gdy powinna wychodzić z pracy, albo wysyłano jej wiadomość o dwudziestej drugiej z informacją, co ma zrobić z samego rana. To całkowicie dezorganizowało ich życie.

Pracownica 7: usłyszała: „Weź się do roboty, a nie będziesz tylko jadła i jadła”.

Pracownica 8: przełożona wiedziała, że jest po chorobie onkologicznej i nie można jej stresować, mimo to zarzucała ją obowiązkami, wprowadzała chaos, często wzywała do gabinetu i krytykowała, nawet przy otwartych drzwiach. Krzyczała, obarczając ją winą za zadania, z którymi ona nie miała związku, i wmawiała jej, że miała. Ucinała rozmowę, nie chciała słuchać wyjaśnień. Podwładna była rozbita psychicznie, czasem brakowało jej chęci do życia. Zaczęła mieć bóle w okolicy serca. Ze złym wynikiem EKG, zawrotami głowy, dusznościami i zachwianiem równowagi trafiła na oddział ratunkowy. W szpitalu stwierdzono, że wszystko to efekt wyczerpania organizmu.

Pracownica 9: przełożona potrafiła mówić do ludzi: „Jesteście bandą debili, należałoby wam mózgi poprzeszczepiać”. Po jednej z takich rozmów pracownica zasłabła, z pracy zabrało ją pogotowie. Kolejne trzy miesiące spędziła na zwolnieniu lekarskim. Po powrocie okazało się, że jej miejsce pracy jest już zajęte. Nie mogła podpisać listy obecności; kazano jej czekać na korytarzu i zaproponowano przeniesienie na inne stanowisko.

Pracownica 10: z uwagi na zły stan psychiczny nie jest w stanie odpowiadać na zadawane pytania, trudno jej wracać pamięcią do tamtych spraw. Obecnie znajduje się pod opieką poradni zdrowia psychicznego.

Pracownica 11: jej koleżanka po powrocie ze zwolnienia lekarskiego została wezwana do dyrektora i dostała wypowiedzenie. Podobnie postąpiono z inną koleżanką, która przez blisko rok była na zwolnieniu lekarskim wystawionym przez psychiatrę. Leczyła się na depresję w poradni zdrowia psychicznego i na oddziale dziennym w szpitalu psychiatrycznym.

Pracownik 12: był świadkiem, jak przełożona kilkukrotnie puknęła palcem koleżankę w czoło, pytając: „Czy masz tam mózg?”.

Pracownica 13: na polecenie przełożonej zostawała po godzinach, czasami siedziała w budynku do dwudziestej pierwszej. Normą były złośliwości, docinki, dążenie do wykazania, że nie nadaje się do pracy. Zaniedbywała dom i rodzinę, nie była w stanie zaplanować swoich spraw. Zaczęły drżeć jej ręce, później pojawiły się bóle nóg, kręgosłupa, problemy z krążeniem. Lekarz zdiagnozował stwardnienie rozsiane. Obecnie jest pacjentką poradni: neurologicznej, kardiologicznej, nefrologicznej, okulistycznej, endokrynologicznej i chirurgii naczyniowej.

Pracownik 14: dyrektorka jednego z departamentów uderzyła go dwa albo trzy razy otwartą dłonią w głowę, gdy dał jej do podpisu pismo ze złą datą. Miał dużo pracy, nie zauważył. Poinformował o tym zdarzeniu dyrektora Antoniaka, który powiedział, że zachowanie dyrektorki nie powinno mieć miejsca. Minął jakiś kwadrans, gdy dyrektorka zwołała zebranie departamentu, na którym powiedziała, że jeden z pracowników dostał od niej po głowie, za co przeprasza. Pracownika przeniesiono na jego prośbę.

Dyrektorka: w jej ocenie tylko poklepała pracownika po głowie otwartą dłonią. Mówiła wówczas: „Panie Piotrze, myśleć, myśleć, myśleć”. Jej zdaniem skarga na klepanie po głowie była podyktowana złożonym przez nią zastrzeżeniem w stosunku do oceny pracy pana Piotra. Nie pamięta, czy to zastrzeżenie złożyła po tym, jak poklepała go po głowie czy też przed. Nie pamięta też, ale nie wyklucza, że zrobiła notatkę na piśmie przygotowanym przez pana Piotra: „Co to za głupoty?”. Wcześniej poinformowała podwładnych, że w poprzedniej pracy dochodziły ją słuchy, iż nazywano ją „Hitlerem w spódnicy”. Mówiła, że jest to dla niej określenie obraźliwe i żeby mu nie wierzyli, przy czym wskazała, że jest zasadnicza, skrupulatna i przestrzega określonych zasad. W jej ocenie powyższe wyznanie wskazywało, że jest szczera. Być może pracownicy źle to odebrali.

Przełożona 1: stwierdziła, że nie stosowała mobbingu, nie była jego świadkiem ani ofiarą. Natomiast jeżeli chodziło o zachowania podwładnych wobec niej, to zdarzały się różne sytuacje. Odmowa wykonywania poleceń służbowych, zwracanie się w sposób lekceważący, wychodzenie z gabinetu w trakcie rozmowy. Z jej obserwacji wynikało, że jedna z podwładnych unikała pracy, przerzucała ją na innych, nie angażowała się. Jakiś czas później ta podwładna przyszła do jej pokoju i powiedziała, żeby uważała na siebie, bo los ją pokarze. Po kilku dniach poszła na zwolnienie psychiatryczne i już nie wróciła. Ponieważ przełożona przestraszyła się jej słów, zgłosiła zawiadomienie do prokuratury, jednakże odmówiono wszczęcia śledztwa.

Przełożony 2: nie zauważył żadnych nieprawidłowości w zarządzaniu służbą cywilną przez dyrektora generalnego Marcina Antoniaka.

Przełożona 3: braki kadrowe powodowały przemęczenie i frustrację pracowników. Żeby sprostać zlecanym im zadaniom, musieli pracować po godzinach. Na sygnalizowane dyrektorowi generalnemu braki w obsadzie kadrowej usłyszała, że nie ma potrzeby zatrudniania nowych osób.

Przełożony 4: od 2013 roku w ministerstwie wprowadzono zarządzenie w sprawie polityki antymobbingowej, które zostało zatwierdzone przez dyrektora generalnego Antoniaka. Osoba doświadczająca zachowań o charakterze mobbingowym mogła zgłaszać je do dyrektora generalnego i on miał powoływać wówczas komisję, która rozpatrzy okoliczności sprawy. Oprócz tego dyrektor generalny prowadził wiele szkoleń antymobbingowych i przeciwdziałających nierównemu traktowaniu. Od roku 2013 do lutego 2016 w ministerstwie działało kilka komisji; wszelkie zdarzenia o charakterze rzekomego mobbingu dyrektor przekazywał do różnego rodzaju służb kontrolnych, w szczególności do Państwowej Inspekcji Pracy, Kontroli Kancelarii Prezesa Rady Ministrów lub Rzecznikowi Dyscyplinarnemu Kancelarii Premiera Rady Ministrów. Jego zdaniem pani Joanna Koczaj-Dyrda była osobą na tyle konfliktową i nieznoszącą krytyki pod swoim adresem, że wywołanie kryzysu medialnego stanowiło tylko kwestię czasu. Wewnętrzne procedury antymobbingowe mogłyby zadziałać, ale ona wybrała drogę eskalacji.

Tłumaczenia Marcina Antoniaka są chyba najobszerniejsze. Na wiele sposobów wyjaśniają, że wszystkie zarzuty pod jego adresem są nieprawdziwe, a jego zawieszenie i późniejsze przeniesienie ze stanowiska dyrektora generalnego na stanowisko radcy prawnego w Głównym Inspektoracie Farmaceutycznym wynikły z nagonki medialnej rozpętanej przez Joannę. Uważał, że stała mu się osobista krzywda. Pani Koczaj-Dyrda zdawała sobie sprawę z „rażących naruszeń podstawowych obowiązków służbowych” i liczyła się z prawdopodobnym zwolnieniem dyscyplinarnym. To dlatego wysłała oczerniający go list do pracowników i zainicjowała medialną nagonkę. O niewinności Antoniaka miał świadczyć fakt, że wewnętrzna komisja dyscyplinarna oczyściła go z zarzutów. I dlatego on, w obronie własnej, wniósł przeciwko Joannie oskarżenia prywatne.

W trakcie postępowania przesłuchano kilkudziesięciu pracowników Ministerstwa Zdrowia. Relacje o przemocy psychicznej przewijają się w wielu zeznaniach, mimo to prokuratura umorzyła śledztwo. Znęcanie się, zadawanie cierpienia fizycznego lub psychicznego, dręczenie mogą być popełnione tylko umyślnie, z intencją, tymczasem prokuratura umyślności się nie doszukała. Dostrzegła za to niestosowne zachowania pracowników.

W uzasadnieniu można przeczytać, że niektóre ich reakcje, na przykład określanie uwag szefów „bezsensownymi”, były nie na miejscu. Poza tym przecież przełożeni: dyrektorzy, kierownicy, podkreślali w zeznaniach brak złych intencji. Pokrzywdzonym zarzucono „emocjonalne zaangażowanie”, które mogło prowadzić do „przejaskrawionych” reakcji. Zdaniem prokuratury zmuszanie do pracy po godzinach nie może być uznane za nękanie czy szykany. Prokuraturę zastanowiło też, dlaczego pokrzywdzeni zeznania złożyli dopiero teraz, gdy część z nich już nie pracuje w ministerstwie. Wreszcie: nie da się potwierdzić związku chorób i zaburzeń psychicznych z atmosferą w miejscu pracy, natomiast zeznania osób najbliższych trzeba traktować z dozą ostrożności, bo są subiektywne. A w temacie Joanny: szykan nie było, mimo że jej może się wydawać inaczej.

Był 2016 rok. Nikt Joanny nie zwolnił, wszczęto za to przeciw niej trzy postępowania karne: za pomówienie, oszustwo i fałszywe oskarżenia, dwa dyscyplinarne w ministerstwie za oszustwo, dwa dyscyplinarne w Okręgowej Izbie Radców Prawnych toczące się na podstawie procedury karnej i jedno nieprocesowe o zwrot niesłusznie wypłaconego wynagrodzenia. Osiem frontów. Na dziewiątym oskarżyła Ministerstwo Zdrowia o naruszenie dóbr osobistych i naruszenie zasady równego traktowania w pracy, wskazując palcem na Antoniaka. Domagała się przeprosin, zadośćuczynienia i odszkodowania za molestowanie.

Życie rozpada się powoli. Do lekarza poszła w listopadzie, niedługo po pierwszym pozwie. Ciało miała napięte od miesięcy, w pracy gotowe do walki, nakręcone złością, buntem. W domu uchodziło z niego powietrze. Opadało bezwładnie na krzesło.

Nie mogła dłużej ignorować ucisku w gardle. Codziennie czuła, jakby ktoś precyzyjnym ruchem zaciskał dłoń na jej szyi i delikatnie ją podduszał. W badaniach wyszło, że we krwi Joanny folikulotropina, hormon wydzielany przez przysadkę mózgową, wielokrotnie przekracza normę. Zdiagnozowano niedoczynność tarczycy, która często idzie w parze z długotrwałym stresem i depresją, a nieleczona niszczy serce. Ciało Joanny poddało się, więcej nie mogło znieść. Lekarz przepisał końskie dawki hormonów, które będzie musiała brać do końca życia. Gdy czasem zapominała połknąć porcję, ogarniały ją senność i niemoc. Leżała na łóżku ociężała i nieruchoma jak kłoda.

– W takim stanie musiałam iść na dwa miesiące zwolnienia, choć nie powinnam tego robić. Pracownik mobbowany nie może zniknąć, bo gdy ludzie go nie widzą, myślą, że już nie wróci. Grzebią go. W sądzie nabierają wody w usta. Dlatego poprzysięgłam sobie, że dopóki nie mam myśli samobójczych, będę pracować z podniesioną głową. Ale każdy dzień w pracy był już tylko szarpaniną i strachem: co jeszcze wymyślą i jak się z tego wybronię.

Wynajęła prawniczki. Były z polecenia znajomego, miały bronić pro bono, ale już na pierwszym spotkaniu zażądały piętnastu tysięcy złotych zaliczki. Joanna zarabiała miesięcznie nieco ponad trzy i miała syna. Wzięła pierwszą chwilówkę, kolejną, jeszcze jedną. Prawniczki pisały aneksy do umowy, bo pracy było bardzo dużo. Trzeba było zapłacić więcej.

– W sądzie lawirowały, wycofywały dowody. Nie wiem, nie chcę spekulować, być może sytuacja je przerosła. W sprawach karnych nie robiły nic; jeszcze chwila, a zostałabym skazana za oszustwo, pomówienie i pozbawiona prawa wykonywania zawodu. W Okręgowej Izbie Radców Prawnych wszyscy wiedzieli, kim jestem i z czym się mierzę. Byłam na aplikacji, więc miałam pod nosem najlepsze źródło wiedzy. Chodziłam po wykładowcach i zamęczałam ich pytaniami, a oni patrzyli na mnie dziwnie, bo taka osoba jest dziwna i znerwicowana, ale cierpliwie pomagali. W końcu zdecydowałam, że będę bronić się sama.

Gdy Joanna odprawiła prawniczki, była już zadłużona na kilkadziesiąt tysięcy złotych. A odsetki rosły.

Mąż nie odszedł od razu. Na początku mobilizował ją do walki, wspierał. Ona codziennie wracała z pracy i mówiła o pracy, histeryzowała, dopóki nie usnęła z wyczerpania. Później kłócili się. Pieniędzy i znajomych było coraz mniej. Gdy sprawę nagłośniły media, jeszcze Joannie kibicowali, ale z czasem tragedia się im znudziła. Joanna zaczęła psuć imprezy. Po alkoholu robiło się jeszcze gorzej, hamulce puszczały i płakała.

Gdy mąż odszedł, nie mieli z synem na jedzenie. Kredyty zapętliły się; po ściągnięciu z pensji na koncie nie zostawało prawie nic. Najbardziej martwiło Joannę, jak zaoszczędzić na sobie, żeby mieć na obiad dla syna i karmę dla psa.

– Wciąż czuję specjalny sentyment do Biedronki. Poszłam tam i za ostatnie pieniądze kupiłam duże opakowanie parówek. Jadłam je, aż zrobiły się szare i kwaśne.

Po sześciu latach walki Joanna samodzielnie wybroniła się ze wszystkich ośmiu postępowań i wygrała proces z Ministerstwem Zdrowia. Sąd zasądził jej w sumie niemal sto trzydzieści tysięcy złotych odszkodowania. Prawie dziewięćdziesiąt osiem tysięcy z tego poszło na spłatę długów.

Do dziś na stronie ministerstwa wiszą oficjalne przeprosiny:

„Wykonanie wyroku Sądu Okręgowego

Ministerstwo Zdrowia przeprasza Panią Joannę Koczaj-Dyrdę za naganne zachowania, których doznawała w pracy od Dyrektora Generalnego Ministerstwa Zdrowia Pana Marcina Antoniaka w okresie od 4 lutego 2014 r. do 30 lipca 2015 r., w szczególności za naruszenie jej godności, dobrego imienia oraz reputacji zawodowej”.

Uznała, że wreszcie może odejść.

Od tamtej pory pomaga ofiarom mobbingu w całej Polsce. „Moim podopiecznym”, tak woli.

– Walczę o nich jak o siebie – mówi.

W sądzie jest dobrze. Gdy opadnie adrenalina, już gorzej. Po paru godzinach Joannę zaczyna boleć głowa, kręgosłup lędźwiowy, szumi jej w uszach.

Na początku bóle głowy trwały długo, codziennie. Teraz krócej. Może organizm się przyzwyczaił? Dopiero wieczorem przychodzi otępienie. Mąż do niej mówi, a ona nie słyszy. Wrócił po dziewięciu tygodniach, a gdy wpłynęło odszkodowanie, znajomi też wrócili. Ale Joanna już wie, że gdy pojawią się kłopoty, nie będzie przy niej nikogo.

Tylko pies Zygfryd.

– Ma piętnaście lat i trzy miesiące. I biega po całym osiedlu, tak o niego dbam!

Poza Zygfrydem nie przywiązuje się. Nikomu nie ufa. Nie ma dla niej autorytetów, żadnej instytucji, która dawałaby poczucie bezpieczeństwa. Zgłosić coś na policję, do prokuratury? Po co? Joanna nie zna ani jednego mobbera z wyrokiem karnym, zna za to ofiary mobbingu, także dziennikarzy i sygnalistów z wyrokami za pomówienie.

– Gdy walczyłam z dziewięcioma pozwami, moja mama umierała na raka. Nie poświęcałam jej czasu, bo cała energia szła na batalię w sądzie. Gdy zaczął się mobbing w ministerstwie, mój syn miał dziesięć lat. Widział, jak przychodziłam do domu i leżałam krzyżem, płakałam. Jakie poczucie stabilizacji, bezpieczeństwa ma dziecko przy takiej matce? Teraz jest już dorosły, ale nerwice zostały. Jestem bezsilna. Czasu nie cofnę.

Marcin Antoniak wciąż jest radcą prawnym w Głównym Inspektoracie Farmaceutycznym. Wykonuje zawód zaufania publicznego, mimo że oficjalnie został wskazany przez sąd jako sprawca naruszeń praw moich i innych pracowników Ministerstwa Zdrowia. Odszkodowanie, które dostałam za to, jak mnie traktował, zostało wypłacone z budżetu państwa. My wszyscy za nie zapłaciliśmy. Ministerstwo nie wystąpiło o regres, o to, żeby Antoniak oddał z własnej kieszeni. Nigdy mnie nie przeprosił.

No, i jak pani myśli? Czy było warto?

*

Polska została zobowiązana do wdrożenia dyrektywy Unii Europejskiej z 23 października 2019 roku o ochronie sygnalistów, czyli osób, które zgłaszają nieprawidłowości w miejscu pracy, w tym psychiczną przemoc. Te nowe przepisy mają chronić je przed odwetem pracodawcy czy współpracowników dzięki jasnym procedurom, które będzie musiał stworzyć u siebie każdy zatrudniający co najmniej pięćdziesiąt osób – w tym także tych zatrudnionych na innej podstawie niż umowa o pracę.

Termin implementacji dyrektywy unijnej minął 17 grudnia 2021 roku. Projekt ustawy był określany przez rząd PiS-u jako „wymagający procedowania w trybie pilnym”, ale poza tą deklaracją niewiele z niego wynikło. Sejm uchwalił ustawę o ochronie sygnalistów dopiero 23 maja 2024 roku i przekazał ją Prezydentowi RP oraz Marszałkowi Senatu.

Z treści ustawy wynika, między innymi, że ochroną mają być objęci zatrudnieni na wszystkich rodzajach umów, nawet stażyści, praktykanci i wolontariusze. Zapisy ustawy dotyczą również żołnierzy, funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej.

Pracodawca, który nie stworzy w swojej firmie odpowiedniej procedury chroniącej sygnalistów, będzie podlegać karze grzywny. Natomiast za ujawnienie tożsamości sygnalisty będą grozić: grzywna, kara ograniczenia lub pozbawienia wolności do roku. Działania odwetowe wobec sygnalisty zagrożone są karą nawet do trzech lat więzienia.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Sylwiusz i kobiety

Sobotni poranek w markecie Dino, w Żelazkowie pod Kaliszem. Kobiety pchają alejkami wózki z jedzeniem i przecierają kafelki mopem, kobiety skanują na kasie i ładują na parkingu ciężkie siaty do aut. Jest 2 kwietnia 2022 roku. Na oko mężczyźni we wsi wyginęli.

Poza jednym.

Mija mnie w drodze pod sklep. Rozchełstana marynarka, zalane spodnie, czerwony szalik z napisem „Polska” i czerwona twarz. Krok niepewny, a spojrzenie rozmyte, na wpół agresywne, na wpół nieobecne. Takie spojrzenie, jakiego należy unikać.

– Pani o tym naszym pisze. – Przygląda mi się jedna z kobiet na parkingu i bardziej stwierdza, niż pyta. – Powiem, że przede wszystkim sprawny marketingowiec. Co dla gminy zrobił, to zrobił.

– A co zrobił?

– Dokładnie nie pamiętam, co ostatnio, ale kiedyś odnowił park i kupił pawia.

– A że ma chorobę alkoholową, to pani nie przeszkadza?

– Ma, co ma. Poza tym człowiek otwarty. Wszystko załatwi.

– Słyszała pani, jak traktuje kobiety?

– To już trzeba z tymi kobietami rozmawiać, ale one nic nie powiedzą. Tutaj ludzie są za nim, bo go wybrali i się go szanuje. Chociaż teraz to już mu postawią zarzuty, nie? Po tym, co wczoraj nawyprawiał.

– A co nawyprawiał?

– Zwyzywał w urzędzie gminy petentów i Ukrainkę. Wszystkim kazał wypierdalać. Z policji przyjechali, wyprowadzili go w kajdankach. Już drugi raz w tym tygodniu.

Sylwiusz Jakubowski, wójt gminy Żelazków, jest żywą legendą znaną w całym kraju. TVN, TVP, Polsat, „Gazeta Wyborcza”, Radio Zet, RMF24 i lokalne dzienniki od lat relacjonują jego karierę: a to, że chciał łatać dziury w gminnych drogach „rozwałkowanymi Murzynami z Włoch”, a to, że udzielał ślubu w stanie nietrzeźwym (2,4 promila); a to pijacka napaść na policjantów w trakcie Marszu Równości w Kaliszu (1,9 promila), a to wyzywanie strażaków od „chujów i pojebańców”, bo nie chcieli mu naprawić prywatnego ogrodzenia przed domem. Ma nawet prokuratorskie zarzuty za znęcanie się nad rodziną.

To nic.

Zgodnie z polskim prawem, skoro mieszkańcy wybrali go na wójta, tylko mieszkańcy mogą go odwołać. A na to się nie zanosi, bo gmina mu wszystko wybacza i jakoś szczególnie się z tym nie kryje. Wójt wygrał wybory w 2014 i 2018 roku. Gdy trafił do aresztu, wstawił się za nim były kaliski biskup Edward Janiak, co doprowadziło do przedterminowego zwolnienia. Obecnie Jakubowski zapowiada plany reelekcji przy okazji kolejnych wyborów w roku 2024[14].

Z niemal dziesięciu tysięcy mieszkańców gminy tylko trzy osoby widzą w tym problem. Trzy kobiety. Pierwsza, Alicja Łuczak, anglistka i radna (wójt zwrócił się do niej publicznie: „Ty głupia babo, nic nie wiesz, pizdo, wypierdalaj”; złożyła doniesienie do prokuratury), druga, Agnieszka Dumańska, była dyrektorka Gminnego Ośrodka Kultury, bezpośrednia podwładna wójta, która oskarżyła go o naruszenie dóbr osobistych, w tym między innymi o szarpanie za sukienkę i liczne propozycje seksualne (wygrała) oraz mobbing (sprawa w toku), trzecia, sołtyska sąsiedniej wsi Jadwiga Urbaniak, do której wójt krzyczał na gminnym zebraniu: „Wypierdalaj stąd, ty stara kurwo, ja ci nic nie zrobiłem, a ty mnie do sądu podałaś!”.

Boże Ciało

Zaczęło się od Agnieszki. W 2006 roku wystartowała w konkursie na dyrektorkę gminnej biblioteki, w której pracowała od kilku lat. Jakubowski oskarżył ją wtedy o zbyt duże ubytki w stanie książek, czyli przywłaszczenie sobie gminnego dobra, i dyscyplinarnie zwolnił. Dumańska pozwała go, a sąd przyznał jej odprawę, zadośćuczynienie i zmianę świadectwa pracy. Nie chciała już wracać do biblioteki i znów pracować z wójtem, doskonale znała jego przeszłość.

Historię Jakubowskiego opowiada się tu jak życiorys gwiazdy rocka.

Za Peerelu pracował w spółdzielni rolniczej w Żelazkowie, był dyspozytorem. Inżynierskie studia skończył na Politechnice Poznańskiej. W 1988 roku partia zaproponowała mu władzę w rodzinnej gminie. Po raz pierwszy został wójtem w wieku dwudziestu ośmiu lat. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku młody, rzutki Jakubowski jeździł do Warszawy i walczył o pieniądze na drogi, wodociągi, linie telefoniczne, szkoły i sale gimnastyczne. Nie izolował się od mieszkańców, nie zgrywał ważniaka. Drzwi miał szeroko otwarte. Porozmawiał, załatwił pracę, chętnie się z ludźmi poznał, chętnie się z nimi napił. Wygrywał kadencję za kadencją, do 2006 roku.

– Pił, odkąd pamiętam – wspomina Alicja Łuczak. – Ale poza tym dał się poznać jako zdolny, bystry facet z charyzmą, któremu się chce. Jedzie do stolicy bez kompleksów, wydziera kasę dla gminy, niczego się nie boi. Później zaczęliśmy zauważać, że przesadza z alkoholem i brawurą, że jest mobbing w urzędzie. Wtedy to się jeszcze nie nazywało mobbingiem czy molestowaniem. Słyszeliśmy po prostu, że robi świństwa pracownikom. Dlatego w 2006 roku wybory wygrał Andrzej Nowak.

Po przegranej Jakubowski zniknął z gminnego życia. Jakiś czas później wyjechał do Warszawy i za czasów Hanny Gronkiewicz-Waltz został naczelnikiem wydziału inwestycji w stołecznym ratuszu. Po dwóch latach powrócił do Żelazkowa, powody jego powrotu są owiane tajemnicą. Zastał gminę zarządzaną przez wójta Andrzeja Nowaka, który szybko stracił popularność. Mieszkańcy uważali, że jest małostkowy, że się wywyższa. Poza tym zamyka szkoły – a Jakubowski je otwierał. Lubi zajrzeć do kielicha, wszyscy wiedzą, a wójt Nowak nie lubi. I co z tego? Tak mocno zalazł im za skórę, że przy kolejnych wyborach sami, oddolnie wymyślili Jakubowskiemu hasło wyborcze: „Wolimy pijaka od Andrzeja Nowaka”.

– Jeszcze przed wyborami przyjechałam do kościoła na Boże Ciało, bo ja to święto bardzo lubię – mówi Agnieszka – i zobaczyłam Sylwiusza na procesji. Klękał przed kapliczkami, umęczony taki. Pomyślałam: „Człowiek się naprawdę zmienił”.

Po wyborach w 2014 roku, będąc pod wrażeniem klękającego wójta, wróciła do samorządowych struktur i wygrała konkurs na dyrektorkę Gminnego Ośrodka Kultury.

Kolacja ze śniadaniem

„Zacznijmy od serca wsi – późnobarokowego dworku wzniesionego przez Kajetana Radolińskiego w połowie XVIII wieku. Posadowiony w centrum przywita was niewielkim gankiem z czterema kolumnami podtrzymującymi ażurową klasycystyczną galerię symetrycznie usytuowaną pomiędzy mansardami. Z balkonu zerkają trzy półokrągłe okna zwieńczone trójkątnym frontem na szczycie”. Tak w broszurach reklamowych opisywany jest budynek gminy. W jego wnętrzu, w późnobarokowych korytarzach urzęduje wójt. Agnieszka ma biuro w bocznym skrzydle pod tym samym dachem.

– Przez pierwsze tygodnie współpracy nie byłam w kręgu zainteresowań Jakubowskiego. Z czasem coraz częściej przychodził do mnie pogadać albo prosił do siebie. Na przykład jego sekretarka dzwoniła do mnie o piętnastej trzydzieści, kiedy już nikogo nie było w urzędzie: „Przyjdź do gabinetu za pięć minut”. Na takie spotkania brałam zawsze ze sobą Marysię, stażystkę. Kobiety czują, gdy zagęszcza się wokół nich atmosfera. Odmawiałam, kombinowałam, ale on nie poddawał się i coraz częściej wymyślał rzeczy, żeby zostać ze mną sam na sam. Mówił wtedy: „Ale wiesz, moglibyśmy spróbować” lub: „Kolacja ze śniadaniem albo wypierdalaj”. A ja byłam już po czterdziestce! Wszystko starałam się obrócić w żart, żeby go nie urazić. Odpowiadałam na przykład: „Panie wójcie, mnie to już mąż chce zostawić, ja się do niczego nie nadaję!”.

Raz, gdy byłam zaproszona na gminne spotkanie strażaków, powiedział, że mam po niego przyjechać. Myślę, co tu robić, co tu robić, bo jak powiem, że nie pojadę, to jutro mnie wyrzuci z urzędu. Nieraz powtarzał mi: „Uważaj, bo wylecisz szybciej, niż ci się wydaje!”. Dzwonię do męża, a Sylwiuszowi mówię, że mi zabrakło paliwa, ale taryfa jedzie. Później mężowi tłumaczył w samochodzie: „Ja bym twojej kobity nie tknął, ja szanuję kolegów żony”.

W trakcie imprezy strażackiej chodził wokół mnie i powtarzał, że „mój czas się kończy”. Po tym wszystkim mąż zrobił mi sprzeczkę w domu, że mam z gminy odejść. Dlaczego ja mam odchodzić? Tam jest moja praca! Nie odeszłam.

Czasem wójt żądał ode mnie, żebym kupiła mu alkohol. Odmawiałam, ale jedyny raz, gdy byłam u niego w domu z mężem, wydał mi rozkaz, żeby iść po wódkę. Złamałam się i poszłam. W drzwiach zobaczyła mnie jego żona i pyta, czy mi nie wstyd. Czy ja nie widzę, że jest alkoholikiem. Mówię jej, że wiem, że przepraszam, ale jeśli nie przyniosłabym tej wódki, na drugi dzień w urzędzie tak by mnie zwyzywał, że zapomniałabym swojego nazwiska.

Innym razem mieliśmy spotkanie z okazji Dnia Dziecka. Siedzimy przy stole, wójt, ja i parę innych osób. Do jednej z dziewczyn mówię, że chodzimy do tego samego aquaparku, bo akurat ją rozpoznałam. A wójt: „Ale ona jest szczupła, a ty jesteś gruba! Gruba!”. A ja nie byłam wtedy gruba, schudłam trzydzieści pięć kilo i byłam szczuplejsza niż teraz. Czerwona zrobiłam się jak piwonia, mówię, że nie życzę sobie takich wycieczek. A on, że to nie koncert życzeń. Jak mi się nie podoba, mogę wypierdalać. Dosłownie.

Nie przejmowałam się. Grałam na czas. Myślałam, że nie dotrwa do końca kadencji, że to on się prędzej wykończy niż ja.

Nocne dożynki 1

– Przed dożynkami, gdy miałam największy nawał pracy, robił mi bezsensowne uwagi, dawał nagany. Gdy pytałam dlaczego, odpowiadał: „musisz się ukorzyć” albo „nie wykonałaś polecenia osobistego”. Spytałam jakiego, na co on odpowiedział: „Ty już wiesz jakiego”.

Zmusił mnie do zatrudnienia artystki Margaret, gdy my nie mieliśmy na nią w Żelazkowie pieniędzy. Nie obchodziły go argumenty. Na dożynkach parafialnych miała śpiewać Margaret i już. Dzisiaj powiedziałabym: „Pocałuj mnie, człowieku, w tyłek”, metaforycznie, wtedy stanęłam na rzęsach i zdobyłam pieniądze od sponsorów.

W dniu dożynek musiałam do końca nadzorować imprezę. Największa zabawa w roku, cała gmina się zjeżdża i okolica. Scena była ustawiona niedaleko urzędu, więc wracałam co jakiś czas do siebie, do biura.

Koło drugiej w nocy wpada wójt. Pijany, śmierdzący starą skarpetą, w koszulce i krótkich spodenkach. Drze się: „Ty kurwo, co ty tu robisz, myślisz, że będziesz tu rządziła?”, i zaczyna rozrzucać moje dokumenty po pokoju. Przerażona schowałam tylko router stojący na biurku, tak dobrze, że przez dwa dni nie mogłam go później znaleźć. Staram się opanować wójta: „Niech pan się uspokoi, tak nie wolno!”. Wtedy dziadzisko idzie na mnie i szarpie za sukienkę. „Ja cię tu, kurwa, załatwię”, wrzeszczy. Huk, muzyka, nikt nic nie słyszy. Nagle wpada Marysia, stażystka, która obiecała, że zostanie ze mną do końca, i faktycznie ze mną została. Widzi, co się dzieje, natychmiast wybiega przed urząd, krzyczy na cały głos: „Jezus Maria, policja, szefową biją!”, i pędem do mundurowych, co obstawiali dożynki. Gdy wójt usłyszał, że idą, uspokoił się trochę, ale i tak nie chciał wyjść. Mówił, że go policja pobije. Ja jestem silna baba, a do domu wtedy odwiozło mnie pogotowie.

Na drugi dzień wstałam, zrobiłam, co musiałam, i wzięłam urlop. Wyłączyłam komórkę. Miałam serdecznie dość. Snując się po Kaliszu, spotkałam koleżankę z podstawówki, która pracuje w prokuraturze na stanowisku administracyjnym. Pyta: „Co się tobie stało?”, więc mówię jej, że chyba mobbing mam w pracy, już sama nie wiem. Ona na to: „Chodź, ja ci pomogę napisać pismo, zgłosisz”. A ja, że nie, bo nie mogę stracić pracy, syn chodzi do liceum, zaraz zdaje maturę. Wytrzymam. Tego nie mogę sobie najbardziej darować, że nie wydałam wtedy dziada do prokuratury. Opowiedziałam o wszystkim wicewójtowi, ale nic nie zrobił. Każdy chciał przetrwać.

Gdy wróciłam z urlopu, wójt przysłał do mnie swoją sekretarkę, że mam do niego przyjść. Nie poszłam. Nie chciałam z nim rozmawiać i nie rozmawiałam. Niedługo później miałam się dowiedzieć, że mój los i tak jest przesądzony.

Swój chłop

Jakubowski przypieczętował opinię silnego włodarza po powrocie z Warszawy, gdy wygrał w wyborach z Nowakiem. Jak mówi Alicja Łuczak, od tamtej pory we wsi postrzega się go jako dobrego chłopa, który „pije za dwoje, ale i za swoje”.

– Nie kradnie. Z sąsiadem zrobi interes, a gdy jest wdzięczny za pomoc, to zatrudni w gminie. Jak trzeba, umorzy dług. Dzieli się pieniędzmi, nie chowa do własnej kieszeni. A nasza gmina jest zamożna, z przedsiębiorcami, rolnikami, jedna z bogatszych w kraju. Jest czym dysponować.

Grupa, z którą Jakubowski dzieli się gminnym dobrem, to są jedni wyborcy. Drudzy to ludzie, którzy też lubią sobie dziabnąć, utożsamiają się z wójtem i go bronią. Trzeci boją się ostracyzmu. Jak im się kiedyś noga powinie, jak trzeba będzie z podatkami pomóc albo lampę postawić przed domem, będą musieli przecież zgłosić się do wójta. Poza tym do Jakubowskiego przylgnęła opinia, że ma sprawczość, której brakuje polskim samorządowcom. Moja znajoma powtarza mi: „Alka, co ty się go czepiasz, ja z nim wszystko załatwię”. A ja jej odpowiadam: „Czy ty się dobrze czujesz? A ze mną byś nie załatwiła czy z kimkolwiek innym? Trzeźwym?”.

Już przestałam ludzi przekonywać. Ja zaczęłam im zadawać pytania.

Gdy Sylwiusz swój rajd mercedesem zakończył w rowie pod figurką Matki Boskiej, która go chyba ochroniła, bo wyszedł z tego bez szwanku, a potem ukrywał się przez tydzień, wiara miała ubaw. Udostępniłam materiał Polsatu z tego wypadku w mediach społecznościowych i zapytałam: „A co, jeśli zginęłoby na tej drodze twoje dziecko albo ktoś bliski?”. Wtedy ludzie przestali się śmiać. Wiesz, ile miał odsłon ten filmik? Trzysta tysięcy. To się nawet w Ameryce wyświetlało.

Ale to nie jest tak, że ja miałam odwagę mówić od początku. Wstyd się przyznać, ale też stałam po tamtej stronie. Myślałam sobie: „A po co mi problemy?”. Dopiero dożynki parafialne w 2021 roku wyzwoliły we mnie coś w rodzaju buntu.

Sołtys wsi Dębe i ksiądz zaprosili mnie jako radną powiatu kaliskiego. Spóźniłam się i nie zdążyłam do kościoła, dotarłam dopiero na część nieoficjalną, zabawową. Podchodzę do sołtysa się przywitać, do księdza, a on zaprasza do wspólnego stołu. Przy stole są przedstawiciele władz okolicznych gmin, w tym Jakubowski. Na początku w miarę, tylko patrzył się na mnie nieprzyjaznym wzrokiem. Za dobrych lat współpracowaliśmy. Odkąd w 2014 roku go nie poparłam, bo wiedziałam, że chleje, był na mnie cięty.

Jestem gadułą, więc opowiadam różności przy tym dożynkowym stole, na co wójt po kilku głębszych wstaje i zaczyna krzyczeć: „Ty pizdo! Nie wiesz, co się w gminie dzieje! Ja już drogę buduję, ty kurwo głupia! Wypierdalaj!”. Na te początkowe pizdy nie zareagowałam nawet, ale na obelgi momentalnie podniósł się wójt sąsiedniego Cekowa. Próbował Jakubowskiego uspokoić. I ja za tym wójtem powtórzyłam: „Uspokój się”. Wtedy on już wybuchł na całego. Ludzie zorientowali się, że jest źle, polecieli po ochronę. W międzyczasie, gdy tak krzyczał, pomyślałam, że skoro daje popis, to ja ten popis nagram. Włączyłam wideo w telefonie i zrobiłam trzynastosekundowy filmik. Uznałam, że limit obrażania mnie się wyczerpał. Zgłosiłam wszystko, razem z filmikiem, do prokuratury. Wcześniej też mieliśmy scysje, ale nie aż tak wulgarne. Pierwszą na gminnej gali stypendialnej w 2017 roku, gdy Agnieszka Dumańska zaprosiła mnie jako nauczycielkę i przedstawicielkę powiatu. Moja wnuczka odbierała wtedy nagrodę, więc byłam jednocześnie babcią. Wyszłam z Zuzią po dyplom i po kwiatek dla opiekuna, a pijany Jakubowski, zataczając się, wywija ręką i bełkocze: „Ty nie, ty nie, wszyscy dostaną kwiatek, a ty nie!”. Później jedna z dyrektorek powiedziała mi: „No, widzisz, widzisz? Pokazał, co on z tobą może zrobić”. Część osób, owszem, była zbulwersowana, ale większość gadała po wsi: „Po co babka przyszła z dzieckiem, mogła przyjść matka i by wójta nie prowokowano”.

Przed wyborami w 2018 roku otwierał dom seniora. Zaprosił wszystkich lokalnych polityków, w tym mnie. Pyta: „No i co, podoba się?”. „Podoba, Sylwek – odpowiadam. – Tylko nie ma jeszcze barierki, jak ktoś spadnie, przechlapane. Musisz wykończyć elegancko”. Wystarczyło. „A co ty się mądrujesz? Wypierdalaj z tą swoją Platformą Obywatelską!” Udałam, że nie słyszę, zeszłam po schodach, pomyślałam: „Ucieknę w tłum, może się zamknie”. Ale ten cały czas lazł za mną i wykrzykiwał: „Wypierdalaj, wypierdalaj!”. Wyszłam z budynku, stanęłam na podeście przed domem seniora, przede mną setka ludzi, a on na podest hyc i dalej się drze. Nikt nie zareagował. Setka osób oglądała widowisko, niektórzy z głupkowatymi uśmieszkami. A co ja miałam w swojej obronie? Tylko telefon, więc wyciągnęłam i nagrałam wideo. Podszedł, zamachnął się. Ja nieruchomo. Zatrzymał rękę. Stałam twardo, jak bita żona, która patrzy się prosto w oczy chłopu i myśli: dobrze, spróbuj mi przylać, zobaczymy. W końcu usłyszałam kobiecy głos z tłumu: „Alaaa, co się wygłupiasz? Schowaj telefon. Co ty robisz?”.

Wieść rozniosła się po powiecie lotem błyskawicy. Dzwonili do mnie wójtowie innych wsi z wyrazami wsparcia. A wkrótce potem Jakubowski wygrał kolejne wybory pod hasłem: „Swój chłop”.

Trzeźwo to już było

Urzędniczka pracująca z wójtem w kwietniu 2022 roku, anonimowo:

– Wszystkie decyzje podejmuje po alkoholu. Ja już nie mam siły. To nie jest tak, że sobie tylko przyjdzie do pracy pijany. Jemu włącza się agresor. Codziennie awantury, wyzwiska. Przychodzi, trzaska drzwiami, trzeba go uspokajać. A dziennikarze tylko go prowokują i nam utrudniają życie. Przyjeżdżają z kamerami, nagrywają; trzeźwego by szlag trafił. Później jeszcze bardziej klnie, wydziera się na dziewczyny. Nie da się tu pracować.

Kiedy nie pił, zachowywał się w miarę przyzwoicie, nie był zawistny, słuchał ludzi. Trochę jak car. Zawsze miał takie zapędy, ale dało się z nim pogadać. Tamte trzeźwe czasy nie wrócą. Nie pójdzie się leczyć. Sąd skazał go nawet na przymusowy odwyk, ale on załatwił jakieś zaświadczenie i każdego dnia tu przychodzi. Przecież on po trzeźwemu nie spojrzałby sobie w oczy.

Alicja:

– Pijaną nauczycielkę można zwolnić w trybie dyscyplinarnym, pijanego sprzedawcę też, ale wójta nie. Za każdym razem, gdy przychodzi po alkoholu do urzędu i ktoś wzywa policję, jego współpracownik od ręki wypisuje mu urlop. Wojewoda nic nie może, premier nie może, prezydent nie może. Musiałby być skazany prawomocnym wyrokiem na karę więzienia. Bez tego tylko mieszkańcy coś mogą, gdyby chcieli zrobić referendum. Ale nie chcą.

Nocne dożynki 2

Agnieszka:

– Po gali stypendialnej, podczas której wójt napadł na Alicję, zaczął mi grozić: „Zobaczysz, tak cię załatwię, ty niepokorna babo, będziesz z szamba żarła!”. Rzucał we mnie widelcami i nożami stołowymi. Stażystkę Marysię kopnął w biodro. Poszłam na chorobowe, nie miałam siły dłużej się szarpać. Dodatkowo chodziły po urzędzie teksty, że i tak wylecę. Czarne chmury, czarna lista.

Po powrocie z chorobowego kolega powiedział mi, że na czarnej liście jesteśmy razem. On brał już antydepresanty, jak połowa ludzi w urzędzie, czasem chodził na L4. Za którymś razem wójt zobaczył go na korytarzu, spytał, po co przyszedł, bo miejsce chorych jest na cmentarzu.

Pamiętam, że pierwszego dnia po moim L4 pani skarbnik miała urodziny. Kazali wszystkim zejść na dół, odśpiewać Sto lat. Stoimy z kolegą obok siebie, wokół pustka. Nikt nie podejdzie.

„O, myślę, psy zająca zjadły”.

W Wigilię postanowiliśmy z mężem, że odwiedzimy Jakubowskiego. Niech mi powie face to face, co do mnie ma. Wzięliśmy placek, pukamy. Pytam: „Panie wójcie, jakie masz pan plany wobec mnie?”. A on: „No, wróć po świętach do pracy”. Dwa miesiące później zwolnił mnie, bo jego zdaniem przekroczyłam dyscyplinę finansów publicznych, gdy zamówiłam rok wcześniej artystkę Margaret, a nie miałam jeszcze pieniędzy na koncie. Ale przecież ja mu mówiłam, że nie mamy pieniędzy! Artystkę musiałam zamówić z półrocznym wyprzedzeniem, dopiero później uskładać finanse od sponsorów!

Poszłam do sądu. Wygrałam z wójtem proces o naruszenie dóbr osobistych. Zasądzono przeprosiny i finansowe zadośćuczynienie, piętnaście tysięcy złotych. Sędzia w uzasadnieniu wyroku napisał, że widzi znamiona mobbingu i molestowania seksualnego. Na tej podstawie moja mecenas oskarżyła Jakubowskiego o mobbing.

Przegraną w sądzie wójt odreagował na sołtysce Jadwidze Urbaniak. Dzień po tym, jak wszedł mu na konto komornik, odbywało się spotkanie sołtysów w gospodarstwie agroturystycznym.

Jadwiga:

– Pan wójt niespokojny. Wstaje, siada, puka nożem o talerz, wstaje, buczy, znów przysiada. W pewnym momencie zatrzymuje wzrok na mnie, wymierza palec wskazujący i mówi: „Ty. Kto ty jesteś?”. „Sołtys”, odpowiadam. „Skąd?”, on pyta. „Ze Złotnik Małych”. I się zaczęło. Prawdopodobnie w pijackim amoku pomylił mnie z Agnieszką, bo zeznawałam w sądzie w jej obronie. Powiedział: „Wypierdalaj stąd, ty stara kurwo”. Słowo w słowo. „Bo ja ci nic nie zrobiłem, ty głupia cipo, a ty mnie do sądu podałaś! Ty ruda małpo! Ty podła kobieto! Teraz muszę ci płacić!” Tak się darł, że oczy mu z orbit wyszły, a ja patrzyłam się na niego jak na zjawisko. W końcu wzięłam telefon i zaczęłam go nagrywać. Pierwszy raz w życiu ktoś się w ten sposób do mnie zwrócił. Miałam męża przez trzydzieści jeden lat, u teściów mieszkałam, ale nikt takiego języka wobec mnie nie używał.

Agnieszka:

– Po zwolnieniu przez miesiące dochodziłam do siebie. Ze stresu uszkodziła mi się pamięć krótkotrwała. Od tamtego czasu, jak muszę coś zrobić, zapisuję, bo od razu zapominam. Rok nie składałam nigdzie CV. Nie mogłam wyjść do ludzi, nie chciałam z nikim współpracować. Tak mi zrył psychikę. Teraz pracuję w szkole i prowadzimy dodatkowo z mężem własną działalność. W wieku pięćdziesięciu lat musiałam wymyślić sobie nowy sposób na życie. Ale nie to jest najgorsze.

Wygrałam z wójtem dwa procesy. Trzeci, o mobbing, trwa. Ludzie na własne oczy widzieli, jak mnie traktował, ale w gminie nie to się pamięta. Pamięta się, że gdy pracowałam w bibliotece kilkanaście lat temu, kiedyś podobno zginęły jakieś książki.

Nie ma co się dziwić

Zanim wyjadę z Żelazkowa, przekonam do rozmowy jeszcze dwie mieszkanki wsi, które prowadzą lokalny biznes. Mówią niechętnie.

– Gdyby pani prowadziła biznes w Warszawie, to też nie mogłaby powiedzieć nic na prezydenta.

– Panie popierają wójta?

– Właściwy człowiek na właściwym miejscu. Nie ma u nas lepszego kandydata. Tylko żeby mu się to, ten tego, nie porobiło.

– Choroba alkoholowa?

Przytakują bez słowa.

– Wszyscy piją – dodają. – To jest problem każdej wsi. Nie ma pekaesów, wieczorem nic się nie dzieje, można tylko kupić puszkę albo flaszkę w sklepie. Dziennikarze przyjeżdżają i się dziwią, a my tu żyjemy i nie ma się co dziwić, jest, jak jest. Od trzydziestu lat na wsi nic się nie zmieniło.

– Przecież mówi się, że wójt to sprawny marketingowiec, więc jak się nie zmieniło?

– W sensie obyczajowym. W sensie infrastruktury są zmiany.

– A zachowanie wójta? Sposób, w jaki traktuje kobiety w urzędzie, ma dla pań znaczenie?

– Urzędniczki proszę pytać.

– Wy nie macie opinii?

– My jesteśmy zależne od wójta. My tu pracujemy i żyjemy. To trzeba w sołectwie pytać, kleru, policji w Stawiszynie, dlaczego on wciąż jest wójtem, nie nas.

