Marta Sapała
Mniej

Redakcja:
Kamila Wrzesińska
Anna Zdrojewska-Żywiecka

Korekta:
Elżbieta‍ Głogowska
Kamila Wrzesińska

Zdjęcie na okładce:
Marta Sapała

Projekt okładki i skład:
Ewelina Malinowska

ISBN: 978-83-64270-04-8

Grupa Wydawnicza Relacja Sp. z o.o.
ul.‌ Słowicza 27a
02-170 Warszawa

Nasze marki:

Zapraszamy na www.mamania.pl

© Copywright by Grupa Wydawnicza Relacja 2014
© Copywright by Marta Sapała 2014

Konwersja:
Grupa Wydawnicza Relacja Sp. z o.o.

Spis treści

Wstęp

Kwiecień. Sprzątanie

Maj. Gospodarność

Czerwiec. Dziecko

Lipiec. Ogród

Sierpień. Przyjemność

Wrzesień. Gniazdo

Październik. Rozczarowania

Listopad. Podróż

Grudzień. Dar

Styczeń. Finanse

Luty. Społeczność

Marzec. Wizerunek

Postscriptum

Przypisy

Wstęp

Codzienność składa się z powtarzalnych modułów. Dzień, miesiąc, rok. Ale też badania okresowe, urodzinowe przyjęcia, wakacje. Porody, przeprowadzki, inicjacje przedszkolne i szkolne. Remonty, rozstania i spotkania. Choroby. Koncerty zespołu, który kocha się tak bardzo, że jeździ się za nim po całym kontynencie. Huragany, klęski urodzaju, wiosny, które przemykają niemal bez śladu, wyjątkowo długie zimy.

Ale również zeznania podatkowe, nieopłacone rachunki, dodatki za wczasy pod gruszą. Nagłe przypływy forsy, zwolnienia z pracy. Kurs franka tak wysoki, że chce się pisać podanie o eksmisję. Kompulsywne decyzje zakupowe, zwroty obarczone poczuciem winy. Wyprzedaże, na które się czeka albo których się nie zauważa. Świątki i piątki, soboty podobne do siebie, bo każda spędzona w centrum handlowym. Albo nie.

…

Wszystkie książki o eksperymentach z codziennością ( a przez ten rok przeczytałam ich trochę) zaczynają się podobnie – od opisu przełomowego wydarzenia, które zmusza autora do wymiany dotychczasowej rutyny na inną. Przełomowe wydarzenie bywa na ogół związane ze zmęczeniem, przeciążeniem, wypaleniem. Więcej nie dam rady, zaraz się rozpadnę, a w ogóle to dokąd ten świat zmierza? Więc albo-albo. Stop. Zmiana. Odstawić elektronikę, rozstać się z samochodem, przestać robić zakupy.

I w tym wypadku jest podobnie. Okoliczności są wprawdzie inne, ale zmiana – ta sama, z gatunku przełomowych. Od półtora roku – odkąd jestem matką – moszczę się w nowej rzeczywistości. Wcześniej życie upływało mi w nieustannym ruchu, w przeciągu, bez etatu, za to wśród zleceń, generowanych przez kolejne wyjazdy. Gdy rodzi się nasz syn, chaotyczna dotąd codzienność wygładza się i porządkuje. Dzieli na równe odcinki. Ćwiczę się w powtarzalnych ruchach, decyzjach, wydatkach. Zwalniam. Redukuję się. Mniej pracuję, mniej zarabiam, mniej wydaję. Jest mnie mniej wszędzie tam, na zewnątrz, a zdecydowanie więcej tu – w domu. Mam więc, teoretycznie, więcej czasu, ale też nigdy wcześniej nie miałam go tak mało dla samej siebie.

Gdy zaczynam oglądać ten nowy rozkład sił między „mniej” a „więcej”, wpleciony w swoją codzienność, zaczynam się zastanawiać: jak to wygląda u innych?

Ta książka wzięła się więc z ciekawości codzienności. Własnej, ale też cudzej.

…

Nie pamiętam już, kiedy i dlaczego przyszło mi do głowy, że kluczem do codzienności może być portfel. Jego zawartość (bądź jej brak) i to, co się z nią robi. Być może to wynik mojej nowej życiowej sytuacji, a może – echo ekonomicznego tąpnięcia, które dotarło przecież i do Polski, zmuszając wielu z nas do szukania nowej konsumpcyjnej strategii, nie mam pewności. Chcę jednak to sprawdzić. I napisać o tym, co się dzieje, gdy spróbuje się – na jakiś czas – radykalnie ograniczyć codzienną konsumpcję. Oskubać ją do tego, co naprawdę niezbędne. Tymczasowy zakupowy post, na podjęcie którego zdecyduje się kilkanaście gospodarstw domowych z całej Polski, stanie się też częścią mojej codzienności. Na dwanaście eksperymentalnych miesięcy. Na cały roczny cykl.

Przez ten rok będę zaglądać do nie swoich portfeli, spiżarni, szaf i głów. Dowiem się wielu rzeczy: ile może kosztować przetrwanie, wykończenie mieszkania, zaproszenie na świat człowieka, ile – jego wyekwipowanie na dalszą drogę. Razem ze wspólnikami w konsumpcyjnym poście przyjrzymy się temu, ile (oraz jak) się obecnie płaci za poczucie bezpieczeństwa, szacunek, spokój, jaki jest koszt dobrych relacji ze światem, a jaki – samowystarczalności. Jaka jest cena dostępu do zdrowia, wiedzy, czystego powietrza, wody, chlorofilu. Jak przeliczyć czas na pieniądze, pieniądze na przedmioty, przedmioty na relacje oraz czy redukcja we wszystkich tych dziedzinach uskrzydla, a może wręcz przeciwnie – uwiera?

Spróbujemy dowiedzieć się, czy „mniej” w jednej dziedzinie oznacza „więcej” w innej.

I dlaczego bilans między nimi nie zawsze się zgadza.

…

Wspólników‍ werbuję w internecie. Na ogłoszenie („szukam zakupowych ascetów/skąpców/finansowych minimalistów”) odpowiada blisko 50 osób. Piszą: „chcę się sprawdzić”, „ratunku, potrzebuję odwyku”, „idę na wychowawczy i będziemy mieli jedną pensję mniej”, „jestem minimalistką i nie wyobrażam sobie już innego życia”.

Ida (30 lat) przysyła mejla: „Wchodzę w to. Sama jestem ciekawa, co by tu jeszcze można”. Umawiamy się w Łazienkach. Przyjeżdża na rowerze – smukła, obcięta na zapałkę, ubrana z rozbrajającą nonszalancją kogoś, kto żyje w świecie kompletnej stylistycznej wolności, poza strefą wpływów modowych doktrynerów. Siadamy na ławce pod Podchorążówką, jak na sygnał wciskamy dłonie w torby i wyłuskujemy z nich termosy. U niej woda, u mnie herbata. Stal nierdzewna, made in Switzerland, jeden z tych gadżetów, który ma na tyle rozpoznawalny kształt, że wywołuje natychmiastową identyfikację. Czy w innych okolicznościach zbieżność naszych konsumpcyjnych gustów mogłaby być podkładem do nawiązania przyjaźni?

Dzięki Idzie do grupy trafia Aleksandra (31 lat) – jej przyjaciółka z ogólniaka. Skandynawska blondynka o bałkańskim pochodzeniu wygląda tak, jakby wszystko, co ma na sobie, przed chwilą ściągnęła z wystawowego manekina ( w bardzo drogim sklepie): – Jestem korpodziewczyną. Prowadzę‍ korpożycie.

Aleksandra mieszka w ogrodzonym apartamentowcu na warszawskim Mokotowie. Pracuje w wieżowcu tuż obok, po drugiej stronie ruchliwej ulicy. Najkrótsza droga między domem a pracą prowadzi przez galerię handlową. Ola korzysta z niej kilka razy dziennie; oś jej codzienności biegnie więc równolegle do jednego z handlowych pasaży. Galeria reguluje tryb jej dnia.

Rano, gdy maszeruje przez świeżo wymytą przestrzeń, sklepy są jeszcze zamknięte. Po południu jest tu znowu, je lunch z kolegami z biura. Wieczorem planuje kupić tylko chleb (ten, który jest w domu, zdążył już zamienić się w kamień), ale wychodzi z chlebem (który z dużym prawdopodobieństwem podzieli los poprzednika), siatką organicznych warzyw (zwiędną, bo Ola nie będzie miała siły ich przyrządzić), t-shirtem (była przecena), nowym lakierem do paznokci (widziała podobny kolor u asystentki działu). Rzuca galerii w paszczę 100 zł. Myto za przejście pobrane: – Wydaję wszystko, co zarabiam, na rzeczy, których nie potrzebuję. Co tydzień wyrzucam worek przeterminowanego żarcia. W szafie rośnie hałda t-shirtów, od siedzenia rośnie mi tyłek, więc co dwa miesiące kupuję dżinsy. Z puchnącym tyłkiem idą w parze złe wyniki krwi – mówi.‍ – Mam dość. Chcę inaczej. Żeby zacząć zapisywać wydatki, musi kupić sobie ładny notes: – Może‌ Moleskine? Stop. – Pierwsza pułapka.

Kolejni zgłaszają się Lena (32 lata) i Bogdan (34 lata): – Zdarza się, że muszę bardzo się starać, by znów nie wyjść na zakupy.Mieszkają‍ z dwójką dzieci w 200-tysięcznym mieście w centralnej Polsce. Lena, specjalistka od turystyki, od urodzenia pierwszego dziecka nie pracuje; dorabia szyciem. Jest też doulą, czyli kobietą, która towarzyszy rodzącej. Kiedyś zajmowały się tym doświadczone siostry, matki, kobiety ze wspólnoty, teraz stało się to płatną usługą. Niezbyt jeszcze popularną – w ogólnopolskim stowarzyszeniu, do którego należy Lena, jest jakieś 120 wykwalifikowanych doul. Dyżur zdarza się Lenie kilka razy w roku. Wciąż niewiele kobiet decyduje się zapłacić kilkaset zł za przyjemność rodzenia w fachowym i przyjaznym towarzystwie.

Mimo że Lena w dorabianiu wykazuje się mrówczym wręcz heroizmem, zdarzają się miesiące, że po opłaceniu wszystkich rachunków zostaje im 600 zł. Próbowali już kiedyś żyć bez kupowania, skapitulowali po tygodniu.

Szczecinianka Aneta (32 lata) zaczyna od ostrożnej deklaracji: – Wchodzimy w to razem, ja, mąż, 2,5-letni synek i 84-letnia babcia. Ale tylko na miesiąc! Chciałaby żyć za 200 zł tygodniowo, w tej chwili wydaje około 400.

Przemysława (lat 38) namawiam przez kilka tygodni. Opiera się. Pomaga przypadek: jego rodzice dojrzewają do zmiany miejsca zamieszkania. Oboje na emeryturze, chcą się wyprowadzić z miedziowego zagłębia Polski gdzieś, gdzie zieleń nie jest reglamentowana, cisza – łatwo dostępna, a woda i powietrze – czyste. Pada na miasteczko pod Wrocławiem. Widok na Ślężę, łagodny dla starzejących się ciał krajobraz, dom w stanie surowym. Brak tylko funduszy. Przemysław decyduje się zaciągnąć kredyt na połowę domu, żeby pomóc im zrealizować marzenie: – Teraz nie mam wyjścia. Muszę ograniczyć konsumpcję. Ograniczy,‌ wiem.

„Żyjemy‌ pięknie i minimalistycznie” – piszą Maja i Adam, 30-latkowie z Warmii. Mieszkają z dwójką przedszkolaków na wsi pod Olsztynem, w dwupokoleniowym domu; oni na górze, teściowie na dole. Żyją w gospodarskim rytmie. Chleb na zakwasie pieczony dwa razy w tygodniu. Mleko od sąsiada, pięć litrów co drugi dzień. Powstaje z tego masło, twaróg, śmietana. Kiedyś, gdy Maja dojeżdżała do pracy w jednej z olsztyńskich korporacji, mieli kozy. Doiła je dwa razy dziennie: o świcie i zaraz po powrocie z biura. Z kóz przerzucili się na maliny; właśnie jadą po sadzonki. Obsadzą nimi 40 arów: wystarczy i dla całej rodziny, i dla małej lodziarni z Olsztyna, która jako jedyna w mieście kręci sorbety z prawdziwych owoców.

Z Krakowa‌ zgłaszają się Anna i Wołodymyr. Ona – Polka, on – Ukrainiec. Są rodzicami blisko rocznej Marty, mają po 25 lat, oboje ładni, zasobni w entuzjazm, ale nie w pieniądze. Anna kończy psychologię, Wołodymyr dorabia pieczeniem ciast na zamówienie. „Film o żarówce[1]. To on jest odpowiedzialny. Naprawdę nami wstrząsnął” – pisze Anna. „Uświadomiłam sobie, na jak niewiele rzeczy mamy już wpływ. A ja chcę mieć wpływ na cokolwiek. Poza tym zarabiamy tak mało, że po prostu nie stać nas na zbędne rzeczy”.

W oszczędnym życiu wprawę ma też gdynianka Elżbieta (ekonomistka na państwowej posadzie, 36 lat). Odkąd pamięta, zapisuje sumę z każdego paragonu, raz w roku robi razem z mężem Piotrem (37 lat) spis przewidywanych wydatków i trzyma się go co do joty. Nigdy nie miała debetu na koncie. Udziałem w doświadczeniu chce zrekompensować przymusową redukcję domowego budżetu – płatny macierzyński skończył się cztery miesiące temu.

„Skontaktuj‍ się z Marią” – przychodzi mejl. „Nie znam bardziej gospodarnej osoby”. Maria (36 lat) mieszka z mężem Tomaszem (34 lata) na podlaskiej wsi; z wyboru, bo oboje przyszli na świat w Warszawie. 15 km za Sławatyczami mają kilka hektarów zboża, warzywniak, sad. Kupują tylko to, co niezbędne. W ich domu nie ma ani jednego sprzętu o sklepowym pochodzeniu, wszystkie dostali od rodziny i przyjaciół. Gotują na kuchni opalanej węglem, piorą w orzechach[2], a litr Ludwika starcza im na rok. Właściwie niczego nie wyrzucają; ostatnio do śmieci powędrowały resztki t-shirta, który Tomasz miał na sobie, gdy poznał Marię. Jakieś 20 lat temu.

– Zdążyliśmy? – pytają Magda (28 lata) i Kuba (34 lat), Wielkopolanie na islandzkiej emigracji. W wiecznym biegu, też zakupowym, w wiecznym rozdarciu między impulsem a wyrzutem sumienia.

Agata i Gustaw długo rozmawiają o tym, czy się zaangażować, czy nie. Oszczędnej z natury Agacie (lat 33) podoba się pomysł jeszcze większego ograniczenia wydatków, Gustaw (lat 37) jest nieufny. – Jak to tak? Mam wybebeszyć portfel i pokazać publicznie jego zawartość? – Przecież będziemy anonimowi – przekonuje go w końcu Agata[3].

…

Jest jeszcze Sylwia, która diagnozuje w sobie konsumpcyjną namiętność o obezwładniającej niekiedy sile. Długo korespondujemy, ustalamy szczegóły. Gdy zbliża się 1 kwietnia, Sylwia rezygnuje: – Potrzebuję‍ psychoterapii, a nie udziału w eksperymencie.

…

Więc, ostatecznie: dwunastka. Razem z moją rodziną (37-letni R., 1,5-roczny Dzik i ja, 38-latka). Dziesięć rodzin ( w tym dwie wielopokoleniowe) i dwójka singli. Jedna matka z córkami i dwie kobiety w ciąży.

Jest wśród nas stolarz, przedszkolanka, ekonomistka, informatyk, rolnik, urzędniczka w ministerstwie, doula, redaktorka, art director w agencji reklamowej, inżynier środowiska, przedsiębiorca, fotograf, specjalistka w korporacji.

Mamy gdzie mieszkać. We wrocławskiej kawalerce, wielkiej płycie w Skawinie, apartamencie w poniemieckiej kamienicy albo stumetrowym mieszkaniu w Reykjaviku. Nasze miejsca do życia odziedziczyliśmy albo kupiliśmy – za pieniądze zarobione, pożyczone od banku albo podarowane, na przykład od rodziców. Niektórzy z nas wynajmują, korzystają ze spółdzielczego prawa do lokalu albo z tego, co zapewnia miasto w ramach gospodarowania komunalnymi zasobami.

Zarabiamy – różnie. Radykalnie mniej niż średnia krajowa[4] albo kilkakrotnie więcej. Po odjęciu stałych wydatków[5] zostaje nam na życie od 600 do 6000 zł miesięcznie. Począwszy od 1 kwietnia i przez najbliższe 12 miesięcy będziemy starać się wydawać ich mniej. Najmniej jak się da. Tylko na to, co naprawdę niezbędne.

Ostatni tydzień

Zasady? Nie istnieją. Każdy ustala je sam, osobiście definiując „niezbędność”.

A to okazuje się wcale nie być proste. Kwestia pierwsza: w oparciu o co je ustalać? Zapotrzebowanie średniokrajowe czy osobiste?

M., znajoma dziennikarka, oblatana w tematach z zakresu polityki społecznej, podrzuca, jako potencjalny drogowskaz na drodze do zakupowej redukcji, wskaźnik minimum egzystencji.

Kategoria, która została stworzona w Instytucie Pracy i Spraw Socjalnych do pomiaru jakości życia na ekonomicznym marginesie, bezceremonialnie obchodzi się z pojęciem niezbędności. W koszyku wydatków człowieka, który funkcjonuje na granicy biologicznego przetrwania, jest miejsce wyłącznie na podstawowe zakupy spożywcze, najtańsze leki, mydło, proszek do prania, jedną parę tanich butów rocznie. Modelowy przymusowy antykonsumpcjonista leczy się wyłącznie w państwowej służbie zdrowia, nie kupuje ubrań (dostaje je z darów), nie wydaje pieniędzy na transport (jeździ na gapę albo chodzi pieszo), nie używa komórki, nie chodzi do kina, a jeśli urlopuje, to wyłącznie za darmo. Nałogów nie posiada, a nawet jeśli – potrafi je skutecznie poskramiać. Nawet spożywcze. Czekolada? Wykluczona. Kawa? Zbyteczny luksus. Życie na krawędzi biologicznego przetrwania dostatecznie podnosi ciśnienie.

Kwestia kolejna: czym właściwie jest niezbędność?

Jeśli przyjrzeć się jej etymologicznie[6], okazuje się, że to słowo-nieporozumienie, słowo-kolizja, które powstało w XVIII w. w wyniku zecerskiej niechlujności. W staropolszczyźnie niezbednym było wszystko, co zdawało się przykre, natrętne, nieuchronne – na przykład śmierć, choroba, głód, nieurodzaj, wszystkie troski związane z codzienną egzystencją. Odkąd jednak druga z kolei litera „e” w niezbedności została wzbogacona przez nieuważnego ( a może nadgorliwego?) pracownika drukarni o haczyk, wyrażenie zaczęło nabierać nowego znaczenia. Od „tego, przed czym nie można się uchronić” przez „to, czego nie należy się pozbywać”, po właśnie takie, jak ma dziś.

Słownik‌ języka polskiego nie zostawia miejsca na wolne interpretacje: niezbędny to taki, bez którego nie można przetrwać. Koniec. Kropka. Czyli co? Powrót do punktu wyjścia: minimum egzystencji – czyli naukowego modelu, który ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Więcej możliwości dają synonimy: niezastąpiony, pierwszej potrzeby. Dzięki nim można dopasować definicję niezbędności do własnych potrzeb.

Bo‍ na przykład Idzie z Ząbek – niezbędna jest czekolada. Jedna tygodniowo. Od czasu do czasu papieros: – Nie‌ mam zamiaru całkowicie zrezygnować z fajek.

Na‍ osobistej skali niezastąpionych potrzeb Leny wyprawy do sklepów są wyżej położone niż to, co się w ich wyniku pozyskuje. Rajdy między półkami ją odprężają. Można więc powiedzieć, że w jej wypadku liczy się proces, a nie efekt.

Przemysławowi,‌ który od niedawna znów testuje, z czym wiąże się prowadzenie pojedynczego gospodarstwa domowego, potrzebne jest bycie wśród ludzi: – Nie‌ oczekuj, że‌ zrezygnuję z wyjść do knajp ze znajomymi. Zrezygnuję za to z długich rachunków.

Magda‌ i Kuba z Islandii odświeżają pojęcie, oglądają je z każdej strony: aktualnie wydaje im się, że właściwie nic nie jest niezbędne. Ale ten etap może trwać dzień, tydzień, dwa. Nigdy nie wiadomo, kiedy wykiełkuje nowa potrzeba. – Spróbuję‍ odpuścić sobie wizyty w lumpeksach – broni się Elżbieta z Gdyni – Spróbuję.‌ Bywa, że to moja jedyna rozrywka.

Reprezentantki‌ wsi warmińskiej (Maja) oraz podlaskiej (Maria) mają pojęcie „niezbędności” przepracowane, przetestowane, na wskroś przenicowane. Niezbędne jest to, czego nie da się samodzielnie wyhodować, uszyć, złożyć, wymienić, dostać. Sól, ropa, zapałki, żarówki, gwoździe, pasta do zębów, mydło. Choć i to ostatnie lada moment wypadnie poza kategorię: Maria myśli o robieniu własnego. Tomasz, jej mąż, uważa zaś codzienne skrupulatne zabiegi higieniczne za cywilizacyjny kaprys; w zasadzie kąpie się wyłącznie dlatego, że jej zależy.

Gdyby‌ było to możliwe, Maria i Tomasz całkowicie pożegnaliby się z klasycznym sposobem robienia zakupów. Ale nie jest. Wieś pod białoruską granicą, w której mieszkają – kiedyś zwarta ulicówka – w zastraszającym tempie się wyludnia. W miejscach, w których jeszcze dwie dekady temu stały zagrody zbite z wyszorowanych, szarych desek, wygryzło już nawet fundamenty. Tylko roślinność się trzyma; wciąż owocujące jabłonie o dawno nieprzycinanych koronach, kiedyś przytulone do nieistniejących zabudowań, są jak znak: tu był dom.

Rolników,‍ którzy tworzą nieoficjalną grupę barterowych wymian, jest coraz mniej. Rynek wysysa wszystkich, którzy mogą mu przynieść jakąś korzyść. Młodzi – wyjeżdżają do Warszawy, gdzie szybko znajdują pracę: KRUS-owskie ubezpieczenie daje im przewagę w tłumie złaknionych choć tymczasowego zatrudnienia. Ci, którzy zostają, są już dobrze po pięćdziesiątce, mają spaloną skórę i poalkoholową mgłę w oczach. Produkcyjny bilans całej wsi jest bliski zeru. W komplecie z mlekiem od jednej z ostatnich krów Maria dostaje od dostarczającego je sąsiada zestaw żalów, że tak trudno mu znaleźć robotę. Bo gdyby ją znalazł, to wziąłby kredyt jak ludzie. Rzucił wszystko w diabły i przeprowadziłby się do domku pod Białą. Z wystrzyżonym trawnikiem i tujami.

…

Swoją‍ własną listę niezbędności konstruuję w oparciu o wykluczenia. Koniec z knajpami. Z kawą ze spienionym mlekiem, z pizzą, z sushi, masalą dosą z Nowogrodzkiej, hot dogiem z Ikei. Koniec ze spontanicznymi wizytami w H&M, Empiku, Kuchniach Świata, włoskim sklepie Piccola Italia, w którym czasem zdarza mi się kupić kilka plastrów suszonej szynki. R., którego firma znajduje się w wieżowcu wyposażonym we wszelkie korporacyjne udogodnienia (jedno piętro jest w całości zajęte przez biurowe kantyny, w których pracownicy kupują przygotowane z półfabrykatów obiady), będzie nosił żarcie do pracy. – Wyłamanie‍ się z biurowego rytuału wspólnego wychodzenia na obiad może być trudniejsze niż rzucenie fajek – mówi. Na to drugie zresztą – też się zanosi.

Koniec‌ z kinem, basenem, autem wykorzystywanym jako środek transportu na trasie dom-praca. Żegnamy się ze wszystkim, co wykracza poza definicję „podstawowego produktu spożywczego”, z pigułkami, które nie leczą, a jedynie (teoretycznie) chronią przed zachorowaniem, z kosmetykami, których jedynym zadaniem jest pielęgnowanie złudzeń. Mydło, szampon, pasta do zębów, dezodorant, papier toaletowy – na obecnym etapie wydają nam się niezbędne. Nowe perfumy – zdecydowanie nie. – Co‍ zrobisz, jak skończy ci się tusz do rzęs? – pyta M. Uświadamiam sobie, że nigdy nie widziałam jej bez wytuszowanych rzęs. – Nie‌ wiem. Liczę na to, że się nie skończy. Mam jedną sztukę w zapasie.

…

Zapasy.‌ Oficjalne i ukryte. Szafki, półki, kredensy, pawlacze, piwnice, stryszki – tajne składowiska tego, co już niepotrzebne, i tego, co może się przydać. Wszyscy je mamy.

U Idy:‍ siedem paczek makaronu, trzy – jaglanki, dwie – grochu, trzy słoiki uratowanych przed zagładą malin (warzywniak na Mokotowie, jesień 2011: – O,‍ te już prawie pływają, sprzedam pani kilogram za symboliczne 2 zł).

U Leny:‍ szuflada pełna lakierów do paznokci.

W Reykjaviku:‍ półka nieprzeczytanych, kupowanych w amoku książek. Zamrażarka pełna zmrożonych, grzechoczących torebek. Magda już planuje, co do niej załaduje, gdy już ją opróżni. Ryby prosto z kutra. Może homary – kupowane bezpośrednio od islandzkiego rybaka są tańsze niż łosoś w polskim supermarkecie. Połówkę prosiaka, zamówioną w rzeźni. Weźmie ją w całości, studiowała w końcu weterynarię, wie, jak oprawić i podzielić mięso.