– Czyli uważacie, że mieszkanki nie mają na to wpływu.

– No nie, tylko co tu zrobić? Gdyby pojawił się kandydat lokalny, młody, ze świeżymi pomysłami, może by się przebił.

– Może tym razem kobieta?

– Nie. Kobieta się tu nie przebije.

Epilog

Tydzień po moim wyjeździe Sylwiusz Jakubowski zostanie odwołany ze stanowiska wójta. Jego mandat wygasi komisarz wyborczy – z powodu prawomocnego wyroku o karze grzywny za napaść na policjantów w trakcie kaliskiego Marszu Równości w 2019 roku. Zmieniły się przepisy, okazało się, że od półtora roku do odwołania wójta nie trzeba aż kary więzienia. To oznacza, że Jakubowskiego można było pozbawić stanowiska już na koniec 2020 roku, gdy uprawomocnił się wyrok. Ale komisarz o tym nie wiedział.

Do walki o fotel nowego wójta Żelazkowa staną Alicja Łuczak, Agnieszka Dumańska i pięciu mężczyzn. Wśród nich syn Sylwiusza Jakubowskiego, Adam. Wygra Michał Kraszkiewicz (kandydat lokalny, młody, ze świeżymi pomysłami).

Nie udało mi się spotkać na żywo z byłym wójtem. Zanim przyjechałam, został wyprowadzony z urzędu przez policję. Kolejnego dnia, widząc stan jego trzeźwości, przestraszyłam się i nie wysiadłam z samochodu. Próbowałam skontaktować się z nim telefonicznie, ale bez skutku, więc napisałam do niego list z prośbą o komentarz.

Oto odpowiedź: „Zwracam pani uwagę, aby pani zaprzestała pisać i publikować rzeczy, które nigdy nie miały miejsca w stosunku do mojej osoby. W innym przypadku skieruję pozew do sądu rejonowego w Kaliszu o stosowanie mobbingu w stosunku do mnie”.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Panoptykon

Idzie spokojnie korytarzem. Pod pachą trzyma plastikową miskę do prania. Przez kilka dni analizował, którędy chodzą patrole, kiedy sprawdzają łazienkę. Jest okienko na wieczornej zmianie.

Umieranie przemyślał szczegółowo: podetnie tętnicę przemyconą żyletką, którą dał mu kolega z sali. Krew wleje się do miski. To ważne, bo na oddziale psychiatrycznym Mazowieckiego Szpitala Wojewódzkiego Drewnica pod Warszawą drzwi łazienek nie mają zamków. Gdyby pielęgniarki zobaczyły krew na korytarzu, nie zdążyłby umrzeć.

Wczoraj przygotował list pożegnalny. Napisał: „Dziękuję lekarzom i rodzicom, każdy kiedyś upada i to jest mój upadek ostatni”.

Stawia miskę na posadzce. Zamyka drzwi na klamkę.

Dwa lata wcześniej

Antek występował na gali najzdolniejszych licealistów w kraju. Pisałam z niej relację do „Gazety Wyborczej”; tak się poznaliśmy. Zachowywał się wtedy jak siedemnastoletni prezes albo senior account executive, nosił dopasowany garnitur, a wizytówkę wręczył mi zgrabnym, wyćwiczonym gestem. Odgrywał dorosłość ze swoich wyobrażeń.

– Koordynacja festiwali naukowych, organizacja konferencji biznesowych, tworzenie projektów społecznych dla młodzieży – wymieniał doświadczenie jednym tchem.

Dumny był, szczęśliwy, pewny siebie.

Za kilka tygodni poważnie zachoruje. Olimpiada przepadnie, matura nie wyjdzie, zabraknie mu punktów, żeby dostać się do Szkoły Głównej Handlowej, a marzył, żeby studiować tam psychologię zarządzania.

Skoro się nie udało, chce zarobić na prywatne studia.

Trwa trzeci miesiąc pandemii. Firmy tną koszty ile wlezie, zwalniają, zamiast zatrudniać. Antek szuka pracy, ale na CV nikt nie odpowiada. Ma do wyboru lidera gościnności w McDonaldzie albo specjalistę doradztwa i obsługi klienta w języku francuskim. Ma też wielkie ambicje. Chciałby, żeby go świat oceniał według doświadczenia, nie według wieku, więc w tej sytuacji specjalista brzmi lepiej, poza tym język francuski kocha. Wysyła CV, nie zdając sobie sprawy, że chodzi o pracę w call center.

Rekruterka oddzwania szybko. Na pierwszej rozmowie mówi Antkowi, że będzie sprzedawać produkty przez telefon na rynek francuski, ale nie mówi jakie. Tłumaczy, że firma jest outsourcingowa, produkt zależy od klienta. Wszystko legalne, żadnych używek.

– Jakość pierwsza klasa! – przekonuje.

On wierzy.

Na drugiej rozmowie sprawdza jego umiejętności sprzedażowe.

– Panie Antoni, butelka jest klientem, pan sprzedawcą. Proszę butelce sprzedać adidasy.

On sprzedaje.

Na trzeciej rozmowie test językowy. Poziom C1, brawo. Zapraszamy do biura, w biurze czeka biurko. Na rękę dwadzieścia cztery złote za roboczogodzinę plus premie od sprzedaży, umowa-zlecenie. Najpierw szkolenie, później dwa tygodnie okresu ochronnego, wtedy nie będziemy panu naliczać kar finansowych. Jakich kar? Spokojnie, damy skrypty sprzedażowe, pan się nie martwi, mamy świetny zespół, oj, świetny, sami fachowcy.

Welcome to the team!

Dorosłość

Swój boks nazwał kurnikiem. Biurko, pół metra szerokości, na nim laptop, kalkulator i myszka. Krzesło na wpych. Boksy oddziela biała tektura o grubości jednego do półtora centymetra. Na którymś piętrze szarego biurowca, w szarym pomieszczeniu pozbawionym tożsamości są długie rzędy takich kurników. Bez okien. Widzisz ekran komputera i sufit z jarzeniówką.

Przez pierwszy tydzień Antek ma szkolenia, osiem godzin dziennie. „Znajomość produktów i technik sprzedażowych”. Uczą go, jak opchnąć przez telefon kosmetyki, suplementy diety, rzadziej preparaty na haluksy. Na rynku francuskim najlepiej sprzedają się tabletki na odchudzanie i erekcję, kremy przeciwzmarszczkowe oraz ujędrniające biust.

O tym Antek dowie się później, na razie jest szkolony z innych produktów, których nie będzie sprzedawać, bo komuś pomyliły się szkolenia. Po tygodniu okazuje się, że uczono go o technikach sprzedażowych na rynek polski. O francuskich technikach, z których będzie rozliczany, nie wie nic. Ktoś ma mu przesłać informacje na służbowego mejla, który jeszcze nie istnieje. Jest piątek po południu. Od poniedziałku zaczyna sprzedaż.

Drabinka zależności i władzy w call center jest prosta: sprzedawca, czyli osoba najniższa w hierarchii, ma nad sobą lidera. Rolą lidera jest wywieranie presji na sprzedawcy: im więcej sprzeda podwładny, tym wyższą premię dostanie lider.

Na okres ochronny Antkowi przydzielają lidera, który nie zna francuskiego. Antek po godzinach tłumaczy opisy produktów, uczy się, przesłuchując nagrania innych sprzedawców.

Po dwóch tygodniach góra informuje go, że okres ochronny się kończy i że dostanie nowego przełożonego. Krzysztofa z Konina. Bo drugi oddział firmy i cały francuski zespół sprzedażowy, do którego Antek od początku powinien należeć, jest w Wielkopolsce.

Po raz pierwszy lider Krzysztof zadzwonił pod koniec trzeciego tygodnia pracy.

– Otwarty, do przodu, z inicjatywą. Mówił z bardzo dużą pewnością siebie – opowiadał mi Antek. – Pracowałem z Warszawy, więc nie mogliśmy spotkać się na żywo. Powiedział, że po weekendzie zadzwoni na kamerce, żeby omówić cele. Wyglądał przeciętnie: zwykły typ, przez niechlujny zarost nieco groteskowy, na oko czterdzieści lat. Miałem wrażenie, że pozuje na starszego. Szybko zauważyłem, że gdy słucha ludzi, bywa przymulony, ale gdy zaczyna mówić o sobie, błyszczy. Bardzo lubił komplementy. Gdy jedna dziewczyna w zespole mu przytakiwała, za każdym razem lekko poprawiał kołnierzyk. Przez pierwszy tydzień dzwonił do mnie raz dziennie, telefony raczej uprzejme. Wiedział, że jestem po złym szkoleniu. „Wszystko będzie dobrze”, powtarzał.

Antek szybko zorientował się, że jego praca to ściema, oszustwo, że wciska ludziom produkty niewiele warte, za to z ogromną przebitką.

– Najczęściej trzymiesięczne kuracje odchudzające warte dziesięć euro, a sprzedawane po dwieście. Po niedługim czasie od finalizacji zakupu dzwoniłem do klienta, pytałem: „Jak tam efekty?”. Gdy klient mówił, że efektów nie ma, tłumaczyłem: „Bo to jest dopiero faza pierwsza, oczyszczanie organizmu, po niej przyjdzie faza druga, czyli chudnięcia”. W skryptach mieliśmy jasne instrukcje prowadzenia rozmowy. Bazowały na podstawowej manipulacji: poznaj problem i znajdź rozwiązanie. Pierwsze pytanie zawsze dotyczyło zdrowia: jak tam kondycja, jak się czujemy. Później gadka. Nie mogłem mówić, że jestem lekarzem, chociaż często ludzie zwracali się do mnie „panie doktorze”. Było dokładnie pięć zwrotów, których należało używać, mówiąc o sobie: ekspert do spraw dietetyki, ekspert do spraw zdrowego żywienia, prywatny opiekun, opiekun kuracji, specjalista do spraw doboru kuracji. To budowało zaufanie. Później słuchałem problemów. Ludzie uwielbiają opowiadać o swoim zdrowiu, a ja wyłapywałem w tych opowieściach odpowiednie schorzenia. „O! Ten suplement będzie idealnie pasował do kuracji odchudzającej i jeszcze na to schorzenie pomoże!”, mówiłem. Pyk i koszyk się zwiększał.

Nie mogłem używać słowa „obiecuję”. Mogłem mówić: „Jestem przekonany”, bo wtedy to była moja prywatna opinia. I najlepszy moment, gdy klientka ma wątpliwości. Wtedy wybierałem losowo francuskie imię, najczęściej kobiece, i wiek o dziesięć lat starszy niż wiek klientki. Mówiłem: „Ostatnio rozmawialiśmy z madame Monique, lat pięćdziesiąt, miała ten sam problem i właśnie zakończyła dziesięciomiesięczną kurację. Nawet jej syn dzwonił, dziękował, że tak mamie pomogliśmy!”. I się kręciło.

W moim zespole pracowało osiem osób. Między dwadzieścia pięć a czterdzieści lat, przewaga kobiet, bo rynek francuski. Na innych rynkach: polskim, hiszpańskim, portugalskim, włoskim czy chorwackim, było więcej mężczyzn. Gdy zagadywałem do zespołu, jak sobie radzą z etyką, otwarcie mówili, że ich etyka nie interesuje. Nie miałem z kim porozmawiać o swoich dylematach, ale ponieważ z dnia na dzień gnębiły mnie coraz bardziej, zwierzyłem się liderowi. „Spoko, wy gówniarze szybko się przyzwyczajacie. Idź skryptem, finalizuj sprzedaż”, odpowiedział. Poczułem się dziwnie.

Wszystkie nasze rozmowy z klientami były nagrywane i kontrolowane przez dział jakości. To taki kat, który odsłuchuje rozmowy i sprawdza ich poprawność ze skryptem, wewnętrznymi regulaminami i narzuconym scenariuszem. Donosi liderom o wszelkich potknięciach.

Pierwszy dywanik miałem pod koniec pierwszego miesiąca. Nie sprzedałem starszej kobiecie suplementów diety. Próbowałem ją przekonać, że kuracja jest potrzebna, że skoro zainwestowała już raz, to warto kontynuować, ale się popłakała. Zaczęła tłumaczyć, że nie ma pieniędzy i już na poprzednią kurację wzięła pożyczkę. Dział jakości dał mi ostrzeżenie, że nie podjąłem przynajmniej trzech prób finalizacji sprzedaży, a Krzysztof dał mi radę, że takie sytuacje będą się powtarzać i muszę to sobie przestawić w głowie. Ludzie płaczą, ja finalizuję. Odebrałem to jako radę przyjacielską.

Gdy w kolejnym tygodniu sytuacja się powtórzyła, Krzysztof był już mniej serdeczny. „Może warto zastanowić się nad zmianą pracy, bo ta nie jest dla wszystkich”, powiedział. Chciałem mu coś odpowiedzieć, ale odłożył słuchawkę.

Miał rację. To nie była praca dla mnie, ale nie mogłem jej rzucić. Nie chodziło tylko o studia. Po rozwodzie rodziców zamieszkałem z mamą. W domu była przemoc psychiczna i fizyczna. Prawie nigdy nie czułem się bezpiecznie. Myślę, że tata kocha mnie najbardziej na świecie, ale długo nie potrafił nad sobą panować. Bił mnie otwartą dłonią, łyżką do butów, ścierką do naczyń, czymkolwiek, co było pod ręką. Mama nie bije, jest raczej biernie agresywna. Regularnie pisze mi esemesy: „Masz wypierdalać”. Też choruje na depresję; staram się to zrozumieć. Powiedziała mi, że do końca roku mam się wyprowadzić.

Utrzymywałem się sam: jedzenie, książki, leki, ubrania, wyjścia na miasto. Ale na wynajem pokoju w Warszawie nie było mnie stać. Potrzebowałem pieniędzy. Szukałem ofert, sprawdziłem nawet tamtą z McDonalda, ale już jej nie było. Pomyślałem, że może tak wygląda dorosłość.

Bonjour, madame

W dorosłym życiu są premie i są kary.

Premia zależy od sprzedaży. Firma na początku przedstawia każdemu pracownikowi metodę liczenia.

– Matematyka na doktoracie, nie wiadomo co dzielone na nie wiadomo na co. „W systemie zobaczycie prognozy na każdy miesiąc. Jak się postaracie, to dostaniecie”, powiedzieli. To miało nas motywować, działać na psychikę – wspominał Antek. I działało. – Premia ma różne progi: dwa, cztery, osiem i dziesięć procent. To przekładało się na kwoty pomiędzy dwoma a dziesięcioma tysiącami miesięcznie ekstra do pensji. Rekordowo jedna doświadczona sprzedawczyni, czy konsultantka sprzedaży, jak się ładnie mówiło, wyrobiła dwanaście tysięcy złotych. Każdy by chciał, wiadomo. Dużo zależało od kampanii, do której zostałeś przydzielony, jedne były bardziej, inne mniej opłacalne. Kampania to konkretna działka sprzedaży: upsell, „zwroty” i tak dalej. Najlepsza była upsell. Tam dawało się zarobić najwięcej, bo dzwoniłeś do ludzi, którzy już wcześniej coś kupili, czyli były największe szanse, że znów kupią. O przydzieleniu do kampanii decydował codziennie lider Krzysztof. Z upsell zdjął mnie bardzo szybko.

Premia zależała też od procentu zwrotów: czasem ludzie przez telefon zgadzali się na zakup, ale gdy przychodziła paczka, nie płacili i ją odsyłali. Takich zwrotów nie mogło być więcej niż dwadzieścia procent. Niektórzy ryzykowali i wysyłali paczkę bez pewnej sprzedaży. Przeważnie seniorom, za pobraniem. Seniorzy czasem się na to łapali, gdy przychodził kurier i mówił: „Trzeba płacić”. Nie wiedzieli, że mogą odmówić.

Kary wymierzał lider na podstawie własnych obserwacji i podsłuchanych rozmów. Lub dział jakości, na podobnej zasadzie.

W miesiącu można było zrobić trzy mniejsze błędy i jeden większy. Za każdy kolejny odliczano od pensji sto lub dwieście złotych. Plik z listą kar miał dwie do trzech stron. Sto złotych zabierano, na przykład, jeśli klient mówił, że nie jest zainteresowany zakupem, a ty minimum trzykrotnie nie próbowałeś go przekonać. Jeśli zapomniałeś przeczytać mu RODO, nie wypełniłeś dokładnie pola z adresem, przeoczyłeś zgody marketingowe – kolejne sto złotych.

Najwięcej błędów przytrafiało mi się pod koniec dnia, gdy byłem już bardzo zmęczony albo gdy zespół nie wyrobił oczekiwanych wyników. Za karę mieliśmy zakaz korzystania z czasu na obsługę spraw. Normalnie po złożeniu zamówienia przez klienta kończyło się połączenie i wypełniałeś rubryczki. Gdy zabierano nam czas na rubryczki i wpadało połączenie za połączeniem, miałem w systemie po kilkanaście otwartych okienek bez wpisanych danych. Ratowałem się ręcznymi notatkami, żeby jakoś spamiętać, co kto kupił i gdzie mam to wysłać. Firma uważała, że na dziesięć telefonów sześć powinno kończyć się sprzedażą. Codziennie obsługiwaliśmy od stu pięćdziesięciu do dwustu połączeń.

Rozmowy wpadały jedna po drugiej. Nie mieliśmy nad tym kontroli. System losuje i dzwoni. Nowe połączenie, nowe połączenie, nowe połączenie, presja, tempo, nowe połączenie, nie myśl, nowe połączenie, finalizuj. Żeby tylko nie usłyszeć własnego sumienia. Nigdy nie można było samemu przerwać rozmowy, chyba że wpadała poczta głosowa. W systemie poczta głosowa liczy się jak niesfinalizowana sprzedaż i później trzeba nadrabiać, żeby dowieźć wynik.

Przez osiem godzin jesteś przyklejony do słuchawek. Lider i dział jakości nieustannie podsłuchują, kontrolują. Nie każde połączenie, ale nigdy nie wiesz, kiedy jesteś na podsłuchu.

Najgorsze są długie rozmowy, które nie kończą się sprzedażą. Gdy lider Krzysztof zauważał taką, natychmiast przełączał mnie do działu jakości. Tam nikt nie znał francuskiego, więc musiałem przesłuchiwać własną rozmowę, tłumaczyć ją na polski i na podstawie tego, co ja sam przetłumaczyłem, trenerka wyjaśniała mi błędy w technice sprzedaży. A lider był uszczęśliwiony, bo zostałem przeszkolony i można ode mnie wymagać wyższych wyników.

Z czasem zaczął pomijać dział jakości i za niesprzedaną rozmowę samodzielnie jebał mnie z góry na dół. Pół godziny, godzinę. Po jebaniu od razu wrzucał mnie na dostępny. Od razu wpadał telefon. „Bonjour, madame”.

Kraty

Pokój Antka jest niewielki, trzy na cztery metry. Urządził go samodzielnie. Chciał mieć swoje miejsce na ziemi. Wchodzi się z korytarza. Naprzeciwko jest kuchnia, obok przechodni salonik i sypialnia matki. Na prawo od wejścia do pokoju stoi mała sofa, nad którą wisi wielki cytat wypisany czarnymi literami: „Pracuj ciężko, w ciszy, niech Sukces zrobi hałas”. Po drugiej stronie drzwi są szafa i półkotapczan. Gdy się go rozłoży i usiądzie na materacu, nad głową pojawią się kolejne złote myśli: „Największym niebezpieczeństwem dla większości z nas nie jest to, że mierzymy za wysoko i nie osiągamy celu, ale to, że mierzymy za nisko i cel osiągamy”. Michał Anioł. Albo: „Musicie od siebie wymagać, nawet gdyby inni od was nie wymagali”.

W nogach łóżka stoi drewniany regał gęsto wypełniony książkami. Antek wyjmuje z niego dwie najważniejsze, takie, co go prowadzą przez życie.

– Erystyka Schopenhauera. Kupiłem dziesięć i rozdałem znajomym, z dedykacją – mówi zadowolony. – Do dedykacji mam specjalne pióro (prezentuje pióro). Tak samo ze Sztuką wojny, to już moja siódma na półce. Sztukę wojny zalicza się do kanonu lektur z zakresu zarządzania. Biznes to wielka wojna.

– I ty chcesz w niej walczyć? – upewniam się.

– Chcę umieć się chronić. Chcę wiedzieć, co próbują ze mną robić ludzie. Dlatego nie mogło u mnie zabraknąć pozycji o wywieraniu wpływu na ludzi Roberta Cialdiniego. – Antek z gracją wyciąga rękę w stronę regału, jakby występował w reklamie. – Analiza transakcyjna Berne’a, książka o Hitlerze, Orwell, Gombrowicz, Książę Machiavellego. Żeby zrozumieć, jak ludzie potrafią nas zmanipulować. I jeszcze Jak nakarmić dyktatora Szabłowskiego. W ogóle psychologia przywództwa. I męska depresja, Nie chcę o tym mówić Terrence’a Reala. Podręczniki do psychologii społecznej, neuropsychologii, psychologia biznesu, biblia psychologiczna Zimbarda. – Wybiera z regału jak rodzynki z ciasta i wręcza mi pokaźny stos literatury żeniącej biznes, katów, narcyzów, manipulantów i choroby psychiczne. – Jeśli chce się zrozumieć ludzi, trzeba wiedzieć, w co grają. Życie to sztuka przetrwania – tłumaczy.

W pokoju jest jeszcze biurko. Stoi frontem do okna poprzecinanego od zewnątrz starymi kratami antywłamaniowymi.

– Długo nie zauważałem tych krat. Po pierwszym miesiącu pracy w call center powiedzieli, że trwa pandemia, więc zmniejszają przestrzeń biurową i mam pracować zdalnie, stąd. Wtedy zaczęły się wyostrzać.

System

Kupił pięciometrowy kabel. Podłączył go do routera, bo zabroniono mu korzystać z wi-fi, i szybko poczuł się we własnym pokoju jak pies na łańcuchu.

Po dwóch dniach pracy przy biurku przeniósł się do łóżka. Osiem–dziewięć godzin rozmów przez telefon w obcym języku, pod presją czasu i sprzedaży; sądził, że z łóżka będzie milej. Siedział oparty o ścianę i z każdą godziną się osuwał. Kończył na leżąco.

W firmie był podział na przerwy produktywne i nieproduktywne. Przerwy produktywne to szkolenia, rozmowy z liderem i działem jakości. Przerwy nieproduktywne to jedzenie i sikanie. W ciągu ośmiogodzinnego dnia pracy Antkowi przysługiwało w sumie trzydzieści minut przerw nieproduktywnych. Każdą musiał odklikać w systemie. Gdy przekroczył czas o minutę, natychmiast dzwonił lider. Jednorazowo przerwa nie mogła być dłuższa niż kwadrans. Przerw nie można było brać w pierwszej ani w ostatniej godzinie pracy. Gdy mu się zdarzało, dostawał upomnienie, że powinien lepiej zarządzać czasem.

– W tym celu wokół łóżka poustawiałem jedzenie i karafki z wodą. Najpierw chciałem jeść między rozmowami, ale było to niewykonalne, bo system wrzuca jedno połączenie za drugim. Wymyśliłem więc, że przed pracą zostawię obiad w mikrofali. Gdy mama była w domu, pisałem jej esemesa: „Włącz”. Gdy słyszałem, że mikrofala pika, odklikiwałem się w systemie, biegłem do kuchni, żeby zjeść, pędziłem z powrotem, żeby się odkliknąć i odebrać rozmowę.

To, niestety, też okazało się mało wydajne, bo później Antka bolał żołądek i musiał iść do łazienki na kolejną przerwę nieproduktywną. W końcu stwierdził, że najlepsze będzie jedzenie w łóżku. Zyska kilkadziesiąt sekund dla siebie.

Lider ma władzę absolutną. Może dowolnie zarządzać przerwami. Jeśli widzi, że Antek poszedł do łazienki – a ma na niego stały podgląd ze swojego komputera – może go zdjąć z przerwy i bez jego wiedzy zaznaczyć w systemie, że jest już po łazience. Wtedy system natychmiast wybiera numer z bazy danych i na słuchawki wpada połączenie, którego Antek nie może prowadzić, bo siedzi w łazience pewien, że ma swoje nieproduktywne pięć minut.

– Krzysztof robił mi tak regularnie. Pierwszy raz zaraz po przejściu na home office. Wracam z przerwy do pokoju i widzę na monitorze, że miałem wydzwonione przez system połączenie do klienta, a Krzysztof dobija się do mnie przez firmowy komunikator. Dalej już jak w filmach. Wyobraź sobie nadętego narcyza, czterdziestolatka, siedzącego w fotelu, który patrzy ci w oczy i pyta: „A od kiedy to się nie odpowiada na połączenia? Jesteś na dostępnym i gdzieś sobie idziesz? Klient do ciebie mówi, a ty nie odpowiadasz? A może to ci się częściej zdarza?”. Odpowiadałem, że byłem na przerwie prywatnej, a ten uśmiecha się pod nosem. „A chcesz zobaczyć logowania? Byłeś, ale dwie minuty. Od pięciu jesteś na dostępnym. Właśnie wpada ci kolejne połączenie”. Pamiętam, że wtedy osłupiałem. Nie wiedziałem, jak zareagować. Ale kolejny raz odważyłem się i powiedziałem otwarcie, że nie życzę sobie, by bez mojej wiedzy zdejmował mnie z przerw na toaletę, że nie życzę sobie takiego traktowania. Odpowiedział, że to nie jest koncert życzeń. Chyba właśnie wtedy dotarło do mnie, że nie mam żadnej siły sprawczej i nic tu ode mnie nie zależy. Krzysztofa dyrekcja uwielbiała, pracował od lat, robił wynik. Ja pracowałem od miesiąca. Ledwie skończyłem liceum. Nikt by mnie nie słuchał, nikt by nie uwierzył.

Zacząłem się go bać.

Na pracy zdalnej wydzwaniał do mnie każdego dnia. Dwa, trzy razy w tygodniu robił mi szkolenia z działem jakości, nagrywane przez system. Jeszcze się hamował. Poza tym dzwonił na mój numer prywatny, w trakcie rozmów z klientami. Powtarzałem mu: „Krzysztof, muszę kończyć, bo wpada mi połączenie z klientem, nie mogę dłużej z tobą rozmawiać”. Na początku odpuszczał, później mówił, że to go nie interesuje. System wrzucał mi na słuchawki klientów, których nie mogłem obsłużyć, bo w tym czasie na prywatnym telefonie wysłuchiwałem Krzysztofa, który darł się na mnie, naciskał na skuteczniejszą obsługę klienta, na wyższą sprzedaż. Gdy czasami jeszcze zbierałem się na odwagę i próbowałem protestować, zabierał mi przerwy prywatne w ogóle. Gdy widział, że odklikuję przerwę nieproduktywną, od razu ją kasował i wrzucał mnie na dostępny.

Pewnego dnia zadzwonił z krzykiem, że w tle rozmowy z klientem słychać moją dzwoniącą komórkę i że „chyba cię pojebało”. Innym razem, że w trakcie telefonu do klienta słychać w tle moją prywatną rozmowę. Gdy odpowiadałem, że to on do mnie wtedy wydzwaniał, rechotał, że mu nie udowodnię.

Określał mnie różnie: bachor, gówniarz, gnojek. Gówniarz był najczęściej, że mu „nie będzie gówniarz podskakiwał”. Latały kurwy. Gdy zadawałem pytanie merytoryczne, on pytał, czy pamiętam, na jakim stanowisku jestem. Bardzo często podkreślał w rozmowach, gdzie stoję w szeregu, że takich jak ja jest na pęczki i jutro możemy się pożegnać. Gdy masz młodego człowieka, który boi się o pracę, masz duże pole do popisu.

Po około dwóch tygodniach pracy zdalnej dowiedziałem się, że nie tylko rozmowy z klientami są nagrywane przez system. Zadzwoniła do mnie starsza koleżanka z zespołu i ostrzegła: „Laptopy też nas szpiegują, rejestrują obraz i dźwięk”. Wtedy zamarłem. W przerwach korzystałem z sieci społecznościowych. Dotarło do mnie, że wszystko, co pisałem i mówiłem kolegom o Krzysztofie, o tym, jak mnie traktuje, on czytał.

Wina

Antek zagnieżdża się pod kołdrą. Wokół jego łóżka walają się brudne talerze i ciuchy, niedopite butelki po wodzie. Drugą część dnia, tę po pracy, wypełniają mu związek i alkohol; dzięki nim na kilka godzin potrafi się wyłączyć. Kiedyś pił okazyjnie. Teraz w tygodniu piwo, dwa–trzy drinki. W weekend sporo więcej. Najgorsze są samotne wieczory. Odkłada laptopa na podłogę, przewraca się na bok. Zasypia.

Sprzątnięcie kilku bluz z fotela zajmuje mu godzinę. Stoi nad tym fotelem i płacze. Na zmianę obwinia się i ma lęki: „Moja wina, że lider mnie jebie, moja wina, bo nie robię wyniku, moja wina, że wciskam ludziom chłam” – powtarza w myślach jak mantrę.

Boi się, że nie wytrzyma i nie uskłada na studia. Boi się dorosłości, życia. Z czasem odcina mu świadomość. Rozmawia na autopilocie, klika na autopilocie, oczy się przymykają, przerwa nieproduktywna, je, klika, przerwa nieproduktywna, sika. Kolejnego dnia z trudem potrafi odtworzyć, co działo się poprzedniego.

W nocy nie zasypia. Łóżko, pokój, mieszkanie – jakby spał w robocie. O pierwszej–drugiej w nocy wychodzi z bloku i spaceruje. Rano budzi się ze strachem. Nie odsłania zakratowanych okien. Czuje obrzydzenie do pracy. Do siebie. Na dźwięk telefonu drętwieje.

– Psujesz mi wynik, ogarnij dupę.

– Ciebie się pozbyć jest bardzo prosto.

– Jeden telefon i możesz stracić pracę, gnoju.

– Widzę podobieństwo między tobą i twoimi wynikami. Twoje wyniki są zerem i ty jesteś zerem.

Zaczyna myśleć, że może to prawda.

Na początku trzeciego miesiąca pracy lider wprowadza plan naprawczy. Taki do naprawiania ludzi, którzy nie potrafią naciągać innych ludzi. Antek codziennie musi przerabiać ze szkoleniowcem stosowne lekcje, do tego Krzysztof ustawia mu dwukrotnie wyższe cele sprzedażowe. Jeśli nie zrealizuje celu, wylatuje.

Kilka dni później góra oznajmia, że Krzysztof odchodzi. Zostały mu dwa tygodnie pracy, a wysokość jego odprawy ma zależeć od wyniku zespołu w tych ostatnich tygodniach.

– Żyłował nas do granic możliwości. Nowe połączenie wpadało, gdy jeszcze nie skończyłem pisania raportu z obsługi poprzedniego – wspomina Antek. – Wydzwaniał do mnie średnio co dwie godziny; rekordowo naliczyłem dziesięć połączeń w ciągu dnia. Wydzierał się, że psuję mu reputację. Jeśli brałem przerwę prywatną, dzwonił i pytał, co robię, bo już siedem minut jestem nieproduktywny. W którymś momencie z bezsilności zacząłem mu odpowiadać, że jem albo że właśnie siedzę w kiblu. Po tym kiblu dał mi spokój na kilka godzin, a później skrócił nam wszystkim przerwy na jedzenie i łazienkę z piętnastu do dziesięciu minut, do pięciu, aż w końcu zupełnie ich zabronił. Gdy się buntowaliśmy i mówiliśmy, że nie może, odpowiadał, że zaraz odchodzi i może wszystko.

W końcu odszedł. Odetchnąłem.

Liderka, która zajęła jego miejsce, zadzwoniła kolejnego dnia. Powiedziała: „Masz najsłabsze wyniki w zespole. Popracujemy nad tym”.

Popłakałem się. Zadzwoniłem do działu HR, powiedziałem, że chcę zrezygnować.

Bałem się wyjaśnić dlaczego, więc skłamałem, że z powodów osobistych. Ale mama przekonała mnie, że to wszystko zaszło zbyt daleko i muszę powiedzieć prawdę. Zadzwoniłem jeszcze raz. Pani z HR było bardzo przykro.

Rondo

Dnie spędza w łóżku. Pokój przesiąkł kuracją odchudzającą, głosem lidera. Antek budzi się otępiały, nie wie, co robić, znów zasypia. Po dwóch tygodniach zmusza się i zatrudnia w firmie swojej partnerki. „Faszysta Jakości” – tak mówi o sobie nowy szef. Wyżywa się na całym zespole, ale uczciwie: kurwy, krzyki, każdemu po równo. Presja ma sens. Projekt tygodniowy robią w osiem godzin. Codzienny walec oczekiwań, biegnij, bo cię rozjedzie.

W drugim miesiącu Faszysta Jakości stwierdza, że Antek zasługuje na pół wypłaty, bo zbyt wolno pracuje. On sam czuje, że coś z nim nie tak.

– Jesteś zniszczony psychicznie – wyjaśnia mu Faszysta. – Mogę ci polecić dobrego psychoterapeutę, bo ty się teraz do tego nadajesz – radzi i za trzeci miesiąc nie płaci mu już wcale.

Zwalnia Antka dyscyplinarnie za niewypełnianie obowiązków. Gdy ten przypomina, że należą mu się dwa tygodnie wypowiedzenia, Faszysta bierze kartkę, przekreśla datę na górze i oznajmia:

– No to cię, kurwa, zwolniłem dwa tygodnie temu.

Antek wraca do łóżka. Różnie nazywa swój stan: dryfowaniem bez celu albo zapadaniem się, albo tonięciem, albo poczuciem, że jest zamknięty w pomieszczeniu bez okien i wyjścia. Dochodzi problem z hormonami, prawie trzykrotnie podwyższone estrogen i prolaktyna. Zaczynają mu rosnąć piersi, ma problemy z erekcją, zerowe libido. Później lekarz wyjaśni mu, że to wszystko efekt silnego długotrwałego stresu.

7 grudnia 2020 roku ma umówione dwie wizyty: u endokrynologa o siedemnastej i u psychiatry o dziewiętnastej trzydzieści. Endokrynolog mówi, że grożą mu bezpłodność, bardzo duży przyrost wagi i brak życia seksualnego. Wtedy Antek po raz pierwszy myśli, że chce się zabić.

Zamiast jechać prosto na konsultację do psychiatry, skręca do budynku pogotowia psychologicznego, który mija po drodze. Tam, po szybkiej rozmowie, stwierdzono stan krytyczny: depresja, ataki lękowe, brak poczucia sensu życia, czarne myśli. Niestety, dziś nie mogą mu pomóc, bo pandemia i na dyżurze nie ma lekarza. Mogą umówić wizytę na jutro rano, na Zoomie.

Antek opuszcza przychodnię i wsiada w tramwaj numer 9, pod dom. Przystanek, na którym zawsze wysiadał, jest obok dużego ruchliwego ronda.

– Tędy wszedłem na ulicę. – Wskazuje mi przejście między barierkami. Stoimy na tym samym przystanku. – Samochody trąbiły, wymijały mnie. Zobaczyłem, że nadjeżdża tramwaj, więc wbiegłem na torowisko. Jakiś mężczyzna musiał to obserwować, bo podbiegł zaraz za mną i wypchnął mnie z torów. Pamiętam, że ktoś powiedział: „Co ty, chłopaku, robisz?”. Później nie pamiętam, a dalej mam dwa przebłyski, że znów jestem na ulicy i wymijają mnie samochody. Nie miałem kontroli nad swoim ciałem, czułem, że nie mogę zrobić kroku w żadnym kierunku. Mogłem tylko ruszać oczami i miałem świadomość, że zaraz coś mnie pieprznie. W którymś momencie na ulicę wbiegła kobieta, której udało się jakoś zgarnąć mnie z powrotem na przystanek. Kazała mi oprzeć się o wiatę. Musiałem się trząść, bo zarzuciła na mnie swoją kurtkę, objęła. Wzięła mój telefon i zadzwoniła do rodziców. Przyjechał tata. Błagałem go, żeby zawiózł mnie do szpitala psychiatrycznego.

Żyletka

W Mazowieckim Wojewódzkim Szpitalu Drewnica lekarz stawia diagnozę: ciężka depresja o charakterze nawrotowym, zaburzenia lękowe i adaptacyjne. Zaburzenia adaptacyjne występują u ofiar najokrutniejszych form przemocy, takich jak gwałt czy ataki terrorystyczne.

Drugiego dnia w szpitalu Antek doznaje wstrząsu anafilaktycznego spowodowanego lekami. Mózg jest przez chwilę niedotleniony, dlatego wkrótce zachoruje na padaczkę.

– Po wstrząsie nie mogłem brać tabletek hormonalnych – opowiada. – Piersi rosły, wykręcało mnie z bólu. Miałem przekroczoną normę prolaktyny, która pobudza wzrost gruczołów sutkowych i wywołuje laktację. Nasiliły mi się ataki lękowe. Antydepresanty nie mogły mi pomóc, bo działają dopiero po dwóch tygodniach. Jeden z chłopaków, który leżał ze mną na sali i widział moje ataki, powiedział, że mogę zakończyć swoje cierpienie. Pokazał mi żyletkę, którą przemycił do szpitala w kakao.

Przez kilka dni analizowałem, jak chodzą patrole, kiedy sprawdzają łazienki. Wyłapałem okienko na wieczornej zmianie. Policzyłem, że na śmierć mam czterdzieści minut. Wziąłem jedyną na oddziale miskę do prania, żeby wlała się tam krew z podciętej tętnicy; w przeciwnym razie wypłynęłaby na korytarz. Już idąc w stronę łazienki, zorientowałem się, że na mojej szafce, obok listu pożegnalnego, zostawiłem telefon. Cofnąłem się szybko do pokoju, bo pomyślałem, że gdyby telefon zadzwonił, ktoś mógłby zacząć mnie szukać. Schowałem go do kieszeni i zawróciłem na korytarz. Gdy wszedłem wreszcie do łazienki i zamknąłem drzwi, najpierw naciąłem dłoń żyletką, na próbę, żeby sprawdzić jej ostrość. Popłynęła krew. Wtedy poczułem, że muszę zadzwonić do taty. Nie planowałem tego. Dłonią bez nacięcia wyjąłem telefon.

Tata jechał samochodem. Poprosiłem, żeby stanął na poboczu. „Między palcami trzymam żyletkę – oznajmiłem. – Tato, od ciebie zależy, czy odbierzesz syna zdrowego, czy w czarnym worku. Przekonaj mnie, żebym się nie zabił”.

Najpierw chciał jechać do szpitala, ale zagroziłem, że wtedy zabiję się od razu. Próbował mi coś tłumaczyć, plątały mu się słowa. Nie pamiętam co, nie robiło to na mnie wrażenia. W końcu zapłakany powiedział: „Synku, nie rób tego, my już jedno dziecko straciliśmy”.

Mówił o mojej siostrze Wiktorii. Byliśmy bliźniakami jednojajowymi.

To było najważniejsze zdanie, jakie w życiu usłyszałem. Wtedy coś się w moim środku załamało. Wyrzuciłem żyletkę. Popłakałem się. Następnego dnia powiedziałem o wszystkim lekarzowi. Przeniesiono mnie do innego pokoju. Leki w końcu zaczęły działać. Zostałem w szpitalu przez dwa miesiące i to był najlepszy czas w moim życiu. Ktoś mi wreszcie pomógł.

Pierwszy tydzień w domu. Antek próbuje wyjść. Pomalutku. Pierwszy spacer – przed blok, do sklepu. Pierwszy raz z mamą na przystanek, pod rondo. Nie, jednak nie, będzie chodził naokoło.

Przez depresję, zaburzenia hormonalne, stres i leki psychotropowe przytył osiemnaście kilo. Mieści się tylko w dresy. W wewnętrznej kieszeni kurtki nosi lorazepam, taki szybciej działający xanax, na ataki lękowe. Bez niego czuje się jak na głodzie.

Za chwilę zakazi się koronawirusem. Położą go w szpitalu wojskowym w Warszawie, w sali, którą nazwie umieralnią. Ludzie wyjeżdżają stąd na łóżkach i nie wracają.

Wyjdzie po trzech tygodniach. Zacznie szukać pracy. Po dwóch miesiącach zostanie przyjęty do jednej z największych firm rekrutacyjnych w Europie. Dream job, tak ją nazywa, praca marzeń. Ludzie mili, menedżerka i dyrektor działu chwalą.

– Antek to przyszłość oddziału, będzie podwyżka – mówią.

Pierwszy atak lękowy w pracy przychodzi po kilku tygodniach. Może Antek nie wytrzymał odpowiedzialności? Może codziennego stresu, może podświadomość zrobiła sabotaż? Siedzi przy biurku, nagle poci się, blednie, oczy mu latają. Idzie do zamkniętej sali, dzwoni do mamy. Prosi, żeby do niego mówiła, ale to pomaga tylko na chwilę, więc pisze esemesa do menedżerki: „Przyjdź”. Napad drgawek, paraliż. Zamiera w jednej pozycji. Menedżerka wzywa karetkę.

W domu leki. Antek się odcina. Przechodzi.

Kolejnego dnia zabiera leki do pracy. Znów ma atak.

– Zajmij się zdrowiem – mówi zdezorientowana menedżerka.

W przychodni dostaje trzy tygodnie zwolnienia psychiatrycznego.

– Po powrocie do pracy dyrektor zaprosił mnie na rozmowę. Sądziłem, że chce mi pogratulować podwyżki, którą dostałem dwa dni przed L4, ale on powiedział, że nie przedłuża ze mną umowy. Spytałem, czy chodzi o zwolnienie psychiatryczne. Zaprzeczył.

Antek kończy opowieść w grudniu 2021 roku. Siedzimy w jego pokoju.

– Gdy klęczysz, ucieka ci perspektywa. Gdy leżysz na ziemi, zatracasz ją zupełnie. Przemoc nie kończy się w momencie odejścia z pracy. Rozstała się ze mną partnerka, miałem dwie próby samobójcze. Straciłem posadę w dobrej firmie tylko dlatego, że nie potrafiłem poradzić sobie z traumą i rzeczywistością. Przestałem rozumieć życie.

W wieku dwudziestu lat Antek założył działalność gospodarczą i próbuje rozkręcić firmę. Udało mu się opłacić semestr prywatnych studiów z psychologii w zarządzaniu. Wciąż bierze leki. Jest pod opieką psychiatry.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Skorupka

Gdy do niej mówię, Natalia gapi się w sufit. Pytam więc ze stoickim spokojem, powoli jak zawsze:

– Natalio, czy rozumiesz, o co mi chodzi?

Ona przewraca oczami, coś stęka. Mam ochotę jej przywalić. Nie przywalę. Jestem oazą spokoju. Nie mogę zdenerwować się na pracownika, w dodatku cudzego.

Poznałam ją dwa miesiące wcześniej, ponieważ prowadzę firmę. Robię kampanie marketingowe w mediach społecznościowych – ludzie dają mi trzy tysiące złotych, a ja tak kieruję reklamą, że mają trzydzieści tysięcy zysku. Teraz wszyscy chcą zarabiać na mediach społecznościowych. Jedni je idealizują, inni trywializują i uważają, że praca dla marki nie różni się wiele od cykania fotek na prywatny profil.

Także Natalia. Dwadzieścia dwa, może dwadzieścia trzy lata, studentka psychologii. Mój klient zatrudnił ją do prowadzenia Facebooka i Instagrama. Zasady są proste: ja wyznaczam zadania, planuję posty, ona ma je wykonać.

Dopóki jej nie znałam, pancerz, którym obrosłam, działał bez zarzutu. Mam trzydzieści lat i można powiedzieć, że pozycję w branży. Jestem szanowana, moje zdanie bierze się pod uwagę, nowego klienta znajduję w dobę. Przy Natalii to wszystko niknie. Znów czuję się mała i jakaś taka żałosna. Ona rozdaje karty. Jakby miała moją pozycję i doświadczenie, choć nie ma żadnego. Gdy powinna oddać materiał, zwykle nagle choruje. Albo jej słabo. Albo oddaje coś tak słabego, że nie do przyjęcia.

Dzwonię do klienta raz, drugi.

– Mamy problem – ostrzegam.

Klient na to:

– Nie mamy. Natalia się uczy.

Pewnie jakaś córka inwestora, uznaję, bo żadne inne rozsądne wytłumaczenie nie przychodzi mi do głowy. Takiej nie przegadam.

Znów się spotykamy. Znów patrzy na mnie z politowaniem przez kamerkę, gdy tłumaczę jej zadanie, już niemal błagalnie, żeby zrobiła cokolwiek. W końcu mi odpowiada, a ja na chwilę wstrzymuję oddech.

– Czuję przez ciebie napięcie i stres – mówi. – Za często się ze mną kontaktujesz, wywierasz presję. Ty się nade mną znęcasz.

Dziura w ścianie

Żyję w małym miasteczku między Częstochową a Kielcami. U nas można pracować na czarno albo legalnie, za najniższą krajową, albo nie pracować wcale. Jeśli zarabiasz ponad najniższą krajową, złapałaś Pana Boga za nogi.

Gdy chcesz się uczyć po liceum, musisz wyjechać. Ja pojechałam do Kielc, na Politechnikę Świętokrzyską, studiować zaocznie. Musiałam zarabiać, więc zaczepiłam się w call center. Tam dowiedziałam się, jak w pracy ludzie odzywają się do ludzi. Najczęściej słyszałam: „Spierdalaj”. Miałam dziewiętnaście lat. Wtedy dowiedziałam się też, że jeśli masz w Polsce firmę, to znaczy, że jesteś chamem. Świat biznesu jest chamski jak żaden inny.

Liderka zespołu nakręcała się codziennie:

– Sprzedawaj więcej! Zdobywaj więcej! – Podchodziła do naszych biurek i darła ryja.

Zawsze byłam bardzo ambitna. W teście talentów Gallupa rywalizacja wychodziła mi na pierwszym miejscu, tyle że ja nie rywalizuję z innymi. Rywalizuję ze sobą. Chcę być lepsza od siebie. Motywują mnie pochwały i pieniądze.

Tygodniową normę zespołu wyrabiałam w dwa dni. Gdy bonusem były bilety do kina, załatwiałam tyle umów, że przez pół roku do kina chodziłam gratis. Problem zaczynał się, gdy wyrabiałam normę standardową, bo miałam słabszy dzień. Liderka przychodziła wtedy i wykrzykiwała:

– O co ci chodzi? Przecież możesz to sprzedać!

Wtedy odkryłam, że nie umiem odchodzić z pracy od razu, gdy sytuacja mnie przerasta. Boję się, że kogoś zawiodę. Wytrzymałam niecały rok, aż wykręciłam się, że moja babcia się rozchorowała, więc muszę wyjechać z Kielc i nie wiem, kiedy wrócę.

Przez dwa miesiące nie wychodziłam z domu. Leżałam w łóżku do późna, przebierałam się, dopiero gdy mój chłopak wracał wieczorem. Pewnie depresja, chociaż wtedy nie wiedziałam, jak to w ogóle nazwać.

– Aniu, wstań z łóżka – powtarzała mi babcia. – Jak ludzie pracują, całkiem inaczej funkcjonują.

Miałam dwadzieścia lat.

Po dwóch miesiącach wróciłam na uczelnię. Któregoś weekendu spóźniłam się na wykład. Na korytarzu siedział kolega, taki Sebastian.

– Co robisz w życiu? – zapytał, a ja mu, że nic.

– Dawaj do mnie.

W firmie, w której pracował Seba, spodobałam się głównemu informatykowi. Szybko awansowałam na szefową działu reklamacji. Najgorsze bagno.

Kierownik cisnął:

– Na pewno możesz wysłać więcej mejli! A jak możesz, to musisz!

Dojeżdżałam ponad siedemdziesiąt kilometrów, codziennie. Gdy chciałam pracować zdalnie, musiałam łączyć się z komputerem w pracy, więc informatycy mieli wgląd we wszystko, co robię. Bałam się iść na siku, bo się wyda, że nie klikam.

Wytrzymałam dwa lata. Znów się wykręciłam, tym razem chory kręgosłup.

Wróciłam do miasteczka. Siedem tysięcy mieszkańców, rzeka, podstawówka i liceum, dom kultury, muzeum, kościół, kilka barów i pomników. Jedna duża firma, zatrudniająca ponad sto osób. Dorabiałam w niej kiedyś latem i potrącił mnie wózek widłowy. Myłam stół, chłopak walnął wózkiem i stół wbił mi się w brzuch. Nic poważnego, tylko obiłam wątrobę, ale przełożeni się na mnie wypięli. Praca na czarno, nawet nie zapłacili tygodniówki. Obiecałam sobie, że tam nie wrócę, ale byłam bezrobotna od miesięcy. Uznałam, że postawię sprawę jasno, i zadzwoniłam do szefa.

– Wysłałam CV, kiedy zaczynam? – spytałam.

Oniemiał trochę, ale po dłuższej chwili milczenia powiedział:

– Zapraszam.

Zakład blacharsko-lakierniczy, miałam wystawiać aukcje na Allegro. Siedziałam na hali z jedenastoma facetami. Marzenie! Gdy Krzysiek coś zjebał, to go Piotrek tak opierdolił, że aż musieli wyjaśniać sobie sprawę na zewnątrz, a za dziesięć minut palili papierosa przed halą, jakby nic się nie stało. Przejęłam ich język. Trzaskałam drzwiami, ktoś darł się na mnie, ja na kogoś, ale w życiu nie nazwałabym tego mobbingiem. Myśmy w tym świetnie współpracowali, nikt nie chował urazy, nikt nikogo nie obgadywał.

Niepotrzebnie chciałam więcej.

Żona szefa uznała, że nadam się do marketingu. Podobnie jak ja, była kobietą z ambicjami. Szkoliła się u znanych trenerek kobiecego biznesu. Przy niej odkryłam, jak łatwo dobro można zamienić w przemoc. Wyciągała z biznesowych treningów to, co jej podpasowało, i przerabiała na własną modłę. Kazała mi codziennie chodzić co najmniej dwa kilometry. Z troski. Jeśli aplikacja na telefonie wskazywała mniej, dawała mi minusa i wpisywała na czerwoną listę obok innych osób zagrożonych zwolnieniem. Poza tym kolejnego dnia miałam już chodzić cztery kilometry. Wysłała mnie na obowiązkową wycieczkę firmową do Mediolanu, za którą kazała zapłacić, cztery tysiące złotych. Nie miałam takich pieniędzy, więc odcinała je z pensji. Gdy zarabiasz najniższą krajową, wtedy jakieś tysiąc trzysta złotych na rękę, i ucinają ci z tego po pięćset złotych, robi się nieciekawie. Dzwoniła po jedenastej w nocy. Gdy nie odbierałam, rano czekała już z pogadanką, że w marketingu pracuje się dwadzieścia cztery godziny na dobę. Drążyła, co robię wieczorami, dlaczego nie mam dla niej czasu. Posadziła mnie ze sobą w pokoju. Miałam być na każde jej skinienie. W weekendy obsługiwałam jej prywatne imprezy.

Zaczęłam starać się o dziecko. Myślałam: „Byle do ciąży”. Dwa razy poroniłam. Nie wzięłam nawet dnia L4.

W moim domu stała ściana, której nie lubiłam. Za każdym razem, gdy wchodziłam do kuchni, myślałam: „Na cholerę ta ściana?”. Kiedyś po powrocie z pracy bez namysłu wzięłam młotek i wybiłam w niej dziurę.

Odeszłam. Wykręciłam się, że potrzebuję rozwoju w firmie komputerowej, ale tak naprawdę zaczęłam pracę u trenerki biznesowej, którą poznałam na szkoleniach u głównej szefowej. Atrakcyjna, podziwiana, znana w branży specjalistka od komunikacji i marek osobistych. Nazwę ją Panią G.

Radzę sobie

Pani G. dała mi trzy tysiące na rękę, czyli dwa razy tyle, ile zarabiałam. Pozwoliła pracować z domu, poza tym obiecała kursy, rozwój. To jakby między Częstochową a Kielcami trafić do nieba.

Od początku nalegała, żebym pracowała dłużej niż osiem godzin dziennie. Miałam zlecenie, a ona chciała pracy na półtora etatu plus weekendy. Wygodniej było mi udawać, że nie mam z tym problemu.

Wieczorami musiałam nadzorować jej lajwy. W każdej chwili mogła zadzwonić do mnie i czegoś zażądać. Ona albo jej mąż, z którym prowadziła firmę. Ona była twarzą marki, on miał najwięcej do powiedzenia. Ja służyłam do wszystkiego: robiłam posty, plan publikacji, grafik, pomagałam w prowadzeniu szkoleń, byłam fotografką, montażystką, dźwigałam pudła. Gdy próbowałam unormować czas pracy, słyszałam, że to social media i trudno powiedzieć, kiedy będę potrzebna.

Pani G. była stanowcza, ale miła. Dopóki miły był Pan G. Bo gdy sprzedaż szła źle i Pan G. był niemiły, Pani G. wyżywała się na zespole.

Zaczęły się problemy finansowe firmy, czyli moje problemy. Bo ja za mało sprzedaję, ja zbyt wolno odpowiadam na mejle, bo ja mogłabym wymyślić coś, żeby było firmie lepiej. Żeby dostać wypłatę, musiałam błagać. Błagałam. Przelewali mi te trzy tysiące w czterech–pięciu transzach. Pisali na przykład, że nie zrobią przelewu, bo są za granicą i nie ma zasięgu. Pisali to przez Facebooka, ale na przelew internetu brakło. Innym razem bank źle zrealizował wypłatę. Jeszcze innym nie odpisali wcale.

Zaczęłam się zapożyczać. Nie płaciłam rat kredytu na czas, w BIK-u świeciłam się na czerwono.

Zaszłam w nieplanowaną ciążę. Przez pierwsze tygodnie po teście ciążowym harowałam jak wół, żeby się wykazać. Żeby zasłużyć na umowę o pracę, pójść w spokoju na macierzyński.

Jest 2019 rok, a ja boję się powiedzieć w pracy, że zaciążyłam!

Pojechałam do Krakowa prosić o etat. Pani G. powiedziała, że oczywiście, są prorodzinni.

Później było tylko gorzej.

Pan G. wymyślił, że skoro firma ma problemy finansowe, będzie sprzedawać duży pakiet szkoleń. Codziennie musiałam wykonywać kilkadziesiąt telefonów sprzedażowych. A jeśli ich nie wykonałam, bo nie zdążyłam przez inne obowiązki, szantażowano mnie.

– Bierz telefon i dzwoń, bo jak nie, będziesz żarła suchy chleb – usłyszałam, gdy zapytałam o zaległe pieniądze.

Mijały kolejne tygodnie, a Pan G. nie wysyłał umowy o pracę. Gdy wreszcie ją wysłał, to z błędami, więc wciąż nie dało się mnie zgłosić do ZUS-u.

Brzuch rósł. Gdy pytałam o składkę zdrowotną, zarzekali się, że płacą. Po poronieniach prowadziłam ciążę prywatnie. Nie sprawdzałam, czy ubezpieczenie działa.

Miałam rodzić w kwietniu. Był grudzień, piąty miesiąc. Codziennie przesiadywałam nad laptopem do późnego wieczora, bo w styczniu startowała wielka kampania sprzedażowa. Wigilia. Wiadomości, telefony, posty, Instagramy, mejle. Następnego dnia odeszły mi wody.

W szpitalu powiedzieli, że Marysi jeszcze bije serce. No to piszę do Pani G., że walczę o dziecko. Posty publikuję z telefonu. Wciąż nie mam umowy, boję się, że wyjdę ze szpitala i zostanę z niczym. Albo mnie zwolnią. Płacili mi już trzy i pół tysiąca na rękę i półroczne prowizje od sprzedaży. Myślałam: „Dziecko się urodzi, będą pieniądze, będziemy razem. Wszystko jej wynagrodzę”.

Na drugi dzień okazało się, że dziecko zmarło. Najpierw trochę płakałam, ale gdy Łukasz, mój mąż, przyjechał do szpitala ledwo żywy, zaczęłam wszystkich pocieszać. Z obumarłym płodem w brzuchu pocieszałam męża, mamę, teścia i tłumaczyłam się szefowej.

Piszę do Pani G.: „Już po wszystkim, zaraz wracam!”.

Lekarze nie mogli mi wywołać porodu, bo było zbyt dużo planowanych, więc spadłam z grafiku. Tabletkę dostałam dopiero po trzech dniach. Później położono mnie na sali z kobietami, które miały żywe dzieci na rękach, i dali mi moje do potrzymania. Wyszłam na żądanie. Uznałam, że ostatecznie też wolę umrzeć, niż tam zostać.

Poleżałam w domu dzień i noc. Ogarnęłam trumnę. Na pogrzebie przygryzałam sobie wargę od środka, żeby się popłakać, bo wszyscy płakali, a mnie było głupio, że matka nie płacze. Tak się pogryzłam, że krew mi leciała w buzi. Nic więcej.

Po pogrzebie wróciłam do firmy. Chciałam zająć czymś głowę. Wytrzymałam trzy dni.

Dowiedziałam się, że przysługuje mi urlop macierzyński. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wyliczył ponad cztery tysiące miesięcznie. Powiedziałam, że chcę skorzystać. Usłyszałam od Pani G., że jestem niepoważna i wymiguję się od pracy. Dostałam rachunek za szpital. Okazało się, że mimo obietnic nikt nie płacił ubezpieczenia. W lutym, gdy byłam na macierzyńskim, pieniądze z ZUS-u nie przyszły. Okazało się, że są błędy w papierach od pracodawcy. Tak samo w marcu i w kwietniu.

Wpadłam w jeszcze większe długi. Pożyczaliśmy z mężem od ludzi.

Lekarze uznali, że urodziłam Marysię za wcześnie, bo w organizmie zrobił się stan zapalny z powodu nieleczonego zęba. W trzecim miesiącu ciąży, gdy ząb zaczął mi się psuć, nie miałam czasu iść do dentysty, bo zapieprzałam, żeby dostać etat. W czwartym miesiącu ciąży, zamiast iść do dentysty, ze spuchniętym policzkiem pojechałam do Lublina robić Pani G. szkolenia.

Obwiniałam się każdego dnia. Gdy koleżanki wzięły mnie na kręgle, żebym się odstresowała, tak się upiłam, że prawie pobiłam faceta z kręgielni. Dziewczyny odciągnęły mnie od niego i zaprowadziły do samochodu. Wtedy się popłakałam. Histerycznie. Wyłam. Bardzo się sama sobą zdziwiłam, bo ja emocje zawsze trzymam w środku. Tak było w domu mówione: „Nie pokazuj innym, że coś ci się dzieje. Poradzisz sobie”. I zawsze sobie radziłam.

W maju, po trzech miesiącach niepłaconego macierzyńskiego, spotkałam się z Panią i Panem G. w Galerii Krakowskiej. Dowiedziałam się, że przedwczesnym porodem zniszczyłam im sprzedaż.

– Zapomnij o pieniądzach – powiedzieli i wyłożyli na stół stertę papierów do podpisu.

Dwanaście tysięcy złotych, których mi nie zapłacili, to i dużo, i mało. Oni znali wszystkich w branży, ja chciałam założyć firmę.

Do dziś w CV chwalę się, że u nich pracowałam.

Sól

Wydaje mi się, że ludzie, którzy chcą znęcać się nad ludźmi, perfekcyjnie wyczuwają słabości. Jakby mieli na nie nastawiony radar. Wiedzą, jak i gdzie człowieka uciąć.

Po odejściu od Pani G. opublikowałam post na Facebooku: „Zajmuję się marketingiem w mediach społecznościowych i gdyby ktoś potrzebował, jestem”. Tygodniami zaniżałam stawki, żeby mieć zlecenia. Ludzie wchodzili mi na głowę, pisali wiadomości, o której im się zachciało.

Wyślij post!

Myślę, że mój mąż kiedyś nie wytrzyma, dopnie się do komputera i zacznie odpisywać takim ludziom: „Jest za późno, odpierdol się”.

Pierwsza duża klientka testowała moje granice na wszelkie możliwe sposoby. Płaciła bardzo mało, ale ja chciałam zaistnieć na rynku, więc dałam sobie w kaszę dmuchać. Za darmo pojechałam robić jej sesje zdjęciowe i siedziałam w Krakowie kilka dni na własny koszt. Nie zapłaciła za strategię sprzedażową, za to zamówiła płatny audyt, żeby mnie sprawdzić. Bagatelizowała moje uczucia, za to często mówiła o swoich. Doskonale wiedziała, w którym miejscu mam ranę, gdzie posypać solą. Teraz jest trenerką kobiet. Uczy, jak rozwijać silny biznes.

W październiku 2020 roku otworzyłam firmę, w listopadzie spóźnił mi się okres. Tak się zestresowałam, że przestałam jeść. Siedem razy byłam w szpitalu, przeszłam krwotok i na koniec, po dziewięciu miesiącach ciąży i dziesięciu godzinach leżenia na podłodze i płaczu, lekarze zgodzili się na cesarkę. W Polsce powinnaś rodzić naturalnie. Musisz przechodzić tę mękę, no, chyba że masz nadciśnienie, problemy z sercem, rozwalony wzrok, problemy psychiczne albo jest zagrożenie życia. Wtedy się ulitują. Ja dałam położnej hajs, żeby zachachmęciła w papierach. Ordynator chciał bić rekord urodzeń naturalnych, błysnąć w statystykach.

Po urodzeniu Pawła stałam się jedyną osobą utrzymującą rodzinę. Zdecydowaliśmy, że mąż weźmie urlop tacierzyński, później wychowawczy i zajmie się domem, bo ja mogę zarobić więcej. Poszłam na terapię, zaczęłam inaczej przeliczać czas. Skoro nie mam go dla dziecka, tym bardziej nie będę go miała dla chamów, co nie płacą w terminie. Gdy musisz utrzymać syna, męża i siebie, zmienia ci się perspektywa. Frustrację leczyłam stawianiem silnych granic. Nie od razu wychodziło. Powoli uczyłam się mówić: „Robimy po mojemu albo nie robimy wcale”. Kilka razy wypowiedziałam umowę. Zamknęłam się w skorupce.

Aż pojawiła się Natalia.

Klient oddelegował ją do pracy ze mną na koniec 2022 roku. Projekt z rozmachem, ambitny. Znów zależało mi za bardzo.

Gdy zaczynałam karierę w marketingu, słuchałam wszystkich i zapieprzałam. Natalia jeszcze nic nie potrafi, nie słucha mnie, nie szanuje, wszystko chce robić po swojemu. I w końcu mówi mi, że się nad nią znęcam. A jeśli gdzieś mnie zgłosi? Zniszczy mi karierę? A jak jej uwierzą, nie mnie?

Skorupka pękła.

Była połowa stycznia. W galerii handlowej zrobiło mi się tak duszno, że spanikowałam. Umieram. Wróciłam do samochodu, zdjęłam ubranie i puściłam muzykę, Sanah. Przeszło.

Kilka dni później, gdy byłam z koleżanką na spacerze, przestałam normalnie oddychać. Nagle coś się we mnie zapaliło. Serce waliło, jakbym wbiegła na dziesiąte piętro.

Wieczorem przyszli znajomi. Było miło, ale mnie gwałtownie skoczyło tętno. Siedziałam sztywna, czerwona na twarzy, jak przed zawałem.

W szpitalu powiedzieli, że serce jest zdrowe. Że robię to sobie sama.

Wróciłam na terapię.

W piątek chciałam oznajmić klientowi, że z powodu Natalii odchodzę.

Natalia zwolniła się dzień wcześniej.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

A może powinnam stanąć na stole?

Zapisuję się na kurs z podstaw mobbingu na Uniwersytecie Otwartym Uniwersytetu Warszawskiego. W grupie mam ponad dwadzieścia kobiet i jednego mężczyznę. Dwie kobiety mówią, że pracują w human resources i chcą podnieść kwalifikacje, pozostałe przyszły w celu samoobrony. Były mobbowane albo wciąż są. Mężczyzna nie zdradza motywacji.

Kurs prowadzi Karolina Czapska-Małecka, prawniczka i psycholożka. Doktorantka UW specjalizująca się w prawie pracy oraz właścicielka firmy ProLaboria, która szkoli pracodawców i pracowników pod kątem tworzenia zdrowego miejsca pracy. Po zajęciach umawiamy się na rozmowę.

Na początek proponuję quiz.

Ja podam sytuację, której doświadczyłam, a pani powie, czy trafiłam w repertuar mobbera. Zgoda?

Spróbujmy.

Szefowa ostentacyjnie wkłada słuchawki w uszy i włącza muzykę w momencie, gdy do niej mówię.

Brak szacunku, niechęć, potrzeba zamanifestowania wyższości. Ale jeśli mówimy o pojedynczej sytuacji, to za mało, żeby nazwać ją mobbingiem.

Było ich więcej.

To mogą być pierwsze symptomy, które powinny wzmagać czujność.

Na pytanie, jak mam wykonywać swoją pracę, skoro nie dostałam podstawowych informacji, słyszę: „To może za mało się starasz. Może powinnaś przyjść do nas i stanąć na stole?”.

Popularny zabieg. W taki sposób przekazuje się pracownikowi, że jest niewiele wart. Mówi: „Staraj się bardziej”, ale nie mówi już, w jaki sposób. Na pierwszym etapie mobbingu pracownik chce być najlepszy w ocenie osoby, która go krytykuje, bardzo chce się wykazać. Sądzi, że to rozwiąże problem. Natomiast instrukcje, które dostaje, są uwłaczające. Co to znaczy „stań na stole”? To niczego nie wnosi do merytorycznej współpracy, ma jedynie na celu wskazanie miejsca w szeregu. Masz się słuchać, masz wykonywać nawet absurdalne polecenia. Ale znów, podkreślam: jeśli sytuacja jest jednostkowa, to za mało, żeby mówić o mobbingu. Mobbing, przemoc psychiczna, jest szeregiem zdarzeń.

Gdy pytam o wolne w Boże Narodzenie, odpowiedź brzmi: „Urlop w święta powinny brać raczej osoby z rodzinami, z dziećmi”.

Niemal każdy klient, który się do mnie zgłasza, zwraca uwagę na problem z urlopami w firmie. Przez zarządzanie urlopami przełożony może świetnie zamanifestować swoją władzę, niechęć. To wspaniałe pole do popisu w stylu: to ja decyduję o twoim życiu. Spotkałam się z historią pracownicy, która wystąpiła z wnioskiem urlopowym na czas, podczas gdy nikt inny z takim wnioskiem nie wystąpił. Jej szefowa przechadzała się po firmie i pytała pracowników, celowo, przy niej: „Może chcielibyście wziąć sobie wolne w tym terminie?”. Tylko po to, żeby jej dokuczyć. Wszystko jednak zależy od okoliczności. Być może w pani sytuacji inni złożyli wnioski wcześniej, a pracodawca chciał zwrócić uwagę, że osoby, które mają małe dzieci, potrzebują tego czasu bardziej?

Pozostanę jeszcze przy tych urlopach. Szefowa, ta od słuchawek w uszach, ściąga mnie z urlopu do pracy. Gdy przyjeżdżam do firmy, słyszę: „Nie pamiętam, o co chodziło”.

Zdecydowane przekroczenie praw pracodawcy. Tak jak poprzednie przykłady ma podkreślić niższość, zależność, uwłaczać godności pracowniczej.

A krzyk, wulgaryzmy? Zawsze są mobbingiem?

Tak nam się mobbing najczęściej kojarzy. Wrzask nie świadczy o dobrym stylu zarządzania, ale jeśli pracodawca krzyczy, należy zastanowić się, czy jest to sytuacja jednorazowa, w dużych emocjach, czy może coś stałego i adresowanego tylko do jednej osoby w zespole. Badania wskazują, że mobber działa w sposób dyskretny, bardzo przemyślany. A gdy ktoś się wydziera, istnieje ryzyko, że cały zespół, inne osoby z firmy to usłyszą. Odkryją, że jest furiatem, nie panuje nad emocjami. Krzyk może być charakterystyczny dla mobbera, który nie jest jeszcze wprawiony w mobberskich taktykach. Bo dojrzały mobbing przejawia się przede wszystkim w wysublimowanych formach. Na przykład w manipulacji.

Porozmawiajmy o gaslightingu, czyli mobbingu najbardziej przerażającym, jeśli wgryźć się w jego psychologiczny mechanizm.

Termin „gaslighting” pochodzi z filmu Gasnący płomień (Gaslight) George’a Cukora z 1944 roku. Mąż próbuje zataić przed żoną zabójstwo, którego dokonał. Ona coś podejrzewa, więc on chce jej wmówić, że to z nią jest coś nie tak. Nie krzyczy. Używa tak wyrafinowanych technik manipulacyjnych, że ostatecznie żona zapomina o podejrzeniach i zaczyna wierzyć w swoją chorobę psychiczną. Tak działa mobber w białych rękawiczkach. Cicho, etapami, z łagodnym uśmiechem. Krok po kroku chce zrobić z pracownika osobę zaburzoną, zbyt emocjonalną, niepoczytalną, która nie ma prawa do swoich racji, własnego zdania. To przemyślana taktyka wymagająca wielkiego wyrachowania, najokrutniejsza forma przemocy w pracy i najtrudniejsza do udowodnienia przed sądem. Świetnie w roli mobbera odnajdą się w niej osoby psychopatyczne.

Pracownik, który doświadcza gaslightingu, ufa pracodawcy, wszystko bierze na siebie. I nie ma się co dziwić, do pracy idziemy przecież z pewną dozą zaufania. Liczymy, że poznamy fajnych ludzi, będziemy się rozwijać. Raczej nie zakładamy, że spotka nas wysublimowana przemoc. Dlatego tak ważne jest, żebyśmy mieli wokół siebie życzliwe osoby, z którymi możemy otwarcie porozmawiać. One nas w razie czego otrzeźwią.

Jak bardzo różni się nasze potoczne myślenie o mobbingu od tego, czym mobbing naprawdę jest?

Mobbing jest przede wszystkim poważnym problemem. Choć z drugiej strony problemem jest to, że my nadużywamy słowa „mobbing”. Pojedyncza kłótnia w pracy – mobbing. Pamiętam sytuację z mojej praktyki, gdy szefowa uniosła się wobec pracownika, bo nie zrobił czegoś ważnego. Przestraszyła się, że firma straci duże pieniądze. Po jakimś czasie go przeprosiła, miała wyrzuty sumienia. Ważne są intencje. Gdy pracodawca nie czuje satysfakcji z tego, że upokorzył pracownika, gdy pojawiają się szczere przeprosiny – nie mamy do czynienia z mobbingiem. Pamiętajmy, że mobbing jest uporczywy, jego natężenie systematycznie wzrasta. Jeżeli widzimy zachowanie, które nam nie odpowiada, to potraktujmy je poważnie, jako symptom innych, groźniejszych zachowań. Bądźmy asertywni, ale nie wpadajmy w drugą pułapkę, że na pewno „już mam w pracy mobbing”.

Pierwszy sygnał, że mobbing się zaczyna?

Nie ma klucza. Sąd na przykład wyraźnie mówi, że krytyka nie jest mobbingiem. Pracownik musi się z nią liczyć, to naturalne w pracy. Ale gdy krytyka jest niemerytoryczna, gdy ma na celu poniżenie, może być początkiem mobbingu. Może też zacząć się od konfliktu. Jest sporo orzeczeń, które mówią, że mobbing i konflikt idą w parze.

Konflikt jest czymś naturalnym dla człowieka. Żyjemy w konflikcie z innymi ludźmi, musimy sobie z nim radzić i nieustannie go rozwiązywać. Natomiast dla mobbingu jest charakterystyczne to, że w konflikcie nie ma równości stron. Jeśli jedna osoba dominuje i jest w stanie drugą zrównać z ziemią, jeśli czujemy, że celem konfliktu jest zaniżenie naszej pewności siebie jako pracownika, możemy zacząć mówić o mobbingu.

W parze z mobbingiem idzie też wywoływanie silnego poczucia winy. Z perspektywy osoby trzeciej, która słucha opowieści z zewnątrz, wydaje się wręcz nierealne to, że można mieć poczucie winy, gdy ewidentnie ktoś nam uwłacza. Niestety, gdy długo wysłuchujemy negatywnych, obraźliwych opinii na swój temat, gdy zespół się od nas odwraca, gdy słyszymy co rusz, że jesteśmy beznadziejni – w takiej czy innej formie – zaczynamy w to wierzyć.

Każdy może zostać mobberem? Pani i ja też?

Istnieją pewne cechy charakteru, osobowości, które powodują, że niektórym osobom łatwiej jest być mobberem niż innym.

Jakie to cechy?

Na pewno niska ugodowość. Nie mamy ochoty słuchać innych, rozmawiać z nimi, chcemy zarządzać po swojemu. Neurotyzm, czyli ogólne napięcie nerwowe charakterystyczne dla mobbera, ale też chęć do rozpamiętywania wszystkiego w złym świetle. Łatwo jest takiej osobie podpaść. Mobberami mogą być też ludzie o osobowościach psychopatycznej czy narcystycznej, ale to wcale nie jest tak, że każdy mobber musi mieć konkretne zaburzenie. Osobowość psychopatyczna charakteryzuje zaledwie jeden procent społeczeństwa.

Jakie znaczenie ma tu przekazywanie przemocy? Prezes mobbuje kierowniczkę, więc ona mobbuje specjalistów pod sobą, a specjaliści pracowników najniżej. To jest aż tak proste?

Wyobraźmy sobie teoretycznie: doświadczamy wielu trudnych zachowań, nieustannej presji, wysłuchujemy, jak się nam uwłacza. Przecież te negatywne komentarze, emocje, które do nas idą, muszą gdzieś mieć swoje ujście. Nie każdy pracownik będzie w stanie pójść do domu, na rower, na siłownię i kolejnego dnia wrócić do pracy z uśmiechem. Jeśli tkwimy w sytuacji przemocowej zbyt długo, zaczynamy nią żyć i przekładać ją na innych. Tak, przemoc rodzi przemoc. Jeśli sami jej doświadczamy, istnieje duże ryzyko, że po pewnym czasie w podobny sposób zaczniemy zachowywać się wobec osób podległych. Żeby pokazać sobie i innym, że jeszcze coś znaczymy. To, oczywiście, nie jest reguła.

W tym miejscu warto powiedzieć o pośrednich źródłach mobbingu, czyli znaczeniu środowiska pracy. Zdarza się, że zarząd czy inne osoby, które mają najwięcej do powiedzenia, pozwalają na brak szacunku i nagradzają przemoc, na przykład, premiami za najlepsze wyniki. Gdyby zarząd jasno komunikował: kto mobbuje, wypada z gry – i faktycznie by z gry wypadał – współpracownicy traktowaliby się lepiej.

Kolejnym pośrednim źródłem jest brak dobrej komunikacji i umiejętności zarządzania. Często nie rozumiemy, czym jest przemoc. Nie wiemy, że korzystamy z niej, gdy oceniamy innych, nie wyrażamy się jasno, kiedy stosujemy aluzje. Chodzi o to, żeby rozmawiać z innymi, opierając się na faktach, wtedy prędzej czy później się dogadamy. Jeśli pojawią się oceny, uprzedzenia, wybuchnie konflikt i będzie już tylko gorzej. I kolejna rzecz: uczucia. Nawet jeśli nie chcemy o nich mówić w pracy, warto zdawać sobie sprawę, jakich uczuć właśnie doświadczamy. To jest kolejny krok. Zarządzanie z empatią nie oznacza słabości firmy czy pracodawcy, wręcz przeciwnie – takie zarządzanie pokazuje, że firma jest świadoma, stara się rozumieć potrzeby pracowników, ma odpowiednie procedury, zapewnia bezpieczeństwo.

Ważna jest też sytuacja zewnętrzna, czyli poziom bezrobocia i atrakcyjności danego zawodu na rynku pracy. Osoby zatrudnione na mniej cenionych stanowiskach będą bardziej bać się utraty pracy i nie odejdą z przemocowej firmy. Pracodawca, mając tego świadomość, może czuć się bezkarny.

Według jakiego klucza mobber wybiera swój cel?

Na pytanie, czy każdy może zostać mobberem, odpowiedziałam bez przekonania. Tu już z pełnym przekonaniem powiem, że każdy, absolutnie każdy może stać się celem mobbera. Nawet ktoś najbardziej asertywny czy psychicznie silny. Najczęściej spotyka to jednak pracownika, który wyróżnia się na tle innych, czy to sumiennością, czy uczciwością, czy zaangażowaniem. Ma opinię osoby, która wszystko rzetelnie zrobi, lub opinię osoby apolitycznej, która „z nikim nie trzyma”. Potwierdzają to, między innymi, badania prowadzone przez doktorów Gary’ego i Ruth Namie. Gdy mobber prosi taką osobę, żeby coś źle wpisała do systemu, nagięła granice uczciwości, ona odmawia. Wystarczy, żeby spirala się nakręciła. Nie namawiam tu teraz do braku zaangażowania czy uczciwości…

Dlaczego? Wychodzi na to, że znalazłyśmy wreszcie sposób na uniknięcie przemocy.

Nie to miałam na myśli. Bądźmy zaangażowani, ale pamiętajmy, żeby mieć świat poza pracą i konfrontować to, co się dzieje, z ludźmi spoza firmy.

„Mobber karmi się lękiem”. „Mobbera trzeba podlewać”. Ile jest w tym prawdy? To by oznaczało, że jeśli jesteśmy silni, asertywni, możemy jego/ją zneutralizować.

Gdy korzymy się przed mobberem, on rośnie. Mówiłam o historii, gdy przełożona nakrzyczała na pracownika i później się z tego wycofała. Tam nie było efektu rośnięcia. Ona chciała z tego jak najszybciej wyjść. Mobber myśli inaczej. Cieszą go intrygi i uległość pracowników, które nakręcają go do kolejnych działań.

Z drugiej strony z perspektywy pracownika nie każdy ma odwagę, siłę, możliwości, żeby się postawić. A co, gdy nie możemy pozwolić sobie na ryzyko zwolnienia? A gdy nie chcemy mieć sprawy w sądzie? A co, jeśli to wszystko nas psychicznie przerasta?

Czy gdy doświadczamy mobbingu, ale nie możemy odejść z pracy, któraś z postaw pomoże nam się ochronić, przeczekać?

Postawa świadomości. Zamiast mówić, że „to moja wina”, że „do niczego się nie nadaję”, zamiast zamykać się w sobie, trzeba działać, zbierać dowody. O ile jesteśmy w stanie.

Szukajmy ratunku w miejscu pracy. Może są w nim procedury antymobbingowe, osoba zaufania, może uda się przenieść do innego działu? Może zmiana biurka, miejsca siedzenia? Na dłuższą metę to nie pomoże, ale krótkotrwale chociaż przyniesie nam ulgę. Starajmy się prowadzić dziennik, żeby nikt nam później nie wmówił, że coś sobie wymyśliliśmy. Dziennik nie będzie mieć wielkiego znaczenia dowodowego w sądzie, ale pomoże nam ułożyć logiczną wypowiedź, a to jest bardzo ważne. Jeśli nie zaczniemy działać w obronie własnej i ustawimy się na przegranej pozycji, będziemy ją manifestować choćby mową ciała.

Z mobbingiem da się wygrać?

Tak, ale to trudna walka. Trzeba być bardzo zdeterminowanym. I pytanie, co dla nas oznacza zwycięstwo. Wygraną przed sądem? To, że mobber zostanie zwolniony?

A czy mobber może przestać nas mobbować? Tak po prostu, bez wnoszenia sprawy do sądu. Mobbing może się w pewnym momencie skończyć sam z siebie?

To zależy od miejsca pracy. Jeśli jest silne i po wewnętrznym nagłośnieniu sytuacji będzie ją piętnować – tak. Jeżeli jednak istnieje wewnętrzne przyzwolenie, będzie bardzo trudno z tym wygrać.

Czy idąc do nowej pracy, mogę swoim zachowaniem odstraszyć potencjalnego mobbera? Może na początku warto wykonać irracjonalne polecenie szefa dla świętego spokoju i się zdystansować?

Dystans jest ogólnie potrzebny do życia. Co nie oznacza mniejszego zaangażowania, tylko spojrzenie na pracę jak na pracę. Jednak z tym robieniem „dla świętego spokoju” byłabym ostrożna. Jeśli będziemy raz za razem wykonywać irracjonalne polecenia, może się okazać, że taka taktyka przysparza nam coraz większych problemów. Za chwilę zaczniemy obwiniać się, że jesteśmy nieasertywni. Warto zrozumieć, czym jest mobbing. I przede wszystkim trzeba pamiętać, że my nie przyciągamy mobberów. Źródło zła jest tam, gdzie zło, a nie w osobie, do której jest ono kierowane.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Znikanie

Luty 2021

Zadzwonił telefon.

– Mam historię mobbingu w mediach, koleżanka chce mówić.

„Klęska urodzaju. Na mobbing w polskich mediach powinnam założyć osobny kajecik” – pomyślałam.

– Dziękuję, może starczy.

– Jak chcesz. Są mejle, dowody, prawnicy.

Kilka dni później drzwi do mieszkania numer 14 w burym bloku otworzyła mi drobna blondynka po trzydziestce, z wielkimi oczami oddzielonymi od świata parą okularów. Kasia, dziennikarka „Ważnego Magazynu”. Dziewięć lat kariery w ogólnopolskiej prasie i portalach internetowych. Jej nazwisko widnieje zarówno nad newsami, jak i dużymi przekrojowymi artykułami z pogranicza biznesu i marketingu.

Poprowadziła mnie przez wąski przedpokój zwieńczony maleńką kuchnią. Po drodze minęłyśmy niewielką łazienkę, do której wchodzi się przez zepsute niedomknięte drzwi odsłaniające ścianę wyłożoną starymi kafelkami, a przy niej stary brodzik, stary sedes. Nowa pralka jak skarb. Dalej, obok kuchni, w pokoju z maleńkim balkonem, książki wysypywały się z półek przepastnego regału, który sięgał sufitu. Leżały na podłodze w stosach zasłaniających panele i telewizor. Vis-à-vis ściany z książkami – kanapa i biurko, przy którym Kasia nie mogła już siadać. Usiadłyśmy więc obie na dywanie.

– Wybacz, że tylko tak – przeprosiła mnie, w sumie nie wiadomo za co, ale bez skrępowania. Patrzyłam z podziwem, jak sprawnie układa na podłodze ciało wsparte poduszką i zmiętą matą do jogi. – Jeżeli będę mówić chaotycznie, to mi przerwij – poprosiła.

Jeszcze nie wiedziałam, że kokietuje. Że pamięta każdy szczegół swojej historii.

– Przed twoim przyjściem pomyślałam, że przesadzam. Przecież nikt mnie w pracy nie uderzył. A potem przypomniałam sobie rzut choroby, gdy po raz pierwszy straciłam wzrok. Dzwonię wtedy z izby przyjęć do redaktora naczelnego i mówię mu: „Jestem w szpitalu, nie dokończę tekstu, bo oślepłam”.

On na to: „A nie możesz go podyktować?”.

Dziennikarzami łatwo manipulować, bo to uzależniający zawód. Uzależnia złudne poczucie, że coś możesz. Pracujesz, żeby usłyszeć: „Dziękuję, że pani opisała moją historię, dziękuję, że mnie pani wysłuchała, pani zmieniła moje życie”. Jeśli jesteś w dużym medium, masz szansę, że taki cud przydarzy ci się nawet dwa razy w roku.

Zaczynałam w Polskim Radiu. Nie miałam nazwiska, znajomości, nie jestem z dziennikarskiej rodziny. O etacie nie było mowy. Żeby dorobić, brałam fuchy. Tak poznałam ludzi z „Magazynu”.

Na początku 2012 roku zatrudnili mnie w dziale marketingu, ale szybko zorientowali się, że potrafię więcej niż suche teksty sprzedażowe. W czerwcu przejęła mnie redakcja. Oczywiście wszystko na śmieciu, umowie-zleceniu, mimo że moja praca to realnie pełnowymiarowy etat plus „elastyczny czas”, wiadomo. Dwa czterysta na rękę. Bezpłatne nadgodziny, bo taki jest zawód dziennikarza. Nie pasuje? Nie nadajesz się. Pensja niska? Pensja nie jest niska, dziennikarstwo to misja. Sto osób jest na twoje miejsce, będą pisać za półdarmo.

W redakcji najpierw nauczyłam się, że trzeba przywyknąć do codziennych pstryczków. Do drobnego dręczenia, które ma upośledzić asertywność, stępić instynkt samozachowawczy. To są pstryczki, które znoszą wszyscy szeregowi dziennikarze. Na przykład taki, że nie ukaże się tekst, nad którym pracowałaś przez trzy tygodnie po godzinach. „Pisz, Kasiu, pisz, bierzemy go”, po czym kartkujesz przejęta wydrukowany magazyn i pustka, więc idziesz do naczelnego, pytasz, co jest grane. Mój naczelny miał akurat taką specyfikę, że syczał. Wyobrażałam go sobie jako wielkiego węża z baśni o Aladynie. „No, sss, nie poszedł, sss, następnym razem pójdzie”.

Gdy trzeci, czwarty raz twoja praca przepada bez słowa, zaczynasz rozumieć swoją pozycję. Przestajesz się upominać. Milkniesz.

Albo gdy miałam opracować duży raport zlecony przez redakcję. Twarda robota na kilka dni, dane z agencji badawczej spływają z opóźnieniem, nie masz na to wpływu, a naczelny ciśnie: „Już! Dziś! Dawaj, dawaj!”. Siedzisz po nocach, dowozisz mu to ledwo przytomna, po czym widzisz, że raport wisi w systemie nieprzeczytany. Jeden tydzień, drugi tydzień…

Albo gdy wydawca wpada do newsroomu, bo coś mu się nie spodobało (a czuć go z wyprzedzeniem, bo oblany jest taką ilością perfum, że mózg wydaje komendę: „Uciekaj albo wietrz”), i rzuca zagotowany: „Macie coś z tym zrobić, asap! Tak? Asap! Zrozumieliście?”.

Wychodzi. Ani „proszę”, ani „do widzenia”.

No, takie nasze codzienne pstryczki.

Przyzwyczajasz się do telefonów po godzinach i do tego, że za dobrą robotę nie usłyszysz dziękuję, ale gdy coś nie wyjdzie, nie pozostawią na tobie suchej nitki. Na wszelki wypadek, bo jeszcze, olaboga!, poprosisz o sto złotych podwyżki. Kurwy, zjebania, wszystko lata. Ja byłam nawet wdzięczna za te przekleństwa, bo pomagały mi wyczuć, jaka jest atmosfera. To był komunikat. Czasem, gdy zabluźnisz, schodzi napięcie. Gorsza jest cisza. Brak reakcji na twoje słowa, uwagi, zgłaszane tematy, mejle, pytania, telefony, pomijanie w redakcyjnych rozmowach, wymijanie na korytarzu.

Jak z pipety, kropelka po kropelce, wycieka twoja pewność siebie.

Powolutku znikasz.

Drugi rok pracy

Rano pije kawę i je banana. Nie czuje zapachu, nie pamięta smaków. Utyka na jedną nogę. Leki przeciwbólowe łyka jak witaminy.

Dół pleców zaczął ją boleć jeszcze na studiach.

– Co za bzdura – mówili lekarze. – W pani wieku nie może boleć. W obrazie klinicznym nic nie ma, jest pani zdrowa, niech pani dzieci rodzi, niech się nad sobą nie użala!

Jeden zdiagnozował staropanieństwo.

„No, dobrze – myślała Kasia. – Może tak reaguję na stres?”

No, może, bo w pracy ból rośnie, a ona się kurczy. Z dnia na dzień wstaje coraz bardziej zmęczona. Już nie ma siły na prysznic, z trudem czesze włosy i zakłada ubranie. Wzrok ma coraz gorszy; są dni, że jej przekrwione oczy kolorem przypominają poszatkowaną wątróbkę.

Leki,

praca,

dom,

leki,

praca,

dom,

leki,

praca,

dom.

– Pożar, Jezu! – Któregoś dnia budzi się przerażona.

Wszędzie biało. Coś się zhajcowało, może czajnik? Zaraz się udusi, bo przez szwankujący węch nie czuje dymu. Po omacku odsłania zasłonę i otwiera drzwi balkonowe, ale tam też biało.

Wtedy zrozumiała.

Działa zaledwie skrawek jej lewego oka, więc patrząc na szafę pod dziwnym kątem, zagarnia przypadkowe ubrania, naciąga je i przesuwa się ostrożnie wzdłuż ściany. Odnajduje drogę do windy. Na przystanku pod domem, z pomocą przypadkowych ludzi wsiada do autobusu numer 166 i wysiada z niego pod warszawskim szpitalem imienia Orłowskiego. Z kopa otwiera drzwi poradni okulistycznej, olewając wszystkie panie i procedury.

– Dzień dobry, nie widzę.

Natychmiast wiozą ją na piętro, badają krew.

Pamięta tamto zdziwienie lekarza.

– To pani żyje?

Wtedy ciepło jej się zrobiło, dobrze tak. Nie zwariowała.

– Nie wiedzieli, co się dzieje, więc zaczęli we mnie wlewać solu-medrol, który podają na przykład przy wstrząsach anafilaktycznych. Gruby steryd, wali w dekiel. Łapałam po nim haje sterydowe i wizualizowałam sobie wielką lodówkę, którą zaraz zeżrę. Przychodził do mnie wtedy młody lekarz, jedną czwartą jednego oka widziałam, że cholernie przystojny. W ciągu trzech godzin potrafił przyjść i ze dwanaście razy. Mówiłam mu: „Chciałabym pana poinformować, że tak, jeszcze widzę obrączkę na pana palcu, ale wychodził sobie pan tę kawę”. Na co on: „Ja tylko tu przychodzę sprawdzić, czy wątroba pani nosem nie idzie”.

Szóstego dnia dali mi kolejny steryd i wypuścili.

W maju widziałam już trochę lepiej, więc pracowałam z domu. Nie miałam wyboru, na L4, przy umowie śmieciowej, wypłacali mi sześćset złotych na rękę. Za tyle to ja szalałam w aptece!

Wzrok odzyskałam w pełni wczesną jesienią.

Tymczasem redakcja zmieniła siedzibę. Każdy wybierał sobie nowe biurko. Poprosiłam tylko o miejsce z dostępem do dziennego światła, bo z moją chorobą muszę je mieć.

Przyjeżdżam jesienią do roboty i widzę, że siedzę na złączeniu dwóch białych ścian w rogu. Nie dostałam lampki. To był moment, w którym powinnam powiedzieć: „Spierdalajcie. Nie będę tak pracować”. Ale spytałam szefa grzecznie, dlaczego mam takie miejsce, a on odpowiedział grzecznie, że inne są już zajęte. Spytałam się grzecznie kolegów, czy ktoś się zamieni, zapadła grzeczna cisza. Tak długo prosiłam o lampkę, aż przyniosłam sobie własną.

Znowu zaczęły mnie boleć plecy. Nie mogłam spać, oddychać, ruszać się, bo kolejny ruch to kolejna fala bólu, która być może odbierze mi przytomność. Najgorsze ataki są między trzecią a piątą rano. Wtedy jedyna dostępna ci funkcja życiowa to przetrwanie. Jedyny dostępny heroizm.

W grudniu miałam zobaczyć z przyjaciółką iluminację na Nowym Świecie, ale zamiast iluminacji zobaczyłam szpitalną salę. Tam wreszcie mnie zdiagnozowali: zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa w najciekawszym, najzłośliwszym wydaniu. Przyczyna nieznana. W pakiecie uveitis, czyli zapalenie błony naczyniowej oka, które może spowodować, że na zawsze oślepnę. Choroby autoagresywne, nieuleczalne. Moje ciało mnie niszczy, moje ciało chce się zabić.

Babcia

– Była kobietą o niezwykłym temperamencie. Pisała listy do Elżbiety Jaworowicz. „Szanowna pani, skręt pani nóg woła o pomstę do nieba, radzę, żeby pani wyszła za ortopedę”. Z babcią nie było dyskusji. Gdy nie smakował mi obiad, częstowała mnie zdaniem: „A jak nastało bombardowanie, to był taki głód, żebyś nawet kamień ugryzła!”. Wiedziałam, że lepiej w ogóle do domu nie wracać, niż wrócić najedzona gdzie indziej. Robiła kluski na zapas, przetwory, szaliki na drutach i opowiadała mi te wszystkie wojenne historie, które nie są dla uszu dziecka. Umiała słuchać. Przychodziły do niej sąsiadki i żaliły się, że mąż pije, mąż bije, a gdy one mówiły, trzymałam babcię za rękę.

Nauczyła mnie, że nie mogę się denerwować („nie histeryzuj”) ani śmiać („nie śmiej się za dużo, bo zaraz płakać będziesz”), ani zadawać pytań („nie przeszkadzaj”), ani szaleć po dziecięcemu („kto w piątek skacze, w niedzielę płacze”). „No już, usiądź sobie, starczy, potem się spocisz i cię przewieje, chora będziesz. Gruźlica. Prababka zmarła na gruźlicę, chcesz też na gruźlicę umierać?”

Jedyną emocją nieobarczoną karą był smutek. Przesiadywałam godzinami na parapecie okna w kamienicy na łódzkich Bałutach i obserwowałam ludzi. Z czasem to patrzenie stało się moją ulubioną rozrywką. Gdy ktoś szedł, zastanawiałam się, jaką niesie w sobie opowieść, jaka jest jego udręka. Wtedy babcia podchodziła do mnie i pytała: „Przykrzy ci się? Powiedz mi, to będzie ci lżej”.

Często zabierała mnie na wieś i mówiła: „Tu wyzdrowiejesz!”. Jakbym w mieście była chora. Wyprowadzała ze wschodem słońca na rżysko albo kazała biegać po rosie, bo to hartuje. Mleko od krowy, kawał placka drożdżowego. I kuzyn Wojtek, rzeźnik. Najbardziej lubiłam chodzić do stodoły, patrzeć, jak zdziera skórę na kiełbasę. Siadałam w progu, składałam ręce i słuchałam jego opowieści. Wojtek był alkoholikiem i jak każdy alkoholik skrajnym wrażliwcem. Pięknie opowiadał, zupełnie nie pamiętam o czym. Na koniec zakrwawioną ręką łapał za moją dłoń i odprowadzał do babci.

– Jaki to jest dzieciak! – mówił. – Jak dorosła!

Moja babcia była dobrą matką. Dała mi morze takiej miłości, jaką umiała dać. Czasem wolę myśleć, że mnie zawłaszczyła, a mama nie mogła nic na to poradzić.

Women power

W 2015 roku Kasia dostaje orzeczenie o niepełnosprawności drugiego stopnia. To znaczy, że „Magazyn” musi dopasować miejsce pracy do jej potrzeb, wyposażyć tak, żeby mogła pracować bez uszczerbku na zdrowiu. Przysługuje jej dodatkowe dziesięć dni urlopu, a dzień pracy w redakcji, zgodnie z ustawą, powinien zostać skrócony z ośmiu godzin do siedmiu. Z drugiej strony zarząd może dofinansować jej wynagrodzenie ze środków Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.

Tyle w teorii.

Zaczęło się, można powiedzieć, przyzwoicie.

Gdy do kadr wpłynęło orzeczenie, ówczesny prezes zarządu, Niemiec, zaordynował jej lepsze krzesło i zaprosił na spotkanie. Skoro jest przewlekle chora, da etat.