Szczecinianie,‍ Aneta i Sebastian, zapasów właściwie nie mają. Poza herbatą ze skrzypu („Będę pić ją zamiast zielonej, ale wyłącznie w niedziele, bo jest moczopędna”) i ziemniakami. Aneta kupiła je w hurcie, 30 kg, kilkanaście dni temu. Teraz próbuje je gorączkowo zutylizować, zanim sprowokowane wiosennym powietrzem puszczą pędy. Serwuje ziemniaki gotowane, smażone, pieczone, tarte, w plackach, kluskach, blinach i zupie. W ósmym dniu kartoflanej monodiety Sebastian nieśmiało protestuje: – Makaron?

Zapas‌ barwników do tkanin sprawia, że Agacie niestraszny rok bez nowych ubrań. Gdy któraś ze szmat wylinieje, wystarczy, że wrzuci ją do pralki z porcją koloru w proszku.

W lodówce‍ u Aleksandry jest pusto. Za to w łazience – minidrogeria: zapasy płynów, emulsji, kremów, proszków, past. Do twarzy, ciała, oczu, ust, dłoni, stóp, bioder. Do zmydlania, wcierania, zdrapywania, zakrywania, zapachów tłumienia. – Na‌ razie nie jestem w stanie z niczego zrezygnować. Ale nie kupię niczego nowego, dopóki nie zużyję tego, co mam.

…

Indyk.‍ Królik. Golonka z dzika. Cielęcina karmiona ekologiczną paszą. Domowa parzona szynka. Oscypek wielki jak wrzeciono. Marchew, buraki i pasternak z rodzinnego kopca. Mąka chlebowa, mąka tortowa, mąka z ciecierzycy, resztka mąki z kasztanów, przywiezionej kiedyś z Toskanii. Makaron. Ryż. Kilka paczek strączkowych, pomidory w puszkach, pomidory w kartonach, ogórki w słoikach, przetarte, na zupę. Słoik kapusty zakiszonej przez teściową. Dwa litry oliwy, roczny zapas balsamico, butelka oleju sezamowego – nigdy nieotwarta, choć już przeterminowana. Tahini. Pasta z pestek dyni. Sześć rodzajów soli. Cukier taki i śmaki. Litrowy słój miodu z Gór Świętokrzyskich. Cała szuflada przypraw. Zapas kawy, który powinien starczyć na dłużej niż rok; kawę w naszym domu w zasadzie piją tylko goście. Dywizja blaszanych pudełek z herbatą: czarna, zielona, oolong, biała, owocowa, ziołowa.

Jesteśmy‌ gotowi.

…

Lena‍ nie robi zapasów: – Nakupować‍ teraz, żeby nie robić tego później?‍ To byłoby oszustwo.

Krakowianie,‍ Anna i Wołodymyr, też nie gromadzą, nie mają za co, żyją z tygodnia na tydzień, kupując tylko to, co zużywa się na bieżąco.

U Agaty‍ spokojnie: brak pokus i założenie, że jeśli się pojawią, będzie im stawiać czoła na bieżąco. Wśród zapasów na trudne czasy: trzy książki i dwie płyty. Agata nie korzysta z bibliotek po tym, jak kilka razy zapłaciła karę za zbyt długie przetrzymanie książki. Na co dzień zdyscyplinowana i obowiązkowa, pielęgnuje w sobie małe obszary niedopasowania do zewnętrznych oczekiwań. Dlaczego padło akurat na bibliotekę? Ma zamiar się później temu przyjrzeć.

…

Strategia?‍ Okopać się na pozycjach, zminimalizować późniejsze dylematy. W jej ramach kupuję wiosenną kurtkę, buty dla 1,5-rocznego syna, który zupełnie niespodziewanie wyskoczył z dotychczasowych, klocki duplo, zestaw haków do gospodarczej szafy, by wreszcie zrobić w niej porządek. Na trzy dni przed upływem godziny zero odkrywam, że wyczerpałam do cna limit swojej karty kredytowej. Po raz pierwszy w historii. Jakby tego było mało: przeskoczyłam go o 134 zł. Debet w kredycie – myślałam, że to niemożliwe. Zostało jeszcze tyle czasu, a nie ma za co kupować.

…

Lena,‍ niesiona falą przedstartowego entuzjazmu, chce nie tylko ograniczyć się zakupowo, ale i materialnie. Szukając w sieci informacji o współczesnych wyznawcach redukcji, trafia na stronę naczelnego proroka minimalizmu, Leo Babauty. Czyta do 2. w nocy, z wypiekami: o zakupoholizmie, o infoholizmie i o tym, że orężem, który pozwala rozprawić się z każdym „izmem” w godny minimalisty sposób, jest maksymalna asceza. Dokładniej: ograniczenie stanu swego personalnego doczesnego posiadania do najwyżej 100 rzeczy. Leo Babauta, guru ruchu uwalniania od posiadania, ma ich 43 i wciąż się redukuje; na blogu regularnie informuje miliony wyznawców o swoich postępach.

Lenie‌ daleko do Leo Babauty: oprócz baterii lakierów do paznokci w szufladzie trzyma w szafie prawie 30 par butów, w komórce: ponad tuzin ścierek z mikrofibry, a na stryszku w kartonach – dziesiątki kuponów drukowanej bawełny, które w nomenklaturze osób zajmujących się rękodziełem nazywane są „tłustymi ćwiartkami”[7].‌ Lena szyje z nich tekstylne drobiazgi, rozchwytywane przez młode matki zauroczone „hendmejdem”. Sprzedaje je za pośrednictwem internetu, czasem dorabiając w ten sposób i kilkaset zł miesięcznie. Ponieważ zdaje sobie sprawę, że radykalne minimalizowanie materialnej rzeczywistości w jej sytuacji może być zwyczajnie nieopłacalne, na początek poddaje redukcji garderobę. Robi czystkę w butach, w kurtkach, w bieliźnie. W Lenie gotuje się krew, Lena płonie, metodycznie wypalając bałagan wokół siebie: – Mam‌ się wstrzymać do 1 kwietnia? Niemożliwe. Mąż wniebowzięty.

Sebastian,‌ mąż Anety, przynosi do domu rowerowy fotelik dla Ignacego. Używany. Fotelik jest częścią nowego transportowego planu dla rodziny. Aneta chce przestać jeździć tramwajami, Sebastian – na rzecz roweru porzucić auto. Od poniedziałku i pod warunkiem, że się ociepli. Prognozy na razie na to nie wskazują.

Ekonomistka‌ Elżbieta, przyzwyczajona do metodycznego działania, robi plan: raz – wykorzystać zapasy, dwa – oddać, wymienić, spieniężyć to, co niepotrzebne, trzy – załatać dziury we wszystkich męskich spodniach, cztery – pożegnać kupowane słodycze, pięć – odłożyć 100 zł miesięcznie. I tak do dziesięciu. Starszy syn Eli i Piotra, Darek, za osiem dni kończy trzy lata. Ela kupuje więc, awansem, duplo. Wciąż jeszcze jej wolno.

…

Karta‌ kredytowa wciąż martwa, bez szans na szybką reanimację. A potrzeby się mnożą. Rano nadkrusza mi się dolna ósemka, rehabilitant radzi zakup wkładek do butów. Adidasy, których używam od kilku lat, rozpadają się w momencie, w którym planuję im przyszłość na najbliższe półrocze. Do kosza. Choć nie mam za co kupować, nagle chce mi się wchodzić do sklepów, których wcześniej nawet nie zauważałam.

R.‍ wraca od mechanika, przygotowuje samochód na rok konsumpcyjnych wyrzeczeń:

– Kochanie,‌ mechanik zaproponował mi kołpaki na koła. Cztery.

– Potrzebujemy‍ dwóch.

– Ale‌ on sprzedaje je tylko w komplecie. Okazyjnie. Weźmy‍ cztery.

– Potrzebujemy‌ dwóch.

– Weźmy‍ cztery nowe, najwyżej sprzedam dwa stare.

Nasze‌ auto ma 11 lat. Bez kołpaków jeździ od pierwszego miesiąca swego życia. Podobnie jak bez bocznych listw. To, co dało się z niego w miarę bezproblemowo zdrapać, zostało już zdrapane. Trafiło najprawdopodobniej do drugiego obiegu.

Ostatni dzień

Dziś‌ jeszcze można kupować bez ograniczeń.

U Mai,‌ Anny, Przemysława: wyciszenie, ostatnia sobota mija jak typowa polska sobota sprzed rewolucji w handlu, której efektem jest utrwalenie się nowego obyczaju: kolektywnego robienia zakupów pod wielkoformatowym dachem[8].‌ Mija bardziej lub mniej towarzysko, za to spokojnie, bez konsumpcyjnych ekscesów.

Lena,‌ robiąc zwyczajową spożywczą rundkę po Tesco, rezygnuje z dżinsów za 36 zł. „Osłabłam, z niczym nie walczę, dążę do zmian wewnętrznych – może to prolaktyna, nie ja?” – pisze.

Kebab‍ w picie i megakebab w grubym cieście – Aneta z Sebastianem jedzą ostatni obiad na mieście. Od jutra koniec ze stołowaniem się poza domem. A przy okazji ze słodyczami: dość krówek, lodów, coli. Zamiast nich będą suszone owoce, orzechy, miód. Redukcja nie tylko kaloryczna.

Elżbieta‌ skanuje wnętrze szafek: rzędy torebek z kaszą, ryżem, mąką, 3 kg cukru, 4 kg proszku do prania, zapas filtrów do wody: – Powinniśmy‌ wytrzymać – mówi do męża.

Na‍ Islandii rzucili iPadami. Dla posiadaczy abonamentów: za pół ceny! – Kupować? – Kuba‌ dzwoni z nowiną do żony, drży mu głos. Magda kipi: jak to, ona postanawia żyć minimalistycznie, a tu taka okazja? – Nie!‍ Oszczędnie teraz żyjemy, pamiętasz? Gdy odkłada słuchawkę, uświadamia sobie, że gdyby wrzucić iPada w koszty, po odjęciu VAT- u – byłby jak za ćwierć ceny!

Zakup,‌ który można nazwać kluczowym dla dalszego rozwoju akcji, ma miejsce na wschodzie Polski. Maria z Tomaszem podpisują umowę kredytową. Pierwszą w życiu. 60 tys. zł, kredyt dla rolnika, można go dostać w pięć minut. Fundusze pójdą na doklejenie pięciu hektarów ziemi do istniejącego gospodarstwa: jesienią pojawi się na niej 1000 jabłonek. Ponieważ trzeba je będzie ogrodzić przed smakoszami nadciągającymi z niedalekiego lasu, w pożyczkowym planie Maria uwzględniła też 7 tys. na zakup ogrodzenia: – Dobrze, że‌ zdarzył się ten projekt. Będziemy musieli nauczyć się żyć z kredytem.

…

U mnie:‌ warunki idealne do kupowania. R. wyjeżdża z Dzikiem na wieś. Wyschnięte konto – dzięki świeżo dostarczonemu honorarium – napełnia się z chlupotem, po korek.

Weekend‍ odzyskany. Jadę autobusem do kosmetyczki. Pod żoliborskim Merkurym oglądam wiklinowe koszyki, to ostatni moment na uzupełnienie braków w systemie przechowywania – myślę. Gdy jednak wychodzę z gabinetu kosmetycznego, starta, rozjaśniona i wyprasowana, budka z wikliną jest już zamknięta. Jadę prosto do domu; nigdzie nie zaglądam. Jestem sobą rozczarowana; gdzie te torby z zapasami?

Wieczorem‌ nowa warstwa tuszu na rzęsy, znów autobus. Kierunek: Delikatesy Esencja, restauracja tuż pod nosem jednego z warszawskich teatrów, ostatnia wieczerza. Wino, wołowina. K. i A., widocznie zaintrygowane, pytają o szczegóły. – Nie‌ wytrzymałabym ani miesiąca – przyznaje K., przyjaciółka, która właśnie zakończyła podobny post. Był przymusowy, trwał dwa lata. Tyle czasu szukała nowego pracodawcy. Widać, że właśnie podpisała stałą umowę, ma na sobie nowy, piękny sweter.

Po‌ powrocie siadam do komputera. Wypuszczam w świat zaległe przelewy. Odsyłam do spamu newslettery przysyłane mi przez sklepy internetowe. Drę kupony rabatowe. Niszczarka tnie na srebrne paski kartę kredytową; dziś upłynęła data jej ważności. Już mi nie będzie potrzebna.

Tuż‌ przed północą rzutem na taśmę zamawiam skórzane półbuty dla Dzika. Ręcznie robione w Polsce. Rozmiar 24. Długo nie mogę zasnąć. Gdzieś w okolicach piątej rano zwracam to, co wchłonęłam w restauracji. Minimalizuję się, można powiedzieć, wewnętrznie. Żegnam się z obfitością.

Zaczyna‍ się od porządków. Generalnych.

Może‍ dlatego, że wiosna, odrodzenie tuż, tuż. Ciepłe powietrze uderza do głowy.

Może‌ dlatego, że czysty dom to czysta głowa. Sprzątanie, a właściwie odgruzowywanie, to też pierwszy krok na drodze do minimalistycznego wtajemniczenia. „Zacznij od tego, co najprostsze” – radzi Dominique Loreau, autorka poradników dla tych, co chcą uporządkować swoje życie, ambasadorka prostoty o dalekowschodnim rodowodzie, w lukswydaniu[9].

A może‍ dlatego, że każda misja wymaga przygotowania. Misja antykonsumpcyjna – również. Żeby ograniczyć zakupy, trzeba się naocznie przekonać, ile się do tej pory kupiło.

No‌ więc zaczyna się od porządków.

Aleksandra‍ wynosi z sypialni torby z ciuchami. Jeszcze w marcu przyszła do niej przyjaciółka-stylistka – i zrobiła trzepanie szafy. Razem przejrzały całą garderobę, wyrzuciły 80 proc. ciuchów, zostawiły niezbędną bazę, zrobiły listę 11 „masthewów”[10]‍ (trencz, granatowa spódnica do pracy, bluzka w kwiaty, kolorowe balerinki), za którymi Ola ma się niespiesznie rozglądać. Ola zamknęła listę w pliku w smartfonie i stara się zachować wewnętrzny spokój, gdy codziennie przecina skrótem Galerię Mokotów. Nie jest to proste, bo już udało jej się wypatrzyć jedną z pozycji z listy: czarny trencz Hugo Bossa. Kosztuje ponad 2 tys. zł: – Może‍ poczekam na przecenę?

Wypchane‍ ciuchami torby lądują w bagażniku volvo, Aleksandra jedzie z nimi do przyjaciółki – Idy: – Ona‍ wciąż chodzi w tych samych ciuchach, co w ogólniaku. Robi jej porządek w łazience (Przeterminowane?‌ Wyrzuć! Wysuszony tusz? Do kosza. Naprawdę używasz tych olejków?), pomaga uporządkować domowe dokumenty, na kuchennym stole stawia pudełko: – Na‍ rachunki. Ida wrzuca do niego garść pogniecionych paragonów, które upycha zazwyczaj po kieszeniach rowerowej kurtki. Potem otwiera okna. Zrywa znad drzwi wejściowych koc; nie potrzeba już wełnianego wsparcia w akcji obniżania rachunków za ogrzewanie. Dom, do którego wprowadziła się z córkami jesienią, tak mocno zaciąga się haustem wiosennego powietrza, że niemal dostaje hiperwentylacji.

Wolna‍ przestrzeń pojawia się też u Leny i Bogdana. Lena akcję odgruzowywania zainicjowała jeszcze w połowie marca. Ubrania po dzieciach – oddała koleżance. Cztery ślubne komplety sztućców, nierozpakowane – kuzynce. Blaszane widelce z PRL-u oraz zdemontowane stalowe elementy ogrodzenia Bogdan wiezie na złom; wraca do domu i z dumą wręcza Lenie kilka przyjemnie niebieskich banknotów. Kolorofon, magnetowid, choinkowe świecidełka, kilkaset metrów kabli – wszystko to trafia do elektrośmieci. Pełzający po podłodze plastik wyprodukowany w Chinach – Lena chce przez moment zapakować i odesłać od kraju, w którym przyszedł na świat, ale w końcu ze starej firanki szyje worek na niezdyscyplinowane klocki. Podobny widziała w internecie. Miał chwytliwą nazwę Lay’n’Go, oznaczoną patentowym znakiem ®, i kosztował prawie 60 dolarów.

Gdy‌ przeciera łysiejącym mopem oczyszczoną z zabawek powierzchnię, dociera do niej, że potrzeba jej... nowego mopa. Właśnie widziała go w supermarkecie. 90 zł – razem z pasującym wiadrem. Kupić? Nie kupić? Jeśli kupić, to może tak, żeby nie wyglądało na kupowanie?

…

W wiosennym‍ amoku porządkowania jest coś pierwotnego. Sprzężonego z naturą, harmonizującego z pogodą, cyklem pół roku. Nie bez powodu amok wciska się w naturalną kalendarzową szczelinę. Między hibernację a wegetację. Tuż po tym, jak odpuścił mróz, ale jeszcze zanim ogrzała się ziemia. W porze pierwszych ciepłych, wciąż mocarnych wiatrów, które pozwalają otworzyć okna na przestrzał, domy zasysają świeże powietrze, wyciskając na zewnątrz produkty domowej przemiany materii. Wdech czy wydech, światowy bilans kurzu zostaje mniej więcej taki sam, ale cykliczny wiosenny akt porządkującej homeostazy jest konieczny – dla zachowania zdrowia domu i jego mieszkańców. Nie da się przeżyć całego życia w zamknięciu. Sprzątanie jest biologicznym imperatywem.

Mycie‌ okien, wymiatanie kurzu spod sprzętów, wszystkie czynności składające się na ten amok mają więc wymiar przede wszystkim biologiczny. Ale i duchowy. Rytuał mycia i oczyszczania został zagospodarowany przez niemal każdy z wielkich systemów religijnych świata. W naszej strefie klimatycznej, choć jej podział na cztery pory roku coraz bardziej się zaciera, sprząta się zawsze przed pierwszym ważnym obrzędem w kalendarzu liturgicznym: katolicką Wielkanocą, żydowskim Pesach, prawosławną Paschą. Na Ukrainie, skąd pochodzi Wołodymyr, Wielkanoc przychodzi dwa tygodnie później niż w Polsce. Ale i też później dociera tam ciepły, wiosenny wiatr.

Religijny‍ kalendarz jest więc silnie związany z naturalnym rocznym cyklem funkcjonowania ludzkości. Rynkowy – również. Mop, który zagnieździł się w głowie Leny, nie bez powodu zrobił to teraz, zadbali o to specjaliści od lokowania towarów na supermarketowych półkach. Tylko teraz mop stoi właśnie na bocznej ściance, należycie wyeksponowany. Tylko teraz można go kupić taniej, z wiadrem w komplecie. Jakże idealna synchronizacja, aż żal nie skorzystać.

Skorzystać‌ więc? Lena zasięga rady na rodzicielskim forum: „Mop płaski – warto?”. Zaprzyjaźnione matki tłuką w klawisze; wątek błyskawicznie puchnie, rozrasta się do ośmiu stron: „Odkąd go mam, częściej myję podłogę”, „Nawet mój mąż robi to chętniej”, „Trzaskam nim też glazurę w łazience”, „Uwielbiam”.

Kto‌ się temu oprze?

Tak‍ więc ponad tydzień po tym, jak do świadomości Leny przebiła się potrzeba, mop materializuje się w składziku. Wirtualna dyskusja, prowadzona ze wspólniczkami w codziennej krzątaninie, motywuje do zakupu nowoczesnej szmaty na kiju jeszcze kilkanaście osób. Gdyby Lena była tajną internetową agentką producenta mopa, być może dostałaby za swój wysiłek premię. Ale jej inwestycja w proces indywidualnego zakupu, choć przynosi koncernowi wymierne efekty, jej samej nie przynosi nic.

Poza‌ nowym mopem, oczywiście. Który, jak wydaje się Lenie, faktycznie wyciera podłogę dużo efektywniej, przyjemniej i szybciej niż jakikolwiek inny.

…

W 1982‌ roku do moich rodziców przyszła płaska koperta, rozcięta na boku i ofrankowana stemplem „cenzura”. W środku był lakierowany kalendarz ścienny z pejzażami z prowincji Ontario. Między kartki z sierpniem i wrześniem nadawca wkleił dodatkową małą kopertę. Z dziesięciodolarowym banknotem, który jakimś cudem umknął uwadze urzędników kontrolujących korespondencję. Rodzice, odurzeni niespodziewanym podarkiem od kanadyjskiej znajomej, przez blisko rok zastanawiali się, na co go wydać. Padło na alkohol, słodycze i zestaw mydeł w lokalnym oddziale Pewexu. Mydła śmietankowe, seledynowe, brzoskwiniowe pachniały jak ocean, tropikalny ogród, cały świat. Żal je było zmydlić, dlatego trafiły do szafek, między starannie złożone bluzki i desusy. Niektóre dla oszczędności rozcięte na pół. Pastelowe kostki dzieliły się z tekstyliami swoim syntetycznym aromatem aż do upadku muru berlińskiego, gdy okazało się, że w sklepach jest już dość mydła.

Dziesięć‌ lat później mama, razem z trzydziestką mieszkańców naszego miasteczka, pojechała nocnym autobusem do Berlina. Pewnie nie zdecydowałaby się na taki ruch, gdyby nie to, że kilka tygodni wcześniej ktoś wyniósł ze znajdującej się pod jej opieką zakładowej kasy plik dopiero co przywiezionych banknotów. W sumie milion zł. Z Berlina mama przywiozła foliowe, granatowo-białe torby z Aldiego, wypchane pudełkami i butelkami z czyszczącą zawartością. To dzięki nim udało jej spłacić manko. Uratowała ją wiara sąsiadek w cudowną moc czyszczącą niemieckiej chemii.

Zdaniem‌ Judith Levine, amerykańskiej dziennikarki, autorki książki „I’m not buying it”[11],‌ fetyszyzowanie produktów służących do sprzątania, charakterystyczne – jej zdaniem – dla przedstawicielek społeczeństw, które dopiero zaczęły konfrontować się z towarową obfitością – jest przejawem konsumpcyjnego infantylizmu. My, obywatelki byłego bloku wschodniego, jesteśmy w tej dziedzinie nowicjuszkami, nie mamy doświadczenia ani odporności, nie nasyciłyśmy się jeszcze obfitością na tyle, aby się nią znużyć. To dlatego potrafimy ekscytować się wyborem mydła, proszku do prania. Albo mopa.

Czy‍ to jednak właśnie konsumencka niedojrzałość jest powodem, dla którego przeciętna polska konsumentka, stojąc przed wyborem między perfumami dla siebie a do toalety, wybiera na ogół te drugie? A może po prostu nie ma dość pieniędzy?

…

Czy‍ mop jest Lenie niezbędny? Lena twierdzi, że gdy staje przed wyborem: „posprzątać” kontra „spać”, wybiera to drugie, jednak jej wylizany dom stoi z tym komunikatem w sprzeczności. Jej matka zwykła powtarzać: nie lubię wracać do nieposprzątanego domu. I Lena też nie lubi.

…

U mnie‍ też porządki. Wirtualne. Rozluźniam kontakt z Allegro, rezygnując z subskrypcji ofert ulubionych sprzedawców, żegnam się z Muji, amerykańskim sklepem z pieluchami Nappy Shoppe i serwisem PromotionalCodes.org.uk – zapisałam się do niego, bo liczyłam na zniżkowe kody do brytyjskich sklepów ze stanikami. Z kodów nie skorzystałam ani razu. Nie jestem ani metodyczną, ani zdyscyplinowaną shopperką. Zrywam kontakt z E-dziewiarką, sklepem Dodomku.pl i Alpenski.

E-dziewiarce‌ jest przykro, że nie jestem już zainteresowana.

Przecinanie‍ handlowych więzów nie jest proste. Algorytm zatrudniony przez sieciowe sklepy zadaje mi podobny zestaw pytań: Czy naprawdę mnie zostawiasz? Dlaczego mnie zostawiasz? Czy wiadomości, które od nas dostawałaś, uraziły Cię/przytłoczyły, czy były skierowane do kogoś innego? Tylko japoński sklep z ofertą tak skrojoną, że wygląda, jakby była skierowana właśnie do minimalistów, nie zadaje pytań. Wyświetla za to na białej, wygenerowanej w htmlu stronie komunikat: Dziękujemy.

…

– Wyrzuciłam‍ pamiątki z komunii, zdjęcia z pogrzebu mojej mamy i szpitalne opaski z rączki mego synka – raportuje Aneta. Ona też zabrała się za porządkowanie.

Jeszcze‌ kilka lat temu w 103-metrowym mieszkaniu, które Aneta zajmuje teraz z mężem, synkiem i babcią, mieszkały trzy rodziny. Zostały po nich – oprócz trzech połyskujących meblościanek z Goleniowa, przyśrubowanych do poniemieckich ścian – trzy komplety wypchanej pierzem pościeli, firanek, obrusów, garnków, zastawy stołowej z Włocławka, Tułowic, Pruszkowa. Galaktyka szuflad, szafek, półek, schowków. Nieskończoność rzeczy.

To‍ niewiarygodne, ile może się zmieścić w jednym mieszkaniu – Aneta opróżnia szuflady, odgruzowuje półki, patroszy skrzynie pod kanapami ze zmultiplikowanych pierzyn, koców, poduszek. Jeden stulitrowy worek, i jeszcze jeden, i następny. Sebastian ustawia wypchane foliowe cielska na klatce. Aneta rozkłada rzeczy na wszystkich wolnych przestrzeniach. Przychodzi sąsiadka z oficyny. Ogląda. Wybiera. Wynosi. Dla siebie, dla męża, dla kuzynki, dla bratanka. Trwa transfer rzeczy, przepływ z jednego mieszkania do kolejnych.

Dom,‌ w którym znajduje się mieszkanie Anety, został zbudowany w 1912 roku. Ulica, przy której stoi, jest jak obietnica mieszczańskiej stabilności. Secesyjne kamienice z przyklejonymi do fasad ogródkami układają się w łuk, chodnik zlewa z wyłożonym granitową kostką poboczem. Domy mają czyste, odmalowane fasady, balkony – kute balustrady. Baniaste wieżyczki blikują miedzią, zieleń w ogródkach jest wypielęgnowana, brama wejściowa – paradna, wyłożona zieloną majoliką. Tylko boczne schodki prowadzące do dawnej roboczej klatki zdradzają, że dom, stworzony do przewidywalnego, mieszczańskiego życia, dawno zboczył z przeznaczonej mu drogi. Wyślizgane, drewniane stopnie są przykryte tanią, przetartą na zagięciach wykładziną. Uciekają spod stóp.

Mieszkanie,‌ z którego na mocy podpisanej 60 lat temu kwaterunkowej umowy wciąż korzysta Aneta z rodziną, jest nie tylko piękne, ale i zaprojektowane w sposób, który wiele mówi o sposobie funkcjonowania rodziny, dla której powstało. Narzucony przez przedwojennego niemieckiego planistę podział pokazuje, jak się żyło w przedwojennym Stettinie, na ulicy jak z mieszczańskiej laurki.

Długi‍ tramwaj z obszernymi przedziałami po obu stronach. Pomieszczenia pogrupowane funkcjami. Reprezentacyjne, połączone skrzydłowymi drzwiami salony mają widok na park. Do jednego z nich, który kiedyś był – być może – jadalnią, przylega służbówka. Ciąg gospodarczy (spiżarnia, łazienka, kuchnia, sypialnia) wychodzi na północ, na wybetonowany fragment podwórza. Gdy Aneta była mała, ze wspólnego podwórka korzystały aż trzy kamienice. Jakieś 10 lat temu sąsiedzi podzielili przestrzeń; schludny mur rozciął ją na trzy równe części. Ruch zamarł, życie podwórkowe uschło.

Zmienił‍ się też sposób korzystania z mieszkania. Przestrzeń przed wojną przeznaczona dla jednej rodziny, którą stać było na wynajęcie służącej, została po 1945 roku poddana kwaterunkowej optymalizacji. Przydział trafił się wujowi Anety, który do Szczecina przyjechał, razem z rodziną, z terenów dzisiejszej Białorusi. Do wuja wkrótce wprowadziła się siostra – babka Anety. Też z rodziną. Wuj wyprowadził się w latach 80., a gdy córki babki dorosły i się usamodzielniły, z dwóch mikroksięstw stłoczonych na wspólnej przestrzeni nagle zrobiły się trzy: zarządzane przez babkę, matkę i ciotkę Anety.

Trzy‍ silne kobiety z jednego rodzinnego plemienia potrzebowały własnych terytoriów. Osobnych palników, lodówek, własnych kompletów garnków, własnego miejsca na tłuczenie kotletów. Babka z bezdzietną ciotką podzieliły się oryginalną kuchnią, matka zaadaptowała do kuchennych celów wąską kiszkę spiżarni. Pokoje rozdały sprawiedliwie. Matce i ojcu Anety, z racji posiadania potomstwa, przypadł ten ze służbówką – w izdebce o wymiarach dwa na trzy metry zamieszkała Aneta. Gdy zaczęła dorastać, ojciec zamontował w solidnej, dębowej futrynie jej drzwi zasuwkę. Jak we wszystkich innych pokojach.

Gdy‌ umarła ciotka, Aneta miała 12 lat. Gdy zachorowała matka, wróciła z Londynu, gdzie wyjechała kilkanaście miesięcy wcześniej razem z mężem, na fali postschengenowskiego entuzjazmu, który wymył z Polski 300 tysięcy młodych Polaków. Była z nią do samego końca. Dwa lata później, będąc już w zaawansowanej ciąży, odmalowała na żółto ściany wąskiej kuchni, w której kobiety z jej rodziny przygotowywały posiłki. Gdy babka zgłosiła niezadowolenie, pogłaskała się po blisko dziewięciomiesięcznym brzuchu i powiedziała: – Teraz‍ ja tu rządzę.

20‌ lat po śmierci ciotki, prawie pięć po odejściu matki i dwa i pół roku po złożeniu kuchennego oświadczenia, Aneta bierze się za ujarzmianie podległej jej przestrzeni. Zaczyna od robienia miejsca dla nowego.

Po‍ kim rodzina Anety odziedziczyła miejsce do życia?

Kto‍ decydował o kształcie sztukaterii w salonie?

Kto‌ wybrał taki, a nie inny żyrandol z porcelanowym kloszem?

Czy‍ matowa, bordowo-grafitowa szachownica na łazienkowej podłodze przysługiwała przedwojennym lokatorom z odgórnego przydziału, czy może zdecydowali się na nią sami?

Aneta‌ nie wie. Nie chce wiedzieć. Interesowała się tym, gdy była dzieckiem, ale już przestała. To nic dziwnego. Podobnie czuje wielu mieszkańców Szczecina. To miasto – które tak jak posklejana z ceramicznych skorup mozaika na dworcu PKP, witająca gości – składa się z dziesiątek tysięcy podobnych, poturbowanych przez los mieszkań. Trudno polubić dom, w którym nie czuje się jak z siebie, dom z przydziału, z którym nie można dyskutować. Nawet gdy minie kilka pokoleń.

Dlatego‌ Aneta nie lubi mieszkania, które splotem życiowych wydarzeń znajduje się teraz pod jej jurysdykcją. Nie czuje, że nad nim panuje; dom się jej notorycznie wymyka. Najtrudniejszy do ujarzmienia jest pokój, w którym się wychowała. Dawny mieszczański salon ma secesyjny wykusz, który wychodzi wprost na parkową sadzawkę i sufit ozdobiony gipsowymi sztukateriami. Ojciec Anety w przypływie artystycznego zapału zamienił go kiedyś w rozgwieżdżony nocny nieboskłon (swoja drogą, zauważa Aneta, zadziwiająca jest trwałość złotej farby, którą ojciec wymalował Zodiak na sufitowym sklepieniu). Wykusz odwrócił się plecami, sufit chce odlecieć. Gdzie nie spojrzeć: piętrzą się rzeczy. Żeby przejść z tacą do pokoiku babci, Aneta toruje sobie drogę biodrami, przeciska się między krawędziami zbudowanych na dywanie pryzm.

Oprócz‍ standardowego zestawu mebli przysługującego dawniej PRL-owskim salonom, w pokoju stoi pięć szafek kuchennych, trzy piece gazowe, dwa telewizory, dwa lustra, serwis kawowy w pudle, podświetlany globus, monitor, futerał na gitarę. Z kartonów wysypują się książki, których nikt już nie czyta. Wydrukowane w latach 70., sztywny, chropowaty papier, który jełczeje na marginesach, zostawia na palcach tłusty film. W dziecięcym łóżeczku, które przez krótki czas służyło Ignacemu, leżą rzeczy, których nikt nie potrzebuje. Aparat do masażu. Ochraniacz od wiatru. Gorset – ślubny, Anety. Na balkonie, w politurowanym biurku – narzędzia jej ojca. Aneta nie ruszyła ich od czasu jego śmierci.

Choć‌ poddała już spektakularnej segregacji zawartość kuchni, łazienki, sypialni – z tym fragmentem mieszkania wciąż nie jest w stanie się zmierzyć. Pokój, w którym się wychowała, unieruchamia ją, pęta. Tak jakby osierocone przez rodziców rzeczy nie były jeszcze gotowe do wymarszu. Zajrzę do niego później, myśli Aneta.

Może‌ gdyby udało się wymieść z niego wszystko, co już jej niepotrzebne, Aneta zobaczyłaby wreszcie, w jak pięknym miejscu przytrafiło jej się urodzić? Tak, to kuszący scenariusz. I najprostszy z dostępnych, gdy chce się bezgotówkowo wprowadzić zmianę.

…

Sprzedać,‌ oddać, przerobić, litości nie mieć, wyrzucić. Zaprosić Perfekcyjną Panią Domu, z poradnikiem Dominique Loreau zasiąść na dywanie, zgodnie z jej wytycznymi przygotować pojemniki na to, co przydatne, pamiątkowe, piękne. Wyekspediować materialny dobytek na przymusowy urlop, do przechowalni niechcianych sprzętów.

Decluttering, czyli‌ odgruzowywanie, oczyszczanie przestrzeni, świadoma redukcja, i w naszym kraju staje się powoli terenem walki o wpływy. Na wszystkim da się zarobić – także na potrzebie zminimalizowania swego stanu posiadania.

Gdyby‍ Aneta zechciała zaopatrzyć się w poradnik dla tych, którzy nie radzą sobie z zalewem rzeczy, musiałaby zapłacić około 30 zł.

Wynajęcie‍ przestrzeni w przechowalni rzeczy kosztowałoby ją około 100 zł miesięcznie – o ile znalazłaby się wolna skrytka, a tych w Szczecinie ostatnio brakuje.

Gdyby‌ mieszkanie Anety znajdowało się na luksusowym warszawskim osiedlu, mogłaby zlecić sprzedaż niepotrzebnych gratów konsjerżowi, który wystawiłby je w jej imieniu na którymś z internetowych targowisk. Albo wywiózł do potrzebującej instytucji. Koszt: 119 zł w ramach miesięcznego abonamentu.

Przy‍ zamieszkanej przez Anetę ulicy jednak nikt nie słyszał o konsjerżach; tutaj każdy sam radzi sobie z własnymi złogami. Teoretycznie Aneta też mogłaby to zrobić, ale fotografowanie, opisywanie, do rąk każdego przedmiotu branie, pakowanie, na pocztę zanoszenie ją przerasta – brrr, niechże już ten pokój żyje swoim życiem.

Ideolodzy‍ minimalizmu pytają: po co ci więcej rzeczy, niż jesteś w stanie naraz użyć? Twierdzą, że aby odzyskać siebie, trzeba się wydostać spod władzy przedmiotów: – Każda‌ z tych rzeczy wymaga mojej uwagi – mówi Aneta. – Minimalizowanie‍ się jest podobnie energochłonne jak konsumowanie. Nie chcę oddawać swojego czasu przedmiotom.

Patrząc‌ na Anetę z boku, można odnieść wrażenie, że złożyła broń. Ale to tylko wrażenie: ona po prostu skupiła się na czymś innym.

…

3963‌ zł – właśnie tyle pieniędzy przeciętny Polak trzyma w domu[12].‌ Środki są zamrożone w przedmiotach. Tych, których się nie używa, nie używało i nigdy nie będzie używać. Awaryjne upominki, bez określonego odbiorcy, kupowane na wyprzedażach. Przechodnie gościńce – jak nazywa je Aneta. Przydasie. Ślubne serwisy, nigdy nieużyte mimo upływu 30 lat. Ubrania z poprzedniej kolekcji, z jeszcze nieoderwanymi metkami. Zdublowane lodówki, kuchenki, telefony porzucone na rzecz młodszego modelu. Śmieciomasa, która może odzyskać swoją wartość, jeśli trafi w odpowiednie ręce.

…

Gdynianka‌ Elżbieta najbliższy rok dedykuje babci – urodzonej antykonsumpcjonistce. Babcia, księgowa, była mistrzynią przetwórstwa. Przerabiała wszystko, co wpadło jej w ręce: dziką różę, mirabelki, szczaw. Odkładała każdy grosz, oszczędzała wodę i prąd. Nie przestała pracować nawet wtedy, gdy przeszła na emeryturę – pod jej drzwiami wiecznie stała kolejka chętnych do rozliczenia PIT-ów. Choć nigdy nie zarabiała kokosów, zawsze miała pieniądze na nieprzewidziane wydatki. Zmarła w 1995 roku, zostawiła Elżbiecie kawalerkę, maszynę do szycia i obiadowy serwis Rosenthala. Mleczno-kobaltowy, ze złoceniami na kruchych, prześwitujących wręcz rantach. Eminence Cobalt. Kruche, cenne dziedzictwo – nie na dzisiejsze, zmywarkowe czasy.

Elżbieta‍ trzyma Rosenthala na najwyższej półce w pawlaczu, wyciąga sporadycznie, może raz, może dwa razy przez ostatnie 15 lat. Rozstania z nim sobie jednak nie wyobraża. Pozbawiłaby się jednej z materialnych kotwic, która daje jej bezpośredni dostęp do wspomnień. Krucha porcelana jest jak przetrwalnik pamięci, kapsułka pamięci o babci, wystarczy kontakt wzrokowy, a po synapsach przeskakuje ładunek, odpowiednie wspomnienie jest ładowane i odtwarzane.

Przedmioty‌ są więc naszymi łącznikami z pamięcią.

Czy‌ w amoku redukcji nie pozbywamy się czegoś cennego?

…

Pierwsza‍ zauważalna zmiana. Poranna cisza. Nasz osiedlowy doręczyciel paczek, który wpada zawsze między siódmą a ósmą rano, przestaje dzwonić do drzwi. To, co miało przyjść, już przyszło. Nie spodziewam się niczego nowego. Ze skrzynki wyłuskuję za to dwa listy – ofrankowane przez mokotowski Urząd Skarbowy. Urzędnik zawiadujący dystrybucją korespondencji do dłużników zalegających z wpłatami podatku od nieruchomości na wszelki wypadek wysłał je do obojga z nas.

…

Wielkanoc‌ tuż, tuż.

Magda‌ z Kubą robią (pierwszą w życiu!) listę zakupów. Kuba odwiedza z nią najtańszy supermarket w Reykjaviku. Udaje mu się nie kupić niczego spoza listy.

– Zainwestować‍ w mazurki ze znanej krakowskiej cukierni czy nie? – zastanawia się Anna, która chce zawieźć na Ukrainę choć mały kawałek polskiej tradycji kulinarnej. Ostatecznie zabiera tylko przepis; składniki kupuje na miejscu, Wołodymyr piecze z nich pachnący kajmakiem placek. W tym samym czasie jej zabużańscy teściowie wyprawiają się po świniaka. Choć święta na Ukrainie obchodzi się dwa tygodnie później, ponadgraniczne spotkanie dwóch rodzin to okazja, która wymaga specjalnej oprawy.

Nestle?‍ Nie. Kraft Foods[13]?‌ Tym bardziej nie – Aleksandra, która wybiera wielkanocne słodycze dla młodszego brata, w końcu ściąga z półki batoniki Wedla. Nie dlatego, że jest konsumpcyjną patriotką (Ola doskonale wie, że przedwojenna fabryka Wedla, z której słodki zapach roznosi się na cały warszawski Kamionek, również jest już własnością międzynarodowego koncernu). Lotte, Korea Południowa, Azja – nazwa obecnego, całkiem świeżego właściciela marki Wedel nic dociekliwej Aleksandrze nie mówi. Nie słyszała jeszcze niczego niepokojącego na jego temat.

Ałć! Krwawią palce Elżbiety, rozcięte ostrą krawędzią puszki ze skondensowanym mlekiem. Ciemna czerwień plami słodką ciecz. Miesiąc temu Elżbieta poprosiłaby Piotra, żeby wyskoczył po drugą puszkę. Ale nie teraz. Nie będzie dodatkowego ciasta.

W Skawinie: pakowanie. Agata, która dekadę temu po śmierci mamy została matką zastępczą nie tylko dla swojej 11-letniej wówczas siostry, ale i matriarchinią całego rodu, jest już zmęczona corocznym wielkanocnym obowiązkiem. Dlatego jutro razem z Gustawem i Antkiem wsiądą w pociąg i pojadą do Ropek, w Beskid Niski. Drewniana łemkowska chata, mała grupa wielkanocnych tułaczy. Cicho, powoli. Żadnych obowiązków, oczekiwań, pretensji. Tygodniowy świąteczny wyjazd został przez Agatę zarezerwowany jeszcze przed podjęciem decyzji o przystąpieniu do antyzakupowej grupy. I – choć jej zdaniem podróżowanie nie ma nic wspólnego z antykonsumpcją – nie jest w stanie z niego zrezygnować.

…

W wielkosobotni ranek, przed wyjazdem do mojego rodzinnego domu, R. robi zakupy: trzy banany, trzy jabłka, woda, ogórek, pomidor, jajka. Ćwiczymy sztukę jednostkowej konsumpcji.

Do przejechania mamy 400 km, pertraktacje co do wyboru trasy odbywają się na Wisłostradzie. Pada na autostradę. Bo wygodniejsza, bezpieczniejsza, luźniejsza i nie zahacza o Młyn pod Mariaszkiem, gdzie na ogół robimy sobie postój na pierogi. Jedyny minus to haracz za wjazd, 17 zł. W cenie jest papier toaletowy w czystej ubikacji na pierwszym zjeździe.

Wielka Sobota to idealny dzień na podróż; droga jest czysta, trasę z Warszawy na Kaszuby pokonujemy w 4,5 godziny: – Nareszcie. Zawsze uważałam, że wydajecie za dużo pieniędzy – mówi wieczorem moja matka, zanurzając czubatą łyżeczkę cukru w kubku z moją herbatą ( w moim rodzinnym domu obowiązuje centralna dystrybucja cukru). – I mam nadzieję, że gdy skończy się ten eksperyment, nie rzucisz się od razu na zakupy.

Wielkanoc

Koniec postu. Chwilowo można nawet legalnie celebrować nieumiarkowane spożycie. U Anety w Szczecinie jest skromnie. – Odczarowały mi się święta, nie muszę mieć wypranych dywanów ani wykrochmalonych serwet i zastawionego stołu. Sąsiadka z oficyny przynosi święconkę: sól, chleb, jajka. Muszę się czymś odpłacić, myśli Aneta, więc wkłada sąsiadce w ręce wszystko, co udaje jej się na szybko zgarnąć ze stołu: banany, gruszki, słonecznik, herbatę z hibiskusa i kawał ciasta – upieczonego według nowych zasad, bez mąki pszennej i cukru. Otwiera drzwi salonu. Wskazuje na stół. – Wybieraj – mówi. – Dziwne jest dla mnie brać coś od kogoś i niczego jednocześnie nie dać.

Anna z Wołodią są już na Ukrainie, z rodziny. Pierwszy dzień mija spokojnie, małżonkowie zasiadają do śniadania z dominikanami w niedalekim klasztorze. Drugiego dnia idą do lasu zbierać sok z brzozy. Urobek jednego popołudnia to 30 litrów przezroczystego płynu, który smakuje – słowami Macieja Nowaka, który w tym samym czasie reklamuje oskołę w „Dzień Dobry TVN” – jak „żywa woda”.

Oskołę pije się na wiosnę. Od końca lutego do końca kwietnia, gdy hibernujące przez zimę drzewo zaczyna się rozgrzewać, jego drewniane tkanki pęcznieją, zaczyna w nich krążyć płyn. Na przednówku sok z brzozy, bogaty w żelazo, magnez i potas, jest niczym garść powleczonych kolorowym woskiem suplementów. Za darmo, naturalnie. O ile mieszka się na Ukrainie, bo odciąganie brzozowych płynów ustrojowych w Polsce może przynieść finansowe konsekwencje, przewidziane w artykule 153 Kodeksu wykroczeń: „§ 1. Kto w nienależącym do niego lesie

1) wydobywa żywicę lub sok brzozowy, obrywa szyszki, zdziera korę, nacina drzewo lub w inny sposób je uszkadza,

2) zbiera mech lub ściółkę,

3) zbiera gałęzie, korę, wióry, trawę, wrzos, szyszki lub zioła albo zdziera darń,

4) zbiera grzyby lub owoce leśne w miejscach, w których jest to zabronione, albo sposobem niedozwolonym,
podlega karze grzywny do 250 złotych albo karze nagany”.

W Polsce rocznie wypisuje się około setki mandatów[14] za ograbianie lasów z oskoły, żywicy, gałęzi, mchu. Niewiele, biorąc pod uwagę liczbę ogólną udokumentowanych leśnych wykroczeń: ponad 11 tysięcy. Większym problemem jest to, co się do lasów wwozi (śmieci) niż to, co się z nich wynosi.

Teść Anny, uzbrojony w rynienkę i butelkę, pewnie nie zdaje sobie sprawy z tego, że wpisuje się jednocześnie w dwa stereotypowe obrazy: romantycznego specjalisty od przetrwania i konsumenta-grabieżcy. W powstaniu pierwszego z tych obrazów maczała palce natura, drugi – jest tworem współczesnej kultury. Wzmocnionej przez system prawny.

W tym roku wielokrotnie przekonamy się o tym, że prawo temperuje ludzką potrzebę samowystarczalności.

…

Na okoliczność Wielkanocy Ola (lat 5,5), starsza z dwóch córek redaktorki Idy, wnioskuje o flamastry. Te, których używała dotychczas, wyschły. Ida wniosek akceptuje; flamastry to wszak w oprzyrządowaniu uczennicy zerówki rzecz niezbędna. Młodsza z córek, Ania (3,5 roku), prosi o lody.

…

Gazeta.pl donosi, że przeciętna czteroosobowa rodzina wydaje na wielkanocne śniadanie mniej więcej 150 zł[15]. Nie precyzuje jednak, czy suma ta obejmuje tylko śniadaniowe menu, czy również następującą po nim paradę ciast.

Nasz wkład w świąteczną wyżerkę, celebrowaną w rodzinnym mieście, jest niedosłowny: przywozimy ze sobą karton soków z Suwalszczyzny, wyciskanych przez wiklinową praskę (zamówiliśmy je już jakiś czas temu za pośrednictwem działającej w Warszawie kooperatywy), swojską kiełbasę (efekt eksperymentów ojca R.), trochę egzotycznych przypraw przywiezionych z Singapuru i 5 litrów wódki. To wódczane przegrupowanie; cenne procenty z nas się kurzą, a moi rodzice planują wykorzystać ich moc do zrobienia nalewki z owoców czarnego bzu.

Rodzice decydują się w tym roku na śniadanie w wersji mini – tak twierdzą. Na stół trafia więc wielka miska jarzynowej sałatki (12,50 zł), pieczona biała kiełbasa (6 zł) z chrzanową ćwikłą (2,50 zł), plasterki pieczonego indyczego udźca (4 zł), kotlety z pstrąga (20 zł), faszerowane jajka – wolnowybiegowe, więc po 80 gr sztuka (5,60 zł). Jest chleb, pomidory, ogórki, masło z własnoręcznie wysianą rzeżuchą. Podgrzybki w octowej zalewie, z zeszłorocznych zbiorów, przyniesione z piwnicy. Całość: 71,60 zł na czwórkę dorosłych i jedno 1,5-roczne dziecko. Połowa średniej krajowej. Mało? Dużo? Minimalistycznie?

Aneta z Sebastianem wydają 35 zł.

Magda z Kubą – 10 tys. islandzkich koron[16].

Lena, która kupuje tylko składniki na sałatkę jarzynową i maleńki kawałek kiełbasy – 12 zł. Po raz pierwszy od wielu lat na jej wielkanocnym stole nie ma coli i cukrowych baranków, a w koszyczku – borowiny. Na niedalekim targowisku gałązka tej zimozielonej krzewinki kosztuje 2 zł. Żeby mieć ją za darmo, trzeba pójść do lasu i... złamać prawo, borowina podlega bowiem pod ten sam paragraf, co oskoła.

…

Zebrani przy świątecznych stołach eksperymentatorzy zaczynają się zwierzać rodzinom. – Uwierzę ci, gdy posprzątasz łazienkę – mówi matka krakowianki Anny, uzależnionej od kupowania kosmetyków do makijażu. – Nareszcie, synu – dodaje matka Przemka, odpowiedzialna za prowiantowanie go przez okres studiów. – Wydawałeś niepotrzebnie tyle pieniędzy.

Teść Anety (całe życie w handlu) jest innego zdania: – Po co się ograniczać? – Żeby się zastanowić – odpowiada ona. – A nad czym tu się zastanawiać. Przecież nikt cię nie sprawdzi. I tak możesz kupować.

My, grzesznicy. Kupujemy – żle. Nie kupujemy – jeszcze gorzej.

Tydzień 2.

Dzień dobry, dostawa! Przyjeżdża prywatny fracht – amerykańskie zakupy, składowane przez kilka miesięcy u jednych przyjaciół, zostały wreszcie przemycone przez Atlantyk przez innych. Czytnik e-książek, kilka pieluch wielorazowych dla naszego syna, moja wymarzona torba fotograficzna – made in USA, uszyta przez firmę, która wyspecjalizowała się w produkcji nieostentacyjnych toreb dla fotoreporterów. Takich, które są wygodne, trwałe i niemalże niewidzialne. Wyglądają tak mało efektownie, że w ogóle nie zwracają na siebie uwagi. Jednak nawet ta manufaktura próbuje zarobić na demokratyzacji fotografii, wypuszczając limitowane serie toreb w intensywnych kolorach prosto z palety odcieni lakierów do paznokci. Są tak efektowne, że mogłyby być elementem stroju skomponowanego na potrzeby sesji na modowym blogu. Dziś, gdy producenci sprzętu fotograficznego świadomie zacierają granice pomiędzy tym, co profesjonalne a amatorskie, wystarczy kilka tys. zł, żeby skompletować ekwipunek, który krzyczy: właśnie wróciłem z Afganistanu.