– Umowa o pracę za pracę po trzech latach pracy, a ja całowałabym po rękach! – Przypomniała sobie Kasia, zażenowana własnym entuzjazmem. – Sama nie śmiałabym prosić. Wszędzie naokoło słyszałam, że firma sobie nie radzi, że jest coraz biedniej na rynku, oj, biedniej. Dostałam 3400 na czysto. Umowę, to ważne, miałam skonstruowaną z dwóch części: podstawy poniżej najniższej krajowej (w 2015 roku było to 1750 złotych brutto, a ja dostałam 1187,50 złotego) i wynagrodzenia autorskiego w wysokości 3562,50 złotego brutto. Dzięki takiemu podziałowi pracodawca płaci niższe składki do ZUS-u, a później dziennikarz ma niższą emeryturę. To w polskich mediach standard. Gdy rok później minimalna krajowa skoczyła o stówkę, podstawa mojej pensji też, a wynagrodzenie autorskie wzrosło o dziesięć i pół procent. Zaczęłam zarabiać cztery tysiące na rękę. Niemiec pożegnał się z firmą, zarząd przejęli Polacy.

Był 2016 rok, Kasia zaczęła leczenie biologiczne. W kroplówce podłączonej do specjalnej pompy dostawała, najogólniej rzecz biorąc, wlewy z przeciwciał na bazie mysich białek. To refundowana chemia nowej generacji. Choroba polega na tym, że zrastają się elastyczne połączenia kręgów, kręgosłup unieruchamia się, a tułów pochyla. Zapalenie może przejść na inne stawy, biodra czy barki. Bez dobrego leczenia i rehabilitacji Kasia szybko siądzie na wózku sztywna i zgarbiona, jak starowinka. A dobre leczenie kosztuje.

Pokazywała mi mejle. Po kolejnym rzucie choroby i dwóch miesiącach na L4 zarząd spytał, czy chce zostać na zwolnieniu i czy mogą jakoś pomóc.

„Możecie” – odpisuje. Pieniądze topnieją, na zwolnieniu dostaje osiemdziesiąt procent pensji, więc nie dociąga nawet do tych czterech tysięcy. A ponad tysiąc idzie na leki, fizjoterapię, jogę, psychoterapię i prywatnego lekarza, gdy publiczny nie przyjmie. Swoją dietę nazywa wegebiedanizmem. Za ilość wafli ryżowych wykupionych z osiedlowej Biedronki powinna dostać odznakę klientki sezonu.

Skoro tak, zarząd proponuje jej wyrównanie różnicy w wynagrodzeniu na L4 z zakładowego funduszu socjalnego, o ile Kasia zechce kontynuować zwolnienie. Ale tego akurat ona nie chce.

„Pragnę z całą mocą podkreślić – odpowiada zarządowi – że zamierzam dalej się rozwijać i zdobywać doświadczenie w zawodzie. […] Uważam, że nie będzie z mojej strony nadużyciem prośba o przyznanie mi jednorazowej bezzwrotnej zapomogi ze środków zakładowego funduszu socjalnego w kwocie 6 tys. zł oraz wyrównanie wynagrodzenia za dwumiesięczny okres pobytu na zwolnieniu lekarskim”. Wymienia wszystkie wydatki, bardzo dziękuje za ofertę pomocy, bardzo docenia.

Mija tydzień. Cisza.

Kolejny mejl: „Dzień dobry, Panowie, chciałam zapytać o status mojej prośby. Jest połowa miesiąca, po opłaceniu koniecznych rachunków za rehabilitację zostałam z symboliczną kwotą na koncie, a kolejne rachunki czekają w kolejce. Proszę, dajcie znać, kiedy mogę się spodziewać Waszej decyzji”.

Po dwóch tygodniach zarząd odpisuje: „Doszliśmy do wniosku, że Twój przypadek jest szczególny i firma, chcąc Ciebie wesprzeć, będzie szukać sposobów, jak może pomóc Ci, m.in. finansowo. Natomiast chcielibyśmy podkreślić, że rozmawialiśmy o sytuacji wsparcia w przypadku przedłużającego się na wiele miesięcy zwolnienia lekarskiego w przyszłości – nie zaś o podejściu retrospektywnym”. A dalej, że skoro Kasia chce wrócić do pracy, zapomogi czy wyrównania nie będzie, natomiast jeśli potrzebuje dodatkowej pomocy, najlepiej żeby zarejestrowała się jako podopieczna fundacji. Wtedy firma przeleje na nią jakąś darowiznę. A poza tym będzie to dla niej doskonałe narzędzie zbiórki pieniędzy od znajomych i przyjaciół w przyszłości.

Przyzwoitość się skończyła.

– Poczułam się nic niewarta – mówiła mi Kasia ze wzrokiem wbitym w dywan. Odsunęła matę do jogi, podniosła się ostrożnie i poszła w stronę balkonu. Otworzyła drzwi, stanęła na oszronionych płytkach i zapaliła papierosa. – Jakbym była niepełnosprawna intelektualnie, nie fizycznie. Za kilka miesięcy zdolna już tylko do życia na garnuszku państwa, znajomych i firmy, która odpisze mnie od podatku. – Wydmuchnęła dym. – Tak się wściekłam, że obiecałam sobie: nie odpuszczę!

W odpowiedzi do zarządu punktuje trzy tygodnie czekania na wiadomość i to, że w jej „szczególnym przypadku” odmawia się zapomogi, do której ma prawo. I jeszcze: „Od kilku lat pracowałam dla firmy jak zdrowy pracownik. Fakt, że na początku roku miałam do wykorzystania prawie pięćdziesiąt dni urlopowych, również dowodzi, że pracy nie unikałam. Nadmiar obowiązków redakcyjnych, regularnie mnożonych, a nakładanych w skandalicznej atmosferze, niejednokrotnie uniemożliwiał mi wzięcie urlopu w formie nieprzerwanej, dwutygodniowej. W ubiegłym roku urlop letni byłam zmuszona rozbić: w lipcu wzięłam jeden tydzień i w sierpniu też jeden”.

Po tej wiadomości zarząd uznał, że wymiana mejli mu nie służy. „Forma jest niestosowna, a argumenty krzywdzące”. Z funduszu socjalnego Kasia może dostać jednorazowo dwa trzysta brutto, po udokumentowaniu wydatków. Swoich metod zarządzania zarząd nie będzie komentować.

– Pisałam wtedy do gazet, internetu, robiłam dzienny serwis informacyjny i pisałam do podserwisów. Wszystko za jedną pensję. Gdy wylądowałam w szpitalu, wydanie papierowe podserwisu się nie ukazało. Nie było komu pisać. Nawet po tym nie dostrzegli, ile z siebie daję. Nie zaproponowali mi realnego wsparcia, tylko jałmużnę, za którą kupiłam nakładkę na kibel i chwytak przy sedesie.

Jesienią zaczęłam chodzić o kulach. Największym wyzwaniem było przetransportowanie się do redakcji. W firmie słyszałam to wzdychanie na schodach, każde zniecierpliwienie, każde „no, prędzej, prędzej!”. Prosiłam: „Ludzie, dajcie mi pracować z domu”. Nie będę robić kłopotu, zresztą mojej pracy nie oszukasz, jak musi powstać tekst, to musi. A tak wstaję o godzinie czwartej w nocy, żeby zrobić rehabilitację, żebym mogła się podstawowo ruszać, później dojeżdżam dwoma autobusami i z braku windy wchodzę o kulach na pierwsze piętro krętymi schodami bez poręczy. W końcu przez chorobę, stres i frustrację ciało zaczęło boleć mnie tak, że byłam w stanie pracować wyłącznie na leżąco. Mejle płynęły wartkim strumieniem: „No i dlaczego cię nie ma w pracy, no i dlaczego”. Bo nie mogłam nawet umyć zębów, dlatego.

Zależność była prosta: im bardziej Kasia czuła się w pracy pomijana, upokarzana, niedoceniana, tym szybciej następował nowy rzut. Ten wiosenny miał zaatakować nerki i kręgosłup. Wcześniej musiała wymienić kość biodrową; w sumie poszła na kolejne pół roku zwolnienia. Zarząd nie dotrzymał obietnic o „wsparciu zwolnień lekarskich w przyszłości” i „wyrównywaniu pensji”, więc gdy tylko stanęła na nogi, szukała każdej dodatkowej fuchy.

Znalazła się okazja. Redakcja wymyśliła nowy cykl o kobietach w biznesie. Będzie promować women power.

– A będą za to pieniądze? – dopytuje Kasia.

Naczelny (jak wąż z Aladyna):

– Nic nie bój, sss, nie będziesz stratna, sss.

Owszem, zdarzało się, że w ciągu dnia Kasia wychodziła pogadać z bohaterką, ale dodatkowe teksty pisała zawsze po godzinach. Ślęczała nad nimi wieczorami i nocą.

Gdy wrzuciła do sieci kilka pierwszych sylwetek, kolejne firmy rozdzwoniły się w sprawie. Chciały nakarmić ego. Płaciły redakcji za tekst po kilka tysięcy złotych, ale dla autorki kasy nie było.

Kasia upomniała się o przelew.

– Nie pamiętam, czy naczelny powiedział mi wtedy: „Mam w dupie twoje pieniądze”, czy: „Gówno mnie to obchodzi”.

Gdy pisała na niego skargę do zarządu, czuła się jak donosicielka. Niepotrzebnie. Nikt jej nie odpowiedział.

Innym razem redakcja wystartowała z podcastem. Kolegium redakcyjne było jak dramat w jednym akcie.

Naczelny: Startujemy z podcastem.

Zespół: [Cisza].

Naczelny: No, to kto napisze felieton do podcastu i nagra?

Zespół: [Cisza].

Kasia [myśli]: „Nie będę się wyrywać przed szereg”.

Koleżanka 1: Na L4.

Kolega 2: Jąkam się.

Koleżanka 3: Pierdolę, ja się w to nie bawię.

Kolega 4 wyprowadził się na Mazury i nie uśmiechało mu się wracać na nagranie piętnastu minut rozmowy.

Zostali Kasia, naczelny i zastępca naczelnego.

Kasia: Bez dodatkowego wynagrodzenia mowy nie ma.

Naczelny: No, chociaż byś raz spróbowała.

Kasia [myśli]: „Wyzwanie. Spróbuję, bo później pożałuję. Raz nic mi się nie stanie”.

Kasia: Informuję, że za drugi i każdy kolejny odcinek mam dostać pieniądze.

– A dlaczego pierwszy miałaś robić bez pieniędzy? – przerwałam.

– Dobre pytanie. Chyba już przywykłam do tego, że moja praca nie jest wynagradzana. Że muszę sobie jakoś zasłużyć na pieniądze za dodatkową robotę.

Napisałam felieton, pojechałam do wynajętego studia w Radiu Nowy Świat, pomarzyłam, że pracuję w takim miejscu, nagrałam podcast.

O pieniądzach za kolejne odcinki nie było mowy.

– Zaprotestowałaś kiedyś?

– Tak się nie da w tym zawodzie.

– Pozostali w zespole też tyle pracowali?

– No nie, mniej. Przez pierwszy rok pandemii robiłam po kilkanaście, czasem po dwadzieścia godzin dziennie, bo czułam moment dziejowy. Pomagałam zaprzyjaźnionym redakcjom, chodziłam po osiedlu i dorzucałam chłopakom z polityki obrazki do researchu. Bałam się, że będzie fala samobójstw w biznesie, więc po godzinach wybierałam do wywiadów psychologów, socjologów, ludzi, którzy podpowiedzą, jak sobie radzić.

Matka miała podobnie.

Mama

– Jej koleżanki szły na L4, brały urlopy, przynosiły do domu siaty z zakupami, a moja mama przynosiła siaty z aktami. Rozkładała je w pokoju i zamykała drzwi. Jest sędzią, teraz w stanie spoczynku. Uważała, że tak pracuje się z misją. Wiem, że tym nasiąkłam. Kiedyś z redakcji prawie zabrało mnie pogotowie.

Dwa–trzy tygodnie po moim urodzeniu mama wróciła do pracy, do Kutna. Miała dwadzieścia osiem lat. Zostałam z babcią w Łodzi. Mama odwiedzała mnie raz w tygodniu. Gdy miałam trzy lata, wyjechała do Londynu w ramach stażu. Gdy miałam cztery, zabrała mnie do Kutna ze sobą. Okazało się, że rozłąka z babcią jest dla mnie zbyt trudna. Zaczęłam chorować, somatyzowałam. Od tamtego czasu mnie przerzucano, trochę tu, trochę tam.

I tu, i tam grał zawsze Program Pierwszy Polskiego Radia, z taką częstotliwością, że prawdopodobnie zostałam poczęta przy Muzyce i aktualnościach. Mama słuchała radia od rana, przed wyjściem czytała jeszcze kodeks i wychodziła podenerwowana. A babcia powtarzała mi: „Nie przeszkadzaj mamie”. Gdy coś się wydarzyło w szkole albo zdarłam kolano, babcia mówiła: „Nie mów mamie, po co ją martwić”. Nie łobuzowałam, nie wchodziłam w drogę, oszczędzałam nadmiaru siebie. Na ile umiałam.

Uwagę mamy zwracało, gdy robiłam coś spektakularnego, co wykraczało poza możliwości dziecka. Gdy chwaliłam się, że dostałam szóstkę, pytała, czy ktoś jeszcze dostał. Musiałam być dzieckiem, które, jeśli coś robi, to z niepodrabialnym stemplem. Tak to rozumiałam.

Pierwsze klocki Lego dostałam, gdy miałam dwanaście lat. Bohaterkami zestawu były matka z córką. Stwierdziłam, że nie bardzo da się tym bawić, i doniosłam inne zabawki. Gdy poszłam do liceum, mama miała tyle pracy, że nie było miejsca na rozmowy. Widywałam ją w przelocie, wieczorami. Później wyjechałam na studia do Łodzi, jeszcze później przeniosłam się do Warszawy.

Nie odwiedziła mnie w szpitalu, gdy oślepłam. Przyjechała, dopiero gdy wypisano mnie do domu.

Otworzyłam jej drzwi, a ona zrobiła krok w tył. Byłam chuda. Większość włosów mi wypadła, źrenice rozszerzone. Dla matki to musi być potworne. Mówi mi:

– No cześć, dzień dobry.

Siadłam w kącie przerażona, kiwałam się nalekowana, a ona stanęła nade mną i zaczęła czytać na głos pierwszą stronę gazety. Sprawiała wrażenie osoby szukającej rekwizytu, za którym może się ukryć.

Wytrzymałam do trzeciego akapitu.

– Serio? Po to tu przyjechałaś? – zapytałam.

Ona sapnęła ze zdenerwowania, jak zawsze, i poszła do kuchni. Przywiozła ze sobą makaron, chyba chciała mi zrobić zupę. Z rozpędu ugotowała cztery paczki. Po dwóch godzinach wyszła. Ja wtedy zapadłam się w środku. Tak bardzo potrzebowałam jej bliskości. I wolę myśleć, że ona równie mocno potrzebowała mojej, tylko nie umiała mi tego okazać.

Plan

Po wybuchu pandemii w marcu 2020 roku „Magazyn” obniżył wszystkim wynagrodzenia o dwadzieścia procent.

– Od 2016 roku najniższa krajowa wzrosła o kilkaset złotych, a ja zarabiałam tyle samo, co cztery lata wcześniej. W czasie gdy naród żył w dobrobycie, moja pensja nie drgnęła. Nie miałam za co kupić poręczy do prysznica, od których zależy moje bezpieczeństwo i godne przetrwanie. Mogłam za to oglądać na Instagramie zdjęcia z wakacji zarządu na Dominikanie. O zapomogę na nową pralkę z funduszu socjalnego prosiłam się miesiącami.

Gdy zobaczyłam mejla z informacją o cięciu pensji, spytałam, od jakiej kwoty potrącą mi te dwadzieścia procent, i poprosiłam o wskazanie podstawy prawnej, ponieważ nasza firma nie jest producentem, nie stanęły nam ciężarówki na granicy, za to poszły w górę wszystkie wyświetlenia, dział reklamy działa prężnie. Sama pracowałam dwa razy więcej niż przed pandemią. Na dowód przesłałam tabelki.

W odpowiedzi zarząd powołał się na ustawę antykryzysową. „Z tego, co pamiętamy, ostatnią zmianę wynagrodzenia miałaś w 2016 roku, a łącznie brutto wynosi ono 5250 złotych, zatem znacząco powyżej minimalnej pensji krajowej”.

Kolejny mejl od zarządu przyszedł na skrzynkę Kasi 30 grudnia. Jednak będzie dla niej nowa umowa, a raczej „porozumienie”. Ma je podpisać i zostawić pod drzwiami.

W „porozumieniu” podstawa jej pensji wynosi 2800 złotych (minimalna krajowa), a wynagrodzenie autorskie – po dziewięciu latach pracy – zostało ścięte do 2600 złotych. Wcześniej wynosiło 3937,50 złotego i taką kwotę ma wpisaną do umowy, której skan mi przesłała.

– Zadziałała autoagresja. 5 stycznia poszłam do reumatolożki, źle się poczułam. „Pani Kasiu, ma pani oko czerwone”. Wiedziałam, że uveitis jest odpowiedzią na stres, jaki wywołał we mnie mejl, ale w sądzie bym tego nie udowodniła. Musiałam iść na zwolnienie. Gdybym była podła i szczwana, mogłabym przesiedzieć na nim rok i brać wypłatę. Mój stan zdrowia nie wzbudza w ZUS-ie wątpliwości.

– To dlaczego podła i szczwana?

– Bo na zwolnieniach czuję się podwójnie pasożytem.

11 stycznia jeszcze widziałam, więc zwróciłam się do zarządu z pytaniem, dlaczego po dziewięciu latach pracy panowie zdecydowali o obniżeniu mi wynagrodzenia autorskiego o tysiąc trzysta złotych, skoro moje kompetencje rosną, oraz dlaczego przez tyle lat nie dostałam aneksu waloryzującego podstawę umowy. Minęły już dwa miesiące. Nikt mi nie odpowiedział.

Skontaktowałam się z prawniczką. Jeszcze przed wizytą u pani mecenas podliczyłam, że z tytułu podnoszenia średniej krajowej od 2017 roku „Magazyn” jest mi winien czterdzieści pięć tysięcy złotych brutto. Zdecydowałam, że znajdę nową pracę i odejdę z redakcji, a później zmuszę ją do wypłacenia mi odszkodowania i rekompensaty. Jest tylko taki problem, że gdy rozsyłam CV do nowych miejsc, z góry zakładam, że nic z tego nie wyjdzie. Pozwoliłam utrwalić w sobie dość nieciekawy stan: jestem popychadłem, bezwartościową kaleką. I tak już zostanie.

Tata

Imię: Jan. Tak mam w akcie urodzenia. Podobno widział mnie raz.

Na Bałutach nikt nie zwracał uwagi na brak taty, bo tam każdy nie miał taty. Albo wolał go nie mieć. W Kutnie zaczęły się pytania. Czułam, że to mina.

– Ej, gdzie jest twój tata?

– Nie wiem.

– Głupia jesteś, jak nie wiesz?

Musiałam sobie radzić, więc tworzyłam kolejne wcielenia. A to, że tata jest kierowcą ciężarówki i jeździ po Europie, a to, że jest pilotem samolotu i nie ma kiedy wylądować. Któregoś dnia, gdy oglądałam wyścigi Formuły 1 i zobaczyłam wypadek, olśniło mnie: „Uuu, tak umarł tata”.

Jedna z bystrzejszych koleżanek zauważyła, że to już mój trzeci, co nie żyje.

Gdy przy zapisach do podstawówki dyrektorka zapytała: „Imię ojca?”, uprzedziłam babcię.

– Ja nie mam tatusia – powiedziałam.

Wolałam ją wyręczyć, żeby nie doznała przykrości związanej z wyjaśnianiem mojego istnienia.

Uważam, że to prawo człowieka znać chociaż imię i nazwisko rodzica, ale mama nie chciała, żebym je poznała. Próbowałam ją podejść. Trochę prośbą, trochę groźbą. Wtedy wycofywała się i zamykała w pokoju. Myślałam, że robię jej krzywdę. Gdy dorosłam i znów zaczęłam zadawać pytania, ona zawsze płakała albo się kłóciłyśmy. A jakby powiedziała cokolwiek, chociażby: „Gruba impreza była, nie pamiętam”, ja bym to przecież zrozumiała. Ale mama milczała.

Ostatnim razem próbowałam z nią rozmawiać w szpitalu, gdy lekarze musieli przeprowadzić badania genetyczne do mojego dalszego leczenia i potrzebowali DNA ojca.

– Nie dręcz mnie – rzuciła, odwróciła się i poszła.

Musiał jej zadać potworny cios. Może jestem z gwałtu?

Gdy leżałam pod wpływem sterydów i miałam halucynacje, usłyszałam nad sobą głos. Ja, ateistka! Usłyszałam imię i nazwisko prawnika, który często pojawiał się w naszym domu. I okazało się, że prawnik z objawienia jest wciąż aktywny zawodowo. Zadzwoniłam, powiedziałam, że jestem córką jego koleżanki z pracy, piszę magisterkę. Przyszłam z historią choroby pod pachą.

– Pan zna moją mamę, a ja rozpaczliwie szukam taty – powiedziałam. – Gdyby pan był uprzejmy przypomnieć sobie, z kim w latach młodości widywał ją w sądzie.

Spoważniał.

– Nie wiem, z kim widywała się mama, ale ja pani wymienię całą rejonową palestrę z tamtego czasu.

Sprawdziłam wszystkich. Albo nie żyli, albo poznałam ich osobiście w dzieciństwie. Odpada. Został jeden.

Wygooglowałam jego telefon.

Odebrał starszy pan.

– Zapraszam do domu – usłyszałam.

Liczyłam na moment olśnienia, że jak na mnie spojrzy, to będę wiedzieć. Nic takiego. Znów ciskanie nazwiskami, które już znałam. Tracąc nadzieję, powiedziałam mu, że ojciec chyba miał na imię Jan.

Wtedy zobaczyłam, jak panu mecenasowi tężeje twarz.

– I był jeszcze Janek… Boże, jaka pani jest do niego podobna.

Albo coś mu się wyobraziło, albo ojca znalazłam po to, żeby się dowiedzieć, że umarł.

– On jednej nocy potrafił przyprowadzić dwie kobiety. Mówiłem mu: „Jak ci która w mordę przywali, to się w lustrze nie poznasz”. Żona pozbyła się go z domu, dzieci nie utrzymywały z nim kontaktu.

Strasznie się żyje z taką wiedzą.

Kilka miesięcy później, w złości, powiedziałam matce:

– Ojciec umarł, nie masz nade mną władzy.

A powinnam pewnie: „Mamo, nie wiem, co on ci zrobił, ale już jesteś bezpieczna. Tata nie żyje”.

Lipiec 2021

Od ostatniego spotkania minęło kilka miesięcy.

Kasia pisze:

„Milczałam, bo potrzebowałam się schować i odzyskać wzrok.

Do pracy wróciłam z L4 10 maja. Zarząd nigdy nie odpisał na styczniowego mejla, poza zdaniem, że »wytłumaczysz się z korespondencji, jak wrócisz«. Potem sprawy potoczyły się szybko: szukałam jeszcze pracy, ale bez nadziei, aż pod koniec czerwca wzięłam udział w rekrutacji do firmy HR-owej. Pani powiedziała, że za kimś takim jak ja rozglądała się od dawna. Wisienka: ona choruje na to samo, czym mnie uwiodła. Wyleczę u niej traumę, tak myślałam.

Na początku lipca wypowiedziałam »Magazynowi« umowę za porozumieniem stron. Przepychanki z zarządem trwały tydzień; próbowali mnie zmusić do podpisania klauzuli, że nigdy nie pozwę firmy. Uświadomiłam im, że tak jak nie mogę zrzec się prawa do życia i oddychania, tak nie mogę zrzec się konstytucyjnego prawa do sprawiedliwego sądu. W końcu wypowiedzenie zostało podpisane w brzmieniu, jakiego chciałam.

19 lipca stawiłam się w nowej pracy. Przypominam szefowej, że za badania lekarskie zapłaciłam sama (a to obowiązek pracodawcy), pytam, co z umową. »Do mojej wirtualnej asystentki z tym« – mówi. Wirtualna asystentka, która nie odpisuje na mejle, zwraca uwagę, że dzwonię do niej za wcześnie i ona musi wybiegać kaca, więc żebym dzwoniła później.

Pracuję po kilkanaście godzin na dobę, kładąc to na karb wdrażania. W niedzielę około dwudziestej szefowa daje znać, że mogę przyjechać do jej domu, żeby podpisać umowę. Nie zgadzam się, więc ona obiecuje, że do wtorku podpiszemy elektronicznie. Poniedziałek i wtorek mijają, w środę rano szefowa wyjeżdża na Majorkę.

Przez dwa tygodnie nie zobaczyłam swojej umowy, wiem, czym to pachnie. Od wczoraj znów rozsyłam CV. Od poniedziałku tracę ubezpieczenie zdrowotne.

Jutro dzień gniewu. Wywalam stolik po raz kolejny”.

Listopad 2021

„Przepraszam za ciszę stokrotnie. W poniedziałek zaczynam pracę w korporacji. Proszę, daj mi czas chociaż do połowy listopada, niech się dźwignę z tego i jakoś ogarnę”.

Będę dzwonić i pisać wiele razy. Kasia już nie odpisze.

Czerwiec 2022

Stoję pod mieszkaniem numer 14. Piętro piąte, na piętrze lamperia z farby olejnej, blok bury, Warszawa. Na klatkę schodową wpuścił mnie sąsiad. Przykładam ucho do drzwi, cisza. Pukać do niej? A może dzwonić?

Zniknęła siedem miesięcy temu. Nie odbiera telefonów, nie odpisuje. Na jej Facebooku wisi litania niepodziękowanych „stu lat”.

„Już raz zapadła się pod ziemię – odpisała mi jedna znajoma, gdy próbowałam wybadać, co się stało. Inna uważała, że to do Kasi niepodobne.

– Wiesz, mam w szafce takie leki, że wrzucisz sobie bombę i się nie obudzisz. Moja kupka nadziei – mówiła mi Kasia, gdy widziałyśmy się ostatni raz. – Czasem wyjmuję je z szafki i przesypuję w dłoniach. Ćwiczę.

Po długiej chwili drzwi wreszcie się uchylają.

Kasia z początku mnie nie poznaje. Gdy się przedstawiam, szklą się jej oczy.

– Ze wstydu przez tobą i sobą, z lęku, przestałam ci odpowiadać – mówi i zaczyna płakać.

Kilka dni później widzimy się w parku.

– Co z procesem? – pytam. – Pozwałaś „Magazyn”?

– Pierwsza pani mecenas tylko doradzała mi w korespondencji, poza tym nic nie zrobiła. Była z fundacji, pomyślałam, że może trzeba zapłacić, żeby ktoś zajął się mną lepiej. Poszłam do innego prawnika, ale jego interesowała tylko konstrukcja umowy o pracę, o mobbingu czy dyskryminacji nie chciał rozmawiać. Wyjaśnił, że nie bierze spraw, których nie wygra. Uczciwie. Nie miałam siły szukać następnego adwokata, tłumaczyć obcemu od nowa, wrzucać gówna do wiatraka kolejny raz. Odpuściłam. Ty chciałaś pisać o mobbingu, ja niczego nie wywalczyłam. Jestem antywzorem do opisania, dlatego przestałam się odzywać.

Od jesieni biorę escitalopram. Leczy silne zaburzenia depresyjne. Pomaga mi na stany lękowe, ale nie pomaga wychodzić do ludzi. A ja, można powiedzieć, osobowościowo obumieram. Od zawsze, poza pracą, pisałam dla siebie. Opowiadania. Redagowałam książki dla kilku wydawnictw, to mnie dookreślało. Od wielu miesięcy nie napisałam słowa. Nie potrafię.

Pracuję w korporacji. Nie mówiłam, że jestem z mobbingu, za to gdy powiedziałam, że mam orzeczenie o niepełnosprawności, pani od HR-u spytała, czego mi trzeba. Biurko, światło, lampka? Nie ma sprawy. Pilnuje, żebym równo o piętnastej kończyła pracę. Gdy raz zobaczyła mnie przy biurku po godzinach, natychmiast poprosiła, żebym wyszła i odpoczywała. Raz szefowa zadzwoniła do mnie w piątek po szesnastej, ale najpierw w wiadomości spytała, czy może. Na kamerce przeprosiła za faux pas i wyjaśniła, że dzwoni, bo chciała mnie i jeszcze koledze podziękować za intensywny tydzień pracy.

W takich sytuacjach czuję się jak dwuletnie dziecko stojące przed witryną z cukierkami, zabawkami, do której ktoś otwiera drzwi i mówi: „Bierz. Wszystko twoje”.

A później o tym zapominam i jadąc do pracy, mimowolnie zastanawiam się, kto dziś podstawi mi nogę, kto mnie skrzywdzi.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Mimikra

Ewa Wanat, była redaktorka naczelna TOK FM i Radia dla Ciebie, w lutym 2022 roku publikuje post na Facebooku.

„Przeczytałam wywiad Karoliny Korwin Piotrowskiej w »Wysokich Obcasach«, autorki książki o mobbingu w szkołach aktorskich Wszyscy wiedzieli. W tym wywiadzie wspomina swoją pracę w redakcji z toksycznym, drącym się szefem. I co tu dużo gadać – ja się strasznie darłam w TOK FM, okropnie. Co robiłam moim wpółpracowniczkom i współpracownikom, dotarło do mnie dopiero niedawno.

Człowiek się drze, jak nie jest pewien swego. Tyle mogę powiedzieć.

W RDC już się nie darłam, może mi mniej zależało? Albo już byłam bardziej pewna tego, że się znam i wiem, co robię?

Myślę, że w TOK FM niejedna osoba mogła mieć przeze mnie nieprzespaną noc. Albo noce.

Nie mam nic na swoje usprawiedliwienie.

Przepraszam”.

Spotykamy się trzy miesiące później.

Ewa Wanat: Chcę, żeby zostało wyraźnie napisane: wszystko, co chciałam powiedzieć publicznie na ten temat, powiedziałam w poście.

Przez TOK, w czasie dziewięciu lat mojego zarządzania, przewinęło się mnóstwo ludzi. Niektórzy pewnie nie widzieli problemu w tym, że się wydrę albo rzucę przekleństwem – co wynika z części komentarzy – ale inni czuli się z tym źle. Doskonale ich rozumiem. Ja się boję, gdy ktoś krzyczy. Tym bardziej nie mogę pojąć, dlaczego sama to robiłam.

Jak to właściwie działa?

Wszystkie opowieści, skąd to darcie, skąd ono wynika, to już jest rozmiękczanie, relatywizowanie. Darłam się, ale… No, nie ma „ale”.

Gdy byłaś jeszcze naczelną Radia dla Ciebie, „Wprost” opublikował słynny materiał o Kamilu Durczoku z zarzutami mobbingu i molestowania seksualnego. Tomasz Lis prowadził wtedy program w TVP i zaprosił cię, żeby porozmawiać o mobbingu w mediach. Oceniłaś, że w wielu miejscach pracy w Polsce panują feudalne stosunki władzy: „Mobbing jest głęboko wpisany w kulturę, w problem władzy i relacje ekonomiczne, przemoc jest neutralizowana, uważamy ją w pracy za normę”. „Mamy taką mentalność, że szef zawsze ma rację, musi mieć rację, nie można mu się sprzeciwić”. Na pytanie Lisa, czy twój zespół może ci się sprzeciwiać, odpowiedziałaś…

Pamiętam. Mówiłam, że ja mam inny styl zarządzania. Naprawdę nie uważałam wtedy, że zarządzam przez krzyk. Nie miałam tej świadomości.

Jak to możliwe?

Nie wiem. Pewnie wypierałam. Mnie wydawało się, że jestem zajebistą szefową, najlepszą na świecie, co wyeksplikowałam u Lisa. Cały proces dochodzenia do prawdy o sobie trwał. Zaczęłam ją zyskiwać dopiero niedawno i bardzo powoli. Chyba w 2021 roku, gdy Anna Paliga opowiedziała o tym, co działo się w łódzkiej Filmówce, i rozpoczęła się w Polsce dyskusja o mobbingu.

Moja mama była aktorką. Wychowałam się w środowisku teatralnym. Dobrze znałam historie o hierarchiczności, braku demokracji, używaniu aktorów jako narzędzi. W teatrze wszyscy byli z tym pogodzeni, sądzili, że tak musi być, bo celem jest sztuka. W imię sztuki są ofiary. Całe stare pokolenie uważało, że to jest normalne, moja mama też. Bardzo nie lubiła pracować z niektórymi reżyserami. Jeśli musiała, zaczynała chorować.

Gdy w 2022 roku przeczytałam w „Wysokich Obcasach” wywiad, w którym Karolina Korwin-Piotrowska opisała swoje przemocowe doświadczenia z początków pracy w mediach, zobaczyłam siebie. Chciałabym o sobie myśleć lepiej, ale prawda jest, jaka jest. Nie mogłam dłużej udawać przed sobą. Ale też nie spodziewałam się, że inni ze środowiska pójdą moim śladem i przeproszą za swoje zachowanie.

A czego się spodziewałaś?

Niczego. Napisałam post i go zostawiłam.

Poczułaś się lepiej?

Tak.

Czytałaś komentarze pod postem?

Wszystkie, ale starałam się nie brać udziału w dyskusji, żeby mi nie wjechał mechanizm obronny: ale zaraz, ale pani nie zna sytuacji.

Uwzięłaś się w TOK-u na konkretną osobę?

Nie. Sama dobierałam zespół, nikt mi nie wrzucał dziennikarzy z zewnątrz. Zatrudniałam ludzi według osobowościowego klucza, tak żebym ja się z nimi dobrze czuła i oni ze sobą. Jednych lubiłam bardziej, innych mniej, to normalne. Ale jeżeli kogoś zwalniałam, to zawsze z powodów merytorycznych, nie z braku sympatii. Albo dlatego, że były zwolnienia grupowe w Agorze i ja również musiałam zrobić tak zwaną redukcję etatów. Nie pamiętam, by ktokolwiek z moich współpracowników działał na mnie jak płachta na byka. Biorę jednak pod uwagę, że mogę wypierać różne fakty.

Były dziennikarz TOK FM Marcin Graczyk napisał: „Ewa, nigdy w TOK FM nie czułem żadnej niezdrowej presji z Twojej strony, myślę że możesz spać spokojnie”. Dziennikarka Hanna Zielińska odpowiedziała mu: „Różnica między sytuacją młodych dziewczyn w redakcji i facetów w dowolnym wieku była ogromna. Nie mów, że było Ci aż tak dobrze, że nawet tego nie zauważyłeś”.

Wiesz, w innych komentarzach dziewczyny mnie broniły, a niektórzy faceci atakowali.

Faworyzowałaś mężczyzn?

Na pewno było mniej kobiet na antenie. Ale jak policzysz prowadzących wtedy programy, reporterów i reporterki, osoby czytające informacje, to zobaczysz, że dysproporcje nie były drastyczne.

Dlaczego kobiet było mniej?

Bo moim zdaniem wtedy kobiety były na antenie za grzeczne, zbyt ułożone, za mało zaczepne. Bały się wyrazistości, starały się nie przekraczać pewnych granic, rzadziej bywały zadziorne. Często brakowało im pewności siebie, ostrożniej wypowiadały własne opinie, zwłaszcza kontrowersyjne. To wycofanie i łagodność nie wynikają oczywiście z faktu, że kobiety są gorszymi dziennikarkami, no bo jasne, że nie są. To wynika z tego, że kobiety tak były do tej pory socjalizowane. Natomiast faceci, którzy są wychowywani inaczej, mają przeważnie lepsze zdanie o sobie (abstrahuję od tego, czy słusznie), a za tym idzie większa pewność siebie na antenie. Jednym z kilku wyjątków była dla mnie Anka Laszuk, najwspanialsza osobowość radiowa wśród kobiet i jedna z największych osobowości, jakie w polskim radiu w ogóle były.

Bo zachowywała się na antenie jak facet?

Bo była chyba jedyną kobietą, jaką w życiu spotkałam, która nie miała żadnych kompleksów. Albo przynajmniej nie było ich widać. Asertywna, pewna siebie, pozbawiona lęków.

Nie rozumiem, dlaczego łagodność ma dowodzić kompleksów czy lęków. Łagodność nie jest słabością. Agresja nią jest.

Spróbuję to wytłumaczyć inaczej. Nie byłam słuchaczką Trójki, która jest w końcu radiem mojego pokolenia. Doceniam, że to ikona. Była kulturotwórcza, ale mnie denerwowała. Jako słuchaczka czułam się zagłaskiwana, traktowana jak dziecko. Ja mam w sobie dużo zaczepności. Dobra, niech będzie, agresji. Nie jestem miękka. Mam trudne, turpistyczne poczucie humoru, uwielbiam horrory, im bardziej krwawe, tym lepiej. I Ania Laszuk, Janina Paradowska, Dominika Wielowieyska, Eliza Michalik to są kobiety z taką zadziornością, o którą mi chodzi. Zadziorność to nie agresja.

Zatem tak, myślę, że na antenie faworyzowałam chłopaków, bo za mało trafiało do radia kobiet, które byłyby wystarczająco zadziorne.

Też taka musiałam być.

To znaczy?

Na różnych zebraniach kadry kierowniczej – tak to nazwijmy – koledzy nie zwracali specjalnie uwagi na to, czy dobrze się czuję, gdy opowiadają sobie, ile w weekend wypili, kogo puknęli. Traktowali mnie jak faceta i ja starałam się zachowywać jak facet. Myślę, że dużo kobiet na zarządzających stanowiskach tak robi. Mimikra. Mam nadzieję, że to się teraz zmienia.

Gdy zaczynałaś w Radiu S w latach dziewięćdziesiątych, ile było kobiet w zespole?

Bardzo dużo. Szefowa też była kobietą i też faworyzowała facetów. Nigdy jednak nie krzyczała.

A ty? Dlaczego krzyczałaś?

Ja krzyczałam bardziej w powietrze, w różnych sprawach i chyba nie do konkretnych osób. Nie chodziło o wtrącanie się w treść programu. Dziennikarze mieli wolność. To była praca z indywidualnościami, nieprzeciętnymi ludźmi. Ustalaliśmy ogólnie, co jest w danym momencie ważne, ale nie wpieprzałam się w treści. Jeśli się darłam, to dlatego, że nagle zapadała cisza na antenie, coś się zepsuło. Ale bywało oczywiście też, że ktoś coś niezbyt mądrego albo nieprawdziwego rzucił w eter i poszło.

Twoim zdaniem był to mobbing?

Trzeba zapytać moich pracowników. Myślę, że nie ma co zamykać problemu agresji w mediach w słowie, w definicji. Zresztą ta definicja nie ma praktycznego sensu. Wygranie sprawy o mobbing jest karkołomne.

Była dziennikarka TOK-u Małgorzata Sobieszczańska tak skomentowała twój post z przeprosinami: „Ja tam zawsze czułam się przez Ciebie szanowana, mimo tego krzyku. Kłopot był z mobbingiem w zarządzaniu newsroomem. Wiesz, szkoda, że kiedyś na to nie zareagowałaś… Tak po ludzku”.

Za moich czasów newsroom TOK FM był osobno zarządzany. Nie miałam prerogatyw, żeby w to ingerować. O tym, że jednak reagowałam na mobbing, nikt z ludzi pracujących wtedy w newsroomie nie wiedział. Próbowałam coś z tym zrobić, ale nikt nie chciał ze mną gadać pod nazwiskiem. Wysyłali emisariuszy. Dowiadywałam się wszystkiego przez osoby trzecie.

Co konkretnie próbowałaś zrobić?

Zgłaszałam problem wyżej, i to kilka razy, ale nikt nie zareagował. A ja na tę sytuację w newsroomie nie miałam wpływu, bo to była osobna struktura. Po wielu miesiącach wywalczyłam tyle, żeby ją włączyć do TOK-u i żeby redaktor naczelny był również szefem newsroomu, i miał wpływ na to, co się tam dzieje. Co się zresztą po moim odejściu wreszcie stało.

Dzwoniłaś do ludzi w weekendy, po godzinach?

Na pewno. Gdy papież umarł, gdy spadł samolot w Smoleńsku. Zawsze, kiedy działy się jakieś nagłe wydarzenia, o których radio musi poinformować i je skomentować. Inaczej nie da się robić radia informacyjnego. Dzwoniłam też, gdy wieczorami dziennikarze kończyli program o dwudziestej trzeciej, o północy, i chciałam im na gorąco coś o tym programie powiedzieć. Do mnie też dzwoniono w weekendy, wieczorami, i nie zwracałam na to uwagi. Tego się nauczyłam w latach dziewięćdziesiątych, odkąd zaczęłam pracować w mediach. Wtedy nikt nie mówił o prawie pracy, o nadgodzinach. W innej rzeczywistości funkcjonowaliśmy, z innymi problemami się mierzyliśmy. Nazwać krzyk w pracy mobbingiem? To się nie śniło. Nie istniało. Pracownik nie mógł mieć wymagań, wymagania mógł mieć tylko pracodawca. Przeszliśmy z jednego ustroju w drugi i nikt nie zastanawiał się, czym są dobre standardy zarządzania. Siedzieliśmy w radiu od rana do nocy, czasem spaliśmy w redakcji. Nas to bawiło. Współtworzyłam pierwsze komercyjne radio w Poznaniu i jedne z pierwszych niezależnych mediów w kraju. Mieliśmy poczucie, że robimy coś zajebistego, zmieniamy świat, Polskę. Myśmy chcieli pracować dwadzieścia cztery godziny na dobę, bo nas to poczucie bycia zmianą niosło jak mania w chorobie dwubiegunowej. Zarabialiśmy śmieszne pieniądze. Wiem, jak twoje pokolenie reaguje na te styropianowe opowieści. I słusznie.

Przypomniała mi się słynna anegdota, gdy próbowano założyć pierwszy związek zawodowy w Agorze, w „Gazecie Wyborczej”, jeszcze w latach dziewięćdziesiątych. Grupa ludzi zebrała się, ale gdy pomysł dotarł do Heleny Łuczywo, wpadła na zebranie i zrobiła awanturę. Wszyscy się rozeszli jak niepyszni. Przy drugim podejściu do założenia związku byłam już szefową TOK-u i zostałam wtajemniczona. Kuba Janiszewski z Wojtkiem Orlińskim robili to w pełnej konspiracji. Zakładali ten związek nie w mazowieckich strukturach Solidarności tylko w wielkopolskich, żeby się zarząd Agory nie dowiedział. Spotykali się z ludźmi z Zarządu Regionu „Solidarność Wielkopolska” gdzieś pod Koninem czy Kutnem. Potajemnie. Dopiero gdy związek został założony, ogłosili to w Warszawie. Agora była w głębokim szoku.

W mediach dość powszechnie uważa się, że prawa pracownicze to pokoleniowa roszczeniowość.

Bzdura. To jest odzyskiwanie godności. Świadomość swoich praw, stawianie granic – to całkowita zmiana mentalności.

My, czyli dziennikarki i dziennikarze mojego pokolenia, jako szefowie czy redaktorzy naczelni uważaliśmy, że kolejne pokolenie będzie myślało o pracy w mediach podobnie – że to misja i nie ma zmiłuj, trzeba cierpieć, bo misja najważniejsza. Ale wy, twoje pokolenie, jesteście już z innego świata. Wchodzicie w życie z innych pozycji. Macie inne standardy, wiedzę, wartości.

Mnóstwo osób z mojego pokolenia wierzy w misję, o której mówisz. Można ją spełniać i przy okazji godnie płacić, dobrze się traktować. Tymczasem obecnie hasło „misja”, w mediach i nie tylko, stało się wygodnym sposobem na ogranie pracownika. Obcięcie mu wynagrodzenia czy wydłużenie godzin pracy.

Tak dzieje się, gdy firma, która mogłaby równie dobrze funkcjonować na giełdzie jako fabryka gwoździ czy kosmetyków, jest właścicielem radia, telewizji czy gazety. Media powinny funkcjonować w zupełnie innej rzeczywistości niż fabryka gwoździ, bo mają inne zadania. Tymczasem akcjonariusze oczekują pomnażania zysków i zmniejszania kosztów. A zmniejszanie kosztów wiąże się ze zwalnianiem ludzi, cięciem pensji. Pomnażanie zysków z presją na naczelnych, żeby wciąż śrubować słuchalność.

Jak trafiłaś do TOK-u?

W 2003 roku TOK FM było bliskie upadku. Dziesięć milionów dolarów długu, przeinwestowanie. Nie sprawdził się pomysł na amerykańskie talk-radio. Jeszcze nie ten czas w Polsce. Zerowa słuchalność, parę godzin na żywo, reszta powtórki. Właściciele chcieli jeszcze powalczyć, pomimo wyników szorujących po dnie, bo szkoda koncesji, która była droga, trudna do zdobycia i zależna od politycznych układów. W takim momencie wygrałam konkurs na redaktorkę naczelną.

Do dziś mam wrażenie, że wybrali mnie, bo nikt inny nie chciał tego robić. Choć w konkursie brało udział kilkadziesiąt osób, to jednak wyglądało to na mission impossible. Przyjechałam więc do Warszawy z Poznania, czyli z prowincji.

Bez przesady.

Nie, wtedy tak to było odbierane. Z prowincji do Warszawy, do Agory. Bez doświadczenia.

Bez? Od trzynastu lat byłaś dziennikarką, reporterką, wydawczynią i autorką programów, filmów dokumentalnych. Byłaś naczelną w lokalnej telewizji kablowej.

Naczelną byłam krótko, przez kilka miesięcy. Tam odniosłam chyba pewien sukces, bo szybko udało nam się zrobić konkurencję dla publicznej telewizji poznańskiej. Powiedziałam zespołowi, że całkowicie odpuszczamy politykę, co okazało się strzałem w dziesiątkę. TVP była upolityczniona jak zawsze, a myśmy zajmowali się dziurami w moście i pękniętą rurą. Ludzie tego potrzebowali, choć ta moja telewizja była do bólu siermiężna. W redakcji mieliśmy jeden komputer, który przyniosłam z domu. Partyzantka. Zarządzania zaczęłam uczyć się dopiero w Agorze. Dowiedziałam się, że są na to jakieś sposoby, procedury. Bardzo się bałam, że zaraz ktoś odkryje, że ja nic nie wiem i wszystko robię źle.

Syndrom oszusta.

Oszustki. Podobno powszechny u kobiet na stanowiskach. Tego terminu po raz pierwszy użyły badaczki Pauline R. Clance i Suzanne A. Imes, które zauważyły, że kobiety odnoszące sukces zawodowy często uważają się za nieinteligentne i przeceniane. Poza tym byłam nieprzygotowana psychicznie do zarządzania ludźmi. Zwłaszcza w tak trudnym momencie dla radia; ale to też nie jest żadne usprawiedliwienie moich wybuchów. Chciałam być szefową TOK-u. Miałam czterdzieści lat i poczucie, że to ostatni moment, gdy mogę coś zrobić. No, nie wiem… Karierę?

Udało się.

Na początku musiałam przekonać Krajową Radę Radiofonii i Telewizji, że radio ma potencjał. Żeby przedłużyła koncesję. Na program dostałam grosze.

Ludzie zarabiali bardzo mało, ja też nie zarabiałam normalnej pensji naczelnej. Wszyscy nas olewali. Dziennikarzom „Wyborczej”, którzy pojawiali się w roli komentatorów, płaciłam po pięćdziesiąt złotych za występ, bo jeden z ówczesnych kierowników działów powiedział, że jego dziennikarze nie będą przychodzić do TOK-u za darmo; to zmarnowany czas. Na pierwszą imprezę radia w nowej formule, w 2003 roku, przyszło kilka osób. Byłam załamana, ale Wiesław Władyka z „Polityki” mówi: „Nic się nie martw, za kilka lat będą stać w kolejce po bilety na wasze imprezy”. I tak rzeczywiście się stało. Dług spłacony, są reklamodawcy, mamy opiniotwórcze radio.

Jaką chciałaś być szefową?

Najbardziej to chciałam być kumpelą. I nią bywałam. Ale nigdy nie będziesz prawdziwą kumpelą, jeśli od ciebie zależy, czy pracownik dostanie pensję. Balansowałam, ale nie umiałam tego wypośrodkować. Gdy jesteś szefową i wydajesz polecenie w sposób: „Słuchaj, może byś zrobił/zrobiła to czy tamto?”, to ktoś się przejmie i zrobi, a ktoś inny nie. No więc zaczynałam tupać nogą albo podnosić głos. Szłam na skróty.

Im więcej było nacisków z góry, tym skrót stawał się szybszy. Nie mówiłam zespołowi o różnych problemach, konfliktach. Że na przykład dzwonią do mnie jeden z drugą z „Gazety Wyborczej” (która formalnie nie miała żadnego przełożenia na radio, ale uważali, że mają prawo się wtrącać) i ani „dzień dobry”, ani „co słychać?”, tylko wrzask, bo pojawił się na antenie ktoś, kogo oni nie lubią. Długo byłam zielona, nie wiedziałam o wielu warszawskich układach, kto z kim ma kosę. Właściwie w Warszawie zawsze byłam poza towarzyskim światem medialnym. Nie było mnie na miejscu po 1989 roku, gdy wybuchały pierwsze konflikty środowiskowe.

Po przeprowadzce z Poznania koleżanki i koledzy, którzy byli szefami pozostałych stacji Agory, długo traktowali mnie z dystansem i nieufnością. Zarząd Grupy Radiowej Agora, większościowego udziałowca radia TOK FM, skupił się na naszym radiu, bo trzeba je było ratować. Reszta została nieco usunięta w cień. Nikt ze mną nie gadał. Gdy szłam na obiad do stołówki, oni siedzieli przy jednym stole, ja przy drugim. Ale gdy zaczęła się „restrukturyzacja” tych innych stacji, wszystkich przyjęłam do TOK-u.

Później, gdy radio zrobiło się prestiżowe, różni menedżerowie z Agory zaczęli się nim interesować. No i było coraz więcej tabelek w Excelu.

Jak bardzo dotyczyły ciebie?

Byłam rozliczana ze słuchalności i z wykonania budżetu. Budżet przewalałam co roku, wydawałam za dużo, ale skutecznie, bo słuchalność rosła. Miałam trochę łatwiej niż szefowie innych rozgłośni, bo współwłaścicielem TOK-u jest „Polityka”, która nie jest korporacją i funkcjonuje jako firma na bardziej ludzkich zasadach.

W TOK-u był taki podział: Agora jest odpowiedzialna za reklamę, administrację, księgowość, infrastrukturę, a „Polityka” nadzoruje program. Na początku miałam ogromne wsparcie Ryśka Wojciula, który był dyrektorem zarządzającym warszawskimi rozgłośniami Agory, ale szybko go zwolniono. Przez długi czas miałam nad sobą parasol ochronny Jurka Baczyńskiego, redaktora naczelnego „Polityki”. Pilnował, żebym się dobrze czuła, wspierał, doradzał.

Ale poza tym byłam poddawana różnym naciskom. Jak każdy redaktor naczelny czy naczelna mający nad sobą jakiś zarząd, a ten zarząd ma znowu nad sobą radę nadzorczą.

To przekładało się na dziennikarzy?

To się na mnie przede wszystkim przekładało. W związku z tym też na zespół. Starałam się go chronić, wyrąbać sobie jakiś rodzaj niezależności w korporacji. Ale korporacja zawsze wygrywa, bo korporacja nie ma duszy.

Ostatnie dwa lata w TOK-u to już koszmar. Jechałam na lekach.

Co tam się działo?

Nie mogę powiedzieć za dużo, chociażby dlatego, że podpisałam porozumienie. Chodziło o pryncypia, ale też o personalia, o urażone ego, no i o ogrzanie się w cieple cudzego sukcesu. Wielu naczelnych w takich sytuacjach ucieka: jeden w maratony, inny w alkohol albo narkotyki, seksoholizm, hazard. Są pewnie i tacy, którzy potrafią zachować higienę. Ja zachorowałam na depresję.

Po odejściu z TOK-u zostałaś naczelną Radia dla Ciebie.

Tam byłam już innym człowiekiem; przynajmniej ja tak samą siebie widzę. Po opublikowaniu na Facebooku postu z przeprosinami odzywali się do mnie ludzie z RDC. Mówili: „Nie umiem wyobrazić sobie, że krzyczysz”. W redakcję RDC weszłam niedługo po aferze mobbingowej za poprzedniej prezesury. Były kontrola, kary, kogoś zwolniono. Na pierwszym zebraniu przyszłam się przywitać, a wszyscy mieli wzrok wlepiony w podłogę.

Rozmawiałam z Natalią Żyto, która była wtedy stażystką w RDC, później reporterką Radia Zet. Pamięta tamto spotkanie. Spytałaś się zespołu, czy ma pytania. Cisza. Spytałaś się drugi raz – wciąż nikt się nie odzywa. Wtedy ryknęłaś: „Kurwa, to jest radio! Jesteście dziennikarzami, musicie mieć pytania!”.

Naprawdę tak powiedziałam?

Tak to wspomina.

Jestem przekonana, że nie ryknęłam i że nie bluzgałam. Jak kogoś nie znam, to raczej staram się nie przeklinać. Zapytam zaraz innych dziennikarzy z RDC, jak to pamiętają, czy tak samo jak Natalia. Jeśli tak samo, to tragedia.

W RDC zastałam gotowy zespół. Na wejściu przeprowadziłam rozmowy z każdym i każdą. W ten sposób dowiedziałam się o tych poprzednich mobberskich historiach. Wiele osób było naprawdę ciężko straumatyzowanych. Postanowiłam, że zrobię tak, żeby teraz było lepiej. A może też po prostu mniej mi zależało, więc nie czułam takiego napięcia, że muszę coś udowodnić? Bo w TOK-u uważałam, że muszę.

W RDC wiedziałam już, jak zrobić dobre radio. Zaprosiłam parę osób, które same w sobie są oazami łagodności, jak Grzegorz Chlasta, Tomek Stawiszyński czy Tomek Kwaśniewski. Przez samą swoją obecność wprowadzali inną atmosferę.

Męska to była łagodność, nie kobieca.

Tak. Jak kobieta, to musiała być Eliza Michalik. Ale już nikogo nie opieprzałam. I co zabawne, sama stałam się na koniec obiektem mobbingu zarządu. Najpierw pomijanie, typowo. Jakbym nie istniała. Na końcu zwolnienie dyscyplinarne. Znowu dostałam depresji. To był trzeci rzut. Gdy jest zbyt silny stres i już nie daję rady, mój organizm broni się w ten sposób, że się wyłącza. Bezsenność, stany lękowe. Po raz pierwszy doświadczyłam tego na studiach w 1984 roku, gdy rzucił mnie chłopak. Dostałam tabletki od psychiatry, półroczny urlop zdrowotny i było okej. Drugi epizod miałam w TOK-u. Długo udawałam, że daję radę, ale dostałam zapalenia kości w kręgosłupie, co rusz wychodziły nowe problemy fizyczne, aż w końcu poddał się mój mózg. Lekarz, tabletki, grupowa terapia w Laboratorium Psychoedukacji. Ta grupowa terapia sprawiła, że ostatni rok w TOK-u, najtrudniejszy, przeszłam bez depresji, suchą nogą. Trzeci epizod wywołała końcowa sytuacja w RDC. Pół roku na zwolnieniu. Czwarty był w zeszłym roku, ze względu na moją prywatną sytuację.

Dużo.

Dużo. Ale nigdy nie miałam tak ciężkiej depresji, jak moja mama, która miesiącami nie wstawała z łóżka.

Po zwolnieniu z RDC nie wróciłaś już na kierownicze stanowiska.

Wyjechałam z Polski. Jestem teraz freelancerką, dzięki czemu nie muszę funkcjonować w ścisłych długotrwałych zależnościach pod i nad.

Poradziłaś sobie na poziomie ego?

W jakim sensie?

Teraz jesteś tylko reporterką.

Zawsze byłam reporterką.

Oglądałam ostatni wywiad Kamila Durczoka. Opowiadał, że w TVN-ie czuł się bogiem i brakowało mu sprzęgła między „jestem bogiem” a zwykłym życiem.

Z aż tak wysokiego stołka nie spadłam, ale fakt, na początku jest trudno.

To był proces. Najpierw miałam rok wakacji po TOK-u. Napisaliśmy Chuć z Andrzejem Depką, pojeździłam, odpoczęłam. Prowadziłam kawiarnię, która mi bardzo zajęła głowę, bo zaczęła plajtować, więc trzeba było ją ratować. W RDC miałam już poczucie, że wiem, co robię, jestem profesjonalistką i jestem w tym dobra. No ale to było jednak regionalne radio. Później zwolnienie z RDC, PiS doszedł do władzy, a ja wyjechałam do Berlina.

W zeszłym roku zaczęłam robić materiały reporterskie dla niemieckiej telewizji. Przed sześćdziesiątką zaczynasz nowe życie zawodowe w nowym miejscu, właściwie po przejściu całej ścieżki kariery: od reporterki biegającej z mikrofonem do szefowej. I nagle wracasz do początku. Teraz jest już okej, poza tym, że nie mam stabilności finansowej jako freelancerka.

Dziś sobie myślę, że to nie jest takie trudne wejść w skórę drugiej osoby, w to, jak się może poczuć, gdy ją ignorujesz albo się na nią drzesz. Wyobrazić sobie, z jakimi emocjami wraca do domu, jak to odbija się na jej życiu prywatnym i zdrowiu. Nie chodzi o to, że wcześniej miałam gdzieś emocje współpracowników. Raczej nie przyszło mi do głowy, że moje zachowanie może mieć na kogoś tak silny wpływ. Zrobiliśmy fajne radio, ale nie nadawałam się wtedy na szefową ludzi. Myślę, że wielu szefów i szefowych się do tego nie nadaje.

*

Rozmawiałyśmy w końcu maja 2022 roku na warszawskiej Pradze, gdy Ewa Wanat na kilka dni przyjechała do Warszawy z Berlina. W sierpniu autoryzowała rozmowę.

Zmarła wieczorem 13 grudnia 2023 roku.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Czasem do krwi

Małgorzata

Dochodził wieczór, gdy odebrała od niej pierwszy telefon.

– Jestem w pani komisji habilitacyjnej – usłyszała pewny siebie głos, niezrażony porą. – Widzę, że pani cytuje tego neomarksistę Baumana. Może nie powinno się go cytować? Niemniej ja, zaznaczam, będę oceniać dorobek, nie światopogląd.

Koniec, odłożona słuchawka. Było jeszcze coś o chrześcijaństwie, ale sensu tej części już zupełnie nie zrozumiała.

Poglądy polityczne i religijne pani profesor były znane na wydziale. Eksponowała je od czasu do czasu na radach instytutu, a po wygranej PiS-u w 2015 roku bez skrępowania wyrażała je, gdy tylko dostrzegała ku temu okazję. Profesorka belwederska w wieku emerytalnym, „jest specyficzna”. Tak się tu o niej mówi i omija temat.

Małgorzata habilitację zrobiła bez kłopotu. Profesorka pogratulowała jej i zaproponowała pracę w swoim prestiżowym zakładzie. Książkę wyda jej w uniwersyteckiej serii, będą działać wspólnie, uczelnia bardzo ceni pracę zespołową.

– To była chrupka – powie później Małgorzata. Tak to nazwie, „metoda na chrupka”. – Najpierw dawała coś, na czym ci zależy. Jeśli chciałaś to zatrzymać, musiałaś znosić jej przytyki i pstryczki, wysłuchiwać, jak plotkuje o innych wykładowcach, i przytakiwać, gdy znalazła nowego wroga. Wroga szukała zawsze, bez wrogów nie umiała żyć. Przeważnie były nimi kobiety, bo „panów trzeba rozpieszczać”. Gdy pokłóciła się z dyrektorką instytutu, też należało się z tamtą nie zgadzać, gdy ona za czymś głosowała, powinno się głosować tak samo. Masz być lojalna, zawsze po jej stronie. Zawsze pod telefonem. Wieczorami, w weekendy, w wakacje. Gdy była z ciebie zadowolona, mogłaś mówić jej po imieniu. Nazywała mnie wtedy Małgonią. Gdy nie była zadowolona, przechodziła na „panią profesor”. Musiałaś żyć według jej praw, całkiem im oddana.

Ewa

Był początek lat dziewięćdziesiątych. Na południu Polski powstawały pierwsze szkoły integracyjne, a Ewa, ze świeżo obronionym dyplomem magistra, była jedną z niewielu osób w regionie, które potrafiły zająć się dziećmi z niepełnosprawnościami. Otworzyła prywatny gabinet pedagogiczny, dobrze zarabiała. Życie rozpisała na kartce jeszcze w liceum: studia, ślub, budowa domu bez kredytu („Pracowaliśmy z mężem jak dzicy!”), pierwsze dziecko.

Pewnego dnia dowiedziała się, że na uczelni, którą skończyła, pojawił się nowy młody doktor habilitowany. Z miejsca dostał stanowisko profesora nadzwyczajnego i szukał doktorantki zainteresowanej niepełnosprawnościami. Bo każdy porządny profesor powinien mieć doktorantkę lub doktoranta. Im więcej ich ma, tym większy jego prestiż i tym szybciej może spodziewać się awansu.

Ewa z dnia na dzień rzuciła szkołę, gabinet i dobre zarobki. Miała dwadzieścia trzy lata.

Trzydzieści lat później odbiera mnie z dworca. Czeka na parkingu delikatnie umalowana, z rozpuszczonymi włosami, w eleganckim granatowym płaszczu. Przytula serdecznie na powitanie, choć się nie znamy, i pyta, czy jadłam śniadanie.

– Bo jeśli nie, to po drodze kupimy dobre wiejskie bułki i ser! – proponuje radośnie i z gracją, którą rzadko się spotyka.

Otwiera drzwi samochodu. Jedziemy do niej, pod miasto.

– W Polsce najbardziej prestiżowe zawody to profesor i strażak, wiesz? Są takie badania – zaczyna po chwili milczenia. – Chyba każdy, gdy jest młody, sądzi, że profesor to niemal bóg. Każdy starszy, gdy będzie miał kilku lekarzy do wyboru, stanie w kolejce do tego z „prof.” przed nazwiskiem. Profesor. Magiczne litery.

Po drodze na wieś Ewa opowiada mi, że doktorat zrobiła w trzy lata, z wyróżnieniem, podczas gdy ludzie zwykle robią go w cztery, czasem i sześć lat. Niedługo po obronie jej promotor dostał posadę dziekana. Wydziały pedagogiki, przynajmniej wtedy, miały specyficzny urok. W większości obsadzały je kobiety. A jeśli pojawiał się mężczyzna, szybko lądował na stanowisku kierowniczym. Jak w szkole. Pięćdziesiąt kobiet, dyrektor i wuefista.

– Zostałam na uczelni, chciałam się habilitować. Mój profesor uznał chyba, że jestem mu coś winna.

Małgorzata

– Bawiła się ze mną trzy lata.

Przez pierwszy rok Małgorzata jest uległa.

Środa, godzina dwudziesta pierwsza, telefon. Pani profesor dzwoni pod pretekstem pracy.

– Po chwili płynnie przechodzi do opowieści o „abortowanych dzieciątkach”. Zaczynam się gubić, zastanawiam się, czy na pewno dobrze słyszę. Dochodzi dwudziesta druga, a ja nie umiem przerwać. Siedzę na łóżku, z telefonem przy uchu, jak wryta, i czekam, kiedy się rozłączy.

Poniedziałek, uczelniany korytarz.

– Podchodzi do koleżanki po doktoracie i stwierdza: „Pani ostatnio bardzo schudła, a to jest już chyba czas na dziecko, bo ile to już lat po ślubie?”.

Niedziela, godzina trzynasta.

– A tak dzwonię, żeby spytać, co tam u ciebie. Słyszałaś już o tych Niemcach, którzy sprzedają polskie dzieci na targu?

Piątek, po radzie wydziału.

– Małgoniu, zadzwonię do ciebie jutro.

– Dobrze, najwyżej oddzwonię. Córka chrzestna ma komunię.

– Jak to komunię?

– No, jest pandemia. Komunia przełożona na wrzesień.

– Ty na komunii? Ty jesteś matką chrzestną? Z twoim ateistycznym poglądem? Rozmawiałam z paroma osobami na twój temat. Sporo wiem.

Październik 2020 roku, strajk kobiet.

Uniwersytet ogłasza godziny rektorskie w dniu protestu przeciwko zakazowi aborcji. Małgorzata idzie na strajk razem ze studentkami. Na Facebooku dodaje post ze zdjęciami, hasłami, pyta, jak koleżanki radzą sobie w Warszawie, jak w Gdyni. Pod postem wyświetla się komentarz: „Małgorzato, opamiętaj się – pisze pani profesor. – Co ci przeszkadzają te niewinne dzieciątka, że chcesz je zabijać?”.

Ewa

Na ty z profesorem przechodzi się po habilitacji, nie wcześniej. Z pracownikiem wyższym rangą nie skraca się dystansu, nie wypada.

Gdy profesor powiedział do niej: „Ewo, pani będzie informować, co sądzą o mnie młode doktorki”, powinna odpowiedzieć mu z klasą. Na przykład: „Panie profesorze, oczywiście”, albo: „Panie profesorze, z przyjemnością”. Ale ona odpowiedziała inaczej: „Zaraz, czy pan chce, żebym donosiła?”.

Gdy profesor zaprosił ją do gabinetu, od środka zatrzasnął zamek i docisnął jej ciało do ściany, nie traciła już czasu na słowa.

– Wyrwałam się i wybiegłam na korytarz. On później jeszcze raz spróbował, ale znów się wyrwałam. To był 2003 rok. Minęło wiele lat, zanim odważyłam się powiedzieć o tym mężowi. Kobiety wchodziły z młodym profesorem w różne układy. Nie rozmawiałyśmy o tym otwarcie, ale każdy na wydziale to widział. Każdy wiedział. Sama kiedyś usłyszałam, jak profesor wszedł do gabinetu swojej „ulubienicy”, który znajdował się naprzeciwko mojego, i zamknął drzwi od środka, jak kiedyś ze mną. To powtarzało się regularnie. Z niczym się nie krył.

Wydawało się nam, że ma duże wpływy w środowisku i może powiedzieć: „Tej zrecenzuj pracę pozytywnie”, „Tamtej przyznaj granty na badania, tej nie”. Nie byłam głupim dziewczątkiem, wiedziałam, co się dzieje, tyle że wtedy nikt nie mówił o tym głośno. Tłumaczyłam sobie, że są różni mężczyźni, którzy mają różne temperamenty.

W środowisku naukowym jesteś całkowicie zależna od przełożonych. Publikacje, za które dostajesz punkty sumowane do rozliczania twojej naukowej wartości, rozwój, uznanie, kariera – wszystko od nich zależy. Poza dziekanem jest, oczywiście, rektor, ale jak iść do rektora z pominięciem dziekana, drogi służbowej? To się w głowie nie mieści. Trzeba sobie radzić. Nie wyobrażasz sobie, ile kobiet na uczelni, przed awansem, habilitacją, molestowanie tłumaczy podobnie. Do dziś.

Małgorzata

Pani profesor opowiadała kiedyś w uczelnianym pokoju, jak za czasów Peerelu była szykanowana. W niedzielę chodziła do kościoła, na co dzień nie ukrywała głębokiej wiary, w dodatku mieszkała blisko kurii, a ubecy regularnie wieczorami dzwonili domofonem do jej mieszkania, niby przez pomyłkę. Uważała, że chrześcijan prześladuje się w Polsce do dziś, a ona ma prawo w obronie i wiary, i Polski mówić to, co ma do powiedzenia.

Zarzut „zabijania niewinnych dzieciątek” faktycznie coś w Małgorzacie poruszył. Znajomi próbowali dyskutować na Facebooku z panią profesor, ale Małgorzata wiedziała już, że należy ona do ludzi, z którymi się nie dyskutuje. Zablokowała ją, a nękające komentarze zgłosiła do Inicjatywy Pracowniczej z prośbą o zainteresowanie się nadużyciami wobec osób o liberalnym światopoglądzie na jej uczelni.

Wtedy skończył się etap nawracania i rozpoczęła krucjata.

– Niedługo po strajku kobiet zamknęła się ze mną w gabinecie. Postawiła ultimatum: „Będę z tobą współpracować, jeśli nie będziesz angażować się politycznie”. Tyle że ja nie angażuję się politycznie! Nie należę do żadnej partii! Mam bogate życie duchowe, choć do kościoła chodzę rzadko, co jednak nie oznacza, że nie wierzę w Boga! O kryzysie wiary rozmawiam z bliskimi, z Adamem Bonieckim, z przyjaciółmi z „Tygodnika Powszechnego”. Nie z nią!

Zaczęła mnie ignorować. Czułam się coraz częściej jak Józef K. Odwracała głowę, gdy przechodziłam korytarzem, przestała reagować na moją obecność w pomieszczeniach. Albo nagle wbijała we mnie wzrok i mówiła: „Co ta mina taka sfochowana?”. Już bez skrępowania nazywała mnie neomarksistką. Miałam jej zrecenzować pracę magisterską studentki, bo „to jest studentka z twojej bańki, taka lewacka”, napisała mi w mejlu. Zachowałam go. Koleżanki mówiły, że im też opowiada o moich lewackich poglądach. Zaczęła mnie dyskredytować. Dawała mi różne ogólne zadania do wykonania, a gdy próbowałam z nią ustalić szczegóły, nie odpisywała. Publicznie rzucała aluzjami, że czegoś nie zrobiłam. Ale czego? Nie wiadomo. Gdy w trakcie pandemii prowadziłam wykłady online albo brałam udział w konferencjach naukowych Polskiej Akademii Nauk, dzwoniła do mnie chwilę po rozpoczęciu wydarzenia i mimo że doskonale znała mój plan, prosiła o podanie jakichś liczb do tabelki. Gdy mówiłam, że do niej oddzwonię, dostawałam mejla z uwagą, że jestem niedyspozycyjna w godzinach pracy. Albo wygłaszała te opinie na radzie instytutu. „Nie mogę na panią liczyć”, wysyłała mi esemesy, gdy przestałam odbierać od niej telefony wieczorami i w weekendy.

Zauważyłam, że moje ciało dziwnie się zachowuje. Gdy zebrania odbywały się zdalnie, bałam się włączyć komputer. Na jej widok, nawet gdy była tylko gadającą głową z ekranu, zaczynały dygotać mi dłonie. Wystarczało, że się odezwała, a bolał mnie brzuch.

Dzień przed Wigilią Małgorzata dostała od pani profesor mejla: ma napisać sprawozdanie z działalności naukowej za mijający rok. Nieważne, że zaraz Boże Narodzenie, a do sylwestra wzięła urlop.

Zadzwoniła, chciała wyjaśnić.

– Jak to, ty obchodzisz Boże Narodzenie? – usłyszała dobrze znany ton.

– Obchodzę – odpowiedziała i spróbowała wrócić do meritum. – To jest, pani profesor, telefon służbowy.

– Ale potraktuj tę rozmowę prywatnie. Ja cię obserwuję od lat. Ciebie opętał szatan, w tobie działa demon. A on działa powoli. Jak się kiedyś spotkamy, to ja ci opowiem dokładnie, jak demon działa. Podstępnie. Ty jesteś opętana.

Małgorzata stała z telefonem przy uchu, trzęsła się i nie potrafiła wykrztusić słowa. Słuchała.

– Wiem, że ksiądz Boniecki to twój znajomy. Ja ci muszę powiedzieć, to nie jest żaden ksiądz. A Kościół, który wybrałaś, nie jest prawdziwym Kościołem. Ja ci kiedyś powiem, jaki Kościół powinnaś wybrać.

Trzymała telefon nieruchomo. Płakała.

Kazanie trwało piętnaście minut. Gdy się skończyło, Małgorzata zadzwoniła do swojego partnera, Tomka, prawnika, który specjalizuje się w przestępstwach z nienawiści. Poradził, żeby jeszcze nie reagowała.

Święta. Bóg się rodził, a ona obudziła się przerażona w środku nocy i nie spała do rana. Mieliła w głowie wszystkie rozmowy, mieliła scenariusze, próbowała stworzyć strategię działania, ale czuła, że to na nic. Że zaraz wydarzy się coś bardzo złego.

Kilka dni przed sylwestrem, gdy pojechali z Tomkiem na zakupy, komórka Małgorzaty zaczęła wibrować.

– Nie rozmawiaj z nią – zakazał Tomek, więc nie odebrała.

I już zupełnie przestała spać. Kompulsywnie sprawdzała skrzynkę mejlową. Zaczęła czuć zupełnie nowy rodzaj lęku, jakby coś ciemnego rozlało się w jej głowie i przejęło kontrolę nad każdą myślą. Porówna to później do lęku przed końcem świata. Wszystko traciło sens.

Lepiej odejść po swojemu.

Ewa

– Pracownik to zwierzę. Ma się łasić. – Kierowniczka katedry przywitała podległych jej profesorów i doktorów swoją ulubioną złotą myślą, po czym rozsiadła się na krześle.

Powtarzała ją z upodobaniem przy okazji każdego zebrania, na dzień dobry lub na do widzenia. Wtedy profesorzy i doktorzy spuszczali głowy, bo co innego mogli.

Ewa po jednym z takich zebrań postanowiła zostać dłużej. Poczekała, aż wszyscy wyszli, i odpowiedziała kierowniczce:

– Ja tu nie jestem sprzątaczką. A i do sprzątaczek nie można się tak odzywać.

Gdy jakiś czas później rektor przyznawał pracownikom naukowym, którzy wydali książkę, nagrodę pierwszego stopnia, pani kierownik wzięła Ewę na rozmowę.

– Albo weźmiesz nagrodę drugiego stopnia, albo nie dostaniesz wcale – powiedziała.

– To było niedługo przed złożeniem dokumentów habilitacyjnych. Czułam, że moja pozycja na uczelni jest kiepska. Odrzuciłam zaloty dziekana, nie donosiłam mu, a w swoich sprawach zawsze byłam dociekliwa. Mówiło się o mnie, że za dużo gadam. Wystarczyły dwa pytania na zebraniu i słyszałam: „Ty to taka pyskata jesteś”. Dziwne wstawki, uśmieszki, przewracanie oczami. Koledzy wiedzieli, że ode mnie lepiej się odsunąć. Oczywiście nikt nie deklarował tego otwarcie. W środowisku uczelnianym każdy jest miły. Tu się nie buczy, nie warczy, nie krzyczy. Tu się udupia człowieka uprzejmie i spokojnie, przy herbacie, za zamkniętymi drzwiami. W tamtych czasach nikt nie nazywał tego mobbingiem. W 2011 roku takie słowo nie istniało w publicznej dyskusji. Psychiczna przemoc w pracy była normalna.

Deprecjonowano moje osiągnięcia naukowe. Badania doceniane przez inne uczelnie, publikacje, wystąpienia, kilka nagród od mojego rektora, nagroda rektora Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego, nagroda w naukowym konkursie europejskim, kilka grantów. Na moim wydziale nikt nie zwracał na to uwagi. Nadgodziny na uczelni są bardzo atrakcyjne, dodatkowo płatne. Wiesz, ile razy usłyszałam, że ich nie dostanę?

Moja pani kierownik zwykła mówić, że „kwiaty zawsze daje się na scenie”, ale kolce też się tam daje. Takich okazji środowisko naukowe ma mnóstwo. Człowieka można łatwo zaszczuć.

Na jednej z konferencji występował po mnie pewien uznany profesor. Lata wcześniej, na którymś z wykładów, nie mógł poradzić sobie z technicznym drobiazgiem, więc wstałam z krzesła i powiedziałam, co robi źle. Byłam młoda, wyrwałam się, chciałam pomóc. Lata później wszedł po mnie na mównicę i zanim zaczął wygłaszać swój referat, wyśmiał mój. Sala pełna ludzi, wszyscy święci. Wybiegłam do ubikacji, zwymiotowałam.

Małgorzata

Tomek zabrał ją do psychiatry.

Po powrocie z urlopu, już na lekach antydepresyjnych i przeciwlękowych, zgłosiła mobbing władzom uniwersytetu – mają tam specjalny zespół, taką miejscową niebieską linię dla ofiar uczelnianej przemocy. Okazało się, że nie licząc Małgorzaty, na panią profesor złożyło skargę jeszcze dwóch pracowników i kilkanaście studentek. Dziekan dostawał listy z jej cytatami, na przykład, że: „Gowin rozdaje znaczone pieniądze, a wy publikujecie po angielsku w tych czasopismach, które są finansowane przez Niemców”. Ktoś napisał, że ona terroryzuje ludzi.

Małgorzata zaczęła prowadzić dzienniczek mobbingowy i dostała od uczelni bezpłatną pomoc psychologiczną. Uczy się, jak hamować ataki nerwowe. Bo teraz, gdy jedzie samochodem do pracy i trafia na korek, wpada w panikę, że z powodu dwuminutowego spóźnienia czeka ją publiczny lincz.

Przeciwko pani profesor uruchomiono oficjalne procedury. Dyrektorka instytutu zaproponowała mediacje. Małgorzata się zgodziła, pani profesor nie. Małgorzata uparła się, że do konfrontacji dojść musi. Wyznaczono datę. Pani profesor przyszła, zaczęła krzyczeć, że jest na nią spisek, i wyszła. Mediacje się skończyły.

– Szykany stały się za to bardziej wysublimowane. Przestała do mnie wydzwaniać, w zamian zaczęła wykluczać z komisji, którym przewodniczyła. Gdy nie zasiadasz w komisjach, władze uczelni mogą ci zarzucić brak zaangażowania. Nikt przy robieniu raportów nie spyta, dlaczego cię tam nie było. Innym razem wytypowano dwa kierunki studiów do likwidacji z powodów finansowych, w tym mój. Portierowi zabroniła dawać mi klucze do pokoju, w którym trzymałam listy studentów, dokumenty, książki, rzeczy niezbędne do pracy; musiałam interweniować u dyrektorki instytutu.

Na radzie wydziału broniłam się sama. Notowałam i zgłaszałam wszystko. Gdy dowiadywałam się, że będzie protokół z rady instytutu czy innego spotkania pracowników albo że spotkanie będzie rejestrowane online, mówiłam głośno: „Czuję się dyskryminowana, wykluczana, nękana”. Czasem nagrywałam rozmowy. Czasem dość ostentacyjnie bawiłam się telefonem, żeby dać jej znak: „Nawet nie próbuj!”. Tak też się broniłam.

Nie lubię tych swoich nowych zachowań. Jestem pokrzywdzona, a zaczęłam czuć się jak zły bohater poprzedniej epoki. Zbieram haki.

Ewa

W poniedziałki, czwartki i soboty czekał na nią w kuchni z butelką wina.

– Wódki! – poprawia Adam, mąż. Przyszedł na obiad, rozmawiamy w trójkę. – Flaszka z sokiem. Musieliśmy pić za każdym razem, gdy wracała z uczelni. Inaczej nie szło tego przeżyć. Od rana cała w dygocie.

Po kilku latach już z trudem wchodziła do budynku uczelni, czasem przed wejściem wymiotowała. Energia szła w przetrwanie. Wszystkie zmysły wyczulone, w gotowości, żeby w porę wyminąć odpowiednie osoby na korytarzu, nie jechać z dziekanem w windzie. To działało obustronnie. Dziekan, gdy widział ją pod windą, wolał cztery piętra zasuwać schodami.

Z pracy wracała bez sił. Czuła ból w klatce piersiowej, jakby ściśnięto ją sznurem. Przecież nie pójdzie biegać w takim stanie, nie uspokoi jej długi spacer po lesie. Nie weźmie psychotropów. Boi się uzależnienia albo że będzie dniami i nocami leżeć bez kontaktu. Nie pójdzie na terapię, bo jest osobą zamkniętą. Musi to przetrwać sama, tak została wychowana. Jak ktoś chodził do psychologa, to znaczyło, że mu odbiło. A do psychiatry szedł tylko czubek.

– Gdy dzieci usnęły, otwieraliśmy butelkę wina albo piliśmy drinki. Widziałam, co się ze mną dzieje. Wypowiedzenie z pracy czekało na pulpicie komputera. Ale pogrzebać tak kilkanaście lat spędzonych na uczelni? Zaraz habilitacja. Zaraz odpocznę.

Małgorzata

Latem był pogrzeb. Zmarł pracownik uniwersytetu, instytut się zjechał z wakacji. Msza święta, znak pokoju. Małgorzata kiwnęła głową, patrząc na panią profesor. Odkiwała.

Stypa. Pani profesor stoi w grupce razem z Małgorzatą i całym profesorstwem. Nagle odwraca się do niej i pyta:

– Kiedy podzielisz się dobrą nowiną?

Małgorzata woli udawać, że nie rozumie. Odkąd bierze leki na depresję, przytyła parę kilo.

– Przecież widać. – Tamta się uśmiecha. – Cały instytut huczy. Mówiąc otwarcie, wydaje mi się, że jesteś w ciąży. Ale nie pytam dlatego, że jestem ciekawska, tylko chcę wyznaczyć ci zadania, bo jest dużo pracy. Żebyś zdążyła przed porodem.

Ewa

– Pani doktor, dziekan dziś od rana wydzwania do tego uniwersytetu, gdzie się pani habilituje! – wyszeptała przejęta sekretarka.

Skoro można się habilitować na dowolnej uczelni, a dziekan – jej dawny promotor – zrezygnował już nawet z pozorów profesjonalizmu i bezstronności, Ewa zdecydowała się otworzyć przewód na innym uniwersytecie. Dwadzieścia pięć tysięcy złotych na opłacenie recenzji, komisji i wszystkich procedur będzie musiała wyłożyć z własnej kieszeni. Uczelnia nie da na nią złotówki.

– W końcu zrozumiałam, że jestem przegrana – mówi i przynosi mi potężny segregator z dokumentami. Artykuły, recenzje, pisma, odwołania, błędy zakreślone kolorowym markerem, uwagi wypisane ołówkiem na marginesach. Setki stron. Ma kilka takich segregatorów. – Uwalili mi habilitację. W recenzji zaniżyli liczbę książek i publikacji naukowych, zrobili przy tym masę błędów merytorycznych. Powiedzieli mi: „Nie możesz kontaktować się z recenzentami, z przewodniczącym komisji, a gdy przyjdzie negatywna recenzja, przyjmij ją z pokorą. Nie odwołuj się, nie dyskutuj, bo sobie zaszkodzisz”.

Ewa nie posłuchała i odwołała się do Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytułów.

– Teraz to się nazywa nawet zabawniej: Rada Doskonałości Naukowej. Próbowałam radzie doskonałości udowodnić, że recenzje mojej habilitacji są niedoskonałe i nierzetelne. Nic nie wskórałam. W Komisji Etyki też nic. W tym świecie nie ma standardów, które pomogłyby odróżnić prawdę od nieprawdy.

Ewę zwolniono. Zgłosiła sprawę do sądu. Przegrała.

Gdy stała po zasiłek przed drzwiami urzędu pracy, pomyślała, że to miejsce kojarzyła z ludźmi, którym zabrakło na wódkę.

Później przyszła wielka słabość. Kręciło się jej w głowie, nie miała siły, żeby dojść do drzwi łazienki. Przestała spać.

– Rezonans, tomografia, przepływy. – Neurolog zlecał kolejne badania. Kardiolog stwierdził krążenie hiperkinetyczne, kołatania i zaburzenia rytmu serca.

Płakała każdego dnia.

Do życia zmuszały ją dom, dzieci. Musiała wstać, zrobić śniadanie, zaprowadzić do szkoły, odebrać z zajęć, wieczorem posprzątać. Wyżywała się, kopiąc w ziemi; nigdy nie miała tak ładnego ogrodu jak wtedy. Adam, mąż, rozmawiał z nią bez końca.

– Człowiek mobbowany przestaje w którymś momencie logicznie myśleć. Pisaliśmy na kartkach, co mam po kolei robić. Patrz. – Ewa pokazuje mi notatki. Zachowała, na pamiątkę. Życie rozpisane w punktach, komendach, strzałkach, włożone grubymi plikami do koszulek segregatora. Plan A, B, C. I tak do połowy alfabetu.

W trakcie sześciu miesięcy na zasiłku będzie walczyć, pisać do prasy, później brać udział w kilkunastu konkursach uniwersyteckich. Pracy nie dostanie na żadnej uczelni. W końcu podda się i zacznie pomagać mężowi. Razem rozkręcą firmę z pomocami edukacyjnymi, która pozwoli im utrzymać rodzinę.

Adam:

– Wszystko upada. Wiara w naukę, profesorów, sądy, sprawiedliwość. Musieliśmy to przepracować i odłożyć na półkę, żeby nie chodzić z zadrą do końca życia.

– Przepracować, czyli co zrobić?

Ewa:

– Przepracować, to znaczy stanąć naprzeciwko mobbera i powiedzieć mu: „Widzisz, gnoju? Poradziłam sobie”.

Ja, po kilkunastu latach walki ze sobą, już umiałabym tak powiedzieć.

Małgorzata

Dwóch mężczyzn w garniturach i krawatach, rektor i wicerektor, odstawiają na stół puste filiżanki po kawie.

Małgorzata ma na koncie kilka książek, imponujący dorobek naukowy, dobre oceny od studentów. Dziekan wydziału od dawna jest wtajemniczony. Gdyby nie to, nie odważyłaby się przyjść. Nie opowiedziałaby swojej historii, ryzykując zwolnienie.

Rektorzy wysłuchali w milczeniu. Gdy skończyła, oburzyli się.

– „Cóż ona wyprawia!”, powiedział rektor, a ja mu odpowiedziałam, że nie rozmawiamy o małej dziewczynce, która coś wyprawia, tylko o dojrzałej kobiecie, która balansuje na granicy prawa lub je łamie. Molestuje mnie psychicznie, nęka i wciąż tu pracuje. Może warto coś z tym zrobić? Choćby przeszkolenie, edukację, żeby ludzie znali swoje prawa? Tak tworzy się atmosferę bezpiecznej pracy, a nie zamiatając problem pod dywan.

Rektorzy zgodnie stwierdzili, że takie sytuacje na uniwersytecie nie mogą mieć miejsca. Poszły pisma do związków zawodowych, informacje dla pracowników, szkolenia. Pomogły trochę rozwiązać problem pracy na urlopach, w weekendy, problem wieczornych mejli, w których przełożeni domagali się odpowiedzi z samego rana.

Zacytowałam wypowiedzi, opisałam zachowania pani profesor i poprosiłam uniwersytet o komentarz. Kanclerz odmówiła skomentowania jej zachowań, zaznaczywszy jednocześnie w kolejnym zdaniu, że „uniwersytet od wielu lat niezmiennie angażuje się w ochronę praw i wartości akademickich oraz dobra członków wspólnoty uczelni”. Nieoficjalnie dostałam potwierdzenie, że wobec pani profesor toczyło się jedno postępowanie antymobbingowe, umorzone. Drugie jest w trakcie. Gdy inna szykanowana przez nią wykładowczyni odchodziła z pracy, pani profesor złożyła skargę do uniwersyteckiej komisji dyscyplinarnej o nękanie jej przez rzecznika praw i wartości akademickich na gruncie światopoglądowym.

Wciąż kieruje zakładem jednego z najbardziej prestiżowych uniwersytetów w Polsce, do którego zaprosiła kiedyś Małgorzatę, lewaczkę o „ateistycznym poglądzie”, którą opętał szatan. Profesorka Małgorzata – po ostrym załamaniu nerwowym, dwóch latach przyjmowania leków antydepresyjnych i przeciwlękowych – myśli o pozwie. Nazwy uczelni nie zdradzam na jej prośbę.

Science Watch Polska

W 2022 roku Fundacja Science Watch Polska opracowała mapę mobbingu na polskich uczelniach wyższych. Zebrała dane od 1805 osób pracujących na uniwersytetach państwowych i prywatnych, politechnikach, akademiach sztuki, muzyki i wychowania fizycznego. Z badania wynika, że ponad sześćdziesiąt trzy procent pracowników doświadcza tam lub doświadczyło mobbingu. Ta liczba może być mocno zaniżona, bo na niektórych uczelniach ankiety wypełniło zaledwie kilka osób. Jak pisałam wcześniej, wiele ofiar nie zdaje sobie sprawy, czym w ogóle jest mobbing.

Sto dwie osoby pracujące na Uniwersytecie Warszawskim, które wzięły udział w badaniu, uważają, że znęcano się nad nimi psychicznie. Na Uniwersytecie imienia Adama Mickiewicza w Poznaniu – sześćdziesiąt dwie, na Uniwersytecie Gdańskim – sześćdziesiąt, ponad czterdzieści na Uniwersytecie w Białymstoku, Uniwersytecie Łódzkim i Uniwersytecie Rolniczym w Krakowie. Ponad trzydzieści na Uniwersytecie Jagiellońskim i Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie.

Najsilniej mobbowani są adiunkci, kolejna ogromna grupa to pracownicy administracyjni. Przemoc psychiczna stosowana jest na profesorkach i profesorach, doktorkach i doktorach.

– Jeszcze dziesięć lat temu problem mobbingu na uczelniach był tematem tabu, na szczęście czasy się zmieniają – mówi mi doktor Joanna Gruba, założycielka Fundacji Science Watch Polska i inicjatorka mapy mobbingu. Spotkałyśmy się wiosną 2023 roku. Każda osoba mobbowana w środowisku akademickim może zgłosić się do FSWP, dostanie wsparcie i poradę prawną. – Dziś wiemy, że mobbing paraliżuje, niszczy kreatywne myślenie. Tu przemoc jest pozornie subtelna, w białych rękawiczkach. Przejawia się najczęściej w obmawianiu, kwestionowaniu decyzji, publicznym krytykowaniu, nieuzasadnionych odmowach finansowania publikacji naukowych.

Ponad tysiąc pracowników uczelni wyższych, odpowiadając na pytanie, jakie były u nich konsekwencje psychofizyczne tej przemocy, napisało: bezsenność, depresja, choroby autoimmunologiczne, zaburzenia lękowe, myśli samobójcze.

– Sama znam dwa przypadki samobójstw, jeden zawał serca. Środowisko, które powinno mieć energię, otwartą głowę do badań, publikacji naukowych, jest chore, depresyjne i znerwicowane.

Niemal tysiąc osób wskazało jako głównego mobbera dziekana, ponad trzysta współpracowników. Rektora blisko dwieście.

– Spytałam w ankiecie, dlaczego ludzie nie reagowali na mobbing, nigdzie go nie zgłaszali. Tłumaczyli się przede wszystkim lękiem przed zwolnieniem, strachem przed zemstą, napiętnowaniem i ośmieszeniem.

Były też inne odpowiedzi:

„Bo i tak niczego nie udowodnię”.

„Bo mobberzy to starsi, ustawieni profesorowie, więc i tak nic ich nie ruszy”.

„Bo dziekanka lekceważy wszystkie zgłoszenia”.

„Bo zastraszano mnie postępowaniem dyscyplinarnym”.

„Bo rektor ma poparcie polityczne”.

„Bo nie mam odwagi”.

„Bo jestem doktorantką, a reakcja na mobbing oznaczałaby koniec kariery”.

„Bo nikt by mnie nie zrozumiał”.

„Bo nie wiedziałam jak”.

„Bo nie miałam siły”.

„Bo to i tak nic nie da”.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Wszyscy się gotują

Z sufitów niektórych warszawskich knajp wciąż zwisają plastikowe ścianki działowe, na drzwiach i witrynach żółkną przyklejone kartki z limitami gości. Część krzeseł i stolików kurzy się w piwnicach i magazynach. Jest luty 2022 roku. Tel Aviv Urban Food, sieć wegańskich restauracji, jedna z bardziej znanych w centralnej Polsce, szuka nowych pracowników.

Na Facebooku pojawia się ogłoszenie:

„Z okazji tego, że Malka&Laura odnawiają Tel Aviv na Żoliborzu, szukamy załogi, która jest pozytywna, jak dziewczyny. Ludzi, którzy tak jak my, lubią ludzi, potrafią zagadać i wiedzą, że świat istnieje też poza ekranem. Ważniejsze od Twojego doświadczenia jest dla nas to, kim jesteś. Ale… Praca w gastro to praca. Czasem pot leje się po pośladkach, ale i tak potrafi być fajnie. Dobrze, jeśli będziesz wegepozytywna/pozytywny. W końcu firmowe lunche są w 100% roślinne XD.

Czym będziesz się zajmować?

SALA: Spędzasz czas z gośćmi, podajesz pyszne jedzenie, sprzątasz salę, zmywasz naczynia.

BAR: Szukamy też osób z doświadczeniem kucharskim. Mamy krótką kartę z napojami, ciekawe wina, sezonowe koktajle i trochę miejsca na własne pomysły, kręcimy codziennie świeży hummus, nasze dania nie są skomplikowane, dlatego wydajemy je szybko.

Co chcemy Ci dać oprócz wynagrodzenia?

Nauczymy Cię umiejętności sprzedażowych, pracy w zespole, pokażemy, jak tworzyć wyjątkową atmosferę i że tę pracę można kochać. Spokojnie – nie wymagamy żadnego doświadczenia – wszystkiego nauczymy Cię krok po kroku. Grafik jest elastyczny, nieważne, czy studiujesz dziennie, zaocznie, czy wcale – szanujemy Twój i nasz wolny czas, tworząc zgrany zespół. Możesz być jego częścią i go współtworzyć”.

Autorką ogłoszenia jest Malka Kafka, właścicielka restauracji.

Pod postem szybko wyświetla się komentarz Grzegorza Janoszki z partii Razem z pytaniem o zarobki, o umowę. Pod spodem błyskawicznie pojawiają się kolejne wpisy, tym razem byłych pracowników Tel Avivu.

Ogłoszenie znika.

Niewiele później okazuje się, że Janoszka zdążył zrobić print screen, który zawisł na jego profilu. Nad nim komentarz: „Spójrzcie, jakie przyjazne i bekowe ogłoszenie. Szefowe są bardzo pozytywne! Zapomniały, co prawda, o podaniu zarobków i formy zatrudnienia, ale pozytywnym ludziom można takie szczegóły wybaczyć, szczególnie że są wegetariańskie firmowe lunche! Pod skasowanym już ogłoszeniem zaczęły się jednak pojawiać wypowiedzi osób, które nie polecają pracy w tym miejscu. Niektóre z nich sugerowały wyzysk, niektóre wręcz znęcanie się nad pracownikami. Zapytałem więc, czy ktoś może chciałby napisać do mnie na priv o sytuacji w firmie. Dostałem dwa anonimowe mejle od byłych pracownic tej hiperpozytywnej sieciówki. Treść tych wiadomości – za ich zgodą – przytaczam”.

A tam:

„Umowa na połowę godzin, reszta pod ladą”.

„Siku w trakcie pracy? Raz”.

„Każdego dnia słyszę, co zrobiłam źle. W toalecie brakuje papieru – moja wina, mimo że od kilkunastu godzin nie odeszłam od lady, bo w knajpie dzikie tłumy. Pomylone sosy w kanapce – moja wina; mogłam patrzeć, co chłopaki na kuchni robią”.

„Panie na kuchni pracowały po trzysta godzin miesięcznie, dosłownie, i to za najniższą krajową, zostawały zawsze po godzinach”.

„Właścicielka bardzo chamska i wywyższająca się”.

„Przerwy dla pracowników nie istnieją, bo musisz mieć obsłużone wszystkie stoliki, żeby na nie iść, więc jeśli się uda, to na pięć minut zjeść na zapleczu”.