R. kręci głową nad crocsami w kolorze electric blue, kupionymi na wyprzedaży na Amazonie: – Za duże. Dziko będzie w nich chodził najwcześniej przyszłą zimą. Odrywam metki, wyłuskuję z folii, rozrywam pudełka. Spóźnione konsumpcyjne bachanalia, opłacone kartą kredytową, nie żywą gotówką.

Rośnie góra śmieci.

I spóźnione zażenowanie. Nasze dziecko ma przecież wystarczającą liczbę pieluch.

…

Podczas gdy Alvin Toffler pisał „Szok przyszłości”[17], w którym – jako jeden z pierwszych – zdiagnozował zagrożenia płynące z galopującej mody na jednorazówki, w Polsce lat 70. definicja śmiecia była inna niż obecnie. Ida, której dzieciństwo przypadło na wczesne lata 80., pamięta zapach fermentującej drukarskiej farby unoszący się z kubła na śmieci, z którym biegała do zsypu. Tak pachniała przepocona organiczną wilgocią gazeta, którą jej babka wykładała wiadro. Niemal wszystko, co do niego trafiało, było skazane na szybki rozkład. Tego, co było trwałe, nie wyrzucało się. Butelki wracały tam, skąd zostały przyniesione – do nabiałowego, warzywniaka, słoiki były klasyfikowane do ponownego napełnienia, papier – wędrował na stertę pod piec. Plastik miał wartość. W kuchni wisiała tradycyjna siatka z żyłki, która służyła do przechowywania cennych niemieckich foliówek, mytych po każdym użyciu i suszonych w pełnym rozpięciu na łazienkowych sznurkach. Dziś role się odwróciły; to PRL-owskie żyłkowe plecionki są pożądanym towarem, a foliówce, nawet tej z grubszego tworzywa, grozi co najwyżej reinkarnacja w charakterze worka na śmieci. Który, podobnie jak lądujące w nim śmieci, jest dzieckiem konsumpcyjnej ponowoczesności.

…

Szósty dzień u rodziny na Kaszubach. Nie wydaję nic. A jem, piję, myję się, zdejmuje przełopotane wiosennym wiatrem pranie, czyste dzięki cudzemu proszkowi, dzięki wodzie, za którą nie ja płacę. Oszukuję? Pasożytuję?

…

Pierwsza ze spowiedzi R. (staną się rutyną): – Kupiłem zupę za 5 zł. Ale rano zaspałem i nie zdążyłem sobie zrobić kanapek.

Pierwsze złamanie zasad: Magda kupuje synowi hulajnogę. Bo była tania. Lena – sięga po colę. Ulewa, która niespodziewanie łapie Annę na spacerze, jest odpowiedzialna za impulsowy zakup parasola. Wstydź się, ulewo.

Pierwsza społeczna próba: Anna, idąc na ślub znajomych, ściąga z półki książkę, zawija ją w bibułkę. Raz, że wie, że książka spodoba się nowożeńcom; dwa: nie widać po niej, że była czytana.

Pierwsze rozstanie: rezygnuje Maja od malinowego chruśniaka. Jest w drugim miesiącu ciąży; USG wykazało mały krwiak pod kosmówką. Ma leżeć, odpoczywać, nie denerwować, nie zajmować tym, co mało istotne.

Tydzień 3.

Anna i Wołodymyr wracają z Ukrainy: 400 km z prowincji do Lwowa – pociągiem, ostatnie 350 do Krakowa – samochodem. W lodówce: arktyczna pustka. Na szklanej półce leży samotne jajko. Kilka ostatnich ziemniaków w koszyku puszcza wiosenne pędy. Anna rezygnuje z comiesięcznej wyprawy do Makro, faszeruje lodówkę dobrami przywiezionymi zza wschodniej granicy: królikiem od babci Wiery, kogutem od Antoniny. Przywiozła tyle jajek, że nie jest w stanie ich zmieścić. Wołodymyr, który zaopatruje jedną z krakowskich kawiarni w domowe ciasta, piecze wysokojajeczny biszkopt.

W lodówkach i kredensach coraz puściej. Agata wygrzebuje z dna zamrażarki ostatni kawałek schabu, kroi go na kotlety, dopiero teraz zaczną się wyrzeczenia – myśli. Lena wydaje 5 zł dziennie, chce jak najdłużej przeżyć, kupując tylko masło, mleko i chleb. Ekonomistka Elżbieta gotuje zupę „nawinie”, czyli z tego, co wymiotła z lodówki. Naprawia sweter męża. Próbuje zrobić czystkę w jednym z pokojów; albo Darek, albo Jaś skutecznie ją odciągają.

Przemysław usiłuje wskrzesić w swojej firmie koło samopomocy obiadowej. Pięć osób, pięć dni w tygodniu, pięć obiadów dla kolegów zza biurek. Grupa ma problem z utrzymaniem dyscypliny, rozsypuje się. Przemek, który nie chce już chodzić na lunche do Mielżyńskiego, zaczyna więc gotować dla siebie samego. Kurczak w sosie curry, dorsz w pomidorach, grillowane warzywa – gotuje raz na dwa dni, wieczorem, jedzenie pakuje do pudełka. Gdy otwiera je w pracowniczej kantynie, zapach zwabia kolegów. Daj posmakować!

Czy boczniak to coś niezbędnego? Lena krąży przez tydzień wokół sklepu dla ogrodników. Balot z grzybnią waży kilka kilogramów, Lena wybiera się po niego z taczką, ustawia go w schowku i codziennie zagląda. Gdy po trzech dniach grzybnia obsypuje się małymi gwiazdkami, Lena czuje się jak rolniczka, która widzi, jak przez rozpulchnioną ziemię przebija się ozime.

…

– Po raz pierwszy w dorosłym życiu mam tak mało forsy – mówi Ida, która półtora roku temu rozstała się z ojcem swoich dwóch córek, a potem przeprowadziła do małego domu w Ząbkach, który, jak się okazało, generuje więcej kosztów niż wynajmowane wcześniej M3 na Mokotowie. Jednocześnie ze zmianą adresu straciła też dwa źródła chałtur, które pozwalały jej do skromnego redaktorskiego etatu dorobić dość, by pozapinać wszystkie rubryki. W zeszłym roku bank proponował jej ekskluzywne konto, w tym – miesięczne saldo świeci się na czerwono. I nic nie zapowiada, aby sytuacja miała się zmienić. Jej branża – redaktorsko-pisarska – przeżywa załamanie. Mimo że z każdym kolejnym kryzysem w nowym tysiącleciu stawki lecą w dół, chętnych na zlecenia jest wciąż więcej niż zleceń.

Ida nie jest jeszcze pod kreską płacy minimalnej[18]. Lewituje tuż nad nią. Są jednak miesiące ( i ten właśnie do takich należy), gdy poziom jej dochodów kwalifikuje jej rodzinę do grupy 16,7 proc. Polaków, którzy są przez specjalistów od polityki społecznej opisywani eufemistycznym mianem „relatywnie ubogich”. Nie na tyle wyżętych, by dostać przepustkę do społecznych świadczeń, ale nieprzystawalnych wydatkami do średniej w Polsce.

Model teoretyczny zakłada, że na każdego członka relatywnie ubogiej rodziny przypada miesięcznie 690 zł. Praktyka wygląda jednak tak, że gdy Ida wypuszcza w świat najboleśniejszy przelew miesiąca (1000 zł za przedszkole młodszej córki – w państwowym miejsc brak), a chwilę później wyjmuje ze skrzynki rachunek z kwotą za zimowe ogrzewanie (1800 zł za cały sezon), ma ochotę go posiekać i dodać do pietruszkowego pesto, które kręci na okoliczność kolacyjnego makaronu. Pietruszkowe pesto to na przednówku najtańsze źródło witamin, soli mineralnych i żelaza. Ida ma te rejony rozpoznane: praktykuje biedakuchnię od wielu miesięcy. Kapusta, ziemniaki, cebula, chleb, buraki – przerabiane na wiele sposobów – to jej sprzymierzeńcy. Zamiast wstydu – afirmacja. To strategia.

– Gdyby nie to przedszkole – mówi – statystycznie byłoby zupełnie inaczej. – mówi Ida.

…

Zdecydowanie pod kreską są za to Lena i Bogdan. Za ich budżetową zapaść odpowiada zeszłoroczny, listopadowy remont domu. Kuchnia z Ikei, narożnik, meble do pokojów Nastki i Antka – 11 tysięcy. Dwie pary drzwi, schody – 3 tysiące. Styropian na zewnętrzne ściany – kolejne 3 tysiące. W tej decyzji trudno się dopatrzyć bezmyślności; konto Leny i Bogdana, obciążane kolejnymi płatnościami, w listopadzie zeszłego roku jest jeszcze bardzo dobrze zaopatrzone. Oszczędności rosną. Pensja Bogdana, który zarabia na życie, pakując odżywki dla kulturystów, spływa w terminie, jak w zegarku. Sprzedaż, która ma bezpośredni wpływ na jej wysokość – jest spora. No i nic nie zapowiada, aby mężczyźni przestali kupować odżywki. Jak to, tak z dnia na dzień mieliby przestać dokarmiać swoje muskulatury?

Ale przestają – wkrótce, jeszcze przed Bożym Narodzeniem, kryzysowe zaciskanie pasa dosięga i muskularnych. Może przerzucają się na odżywki innej firmy? Nie wiadomo. Firma, w której pracuje Bogdan, zaczyna się dławić; w płatniczych arteriach robią się zatory. Pensja (złożona do tej pory z etatowego ryczałtu i dodatku za sprzedaż) kurczy się niczym pompowany mięsień, któremu przestano dostarczać bodźców. Konto nie tylko wysycha, ale i przestaje być regularnie zasilane. – Równia pochyła – mówi Lena.

W marcu goła pensja Bogdana plus to, co Lena zarobi, sprzedając szyte przez siebie drobiazgi (zdarzają się miesiące, że przynosi do domu więcej gotówki niż Bogdan) – z trudem starcza na stałe opłaty. Choć drastycznie ograniczają wydatki, przy płaceniu za spożywkę muszą co i rusz wyciągnąć kartę kredytową. To pierwszy raz, gdy schodzą pod kreskę. Lena, która nadzoruje domowy budżet, drętwieje: – Sprzedajmy to, czego nam nie potrzeba – proponuje mężowi.

Lena typuje do upłynnienia dwa wiaderka do kąpania dzieci, Bogdan, z bólem, audiofilskie głośniki, kupione za bezcen kilka miesięcy wcześniej. Odzyskują w ten sposób 960 zł.

Potem wiezie na złom resztę metalu znalezionego w domu (stary kaloryfer, pręty, odkładane przez Lenę metalowe płytki doklejane przez InPost do zbyt lekkich przesyłek, puszki po coli, po fasolce, po herbacie, trochę cennej miedzi). Wpada dodatkowe 300 zł.

Przy okazji sprzedaje sąsiadowi zepsuty kompresor. 10 zł.

Śmieci ratują im w tym miesiącu budżet, ale się skończyły. Bogdan zaczyna przebąkiwać o wyjeździe za granicę.

…

W moim portfelu: cisza, żadnego brzęczenia ani szelestu. Powoli zaczynam się oswajać z myślą, że można wyjść z domu bez portfela (za to koniecznie z własnym prowiantem). Koniec z szarpaniną przy bankomatach: tylko 100? Może 50 więcej? A może od razu 300? Przecież się przyda. Jesteśmy zadziwiająco zdyscyplinowani; maszyny z pieniędzmi odwiedzamy sporadycznie i wyciągamy z nich tylko wyliczone sumki – takie, które zapewniają ich operatorom największy zarobek.

…

Gdzie nożyczki do paznokci? Gdzie miarka? Pilnik do paznokci? Długopis? Lena, która do tej pory regularnie miotała się po swoim wysprzątanym mieszkaniu (odkładanie rzeczy na miejsce nie jest jej naturalną cechą), w tym roku wreszcie wypracowuje algorytm poruszania się między przedmiotami. Ma to oprócz zysku psychologicznego (odzyskanie kontroli nad przestrzenią) też finansowy. Nożyczki w Rossmannie jeszcze niedawno kosztowały 10 zł, teraz trzeba za nie zapłacić 15. Lena wie, bo przez ostatnie kilkanaście miesięcy kupiła kilka par. Teraz, gdy zmusza się do odkładania ich w wyznaczone miejsce, wreszcie nie musi.

Więcej czasu na bycie razem – to odkrycie Anety i Sebastiana. Park, który się rozciąga przed ich domem, skleja się z lasem. To teren – pod konsumpcyjnym względem – czysty. Nie ma sprzedawców lodów, miśków, waty cukrowej. Nie ma pokus. – Konsumpcja przestała być obowiązkiem – dodaje Przemysław.

Światowy dzień ziemi

Gdy patrzy się pod światło na syntetyczne cielsko zjeżdżalni, którą Tomasz zamocował na samodzielnie zbitym rusztowaniu z oskalpowanych pali, widać ślady poprzedniej egzystencji tworzywa, z którego została odlana. Pojedyncze włókna, które nie poddały się żółtemu barwnikowi. – Strzępki foliowych toreb? – pyta Tomasz, gładząc syntetyczny naskórek. Zjeżdżalnia powstała w Holandii, prawdopodobnie na jednym z lokalnych wysypisk śmieci, gdzie w ramach samorządowego programu natychmiastowego odzyskiwania surowców przetopiono kilka ton pustych butelek PET na element lokalnego placu zabaw. To powszechna w krajach starej Unii Europejskiej praktyka: śmieć staje się budulcem, wykorzystywanym nie w dalekiej, nieokreślonej przyszłości, ale tu i teraz. Na bieżące potrzeby.

Nie wiadomo, z jakiego powodu zjeżdżalnia zyskała status śmiecia, ale dzięki temu przywędrowała tu, do wschodniej Europy, która wciąż jeszcze nie jest na tyle syta, żeby odrzucić potencjał kryjący się w odpadzie. Dwumetrowa rynna, zainstalowana na rusztowaniu zbitym z drewnianych pali, znów nabrała wartości. Ze śmiecia przeistoczyła się w rzecz.

Cyrkulacja śmieci jest w przyrodzie naturalnym zjawiskiem. Śmieci wędrują w kilku kierunkach; azymut koreluje ze stopniem zamożności i bezbronności. Południe odbiera kłopotliwy balast od Północy, Wschód od Zachodu, natura od cywilizacji. Runo polskich lasów jest przyduszone tonami pobudowlanych śmieci. Afrykańskie wybrzeże zasypane martwymi korpusami pralek, wentylatorów i komputerów, których nie da się już wcisnąć lokalnym instytucjom – nawet w ramach programów pomocy humanitarnej. Polimerowa meduza, ruchoma struktura sklejona ze strzępków PET, która dryfuje na powierzchni Pacyfiku, ma powierzchnię równą połowie kontynentalnego USA.

Przeciętny współczesny śmieć to nie tylko produkt uboczny cywilizacji produktów na jeden raz, ale też ciemna strona optymalizacji handlu i transportu. Współczesna produkcja odpowiedzialność za jej skutki uboczne (czyli śmieci właśnie) przerzuca na konsumenta. Płacąc za bogato opakowany produkt, płacimy przynajmniej dwa razy. Raz – regulując rachunek w sklepie, drugi – odprowadzając comiesięczną opłatę za wywóz śmieci.

…

W markecie oglądam małe arbuzy. Przyjechały z Hiszpanii, każdy jest zapakowany w plastikową kolczugę, podobną do tej, w których nosi się piłki. Kolczuga ma określony wymiar, więc i arbuzy są niemal identycznych rozmiarów. – To nie jest śmieć – powie później Tomasz, gdy wielkimi łapami będzie wyłuskiwał owoc z plastikowej siatki. – To surowiec.

…

Sorpa, czyli wysypisko w islandzkiej wersji, nie jest hałdą zaoranych ze sobą śmieci. Wygląda raczej jak osiedle. Z tym że zamiast domów stoją tu kontenery: osobne na papierzyska, osobne na kubki po jogurtach, kartony po mleku, meble, szmaty, sprzęt elektro. Mieszkańcy Islandii poświęcają śmieciom sporo uwagi, myją butelki, pod zlewami mają małe segregownie. Większość posegregowanych śmieci trafia za granicę, bo na małej wyspie nie ma zaawansowanych zakładów przetwarzania odpadów. To, co wciąż wydaje się mieć handlowy potencjał, jest sprzedawane w charytatywnym śmiecioszopie. Za grosze. To właśnie z Dobrego Pasterza świeżo przybyli na wyspę Polacy meblują wynajęte mieszkania, zapełniają naczyniami kredensy.

Magda opowiada, że gdy Islandia zaczęła się w 2008 roku otrzepywać po pierwszym uderzeniu kryzysu, na ulicach przestali pojawiać się zamaskowani zbieracze, którzy zazwyczaj w niedzielę nad ranem sprzątali z ulic i placów szklane oraz aluminiowe pozostałości po weekendowych baletach. Każdy zaczął sam dbać o swoje zwrotne szkło. Ostatnio znów ich widać. Znak: przyszło rozprężenie.

…

Recykling – swoją drogą, ale Ida stawia też na precykling. Myśleć o tym, jak nie generować śmieci. Wybierać produkty, które nie są opakowane. Chodzić na targ z własną torebką na jaglankę, mąkę, słoikiem na kiszoną kapustę. Pakować prezenty w surowiec z odzysku. Odkładać rolki po papierze, pudełka po kremach, kolorowe bibuły. A gdy w amoku sprzątania w nierozpakowanych kartonach znajdzie się zestaw styropianowych bombek do malowania, nie wyrzucać ich, ale wykorzystać. Kto powiedział, że bombki służą tylko do dekorowania choinki? Dziewczyny będą miały zajęcie na najbliższy weekend.

Gdy ma się śmieci w zapasie, zawsze z czasem coś zrobić da się.

…

To właśnie w islandzkim wysypiskowym sklepiku Kuba znajduje któregoś dnia starą nocną szafkę. Jeszcze przed zaciągnięciem się do minidrużyny. Szafka, drewniana, porządna, kosztuje 5 zł. Trochę papieru ściernego, farby, filcu, stalowa miska, stare pokrętła do zlewu i kilka godzin pracy – jego i Magdy. Wspólnie przerabiają szafkę na dziecięcą kuchenkę dla Ryśka. Podobną można kupić w polskiej Ikei – za 479 zł.

Teraz rzucają kostką o to, kto będzie pierwszy smażył filcowe jajo na drewnianym palniku.

Tydzień 4.

Dwa portale: Gumtree.co.uk i Tablica.pl, dwa działy: „freebies” kontra „oddam za darmo”. Dwa konsumenckie kosmosy.

Tam zmywarka Boscha, tu lodówka Szron.

Tam sprawny projektor ścienny Pioneera i 32-calowy telewizor LCD, tu kineskop dla konesera. Zepsuty.

Tam sprawny ford fiesta z 2001 roku z ubezpieczeniem do końca miesiąca (właścicielowi się spieszy z oddaniem auta, bo wyjeżdża z Londynu na kontynent), tu części karoserii mercedesa 901.

Tam pocięte drewno kominkowe (oferent deklaruje pomoc przy załadowaniu), tu suche świerki na opał – w całości, z korzeniami mocno trzymającymi się ziemi, do samodzielnej wycinki przez beneficjenta.

Tam porcelanowy serwis do herbaty, tu tuzin pojemników po lodach Algida. Pustych.

Tam darmowe strzyżenie, woskowanie, depilacja laserowa w salonie ( w zamian za bycie królikiem doświadczalnym podczas szkolenia dla uczniów), tu instrukcja domowego manikiuru.

Tam nowiutkie meble z Ikei, stół z Habitatu, piękne duńskie fotele z lat 60., tu materac, który choć brudny i zniszczony, jeszcze się może przydać – na przykład na budowie.

Tam ziemia ogrodowa, żwirek do wysypywania alejek, tu potłuczone szkło z okien, zdarty ze ścian siding i gruz. Duuużo gruzu.

Tam nowa wanna akrylowa, tu cieknące akwarium.

Tam torebka Gucci, tu resztka lakieru do paznokci.

Tam rower, tu ogłoszenie o skradzionym rowerze.

Pobieżny przegląd działów „oddam” w dwóch państwach należących do tej samej wspólnoty gospodarczej wiele mówi o wartości rzeczy i momencie, w którym następuje degradacja przedmiotu do pozycji śmiecia.

W sumie wiadomo, że człowiek może potrzebować wszystkiego. Że może też chcieć się pozbyć wszystkiego. Jednak to, co przekazuje się z rąk do rąk w Polsce, znacząco różni się od tego, co zmienia właścicieli w Wielkiej Brytanii. Tam można dzięki hojności anonimowych darczyńców umeblować mieszkanie tak, że będzie wyglądać jak z wnętrzarskiego żurnala. Tu: zaspokoić podstawowe mieszkaniowe potrzeby. Jeśli przekona się ofiarodawcę, że jest się najbardziej potrzebującym w gronie ubiegających się o dany przedmiot. I jeśli wcześniej tego samego nie zrobi zawodowy handlarz.

…

Ida już nie zawraca sobie głowy sprzątaniem. Zajmuje się odgruzowaniem... czasu. Odcina dom od internetu, redukuje zobowiązania, przed każdym spotkaniem zastanawia się: czy ja tego chcę? Czy potrzebuję? Świeżo oczyszczona przestrzeń zaprasza nowe. Nowe-stare. Bo jak nazwać odkurzoną nagle cudem znajomość z bardzo ważną osobą z liceum?

Siostra Leny ma urodziny. Lena szyje ze skrawków turkusowej i śmietankowej bawełny dwustronne papucie. Wyglądają jak miękkie kapciuszki z kolekcji bieliźnianej sieciówki. Siostra jest zachwycona. Rok wcześniej sprezentowała Lenie własnoręcznie zrobiony bon na kilka godzin darmowej opieki nad dwójką dzieci.

Śmieć bywa zaproszeniem do zabawy. Rupieć – tworzywem. Odpad – życiem. Your trash is someone else treasure[19].

…

– Naprawdę? Przecież kupiliśmy nawet orzeszki pistacjowe! – cieszy się Lena, gdy mówię jej, że to właśnie jej rodzina w pierwszym miesiącu bez kupowania wydała najmniej na tzw. życie. Dokładnie: 489 zł na całą czwórkę. – Mam wrażenie, że jakbym więcej rzeczy robiła sama, to jeszcze mniej by wyszło. Zawsze się dziwiłam, gdy słyszałam „Mam 5 zł dziennie na jedzenie i żyję”, a tu wychodzi na to, że da się.

Da się. Pewnie. Dwa miliony najuboższych Polaków ćwiczy to na co dzień.

Trampolina, łyżka silikonowa, rolety, nożyk do obierania, przenośny overlock oraz rękawice do prac ogrodowych. Szlafrok koniecznie. No i telewizor! – zanurzona w amoku porządkowania Lena wciąż segreguje, eliminuje, układa. Jednocześnie w jej głowie rozwija się Lista Rzeczy Absolutnie Niezbędnych. Tak jakby każda uwolniona szuflada, półka, szafka wołała o natychmiastowe zapełnienie; pustka jest, najwidoczniej, nie do zniesienia.

Lena pozbyła się już ośmiu par butów.

Kurtki zimowej.

Walczy dalej. Sto rzeczy – co się stanie, gdy ograniczy się do stu rzeczy?

…

„100 Things Challenge”[20] to jeden z tych radykalnych pomysłów, któremu można przypisać faktyczny wpływ na delikatną zmianę współczesnego stosunku do przedmiotów. Ideę, aby swój stan osobistego posiadania ograniczyć do stu przedmiotów, przypisuje się Leo Babaucie, Amerykaninowi z terytorium zamorskiego Guam, który zmęczony swoim dotychczasowym życiem zaczął jego przebudowę od radykalnej redukcji swego materialnego majątku. Prywatną minimalistyczną krucjatę opisywał na blogu, zyskując, niczym Forrest Gump, rzeszę naśladowców.

Gdy internauci podjęli rzucone przez niego wyzwanie, w sieci pojawiły się setki List 100 Rzeczy. Ich właściciele zaczęli się wzajemnie dopingować, ale też oceniać, a Babauta w międzyczasie podkręcał śrubę, aktualizując coraz bardziej odchudzoną listę. Na ostatniej, pochodzącej z 2010 roku, są już tylko 43 pozycje: między innymi krzesło, biurko (OneLess Desk), rower (Giant), osiem t-shirtów (m.in. Muji), sześć par spodni o różnej długości, cztery koszulki do biegania (Nike), dwie pary skarpet, sandały (Birkenstock), trampki (Converse), pasek, plecak, opaska na banknoty, golarka, komórka (Nokia), komputer (iMac) i laptop (MacBook Air). Klikając w niektóre z wymienionych pozycji, można się automatycznie przenieść na stronę producenta lub sprzedawcy konkretnej rzeczy. Czyż to nie idealna ściąga dla tych, którzy chcą się redukować w określonym stylu?

Minimalistyczny majątek Babauty, choć robi wrażenie skromnego, jest wart więcej niż część ludzi na świecie jest w stanie zarobić przez całe życie. To majątek prywatny; ideolog twierdzi, że nie wlicza do niego mebli, naczyń oraz sprzętów, które służą jego całej, licznej rodzinie. Człowiek, który posiada mniej niż 50 osobistych przedmiotów, mieszka w Kalifornii razem z rodziną, żoną i szóstką dzieci.

Twierdzi, że redukcja nie wzbudziła w nim potrzeby ponownego zbierania, a wręcz przeciwnie: pozwoliła uporządkować priorytety. „Teraz wiem, co jest ważne dla mnie i dla mojej rodziny” – pisze na blogu. Większość osób, które spowiadają się w internecie z wejścia na minimalistyczną drogę, zauważa, że oczyszczenie codzienności z wszelkiego nadmiaru (przedmiotów, długów, obowiązków, ale też relacji, które pochłaniają zbyt dużo energii) i uporządkowanie materialnej rzeczywistości pomaga poczuć spokój, błogość, przejrzystość widzenia. Zwrócić się w stronę innych wartości. Oddać miejsce temu, co ważne. Korzyści przychodzą same: „Mniej stresu. Mniej wydatków i mniej długów. Mniej sprzątania i ogarniania. Więcej przyjemności. Więcej przestrzeni na tworzenie, na kochanie, na spokój, na robienie rzeczy, które przynoszą radość. Więcej czasu na dbanie o zdrowie. Więcej równowagi” – zachwala je Leo Babauta[21].

Jednak Lena, redukując swoją materialną rzeczywistość, czuje głównie ssanie. Czasem równolegle ze ssaniem pojawia się migotanie. Czyżby irytacja? Czy prorocy minimalizmu ściemniają? Czy koncentrując się na pozbyciu się jednej obsesji, kombinuje Lena, przypadkiem nie karmi się kolejnej? Czy w walce z zagęszczeniem nie traci się zbyt wiele energii? Entropia jest w końcu naturalnym stanem; ogólnoludzka potrzeba posiadania jest nienasycalna, niedobór chce stać się nadmiarem, porządek dąży do tego, by być bałaganem, żeby go utrzymywać w ryzach, trzeba (niekiedy) syzyfowego wysiłku.

Poza tym ona od zawsze kocha sprzątanie. Nic nie uspokaja jej tak, jak rozbrojenie góry wymiętolonego prania.

…

– Czy Sebastian jest ze mną w tym projekcie, czy nie? – zastanawia się Aneta ze Szczecina. – Teoretycznie tak, podjęliśmy decyzję wspólnie. To ja decyduję o tym, na co wydajemy pieniądze, ustalam, co zjemy, ale wiem, że gdy mój mąż naprawdęzechce wymienić gitarę na inną, nic go nie powstrzyma. Żaden minimalistyczny projekt.

…

W pierwszym rozdziale książki „The Power of Less”[22] Babauta wylicza swoje osiągnięcia z ostatnich pięciu lat – odkąd wszedł na minidrogę. Ich lista jest długa: rzucenie palenia, weganizm, maratony i triathlony, wczesne wstawanie, oczyszczone (trwale) ze szpargałów biurko, trzy książki, trzy blogi, trzykrotnie więcej pieniędzy na koncie, za to mniej o 20 kg. Imponujące, prawda?

Jednocześnie na liście sukcesów nie ma niczego, co ma związek z zarządzaniem domowym, rodzinnym chaosem: „Posiadanie szóstki dzieci jest niezgodne z propagowanymi przeze mnie hasłami. Nie ma nic wspólnego ani z upraszczaniem, ani z oszczędnością, ani z redukcją, ani z ekologią. Nie mam nic na swoją obronę (…); moje dzieci pojawiły się, zanim moja filozofia się zmieniła”[23] – tłumaczy w sieci komuś, kto pyta o to, czy szóstka dzieci to odpowiedni przychówek dla minimalisty. Choć już sam fakt zadania takiego pytania jest zaskakujący, to jednak tłumaczenie się Babauty – również. Osobliwa to rzecz – mierzyć rodzicielstwo tymi samymi kategoriami, co posiadanie rzeczy.

Wyznawca abnegacji z premedytacją, czyli Diogenes z Synopy[24], Jan Chrzciciel, święty Franciszek, Jan Jakub Rousseau, pisarz Henry David Thoreau, który poddał się doświadczeniu samowystarczalności, zamieszkując na dwa lata w ukrytym w lesie szałasie, a potem opisał je w książce-eseju „Walden, czyli życie w lesie”[25] (nie wspominając jednak o regularnych wizytach w położonym niedaleko domu rodzinnym, gdzie matka prała jego brudy i piekła mu ulubioną szarlotkę), krytyk konsumpcjonizmu Thorstein Veblen, Richard Gregg, odpowiedzialny za narodzenie się ruchu dobrowolnej prostoty, Mahatma Gandhi i dżiniści, którzy porzucają bogactwo, wkraczając na drogę duchowego oczyszczenia, Leo Babauta wreszcie – na liście najsłynniejszych orędowników upraszczania życia właściwie nie ma kobiet.

Czy ortodoksyjny minimalizm to męska rzecz? Współczesna wersja krucjaty, pustelnictwa, dobrowolnego wygnania się – na słup, do beczki, do jaskini – którą psychologowie diagnozują jako niedojrzałość, działanie zastępcze, ucieczkę od rzeczywistości? Na słupie, w beczce, w jaskini można wszak spędzić całe życie – jak w poczekalni. W strefie buforowej nie ma miejsca na domową entropię, krzątaninę, harmider, bałagan generowany przez progeniturę. Ta zostaje na dole, przed progiem, ubierana, karmiona, opatrywana przez matki. Specjalistki od prostego życia. Praktyczki, nie ideolożki. – Tylko kobieta potrafi ugotować trzydaniowy obiad z niczego – mówi Lena.

Codzienna domowa krzątanina nie jest widać na tyle efektowna, żeby wykuwać wokół niej jakąś teorię, poświęcać jej (pseudo)filozoficzny traktat. Kwalifikuje się co najwyżej do tego, żeby napisać, wzorem Dominique Loreau, serię poradników o zarządzaniu codziennością. W gruncie rzeczy banalnych – jak sama codzienność.

Długi weekend

Ida wypożycza bezterminowo swoje ogromne, paliwożerne auto kumplowi – mieszka na peryferiach, wozi parkiet do klientów, niech ma. Sama wsiada na pożyczony rower (jej własny padł łupem złodziei kilka miesięcy wcześniej), córki pakuje do przyczepki, zostawia ją pod szkołą, a potem – już sama – przebija się rowerem z Ząbek na Ujazdów. 15 km w jedną stronę, dwa razy dziennie. Po tym, jak zatrzymuje się na masce auta wyjeżdżającego z bocznej do Radzymińskiej, pożycza kask. Zakłada go jednak tylko dwa razy. Gdzieś potem czyta, że udowodniono, że kierowcy są bardziej ostrożni, gdy wyprzedzany przez nich rowerzysta ma niczym nieosłoniętą, bezbronną głowę.

– No! Teraz przestrzeń jest optymalnie wykorzystana – podsumowuje Ola, córka Idy, gdy jej matka mości się na tylnej kanapie auta, w szczelinie między fotelikami córek. Dwa siedzenia z przodu są zajęte przez właścicieli samochodu. W drodze na majówkę Ida, jej dwie córki oraz przyjaciele decydują się nie na pociąg, nie na autobus, ale na rozwiązanie popularne w czasach motoryzacyjnego deficytu w Polsce. Czyli: zrzutę na benzynę.

Można by powiedzieć, że dylemat komunikacyjny został rozwiązany, gdyby nie to, że wybrane rozwiązanie w wydaniu Idy nie jest żadnym wyrzeczeniem. Gdy szykuje się dłuższa wyprawa, taka jak ta, dobrze podzielić koszt benzyny na pięć głów: – Gdyby nie córki, wyszłabym na pobocze z kartką. W zasadzie nigdy nie było mnie stać na samotne rozjeżdżanie autem Polski.

Na Zachodzie zjawisko dzielenia samochodowej przestrzeni ze znajomymi ( i nieznajomymi) nazywa się carpoolingiem. Rozwiązanie to stało się szczególnie popularne w latach 70. ubiegłego wieku, w czasach kryzysu paliwowego, gdy aż 20 proc. podróżującej populacji USA przemieszczało się – na krótkich i długich dystansach – w cudzych samochodach. Jego popularność skończyła się z końcem naftowego załamania. Dziś, żeby zachęcić ludzi do dzielenia samochodowej przestrzeni z innymi, stosuje się nie tylko ekonomiczne argumenty. Tam, gdzie to właśnie auta z pojedynczą zawartością generują komunikacyjne zatory, wydziela się szybsze pasy ruchu, z których mogą korzystać samochody z przynajmniej dwójką pasażerów. Ale to się nie do końca sprawdza; przeciwnicy motoryzacyjnej segregacji argumentują, że kierowcy poruszający się pasem dla potępionych są skazani – z racji wolniejszej, nieekonomicznej jazdy – na większe koszty. Nie są one widać jednak na tyle dotkliwe, aby zrezygnować z samochodu. Jeden z pionierów wprowadzania udogodnień dla carpoolerów, australijski stan Queensland, właśnie z nich rezygnuje, argumentując, że ich obecność nie ma żadnego wpływu na odsetek osób dojeżdżających do pracy własnym autem.

W innych miejscach Polski i świata też zapadają decyzje transportowe. Aleksandra przestaje jeździć taksówkami. Magda z Islandii kupuje sieciówkę; wcześniej do odległej o 20 km pracy podrzucał ją mąż. Aneta i Sebastian przesiadają się na rowery. Ta zmiana generuje jednak kolejny zakup – fotelik dla 2,5-letniego synka.

…

W ułożonym życiu Aleksandry następuje przerwa. Tuż przed długim weekendem rozstaje się z partnerem oraz korporacyjnym etatem w stolicy. Na tzw. exit interview, czyli spotkaniu, na którym w jej sektorze zwyczajowo podsumowuje się karierę, nie bez satysfakcji dodaje, że w polityce ekspracodawcy uwierało ją także to, że nikt nie brał poważnie jej sugestii, aby robocze dokumenty drukować na dwóch stronach kartki, plastikowe kubki do wody zamienić na ceramiczne i zrezygnować z kupowania produktów dużych koncernów. Pracownik działu HR, zgodnie z procedurą, wszystko skrzętnie notuje. Potem drukuje. W dwóch kopiach.

Nowa praca czeka na Aleksandrę we Wrocławiu, do startu pozostał miesiąc. Ojciec oraz ekspartner pomagają jej przerzucić rzeczy do wrocławskiej kawalerki. Obracają dwa razy; potem Ola sprzedaje volvo. Pieniądze za auto wręcza byłemu partnerowi, w końcu to on kiedyś wyłożył forsę na jego kupno. – Zwariowałaś – mówią koleżanki.

– Zwariowałam? – Ola nie potrafi zdecydować, czy z tą decyzją jest jej lekko, czy nie. Kilka lat temu napotkana na ulicy sąsiadka przepytała ją dokładnie na okoliczność tzw. sukcesu życiowego. Narzeczonego masz? Mieszkanie? Samochód? – Odpowiadałam jak z automatu, twierdząco. Teraz nie mam ani mieszkania, ani samochodu, ani partnera. O przepraszam, mam rower. Retro. Z tym w ogóle nie jest mi źle.

Ola, która miesiąc przerwy w zawodowym życiu spędza w rozkroku pomiędzy Warszawą a Wrocławiem, konsekwentnie trzyma się nowych zasad. Jeszcze w marcu poszła do dietetyczki. Gdy na jej polecenie spisała to, co zjada każdego dnia, usłyszała: – Same śmieci. Więc w lodówce, w szafkach – czystka. Duże zakupy raz w miesiącu (nie w supermarkecie, ale na BioBazarze – sobotnim targowisku w Warszawie, na którym wystawiają się sprzedawcy ekologicznych produktów), co dwa dni – drobiazgi.

Koniec współpracy z Panem Kanapką, których dziesiątki co poranek odwiedzają wszystkie korpozagłębia z koszykami gotowych, owiniętych w folię kanapek, koniec z batonikami, galeriowymi zestawami lunchowymi, połykanymi w pośpiechu. Ola gotuje obiady w domu, wieczorem pakuje je w dwa zgrabne plastikowe pudełka. Kupiła je tuż przed eksperymentem; typ bento, japońska produkcja, 160 zł za dwie sztuki – do zakupu pchnęło ją dziecięce wspomnienie koleżanki przynoszącej szkolne kanapki w odzyskanych opakowaniach po kaszy. Jedno dla niej, drugie dla partnera. Gdy ten wyjechał w kilkudniową delegację, Ola, ponieważ nie potrafiła przestawić się na pojedyncze gotowanie, nosiła zapakowaną w japońskie pudełeczko porcję koleżance zza biurka: – Pycha. Jak zrobiłaś te kulki z ciecierzycy?

Kilka dni później koleżanka pojawia się w zakładowej kuchni w porze obiadowej przerwy i dołącza do Aleksandry. Z własnym pudełkiem.

…

Agata je coraz mniej, byle nie robić codziennie zakupów. W maju udaje jej się przeżyć osiem dni ciągiem bez kupowania. – W ogóle nie chce mi się jeść – donosi Lena. – Zeszłam z zakupami poniżej średniej dziennej.

Dniówka Leny to trochę ponad 4 zł na osobę – tyle zostaje jej pod odjęciu obowiązkowych opłat. Dzienna średnia przeciętnego Polaka to… 31,95 zł. Zgodnie z wyliczeniami GUS-u właśnie tyle wydaje pojedyncza statystyczna osoba w gospodarstwie domowym[26].

Najwięcej z tego, bo aż 24,2 proc. jest przeznaczanych na jedzenie (dla porównania: przeciętny Niemiec wydaje na żywność 11 proc. domowego budżetu, Austriak – 10,2 proc., a Anglik – 9,4 proc.[27]). Mieszkanie zżera kolejną ćwiartkę dochodu. Kwestie transportowe – następną. Na ubrania, lekarstwa, przyjemności, rozrywki, prezenty, błahostki – zostaje ostatnia ćwiartka.

Biorąc pod uwagę to, ile uśredniony Polak z GUS-owskiego opracowania ma miesięcznie do dyspozycji, margines swobody konsumpcyjnej, który zostaje po odjęciu tego, co wydaje się na wszystko, co konieczne do przetrwania, jest dość skąpy. Większość z nas ma więc możliwość manewru jedynie w tym zakresie, który wiąże się z codziennym przeżyciem, czyli jedzeniem.

Owszem, można kupować go mniej – ale to krótkoterminowe rozwiązanie. W końcu, gdy zużyje się ostatnią, wciśniętą z tyłu szafki paczkę mąki, trzeba będzie uzupełnić zapasy.

Można też kupować wybiórczo. Tylko to, co najbardziej podstawowe. Samodzielnie robić wszystko to, w robieniu czego stara się nas wyręczyć wielki przemysł spożywczy. Ile jednak kosztuje domowy chleb? Pizza? Keczup? Własnoręcznie ukręcone lody? Piwo warzone w domu? Po podliczeniu wszystkich kosztów (składniki, narzędzia, energia, woda, czas) może się okazać, że niekoniecznie mniej niż w sklepie. Producenci to doskonale wiedzą: nie bez powodu najbardziej reklamują te produkty, których samodzielne wygenerowanie jest, owszem, możliwe, ale tak pracochłonne, że w dzisiejszych czasach podejmują się tego jedynie entuzjaści. Albo ci, którzy nie mają wyjścia.

Tydzień 6.

Lena wciąż czyści mieszkanie. Zanosi do Tesco 70 zgniecionych butelek po wodzie, które chomikowała przez wiele miesięcy. Dostaje za nie 10 sadzonek drzewek: – Tylko gdzie mam je posadzić?

Agata i Gustaw zamawiają na podkrakowskiej wsi ćwiartkę świniaka. Wieprzek jest z tzw. uboju gospodarczego, karmiony ziemniakami, grochem, zielonką. Jego mięso jest ciemne, słonina – nieprzerośnięta. 40 kg mięsa to wyzwanie; zwłaszcza w mikroskopijnej blokowej kuchni. Świniak nie mieści się w zamrażarce, dlatego akcja przetwarzania i pasteryzowania trwa trzy dni; okna są non stop otwarte, pies podekscytowany. Gulaszu, kiełbasek, klopsików, sznycli i smalcu starczy im teraz przynajmniej na kwartał: – Żeby odtworzyć zapachy z dzieciństwa, odkopałam stary zeszyt z babcinymi przepisami. To też jeden z powodów, dla którego jestem przeciwna radykalnym czystkom w domu – relacjonuje Agata.

Wieczorem Przemysław siada nad prezentem dla koleżanki. Szary papier, kilka przeterminowanych magazynów z błyszczącymi kartkami, które zgarnął od innej znajomej, klej, nożyczki, ramka z odzysku. Pół godziny i spersonalizowany kolaż jest gotowy. Obdarowana powiesi go w centralnym punkcie salonu. – Zrób mi też taki, proszę! – będą mówić zgromadzeni na imprezie goście.

Przemek, jako jedyny z nas wszystkich, nie będzie przeżywał żadnych prezentowych rozterek; jego domowa manufaktura spersonalizowanych wyklejanek będzie z powodzeniem działać do końca bezzakupowego roku. I dłużej.

…

„Gospodarność” ma – według etymologów – źródłosłów w „pańskości”. Kiedyś na miano gospodarza trzeba było sobie zapracować. Miano owe nie należało się każdemu uprawiającemu rolę chłopu, ale jedynie samodzielnym właścicielom dobrze funkcjonujących zagród, którzy oprócz sukcesów na polu produkcji posiadali też owo pole. Oraz władzę – choćby nad pracującymi na nim parobkami. Gospodarz stał – na drabinie społecznej – wyżej niż chłop. Nobilitował go fakt posiadania, a nie pracy.

Przeciętne wiejskie gospodarstwo, niezależnie od tego, jak dobrze prosperowało, nie miało jednak szans na samowystarczalność. Ten warunek przed II wojną światową spełniały w naszej części Europy jedynie majątki ziemskie, gigantyczne kombinaty rolno-przemysłowe, należące do najbardziej uprzywilejowanych członków społeczeństwa – na polskich ziemiach aż do 1864 roku[28] napędzane pracą pańszczyźnianych chłopów. Tylko one były w stanie osiągnąć biegłość w dziedzinie samowystarczalności i niemal wszystko, co potrzebne domownikom, produkować na miejscu. Hipergospodarność była więc jednocześnie efektem ubocznym wysokiego statusu społecznego, ale też jego podporą.

Pojedyncze zagrody, nawet te dobrze funkcjonujące, żeby przetrwać, musiały się ze sobą sklejać, tworzyć wsie, nawet jeśli nie klasyczne ulicówki, to chociaż w postaci rozproszonych po okolicy pustek.

Gdy siedem lat temu Maria z Tomaszem szukali gospodarstwa dla siebie, to właśnie był warunek: przy bocznej drodze, ale nie w kompletnej izolacji. W końcu nawet Henry David Thoreau niemal codziennie opuszczał swój azyl nad leśnym stawem. Choćby po to, żeby sprzedać w niedalekim miasteczku uprawiane własnoręcznie warzywa i złowione ryby, zanieść matce pranie albo coś kupić. Żeby mieć siłę do krytykowania ( w połowie XIX wieku) konsumpcjonizmu, musiał trochę pokonsumować.

Konrad Mielcarek, twórca i opiekun popularnego polskiego bloga poświęconego dobrowolnej prostocie[29], uważa, że to konsumpcjonizm jest odpowiedzialny za wtórny gospodarski analfabetyzm. Gospodarstwo domowe przestaje być bowiem miejscem, w którym się cokolwiek produkuje. Tylko konsumuje. Ale choć kapitalistyczna transformacja i rozwój urbanistyczny rzeczywiście wycisnęły produkcję z miejskich mieszkań, wieś jeszcze się broni. Nie z powodów ideologicznych, lecz dlatego, że wciąż rzadko ją stać na całkowitą rezygnację z produkcji i oddanie się konsumpcji. Sąsiad Marii i Tomasza, ten, który marzy o domku z tujami, jedyny 40-latek we wsi, trzyma pięć krów, bo od kilku lat nie jest w stanie znaleźć najemnej pracy.

Ale i to się skończy; właśnie dostał robotę. Urząd Pracy opłacił kosztowny kurs prawa jazdy na ciężarówkę, mężczyzna przesiądzie się więc z traktora do tira. Choć w najbliższej perspektywie nie ma szans na etat (przyszły pracodawca cieszy się, że zatrudniając rolnika, oszczędzi przynajmniej 1000 zł miesięcznie), już liczy pieniądze, które dostanie, gdy sprzeda swoje 17 hektarów. Czy wystarczy mu na mały domek pod miastem?

Gdy sąsiad Marii i Tomka ich porzuci, we wsi zostaną już tylko dwa produkcyjne gospodarstwa. Już teraz zmotoryzowani rolnicy wszystko to, co im potrzebne – włoszczyznę na rosół, masło, mleko, chleb – kupują w porozrzucanych po okolicy dyskontach. Ci, których jedynym środkiem transportu jest rower, poprzestają na sklepobusie, który dwa razy w tygodniu zajeżdża do wsi. Maria i Tomasz do niego nie zaglądają. Ale nie dlatego, że są posiadaczami auta: – Masło nie jest masłem, śmietana nie jest śmietaną, nawet chleb nie jest chlebem, tylko czymś ulepionym z mąki, lecytyny sojowej, wyciągu z drożdży, karmelu – narzekają.

Ściana wschodnia to nowy cel dyskontowych sieci; wszędzie – od Suwalszczyzny po Roztocze – pojawiają się nowe. W promieniu 30 km od wsi Marii i Tomasza jest ich już kilkanaście, dosłownie kilka tygodni temu otworzyła się Biedronka. Sklepobus, który odwiedza wieś, to furgonetka, z której sprzedaje się wszystko to, co oferuje przeciętna hurtownia, dyskont albo supermarket. Wszystko jest tu podzielone na porcje, wciśnięte w opakowania – pstrokate celofany, plastiki, styropiany. Wszystko szeleści, błyszczy, migocze. Na opakowaniach są długie opisy, z których trudno wyłuskać choć jeden składnik, którego nazwa przywołuje natychmiastowe skojarzenie z czymś, co wiadomo, jak wygląda, pachnie, jaką ma konsystencję. Jak wygląda lecytyna sojowa?

Mobilny sklep ustawia się zawsze pod domem sąsiadki Marysi i Tomka. Tej, która nie ma ani prawa jazdy, ani samochodu. To jedna z ostatnich osób we wsi, która samodzielnie wytwarza żywność. Zawsze jednak można liczyć na to, że kupi sobie butelkę gazowanego ulepku.

To paradoks, że ludzie (teoretycznie) odpowiedzialni za produkcję żywności, którą można nazwać określeniem „prawdziwa”, nie mają do niej dostępu. Że dają sobie wciskać namiastkę jedzenia. Nie mogą też sprzedawać tego, co wytwarzają we własnych domach: serów, masła, śmietany, kiełbasy, powideł. Polskie prawo[30] zezwala rolnikowi jedynie na sprzedaż nieprzetworzonych płodów rolnych. Jajek, nie sękacza. Mleka, nie twarogu. Zboża, nie chleba. Malin, nie soku malinowego. Chyba że się zarejestruje działalność gospodarczą i podda sanitarnemu nadzorowi – wtedy, owszem, wolno. – Ale że własna firma? – dla 70-letniej sąsiadki Marii i Tomasza, z której czasem stołują się przyjeżdżający do wsi letnicy, przebrnięcie przez procedurę prowadzącą do biznesowej autonomii jest niedostępne. Doskonale zna się na wędliniarstwie, ale gdy dostaje wezwanie ze skarbówki, nakazujące jej zwrot 50 zł, jest bezradna jak dziecko. Pismo z wyjaśnieniem pisze jej Marysia.

„Nie kupuj niczego, czego twoja babka by nie użyła w kuchni”[31] – ostrzega Michael Pollan, apologeta filozofii jedzenia tego, co jest prawdziwe. Czy szynka, która dzięki napompowaniu wodą i rozepchaniu włókien mięśniowych lecytyną sojową jest prawdziwą szynką? Masło – zmieszane z tańszym olejem roślinnym – masłem? Czy prawdziwy jest cydr, w którego składzie jest wszystko oprócz sfermentowanego soku jabłkowego? Chałwa, w której nie ma ani krzty sezamu? Niekupowanie sprawia, że zaczynamy się temu dokładnie przyglądać.

…

W życiu Marii i Tomka jest mało miejsca na improwizację. Gdy kupuje się tak niewiele, pewne rzeczy trzeba zrobić: dwa razy w tygodniu nastawić zaczyn na chleb, zagnieść ciasto, wstawić formy do pieca. Raz na tydzień upiec pszenne bułki dla córek, pomrozić je, wydzielać w trudnych momentach. Co trzy dni dolać mleka do kamionki, w której urzęduje tybetański grzybek, czyli kryształowa struktura posklejana z bakterii i drożdży, odpowiedzialna za proces kefirowej przemiany. Ugnieść w beczce poszatkowaną kapustę. Zlać sok do butelek. Ukręcić majonez. Upiec drożdżowe z kruszonką. A może pizzę, mamo?

Dom, w którym praktycznie wszystko robi się od początku do końca, inaczej konsumuje. Maria właściwie nie robi impulsowych zakupów. Wszystko, co potrzebne, ma spisane w excelowym pliku. Na gotowej do wydrukowania liście, ułożonej pod kątem drogi, którą trzeba przejść od wejścia aż do kasy w najczęściej odwiedzanym sklepie, nie ma wody, soków, słodyczy, owocowych jogurtów, płatków śniadaniowych, gotowych dań i niczego, co w składzie ma więcej niż pięć pozycji – Michael Pollan byłby z Marii dumny. Listę wozi ze sobą na zakupy. Te robi tylko przy okazji. Zna wszystkie supermarkety przy trasie Terespol-Warszawa. W Kauflandzie nigdy nie zmieniają rozstawienia półek, więc może do niego posłać Tomka. W Auchan, który lubi zaskakiwać klientów reorganizacją przestrzeni, błędnik Tomka wysiada.

Z wypraw do Konstancina przywozi bagażnik wypchany sypkim, lepkim, miękkim surowcem. Nic przetworzonego. Tylko baza. 30 paczek świeżo zmielonej mąki. 40 kostek masła. Tuzin paczek drożdży. Zgrzewka cukru. Kupowanie w takim trybie angażuje całą rodzinę Marii; do akcji poszukiwania najtańszych produktów dołączają jej matka i ojciec, kolekcjonerzy promocyjnych gazetek.