Pod postem Janoszki gromadzą się kolejne relacje byłych pracowników, screeny z esemesowych rozmów, opinie, oceny – jedna, druga, dwudziesta, dwusetna; światopoglądowe, polityczne i osobiste wyrzuty. Momentami trudno stwierdzić, które komentarze dotyczą Malki Kafki, które jej wspólniczki Laury Reszpondek, a które menedżerów poszczególnych restauracji. Zarzuty robią się coraz poważniejsze, ktoś pisze o przemocy fizycznej: „Malka w kuchni uderzyła dziewczynę w głowę, mówiąc, że jest głupia, bo przeważyła liście sałaty”.

Kolejne relacje, anonimowe – tak to wygląda najczęściej, pokrzywdzeni się boją – ale bogate w szczegóły, pojawiają się w kilku tekstach dziennikarek „Gazety Wyborczej” i portalu Gazeta.pl.

„Widziałem, jak uderzyła pracownika w biurze przy Al. Jerozolimskich. Było to jakieś pudełko z materacami, rzuciła nim prosto w niego. Krzyczała, że to fuck-up, nie była zadowolona z efektów pracy”.

„Jak właścicielki przychodziły zjeść, to panował faszystowski nastrój, każdy na baczność. Strach było cokolwiek zrobić, bo nie wiadomo, do czego te kobiety są zdolne”.

„Kiedy tylko była w biurze, panował terror. Totalna dezorganizacja, wrzeszczenie, że się obijamy, i przydzielanie nam bezsensownych zadań. Malka potrafiła przyjść w świetnym nastroju, a po piętnastu minutach zawołać kogoś z nas do biura i ta osoba wychodziła roztrzęsiona. Była miła, kiedy układało jej się w życiu osobistym. Jeśli nie, mieliśmy przerąbane”.

„Straszyła karami finansowymi, a jak któraś z dziewczyn zrobiła coś źle, to potrafiła jej wykrzyczeć, że jest głupia”.

„Półtora miesiąca nie mogłam się doprosić podpisania umowy, bo nigdy nie było na to czasu, a kiedy ją dostałam, była na niej wpisana najniższa krajowa. Resztę miałam dostawać w gotówce pod stołem, często także w ratach, po dwieście–czterysta złotych”.

„Za trzy miesiące pracy w 2017 r. dostałam tylko dwa przelewy, na czterysta osiemdziesiąt i trzysta dziewięćdziesiąt złotych. A pracowałam w każdy weekend i dodatkowo w tygodniu wiele godzin”.

„Były naciski, by przychodzić do pracy mimo zwolnienia lekarskiego”.

„Jeśli już braliśmy wolne, to bardzo często trzeba było być pod telefonem, przy komputerze albo gotowym przyjść do pracy. Często nie wierzyła, że możemy być chorzy. Ludzie potrafili pracować w restauracji albo w biurze z okropnym kaszlem i gorączką, a ona udawała, że tego nie widzi. Ciągle miała poczucie, że każdy ją okłamuje. Nie ufała chyba nikomu”.

Kafka wszystkiemu zaprzeczyła.

Zaczęłam śledzić kolejne dyskusje o pracy w polskiej gastronomii. Szybko okazało się, że podobnych zarzutów wobec restauracji, barów, kawiarni są w sieci tysiące: na prywatnych profilach, w zamkniętych i otwartych grupach na Facebooku. Największa to chyba „Czarna lista – gastronomia – Warszawa”. Tam ludzie publikują nie tylko swoje relacje z miejsc pracy, ale i czasem cały materiał dowodowy. Są skany niezapłaconych umów, nagrania wulgarnych przepychanek, screeny z esemesami od pracodawców, którzy zastraszają pracowników.

Restauratorzy się bronią. Twierdzą, że pracownicy okradają ich na różne sposoby i rzucają robotę z dnia na dzień, a później szykanują.

Te wszystkie historie nie ocierają się nawet o Państwową Inspekcję Pracy, nie mówiąc o sądzie. Rolę branżowego wymiaru sprawiedliwości przejęły lata temu media społecznościowe, a w składzie sędziowskim zasiada każdy, kto ma konto na Facebooku i ochotę, żeby napisać komentarz. Przemoc finansowa i mobbing w przeróżnych wariacjach, których nie widać z wygodnej perspektywy stolika w knajpie, są w polskiej gastronomii normalne.

1

– Już nie mogę słuchać, że komunizm za wszystko odpowiada. – Wzdryga się doktor habilitowany Sylwiusz Retowski, profesor Uniwersytetu SWPS, psycholog pracy i historyk, gdy dopytuję, czy źródeł mobbingu w gastronomii warto szukać w Peerelu. – Ja bym poszukał głębiej. Z koleżanką analizujemy właśnie różnice międzykulturowe w zarządzaniu i widzimy, że jedną z bolączek polskich organizacji jest duży dystans władzy.

– Czyli?

– Gdybym został pani podwładnym, a pani moją kierowniczką, bardzo szybko poczułaby pani, że powinna traktować mnie w sposób podkreślający różnice między nami. Takie są zasady kultury z dużym dystansem. Pytanie, skąd to zjawisko wzięło się w Polsce. Ostatnio ukazuje się sporo książek pisanych przez kulturoznawców, socjologów, które wskazują, że duże przełożenie na to, jak się traktujemy, mają chłopskie korzenie większości naszego społeczeństwa. Podobnie jak w całej pańszczyźnianej Europie Wschodniej. Stąd do linii Łaby dominowała gospodarka oparta na pracy przymusowej, w której istniały rozwinięte systemy kontroli i nadzoru oparte na krzyku i przemocy. Tymczasem za linią Łaby: w Holandii, we Francji, w dużej części zachodnich Niemiec, Anglii obowiązywał system czynszów. Chłopi dostawali pod uprawę teren w zamian za określoną opłatę, wszelkie nadwyżki mogli zachować dla siebie. Proszę zwrócić uwagę na ogromne psychologiczne konsekwencje. W przypadku systemu czynszowego kontrola nie była potrzebna. Praca się opłacała.

W zaborze rosyjskim pańszczyzna została zniesiona dopiero w 1864 roku, najpóźniej ze wszystkich zaborów. I wcale nie dlatego, że szlachetni polscy panowie postanowili ulżyć poddanym, ale ponieważ car Aleksander II wydał ukaz. Można jednak przypuszczać, że po wiekach trwania systemu pańszczyźnianego, gdy uwikłane weń dziesiątki pokoleń „panów” i „chłopów” nauczyły się wzajemnej nieufności, pewien schemat myślenia i działania pozostał w codziennym życiu. Z jednej strony zarządzanie oparte na przemocy i ścisłej kontroli podwładnych, z drugiej chęć wykorzystania przez nich każdej możliwości, aby się mniej napracować. Taka ogólna filozofia oszczędzania zasobów. Odzyskanie niepodległości przez Polskę niewiele zmieniło, bo jak wynika na przykład z opublikowanych ostatnio Chłopek Joanny Kuciel-Frydryszak, praca na wsi, szczególnie „na cudzym”, w warunkach ogromnych różnic majątkowych, niskiego poziomu wykształcenia i wszechogarniającej biedy, wciąż przypominała eksploatację niewolników. Migracje ludności wiejskiej do miast, w których występowało ówcześnie ogromne bezrobocie, też nie polepszyły relacji pracownik–pracodawca. „Dobrzy państwo” byli raczej wyjątkiem niż regułą, a liczne nadużycia wobec służby, według tejże autorki, opisane w książce Służące do wszystkiego, śmiało można przyrównywać do współczesnego mobbingu. Tuż przed II wojną światową zdecydowana większość społeczeństwa polskiego wciąż mieszkała na wsi, biednej, bez dużych gospodarstw, takich jak w Stanach Zjednoczonych. Przez pierwsze piętnaście czy dwadzieścia lat po niej ta ogromna masa ludzi osiedliła się na stałe w miastach.

– Postpańszczyźniana kultura pracy znalazła w restauracjach doskonały grunt do umacniania się i rozwoju – potwierdza Maciej Nowak, krytyk kulinarny i teatralny, dyrektor artystyczny Teatru Polskiego w Poznaniu – ale to nie tylko nasza historia. Wszędzie lokale gastronomiczne sprzyjają bardzo hierarchicznym relacjom.

Restauracje rozwinęły się pod koniec XVIII wieku. Narracja, która wydaje mi się wiarygodna, mówi, że ich powstanie jest związane z rewolucją francuską, wskutek której w bogatych domach Francji ogromna rzesza służby straciła pracę, bo ich pracodawcy stracili głowy. Szukając sposobu na przeżycie – a jedyne, co umieli, to gotować i obsługiwać – zaczęli zakładać lokale funkcjonujące w stylu, który poznali u swoich „państwa”.

W klasycznym serwisie obsługi w wielkich restauracjach panowała hierarchia jak w wojsku. Na szczycie stał kierownik sali, który wskazywał stoliki. Potem był kelner, który serwował, ale nie wchodził do kuchni. Kiedyś nie było dobrej wentylacji, więc żeby eleganckiego klienta nie zniechęcić odorami, kelner do kuchni posyłał pomocnika.

W książce George’a Orwella Na dnie w Paryżu i Londynie część paryska opowiada o pracy w wielokulturowej restauracji. Jest ona jak obóz koncentracyjny. Pot, krew. Dosłownie. Ludzie nieustająco mają wypadki, nie mają czasu, żeby się umyć, więc chodzą brudni, są eksploatowani, pracują w ciasnocie, w straszliwym tempie, bo eleganckie „państwo” czeka na sali, żeby wspaniale zjeść. Nie można usiąść, powiedzieć, że głowa boli, nie można przestać obsługiwać. Model wyzyskowy. Nikt z nim nie polemizuje.

Justyna Kosmala, restauratorka, właścicielka sieci francuskich piekarni i bistr Charlotte, warszawskiego baru Wozownia i restauracji Lupo:

– Każdy polski biznes rozkręcany w latach dziewięćdziesiątych wydawał mi się nielegalny, kryminogenny, a gastronomia to już szczególnie. Coś nienabijane na kasę, coś pod stołem, haracze, wymuszenia, brak umów. Gdy zakładałam pierwszą restaurację Charlotte w 2009 roku, przy placu Zbawiciela w Warszawie, chciałam się od tego odciąć, budować porządną firmę, odpowiedzialną. A znajomi pytali, czy nie boję się mafii. Być może niektórym do dziś wydaje się, że gastronomia to szemrany interes, w którym ludzi można traktować w szemrany sposób?

2

– Zarządzanie jest różne: od folwarcznego do nowoczesnego, bazującego na kompetencjach i empatii. Gastronomia to przede wszystkim biznes oparty na ludziach. Niestety, często władza nad stanowiskami mylona jest z władzą nad człowiekiem – mówi Krzysztof Kaliciński, konsultant i mentor zarządzania, od trzydziestu lat związany z branżą gastronomiczną, współodpowiedzialny za rozwój i sukces, między innymi, sieci kawiarni Green Caffè Nero. – Nowoczesne metody zarządzania w branży przyjechały do Polski razem z dużymi firmami zagranicznymi w latach dziewięćdziesiątych: z McDonaldem, KFC, Pizzą Hut, TGI Fridays. One pokazały, że potrzebne są umowa, proces rekrutacji, nauka, ścieżka kariery, menedżerowie, którzy wiedzą, jak motywować ludzi, jak przekazywać im kompetencje i zasady, żeby nie dochodziło do nadużyć. Tam są bardzo jasne reguły: nawet jeśli doszłoby do przemocowych zachowań, istnieją procedury. Z moich obserwacji wynika, że w drobniejszym biznesie gastronomicznym takie procedury i świadome zarządzanie są rzadkością. Personel lokali wchodzi codziennie w interakcję z dwustoma–trzystoma osobami. Musi z nimi rozmawiać. Jak ma sobie z tym poradzić bez odpowiedniego przygotowania, szkolenia, rozwoju? Według badania agencji Randstad niemal czterdzieści procent pracowników połączonych branż hotelarskiej i restauracyjnej w Polsce nie wzięło udziału w ani jednym szkoleniu. Lepiej wypadli pod tym względem nawet robotnicy niewykwalifikowani.

Maciej Nowak:

– Pamiętam z czasów studenckich, a studiowałem historię sztuki, że wiele eleganckich koleżanek marzyło o prowadzeniu kawiarni, restauracji. Później bywałem w tych miejscach w trakcie pracy krytyka kulinarnego. Ja się bardzo boję restauracji prowadzonych przez eleganckich ludzi, którzy zarobili gdzieś pieniądze i uznają, że skoro znajomi chwalą ich gotowanie w domu, to wystarczy. Oni restaurację traktują jak przedłużenie życia towarzyskiego, a to moim zdaniem jest jedna z recept na totalną klęskę. Restauracja to ciężka praca i skomplikowane relacje społeczne.

– Pytanie brzmi, kto jest szefem – tłumaczy Krzysztof Cybruch, twórca hali kulinarnej Montownia w Stoczni Gdańskiej, zrzeszającej kilkanaście restauracji. – Gdyby biznesem gastronomicznym zarządzały nieprzypadkowe osoby, gdyby szefowie potrafili liczyć pieniądze, byłoby znacznie łatwiej o cywilizowane warunki pracy. Tymczasem ogromna część restauratorów nie wie, czy zarabia, czy dokłada. Jak starcza na podatki, czynsz i wakacje, jest dobrze. Pracownicy są na końcu listy płac. Braki w budżecie, za mały ruch w biznesie, za mały zysk. Dzisiaj hurtownia odmówi dostawy, jutro przyjdzie wezwanie od dostawcy alkoholu za niezapłacone rachunki, pojutrze urząd skarbowy wejdzie na konto i zabierze resztkę kasy.

Nie wszyscy są oszustami. Nie w tym rzecz. Często romantyczna wiara we własny pomysł i dokładanie do knajpy, która przynosi straty, trwa latami. Aż w końcu szef biznesu dojrzewa do decyzji o zamknięciu, wcześniej zadłużając się w każdym możliwym miejscu. Pracownik pracuje za darmo, bo na pieniądze musi czekać albo dostaje pensję w ratach. Albo nie widzi jej wcale.

Łukasz Samagalski, profesjonalny kelner, menedżer restauracji, pracuje w gastronomii od dwunastu lat:

– Tu trzeba prosić się o umowę, czasem miesiącami. Trzeba się prosić o pieniądze. Tu się nie płaci. Tu się do tego przywykło. Przy ostatniej rekrutacji, którą prowadziłem, dziewięćdziesiąt procent osób powiedziało mi, że w poprzednich knajpach nigdy nie dostawały wypłaty na czas. Kucharze, barmani, kelnerzy, menedżerowie. Sam niedawno za organizację kursu kelnerskiego w Łebie dostałem jedną trzecią umówionej kasy. Dogadałem się z właścicielem restauracji, ale jego żona przyjechała dwie godziny po kursie i stwierdziła, że mi tyle nie da. To, co mi zapłaciła, starczyło na pieniądze dla barmana, który też prowadził szkolenie, i na dojazd. Moja praca i czas były charytatywne.

3

Artur jest zawodowym kucharzem. Chce pozostać anonimowy.

– W domu pracę traktowało się instrumentalnie. Mama powtarzała, że kuchnia to nic wspaniałego, ale jeśli mi się nie spodoba, to chociaż będę zarabiać pieniądze, więc poszedłem do gastronomika. Po szkole wyjechałem pracować do Hiszpanii, na kilka miesięcy, wróciłem i zatrudniłem się jako kelner na warszawskiej Starówce, w jednym z bardziej znanych miejsc. Dużo ludzi, myślałem, dobre pieniądze. Dowiedziałem się, że wezmą mnie na zlecenie, trzynaście złotych za godzinę, a zmiany po szesnaście godzin. Napiwkami mieliśmy dzielić się z kuchnią. Spróbowałem i szybko uciekłem do hotelu. W miarę ciepło, nie byłem głodny, nie musiałem biegać po stolikach i dostałem większą godzinówkę. Tam zostałem potwornie zmobbowany.

Pracowałem z samymi kobietami. Panie z warszawskiej Pragi, bardzo, powiedzmy, bezpośrednie. Trzeba robić dużo i szybko, a ja miałem dwadzieścia lat, robiłem mało i powoli. Sam musiałem nauczyć się wszystkiego: od rozkładu pomieszczenia, przez sprzęt, surowce, które były dla mnie nowe, do technik, których nie poznałem w szkole. Te kobiety codziennie na mnie wrzeszczały, poniżały mnie, mówiły, że każdy z ulicy robiłby to co ja lepiej i szybciej, że „po chuj tu jesteś, jak się na niczym nie znasz”. Wszyscy wychodzili do domu, ja zostawałem, bo „masz tu siedzieć, dopóki nie zrobisz”. I siedziałem, bo naprawdę sądziłem, że muszę. W końcu zacząłem się bardzo mocno wycofywać, uciekałem do łazienki, płakałem. Wtedy wyciągały mnie z kabiny siłą. Byłem dzieciakiem, nie umiałem się odgryźć. Wychowała mnie mama, w szacunku do kobiet, wręcz nabożnym. Nie przyszłoby mi do głowy, żeby odszczeknąć. Ciszej jedziesz, dalej zajedziesz, w takim duchu wyrosłem. Trzeba być dobrym żołnierzem. Ciężko i długo pracować, a sukces, pieniądze, szacunek przyjdą.

Nie przyszły.

Wytrzymałem pół roku, później rok nie pracowałem na kuchni. Nie mogłem podnieść noża. W końcu poczułem przymus i znów się zgłosiłem, do tego samego hotelu. Bałem się, że w innej restauracji będzie jeszcze gorzej albo że w ogóle nie przejdę rekrutacji.

Dołączono mnie do nowej załogi, w której obrałem nową taktykę. Gdy czegoś nie wiedziałem, zamykałem się w łazience i szukałem informacji w Google’u. Przepracowałem tam prawie dziesięć lat. Gdy odchodziłem, zarabiałem dwa dwieście na rękę.

4

Justyna Kosmala:

– Branża gastronomiczna jest patriarchalna. Mężczyźni wyznaczyli standardy zachowań: trzeba być silnym, rządzić twardą ręką. Aby zademonstrować siłę, najprościej rzucić przekleństwem, tupnąć nogą, krzyknąć. Kobiety na kierowniczych stanowiskach często naśladują te zachowania, żeby w męskim świecie ktoś potraktował je poważnie. Nie czuję tego na co dzień, bo sama prowadzę kobiecy biznes. Moimi wspólniczkami są kobiety. Mężowie nas wspierają, ale zwykle role są odwrócone.

– Balans genderowy jest w gastronomii zaburzony. Szczególnie widać to na kuchni – potwierdza krytyk kulinarny Maciej Nowak. – Od końca XIX wieku, czasu epoki wielkich kucharzy, pozycja szefa kuchni jest pozycją prestiżową. Znamy nazwisko kucharza Stanisława Augusta, gwiazdą był Auguste Escoffier, wielki francuski kucharz, i jemu podobni. Oni byli baronami gastronomii. Kobiet nie dopuszczano. Jest też druga strona medalu: gotowanie to ciężka fizyczna praca w wysokiej temperaturze, z ostrymi narzędziami. W ogromnych nerwach. Wszyscy klienci chcą być obsłużeni natychmiast i wyjątkowo. Pracownicy zaplecza kuchennego są pod nieustanną presją, panuje klimat męskiej szatni. W takim klimacie wiele kobiet odpada. Są mądrzejsze i nie chcą wchodzić do męskiej szatni, bo i po co. Niektórym, równie mądrym, się udaje, ale jest ich niewiele.

5

Artur zatrudnia się w Tel Avivie w 2019 roku. Pracuje w budynku w Alejach Jerozolimskich, bo tam mieści się wtedy centralna kuchnia całej sieci. W niej przygotowuje się półprodukty, a później rozwozi do restauracji w Warszawie i Łodzi. Artur kręci hummusy i miesza sosy, najpierw jako pomocnik kuchenny, ale szybko awansuje na kucharza zmianowego. W pandemii będzie już zarządzać całą kuchnią. Receptury, składniki, pomysły na dania wychodzą od Malki, a on je przyrządza, organizuje dostawy, pisze grafiki, sprawdza jakość.

– Od pierwszego dnia miałem umowę o pracę, dziwnie skonstruowaną: stawka godzinowa, około dwudziestu złotych na rękę, bez żadnej podstawy. Niby etat, ale moja pensja zależała od przepracowanych godzin rozliczanych na koniec miesiąca. Poza mną na kuchni pracowało dwóch chłopaków z logistyki, dwóch kucharzy zmianowych i panie z Ukrainy lub innych krajów Europy Wschodniej. Nie wiem, na jakich zasadach były zatrudniane. Pracowały w centrali i w punktach restauracyjnych, wyrabiały mnóstwo godzin za godzinówkę niższą od mojej. Gdy proponowałem, że mogę im załatwić pracę w hotelu za lepsze pieniądze, nie chciały. Mówiły o lojalności wobec pracodawcy.

Przez pierwsze tygodnie Artur nie miał z Malką żadnego kontaktu. Zmieniło się to, gdy odszedł szef kuchni, a on nieoficjalnie przejął jego rolę.

– Słyszałem, że potrafi się wydrzeć, ale na mnie nie krzyczała. Starała się budować relację zdystansowaną. Nie wydawała nawet poleceń służbowych w tym sensie, że nie miałem odczucia, że szefowa czegoś ode mnie bezwzględnie wymaga. Raczej że moja koleżanka prosi mnie o przysługę, a ja nie mam prawa odmówić.

– To lepszy sposób?

– I tak, i nie. Jałowa koncepcja przyjaznego miejsca pracy i kumpelstwa z załogą może wyglądać dobrze z perspektywy piętra biurowca, gdy siedzi się w wygodnym fotelu. Gdy nam po dwunastu godzinach pracy w kuchni na podłogę wylewa się wiadro syfu, który musimy przed wyjściem posprzątać, bo jutro od rana znów gotujemy, koleżeństwo nabiera innego ciężaru. Realne koleżeństwo w zależności pracownik–pracodawca oznacza, że pracodawca słucha potrzeb pracownika i bierze je pod uwagę. Z Malką nie byliśmy nawet blisko takiego układu.

W 2019 roku Malka zaczyna przychodzić do centralnej kuchni z przyjaciółką.

– Zmiana trwała od szóstej albo ósmej rano do późnej nocy, jeśli była taka potrzeba. Zimą w miarę normalnie, dziewięć–dziesięć godzin. Latem, gdy otwierały się punkty Tel Avivu nad Wisłą i w Nocnym Markecie, przy nieczynnych torach kolejowych warszawskiego Dworca Głównego, gotowałem nawet i przez trzynaście. Nie wiesz, w co ręce włożyć, tyle roboty, a szefowa z koleżanką wchodzą na kuchnię i musisz natychmiast wszystko rzucić, przygotować im półprodukty. „Macie cieciorkę? Pomidory z puszki macie?” A czy tahini, a czy cebulę. Przygotuj. Teraz! Już. Przez to nie wyrabialiśmy się z planem i robiliśmy w pracy jeszcze dłużej. W gastronomii nie możesz skończyć jutro. Musisz wszystko ugotować, popakować, inaczej na zarządową skrzynkę przyjdzie piętnaście mejli ze skargami od franczyzobiorców.

– Malka uprzedzała was przed przyjściem?

– Nie. Wchodziła do siebie i wydawała polecenia.

– Próbowałeś zaprotestować?

– Też nie. I nie wydaje mi się, że mógłbym. Każdy z nas miał inny mechanizm, który powstrzymywał go przed odmową. Ja nie chciałem, żeby Malka uznała mnie za człowieka konfliktowego, który wytwarza wrogą atmosferę względem przełożonego. Nie potrafię negocjować, w konfliktowej sytuacji chcę zniknąć. Poza tym byłem w trakcie psychoterapii. Nie mogłem stracić pracy, bo wtedy musiałbym zrezygnować, a bez terapii nie dałbym rady pracować. Był miesiąc, że do wypłaty dostałem sześćset złotych z nadgodzin i dokładnie tyle wydałem na psychologa.

6

Profesor Sylwiusz Retowski:

– Są dwa typy kontraktu psychologicznego, który zawieramy w miejscu pracy. Pierwszy to kontrakt transakcyjny: oferuję ci pracę, za którą zapłacę, a ty w określonych godzinach masz wykonywać dla mnie zadania. Z góry zakłada ograniczoną elastyczność obu stron: ty jako pracownik nie będziesz się starał nadmiernie angażować, bo wiesz, że ja jako pracodawca też tego nie zrobię. Drugie podejście to kontrakt relacyjny. Tu obie strony postrzegają pracę jako wzajemną inwestycję. Dzięki temu szef może oczekiwać, że jeśli poprosi pracownika, żeby ten został dłużej w pracy, on bez problemu zostanie. Jednocześnie pracownik może oczekiwać, że jeśli powie: „Muszę dziś wyjść dwie godziny wcześniej”, to wyjdzie wcześniej bez konsekwencji. Są inwestycje w szkolenia, w dobrostan. Kontrakt relacyjny ma, oczywiście, swoje wady, ale oznacza, że obydwie strony traktują się po partnersku. Niestety, w gastronomii zdecydowanie dominuje pierwszy model, ze stratą dla wszystkich.

Maciej Nowak:

– Od dwudziestu pięciu lat systematycznie odwiedzam różne restauracje. Pamiętam, że jeszcze przed piętnastu, dziesięciu laty było trochę pracowników czy pracowniczek ze starszego pokolenia, dojrzalszych. Wiek sprawił, że poszli na emeryturę, a kolejnym nie pozwala się w tej branży zestarzeć. To rodzaj ageizmu; odchodzą sami. Kilka dni temu dowiedziałem się, że w warszawskim Zespole Szkół Gastronomicznych jest kształcony ostatni rocznik klasy kelnerskiej. Uczono tam przez trzy–cztery lata bardzo skomplikowanej sztuki serwisu. Ci wykształceni ludzie z dyplomami nie są już potrzebni na rynku. Może w obsłudze obiadów prezydenckich, w najelegantszych hotelach, na promach? Rozumiem punkt widzenia restauratorów, którzy szukają oszczędności. Jak ktoś ma przenieść danie z kuchni do stolika, nie musi być dyplomowanym kelnerem. Poza tym młodych ludzi bez doświadczenia łatwiej jest wyrzucić, łatwiej przywołać do porządku krzykiem, łatwiej im nie zapłacić.

Justyna Kosmala:

– Pracownicy są bardzo ważni, ale to nie jest prosty temat. Musisz zainwestować czas i pieniądze w ich wykształcenie, bo ciężko u nas o profesjonalnego kelnera, kucharza. A jeśli on odchodzi po miesiącu bez słowa, i takie sytuacje się powtarzają często, frustracja rośnie. Koszty osobowe to jedne z większych kosztów właściciela restauracji.

Krzysztof Cybruch:

– Ludzie często uciekają z knajpy po miesiącu czy dwóch, bo nie chcą pracować w systemie zmianowym. Bo zobaczyli płaczącego kolegę po dwunastu godzinach na nogach. Bo szef pije codziennie i przystawia się do każdej pracownicy. Bo menedżerka uwzięła się na młodszą kelnerkę. Bo zamiast dwóch tysięcy złotych dostaje się tysiąc. Resztę trzeba sobie dozbierać z napiwków, bo są kary finansowe za złe oceny od klientów na Facebooku. Oczywiście, są też pracownicy, którzy traktują pracę wakacyjnie i po sezonie odchodzą.

Krzysztof Kaliciński:

– Na rynek weszło nowe pokolenie, zetek, które już nie zgadzają się na wyzysk. Trzeba nauczyć się słuchania, trzeba umieć rozmawiać. Trzeba świadomie zarządzać.

Badania z kwietnia 2023 roku przeprowadzone przez Pracuj.pl pokazują, że pięćdziesiąt procent młodych osób zamierza zmienić pracę w najbliższych miesiącach. Ludzie odchodzą. Mają własne pomysły na życie, podróżują, pracują zdalnie. Nie są niewolnikami. W gastronomii trzeba być naprawdę atrakcyjnym pracodawcą, żeby zatrzymać człowieka – i to nie tylko pod względem pieniędzy, ale także uczciwości, szczerości. Bez przerostu ego. Nie pracuj dla mnie albo na mnie, pracuj ze mną. To chyba najtrudniejsze do przyjęcia i zrozumienia z perspektywy właścicieli restauracji. Stracili władzę, jaką mieli kiedyś nad pracownikami, bo ci zmienili się diametralnie.

7

Karolina pracowała w Tel Avivie przy ulicy Poznańskiej w Warszawie w 2017 roku. Prosi o anonimowość.

Wtedy chciała jeszcze dorobić do studiów, a ogłoszenie Tel Avivu wyglądało „fajnie”, jak mi tłumaczy, „jakby się wszyscy lubili”.

– Jedna wielka ekipa! Trzymamy się razem! – wspomina.

Na początek dostała osiem złotych na godzinę.

– W pierwszym tygodniu pracy pomyliłam zamówienie na deski z jedzeniem. Kelnerka z najdłuższym stażem skomentowała przy reszcie zespołu: „Długie rzęsy, to nie widzi”. Później codziennie mi docinała, że „ta nowa to jakaś niedorozwinięta”, „ona i tak nie ogarnie”, „po twarzy widać, że głupia”. Czasem mówiły mi o tym inne dziewczyny, czasem słyszałam sama. Nie jestem najbrzydsza. Zaczęłam uważać, że to mój wygląd jest problemem, i przestałam się malować. Na służbowym czacie napisałam, że kelnerka mnie poniża. Tamta zaprzeczyła. Żadnej reakcji z góry. Na porządku dziennym było skłócanie pracowników przez menedżerów, napuszczanie jednych na drugich. Gdy rano zaglądałam na czat, zawsze była o coś drama. Każdego dnia rozmowa z menedżerem, każdego dnia musiałam się z czegoś tłumaczyć. Nieustanna kontrola i beznadziejna organizacja. Czasem gdy miałam zamówienie na danie, panie z kuchni wydzierały się na mnie, że go nie zrobią, bo jest zepsuty piekarnik, więc je anulowałam. Wtedy menago się na mnie wydzierał, dlaczego anulowałam. I tak w kółko. Albo listopad, na zewnątrz kilka stopni, a każą mi otworzyć ogródek. Zakładam bluzę, ale menago się drze, że mam być w samej koszulce.

Najgorsi z tego wszystkiego i tak byli hości. Stali przy drzwiach i czuli władzę, bo sadzali ludzi, a gdy posadzili, ja musiałam natychmiast podejść z kartą i rozpocząć obsługę. W dupie mieli, gdy prosiłam czasem, żeby zluzowali na parę minut z tym sadzaniem, bo muszę iść do toalety. Dostawali procent od rachunku z każdego stolika.

Któregoś dnia wybuchła afera: ktoś ukradł hostowi tablet. Ciasno, masa ludzi w knajpie, klient wykorzystał sytuację. To był iPad za kilka tysięcy złotych. Kiedy nam, załodze, kazano się na niego zrzucać, szczęka opadła mi już dokumentnie. Rzuciłam tę robotę. Wytrzymałam w sumie dwa miesiące. Nie szłam z nastawieniem, że zostanę kelnerką roku, nie musiałam mieć tej pracy za wszelką cenę. Nie umierałam z głodu, żeby trwać w takim piekiełku. Chciałam wypełniać swoje obowiązki za pensję i być w porządku wobec innych. Dostałam dwa przelewy: jeden na tysiąc złotych, drugi na niecałe dwa tysiące. Nie pytałam, za ile godzin. I dostałam jeszcze premię do ręki, dziesięć złotych w drobnych.

– Czy Malka wiedziała o tym, co dzieje się w jej lokalu?

– Ciężko stwierdzić. Menedżerowie mogli to ukrywać, a ona mogła nie pytać. Kto mniej wie, lepiej śpi.

8

Justyna Kosmala:

– Z jednej strony masz dbać o dobrą atmosferę w pracy i zadowolenie pracowników, z drugiej wymagać od nich realizacji obowiązków. To jest w gastronomii bardzo trudne. Menedżer nie może dać sobie wejść na głowę, przerwa na papierosa nie może trwać non stop.

Nie bywam w każdej swojej knajpie codziennie. Mam trójkę dzieci i w sumie dziesięć restauracji. Jeśli nie wykształciłabym odpowiednio menedżerów i nie obdarzyła ich zaufaniem, nie byłabym w stanie prowadzić biznesu. Jeśli dodatkowo mobbowałabym ich, oni najprawdopodobniej by mi to oddali. Oszukaliby mnie albo odeszli. Tak jest człowiek zbudowany.

Nad mobbingiem między pracownikami już dużo trudniej zapanować i go skontrolować. Mam osobę od HR-u, od komunikacji wewnętrznej. Robimy spotkania zespołowe, integrujemy ludzi, ale nie dałabym sobie ręki uciąć, że nigdy nie było wśród mojej załogi takich sytuacji. Czy na kuchni, gdy jest stres, nikt nie krzyknie? Nie wiem.

Krzysztof Kaliciński:

– W każdej restauracji są dwa główne zespoły. Na kuchni rządzi szef, autorytarnie. Tworzy osobne królestwo. Czasami z falą, jak w wojsku. I jest sala. Często jedni drugich nie szanują. Jeżeli nikt nie próbuje tych zespołów łączyć, nie zarządza konfliktem, to konflikt narasta, przybiera toksyczne formy.

Łukasz Samagalski:

– Gdy pracowałem na polskich statkach wycieczkowych, szef co jakiś czas rzucał bombę, żeby skłócić załogę. Działało. Załoga skłócona jest lepsza, bo łatwiejsza do toksycznego sterowania. To popularny sposób myślenia wśród restauratorów. Mój szef był alkoholikiem. Czasem trzy dni potrafił spać nawalony, nie wychodzić z kabiny. Dziewczyna, która pracowała na barze, płakała przez niego i bała się pracować. Wyżywał się na nas, darł się, wszystko musiało być po jego myśli. „Ty tu nie będziesz rządzić, zmian wprowadzać, bo cię stąd wypierdolę”, tak mi mówił, gdy sprzeciwiałem się jego zarządzaniu. Kiedyś poszedłem do szefa hotelu na statku i powiedziałem, że nie zgadzam się na te ryki. Szef hotelu zorganizował spotkanie, na którym szef restauracji wydzierał się na mnie w jego obecności. Nie zmieniło się nic. Na lądzie nie jest lepiej. Restauracji, które dbają o pracownika, jest może kilka procent.

9

Artura zwolniono w czerwcu 2020 roku.

Pandemia zaczęła się od redukcji wynagrodzeń wszystkim na stałych umowach. Od początku lockdownu cały zespół miał zarabiać najniższą krajową, po równo. W zamian obiecywano brak zwolnień.

– Pierwszy etap był bardzo emocjonalny. Mało rozmawialiśmy o konkretach, głównie serwowano nam mowy kołczingowo-solidarnościowe: „Musimy trzymać się razem! Musimy utrzymać naszą sieć! Wszystkie ręce na pokład!”.

Zacząłem zarabiać miesięcznie około półtora tysiąca.

Przed Wielkanocą, gdy restauracje szykują specjalne menu na wynos, pracował piętnaście godzin. Wielki Piątek.

– Trzeba wszystko przygotować, zważyć i ometkować praktycznie jednego dnia. Pierwsza zmiana przyszła o szóstej i pracowała do osiemnastej, ja z kumplem przyszliśmy na czternastą. Wyszliśmy o wpół do piątej rano, choć robota wciąż nie była skończona. Nie mogliśmy już ustać na nogach, ruszać się, myśleć. Na kartce zapisaliśmy paniom z Ukrainy, co zostało do ometkowania. Malka doskonale wiedziała, ile jest zamówień, że to wykańczające dla tak małego zespołu.

Po świętach zostałem zaproszony po cichu do biura z wyrazami wdzięczności za ciężką noc. W nagrodę dostałem sto złotych.

Poza wynagrodzeniem w pandemii Arturowi zmieniła się też bezpośrednia przełożona. Zarządzanie kucharzami przejęła Laura Reszpondek, nowa wspólniczka Malki.

– Zbliżał się koniec kwietnia, gdy na stole położyła moje wypowiedzenie i powiedziała, że jest redukcja. „Czy na pewno nie ma dla mnie pracy w tej firmie?”, spytałem, bo wcześniej Malka obiecywała, że przeniesie nas w całości jako ekipę kuchenną do innej knajpy, na Saskiej Kępie.

Laura nie skomentowała. Przytaknęła tylko, żebym podpisał. Poczułem się rozchwiany, odpowiedziałem, że jestem bardzo zaskoczony i oczywiście podpiszę, ale chciałbym najpierw powiedzieć o tym żonie, przespać się z tą informacją. Na co ona: „Masz podpisać teraz, bo jutro przyjdziesz z L4 i będziemy ci musieli płacić przez kilka miesięcy”. A ja w trakcie pracy dla Tel Avivu nie poszedłem na L4 ani razu. Podpisałem, dosłużyłem swoje, odszedłem.

– I jak się poczułeś?

– Wolny. Ja się strasznie zmęczyłem w Tel Avivie. I rozczarowałem ludźmi. Ale wiem, że nie miałem najgorzej.

– Zastanawiałeś się, dlaczego akurat ciebie zwolniono?

– Tłumaczę sobie, że byłem najdroższy.

– To ile tam w końcu zarabiałeś?

– Najwyższą wypłatą, jaką dostałem za jakieś dwieście godzin pracy z nadgodzinami, było trzy i pół tysiąca złotych na rękę.

10

Profesor Sylwiusz Retowski:

– To całkowicie zrozumiałe, że pracownicy gastronomii nie idą do sądu. Gdy traktuje się pracę transakcyjnie, składanie pozwów byłoby stratą czasu i pieniędzy. Mało tego, wydaje mi się, że pracownicy oceniają realistycznie swoje możliwości prawne. Restauratora prędzej stać na wynajęcie prawnika, który łatwo poradzi sobie z młodym człowiekiem składającym pozew o mobbing. To, co obserwujemy w mediach społecznościowych, jest dla pracowników gastronomii formą kary zastępczej. Poczucie sprawiedliwości zaspokajają, opisując doświadczenia na Facebooku. Być może ich sprawą zainteresują się dziennikarze. Albo rankingi restauracji na Google’u spadną z 4,5 na 3,9, a to będzie już oznaczać utratę co bardziej wartościowych klientów.

Maciej Nowak:

– Moje pokolenie to jest straszna zakała w rozwoju społeczeństwa. Mamy poczucie, że wywalczyliśmy wolność, demokrację i wy tu gówniarze nie podskakujcie, bo myśmy głodowali, a wy macie wszystko! To należy oczywiście niuansować. Ludzie w każdym środowisku prezentują rozmaite postawy, poglądy. W moim pokoleniu jest niestety ich ogromna rzesza, która świadomie kontynuuje wyzyskowe podejście i uważa je za właściwe. Na poziomie stylu życia jesteśmy wspaniali, wszystkich chcemy przytulać, rozwijać się, chodzić na psychoterapię, być nieprzemocowi wobec osób nieheteronormatywnych. Pod warunkiem że to nie dotyka kwestii pracy. Praca to potencjalne zyski, a na stan naszych kont nie mają wpływać miłe sprawy.

Szczęśliwie w ostatnich kilku latach zaczęła zmieniać się świadomość społeczna – nie tylko odnośnie do pracy w restauracjach, ale i dotycząca warunków pracy w ogóle. Jeszcze pięć lat temu absolutną normą w gastronomii było zatrudnianie na czarno. Teraz jest trochę lepiej. Menedżer Lokum, najlepszego queerowego klubu i restauracji w Poznaniu, powiedział mi ostatnio, że bezwzględnie wszystkim proponuje etaty. Świadomość pracowniczą wnosi młode pokolenie, które nie chce wchodzić w relacje, na jakie zgadzało się pokolenie ich rodziców.

11

Z Malką Kafką spotkałyśmy się w maju 2022 roku. Zaprosiła mnie do swojego biura. Od przetoczenia się przez media oskarżeń byłych pracowników restauracji Tel Aviv minęły trzy miesiące. Nikt nie wniósł pozwu o mobbing, ani pracownicy, ani Malka. Jedyny sąd odbył się na Facebooku.

– Rozmawiałam z prawnikami – powiedziała od progu, jakby chciała uprzedzić moje pytanie. – Opinie są w większości anonimowe, czekałby mnie długi proces z marnymi szansami na wygraną.

W sieci Tel Aviv było wtedy osiem restauracji. Do Malki należały cztery, pozostałe do franczyzobiorców. W szczytowym momencie roku wszystkie zatrudniały około trzystu osób, te Malki około stu pięćdziesięciu. Część na umowę o pracę, część na zlecenie.

– I miałam do tego prawo – podkreśliła stanowczo. – Jesteśmy organizmem wzajemnie zależnym. Jeżeli menedżer będzie źle zarządzał i traktował ludzi nierówno, to wszystkim w zespole będzie się źle pracowało. Zatem i doświadczenie klienta będzie złe. Taka jest filozofia moja i mojego biznesu. Ale codzienna rzeczywistość nie jest ode mnie zależna. Nie jestem w stanie być każdego dnia w każdej restauracji, nie wszystko widzę. Wierzę, że przynajmniej część z tych sytuacji, o których pisali byli pracownicy, miała miejsce.

Gdy stawiałam Tel Aviv dwanaście lat temu, robiłam wszystko: od kelnerowania przez gotowanie do zarządzania. Nie miałam pojęcia, jak w praktyce wygląda branża, z wykształcenia jestem psycholożką. Słyszałam, że w gastronomii jest masa patologii. O tym się pisało, mówiło: ludzie nie dostają wynagrodzeń, jest dużo agresji, szczególnie w kuchni. Pomyślałam wtedy, że ja stworzę nową gastronomię, opartą na obopólnym szacunku. Obopólnym, podkreślam, chęci trzeba z dwóch stron. Nie zawsze pracodawca jest czarnym charakterem, który nie wypłaca pensji.

Byłam wielokrotnie okradana przez pracowników. Kradli pieniądze, nie rozliczali kasy, nie wydawali paragonów. Jedzenie też zabierali. Kiedyś zorganizowali sobie imprezę w moim lokalu na Poznańskiej w Warszawie. Korzystali z baru, z kuchni. Dowiedziałam się o tym, bo było głośno i sąsiedzi zareagowali, zobaczyłam wszystko na kamerach. Zwolniłam cały zespół.

Być może są osoby, które uważają mnie za agresywną. Ja się za taką osobę nie uważam. Mogę mówić czasem podniesionym głosem. Być może zdarzyło mi się trzasnąć drzwiami. Być może mogło mi się zdarzyć krzyknąć w trakcie rozmowy. Nie wiem, czy przepraszam za każdym razem, nie notuję tego, ale na pewno nie określiłabym swojego zachowania jako terror. Nigdy nie uwzięłam się na pracownika. To jest dalekie od mojej filozofii życia; ja nie mam takich potrzeb. Nie wiem, jak miałabym kogoś obrazić. Powiedzieć: „Jesteś głupi”, albo: „Do niczego się nie nadajesz”? Nigdy niczego takiego nie powiedziałam. Jeżeli od dwunastu lat prowadzę własny biznes, to znaczy, że zarządzam nim w sposób sensowny. Jeśli ktoś uważa, że zarządzam w sposób bezsensowny, może odejść z pracy.

Niedawno przydarzyła mi się ciekawa sytuacja. Podchodzę pod okienko podawcze w mojej restauracji i widzę, że dziewczyna przygotowuje jedzenie jedną ręką, a w drugiej trzyma telefon i rozmawia. Mówię jej: „Jesteś w pracy, nie rozmawiaj przez telefon”. Wtedy ona prosi rozmówcę, żeby chwilę poczekał, i do mnie: „A gdyby to był ważny telefon i paliłoby mi się w domu?”. Ja na to: „Ale nie pali ci się w domu. A jeśli ci się pali, odłóż telefon i jedź do domu”. Ona dalej: „No, ale gdyby mi się paliło w domu, to co, nie mogę rozmawiać?”. Ta dziewczyna napisała później, że się mnie boi. Przychodzę do swojej restauracji i widzę, że pracownica zachowuje się w sposób niedopuszczalny. W jaki sposób mam się do niej odezwać? Zagaić: „Przepraszam, jak skończysz rozmawiać, to chciałabym ci coś powiedzieć”? Chyba takie są oczekiwania, skoro słyszę później opinie, że panował terror. Może pracownicy nie życzą sobie zasadniczej komunikacji. No trudno, pracują w mojej firmie. Za to im płacę.

Żeby było jasne: nie jestem idealna. Są rzeczy, których nie widzę. Widzę za to dobrze, że moja stanowczość jest znacznie gorzej odbierana niż stanowczość mężczyzny. Od kobiet oczekuje się innego stylu zachowania, potulnego, miłego, ciepła, uśmiechu. Bycie charyzmatyczną, stanowczą liderką, która mówi „nie”, która rzeczowo wskazuje polecenia służbowe i wymaga, jest trudne w odbiorze.

Były takie sytuacje, że Ukrainki pracowały u mnie po trzysta godzin w miesiącu. Dobrowolnie. One same chciały pracować więcej. Dowiedziałam się o tym po fakcie. Już jakiś czas temu zakazałam tworzenia grafików po trzysta godzin, teraz mają sto osiemdziesiąt do dwustu. Maksimum. Praca na kuchni, na zmywaku, na najniższym stanowisku, jest za najniższą stawkę. Teraz to chyba dziewiętnaście osiemdziesiąt brutto za godzinę. Na ogół osoby w kuchni zarabiają u mnie do dwudziestu pięciu złotych za godzinę na rękę. Tyle zarabiają teraz również Ukraińcy i każda osoba na stanowisku kucharza. Kelnerzy? Dwadzieścia złotych na rękę za godzinę plus napiwki dzielone na cały zespół. Dostają też premię od utargu, gdy wyrobią cel. Nie pamiętam dokładnie, jaka to kwota. To są stawki rynkowe, adekwatne do polskich realiów ekonomicznych. Każdy, kto chce zarabiać więcej, może odejść do miejsca, w którym więcej dostanie. W polskiej gastronomii nie ma bezrobocia. Może dlatego pracownicy, którzy nie przychodzą do pracy, spóźniają się albo rezygnują w trakcie trwania umowy, to standard. W branży często zatrudniają się osoby młode, niektóre nie mają w sobie etosu pracy. Niektórych nie obchodzi, że swoją postawą wpływają na sytuację innych ludzi: kolegów i koleżanek, menedżerów. Moją, właścicielki, również.

Tak, czuję się pokrzywdzona. Ani ja, ani mój biznes nie jesteśmy krystaliczni, bo gastronomia nie jest krystaliczna. Natomiast mnie wyciągnięto z szeregu i przeprowadzono polowanie na czarownicę. Ja też mogę pokazać screeny wiadomości: „Ty kurwo żydowska”, albo zdjęcia bramy do Auschwitz, które po lutym spływały mi na telefon.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Lęk

1

Miasteczko leży blisko granicy. Ma ładną starówkę, przyzwoity dworzec i niezbyt długie kolejki do dentysty na NFZ. Ma sporo zalet. Jest na tyle duże, żeby pochwalić się w zagranicznych folderach teatrem dramatycznym, muzeami i szykownym pałacem, jest na tyle małe, żeby bać się plotki. Wolniej się tu żyje, wolniej zapomina.

W historii Miasteczka rok 2020 jest szczególny, nie tylko z powodu pandemii. Najpierw uznana i doceniana polonistka, jedna z bardziej rozpoznawalnych miejscowych kobiet, gwiazda lokalnej oświaty (bez przekąsu i przesady), zostaje oskarżona przez swoją dyrektorkę o fałszowanie ocen. Sprawa trafia do prokuratury. Polonistce grozi nawet pięć lat za kratkami i odebranie praw do wykonywania zawodu. Niecałe cztery miesiące później polonistka ujawnia, że od kilkunastu lat jest maltretowana psychicznie przez dyrektorkę, i pozywa Miasteczko o mobbing.