Gospodarne życie zjada dużo czasu. Czy więcej niż konsumpcyjne?

…

Siekamy, ucieramy, miksujemy, zagniatamy i... liczymy.

Upieczona w domu najprostsza pizza z sosem pomidorowym i mozzarellą kosztuje około 5 zł. Mrożona pizza ze sklepu – podobnie.

Półkilogramowy bochenek pszenno-żytniego chleba na zakwasie około 2,50 zł. W piekarni – niemal identycznie.

Butelka uwarzonego samodzielnie piwa – około 2 zł (nie licząc kosztownej aparatury). W Biedronce dostanie się ciut taniej.

Majonez, mały słoik: około 4,50 zł. Podobnie jak w sklepie.

Domowa nutella, ukręcona z czystej czekolady, cukru i orzechów laskowych: prawie 16 zł. Dwa razy więcej niż sklepowa, ale trudno o tanią czekoladę bez żadnych wypełniaczy.

…

– Planowanie to udręka – przyznaje się Lena. – Jestem zmęczona ciągłym roztrząsaniem, czy czegoś potrzebuję czy nie.

Kup, otwórz, zapomnij, kup nowe – to konsumpcyjna strategia Leny. Na najwyższej półce leży pięć napoczętych opakowań spaghetti. Kilka paczek ryżu. Rzadko udaje jej się zużyć cały pojemnik śmietany; pleśń jest szybsza. Planowanie tygodniowego jadłospisu – to nie jest jej ulubiona rozrywka.

Aneta – przeciwnie – ćwiczy się w sztuce bezresztkowego kucharzenia. Jednego dnia: kasza gryczana i grillowane warzywa, drugiego resztki warzyw trafiają na tartę. – Przyjemna jest świadomość, że nie marnuję jedzenia. Ani energii. Ani własnego czasu. Tego poświęconego na zarobienie pieniędzy i tego przeznaczonego na przygotowanie. Wiesz, że wyrzucając kanapkę, wylewasz do ścieku 30 litrów wody?

Sebastian, mąż Anety, w rytuale dojadania nie bierze udziału. Gdy Aneta przerzuca na swój talerz to, czego wcześniej nie zjadł ich syn, Sebastian dostaje świeżo upieczoną kurzą pierś. – Dojedz coś, kochanie – mówi do żony – od razu lepiej się poczujesz.

…

Gospodarny dom nie tylko inaczej konsumuje, ale i inaczej wygląda. Warszawskie mieszkanie Aleksandry przypominało pokazowy apartament z wnętrzarskiego magazynu. Gładkie płaszczyzny stołów i półek, skórzane obicia, na których nie było widać kurzu. Na stole równo rozstawione trzy miseczki, zamiast bukietu biała rzodkiew pocięta w słupki. Laboratorium domowego ogniska – czy to nie oksymoron?

Ola nie lubi gromadzić przedmiotów. Już raz przekonała się, jak to jest je stracić. Gdy miała 17 lat, wezbrana woda na Odrze wypłukała z jej rodzinnego domu niemal połowę dobytku. Był 1997 rok, wielka powódź. Może być tak, że konfrontacja z żywiołem, który w jednym momencie zabiera wszystko, co się posiada, pokazuje nową perspektywę. Katastrofa zmienia proporcje, pokazuje, co ma wartość. Ale może być też tak, że powodzianie, pogorzelcy, ofiary katastrof przestają nawiązywać emocjonalne relacje z przedmiotami – choćby z lęku przed kolejną utratą. Osobistych fragmentów samych siebie.

Tydzień 7.

Ten ból przychodzi zawsze w pierwszej połowie maja. Ściska Agatę za żołądek, przypominając, że sezon za pasem; rozpoczyna się wyścig komunijnych zbrojeń. Czas żniw dla restauratorów, fotografów, kwiaciarzy, handlowców. Przeciętny polski komunista dostanie w tym roku prezenty za równowartość 5 tys. zł[32]. W rodzinie Agaty najmilej widziana jest żywa gotówka.

Agata, matka chrzestna trójki dzieci, ciotka kilku kolejnych, do pomysłu dawania pieniędzy nie potrafi się przekonać. Choć w świecie prezentowych konwenansów czuję się bezbronnie, niepewnie i nigdy nie wie, czy jej pomysł spotka się z satysfakcją obdarowanego, uparcie próbuje obejść tę zasadę i eksperymentuje z materialnymi upominkami. Gdy jakiś czas temu postawiła na kosztowne, doskonale uszyte nosidło do noszenia jednego z chrześniąt – zadowolenia nie zarejestrowała, podobnie było z miniwieżą. W przypadku komunii stawka jest jednak jeszcze wyższa: – Łatwiej się daje prezenty dzieciom, które niewiele mają.

Do pierwszej komunii idzie też siostrzenica Aleksandry. Miasteczko w Opolskiem, świeżo rozwiedzeni rodzice, których rozstanie – jak wynika z obserwacji Oli – zdecydowanie nadszarpnęło dobrostanem dziewczynki. Aleksandra wydaje komunijną średnią krajową. Kupuje siostrzenicy iPoda, 4 GB, różowego, z wygrawerowanym imieniem i tęczowy zegarek Swatcha. Niech ma. Niech się ucieszy.

Na komunijne inwestycje Magdy składają się: bilety na trasie Reykjavik-Poznań, prezent: kilka książek plus potężny zestaw lego („Nie laptop, nie tablet, nie quad – mam wyrzuty sumienia, że jestem nie dość dobrą matką chrzestną”) oraz zupełnie nowy strój: czarna bluzka, czarno-granatowa spódnica z kobaltowym pasem. Asos – sieciowa przystań dla spragnionych szybkiej mody. Funty brytyjskie. W przeliczeniu na polskie: 300 zł.

Powodem inwestycji jest wujek Magdy. Bezpardonowy komentator damskiej urody, specjalista od komunikatów typu „twoja matka wygląda lepiej od ciebie”; żaden dodatkowy kilogram nie wymknie się jego ocenie. A że Magda po urodzeniu syna wygląda inaczej niż Magda-trzcinka sprzed ciąży, boi się konfrontacji – lęk wygrywa z poczuciem winy wywołanym przez nieplanowany zakup. – Ładnie wyglądasz – rzuca wujek, niebezpieczeństwo zażegnane.

…

Gdy jedziemy na pogrzeb na Warmię, stypa odbywa się w przyziemiu, komunia – na piętrze. Oto optymalne wykorzystanie przestrzeni.

Zimna Zośka

Prognoza pogody na wtorek, 15 maja: 14°C, mżawka, wiatr cherlawy.

Gdy ze strefy konsumpcji przenosi się tam, gdzie wre produkcja, brzęczące w głowach strzępki ludowych mądrości nabierają zadziwiającej mocy. Jednak w tym roku święta Zofia, budząca respekt u ogrodników, niezauważalnie prześlizguje się przez kalendarz. Dzień ostatecznego klimatycznego starcia, przepychanka między falą chłodu i upału, która w naszej strefie klimatycznej przypada właśnie w połowie maja, nie wyróżnia się niczym na tle pozostałych dni. Może dlatego, że cały maj jest w tym roku wyjątkowo zimny?

Rześka Zimna Zośka gubi się wśród podobnych sobie dni w kalendarzu; roślinnych odmrożeń nie odnotowano. Fala chłodnego powietrza z północy traci moc i z pokorą wycofuje w okolicę Spitsbergenu. W centralnej Europie oficjalnie rozpoczyna się okres frenetycznej wegetacji.

Agata, szczęśliwa posiadaczka pracowniczego ogrodu działkowego (350 m^2, z których zamierza wycisnąć w tym sezonie jadalne maksimum), zostawia na noc otwarte drzwi od szklarni. Wystawia na dwór spore już sadzonki cukinii, które w kwietniu przeflancowała do dziecięcych foremek do piasku, wskazanych przez syna jako już niepotrzebne. Sieje dynie. Przed skoszeniem trawnika zbiera żółte kwiatostany mleczu, który poprzerastał murawę, zalewa je cukrowym syropem, słodki ulepek o złotosłonecznym kolorze zlewa do słoików. – Mamo, tutawki! Antek przybiega z nowiną. Są. Małe, zielone łebki wciśnięte w liściaste rozety.

Siódmy miesiąc ciąży nie powstrzymuje Marii od wysiania na zagonie fasoli; fasola nie ma praktycznie żadnych wymagań, przeżyje, nawet jeśli nikt nie będzie wokół niej skakał.

– Uprawianie własnych warzyw jest jak prztyczek w nos wymierzony wielkim koncernom – mówi Ida. Prztyczek w jej wypadku urasta do rozmiaru sporego kuksańca; Ida wydziela bowiem w ogrodzie kilkanaście metrów kwadratowych ziemi o trudnej do zweryfikowania żyzności. Instaluje w niej pomidory. Liczy na to, że sobie poradzą; w końcu koleżanka, od której je wzięła (handel wymienny: za niepotrzebną szafkę), twierdzi, że pomidory to twardziele. W północnej Warszawie, na Wiśle z ujścia kolektora bielańskiego, jest cała Pomidorowa Wyspa powstała z nasion, które spłynęły razem z produktami przemiany żoliborskiej materii. Niestrawione nasiona osiadły na łasze; wydały rośliny, które zainicjowały pomidorową dynastię. Dynastia odradza się każdej wiosny, pokrywając wiślaną łachę szczelnym pomidorowym kożuchem. Ida nie zdecydowała jeszcze, czy to dobre miejsce na pozyskiwanie darmowych pomidorów, czy jednak niekoniecznie.

Lena, niezrażona zeszłorocznym ogrodniczym niepowodzeniem (ogórki i pomidory, zostawione na wakacje pod opieką Bogdana, doszczętnie się... zmumifikowały), idzie na rynek. Szuka sadzonek koktajlowych pomidorów. Są – po 5 zł za sztukę. Za to begonie – tylko po złotówce.

– Wezmę trzy – mówi Lena do sprzedawczyni, jednocześnie wyświetlając je sobie w niszy pod schodami. Trzy to za mało. To pięć! Zaraz, zaraz, osiem! Otwiera portmonetkę i zaczyna liczyć monety: – Niech będzie dziewięć. – Cudowne rozmnożenie – śmieje się sprzedawczyni.

Gdy Lena przyjeżdża do domu, okazuje się, że nie ma w co wsadzić sadzonek. Bogate złoża recyklingowego surowca przydają się po raz kolejny. Pięciolitrowe bańki po wodzie, przezornie odkładane w składziku, po obcięciu szyjek stają się pełnowymiarowymi donicami.

– Może brodzik prysznicowy? – podpowiada Maria, gdy rozmawiamy o alternatywie dla klasycznych donic. Przed przeprowadzką na wieś mieszkała przez kilka lat na XVIII piętrze bloku na Bielanach; w balkonowym narożniku urządziła rabatę ziołową. W brodziku z plastiku, przytarganym przez Tomasza ze śmietnika.

…

Zawzięłam się i postanowiłam bezgotówkowo urządzić ogród na balkonie – korzystając z życzliwości ogólnopolskiej diaspory domowych ogrodników. Z sadzonkami, szczepkami, nasionami nie ma problemu; wśród ogrodników panują reguły rodem z pierwotnych wspólnot handlowych. Zielsko za zielsko, życie za życie, bez dziękowania. W ten klasyczny sposób staję się właścicielką sadzonek bukszpanów. Przyjeżdżają do mnie w pudełku po butach, każda z własną grudą ziemi, okręcone folią niczym opatrunkiem okluzyjnym. Wsadzone do ziemi w ciągu kilku dni wypuszczają seledynowe pędy. Od matki dostaję bukiet pomidorków koktajlowych; wciskam kruche łodyżki w ziemię, łapią z nią kontakt, ustawione na parapecie błyskawicznie zamieniają się w wiechcie o zastanawiającej budowie. Przyjaciółka orze swój ogród w poszukiwaniu siewek tui i cisów, znaleziska fachowo umieszcza w doniczkach.

Dzielę się swoim ogrodniczym zapałem w sieciowym zakątku, w którym zbierają się matki. W ciągu dwóch dni dostaję tyle nasiennych propozycji, co atrakcyjna debiutantka na portalu randkowym.

Oprócz nasion i sadzonek potrzebuję też doniczek. Szukam ich na serwisach dla nałogowych minimalistów (Gratyzchaty i podobne), na Gumtree, na Tablicy. Ponieważ nie chcę wydawać na nie pieniędzy, przeglądam wyłącznie warszawskie oferty i wybieram opcję „oddam za darmo” albo „wymienię”. Efekty? Marne. Donice i skrzynki to towar deficytowy, nikt się ich nie pozbywa; spędzam pół godziny na czesaniu internetu i znajduję tylko jedną sztukę. Piszę do właścicielki, formułuję propozycję. Niestety, nasze oczekiwania nie są kompatybilne. Właścicielka doniczki pragnie słodyczy Milky Way, musiałabym je specjalnie dla niej kupić.

Wracam więc znów do znajomych matek. Dostaję sześć propozycji; jeśli uda mi się sfinalizować choć połowę z nich, będę mogła urządzić na balkonie nie tylko warzywniak, ale i parkur do balkonowych zawodów w skokach przez ogrodnicze skrzynki.

Ostatnim bastionem jest ziemia. Skąd ją wziąć? Wygrzebać nad Wisłą? W Łazienkach? W lesie? Na zdziczałej miejskiej przestrzeni, która rozciąga tuż za moim domem? Ryzykowne. Nie dość, że kontrowersyjne prawnie (wynoszenie ziemi z lasów i parków nie jest legalną praktyką), ale i mikrobiologicznie. Na Allegro znajduję za to ogłoszenie: oddam ziemię ogrodową, pięć ton. Świat najwyraźniej sprzyja hurtownikom, nie detalistom. Gdy wszystko wskazuje na to, że za coś, co teoretycznie jest za darmo, będę musiała jednak zapłacić, dzwoni J., koleżanka z podwarszawskiej wsi, matka czwórki dzieci, która regularnie zaopatruje mego syna w ubrania i akcesoria: – Urządzaliśmy właśnie trawnik i ostał nam się worek ziemi. Chcesz?

…

Kilkanaście garści pomidorowych koralików, tuzin ogórków, trochę jadalnego zielska, może jakaś incydentalna dynia – oprócz całosezonowego dostępu do świeżych ziół, które w kuchni zużywa się w ilościach homeopatycznych, ileż można wycisnąć z balkonu? Ile z działki, zwłaszcza jeśli jest się w tej dziedzinie początkującym[33]? – Nie lepiej pójść do Tesco? – sąsiad zza płotu puszcza do Agaty oko. U niego prostokąt wypielęgnowanej zielonej murawy, woda w wyłożonym folią zagłębieniu, tulipany i forsycje, u Agaty – świeżo zagrabione grządki. Agata właśnie zabiera się do siania marchwi. Równiutko, wzdłuż naprężonego sznurka. Marchew dorośnie do jadalnej postaci najwcześniej za jakieś trzy miesiące, wcześniej trzeba będzie ją regularnie pielić, podlewać, przerwać od czasu do czasu, żeby dać miejsce korzeniom na rozrośnięcie się. Uważać na konkurencję: jeśli połyśnica marchwianka będzie sprytniejsza, Agata będzie musiała kilkumiesięczny wysiłek spisać na straty. A jeśli wszystkie czynniki się zgrają, słońce, deszcze, połyśnica, i Agata zbierze przewidywane 10 kg marchwiowego plonu z grządki, będzie musiała go jeszcze jakoś przechować. Nie zje przecież wszystkiego naraz.

Kilogram marchwi w Tesco kosztuje 2 zł, marchew jest dostępna 24 godziny na dobę, soczysta, nietknięta przez insekty. Do tego umyta. Nie lepiej pójść do Tesco?

Ekonomistka Elżbieta zabiera się za cotygodniowe pieczenie chleba. Najpierw zakwas, potem zaczyn, na końcu ciasto właściwe. Zagniatanie, napowietrzanie, formowanie, pieczenie, studzenie, wreszcie szorowanie naczyń oblepionych chlebowym ciastem. Koszt to 3 zł za mąkę na dwa duże bochny plus 2 zł za prąd zużyty przez stary piekarnik Eli. – Może i chleb w piekarni nie jest tańszy, ale na pewno nie tak czasożerny. Nie lepiej pójść do piekarni? – pyta koleżanka. Dla niej czas zainwestowany w pieczenie chleba w domu jest czasem straconym. Dla Elżbiety i jej rodziny: czasem odzyskanym. Zysk z tej inwestycji trudno opisać w ekonomicznych kategoriach. W komplecie z chrupiącym bochenkiem Elżbieta dostaje pewność, że wie, co je, satysfakcję z dobrze wykonanego dzieła, wdzięczność rodziny oraz komplet zmysłowych bodźców, który jest jak chwilowy transfer do krainy archetypicznej, domowej szczęśliwości. A tego nie da się kupić w żadnym sklepie.

…

O ile symboliczna samowystarczalność budzi ciekawość i podziw, jej zaawansowana wersja wywołuje kontrowersje. – Co się stanie, jeśli wszyscy zaczną wszystko robić sami? – dopytują zanurzeni w głównym nurcie znajomi. – Przecież piekarze, krawcy, hydraulicy zbankrutują. Przecież wydając pieniądze, przyczyniamy się do budowania dobrobytu innych. Wspieramy gospodarkę. Ekonomia opiera się na niezaspokojonym apetycie – mówią. – Jesteście egoistami.

Z punktu widzenia turbokapitalizmu – owszem, jesteśmy. Od ponad dwóch dekad wmawia się nam, że niekończące się ciśnienie na rozwój jest tym, co najlepsze dla gospodarki. A to, co dobre dla gospodarki, jest dobre również dla nas.

Rzeczywistość jednak za tym nie nadąża. Teoria skapywania, według której faworyzowanie najbogatszej części społeczeństwa pozwala też wzbogacić się jego biedniejszej części, nie działa. Rozwarstwienie dochodów, czyli różnica pomiędzy tym, co zarabiają najbogatsi i najbiedniejsi, przybrało rozmiary niespotykane od 200 lat. Globalne bogactwo jest obecnie skoncentrowane w rękach 85 osób; szczupła finansowa elita dysponuje majątkiem porównywalnym z tym, czym musi się podzielić najbiedniejsze 3,5 mld ludzi[34], a to – zdaniem specjalistów – zagraża stabilności ekonomicznej i społecznej całego świata.

Więcej nie znaczy wcale lepiej – przekonują wyznawcy postwzrostu[35] – PKB jako wiarygodny wskaźnik dobrobytu się nie sprawdza. Potrzeba nam innych wskaźników, mówią, opartych na ignorowanych przez ekonomię wartościach: poczuciu równowagi, zadowoleniu z życia, zdrowiu, zaufaniu społecznym, trwałości.

…

Skończyłam „Dług” Margaret Atwood. W ostatnim rozdziale pisarka cytuje fragment artykułu prasowego z Los Angeles Times, który jej matka przeczytała w 1972 roku i, najwidoczniej wstrząśnięta, wycięła, zakleiła w kopercie, a kopertę schowała w kufrze: „Do roku 2042 grozi nam światowa katastrofa ekonomiczna, jeśli nie zostanie zatrzymany wzrost gospodarczy”.
Dalej dziennikarz, podpierając się badaniami przeprowadzonymi na zlecenie Klubu Rzymskiego, prognozuje „epidemię nędzy i głodu” wywołaną nadmiernie rozbujaną konsumpcją – na 40 lat przed plajtą Lehman Brothers.

…

Dla wielu z nas próba samodzielnego generowania pożywienia nie ma racjonalnych podstaw. Stać nas na to, żeby pójść do sklepu i kupić gotowe. Samowystarczalność jest nie życiowym przymusem, ale przygodą, manifestem światopoglądu, wreszcie sposobem na wygłaskanie własnego ego. O ile jest dobrowolna. Bo ta, która wynika z zewnętrznych okoliczności, bywa głównie źródłem frustracji.

Maria i Tomasz, najbardziej zaawansowani w tej dziedzinie, przyznają, że ich samowystarczalność jest symboliczna. – Żeby żyć wyłącznie z tego, co uprawiamy – wzdycha Maria – musielibyśmy mieć dwa razy więcej ziemi. Sześć hektarów lichej gleby to za mało, żeby wylogować się z Matriksa. Teraz ratuje nas moja urzędnicza pensja i unijne dopłaty. Dopóki będziemy je brać, będziemy tu żyć. Skończą się, to pewnie poszukamy innego miejsca.

Tydzień 8.

Święty Eryk, szwedzki król odpowiedzialny za pierwszą (nieudaną) akcję chrystianizacji Finlandii, temperuje nasz ogrodniczy entuzjazm. Nocą przychodzi miniziąb. Minus jeden przy ziemi wystarczy, żeby oszronić balkonową balustradę, próg, ziemię, doniczki, liście. Pomidory, wystawione – na fali postzimnoogrodnikowego entuzjazmu – na balkon, kulą się, otulają łodygę liśćmi, jak złapane przez deszcz kury. Wnoszę zziębnięte krzaczki z powrotem do mieszkania. Jak to? Święty Eryk? Ludowe bon moty nie wspominają nic o jego skłonności do uprawnej destrukcji. Może mści się za biskupa, ubitego przez fińskiego rolnika?

Południe Polski też zziębnięte. – Cukinie przemarzły – donosi Agata ze Skawiny. – Ale to twardzielki, zregenerują się.

Chodzę cały dzień wokół moich krzaków, sprawdzam, jaką decyzję podjęły. „Roślina dąży do równowagi między systemem nadziemnym a podziemnym” – czytam w internecie, na stronie, która przytula sieroty w ogrodnictwie, takie jak ja – bez żadnych korzeni, bez wzorców. Części nadziemne moich pomidorów wyglądają, jakby kompletnie straciły równowagę. Może ogrzać je oddechem?

Na stronie Granny-miller.com znajduje się lista 101 bazowych umiejętności, opracowana przez amerykańskich surwiwalistów. Niezbędnych, gdy wreszcie nadejdzie koniec świata – zapowiadany, jakby nie było, na 21 grudnia tego roku. Prognozowanie pogody znajduje na niej się na wysokiej, siódmej pozycji. Pomiędzy umiejętnością obsługi kołowrotka a znajomością techniki służącej do samodzielnego oskubania z piór świeżo ubitego (własnymi rękoma) kurczęcia. W postapokaliptycznym świecie, twierdzą surwiwaliści, ważne będą nie gadżety, ale umiejętności służące przetrwaniu. Czytanie pogody z rodzaju chmur, przejrzystości powietrza, koloru zachodzącego słońca, siły wiatru, komarzej, pajęczej, ptasiej aktywności przyda się, gdy wyczerpią się baterie w stacjach pogodowych, uschnie cyfrowy sygnał telewizji, zatrzyma się bieg kalendarza. Kanały, którymi spływa do nas codzienna wiedza o świecie, wyschną. Wiedza przestanie być wtedy tuż obok, wszędzie wokół, na odległość, która dzieli palec od klawisza, ukryta pod skrótem ctrl+f. Trzeba ją będzie namierzyć w sobie.

…

Na razie jednak kanał, którym Jarosław Kret co wieczór śle w Polskę meteokomunikaty, jest niezatkany; gdy się nie sprawdzą, przynajmniej jest pretekst do rozmowy. Jeśli więc nie apokalipsa, to może satysfakcja? W archiwalnym „Kalendarzu Stuletnim”, trzymanym przez moją matkę na tej samej półce, co „Rok na działce”, jest lista wskazówek poświęconych przewidywaniu pogody. Zachodzące słońce zalewa się krwią – brak deszczu. Gwiazdy migoczą – deszcz. Ślimaki wspinają się na drzewa – wyjątkowo długi deszcz. Martwa cisza – burza. – Wiatr zdechł, zobaczysz, zaraz walnie – Tomasz, mąż Marii, wchodzi do domu. Niebo jest czyste, ale kwadrans później błyskawicznie sinieje, a po polu niesie się dudnienie piorunów. Maria przykleja się do męża. Znów mu się udało.

Czy ten uniwersalny kod jest wciąż aktualny w dobie globalnego ocieplenia?

…

Ida dostaje zwrot podatku. Pierwsza myśl: ale fajnie będzie teraz tego nie wydać! Druga: ale co z tego, że będę miała tę kasę? Za forsę z Urzędu Skarbowego kupuje rower (wreszcie oddaje pożyczony) i spłaca część zadłużenia za zimowe ogrzewanie domu.

Magda sprawdza, czy czarne rolety, zwinięte przez zimę, wciąż są na chodzie. To niezbędny element wyposażenia każdego islandzkiego domu. Do letniego przesilenia, gdy znika granica między dniem a nocą, jeszcze daleko, ale już teraz, w drugiej połowie maja, noc zaczyna się przecierać. Jej faktura się rozłazi, noc-podróbka trwa ledwie kilka godzin. Choć polarny dzień niesie ze sobą wiele romantycznych skojarzeń, Magda sama nie wie, co jest bardziej nieznośne: mrok tak gęsty, że można by go rozsmarować, czy rozcieńczona noc.

Gdy przychodzi polarne lato, spada sprzedaż alkoholu na Islandii.

Typowa islandzka rodzina wydaje więcej na alkohol niż na kawę, herbatę, kakao, słodkie napoje i butelkowaną wodę razem wzięte.

Dzień Matki

Na Podlasiu: świąteczny konglomerat. Dzień Matki skleja się z Urodzinami Ojca, zahaczając o zbliżający się Dzień Dziecka. Maria i Tomasz dostają od córek wspólny prezent: strusie jajo, opłacone z kieszonkowego. Zakup jest impulsywny; w minizoo, które awansem, na poczet przyszłotygodniowego Dnia Dziecka, odwiedzają dziewczynki, trwa promocja: gigantyczne jajo, odpowiednik dwóch tuzinów kurzych, kosztuje 30 zł. Zamiast 50.