2

Promotorka na Uniwersytecie Śląskim mówi:

– Pani Marteczko, doktorat.

Ale ona „nie” – i wraca do Miasteczka. Pracę nauczycielki języka polskiego, tę wymarzoną, dostaje w niewielkim liceum. Jest rok 1997.

Przyjmuje ją dyrektor Halina, która doskonale pamięta wątpliwe uroki poprzedniego ustroju, a mimo to nie węszy, nie knuje. Obce są jej intrygi, podobnie jak trudne do przewidzenia ruchy. Dyrektor Halina jest jak otwarta księga – gdy należy się dywanik, wzywa na dywanik, a gdy pochwała, chwali. Pięć lat później odchodzi.

Nastają czasy dyrektor Grażyny. O tak, dyrektor Grażyna potrafi wypowiedzieć zdanie z mocą, wzbudzić respekt. Ale nie strach.

W 2006 roku zastępczynią dyrektor Grażyny zostaje nauczycielka biologii. Szkoła zatrudniła ją kilka lat po Marcie. Lubią się. Często rozmawiają w przerwach, po lekcjach, tak serdecznie. Kto wie, może do dziś byłyby przyjaciółkami, może wymieniałyby się przepisami na ciasto czekoladowe i piły wino na tarasie w sierpniowe wieczory, gdyby nie wrzesień 2007 roku. Wtedy dyrektor Grażyna odchodzi, a jej gabinet na pierwszym piętrze zajmuje nauczycielka biologii. Nowa pani dyrektor.

Zaczęło się od bezkształtnej niechęci, nagłej, bez powodu. Rozmawiały mniej i chłodniej. No trudno. Marta i tak jest zajęta, podnosi kwalifikacje, a jeśli nie kończy nowego kursu z polonistyki lub sztuki, to dlatego, że robi kolejne studia podyplomowe z psychologii. Uczy się, jak pracować z młodzieżą najzdolniejszą i jak pomagać młodzieży z trudnościami. A młodzież to czuje i przychodzi z pytaniami na przerwach albo po lekcjach. Podciąga rękawy bluzek, pokazuje nacięcia.

Poza tym Marta jest szkolną mistrzynią ceremonii. Gra na pianinie, gitarze, od lat prowadzi zespół muzyczny, nagrywa z nim płyty, robi apele, występy i festiwale. Na przykład akademię z okazji sześćsetnej rocznicy bitwy pod Grunwaldem. Duża sprawa, goście z zewnątrz, ma przyjechać dyrektor kuratorium, pojawić się zastępca prezydenta Miasteczka, rady miejskiej i miejskiego zarządu oświaty, dyrektorzy szkół ponadgimnazjalnych. Ale po kilku miesiącach prób pani dyrektor odsuwa Martę od organizacji. Jako polonistka ma od dziś zająć się językiem polskim. Akademię przejmie ktoś inny. Dla niej ma nowe zadanie – w trakcie imprezy będzie stać pod drzwiami.

– Stać pod drzwiami? – powtarzam za Martą, bo niezbyt rozumiem.

– Stać pod drzwiami – przytakuje. – Jak odźwierna albo bramkarz w dyskotece.

Marta posłusznie idzie pod drzwi.

– Dlaczego?

– Jak to dlaczego? Przecież nie mogłam ot, tak sobie iść albo nie iść – odpowiada jak zapytana o najjaśniejszą prawdę. – Pani dyrektor kazała mi stanąć pod drzwiami i koniec. Miałam stanąć, to stałam.

Już niedługo Marta zacznie omijać sekretariat na pierwszym piętrze coraz szerszym łukiem. Przestanie chodzić na obiady grona pedagogicznego z okazji Dnia Nauczyciela, jeździć na nauczycielskie wycieczki. Czuje, że niezdrowo gęstnieje wokół niej powietrze.

W końcu pojawia się skarga.

– Pani dyrektor wzywa mnie do gabinetu. „Siadaj. Ja nie wiem, co to będzie”, mówi. Patrzę to na wicedyrektorkę, to na nią, a ona powtarza w kółko to samo.

– A przepraszam, o co chodzi? – pytam.

– TU JEST SKARGA – odpowiada, wyraźnie zadowolona z mojego pytania. – Skarga do ministerstwa, do rzecznika praw, do kuratorium!

– Jaka skarga? Na mnie?

– Na ciebie! Obrażasz uczniów, rzucasz krzesłami, drzesz zeszyty! – wykrzykuje.

– A przyniósł ci kiedyś mój uczeń podarty zeszyt? I jakimi krzesłami mam rzucać, jak ja mam w sali wielkie takie, komputerowe? – pytam i mówię, że chciałabym tę skargę zobaczyć.

Słyszę, że pismo jest tajne.

Idę do domu, mówię mężowi, który zawsze mnie wspiera: „Adam, tyle sukcesów wychowawczych, pięknych matur, absolwenci mnie kochają, a do szkoły przyszła skarga”.

Mąż usiadł, napisał pismo.

Adam:

– Skoro pani dyrektor twierdziła, że skarga jest bardzo poważna i wpłynęła wszędzie z wyjątkiem Strasburga, poprosiliśmy o jej odtajnienie. „W związku z pojawiającymi się zarzutami proszę o ujawnienie skargi, w przeciwnym razie skieruję prośbę do kuratorium i prokuratury”. Żona wzięła kopię pisma do szkoły.

– Kolejnego dnia kładę ją u niej na biurku. Ona czyta i nagle łagodnieje: „Nieee… – uspokaja. – Nie martw się, ja to załatwię”.

Dopiero za kilka lat Marta dowie się, że żadnej skargi do kuratorium i ministerstwa nie było.

Na początku 2010 roku pani dyrektor rozwiązała zespół muzyczny. Od tej pory Marcie pozwolono jedynie akompaniować do hymnu Polski na apelach, bo nikt inny tego nie potrafił. Gdy uczniowie upominają się o przywrócenie zespołu, pani dyrektor wyjaśnia, że brakuje odpowiedniego specjalisty.

– Obarczała mnie za to zadaniami nijak niezwiązanymi z moim wykształceniem i zainteresowaniami. Bezpłatnie, po godzinach. Jednym z takich zadań było robienie prezentacji reklamowych promujących szkołę. Chyba w 2015 roku stwierdziła, że zamiast prezentacji szkołę będzie promował film, który przygotuje młodzież. Ja miałam tylko nadzorować. Dobrze. Młodzież przynosiła próbki, mnie się nie podobały, ale pani dyrektor ponoć zadowolona.

Był piątek. W weekend miałam zajęcia na studiach podyplomowych z historii sztuki, bo chcę uczyć też wiedzy o kulturze. Pani dyrektor wpadła do pokoju nauczycielskiego w szale. Przy wszystkich wrzeszczała na mnie, że film do niczego się nie nadaje, że nie interesuje ją, w jaki sposób, ale ma być przygotowany na poniedziałek, bo we wtorek jest promocja szkoły i ja jestem za to odpowiedzialna. Trzasnęła drzwiami, wyszła.

Wtedy Marta popłakała się w pracy po raz pierwszy.

– A mogłam powiedzieć tak: „Proszę mi dać kamerę, komputer, czas i wiedzę, jak się robi filmy promocyjne. Poza tym jest weekend, mam plany, nie mogę”. Teraz tak myślę, ale wtedy chyba umarłabym ze strachu. Nie bałam się jej fizycznie, że mnie uderzy. Ani że mnie zwolni. Bałam się krzyku, który powodował, że drętwiałam i nie mogłam normalnie pracować, żyć. Bo ja naprawdę kochałam swoją pracę i zrobiłabym wszystko, żeby tylko ta baba przestała się w końcu na mnie drzeć. Było też coś gorszego: w największej wściekłości na mnie mówiła cicho, przez zaciśnięte zęby. Nie patrzyła mi nawet w oczy, tylko gdzieś ponad głową albo w buty. Po kilku latach w takiej atmosferze przestajesz myśleć racjonalnie. Czujesz nieustanny lęk.

Po wyjściu ze szkoły Marta dzwoni do brata, informatyka, żeby w nocy z piątku na sobotę pomógł jej poskładać obrazki do promocyjnego filmu. W sobotę o szóstej rano koleżanka zawozi ją na studia i wieczorem odwozi do domu, żeby w nocy z soboty na niedzielę Marta mogła usiąść z kolegą o radiowym głosie i nagrać komentarz. W niedzielę o szóstej rano koleżanka zawozi ją na studia, a wieczorem odwozi do domu, żeby Marta mogła usiąść z bratem i mężem przed komputerem i do późnej nocy łączyć głos z obrazem. Nie śpi przez dwie i pół doby.

W poniedziałek Marta wchodzi do gabinetu pani dyrektor na adrenalinie. Kładzie pendrive’a na biurku. Mówi:

– Tu jest film.

Wychodzi.

– Cały dzień pracowałam ze ściśniętym żołądkiem, w nerwach i niepewności, nie mogłam pić ani jeść. Minęło siedem lat. Do dziś nie usłyszałam, czy film był dobry, czy nie, ani dziękuję, ani pocałuj mnie w de.

3

W szkole było kilka konkursów dla nauczycieli, które miały osłodzić ich pracę. Dzieci w tajnych głosowaniach wybierały Belfra Roku, Najbardziej Życzliwego, Autorytet Roku i Mistrza w Przekazywaniu Wiedzy. Dyplomy i puchary regularnie zdobywała Marta.

Pani dyrektor zlikwidowała konkursy. Zostały tylko te pozaszkolne, robione przez lokalne media, na które nie miała wpływu.

W 2017 roku uczniowie wysyłają nominację Marty do liczącego się plebiscytu w regionie: „Nauczyciel na Medal”. Głosuje się esemesami, a lokalny dziennik co tydzień publikuje ranking liderów. Pani dyrektor nie komentuje, więc ona też nie porusza tematu. Jakby konkursu nie było.

Marta wygrywa.

Kolejnego dnia przychodzi do szkoły szczęśliwa, z medalem i ciasteczkami.

– W pokoju nauczycielskim usłyszałam gratulacje, to uznałam, że pójdę też do sekretariatu, pochwalę się. Wchodzę, mówię: „Pani dyrektor, dostałam medal, chciałam zaprosić na ciasteczko”, a ta momentalnie skupia na mnie wzrok i widzę, jak jej twarz się napina. Już rozumiem, że jest źle. A ona otwiera usta i wydziera się z całych sił: „Ty nie zasługujesz na żaden medal! To ja powinnam decydować, który z moich nauczycieli dostaje medal!”. Wyszłam z sekretariatu, praktycznie uciekłam, poryczałam się. Wzięłam medal z pokoju nauczycielskiego, zostawiłam ciastka, pobiegłam do swojej sali. Przez kilka kolejnych dni w ogóle nie schodziłam do pokoju nauczycielskiego, tak mi było wstyd.

Niedługo później Marta zdobywa nagrodę Kryształowe Serce i zostaje wybrana przez mieszkańców na Osobowość Roku (w kategorii działalność społeczna i charytatywna). Ląduje na okładce kolorowego magazynu, prestiżowego w Miasteczku. W środku: wywiad, gratulacje, że wykształciła dwadzieścia roczników maturzystów, i motto Marty: „Skrzydła są po to, by się wzbić”. Motto odegra jeszcze rolę w tej historii.

Magazyn wychodzi tuż przed majówką.

– Zaraz po zaczęły się matury. Zawsze było tak, że w dniu pisemnej z polskiego polonistki mogły zostać w domu. Jednak tym razem pani dyrektor poprosiła, żebyśmy przyszły i siedziały w pokoju nauczycielskim. Wpadła tam z krzykiem i do mnie: „Sala jest nieprzygotowana na maturę! Miałaś przygotować! Nic nie jest przygotowane!”.

Faktycznie przed weekendem miałam przygotować małą salkę do ustnej matury: stolik dla komisji, dla zdających, flaga, zegar, woda, kartki podbite pieczątkami. Zgłupiałam zupełnie, bo pani dyrektor odbierała ode mnie tę salę osobiście i nie miała zastrzeżeń. Wychodzę z pokoju nauczycielskiego i idę do salki, żeby ją sprawdzić jeszcze raz. Patrzę na stolik dla komisji, ławki, kartki, zegar – wszystko jest tak, jak zostawiłam. Patrzę jeszcze raz i odnotowuję w myślach, przeliczam, upewniam się po raz kolejny, jakbym traciła zaufanie do własnych zmysłów. Wracam do pokoju nauczycielskiego i mówię, że nie rozumiem.

– Jak to! Pleksi brudna! Gazetki na ścianach brudne!

– Ale mycie sali i pleksi to nie jest przecież moja rola, tylko pań sprzątających. – Próbuję się bronić.

– Na portierni są ścierki!

Zeszłam po schodach do portierni, poprosiłam o ścierki i płyn. Sprzątaczki zdziwione, mówią, że salę wymyły, a ja czuję, że się zaraz rozpłaczę. Więc odpowiadam im szybko, że wiem, ale coś tam jeszcze muszę zrobić, nagły wypadek, i dygocząc, wracam do sali. Zdejmuję gazetki zawieszone na ścianach w pleksi. Żadnego kurzu, żadnego brudu, ale płyty są stare, więc mają trochę przetarć. No nic, myślę, umyję je, bo darła się na mnie tak, że boję się zejść i odmówić. Zaczęłam szorować. Wtedy już łzy leciały mi jak grochy.

Po tamtej sytuacji Marta przenosi wszystkie aktywności społeczne poza szkołę, nie chce więcej pani dyrektor prowokować. Zakłada firmę szkoleń edukacyjnych, dziecięcy zespół muzyczny tworzy w kościele, otwiera kanał na YouTubie z webinariami dla maturzystów. Zaczyna publikować felietony w prasie i pisze podręcznik, który stanie się sezonowym bestsellerem na rynku pomocy naukowych.

– Wtedy nie wiedziałam jeszcze, że mnie śledzi i żyje moim życiem prywatnym. Czytała każdy mój felieton i obśmiewała go przy innych nauczycielach. Moją ofertę szkoleniową znała na pamięć. Gdy syn szedł do bierzmowania, myśmy z mężem jako delegacja rodziców witali biskupa. Bierzmowanie było o osiemnastej we czwartek, a w piątek rano jedna z donosicielek dyrektorki już jej zdawała raport. Koleżanki mi powiedziały. Zaczęłam się bać pisania postów na własnym Facebooku. Zresztą nie byłam jedyna. Na innych też umiała się wydrzeć publicznie, a sprawy konkretnego nauczyciela, które powinno się omawiać w gabinecie dyrektora, stawały się przedmiotem debaty całego grona w pokoju nauczycielskim. Dlatego przestaliśmy używać pokoju. Każdy w miarę możliwości zostawał na przerwach w swojej sali albo dyżurował w holu.

Gdy Marta po raz drugi zostaje nominowana do konkursu „Nauczyciel na Medal”, przez kilka tygodni ukrywa się przed dyrektorką. Po wejściu do szkoły przemyka szybko schodami na trzecie piętro i zamyka się w pracowni polonistycznej na końcu korytarza. Gdy zostaje nominowana po raz trzeci, dochodzi do wniosku, że już nie ma na to siły, i prosi o wycofanie nominacji.

Przez trzynaście lat nie postawiła się ani razu. Na piętnastu kartkach A4, drobną czcionką spisała sytuacje, w których, jak uważa, powinna, i zaznaczyła, że to wciąż nie wszystko. Nie postawiła się pani dyrektor, gdy ta:

– kazała jej po godzinach pracy za darmo siedzieć w archiwum i wypisywać wszystkie nazwiska absolwentów szkoły od 1957 roku („Dostałam nużeńca i wysypki”),

– regularnie kazała poprawiać innej polonistce teksty Marty pisane na stronę internetową szkoły („Boże, jakie to było upokarzające!”),

– zabroniła Marcie rozmawiać z nauczycielami o metodach, jakimi wyprowadziła z kryzysu wycofaną uczennicę, skrzywdzoną przez rówieśników w gimnazjum („Zorganizowałam szkolenie nieoficjalnie poza szkołą”),

– przed feriami pozwoliła wcześniej wyjść ze szkoły wszystkim poza uczniami Marty („Powiedziała: »Lekcji już nie ma, wszyscy mogą się rozejść, a klasa 2d z panią Martą wraca do sali na język polski«. Później przysłała nauczyciela z dziennikiem na zwiady, czy na pewno prowadzę zajęcia”),

– w ferie zimowe kazała Marcie pracować i przygotowywać uczniów do dyktanda organizowanego przez uczelnię („W załączniku przesyłam podziękowania od organizatorów, bo od pani dyrektor się nie doczekałam”),

– przyznając nagrody finansowe, umniejszała osiągnięcia i zaangażowanie Marty („Żeby dać mi mniej pieniędzy, argumentowała, że przyznaje mi nagrodę za »oprowadzanie uczniów po szkole« na dniach otwartych liceum, podczas gdy ja miałam znacznie więcej osiągnięć”),

– do dwóch klas maturalnych dołożyła trzecią w spadku po zwolnionej nauczycielce, więc Marta musiała przygotowywać do matury w sumie stu pięciu uczniów, mimo że druga polonistka miała tylko jedną klasę („»Weźmiesz, weźmiesz« – powiedziała – więc oczywiście wzięłam”),

– po hospitacji lekcji miesiącami zwlekała z wystawieniem Marcie oceny („Obiecałam mężowi, że jeżeli nie zobaczę oceny bardzo dobrej, to się odwołam. Wyniki hospitacji powinnam dostać do końca stycznia, dostałam w połowie czerwca. Wezwała mnie do gabinetu, dała dwa papiery, jeden z datą dzisiejszą, drugi ze wsteczną, i powiedziała: »Tu masz! Podpisz. Jak dla mnie, rozumiesz, lepiej, żebyś ten z datą styczniową podpisała, ale rób, jak uważasz«. Podpisałam, jak chciała. To zamknęło mi drogę do odwołania, bo odwołać się można tylko w ciągu trzydziestu dni. A tam była ocena dobra”),

– kazała Marcie poprawiać dokumenty bez powodu („Najpierw powiedziała, że nie może być kopiuj-wklej, a gdy zapytałam, jakie kopiuj-wklej, skoro wszystko pisałam sama, coś wybełkotała i wypisała całą listę uwag. Poprawiłam, poszłam z drugim egzemplarzem, a ta robi kolejne uwagi pozbawione sensu i każe pisać od nowa. Więc przyniosłam jej tę pierwszą wersję ze zmienioną czcionką, żeby inaczej wyglądało na oko, tekst bez zmian. »No – usłyszałam – teraz jest dobrze«”),

– na pół roku zablokowała Marcie awans zawodowy i wyższą pensję („Potrzebowałam podpisu pani dyrektor, żeby podejść do egzaminu na nauczyciela dyplomowanego, ale pani dyrektor nie miała czasu, żeby złożyć swój podpis. Podpisała czterem nauczycielom, a mnie powiedziała: »Wiesz co, przepraszam, już nie zdążę, będziesz się broniła za pół roku«”).

– Za każdym razem myślałam: „Może teraz?”. Może tym razem udowodnię jej, że jestem dobrym pracownikiem. Że jak wykonam każde jej polecenie, na wszystko się zgodzę, doceni mnie w końcu albo da chociaż spokój.

W którymś momencie, jeszcze przed pandemią, koleżanki zwróciły uwagę na moje zachowanie w pokoju nauczycielskim. Gdy pani dyrektor wchodziła do środka, natychmiast wstawałam z krzesła na baczność. „Dlaczego?”, zapytały, więc mówię, że z szacunku. No, dyrektorka idzie. Tak byłam uczona w domu, szacunek należy się starszym i przełożonym. A one: „Nie, to nie z szacunku. Ty wyglądasz jak śmiertelnie przerażona dziewczynka”.

4

Do Miasteczka przyjeżdżam w końcu maja 2022 roku. Z dworca odbierają mnie Marta z bratem, który robi za kierowcę. Marta przestała prowadzić samochód. Ciągle rozkojarzona, rozdygotana, uznała, że to niebezpieczne. Od dwóch lat, czyli od czasu myśli samobójczych, jest na lekach psychotropowych, przeciwlękowych. Ma długą dokumentację medyczną od psychiatry. Przeprasza, że nie oprowadzi mnie po Miasteczku, ale od mniej więcej pół roku boi się wychodzić z domu. Nie ma wypisanego na czole: „Jestem niewinna”, a ludzie gadają. Może ewentualnie usiądziemy na tarasie, lecz ostatecznie decyduje, że lepiej jednak w pokoju. To i tak dużo, bo przez wiele tygodni nie wychodziła z łóżka.

W trakcie naszej rozmowy rozpłacze się kilka razy i kilka razy będzie musiała przerwać, wyjść z pokoju, uspokoić się. Dopiero gdy do domu wróci Adam, mąż, nabierze pewności, zacznie opowiadać z mniejszym strachem. Zacznie nawet być wściekła.

Przez trzynaście lat pracy z panią dyrektor uważała, że sobie radzi. Że jej jednym uchem wchodzi, a drugim wychodzi. Popłakała, poprzeklinała, o wszystkim mówiła mężowi. Pomagało. W czternastym roku przestało.

Jest kwiecień 2020 roku, praca zdalna, tydzień przed klasyfikacją maturzystów. Dzwoni dyrektorka.

– Zwraca się do mnie: „Słuchaj, dziewczynko”, i każe coś zrobić z niedostatecznymi u dwojga uczniów, bo będą problemy w kuratorium. Mówię jej, że się nie boję kuratorium, że siłą ich do nauki nie zmuszę. A ona, że ją nie obchodzi jak, ale nie mogą mieć jedynek. I do mnie, że „nie możesz mierzyć wszystkich swoją miarą, bo życie nie jest sprawiedliwe”. I się rozłącza. Znowu ryczę. Dzwonię do kolegi z pracy: „Weźże zrób dodatkowe zadania i wyślij wszystkim do rozwiązania, tamci się podciągną, a ty będziesz mieć czyste sumienie”, radzi. Tak robię.

Oceny podciągnęło przeszło trzydziestu uczniów, którzy się postarali. Jednym z nich był mój syn. Uczyłam go i traktowałam na równi z innymi. Tak byłam wychowana, pierwszą dwóję w życiu dostałam od własnej matki, nauczycielki polskiego, żebym wiedziała, jakie są zasady.

Dwa tygodnie po klasyfikacji maturzystów dyrektorka wzywa mnie i dwie inne polonistki do szkoły. Nie mamy pojęcia dlaczego, ale mimo pandemii przyjeżdżamy, wchodzimy do gabinetu. Tam czeka już wicedyrektorka. Ledwo usiadłyśmy, a pani dyrektor oznajmia, że sfałszowałam dokumentację szkolną i dopisałam ocenę swojemu synowi, żeby zawyżyć mu średnią.

Słyszę to i nie za bardzo wiem, co się wokół mnie dzieje. Koleżanki też. Pytam: „Jakie fałszowanie?”. Wtedy dyrektorka zaczyna się drzeć. Na początku tak ogólnie, chaotycznie. Mówię, że to nieporozumienie, że mogę każdą ocenę udowodnić, bo mam wszystko udokumentowane w elektronicznym dzienniku i mejlach. A ona, że mam się nie odzywać, bo to nie ja prowadzę spotkanie i nie ja mam mówić, tylko słuchać. Gdy próbuję się wtrącić, przypomnieć, że sama do mnie dzwoniła i wymusiła na mnie robienie dodatkowych zadań, zaczyna krzyczeć jeszcze głośniej. Tym razem, że sfałszowałam dokumentację i w dodatku zarzucam jej kłamstwo, a ona już rozmawiała ze wszystkimi dyrektorami w mieście na mój temat i wszyscy są oburzeni.

Upokarza mnie przez dwie godziny i pięćdziesiąt minut. W końcu siada w fotelu, zaplata ręce, pyta: „I co? I może teraz zagłosujemy esemeskiem i zobaczymy, jak rozwijasz skrzydła?”. Koleżanki jak zamurowane. Ja się już cała trzęsę i myślę, że to koniec, wygrała. Mówię: „Wiem, że chcesz się mnie pozbyć, więc rozwiąż ze mną umowę. Zejdę ci z oczu, tylko przestań mnie upokarzać, bo ja już dłużej nie wytrzymam”. A ona wtedy uśmiecha się i odpowiada: „Nie, ja cię nie zwolnię. My się spotkamy w prokuraturze. Wiesz, jak to mówią, daj mi człowieka, a znajdę paragraf”. I podsuwa mi jakiś papier. Każe pisać oświadczenie. Ja się pytam, czy mogę napisać wyjaśnienie z domu, bo teraz nie potrafię nawet zebrać myśli, a ona syczy, że dała mi kartkę i mam pisać, i nikt stąd nie wyjdzie, dopóki nie napiszę. Koleżanka dzwoni, żeby odwołać lekarza. Ja się trzęsę, piszę coś, ona się drze: „Czytaj na głos!”. Czytam, ona każe coś dopisać. Dopisuję.

Nie pamiętam, co mi dyktowała, mózg miałam jak sparaliżowany. Podpisałam do połowy pusty dokument, bo ona swoją część miała wypełnić później. Wtedy pozwoliła nam wyjść. Zapytałam, co teraz, a ona: „Daj mi trzy–cztery dni, zastanowię się, co z tobą zrobić, bądź pod telefonem”.

Adam:

– Mężowie nauczycielek powinni nosić tytuł Sponsorów Oświaty. Na materiały szkolne zajechaliśmy dwie drukarki, gdy szkolna się popsuła. Drukowaliśmy wszystkie świadectwa i dyplomy. Widzisz pianino? Całe zasłane statuetkami, które Martka dostawała od uczniów w szkolnych i regionalnych plebiscytach na najlepszego nauczyciela.

Czytam napisy na statuetkach: „Mistrz w sztuce przekazywania wiedzy”, „Nauczyciel godny zaufania”, „Nauczyciel – autorytet”, „Najżyczliwszy nauczyciel”, „Belfer roku”. „Złota katarynka – czyli nauczyciel, który świetnie przekazuje wiedzę”, „Najbardziej twórczy nauczyciel”, „Nauczyciel Mistrz”, „Nagroda serca kryształowego 2017”, „Nauczyciel na Medal”.

– Przychodziły do nas dzieci z problemami, z rozbitych rodzin, nasz dom to było wieczne pogotowie psychologiczne – kontynuuje. – Martka decydowała się w tym trwać z pasji, z miłości, choć mogła rzucić pracę w każdym momencie, bo dobrze zarabiałem. Wcześniej. W 2020 roku straciłem pracę. Założyłem firmę, która nie zdążyła się rozkręcić, bo przyszła pandemia. ZUS wszedł nam na konto. Nie mieliśmy na ratę kredytu, na zakupy wyciągaliśmy ze świnki-skarbonki. Martka z zarobkami nauczyciela była jedynym żywicielem rodziny. Gdyby odebrano jej prawo do wykonywania zawodu, musielibyśmy sprzedać dom, wyprowadzić się do rodziców i nakryć głowy kapturami. Dlatego we mnie pojawił się bunt. Mówię jej: „Czekamy na telefon, niech dyrektorka konkretnie powie, jakie są zarzuty, i piszemy odwołanie”.

Ale pani dyrektor nie zadzwoniła. Minął jeden miesiąc wakacji, drugi. Na koniec sierpnia Marta dostała powiadomienie przez dziennik elektroniczny, że nauczyciele mają stawić się w auli na spotkanie przed rozpoczęciem roku.

– „Jak zapewne wiecie po ostatnich wydarzeniach, wpisywanie ocen do dziennika jest sprawą poważną, i powinniśmy sobie przypomnieć zasady…”. No, stała na środku i gadała te bzdury. Wszyscy już wiedzą, patrzą na mnie. A jeden kolega podszedł i powiedział wprost: „Po co ona nas spędzała, mogła sobie wziąć cię do gabinetu”.

Otóż nie, już nie mogła. Na koniec sierpnia zatrudniliśmy z Adamem prawnika. Dostała pismo przedsądowe, więc zaczęła grać ostrożnie. Zdecydowaliśmy, że pozwę ją o mobbing, a dokładnie, że pozwę miejski wydział edukacji, bo to on sprawuje nadzór nad szkołą.

5

– No, patrzymy w aparat. Najpierw prosto, en face. – Cyk. – Pani siedzi spokojnie, to krzesło się obraca. Teraz z prawa. – Cyk. – Z lewa.

Poprzednią sesję, którą pamięta, miała dla luksusowego magazynu drukowanego, na ekskluzywnym papierze w formacie A4. Była to sesja okładkowa, piękna, a do tego wywiad wielki, na pięć szpalt.

A teraz:

– Palce, no, kciuk, wskazujący, po kolei, ręka luźno, jedna, druga. I otwieramy buzię, nie trzeba szeroko, tyle, żeby się pałeczka zmieściła.

Egzemplarz luksusowego magazynu trzyma w domu. „Już zaraz wrócę do domu, już, już, za momencik” – powtarza sobie w duchu i kiwa się na krześle. Zaciska powieki.

– No, gotowe. Może pani iść.

Nie może. Nie potrafi się ruszyć, zapomniała jak. Brat, który od dwóch godzin czeka pod komisariatem, za rękę prowadzi ją do samochodu. Marta dziś znów nie zaśnie, nie zje. A jeśli coś zje, zwymiotuje.

Prokuratura wezwała ją przed Wielkanocą 2021 roku. Pobrano od niej odciski palców i próbki DNA.

– Przesłuchiwano moich uczniów i polonistki, które były świadkami rozmowy z dyrektorką. Prokuratura sprawdzała mój komputer i połączenia. Zrezygnowałam ze wszystkich dodatkowych aktywności, nawet z prowadzenia scholi w kościele. Codziennie zastanawiałam się, co jest ze mną nie tak.

5 października 2021 roku dostała pismo od prokuratury: zarzuty bezpodstawne, sprawa umorzona. Przez kilka miesięcy będzie je trzymać w kuchni, oprawione w ramkę. Miesiąc później odbyła się komisja dyscyplinarna, która ostatecznie Martę oczyściła, a nawet pochwaliła: „W opinii Komisji pani Marta wykonuje obowiązki nauczyciela języka polskiego w sposób rzetelny, kieruje się w swojej pracy prawidłowym podejściem do ucznia”.

– Sądziłam, że to będzie moment przełomowy, że wszystko ze mnie spłynie, ale ja czułam się tylko gorzej. Byłam roztrzęsiona, osłabiona, przestałam jeść, nie mogłam spać. Zamiast chodzić z podniesioną głową, na myśl o szkole dostawałam paraliżu. Zbliżały się święta, odpocznę, myślę. Święta minęły, nic nie odpoczęłam. Pomyślałam: „Byle do ferii”.

Przed feriami dyrektorka zorganizowała radę, nauczyciele zebrali się w szkole. Wiedziałam, że wciąż plotkuje się na mój temat, bo dyrektorka niczego oficjalnie nie odwołała, więc wstałam na tej radzie i wygłosiłam oświadczenie. Cisza jak makiem zasiał, nikt się nie odezwał. Nawet tego nie oczekiwałam, miałam tylko nadzieję, że mi to pomoże. Nie pomogło. Po każdym posiłku miałam odruch wymiotny, zasypiałam nad ranem, na godzinę–dwie. Śniły mi się koszmary, że policja wchodzi do klasy i jestem aresztowana albo że jestem w więzieniu. Całe dnie spędzałam w łóżku, nie miałam nawet siły iść do toalety. Tak mi mijały ferie.

Cztery dni przed powrotem do szkoły Adam podstępem zaciągnął Martę do lekarki, która zdiagnozowała u niej zespół stresu pourazowego. Natychmiast musi odciąć się od źródła traumy, nie wolno jej nawet zbliżać się do budynku szkoły.

– Dostałam roczne zwolnienie na poratowanie zdrowia, ale to już niczego nie zmieni. Nie wyobrażam sobie, że kiedykolwiek wrócę do nauczania.

Od tamtej pory zwolnienie Marty było kilka razy przedłużane na kolejne miesiące. Przez ponad półtora roku, do września 2023 roku, Marta (nie licząc naszego spotkania) wychodziła z domu tylko do lekarza i na rozprawy w sądzie.

6

Zadzwoniłam do pani dyrektor. Nie potwierdziła żadnej z sytuacji opisanych przez Martę, wszystkiemu zaprzeczyła. Podkreśliła, że rada pedagogiczna stoi za nią murem, a rzekome szykanowanie przez nią nauczycieli jest kłamstwem. Dopóki toczy się sprawa w sądzie, nie będzie jej szerzej komentować.

Do września 2023 roku w Miasteczku odbyło się kilkanaście rozpraw z pozwu o mobbing. Dyrektorka przychodzi i robi notatki.

Od grudnia 2022 roku, samorząd musi wypłacać Marcie osiemset złotych miesięcznie na pokrycie kosztów psychoterapii. Sąd jeszcze przed końcem procesu i wyrokiem uznał, że Marta uprawdopodobniła mobbing w stopniu, który pozwala na zabezpieczenie powództwa: „Odnosząc się do zarzutów strony pozwanej, Sąd dodatkowo wskazuje, że zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa oraz czynności organów ścigania i organów dyscyplinarnych nie są jedynym przejawem mobbingu ponoszonym przez powódkę. W toku postępowania, na obecnym jego etapie, uprawdopodobniono szereg innych przejawów stosowania względem powódki mobbingu” – czytam w oficjalnym dokumencie.

Mimo pozwu, procesu i pełnej świadomości miejskiego wydziału edukacji, jakie zarzuty ciążą na pani dyrektor, ta została ponownie wybrana w konkursie na stanowisko dyrektorki szkoły podstawowej w Miasteczku.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Pyskuj

Grzegorz Ilnicki zasiada w komisjach antymobbingowych pracodawców, jest pełnomocnikiem procesowym w sprawach z zakresu prawa pracy i trenerem antymobbingowym.

Znajomy tłumaczył mi kiedyś, że krzyczenie na pracownika, jeśli ten źle pracuje, jest aktem dobrej woli. Mógłby go przecież zwolnić.

Trochę ma rację. Mógłby jeszcze użyć elektrycznego pastucha.

Mówię teraz o czterdziestoparoletnich szefach z lewicowymi poglądami, równościowymi, którzy prowadzą nowatorskie biznesy, są oczytani, mają szerokie horyzonty.

Tylko ludźmi zarządzają w prymitywny sposób.

Skąd przekonanie, wyrażane w XXI wieku bez większego skrępowania, że na pracownika można podnieść głos, bluznąć?

Nie można. Nie można naruszać niczyjej godności. Nie można przekraczać form ani granic krytyki. To eksploatacyjna droga na skróty, przynosząca krótkotrwały efekt. Ludzie przychodzą do pracy, żeby wykonywać pracę, a nie po to, by zostać obiektem werbalnych, pozawerbalnych, fizycznych napaści. Jeśli ktoś nie jest w stanie egzekwować poleceń w inny sposób niż przemocowy, powinien rozważyć, czy umie zarządzać ludźmi i czy w ogóle powinien to robić. A jeśli sam nie może zdobyć się na taką refleksję, powinni wyręczyć go przełożeni lub instytucje państwowe. Głuche dzisiaj i do tego nieprzygotowane.

Ten sposób myślenia jest spadkiem po poprzednim systemie?

Moim zdaniem wtedy dawało się powiedzieć w pracy znacznie więcej niż dziś. Strajk sierpniowy w Stoczni Gdańskiej wyrósł w obronie zwolnionej Anny Walentynowicz. Ile strajków mamy dzisiaj w korporacjach ze zwolnieniami pracowników w tle? Czy załoga samolotów LOT-u gremialnie stanęła, gdy w 2018 roku zwolniono liderkę związku negocjującą warunki? Gdzie mamy strajki w bankach przeciwko standardom pracy z działów call center, sprzedaży? Gdzie są strajki pracowników Poczty Polskiej?

Brak wolności politycznej to jedno, ale poziom pozwolenia na pyskowanie w pracy był w Peerelu dużo wyższy. Utowarowienie pracowników przyniosły dopiero transformacja ustrojowa, lata dziewięćdziesiąte i bezrobocie z ich początku: zerwanie z przywiązaniem pracowników do zakładu pracy, odebranie im poczucia bezpieczeństwa, oczekiwanie nieograniczonej elastyczności, możliwość łatwego pozbawienia zarobku. To wszystko sprawiło, że obszar osobistej władzy nad pracownikiem radykalnie się poszerzył. Ukształtowano model uległości wobec pracodawcy, którego nie znaliśmy nawet w niedemokratycznym Peerelu. Przetrącono kręgosłup asertywności społeczeństwa.

W Kauflandzie utrudnia się wybranie społecznych inspektorów pracy, bo Kaufland twierdzi, że samodzielna działalność związków zawodowych w tym zakresie, bez zgody właściciela marketu, narusza prawo konstytucyjnie chronione, którym jest własność. Własność, podkreślam. Finał jest taki, że wybory społecznego inspektora pracy odbywają się przy wejściu do marketu, a komisja wyborcza pracuje na parkingu. W Peerelu takie sytuacje byłyby nie do pomyślenia chociażby dlatego, że obowiązywała ustawa o samorządzie przedsiębiorstwa państwowego, która sprawiała, że pracownicy i ich reprezentacja byli upodmiotowieni. Tamten system bazował na szczerej lub nieszczerej, czasem fasadowej, ale gwarancji pyskowania w pracy. Ten bazuje na wartościach, które utwierdzają pracodawcę w myśleniu, że może on utrudniać działalność obywatelską pracowników na podstawie „prawa własności”. Pyskować to sobie mogą, ale poza firmą. I najlepiej nie na Facebooku, bo i za to przecież pracodawcy próbują dyscyplinować, często bezprawnie.

Paroc Polska w Trzemesznie, „pionier przemysłu izolacji”, grupa należąca do amerykańskiego koncernu Owens Corning, zatrudniała niemal osiemset osób. Był sierpień 2021 roku, gdy fabryka stanęła. Załoga domagała się podwyżek, umów o pracę na czas nieokreślony dla każdego. I je dostała. Byłeś jej pełnomocnikiem. Najbardziej spektakularny strajk pracowniczy ostatnich lat.

Strajk w Solarisie, producencie autobusów i trolejbusów, okazał się jeszcze bardziej spektakularny. W Parocu wygraliśmy po tygodniu, w Solarisie po sześciu. To trwało dłużej niż strajk sierpniowy w 1980 roku.

Jak taki strajk wygląda od środka?

Firma przestaje działać. Solaris próbował się ratować, ściągnął jakichś ludzi z zewnątrz, ale oni te autobusy marnowali, zamiast budować. Potężny konflikt. Zbigniew Szczypiński, mój osiemdziesięciotrzyletni przyjaciel, socjolog, szef kadr w Stoczni Gdańskiej w trakcie strajku sierpniowego, powiedział mi, że powinienem na koniec każdego dnia brać zeszyt i zapisywać ze dwie strony, ku pamięci. I miał rację, bo działa się ogromna liczba mikrorzeczy o makroznaczeniu.

Nie zapomnę, na przykład, takiej sceny: w Solarisie hale do budowy autobusów przedzielone są stołówką. Żeby dojść na obiad z biurowca, czystego, eleganckiego, trzeba przejść przez te brudne hale. Byłem świadkiem sytuacji, gdy załoga dowiedziała się, że rzecznik prasowy, który miał wśród nich opinię nieuczciwego propagandzisty, idzie zjeść. Wtedy pracownicy wynurzyli się, otoczyli wejście na stołówkę stu–studwudziestoosobowym szpalerem, zaczęli dąć w wuwuzele i krzyczeć: „Kłam-ca, kłam-ca!”. Trwające bardzo długo głośne, rytmiczne okrzyki do osoby, która według nich naruszała ich godność. Symboliczne i faktyczne zerwanie się ze smyczy zależności. Czasem upodmiotawia także gniew.

Co jest teraz największym problemem pracowników przemysłu?

Fikcja ośmiogodzinnego dnia pracy. Żeby pensje były godne, trzeba brać nadgodziny. W Parocu ludzie są w stanie zarobić dobre pieniądze, pod warunkiem że poświęcą na pracę dodatkowy dzień. Wdrożenie i przeszkolenie nowej osoby zabiera czas, więc bardziej opłaca się dać półtorej stawki albo nawet dwa razy więcej za godzinę komuś doświadczonemu. Ludzie walczą o te nadgodziny, żeby żyć przyzwoicie. Płacą za to ich rodziny, psychika i zdrowie. Płaci za to BHP, bo pracownik, który pracuje za długo, wystawia się na ryzyko.

W przemyśle jest mobbing?

Wszędzie jest. Różni się tylko narzędziami, w zależności od środowiska pracy.

Mobberzy działają przez ataki w sześciu obszarach: kompetencji, efektów pracy, pozycji w zespole, sfery osobistej, zdrowia i komunikacji. Inaczej atakuje się efekty pracy menedżera, inaczej człowieka, który pracuje na maszynie, ale jednemu i drugiemu tak można pracę zorganizować, że będzie obiektywnie niewydajny. A realnie niewydajny będzie dlatego, że jakiś przełożony zarządził tak a nie inaczej. Jeśli zechce manipulować pracownikiem, wprowadzać go w błąd, fałszywie przedstawiać jego zaangażowanie i efekty pracy, zrobi to na różne sposoby, w każdej branży. Matryca jest uniwersalna.

Są zawody bardziej i mniej narażone?

Nie bardzo.

Piotr Chomczyński w książce Mobbing w pracy z perspektywy interakcyjnej cytuje badania Europejskiej Fundacji na rzecz Poprawy Warunków Życia i Pracy. Wynika z nich, że przed dwudziestu laty mobbing najczęściej pojawiał się w hotelarstwie i restauracjach, ochronie zdrowia i edukacji. Główny Urząd Statystyczny w badaniach z 2014 roku ocenił, że kobiety na przemoc, nękanie i zastraszanie w miejscu pracy narażone są najbardziej w branżach opieki medycznej i pomocy społecznej, mężczyźni natomiast w administracji publicznej, obronie narodowej i obowiązkowych ubezpieczeniach społecznych. Statystyki GUS-u z 2021 roku to potwierdzają. Na ile takie badania odzwierciedlają prawdę?

W ogóle tego nie robią. Możemy porozmawiać o tym, w jakim środowisku mobbing znajduje podatny grunt, a nie o tym, w jakim zawodzie jest go więcej, w jakim mniej.

Najbardziej narażone są sektory, w których jest władza ubrana w wyraźne formy. Władza manifestuje się na różne sposoby, nie tylko w oficjalnym, hierarchicznym podporządkowaniu. Są też jej relacyjne poziomy. Łatwo można sobie wyobrazić, że w organizacji społecznej, w NGO, gdzie wszyscy są po imieniu, działają wspólnie dla sprawy w ramach demokratycznej struktury, pozornie władzy nie ma. Ale jeśli relacja wewnątrz zespołu oparta jest na autorytecie, na przewadze ekonomicznej, większej wiedzy, wieku czy stażu jednej z osób w organizacji, relacja władzy jest obecna w formie przewagi czy dominacji. Wszelkie jej wynaturzenia dają pole do przemocy. Dlaczego w badaniach, które cytowałaś, wymienia się ochronę zdrowia? Bo tam działania oparte są na autorytecie, hierarchii, ścisłym poleceniu. Bardzo to dziewiętnastowieczne, jeśli chodzi o relacje. Dlaczego wojsko? Bo rozkaz, ograniczona możliwość dyskusji, oczekiwanie uległości, dyscypliny.

Jednak takie ogólne statystyki nie mogą być wiarygodne, ponieważ badanie mobbingu zawsze bazuje na szczegółowym wywiadzie. Niektórzy w ankiecie nie przyznają się ze strachu lub wstydu, inni mylnie interpretują mobbing. Nie ma twardego, namacalnego paradygmatu, który pozwalałby na podanie konkretnej liczby. Zgwałcenie jest konkretne; nawet jeśli bywa relatywizowane, ma swój przebieg, jest faktem. Mobbing jest działaniem długotrwałym i uporczywym. Ocennym.

Chcę rozbroić trochę polską definicję mobbingu. Kodeks pracy, artykuł 94 ustęp 3: „Mobbing oznacza działania lub zachowania dotyczące pracownika lub skierowane przeciwko pracownikowi, polegające na uporczywym i długotrwałym nękaniu lub zastraszaniu pracownika, wywołujące u niego zaniżoną ocenę przydatności zawodowej, powodujące lub mające na celu poniżenie lub ośmieszenie pracownika, izolowanie go lub wyeliminowanie z zespołu współpracowników”.

Ta definicja miała wprowadzić szczególną, kwalifikowaną formę przemocy, a stała się pułapką. Jeśli dziewięćdziesiąt trzy procent spraw o mobbing pracownicy przegrywają w sądach pracy, to nie dlatego, że nie są ofiarami przemocy, ale dlatego, że sąd akurat tej przemocy, której doświadczają, nie uznaje za mobbing.

W polskim prawodawstwie i judykaturze stworzono model mobbingu, który rzadko kiedy istnieje w realnym życiu. Opiera się na sztucznej ocenie, że ten rodzaj przemocy jest mobbingiem, a ten już nie jest. Tymczasem mobbing ma kilka faz wyróżnionych przez najważniejszego badacza zjawiska, Heinza Leymanna. Te fazy różnią się od siebie stopniem nasilenia. W Polsce praktycznie przyjęło się, że tylko ostatnie Leymannowskie fazy mobbingu, te najbardziej widoczne i brutalne, uznaje się za mobbing. Nominalnie nie przyjęto takiej metodyki rozpoznawania spraw w sądach, ale praktyka potwierdza, że tak, niestety, jest.

Teraz ja zadam ci pytanie. Ktoś atakuje twoje efekty pracy, podważa kwalifikacje. Jak reagujesz?

Powinnam się postawić.

Nie pytam o to, co powinnaś zrobić, pytam, co robisz.

Zastanawiam się, czy nie ma racji.

A konkretnie? Jesteś beznadziejna, źle pracujesz, nie dowozisz, teksty są słabe, czcionka niewyjustowana. Co robisz, gdy słyszysz takie komentarze po raz pierwszy?

Staram się poprawić.

Tak. Pierwszą reakcją na mobbing jest wzrost wydajności w pracy, okupiony w mniejszym lub większym stopniu problemami w życiu osobistym. Ten wzrost wydajności kończy się w momencie, gdy zauważamy, że nasza taktyka nie działa. Nie sprawia, że jesteśmy traktowani lepiej.

Gdy przygotowuję wniosek o uzasadnienie wyroku, czyli proste i krótkie pismo, sporządzam go, sprawdzam, czy nie ma literówek, wysyłam. Gdy przygotowuję skargę kasacyjną, czytam ją piętnaście razy przed wysłaniem. Adekwatne dopasowanie poziomu zaangażowania do wagi sprawy. Natomiast osoba poddana presji wykonuje zadanie, które zajmuje chwilę, wielokrotnie dłużej. Angażuje się bardziej, inwestuje prywatne zasoby, czas po godzinach. Ale ataki nie ustają. Ataki się nasilają.

Nie musi dojść do rozstroju psychicznego, żeby nazwać mobbing po imieniu. Psychosomatyka, kwestie motywacyjne, lękowe, pogarszające się efekty pracy. To pojawia się później. Wreszcie są i agresywne zachowania obronne. Nie znam orzeczenia polskiego sądu, które mówi o agresywnych zachowaniach obronnych, czyli o tym, że osoba atakowana, upadlana i gnębiona broni się atakiem, agresją własną. To nie jest konflikt, w którym dwie strony walczą ze sobą na równych zasadach. Jedna z nich jest rannym zwierzęciem, zepchniętym do narożnika, które wyciąga pazur, bo już nie umie inaczej. Czasami rani tym pazurem na oślep. A agresor triumfuje. Można nawet ofiarę ubierać w szaty agresora, a jej lękowe zachowania obronne przedstawiać jako faktyczne źródło problemu. Tymczasem sprawca, odsuwając od siebie odpowiedzialność, w białych rękawiczkach niszczy kolejnego dobrego pracownika.