Tomek radzi sobie z dotarciem do wysokobiałkowej zawartości z pomocą wiertarki. Jajecznicę ze szczypiorkiem z ogródka je cała rodzina i kilkoro gości, którzy przyjechali na jego urodziny. Gdy wydmuszka z powodzeniem przechodzi próbę młotka przeprowadzoną przez dziewczynki, nienaruszona trafia na honorowe miejsce; na wysoką półkę nad kuchennym stołem, między zdjęcia a pocztóki. – To, że mieszkamy na podlaskiej wsi, a nie w Warszawie, uwalnia nas od wielu dylematów – mówi Maria. – U nas przyjemnością jest biała bułka, owoce z kompotu, kawałek podwawelskiej kiełbasy opieczonej na ognisku. Albo właśnie jajko.

Hedonizm jest bezsprzecznie spleciony z konsumpcją. Ale czy to oznacza, że konsumpcyjny reżim obiera codzienność z przyjemności?

Tydzień 9.

Bierz kartkę i notuj – mówi ojciec Aleksandry. Są we Wrocławiu, na Krzykach, w pustym, pachnącym farbą, dopiero co wynajętym mieszkaniu Oli. Stoją na środku mikroskopijnego pomieszczenia, które jest jednocześnie kuchnią i pokojem dziennym. Drzwi od szafek są rozwarte na oścież, trwa gospodarcza inspekcja.

Mieszkanie, praca, miasto, życie. Nowe życie wymaga nowych rzeczy? Choć ta myśl wydaje się Oli kusząca, ojciec jest tu po to, aby pomóc jej oprzeć się pokusie.

– Talerze, sztućce, gąbki, kosz na śmieci, mop, zmiotka i szufelka, żelazko, deska do krojenia (razy dwa), zapisujesz, córeczko? – czujne oko ojca rozgląda się po trzydziestu kilku metrach, które jego córka właśnie wynajęła. Lista puchnie, a Aleksandra, choć nie debiutuje przecież w roli pojedynczego użytkownika mieszkalnej przestrzeni, nie ma czym jej wypełnić. Gospodarczy dobytek został w Warszawie, w wygłaskanym apartamencie, który dzieliła z partnerem. Dokładniej: we wbudowanych w ścianę szafach, ukrytych za płytami pokrytymi fornirem z egzotycznego drewna. Dziwnie byłoby je wybebeszyć, a potem usiąść i rozparcelować zawartość: odkurzacz dla mnie, żelazko dla ciebie, możesz zatrzymać kostki do ubikacji, ale za to ja wezmę szczotkę, ej, naprawdę potrzebujesz tłuczka do kartofli?

Odchodząc, Aleksandra zgarnia więc jedynie kilka drobiazgów: oliwę (ekspartner nie używa), kaszę (nie lubi), przyprawy (nie tknie), trochę chemii (pani sprzątająca dokupi), narzutę (nigdy nie należała do wspólnego inwentarza). Nowe mieszkanie jest jednak bezwzględne, wypełnij mnie, udekoruj, ogrzej, oznacz sobą. Aleksandra przygląda się więc uważnie każdej z potrzeb. Odkurzacz? Mogę zamiatać. Ręczniki papierowe? Zbytek. Waga łazienkowa? Niepotrzebna. Ojciec Aleksandry, pod wrażeniem wysiłku, który córka czyni w kierunku zminimalizowania domowej bazy, bierze listę do ręki. – Kochanie, prawie wszystko to znajdziemy u nas w piwnicy. Suszarka do prania? Durszlak? Deska do krojenia? – Kupimy. Pojedziemy do Makro, wybierzesz sobie. Koniec końców, Ola czajnik dostaje od eksteściowej, żelazko – od koleżanki, która błyskawicznie reaguje na proszalne ogłoszenie zamieszczone na Facebooku. Aleksandra nie ma gdzie schować butów, więc pisze do właścicielki z prośbą o wyposażenie mieszkania w szafkę. „Proszę coś kupić w Ikei, rozliczymy się”. Nie ma ucieczki od kupowania.

Choć misja bezgotówkowego organizowania startowego zestawu kończy się sukcesem (za 90 proc. rzeczy z listy Ola albo nie płaci w ogóle, albo płaci nie ze swojej kieszeni), w nowym mieszkaniu, wypełnionym rzeczami z przypadku, ze spadku, meblami, których nie wybierała samodzielnie, czuje się obco. Na parapecie ustawia geranium wyhodowane z sadzonki od mamy. Na komodzie – piramidę z książek, które, choć należą do niej od jakiegoś czasu, wciąż nie zostały przeczytane: „Zły”, biografia Dalajlamy, trzy kryminały Krajewskiego, „Dzienniki” Virginii Woolf. Na nagiej ścianie wiesza zdjęcie z harmonijnym rodzinnym kadrem. Obcą kanapę, do której trudno jej przyłożyć policzek, przykrywa kapą, która pamięta czasy studenckiego stypendium w Poczdamie. Nie pomaga. Dopiero tydzień po przeprowadzce odkrywa źródło dyskomfortu. Wrocławskie mieszkanie, w przeciwieństwie do warszawskiego, nie pachnie lotosem z odświeżacza Brise. Ola idzie do drogerii, wciska odświeżacz w kontakt. O to chodziło.

…

Kornwalia, Eden Project, czyli park ekologicznych rozrywek. Razem z R. i Dzikiem oglądamy Tropikalny Biom, czyli kawał podzwrotnikowego krajobrazu ukryty pod gigantyczną, przezroczystą kopułą z tworzywa sztucznego.

Na dworze: 12ºC, suchy, wiosenny wiatr z huraganowym potencjałem.

W środku: 26ºC, wilgotność: 100 proc.

Powietrze zamknięte w biomie jest jak ciepły kisiel; gdy wyciągam aparat, żeby sfotografować wnętrze typowej malezyjskiej chatki, ukrytej za parawanem z palmowych liści, obiektyw jest zaciągnięty wilgotną mgłą. Chatka ( a właściwie jej atrapa) stoi na palach, ma trzy ściany uplecione z wysuszonych palmowych włókien, front otwarty na zielone sąsiedztwo, dach kryty arkuszami falistej blachy. W środku jest łóżko zasłane wytartą tkaniną, niski stół zastawiony wyłącznie potrzebnymi naczyniami, do ściany ktoś przypiął kilka tanich odbitek z rodzinnymi ujęciami. Dom sklecony z liści i śmieci jest niczym chatka z bajki o najgłupszej śwince, nietrwały, niepoważny. Wydaje się, że wystarczy podmuch złych okoliczności, żeby rozsypał się w drzazgi. Nie ma w nim niczego, co cenne, kosztowne, designerskie, a mimo to zaspokaja wszystkie ludzkie potrzeby. Potrzebę pełnego brzucha. Odpoczynku. Schronienia. Spotkania.

W takich domach na niby, skleconych z tego, co za darmo, co niepotrzebne, mieszka większość ludzi na ziemi.

…

Bądź samowystarczalny, bądź DIY[36], uprawiaj ziemię, kiś ogórki, miel mąkę, naucz się obsługi piły – Zachód zachłystuje się samowystarczalnością. Nie pierwszy raz w historii. Postulat powrotu do źródeł powraca co jakiś czas, w zasadzie co drugie pokolenie, powraca z uporem komarzego legionu, odradzającego się po zimowych mrozach.

Być może popularność gospodarskich ruchów w Stanach i Europie Zachodniej ma związek z przesytem konsumpcją, być może – z makroekonomicznym drżeniem, które jest też udziałem zachodniego świata. Ze znudzeniem, ale też z lękiem. Powrót do źródeł jest prawdopodobnie również zasilany przez uniwersalną prawidłowość zdefiniowaną przez Ericha Fromma[37]: wybieraj, człowieku, wolność czy bezpieczeństwo. Rozwój ludzkości nie odbywa się bowiem w linii prostej, a biegnie po wahadle: między potrzebą poczucia bezpieczeństwa i wolności. Wspólnota daje bezpieczeństwo, pobierając za to podatek od wolności. Wolność jest obarczona poczuciem osamotnienia. Zmęczeni ciągłymi kompromisami – marzymy o wolności. Wyczerpani wolnością – tęsknimy za kleistym poczuciem bezpieczeństwa, które może dać tylko bycie z innymi. Samowystarczalność jest rozpaczliwą próbą sklejenia tych dwóch potrzeb. Rozpaczliwą, bo skazaną na niepowodzenie.

Totalna samowystarczalność jest niemożliwa, chyba że zdefiniuje się jako umiejętność stworzenia wspólnoty, której uda się totalnie uniezależnić – podatkowo, prawnie, produkcyjnie, handlowo – od terytorium, na której się znajduje. To się oczywiście zdarza. Jest nazywane proklamacją niepodległości, powstaniem nowego niezależnego terytorium. Albo: przewrotem, akcją separacyjną, secesją, rewolucją.

Dlatego współcześni naśladowcy Thoreau decydują się raczej na zawarcie kompromisu ze strukturą społeczną, na terenie której przebywają. Strażników tego kompromisu jest wielu: Główny Urząd Ceł, skarbówka, Główny Urząd Nadzoru Budowlanego, sanepid, PZH, ZUS, PZM, PZW, Lasy Państwowe, prawo patentowe, budowlane, prawo regulujące odległość pasiek od terenów mieszkalnych, głębokość studni, wielkość altanki na działce. Chcesz budować? Płać. Chcesz uprawiać? Hodować? Wytwarzać? Konstruować? Płać. Chcesz się na stałe podłączyć do zasobów środowiska, choćby takich jak woda[38]? Płać. Na rzecz środowiska.

Prawo – zarówno krajowe, jak i międzynarodowe – zapewnia nam, owszem, dostęp do czystej wody[39]. Równy. To nie znaczy, że darmowy.

…

W poczekalni przychodni rehabilitacyjnej (prywatnej, bo mój kręgosłup domaga się natychmiastowej pomocy, a od najbliższego terminu, jaki zaoferował mi NFZ, dzieli mnie osiem miesięcy) przeglądam starą prasę. Forbes donosi, że cena kranówki w Polsce może wzrosnąć nawet czterokrotnie. Już w 2015 roku. Czy z powodu zbliżającej się prywatyzacji? Nie. Trwają prace nad ustawą o korytarzach przesyłowych, która, gdy wejdzie w życie, ozłoci właścicieli działek, pod których powierzchnią przebiegają rury – nie tylko z wodą. Odszkodowania z tego tytułu – alarmuje gazeta – mogą sięgnąć 10 mln zł. Żeby się to zbilansowało, trzeba będzie podbić stawki za wodę. Kto ma więc rurę, ten dostanie forsę. Zebraną ode mnie, od pani, od pana. Wodno-finansowy układ zamknięty.

Dziś już miliard ludzi na świecie nie ma dostępu do czystej wody, a według prognoz Banku Światowego w 2025 roku nie będzie miało do niej dostępu blisko 2/3 populacji. Woda jest prawem, ale również bardzo pożądanym towarem. Mówi się o niej, że ma być ropą przyszłości. Dlatego Aleksandra, która nie jest w stanie kompletnie zrezygnować z łaskoczącej język mineralki ( w pracy dostaje ją za darmo, do domu – kupuje) nabywa wyłącznie wodę, która jest zasysana i rozlewana przez polskie firmy. Specjalnymi względami obdarza Muszyniankę – wodę o spółdzielczym rodowodzie, bojkotuje za to m.in. Nestle – czytała, że koncern, który kontroluje blisko 8 proc. sprzedaży butelkowanej wody na świecie, specjalizuje się w pozyskiwaniu jej w sposób, który eufemistycznie można nazwać niezrównoważonym.

Mieszkańcy Islandii nie płacą za wodę. Dlatego jest ona dostępna wszędzie i za darmo – doskonała, prosto z kranu. Magdzie zakup butelkowanej wody zdarza się sporadycznie, ostatnio: gdy potrzebowała pojemnika, w którym mogłaby zabrać wodę z domu na ćwiczenia.

Tymczasem ja zaprzyjaźniam się z kranówą. Agata, zajmująca się projektowaniem sieci wodociągowych, potwierdza to, co usłyszałam w warszawskich wodociągach: woda, która płynie ze stołecznego kranu, niczym się nie różni od tej, którą można kupić w butelkach z napisem „źródlana”. Poza jednym. Kosztuje 1 gr za szklankę, a nie 2 zł za butelkę.

…

Samowystarczalność, nawet na poziomie podstawowym, gdy jest drogą do osiągnięcia satysfakcji, a nie sposobem na przetrwanie, wymaga inwestycji. Na rynku można znaleźć wszystko – także w wersji na wysoki połysk. Domowy młynek do mielenia ziarna za 900 zł, szatkownicę do kapusty za 500, stalową suszarkę do owoców za 300, muślin do odsączania sera za 30 zł, nawet kamienie dociskowe, które powstrzymują zakiszone w słoju ogórki przed wypłynięciem na wierzch. 18 zł za sztukę. Agata fantazjuje o takim właśnie kamieniu. Gdy przyjdzie sezon na małosolne, będzie kombinować z obciążeniem zastępczym. Wytrzyma do września.

Rynek jest też pełen propozycji dla tych, którym marzy się stuprocentowe uniezależnienie od cywilizacji. Patelnia na rączce do smażenia omletów na ognisku, na wypadek gdyby konwencjonalne źródła ciepła przestały być dostępne, pralka o nożnym napędzie, specjalne, patentowane woreczki, w których można latami przechowywać ryż. Ich producent nie informuje, że ryż i poza woreczkiem przetrwa w dobrym zdrowiu wiele lat. To jedno z tych ziaren, które powinno się gromadzić, jeśli wierzy się w koniec świata.

Świat pożąda też tego, co jeszcze dwie dekady temu nie wydawało się na tyle atrakcyjne, żeby poświęcać mu czas antenowy w porze normalnej oglądalności, czyli gospodarskiego know-how. Hugh Fearnley-Whittingstall, twórca i bohater telewizyjnej serii o prostym życiu na farmie River Cottage, który już pod koniec lat 90. zaczął popularyzować samowystarczalność, ma dziś w Wielkiej Brytanii status porównywalny z Gordonem Ramsayem. Na Amazonie kategoria „Sustainable Living” („Zrównoważone życie”) liczy prawie 4 tys. pozycji, wśród nich są poradniki domowego przetrwania pisane przez celebrytki – Gwyneth Paltrow, Mirandę Kerr, Jessicę Albę. Fanpage amerykańskiej społeczności „Homesteading/Survivalism” ma na Facebooku 700 tys. miłośników. Jego czytelnicy uczą się, jak wekować słoiki, budować podwyższone grządki, przerobić plastikową butelkę na miotłę. Zadają pytania podobne do tych, które w latach 70. i 80. drukował organ Koła Gospodyń Wiejskich – tygodnik Gospodyni: „Czy świnie mogą biegać wolno?”, „Co zasiać na wiosnę?”, „Polećcie ekologiczny środek na pchły”. Rynek wciska się w każdą szczelinę.

– My to przecież wszystko wiemy – mówi Agata, z której gen gospodarności, obecny w DNA niemal każdego obywatela kraju nad Wisłą, jest wyjątkowo aktywny. – Drażni mnie kreowanie mód wokół czegoś, co jest naturalne, zwłaszcza w środowiskach, które są na mody kompletnie odporne. Dlaczego dopiero legitymizacja pewnych zjawisk przez zachodnią kulturę zaczyna sprawiać, że doceniamy to, co sami robimy, ot tak, od niechcenia, niemal od zawsze?

…

Gdy po niemal 20 latach przerwy łapię za druty, moje ręce doskonale pamiętają, co zrobić, żeby narzucić 40 oczek. Gospodarności, wzgardzonego kapitału wyniesionego (świadomie lub nie) z domu – nie sposób się wyprzeć. Nawet jeśli przeżyło się ostatnią dekadę w sposób, w którym proporcje między konsumpcją a produkcją były zdecydowanie na korzyść konsumpcji.

…

W domu Leny – pakowanie: Bogdan wyjeżdża do pracy do Holandii. Kryzys w jego firmie, dystrybuującej odżywki dla mężczyzn zainteresowanych rozrostem mięśni, trwa już szósty miesiąc. Bogdan traci złudzenia, że to chwilowe załamanie. Być może mężczyźni w kryzysie znajdują inne sposoby na budowanie ciał niż odżywki? Bogdan w to nie wnika. Chce znów porządnej pensji.

W Holandii, dokąd się wybiera nie pierwszy raz, czeka na niego praca magazyniera w głównej kwaterze Microsoftu: 10 euro za godzinę plus dodatek za specjalne kwalifikacje. Będzie przerzucał wózkiem widłowym palety pudełek ze skoncentrowaną myślą techniczną. Ma doświadczenie; papiery na operatora wózka wyrobił kilka lat wcześniej, gdy pracował w porcie w Rotterdamie. Jedzie busem.

– Wyzerowaliśmy się – wzdycha Lena. 300 zł nadwyżki na koncie, którą cudem udało jej się zgromadzić w maju, zjada wyjazd Bogdana. Bilet na busik do Amsterdamu, prowiant. Piżama, robocze buty, czapka i książki. Sztuk 11, bo tam, gdzie Bogdan będzie mieszkał, nie będzie ani komputera, ani telewizora.

Będzie za to łóżko w dwuosobowym pokoju i wspólna, dzielona z kolegami-gastarbaiterami kuchnia. Za 350 euro miesięcznie. Ale żeby wynająć choć maleńki domek, trzeba mieć przynajmniej 900, więc Bogdan nie narzeka.

Kilka dni po jego wyjeździe Lenie trafia się praca – regularna. 53 m^2 do posprzątania. – Zawsze mnie kusiło sprawdzić, jak to jest, sprzątać w nie swoim domu – mówi. – Teraz wiem. Wychodzę z domu, działam w ciszy, macham ścierą, słyszę „dziękuję”, jestem gratyfikowana, wychodzę. Spa dla umysłu. I dowartościowanie, Bogdan mi zawsze powtarzał, że nie potrafię sprzątać.

Lena mogłaby te pieniądze zarobić inaczej; nie dość, że ma wyższe wykształcenie, to jeszcze – z racji swoich krawieckich i plastycznych zdolności – konkretny fach w dłoni. Dlaczego jest gotowa pracować poniżej swoich kwalifikacji? – Żeby nie brać udziału w wyścigu szczurów.

…

Elżbieta, gdyńska ekonomistka na urlopie wychowawczym, staje przed ścianą pełną książek. Odkłada 130 pozycji: niemal kompletna, zbierana latami seria Spectrum, Plus Minus, Toffler, Huntington, dużo polskiej fantastyki. Ma zamiar wystawić je na Allegro. Sprzedaż książek przynosi zysk większy, niż przyniósłby półetatowy powrót Elżbiety do pracy (po odjęciu kosztów prywatnego przedszkola – jej starszy syn, niestety, nie dostał się do państwowego). Dopóki Ela nie wypracuje sobie nowego układu w pracy, będzie siedzieć w domu. – Walczę o telepracę – mówi. – Chciałabym móc odebrać syna o pierwszej z przedszkola, pójść z nim na plac zabaw, spokojnie zrobić obiad.

W jej wypadku jest to możliwe. Zatrudniona w państwowej instytucji już raz skorzystała z dobrodziejstw zdalnego zatrudnienia. Nie było to łatwe: żeby przestawić się z trybu stacjonarnego na lotny, jej pracodawca musiał zmienić regulamin, uzyskać poparcie związków zawodowych, złożyć podpisy na kilkudziesięciu dokumentach. Udało się. Po urodzeniu pierwszego syna Elżbieta przez prawie 10 miesięcy pracowała w domu. Dwa dni w tygodniu. Zarobione pieniądze były symboliczne, ale Eli udało się w ten sposób uniknąć bolesnego dylematu, który jest udziałem tysięcy matek. Gdy urlop macierzyński zwija się jak pobocze nowej autostrady, kończą się dni wypoczynkowe i dni incydentalne, doklejone przez życzliwy dział kadr, który wydłubał je gdzieś w czeluściach Kodeksu pracy, trzeba podjąć decyzję: rozstanie z dzieckiem czy pauperyzacja? I żaden ze scenariuszy nie jest dobry.

Teraz, choć szlak wydaje się już przetarty, sytuacja Elżbiety jest trudniejsza: bo awansowała tuż przed zajściem w drugą ciążę. Jest szefową działu. Choć dział jest mikroskopijny (składa się z trzech osób), trudno nim zarządzać zdalnie, w interwałach pomiędzy pieluchą a jaglanką, nie sposób też zarządzania podzielić na pół. Pracodawca Elżbiety nie ma również dla niej alternatywnego zajęcia, które odpowiadałoby jej kwalifikacjom. Ela stoi więc przed dylematem: pół etatu z degradacją w komplecie albo utrzymanie zdobytej pozycji – kosztem natychmiastowego powrotu do pracy. Może też oczywiście przedłużyć urlop wychowawczy, licząc na to, że zdarzy się cud – na horyzoncie pojawi się jakakolwiek telepraca. Więc – wychowawczy.

Elżbieta nie może więc już czytać o matkach szwedzkich, czeskich, estońskich, norweskich, które nie dość, że są obdarowane długimi płatnymi urlopami macierzyńskimi, to jeszcze mogą, niezależnie od pozycji w firmie, przebierać w elastycznych formach zatrudnienia. Cztery godziny przy biurku, cztery – spędzone na dekorowaniu ciastek z dziećmi. Trzydniowy weekend. Praca zredukowana. Praca mobilna. Praca elastyczna, która respektuje ograniczenia. Praca, która pozwala na splecenie dwóch dróg: zawodowej i rodzinnej. Praca, która – i to jest dopiero niewiarygodne! – czeka na pracowniczkę (ale też i -ika, bo w Szwecji z prawa do redukcji może skorzystać też ojciec), pozwalając jej/jemu kontynuować karierę mniej więcej w tym samym miejscu, w którym się ją przerwało. Ech, Szwecjo, mityczna kraino, wzdycha Elżbieta i dorzuca na wyciągnięty z biblioteczki stos kilka tytułów z zakresu rodzicielstwa bliskości[40]. Coraz więcej rodziców jest zainteresowanych pogłębianiem jakości swojego kontaktu z dzieckiem. Książki na pewno szybko się sprzedadzą.

Popularne na sytym Zachodzie zjawisko downshiftingu[41], czyli dobrowolnej redukcji czasu poświęconego na pracę (kosztem niższego wynagrodzenia), w Polsce się nie przyjmuje. Być może dlatego, że polski model zatrudnienia nie sprzyja ani wypracowaniu holistycznej równowagi pomiędzy zarabianiem a wydawaniem, ani osobistemu rozwojowi. Trudno się radośnie redukować, gdy ledwo spina się miesiąc. Gdy nawet symboliczne zmniejszenie dochodów niesie ze sobą zagrożenie redukcją całkowitą. I idącym za nią zjazdem poniżej granicy ubóstwa. Choć historie prywatnych rewolucji w rodzaju skoków z korporacji do owczarni świetnie się sprzedają w kolorowych magazynach ( w tym roku jest ich jakoś więcej), dla kasjerki w Tesco, kucharki, pielęgniarki każda przepracowana godzina ma wartość. Według szacunków GUS: jakieś 16 zł brutto.

Jest jednak grupa rodziców (szczególnie matek), którzy są w stanie przyjąć dobrowolną pauperyzację jako cenę za czas spędzony razem. I niekoniecznie należą do grupy zarabiającej najlepiej. – Etat jest gloryfikowany – mówi Elżbieta. – Dojrzewam do tego, żeby odejść. Pracować mniej, zarabiać jeszcze mniej, wydawać jeszcze mniej – przyznaje Ida.

…

Na Islandii właściwie już... lato. Pogoda dopisuje, jasno do północy, jeden długi weekend goni następny. Więc: plener, kontakt z emocjonującym krajobrazem, który na Islandii jest dostępny ot tak, na wyciągnięcie ręki, całkowicie za darmo[42]. Plan na dziś to kaskada Gullfoss, kąpiel w ciepłym źródle Hruni, grill zabrany z domu, bo obok źródeł, wyjątkowo, nie ma plenerowych płyt do grillowania[43]: kiełbaski z własnoręcznie dzielonego wieprzka, bułki upieczone przez Kubę, napoje. Zero zakupów. „Marto, jest dobrze. Dajemy radę. Uczymy się, w końcu taka zmiana stylu życia, choćby eksperymentalna, nie może zajść od razu, na hurra. To proces, krok po kroku, minimalistycznie, można by rzec” – pisze Magda.

W Polsce rozkręca się wiosna. Pod koniec maja robi się coraz cieplej; kilka dni wystarcza, żeby w głowie odświeżyć pojęcie upału. – W lipcu zamówiłam sobie kilkudniowe moratorium – przypomina Agata. – Koncert, pamiętasz? Ale chcę też kupić sorbetierę. Nie jestem w stanie odmówić lodów ani sobie, ani Antkowi. Gdy zaczynam myśleć o tym, czy są niezbędne, przyjemność szybko zamienia się w nieprzyjemność. A do tego sposób, w jaki on je zajada, kompletnie mnie rozbraja.

Sorbetiera, czyli misa do kręcenia domowych lodów, która pasuje do miksera Agaty, kosztuje 400 zł. Producent nie zostawił jej wyboru; za wszystkie kompatybilne akcesoria trzeba słono płacić. Inne – nie pasują.