Wróćmy jeszcze do definicji, od której zależy wygrana przed sądem. „Zastraszanie i nękanie uporczywe i długotrwałe”, czyli jakie? Jak długo to nękanie musi trwać, żeby – zgodnie z polskim prawem – było uznane za mobbing?

Kiedyś przyjmowało się, że minimum pół roku. Teraz jest już ugruntowana linia orzecznicza Sądu Najwyższego, która mówi, że nie da się z góry określić takiego limitu. Mobbing uznaje się za zjawisko dynamiczne. Znam nawet wyroki, gdzie uznano, że jeden dzień intensywnego nękania można ocenić jako mobbing.

Jeden dzień?

To rzadkość, ale wszystko zależy od nasilenia i specyfiki zdarzenia. Skoro mobbing jest dynamiczny i nie da się precyzyjnie wyznaczyć punktu jego rozpoczęcia, nie da się też precyzyjnie policzyć okresu jego występowania.

Jakie dowody zbierać?

Trzeba notować na bieżąco sytuacje, które są trudne, konfliktowe, żeby być precyzyjnym w ich opowiedzeniu. Zawsze najlepszym dowodem są świadkowie. Dowody z esemesów, mejli też często się zdarzają. Wielu mobberów nie kryje się z przemocowością.

Zainteresował mnie wyrok Sądu Najwyższego z listopada 2008 roku. Nauczycielka pozwała gimnazjum o mobbing i przegrała. „Niezbędne jest stworzenie obiektywnego wzorca ofiary rozsądnej, co pozwoli wyeliminować przypadki wynikające z nadmiernej wrażliwości pracownika” – argumentował sąd w uzasadnieniu. Co oznacza „obiektywny wzorzec ofiary rozsądnej”?

Chodzi o to, żeby wykluczyć przed sądem pewną nadwrażliwość ofiary, która rzadko, ale się zdarza.

Czyli?

Gdy ktoś każdą krytykę, także słuszną, przyjmuje jako dotkliwą dla jego godności. Reaguje płaczem, złością, poczuciem upokorzenia.

Istnieją osoby, które mają permanentne poczucie bycia ofiarą. Wchodzą w tę postawę i odgrywają taką rolę niezależnie od okoliczności. Negują jasne informacje, że sytuacja wygląda inaczej, nie przyjmują tego do wiadomości.

Każdy ma jakąś historię uczenia się, wchodzenia w relacje z ludźmi, reagowania na bodźce, historię obaw, kompleksów. System na ogół wysyła nam ostrzeżenia: może zadziać się coś, co miało miejsce w przeszłości. I to budzi pewną postawę. Jeśli ktoś jest bardzo lękowy, może replikować lęki w nowym środowisku pracy, bez wyraźnej przyczyny. Nawet na uprzejmie podaną konstruktywną krytykę będzie reagować nadwrażliwie, więc przed sądem nie będzie osobą, która wpisuje się w model…

…ofiary rozsądnej.

Faktycznie, to określenie może brzmieć niefortunnie.

Mamy w polskim orzecznictwie profil ofiary mobbingu?

Tak, w całości błędny. Przyjmuje się, że skoro ktoś pracuje w danej branży, powinien być odporny na jej psychiczne trudy. Jest takie orzeczenie Sądu Najwyższego, w którym mowa o wojskowym. Że on, jako wojskowy, powinien być bardziej odporny psychicznie. W związku z tym nie mógł stać się ofiarą mobbingu.

Gdzie jest biegły psycholog przed wydawaniem takich orzeczeń?

Poza salą rozpraw.

Ustanawianie przez sąd subiektywnie rozumianego modelu odporności psychicznej jest najdalej idącym nieporozumieniem. Zbyt dużo mamy w orzecznictwie Sądu Najwyższego rzekomej potocznej wiedzy psychologicznej, która nie jest żadną wiedzą. A nawet gdyby oceniać osobistą odporność psychiczną pracownika, czy można uznać, że pracownik bardziej odporny na stres może doświadczać większej przykrości? I ta jego odporność ma zapewniać mu mniejszą ochronę prawną?

Potocznie wydaje się, że odporność psychiczna objawia się wtedy, gdy po człowieku pewne rzeczy, mówiąc kolokwialnie, spływają. Że nie rezonują. To nieprawda. Psychologia mówi nam wyraźnie, że gdy doświadczamy wstrząsu, bólu, bodźca, który jest degradujący, osoby odporne psychiczne po prostu krócej go przeżywają, ale jednak przeżywają. I to wcale niepłytko. To nie oznacza, że osoby silne psychicznie nie doświadczają kryzysów, tylko że te kryzysy ich ostatecznie nie zatapiają albo zatapiają je rzadziej.

Nie da się uogólnić reakcji na mobbing i konsekwencji mobbingu wśród jego ofiar. Ktoś nie będzie w stanie pracować zawodowo, tak go mobbing zniszczy. Ktoś inny będzie mieć „tylko” problem ze wstawaniem, zacznie brać antydepresanty, zmieni firmę. W niedzielę wieczorem będzie go bolał brzuch na myśl o poniedziałku w pracy. Urlop szefa – ekstaza, jego wcześniejszy powrót z urlopu – dół. Taka osoba będzie zdolna do normalnego funkcjonowania w przyszłości, jeśli rozwiąże problem. Nie popełni samobójstwa, znajdzie inną pracę. Ale to, że była „bardziej odporna psychicznie”, nie oznacza, że nie była ofiarą mobbingu, że nie cierpiała, nie doznała skutków upodlenia.

Psychologia mówi o ciemnej triadzie mobbera, która łączy narcyzm, makiawelizm i psychopatię. Trzy cechy osobowości agresora.

Nie ma jednego modelu. Często wyobrażamy sobie mobbera jako osobę, która czeka do osiemnastego roku życia, żeby ruszyć do świata pracy i realizować swoje odwieczne marzenia o krzywdzeniu innych. To tak nie działa. Manipulacja, izolacja są tylko narzędziami jednej strony przeciwko drugiej. Dlaczego się kogoś izoluje? Bo chcemy, żeby zniknął. A dlaczego ma zniknąć? Oto jest pytanie! Nazwanie procesu nic nam nie mówi, trzeba zlokalizować powód.

Wiele osób, być może i my także, jest w stanie wejść w rolę osoby mobbującej. Mobbing może być podyktowany zachowaniami nieświadomymi. Tempo pracy, ciśnienie, które się z nim łączy, nasza niska odporność na własny stres sprawiają, że przenosimy presję na innych, pozycyjnie słabszych, nieasertywnych. Mobber narcyz i psychopata, który się nakręca, to tylko jedna z możliwości.

Źródła mobbingu, z których bierze się mobber, są dwa: konflikt i nieadekwatne wykorzystanie władzy. Konflikt, zgodnie z teorią Moore’a, ma kilka przestrzeni: strukturalną, wartości, danych, zasobów i postaw. Jeśli jego źródłem są zasoby, czyli służbowy samochód, lepszy gabinet, czyjeś stanowisko, z czasem, po rozwiązaniu pewnej konkurencji, konflikt ucina się całkowicie. A mobbing, jeśli do niego doszło, nie musi wracać.

Często zdarza się, że to pracownik mobbuje przełożonego?

Znacznie rzadziej niż w drugą stronę. Podwładni przeważnie nie uzyskują władzy nad przełożonym. Mówię o przewadze relacyjnej lub środowiskowej. Z drugiej strony pracodawcy nie chcą zgłaszać przemocowych sytuacji albo nie są świadomi, że byli mobbowani. Nietrudno wyobrazić sobie konflikt, gdy podwładny dąży do pozbycia się przełożonego, menedżera średniego albo wysokiego szczebla, żeby zająć jego miejsce w firmie. To bardzo życiowe.

Kim jest mobber dla polskiego wymiaru sprawiedliwości?

Kimś, kogo trzeba napiętnować i ukarać. Na poziomie sądu jest to może i właściwa metodyka, ale na poziomie firmy nie jest. W komisjach antymobbingowych, w których pracuję, nie zajmujemy się wytropieniem mobbingu i ukaraniem sprawcy. Zadajemy pytanie, co trzeba zrobić, żeby uzdrowić sytuację, i skupiamy się na stworzeniu komfortu, który jest przez wszystkich akceptowalny.

Jeśli dochodzimy z komisją do wniosku, że konkretne osoby nie są już w stanie ze sobą pracować, zastanawiamy się, czy dla pracownika, który ponosi odpowiedzialność za mobbing, jest miejsce w firmie. Jeśli nie da się go oddelegować z pożytkiem dla organizacji, dla niego samego, na pewno w trosce o otoczenie, dopiero wtedy rekomendujemy zwolnienie. To się, oczywiście, dezaktualizuje, jeżeli dostrzeżemy premedytację w działaniu mobbera, dużo złej woli lub innych zachowań niepożądanych, które nie są mobbingiem.

Kiedyś pracowałem w komisji w zakładzie pracy, w którym jeden ze specjalistów awansował na kierownika. Zgotował piekło kolegom i koleżankom, zarzucił ich pracą. Chciał wykazać się przed zarządem, więc stosował nieadekwatne formy kontroli. Nie widział cierpienia zespołu. To był jeden z najbardziej klasycznych kodeksowych przykładów mobbingu, z jakimi miałem styczność. Gdy patrzyłem na podwładną tamtego człowieka, miałem poczucie, że to już nie jest temat dla prawnika, tylko dla lekarza. Brak koordynacji ruchowej, słownej, logicznej. Mimo to zarekomendowaliśmy przeniesienie mobbera do innej komórki, w której dostał stanowisko specjalisty. Dopracował kilkanaście miesięcy do emerytury; jego praca była ceniona. Mobbował, bo miał zerowe kompetencje kierownicze, ale nie miał złej woli. Gdy został zdegradowany, przestał robić problemy. Czasem wystarczy separacja, nie trzeba od razu pozbawiać człowieka pracy.

Pięknie, ale co ze sprawiedliwością wobec osoby, która była nękana? Mówisz, że mobber doprowadził ją do stanu nadającego się dla farmakologii. Ktoś się pochorował, ma traumę.

Przywrócono prawidłową organizację pracy, przeproszono tę osobę, przyznano jej rację. To bardzo dużo. Rzadko osoby, które doświadczyły mobbingu w firmie, dostają realną, nie fasadową, możliwość załatwienia sprawy. Pracodawca płaci za leki, za psychoterapię, daje dodatkowy płatny urlop dla podreperowania zdrowia.

To naprawdę się zdarza?

Oczywiście. W firmach, które mnie angażują, które chcą coś zmienić, a nie udają, że chcą.

Sądziłam, że organizacje zatrudniają prawników dla świętego spokoju, żeby pracownik nie pozwał firmy.

I tak często jest, ale zdarzają się również firmy naprawdę przerażone poziomem przemocy. Najczęściej działają reaktywnie. Wydarzył się kryzys, firma dostała nauczkę. Widziałem prezesów, którzy kajali się przed specjalistami najniższego szczebla, prosili o wybaczenie, przepraszali, mówili, że tolerowali zbyt długo. Są takie sytuacje. Rzadkie, ale są.

Chcę złożyć pozew o mobbing. Na co mam się szykować?

Na to, żeby nie pisać o mobbingu. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, wnosząc pozew, nie masz obowiązku podawania podstawy prawnej swojego roszczenia. Skoro sędziowie zawężają mobbing do dalece niefortunnej definicji, należy ją wyminąć. Powinnaś opisać, czego chcesz i co się wydarzyło. A czy sąd to oceni jako mobbing, molestowanie czy naruszenie dóbr osobistych, w szczególności godności pracowniczej, to już jego zadanie. Da mihi factum, dabo tibi ius, daj mi fakt, dam ci prawo. Stara rzymska paremia.

Pozwy o mobbing mają w ogóle sens?

Przez pryzmat motywacji osób pokrzywdzonych tak, i ja tę motywację popieram. Nie mają sensu przez pryzmat skuteczności procesowej.

Po pierwsze sędziowie nie są właściwie przygotowani do orzekania w sprawach mobbingowych. Jeśli ma się w referacie czterysta spraw, brakuje czasu na studiowanie niuansów, miękkości, zagadnień z obszaru psychologii. I to jest obiektywny kłopot sędziów, który przekłada się wyraźnie na jakość orzecznictwa. Po drugie sąd pracy jest sądem spraw typowych.

To znaczy?

Zajmuje się wynagrodzeniami, premiami, ustaleniem istnienia stosunku pracy, zwolnieniami, świadectwami pracy, wypadkami przy pracy, karami porządkowymi. No i czasami, na szarym końcu, mobbingiem i dyskryminacją. W sądzie pracy, podobnie jak w sądzie rodzinnym czy ubezpieczeń społecznych, wycinek działalności jest niewielki. To bardzo zamyka perspektywę, szczególnie że sędziowie są podatni na ryzyko odrealnienia od przeciętnych stosunków społecznych. Z racji zawodu mają wysoką pozycję, relatywnie wysokie zarobki, dużą samodzielność, władzę, czołobitne strony zabiegające o wyrok.

Pamiętam, gdy jako ławnik orzekający w sądzie pracy w Gdańsku szedłem z kancelarii z togą pod ręką i obserwowałem reakcje ludzi. Toga sędziowska ma inny kolor żabotu, inny szlaczek wokół rękawa i kołnierza. Suknia władzy. Aplikanci, których nie znałem, mówili mi „dzień dobry” na ulicy, a gdy przechodziłem sądowym korytarzem, rozmowy milkły, ludzie wstawali. Byłem zaledwie ławnikiem, a czułem hierarchiczną relację, zewnętrzne oznaki uległości. Trzeba naprawdę wielkiej dojrzałości i mądrości osobistej sędziów, żeby odnaleźć się w tej służbie, do tego w atmosferze ogromnego obciążenia orzeczniczego, tempa pracy, terminów, rygorów i pręgierza opinii publicznej. Bo sądy zawsze były pod ostrzałem krytyki za opieszałość, nieważne czy miała ona miejsce lub czym była spowodowana.

Jak działa Państwowa Inspekcja Pracy przy zgłoszeniach mobbingu?

Nie działa.

A jak powinna działać?

Powinna przestać udawać, że mobbing jej nie dotyczy. PIP wytworzył u siebie uzasadnienie dla niezajmowania się mobbingiem.

Jakim cudem?

Na początku PIP traktował mobbing jako normalny obszar swoich działań kontrolnych, ale było to ogromne obciążenie dla tej instytucji. W ramach samoobrony przed koniecznością prowadzenia kontroli zaczął odpisywać pracownikom, że mobbing to temat dla sądu pracy. PIP bada tylko, czy pracodawca ma jakiejś procedury wewnętrzne dotyczące mobbingu, ale nie ocenia nawet, czy są one prawidłowe, skuteczne, realnie stosowane. Inspektorzy nieoficjalnie przyznają się, że nie wiedzą nawet, jak mieliby to oceniać. Państwowa Inspekcja Pracy w temacie mobbingu zwyczajnie skapitulowała.

I nie ma instytucji państwowej – poza sądem – do której mogę iść po pomoc, jeśli w pracy jestem traktowana przemocowo?

Zawsze przestrzegam przed zgłaszaniem Państwowej Inspekcji Pracy spraw mobbingu. Można się bardzo zawieść. W sprawach dyskryminacyjnych czasem się udaje. Ostatnio uzyskaliśmy potwierdzenie Inspekcji Pracy, że w Kauflandzie w Dęblinie jest systemowa dyskryminacja kobiet. Jeśli idą na urlop macierzyński lub rodzicielski, omijają je podwyżki, które przyznawane są reszcie załogi. Gdy wracają do pracy, dostają niższą płacę. Wynagrodzenie nie jest więc odniesieniem do jakości pracy, ale stanowi odbicie na przykład posiadania małych dzieci. Uzyskaliśmy potwierdzenie od PIP-u, że taki mechanizm jest niezgodny z prawem, bo dyskryminuje. W takich sprawach, odnoszących się do polityki kadrowej, interwencje PIP-u bywają czasem skuteczne.

Ile mamy teraz sądów pracy w Polsce?

Za mało. Kilkaset. Minister Ziobro zlikwidował trzynaście, wcześniej minister Kwiatkowski siedemdziesiąt trzy. Przed nim też likwidowano. Każdy kolejny minister kasuje sądy pracy w Polsce, a to jest ogromną barierą dla dochodzenia roszczeń w sprawach socjalno-bytowych. I sprawia, że możliwość uzyskania rzetelnego wyroku jest iluzoryczna.

Liczba spraw o mobbing spada. Najpierw było zachłyśnięcie się definicją, później ludzie zrozumieli, że wygrana nie przychodzi łatwo. Liczba spraw w sądach pracy w ogóle spada, bo skoro sądy są likwidowane, to postępowania się wydłużają. Ludzie nie chcą sporów trwających latami, często w odległym mieście, i ostatecznie w ogóle nie wnoszą pozwu. W sądach apelacyjnych często czeka się na termin półtora roku, podczas gdy sama rozprawa trwa pół godziny.

Dlaczego łatwiej jest wygrać nawet sprawę o molestowanie niż o mobbing?

Bo przy molestowaniu, molestowaniu seksualnym i innych formach dyskryminacji ciężar dowodu obciąża pracodawcę. Pod warunkiem że pracownik uprawdopodobni swoje roszczenia. Stworzy narrację, która pozwala na założenie, że tak mogło być, a pracodawca musi udowodnić, że było inaczej. Przy mobbingu już nie. To pracownik musi udowodnić, że mobbing miał miejsce.

Co powinno zmienić się w polskim prawie, żeby ofiary mobbingu nie znajdowały się na straconej pozycji?

Więcej sądów pracy, sędziów pracy, więcej edukacji sędziów. Muszą mieć czas nie tylko na stosowanie prawa pracy, ale też na jego ustawiczne studiowanie przez pryzmat nowych stosunków społecznych, sensu istniejących przepisów, przez pryzmat wątpliwości związanych z praktycznym rozumieniem niektórych instytucji prawa pracy. Dzisiaj to jest abstrakcja.

A może, skoro łatwiej mi wygrać w sądzie sprawę o przemoc w pracy, nie nazywając jej mobbingiem, najlepiej wykreślić z kodeksu cały ten paragraf? Po co nam on, skoro nie zdaje egzaminu?

Należy to poważnie rozważyć. Wtedy będziemy dochodzić ochrony swoich dóbr osobistych: czci, godności, dobrego imienia, zdrowia. A sąd nie będzie się zastanawiać, czy było to długotrwałe i uporczywe działanie, które przyjęło formę nękania.

A może jeszcze lepiej byłoby skrócić definicję mobbingu i zastrzec dla niego wyższe odszkodowania? Przyjąć zasadę, że mobbing kosztuje pracodawcę co najmniej sześć pensji pracownika, albo dwanaście? A w najcięższej fazie przyznaje się milionowe rekompensaty? Skoro były prezydent Olsztyna, jak się okazało, niesłusznie posądzony o gwałt, dostał dwa miliony odszkodowania za to, że siedział w więzieniu… Dlaczego nie wyceniać podobnie więzienia, które człowiek człowiekowi psychicznie organizuje w miejscu pracy, odbierając drugiemu zdolności, prawidłową ocenę kwalifikacji, wkładu, poczucie uznania, bezpieczeństwa, odbierając sprawczość, wolność od depresji i innych chorób na gruncie stresu? To też jest więzienie, w którym ktoś siedzi zamknięty przez osiem godzin dziennie i z którego tylko fizycznie wychodzi do domu. Mentalnie z niego nie wychodzi. Dlaczego płacić za to dwadzieścia tysięcy, a nie dwa miliony, jeśli mobbing trwał latami?

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Podziękowania

Bez obecności i wsparcia wyjątkowych ludzi ta książka by nie powstała.

Przede wszystkim dziękuję moim Bohaterkom i Bohaterom – za zaufanie i czas, który mi poświęcili, za odwagę, szczerość i chęć podzielenia się bardzo osobistymi opowieściami. Niektóre imiona i szczegóły zostały zmienione na ich prośbę. Dziękuję też wszystkim, których historie – z różnych względów, czasem prawnych, czasem osobistych – nie mogły ostatecznie pojawić się w książce.

Dziękuję:

Kubie Bożkowi za wiarę w tę książkę i cierpliwą redakcję. Pani Ewie Charitonow za redakcję językową.

Grzegorzowi Ilnickiemu, Karolinie Czapskiej-Małeckiej i doktor Julii Pankiewicz – za ich supermoce: błyskotliwe wyjaśnianie mi prawa i psychologii mobbingu oraz nadludzko spokojne podejście do wszystkich absurdów.

Ewie Wanat (†), doktor Annie Bazydło, Magdalenie Matysiak, profesorowi Sylwiuszowi Retowskiemu, Justynie Kosmali, Maciejowi Nowakowi, Krzysztofowi Kalicińskiemu, Agnieszce Małkiewicz – za pomoc, refleksyjność i empatię.

Oli Machul – za każdy nocny spacer po Żoliborzu (poza tym z lampą!), każdą rozmowę i trwanie przy mnie w tej trzyletniej telenoweli.

Marcie Aleksandrze Woźniak, która nie wierzy w komplementy – za dodawanie siły, narady prawne, Gdańsk w Zegrzu i za deszczową piosenkę – nie dziękuję!

Poli Potasińskiej – za każdy spacer, rozmowę i wino.

Witkowi Szabłowskiemu – za odbijanie myśli i wsparcie kryzysowe.

Kamilowi Bałukowi – za drugą parę oczu i wsparcie kryzysowe.

Mateuszowi Rabarbarowi Kowalikowi (aka Lawrence’owi z Arabii), Asi Wesołowicz i Piotrkowi Wesołowiczowi oraz niezastąpionemu w letniej rozkminie nad Wisłą Radkowi Zięborze – za słońce.

Łygas Helenie – za berło!

Uli Chylaszek, Natalii Żyto, Jackowi Stawianemu, Oldze Trapszyc, Julii Mardeusz, Oli Synowiec, Przemkowi Kupidurze, Dominikowi Szczepańskiemu, Piotrkowi Pietrzakowi, Jankowi Królowi, Julii Zdzieszyńskiej, Idze Król, Patrycji Bieleckiej – za kciuki.

Moim rodzicom, siostrze, Michałowi, Eli i Zenonowi, Gabrysi i Jasiowi – za wszystko.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Źródła

Badania nad mobbingiem

Balducci C., Fraccaroli F., Schaufeli W. B., Workplace bullying and its relation with work characteristics, personality, and post-traumatic stress symptoms. An integrated model, „Anxiety, Stress & Coping” 2011, vol. 24, no. 5, s. 499–513

Collins N.L., Working models of attachment. Implications for explanation, emotion, and behavior, „Journal of Personality and Social Psychology” 1996, vol. 71, no. 4, 810–832

Einarsen S.V., Skogstad A., Aasland M. S., Destructive leadership behavior. A definition and conceptual model, „The Leadership Quarterly” 2007, vol. 18, no. 3, s. 207–216

Härmä M.I. et al., Combined effects of shift work and life-style on the prevalence of insomnia, sleep deprivation and daytime sleepiness, „Scandinavian Journal of Work, Environment & Health” 1998, vol. 24, no. 4, s. 300–307

Hood J.N., Jacobson R. P., Jacobson K. J. L., The Impact of Self-Esteem and Empathy on the Relationship between Workplace Bullying and Attachment Style, „Review of Integrative Business and Economics Research” 2017, vol. 6, no. 4, s. 104–118

Jóhannsdóttir H.L., Olafsson R. F., Coping with bullying in the workplace. The effect of gender, age and type of bullying, „British Journal of Guidance & Counselling” 2004, vol. 32, no. 3, s. 319–333

Kaukiainen A. et al., Overt and covert aggression in work settings and relation the subjective well-being of employees, „Aggressive Behavior” 2001, vol. 27, no. 5, s. 360–371

—, The Relationships between Social Intelligence, Empathy, and Three Types of Aggression, „Aggressive Behavior” 1999, vol. 25, no. 2, s. 81–89

Kivimäki M. et al., Workplace bullying and the risk of cardiovascular disease and depression, „Occupational and Environmental Medicine” 2003, vol. 60, no. 10, s. 779–783

LeBreton J.M., Shiverdecker L. K., Grimaldi E. M., The Dark Triad and Workplace Behavior, „Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior” 2018, vol. 5, no. 1

Leymann H., The Content and Development of Mobbing at Work, „European Journal of Work and Organizational Psychology” 1996, vol. 5, no. 2, s. 165–184

—, Mobbing and Psychological Terror at Workplaces, „Violence and Victims” 1990, vol. 5, no. 2, s. 119–126

Murphy T.P., Laible D., Augustine M., The Influences of Parent and Peer Attachment on Bullying, „Journal of Child and Family Studies” 2017, vol. 26, no. 5, s. 1388–1397

Mushtaq S., Muzaffar R., Rohail I., Insecure Attachment Styles and Bullying Perpetrators in the Workplace. An Exploratory Study, „Nurture” 2022, vol. 16, no. 2, s. 45–53

Namie G., Namie R., Risk Factors for Becoming a Target of Workplace Bullying and Mobbing, [w:], Workplace Bullying and Mobbing in the United States, eds. M. Duffy, D. C. Yamada, Westport 2018

Niedhammer I. et al., Workplace Bullying and Sleep Disturbances. Findings from a Large Scale Cross-Sectional Survey in the French Working Population, „Sleep. Journal of Sleep and Sleep Disorders Research” 2009, vol. 32, no. 9, s. 1211–1219

Nielsen M.B., Knardahl S., Is workplace bullying related to the personality traits of victims? A two-year prospective study, „Work & Stress” 2015, vol. 29, no. 2, s. 1–22

Salin D., Ways of Explaining Workplace Bullying. A Review of Enabling, Motivating and Precipitating Structures and Processes in the Work Environment, „Human Relations” 2003, vol. 56, no. 10, s. 1213–1232

Theorell T. et al., Changes in Job Strain in Relation to Changes in Physiological-State. A Longitudinal-Study, „Scandinavian Journal of Work, Environment & Health” 1988, vol. 14, no. 3, s. 189–196

Vartia M.A., Consequences of workplace bullying with respect to the well-being of its targets and the observers of bullying, „Scandinavian Journal of Work, Environment & Health” 2001, vol. 27, no. 1, s. 63–69

Książki, opracowania

Bauer J., Granica bólu. O źródłach agresji i przemocy, przeł. M. Skalska, Słupsk: Wydawnictwo Dobra Literatura, 2015

Bullying and Harassment in the Workplace. Theory, Research and Practice, ed. S. V. Einarsen et al., Boca Raton: CRC Press, 2020

Chomczyński P., Mobbing w pracy z perspektywy interakcyjnej. Proces stawania się ofiarą, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2008

Cierpisz H., Klimkiewicz K., Rozwój zjawiska mobbingu w miejscu pracy w warunkach polskich. Implikacje dla pracy socjalnej, „Zeszyty Pracy Socjalnej” 2020, s. 219–234

Czapska-Małecka K., Konflikt. Dyskryminacja. Mobbing. Jak rozpoznać i odróżnić od siebie te zjawiska?, Warszawa: ProLaboria, 2020

Doliński D., Grzyb T., Posłuszni do bólu. O uległości wobec autorytetu w 50 lat po eksperymencie Milgrama, Sopot: Wydawnictwo Smak Słowa, 2017

Hirigoyen M. F., Molestowanie moralne. Perwersyjna przemoc w życiu codziennym, przeł. J. Cackowska-Demirian, Poznań: Wydawnictwo W drodze, 2020

Ilnicki G., Janiszewska L., Wieczorek M., Obowiązek przeciwdziałania przemocy i dyskryminacji w zatrudnieniu, Pelplin: Wydawnictwo Bernardinum, 2019

Karbowa M., Samotność w świetle teorii przywiązania, „Studia Psychologiczne” 2012, t. 50, nr 1, s. 27–38

Kępiński A., Rytm życia, Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2014

Kuciel-Frydryszak J., Chłopki. Opowieść o naszych babkach, Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2023

—, Służące do wszystkiego, Warszawa: Wydawnictwo Marginesy, 2018

Orwell G., Na dnie w Paryżu i Londynie, przeł. M. Barski, Kraków: Wydawnictwo vis-à-vis Etiuda, 2022

Sojka W., Walczuk K., Mobbing – socjologiczno-prawny zarys zagadnienia, „Rocznik Administracji Publicznej” 2015, t. 1, s. 146–161

World Health Organization, Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych, t. 1, Warszawa: Centrum Systemów Informacyjnych Ochrony Zdrowia, 2008

Ustawy, akta

Prokuratura Okręgowa w Warszawie, Wydział III ds. Przestępczości Gospodarczej, Postanowienie o umorzeniu dochodzenia, Warszawa, 31.03.2017 r. (Akta sprawy PO III Ds. 216.2016)

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 4 maja 2023 r. w sprawie specjalizacji lekarzy i lekarzy dentystów (Dz.U. 2023 poz. 975)

Ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. 2007 nr 89, poz. 589)

Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz.U. 2023 poz. 991)

Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (Dz.U. 1974 nr 24, poz. 141)

Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty (Dz.U. 1997 nr 28, poz. 152)

Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz.U. 1997 nr 88, poz. 553)

Źródła internetowe, publikacje w mediach

Antczak M., Sylwiusz Jakubowski BEZ CIENIA FIKCJI o skandalach, więzieniu i sukcesji, latarnikkaliski.pl, bit.ly/3SxBPe1, dostęp: 18.01.2024

Badanie Ranstad. 48. monitor rynku pracy, info.randstad.pl, bit.ly/3O8BnzY, dostęp: 17.01.2024

Chudy B., Słynny z pijackich wybryków wójt musi przejść przymusowy odwyk, wiadomosci.radiozet.pl, bit.ly/3vDnDqG, dostęp: 18.01.2024

Co się wydarzyło w popularnej sieci restauracji?, youtube.com, bit.ly/3wXKApn, dostęp: 12.03.2024

Czapska-Małecka K., Wyuczona bezradność, prolaboria.pl, bit.ly/3SjNw7I, dostęp: 17.01.2024

Dodatek do wynagrodzenia dla kierownika specjalizacji, gdansk.uw.gov.pl, bit.ly/44CrhPa, dostęp: 31.05.2024

Dziewiąta wersja projektu ustawy o ochronie sygnalistów, ey.com, bit.ly/3tYRKbz, dostęp: 17.01.2024

Główny Urząd Statystyczny, Wypadki przy pracy i problemy zdrowotne związane z pracą, stat.gov.pl, bit.ly/3Sk1ruz, dostęp: 16.01.2024

Gruba J., Mapa mobbingu na uczelniach – analiza wyników, sciencewatch.pl, bit.ly/3RYdGLY, dostęp: 18.01.2024

Harcèlement moral au travail, service-public.fr, bit.ly/3SizKlP, dostęp: 17.01.2024

Harcèlement moral et violence interne, inrs.fr, bit.ly/3O62bB0, dostęp: 17.01.2024

ID, Długość życia lekarza a specjalizacja, podyplomie.pl, bit.ly/3TYvucy, dostęp: 18.01.2024

International Labour Organisation, C190 – Violence and Harassment Convention, 2019 (No. 190), ilo.org, bit.ly/3S13SRp, dostęp: 17.01.2024

—, Eliminating Violence and Harassment in the World of Work, ilo.org, bit.ly/3HoErUZ, dostęp: 18.01.2024

—, Experiences of violence and harassment at work, ilo.org, bit.ly/3vN5LJP, dostęp: 18.01.2024

—, Violence and harassment at work has affected more than one in five people, ilo.org, bit.ly/47CNjAZ, dostęp: 18.01.2024

—, Violence and harassment in the world of work. A guide on Convention No. 190 and Recommendation No. 206, ilo.org, bit.ly/48PPTF2, dostęp: 18.01.2024

Jadczak S., „Płakałam, miałam ataki paniki”. Ujawniamy zarzuty podwładnych wobec Tomasza Lisa. Dlaczego zwolniono naczelnego „Newsweeka”?, wiadomosci.wp.pl, bit.ly/48ATV45, dostęp: 18.01.2024

Jankowska-Kapica M., Malka Kafka: Jestem cheerleaderką, magazyn-kuchnia.pl, bit.ly/3Hoxu6l, dostęp: 18.01.2024

Joint report. Experiences of violence and harassment at work. A global first survey, ilo.org, bit.ly/47HxVmO, dostęp: 17.01.2024

JW/NEWSERIA, Co trzeci lekarz w Polsce cierpi na zaburzenia depresyjne i lęki, pulsmedycyny.pl, bit.ly/47FWUqA, dostęp: 18.01.2024

Karsten E., Brister i att förebygga hot och våld på jobbet, av.se, bit.ly/3tTQjeB, dostęp: 17.01.2024

Kącki M., Ewy Wanat walka o Radio dla Ciebie: Nie zamierzamy stąd nigdzie odchodzić. To nasze, obywateli, radio, wyborcza.pl, bit.ly/3u1sgub, dostęp: 18.01.2024

Klauzula opt-out, multiprawo.pl, bit.ly/420xx1L, dostęp: 18.01.2024

Kowalska A., Mobbing w mediach. „Na solidarność nie ma co liczyć. «Przekrój» to tylko przykład”, audycje.tokfm.pl, bit.ly/3UnmzBN, dostęp: 18.01.2024

Kromer O., Byli pracownicy oskarżają właścicielkę restauracji Tel Aviv o mobbing, warszawa.wyborcza.pl, bit.ly/3SltfPi, dostęp: 18.01.2024

Kublik A., Radio TOK FM nie będzie zapraszać Tomasza Lisa. W tle zarzuty o mobbing, wyborcza.pl, bit.ly/3S7a7my, dostęp: 18.01.2024

Lekarski Egzamin Końcowy (LEK), cem.edu.pl, bit.ly/3U4UsXy, dostęp: 18.01.2024

Leśniak G.J., Funkcjonariusze i żołnierze będą jednak mogli zgłaszać naruszenia prawa, prawo.pl, bit.ly/48B71hH, dostęp: 17.01.2024

—, Inspekcja pracy ma coraz więcej skarg w sprawie mobbingu. Najwięcej – w stolicy, prawo.pl, bit.ly/3U5uXpd, dostęp: 17.01.2024

—, Późny powrót z podróży służbowej to powód do usprawiedliwionej nieobecności w pracy, ale nie do płacy, prawo.pl, bit.ly/3SiHqEF, dostęp: 17.01.2024

Lis T., Tomasz Lis na żywo. Milczenie owieczek, youtube.com, bit.ly/4atpw8h, dostęp: 18.01.2024

Łużyński K., Wójt Jakubowski nieuchwytny? Lawina zarzutów i zawiadomienie do CBA, latarnikkaliski.pl, bit.ly/48ZLgbc, dostęp: 18.01.2024

Madejska A., Patora T., Mobbing w Ministerstwie Zdrowia, uwaga.tvn.pl, bit.ly/427ZODt, dostęp: 18.01.2024

—, „Siedziałam i płakałam”, uwaga.tvn.pl, bit.ly/3Sna7jK, dostęp: 18.01.2024

Marie-France Hirigoyen. Biography, mariefrance-hirigoyen.com, bit.ly/48FA3gu, dostęp: 17.01.2024

Mart/rzw, Przedterminowe wybory w gminie Żelazków. Poprzedni wójt Sylwiusz J. skazany prawomocnym wyrokiem, tvn24.pl, bit.ly/3U6C5BQ, dostęp: 18.01.2024

Mobbing i dyskryminacja, pip.gov.pl, bit.ly/48B6HiZ, dostęp: 17.01.2024

Nowe regulacje w stażach podyplomowych. Co się zmieniło?, red. I. Konarska, termedia.pl, bit.ly/3HtIvTK, dostęp: 18.01.2024

Obraz stanu zdrowia psychicznego medyków w Polsce, niewidacpomnie.pl, bit.ly/3u1t7uT, dostęp: 18.01.2024

Ochrona sygnalistów (whistleblowing), ey.com, bit.ly/3O2oXcP, dostęp: 17.01.2024

Panufnik E., Wysokość odszkodowania za mobbing, nierówne traktowanie i dyskryminację w pracy w 2020 r., infor.pl, bit.ly/3SmptoL, dostęp: 17.01.2024

PAP/rs, Wójt Żelazkowa odwołany – powodem prawomocny wyrok karny, portalsamorzadowy.pl, bit.ly/47InZtg, dostęp: 18.01.2024

Patryn R., Regulacje prawne dotyczące czasu pracy lekarza, neurologia-praktyczna.pl, bit.ly/47Et06q, dostęp: 18.01.2024

Pełny zapis przebiegu posiedzenia Komisji Zdrowia (nr 191) z dnia 23 kwietnia 2015 r., orka.sejm.gov.pl, bit.ly/3O78Zyc, dostęp: 17.01.2024

Poszukują mimo kryzysu. Mobilność zawodowa Polaków w 2023 roku, media.pracuj.pl, bit.ly/47zzFyE, dostęp: 17.01.2024

Projekt ustawy o ochronie osób zgłaszających naruszenia prawa, gov.pl, bit.ly/47K3cFQ, dostęp: 17.01.2024

Projektrapport. Organisatorisk och social arbetsmiljö 2018–2022., av.se, bit.ly/3HmNbed, dostęp: 17.01.2024

Ranking Finansowy Samorządu Terytorialnego w Polsce 2021, forum-ekonomiczne.pl, bit.ly/4b3NZCk, dostęp: 17.01.2024

Rogowska B., Byli pracownicy oskarżają znaną sieć restauracji o mobbing. „Uderzono pracownicę w głowę”, lodz.wyborcza.pl, bit.ly/3SpTmER, dostęp: 18.01.2024

Rzemek M., Inspektor pracy sam nie powstrzyma mobbingu – mówi Katarzyna Łażewska-Hrycko, główny inspektor pracy, „Rzeczpospolita”, 1.07.2022

Staż podyplomowy lekarzy i lekarzy dentystów, gov.pl, bit.ly/3O6VXRo, dostęp: 18.01.2024

Trois salariés sur dix sont victimes de harcèlement moral au travail, ipsos.com, bit.ly/3SnU4T5, dostęp: 17.01.2024

Tutak-Goll M., Malka Kafka, restauratorka: Nie miałam odwagi mówić, jak jest ciężko. Pomoc państwa? Żenująca, wysokieobcasy.pl, bit.ly/3OvqrNl, dostęp: 18.01.2024

TW, Ewa Wanat przeprasza za traktowanie podwładnych w TOK FM. „Strasznie się darłam”, wirtualnemedia.pl, bit.ly/3Snqs8c, dostęp: 18.01.2024

Waszak P., Nie zgadzamy się na bylejakość, czyli o co chodzi młodym lekarzom, krytykapolityczna.pl, bit.ly/3Sbvqno, dostęp: 18.01.2024

Wini/tam, Po wyborach w Żelazkowie. Michał Kraszkiewicz z największą liczbą głosów. W drugiej turze zmierzy się z synem byłego wójta, tvn24.pl, bit.ly/3tUkD8X, dostęp: 18.01.2024

Wróblewski M., Kowalik A., Wójt Żelazkowa znów w akcji. „Wypie**alaj Ty ku*wo głupia, cip*, je**na”, poznan.tvp.pl, bit.ly/48EBATK, dostęp: 18.01.2024

Wróblewski M., Ptak J., Wyrok dla wójta Żelazkowa. Ubliżał podwładnej, poznan.tvp.pl, bit.ly/48A5Zmc, dostęp: 18.01.2024

Wykonanie wyroku Sądu Okręgowego, gov.pl, bit.ly/48DKdxV, dostęp: 18.01.2024

Zajchowska J., Co się zdarzyło w Tel Aviv Urban Food? Pracownicy skarżą się na mobbing i terror w popularnej sieci restauracji, wiadomosci.gazeta.pl, bit.ly/47EHxyS, dostęp: 18.01.2024

Ziemichód P., Sieć Tel Aviv – kryzys i co dalej? Malka Kafka: wprowadzamy politykę antymobbingową, foodservice24.pl, bit.ly/4bIlhqx, dostęp: 31.05.2024

Żytnicki P., Nie ma mocnych na wójta recydywistę. Rozrabia, obraża, a prokurator nie chce go ścigać, kalisz.wyborcza.pl, bit.ly/4aYoSB1, dostęp: 18.01.2024

—, Prokurator z Kalisza wyrozumiały dla chamskiego wójta. Zareagowali przełożeni, kalisz.wyborcza.pl, bit.ly/48XAhz1, dostęp: 18.01.2024

—, Wójt z trzema promilami ogląda Bonda i popycha dziennikarzy. Czy ktoś przerwie ten skandal?, kalisz.wyborcza.pl, bit.ly/3SoJ4ov, dostęp: 18.01.2024

—, Wójt Żelazkowa dostaje flaszki i wyroki. W tle pijackie burdy i sekspropozycje, kalisz.wyborcza.pl, bit.ly/421QRvk, dostęp: 18.01.2024

Filmy, seriale

Ally McBeal, twórca David E. Kelley, USA, 1997

Big Short, reż. Adam McKay, USA, 2015

Chciwość, reż. J. C. Chandor, USA, 2011

Ciocia Danielle, reż. Étienne Chatiliez, Francja, 1990

Czwarta władza, reż. Steven Spielberg, USA, 2017

Diabeł ubiera się u Prady, reż. David Frankel, USA, 2006

Dzień dobry TV, reż. Roger Michell, USA, 2010

Gasnący płomień, reż. George Cukor, USA, 1944

Gorący temat, reż. Jay Roach, Kanada–USA, 2019

Hudsucker Proxy, reż. Ethan Coen, Joel Coen, USA–Wielka Brytania–Niemcy, 1994

Jerry Maguire, reż. Cameron Crowe, USA, 1996

McImperium, reż. John Lee Hancook, USA, 2016

Metoda, reż. Marcelo Pineyro, Argentyna–Hiszpania–Włochy, 2005

The Morning Show, twórcy Kerry Ehrin, Jay Carson, USA, 2019

Na cały głos, reż. Kari Skogland i in., USA, 2019

Namiętność, reż. Brian De Palma, Niemcy–Francja–USA, 2012

Newsroom, twórca Aaron Sorkin, USA, 2012

Ojciec chrzestny, reż. Francis Ford Coppola, USA, 1972

Pracująca dziewczyna, reż. Mike Nichols, USA, 1988

Sukcesja, twórca Jesse Armstrong, USA, 2018

Szkoła Buddy’ego, reż. George Huang, USA, 1994

W sieci, reż. Barry Levinson, USA, 1994

Wall Street, reż. Oliver Stone, USA, 1987

Whiplash, reż. Damien Chazelle, USA, 2014

Widmo, reż. Henri-Georges Clouzot, Francja, 1955

Witajcie w życiu!, reż. Henryk Dederko, Polska, 1997

Żona idealna, twórcy Michelle King, Robert King, USA, 2009

Życie biurowe, reż. Mike Judge, USA, 1999

Raporty

Główny Urząd Statystyczny, Departament Pracy i Warunków Życia, Wypadki przy pracy i problemy zdrowotne związane z pracą, google.com, bit.ly/49VUXZ4, dostęp: 12.03.2024

Główny Urząd Statystyczny, Wypadki przy pracy i problemy zdrowotne związane z pracą w II kwartale 2020 r., stat.gov.pl, bit.ly/4919xgC, dostęp: 12.03.2024

Ministerstwo Sprawiedliwości, Ewidencja spraw w sądach pracy I instancji – dyskryminacja, mobbing, molestowanie seksualne, l. 2011–2022, isws.ms.gov.pl, bit.ly/45cYLUj, dostęp: 31.05.2024

Facebook, Twitter, LinkedIn

Konto społeczności Czarna Lista Warszawskiej Gastronomii, facebook.com, bit.ly/3O9d1pN, dostęp: 18.01.2024

Post użytkownika Ewa Wanat, facebook.com, bit.ly/48EGvUI, dostęp: 18.01.2024

Post użytkownika Grzegorza Janoszka, facebook.com, bit.ly/3HmulEb, dostęp: 18.01.2024

Post użytkownika Grzegorza Janoszka, facebook.com, bit.ly/47Hyu0f, dostęp: 18.01.2024

Profil użytkownika Marcina Antoniak, linkedin.com, bit.ly/47KeDgG, dostęp: 18.01.2024

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

Przypisy

[1] H. Leymann, The Content and Development of Mobbing at Work, „European Journal of Work and Organizational Psychology” 1996, vol. 5, no. 2, s. 165–184.

[2] P. Chomczyński, Mobbing w pracy z perspektywy interakcyjnej. Proces stawania się ofiarą, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2008.

[3] H. Leymann, Mobbing and Psychological Terror at Workplaces, „Violence and Victims” 1990, vol. 5, no. 2, s. 119–126.

[4] M. Kivimäki et al., Workplace bullying and the risk of cardiovascular disease and depression, „Occupational and Environmental Medicine” 2003, vol. 60, no. 10, s. 779–783.

[5] I. Niedhammer et al., Workplace Bullying and Sleep Disturbances. Findings from a Large Scale Cross-Sectional Survey in the French Working Population, „Sleep. Journal of Sleep and Sleep Disorders Research” 2009, vol. 32, no. 9, s. 1211–1219.

[6] M. A. Vartia, Consequences of workplace bullying with respect to the well-being of its targets and the observers of bullying, „Scandinavian Journal of Work, Environment & Health” 2001, vol. 27, no. 1, s. 63–69.

[7] S. Mushtaq, R. Muzaffar, I. Rohail, Insecure Attachment Styles and Bullying Perpetrators in the Workplace. An Exploratory Study, „Nurture” 2022, vol. 16, no. 2, s. 45–53.

[8] Główny Urząd Statystyczny, Departament Pracy i Warunków Życia, Wypadki przy pracy i problemy zdrowotne związane z pracą, google.com, bit.ly/49VUXZ4, dostęp: 12.03.2024.

[9] Główny Urząd Statystyczny, Wypadki przy pracy i problemy zdrowotne związane z pracą w II kwartale 2020 r., stat.gov.pl, bit.ly/4919xgC, dostęp: 12.03.2024.

[10] Ministerstwo Sprawiedliwości, Ewidencja spraw w sądach pracy I instancji – dyskryminacja, mobbing, molestowanie seksualne, l. 2011–2022, isws.ms.gov.pl, bit.ly/45cYLUj, dostęp: 31.05.2024.

[11] Joint report. Experiences of violence and harassment at work. A global first survey, ilo.org, bit.ly/47HxVmO, dostęp: 17.01.2024.

[12] D. Salin, Ways of Explaining Workplace Bullying. A Review of Enabling, Motivating and Precipitating Structures and Processes in the Work Environment, „Human Relations” 2003, vol. 56, no. 10, s. 1213–1232; A. Kaukiainen et al., Overt and covert aggression in work settings and relation the subjective well-being of employees, „Aggressive Behavior” 2001, vol. 27, no. 5, s. 360–371; H. L. Jóhannsdóttir, R.F Olafsson, Coping with bullying in the workplace. The effect of gender, age and type of bullying, „British Journal of Guidance & Counselling” 2004, vol. 32, no. 3, s. 319–333.

[13] M. Rzemek, Inspektor pracy sam nie powstrzyma mobbingu – mówi Katarzyna Łażewska-Hrycko, główny inspektor pracy, „Rzeczpospolita”, 1.07.2022.

[14] Skończyło się na zapowiedziach, Sylwiusz Jakubowski nie kandydował. Wójtem Żelazkowa został Michał Kraszkiewicz.

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

czarne.com.pl

Wydawnictwo Czarne

@wydawnictwoczarne

Sekretariat i dział sprzedaży:

ul. Dukielska 83C, 38-300 Gorlice

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

Dział promocji:

al. Jana Pawła II 45A lok. 56

01-008 Warszawa

Opracowanie publikacji: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków

tel. +48 12 432 08 50, e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2024

Wydanie I

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=

===LxciECQWZVZjUmVQZQ85Dj9bbVhvV2Naaw5vDm1dP1lpDTUBZVc=