Za porcję waniliowych lodów w Krościenku nad Dunajcem, w ulubionej cukierni Agaty i Gustawa, w której lody robi się z prawdziwej śmietany, trzeba zapłacić 2 zł. Samodzielność bywa kompletnie nieekonomiczna. A może – podobnie zresztą jak rodzicielskie wzruszenie – nie może podlegać wycenie?

U Leny od rana plucha; deszcz chłoszcze wymyte kilka dni wcześniej szyby (czysta szyba to podstawa). Dzwoni komórka. To Bogdan. Dzwoni pierwszy raz, do tej pory komunikowali się z Leną przez Skype’a, nawet gdy trzeba było coś pilnego ustalić, dzwoniła Lena: – Jak Dzień Dziecka? Może kupiłabyś Antkowi nowy rowerek? Albo wiesz co, daj mi go do telefonu. Cześć, synku, mama ci kupi transformersa, chcesz?

Lena spokojnie wysłuchuje Bogdana do końca, mówi synowi, że owszem, dostanie transformersa (kilka dni później jedna z przyszywanych ciotek przyniesie Antkowi używane Lego Technics, robota, który potrafi zamienić się i w motor, i w statek kosmiczny; chłopczyk będzie wniebowzięty, a jego matce zostanie w kieszeni 100 zł). Zdaje sobie sprawę, o co chodzi w tej grze. – Zawsze gdy Bogdan obsypuje dzieci prezentami, potem okazuje się, że kupił sobie coś poważnego. Jeszcze w zeszłym roku, zanim wpadliśmy w finansowe tarapaty, poznawałam po tym, że jedzie do nas nowa dostawa audiofilskiego sprzętu. Ciekawe, co kupił tym razem.

Odpowiedź przychodzi kilka dni później. Przyczyną odświętnej hojności Bogdana są rolki. Zakupione na wyprzedaży, za 50 euro. – Przecież on nawet nie potrafi jeździć na rolkach!

Sugestię dotyczącą zakupu rowerka Lena ignoruje. W domowym schowku stoją trzy dziecięce rowerki, w tym jeden biegowy, bez pedałów i bocznego wspomagania; Antek jeździ nad nim od kilkunastu dni. Wreszcie potrafi utrzymać równowagę, trzymając nogi na ramie.

– Coś niematerialnego na Dzień Dziecka? – zastanawia się Ida. – Wspólna zabawa, czas, moja uwaga? To córki mają na co dzień. Dlatego dzień, który producentom zabawek na całym świecie przynosi zyski porównywalne z Bożym Narodzeniem, w Ząbkach świętuje się przekornie, na wspak zasadom Roku bez Zakupów. Materialnie. Książkowo. Ida zrobiła ich zapas jeszcze w maju, gdy trafiła na Targi Książki. – Celuloza to moja ogromna słabość. Zawsze mam w domu zapas książek dla dzieci, który systematycznie uzupełniam. Nie odmówiłam sobie i tym razem.

Tak więc: „Kamyki Astona” dla młodszej, „Tsatsiki” dla starszej. Zaraz po pracy Ida zagląda do najbliższego spożywczaka, wrzuca do torebki garść cukierków, zabiera córki ze szkoły. Jadą do parku, siadają na skarpie, gryzą michałki i sezamowe toffi.

Prezent dla Antka to hulajnoga. Od dziadka: – Dziadek zawsze miał potrzebę kupowania dużych zabawek. Czy nie próbuje zrekompensować tym samym nieobecności? – zastanawia się Agata.

…

Dzik dostaje od babci plastikową kaczkę na kijku. Ja – wielką czekoladę wyprodukowaną przez międzynarodowy koncern, którą podgryzam po kryjomu, tak żeby moje uczulone na mlekopochodne produkty dziecko nie poczuło się okradane.

…

No więc dylemat – kolejny. A nawet kilka. Czy decydując się na dobrowolne, radykalne ograniczenie konsumpcji, powinno się temu ograniczeniu poddawać również dzieci? – Wszystko git – powie P., zaprzyjaźniony góral, któremu za jakiś czas będę opowiadać o tym, jak żyje się, nie kupując. – Ale te wasze dzieci – biedne! Przecież rówieśnicy będą je izolować; dzieci są bezwzględne, wiesz?

Dzieci – bezwzględne? A może poddawane nieustannej konsumpcyjnej propagandzie – również przez nas, rodziców? Coraz lepiej uposażeni, coraz bardziej zapracowani, jesteśmy skłonni zaspokoić niemal każdą zachciankę dziecka. Uprzedzić życzenie. Wyprzedzić potrzebę. – Złapałam się kiedyś na tym – mówi Magda z Islandii – że spędzam godziny w internecie, szukając patentów na kreatywną zabawę z synem. Zamiast położyć się z nim na dywanie i bawić.

…

Mamut, wiewiórka, niedźwiedź, w sumie jest ich ósemka. Osiem odlanych z plastiku bohaterów najnowszego kinowego hitu – „Epoka lodowcowa”. W czerwcu McDonald dorzuca je do zestawów Happy Meal. Żeby zebrać wszystkie osiem figurek, trzeba zamówić i zjeść osiem hamburgerów, osiem kompletów frytek i osiem jabłek, dorzucanych przez spożywczego giganta dla zredukowania kalorycznego dysonansu.

Lena mieszka z McDonaldem właściwie przez ulicę, po drugiej stronie ruchliwej samochodowej arterii. Tuż za koronami drzew porastających jej idylliczną okolicę rozciąga się przelotowa aleja – a po jej drugiej stronie wznosi się centrum handlowe. Jego litery wyrastają ponad liściasty horyzont, równie mocno obecne w sąsiedzkim pejzażu Leny, co dwie wieże parafialnego kościoła.

Na czas trwania eksperymentu McDonald jest objęty embargo. Jeśli dziś dzieci wyraziłyby potrzebę pójścia do McDonalda, Lena usmażyłaby im po kotlecie z soczewicy i wepchnęła do kajzerki. Ale jeszcze kilka miesięcy temu – uległaby. Zabrałaby córkę i poszłyby na piechotę, McDonald stoi jakieś 400 m od jej domu. Mimo zapewnień koncernu o specjalnie opracowanych procedurach, w trakcie których pojawia się mniej szkodliwych izomerów tłuszczów trans niż w smażonym na domowej patelni kotlecie – Lena nie darzy ich szacunkiem, ale już lody – owszem. Sama chętnie by je zjadła. Ma kilka kuponów, trzyma je w zapasie.

McDonald nie tylko jest największym dystrybutorem zabawek na świecie, ale i obiektem służącym do zabawy. W internecie można kupić zestaw odlanych z plastiku części, z których można zrobić kanapkę, frytki, napój, zminiaturyzowany kartonik na Happy Meal, wszystko opatrzone charakterystycznym łukiem. Dla kolekcjonerów są autentyki z lat 60., opakowania po Happy Meal, które zamiast wylądować w koszu, znalazły przytulisko na kilka dekad. Te kilka dekad dodało im szlachetności – wracają w glorii należnej kolekcjonerskim rarytasom. Śmieć staje się skarbem. Zabawka – obiektem pożądania.

Zabawka jest w gruncie rzeczy dość nowoczesnym wynalazkiem. Książki, które nie tylko edukują, ale i bawią (jak „Alicja w Krainie Czarów”), piaskownice, misie-przytulanki, pojedynczo pakowane cukierki, gazowane ulepki w puszkach – całe to bogactwo dziecięcych przyjemności to całkiem nowoczesne konstrukty. Połowa XIX wieku, początek XX.

Gotowce te z początku były dostępne jedynie dzieciom mającym szczęście urodzić się w okolicznościach, które nie zmuszały ich do pracy. Dzieci pracujące nie miały ani zabawek, ani czasu na zabawę. Dopiero wygumkowanie z dzieciństwa obowiązku pracy sprawiło, że stało się ono strefą do zagospodarowania przez przemysł. Dzieci oswobodzone z produkcyjnej opresji stały się grupą docelową dla swoich dawnych opresorów. Moment, w którym w Europie zaczęto na masową skalę produkować zabawki, zbiegł się z czasem, w którym zaczęto realizować postulaty o niewykorzystywaniu dziecięcej siły roboczej.

XIX-wieczne podejście do zabawy było czysto edukacyjne; dziewczynki, trenując szycie ubranek dla lalek, ćwiczyły umiejętności, które miały się im przydać w późniejszym, ustawionym pod kątem rozdania płciowych ról, życiu. Dziś, gdy lalki kupuje się kilogramami, z gotowymi zestawami ciuchów, butów, rzęs i lakierów do paznokci, zabawa nie jest już treningiem produkcyjnego życia. Staje się poligonem dla konsumpcji.

Rewolucja obyczajowa przyniosła zmianę w postrzeganiu zabawek, rewolucja konsumpcyjna – modyfikację podejścia do ich zbierania. Produkowane seryjnie, coraz bardziej rozbudowane i skomplikowane zabawki są – w pewien sposób – patentem na zatrzymanie dzieci w domach. Alternatywą dla wałęsania się po podwórkach. Treningiem życia, które polega na ograniczaniu kontaktu z tym, co umownie przyjęło się nazywać prawdziwym życiem. I drugą osobą. A nic przecież, myśli Aneta, nie jest w stanie zastąpić obecności rodzica.

…

– Jak sobie radzisz z zagospodarowywaniem wolnego czasu dziecka? – pyta G., znajoma matka 2-latka, w wiecznym biegu między jednymi zajęciami a kolejnymi. – Nie radzę sobie. Nie zagospodarowuję.

W Roku bez Zakupów staram się po prostu z nim być. Wciąż jestem dla niego najlepszą zabawką.

…

U krakowianki Anny: trudny dzień. Najpierw sprzeczka z Wołodymyrem, potem z siostrą (która kompletnie nie rozumie, jak można chcieć się dobrowolnie konsumpcyjnie ograniczać). Anna wchodzi na Allegro, ot tak, w końcu nie zaglądała tu od początku kwietnia. Wrzuca w wyszukiwarkę hasło: używane zabawki drewniane. Ktoś sprzedaje drewniany pchacz, sorter i piramidę. Drewniany surowiec o certyfikowanym pochodzeniu. FSC. Stempel od Rady Zrównoważonej Gospodarki Leśnej. Z drugiej ręki. Miejsce na wyobraźnię. No i cena: jest dobra. Anna wciska „kup teraz”: – Natychmiastowe pocieszenie? – zastanawia się później. – Być może. Ale też odroczona rehabilitacja. Dwa tygodnie temu poszłam na pierwsze urodziny synka przyjaciółki.Z pustymi rękoma. Przyjaciółka wprawdzie powiedziała „prezentem się nie przejmuj”, ale nie dawało mi to spokoju.

Tak naprawdę w procesie podejmowania przez rodzica decyzji o zakupie nie ma znaczenia ani jego wykształcenie, ani preferencje, rzadko nawet poziom konsumenckiego uświadomienia. Kupując prezenty dzieciom, kupujemy to, co wydaje nam się dla nich najlepsze. Uwagę, zainteresowanie, rozwój, bezpieczeństwo, to, czego sami nie mieliśmy, to, co mają inne dzieci, albo to, czego inne dzieci nie mają szansy mieć.

W tej dziedzinie nie ma wyjątków. Nawet uświadomiona konsumpcyjnie, społecznie i środowiskowo „matka żoliborska”, konstrukt o tabloidowym pochodzeniu[44], który stał się synonimem zamożnej ekomieszczki, otoczonej wianuszkiem progenitury odzianej wyłącznie w ubranka polskich producentów, nie jest odporna na powaby konsumpcji. Choć obudzona w nocy potrafi wyrecytować z głowy listę producentów stosujących komponenty GMO, choć omija z daleka McDonalda oraz Smyka, karmi swoje stadko tylko tym, co jest skandalicznie wręcz zdrowe i zawsze dokładnie skanuje etykietę w poszukiwaniu kraju produkcji, ma swoje słabości. Choćby ręcznie robiony domek dla lalek. Projekt autorski. Made in Poland. Za 4 tys. zł.

…

A. zaprasza mnie do Kredki. To warszawska kawiarnio-księgarnia prowadzona przez dwie matki, niezależna, trochę nonszalancka, umeblowana półkami z płyty wiórowej, na których stoją piękne, mądre i zapierające dech w piersiach zabawki o podobnie działających cenach. Pobyt w Kredce to ćwiczenia z opierania się pokusom: w jednym z koszyków odkrywam panicza o imieniu Lalanek, lalkę, która naśladuje lalkę waldorfską. Panicz przyszedł na świat w Polsce, został doskonale zaprojektowany, starannie wykonany i wyposażony w zestaw akcesoriów budzących natychmiastową potrzebę zakupu: zestaw ubranek dla Panicza, korespondujący strój dla dziecka, które będzie właścicielem Panicza, książeczkę z bajkami o przygodach Panicza. Biżu, pościel, kołyskę. Lekcja z planu sprzedażowego zaliczona. Doskonały przykład uzależniającego produktu – nie oprze mu się żadna żoliborska matka.

…

A gdyby mówić dzieciom otwartym tekstem o tym, gdzie zostały wyprodukowane ich zabawki, ich gadżety? Przez kogo? W jakich warunkach? Za jaką cenę?

Maria nie mówi. I tak nie kupuje dziewczynkom niczego nowego; praktycznie cały zabawkowy arsenał, który posiadają, pochodzi z drugiego obiegu. A to nawet niesie w sobie jakąś wartość: opiekować się tym, czym nie chce zajmować się ktoś inny.

Agata mówi. Niezbyt często i niezbyt wprost. Wszystko przez to, że jak na razie jej prawie 2,5-letni syn wydaje się być odporny na jakikolwiek przekaz reklamowy. Rzadko jęczy, ze zrozumieniem reaguje na odmowę.

Ida mówi otwartym tekstem. Efekt: mieszany. Starsza z córek chińszczyznę kontestuje, dzieląc się z koleżankami sensacyjnymi doniesieniami na temat pochodzenia większości zabawek. Podburza też koleżanki w szkole, ciało pedagogiczne jednak – a szkoda, Idy zdaniem – za buntem nie podąża, do niczego go nie wykorzystuje. Młodsza: zafiksowana na różowościach, wierci matce dziurę w brzuchu o lalkę Barbie. – Pojawiają się regularne okrzyki „ja chcę”, tak, zachwyty, rozpłynięcia. Lecz równie szybko przechodzą, jakoś do etapu zakupienia czegoś nie dochodzi. Nie wiem, skąd tak mają, bo na bezludnej wyspie nie żyjemy.

…

Do Przemysława przyjeżdża 13-letni chrześniak z siostrą; dzieci mieszkają za Atlantykiem, wizyta wypada raz do roku. Nastoletni chrześniak, syn tłumaczki i architekta jest – pod konsumenckim względem – wyjątkowo uświadomiony. W jego szkole (dobre gimnazjum w dobrej dzielnicy Chicago) wszyscy mają iPhony. Już nie czwórki, ale nowiutkie piątki. On sam, podobnie jak jego chrzestny ojciec, nosi telefon starego typu, z ruchomymi klawiszami i czarno-białym wyświetlaczem. Gdy spotykamy się w parku, opowiada mi o niewolniczej pracy przy produkcji iPhonów. Wie o tym, że w każdym telefonie jest rosyjski lub norweski silikon, miedź z Chile, drogocenne metale z Chin, kobalt z krwawego Kongo. I że wszystkie te pierwiastki są przetapiane w kilkunastu rozproszonych po całym świecie fabrykach (od Chin i Japonii, przez USA, po Szwajcarię i Holandię) na części, a składane w całość w chińskich fabrykach. I że to nie jest w porządku.

A potem, gdy wyciągam mój smartfon (nic specjalnego, Sony Xperia, który właśnie dostałam za darmo, przepraszam, zakupiłam na raty od operatora), pyta z błyskiem pod powieką: – Mogę zobaczyć?

Tydzień 10.

Ile kosztuje dziecko?

Antkowi ze Skawiny rodzice w czerwcu kupią jedynie wodę do nosa (22 zł) oraz farbki (12 zł). No i prezent (40 zł) dla ulubionej koleżanki z podwórka; towarzyskie zobowiązania dziecka to granica, której Agata nie chce przekraczać.

Wśród majowych wydatków na Rysia, synka Magdy i Kuby jest: paracetamol (1000 isk), lody (700 isk) i 6 książek (90 zł) kupionych w polskiej księgarni internetowej, które przyjadą już wkrótce, w paczce z dorosłymi książkami, przygotowanej przez przyjaciółkę, która regularnie organizuje dostawy dla Magdy.

Krysi i Jance rodzice zafundują w maju po pierścionku ze sztucznym oczkiem. 1,70 zł sztuka.

…

Na okoliczność Dnia Dziecka Dziennik Gazeta Prawna publikuje tekst[45], z którego wynika, że posiadanie dzieci w Polsce jest luksusem, na który może pozwolić sobie niewiele rodzin. Według wyliczeń cytowanych przez gazetę ekspertów z Centrum Adama Smitha utrzymanie potomka do 20. roku życia kosztuje blisko 176 tys. zł. Każdy kolejny potomek wymaga ciut mniejszych nakładów – utrzymanie drugiego dziecka jest o 20 proc. tańsze, trzeciego i kolejnego – o 40 proc. Idąc tym tropem, Maria i Tomasz, wkrótce rodzice trójki, powinni przygotować się na wydatek w wysokości 422 tys. zł. Rozłożony na 20 lat. Bez kosztów wyższych studiów.

…

Mija 65. dzień bez zbędnych zakupów. Zaczynają się dobijać pokusy.

Dzieci Leny marzą o trampolinie. Koleżanka radzi jej, żeby zrobiła ją z kartonu. – Kupmy chociaż ocet, mamo! – prosi Ola, starsza z córek Idy, gdy we dwie zaliczają szybki wjazd do nocnego po chleb. Przemysław zabiera chrześniaka i jego siostrę na spacer do Łazienek. Gdy osłabionej młodoletnim upałem 10-latce chce się pić, wujek bezradnie rozgląda się wokół. Na horyzoncie jest tylko Belvedere. Idzie tam, prosi o wodę, płaci. Mała butelka polskiej mineralnej kosztuje 9 zł. Chwilę później dzieci głodnieją, więc zabiera je na najbardziej wypasione sushi w okolicy. Płaci ponad 200 zł. – Mam, cholera, oszczędzać na dzieciach?

Za strategią: odejmij sobie od ust, a daj dziecku, stoi wiele powodów. Dziecko jest inwestycją, ale też wizytówką, bywa również nieświadomym aktorem w reżyserowanym przez rodzica przedstawieniu pt. „Niespełnione marzenia” (także te związane z niedowartościowaniem konsumpcyjnym). Dzieciom trudno się odmawia, bo mali ludzie nie uznają „nie” wypowiedzianego raz na zawsze, w nieskończoność testują gotowość rodziców do konsumpcyjnych kompromisów. Agata i Gustaw, skawińscy rodzice 2,5-letniego Antka, odmawiają kilka razy dziennie. Antek nie chce resoraka, zestawu klocków, gumy do żucia. Jego potrzeby są nieskomplikowane, codzienne, można powiedzieć. Dlatego podwójnie trudne dla Agaty; kim jest matka, która odmawia dziecku soku w kartoniku z rurką, parówki z misiem na opakowaniu, słodzonych płatków na śniadanie? A odkąd Agata weszła na antykonsumpcyjną drogę, te produkty trafiły na zakazaną listę. Nie są w końcu niezbędne – ani dla życia, ani dla zdrowia. Malinowy nektar, zrobiony przez ciocię Agaty, rozcieńczony przefiltrowaną kranówką jest równie smaczny, co sok z kartonika opatrzonego wizerunkiem Puchatka, a kosztuje mniej. Skład parówek poraża objętością: jest w nim wszystko oprócz mięsa. A jaglana ciapaja – choć nie mniej słodka niż fabrycznie wygenerowana mieszanka z szeleszczącej torebki, nie tak atrakcyjna. – Nie kupię ci tego, synku. Nie kupuję teraz, pamiętasz? – wyłuszcza Agata. Antek kiwa głową, a następnego dnia pyta: – A dzisiaj kupisz?

…

Nasz 1,5-roczny syn nie przysparza nam żadnych konsumpcyjnych dylematów. W swoim 20-miesięcznym życiu jeszcze nigdy nie był w sklepie z zabawkami, nie zna smaku kolorowego jogurtu, nie wie, jaka zawartość kryje się w ozdobionych wizerunkami bohaterów kreskówek kartonikach o pojemności 200 ml, ustawionych w supermarkecie na wysokości dziecięcych łapek. – Poczekaj, ażdorośnie – A. temperuje mój entuzjazm – aż uaktywni mu się gen odpowiedzialny za potrzebę natychmiastowego posiadania wszystkich blaszanych samochodzików, które są w zasięgu jego ręki. Więc czekamy.

…

Słowa-wytrychy do rodzicielskich kieszeni. Słowa-straszaki.

Bezpieczeństwo – czyli jeśli fotelik, to koniecznie nowy i opromieniony jak największą liczbą gwiazdek: – Pokaż mi fotelik samochodowy swego dziecka, powiem ci, jak bardzo troskliwym rodzicem jesteś – kpi Ida.

Zdrowie. Broń masowego rażenia.

Jeszcze stymulacja: „Mam wrażenie, że to ja odpowiadam za generowanie wielu potrzeb u mojego dziecka” – pisze Aneta. Właśnie zgrzeszyła, kupiła Ignacemu kilka książeczek. Chłopiec jednak nie chce ich oglądać. Przynosi na kanapę stosik oswojonych już historii; nowe opowieści w starciu z tymi, które zostały przewałkowane kilkadziesiąt razy, nie mają szans. Dzieci, żeby się rozwijać, rzeczywiście potrzebują kontaktu z nowymi bodźcami, ale niekoniecznie potrzeba im wciąż nowych przedmiotów.

I wreszcie: wykluczenie. Najpotężniejszy z demonów.

Na jednym z rodzicielskich forów dyskusja: „Jaki tablet dla 2-latka?”. Gdzieś między entuzjazmem („Świetny pomysł, tablet ratuje nam życie w długich trasach”) a potępieniem („Oszalałaś: tablet upośledzi rozwój twojego dziecka”) nieśmiało pozycjonuje się lęk: „Czy odmawiając memu dziecku tabletu (komórki, laptopa, dostępu do Facebooka – dowolne skreśl), nie skazuję go na towarzyską banicję?”. Gadżety są w końcu najprostszym, najłatwiej dostępnym patentem na manifestację statusu: mam, więc jestem. Kimś takim jak ty. Kimś lepszym od ciebie. Do tego ostentacyjna konsumpcja[46] nie jest jedynie domeną najbogatszych. Mało komu wygodnie ze świadomością, że jest biedniejszy od reszty.

Gazeta Wyborcza publikuje rozmowę z prof. Miłosławą Marody, socjolożką i badaczką kulturowych konsekwencji transformacji ekonomicznej w Polsce, w której opowiada ona o groźnym skutku ubocznym rozwarstwienia zarobkowego, obecnego też w Polsce. Niemożność kupowania – jej zdaniem – skutkuje poczuciem wykluczenia społecznego. Stygmatyzuje. Skoro w portfelu nie ma funduszy na lody, nie idzie się do parku. Żeby nie tłumaczyć dziecku, że się nie ma na lody.

Maria, choć oszczędność ma wdrukowaną w genotyp, ma wątpliwości, gdy dochodzi do córek. – Czy one kiedyś nie będą mieć do nas pretensji, że wybraliśmy skromne, nieefektowne życie? Czy nie będzie im wstyd, że wodę w kibelku spłukujemy wiadrem? Że odgrzewamy ziemniaki razem z pulpetami? Że nie używamy pieluch?

W Polsce właśnie wielodzietne rodziny ( z trójką i więcej dzieci) są najbardziej zagrożone ubóstwem. GUS szacuje, że aż 29 proc. z nich żyje poniżej ustawowej granicy ubóstwa.

…

Ekonomistka Elżbieta wie, że edukować trzeba od najmłodszych lat, więc edukuje. Za pomocą puszki po piwie. Chłopcy wrzucają do niej wszystkie drobniaki, jakie znajdą w domu. Nawet te, które przypadkiem wysypią się ojcu z kieszeni. Taka puszka, zauważa Ela, edukuje wszechstronnie. Dzieci uczy gromadzenia kapitału, ojca, który ma zwyczaj rozkładania bilonu po wszystkich możliwych kieszeniach – motywuje do jego nietrwonienia.

Skarbonka – własnej roboty – zajmuje też ważne miejsce w domu Leny. To litrowy słój na kompot, zamknięty blaszanym wieczkiem, w którym Bogdan wyciął podłużny otwór. Kilka razy w tygodniu Lena w asyście Nastki i Antka wciska przez niego wszystkie wyłuskane z portfela monety o nominale niższym niż 50 gr. „Projekt Słoik” trwa od roku, poziom miedziaków w szklanym naczyniu konsekwentnie się podnosi, ale Lena nie zdecydowała jeszcze, co zrobić, gdy w słoiku zacznie brakować miejsca. Antek od kilku tygodni powtarza, że chce zerwać skarbonkową lokatę, a za uzyskane z niej środki zakupić klocki lego. Siostra swoją część pragnie przeznaczyć na mikrofon.

Ida ma na koncie pierwszą poważną sytuację finansową z córką. Miesięcznik, w którym Ida jest redaktorką, opublikował rysunek Oli. Honorarium – 50 zł – zgodnie z prawem zostanie wypłacone matce. Ale dzień przed wypłatą Ola prosi o watę cukrową. – Nie kupuję, córko, pamiętasz? – odpowiada Ida. – To wezmę na kredyt, na konto tych 50 zł – buńczucznie oznajmia Ola. W końcu jednak decyduje się na wizytę w sklepie papierniczym.

Na pytanie: uczyć dzieci ekonomii czy nie – ekonomiści odpowiadają: uczyć. Psychologowie – również. Co jednak im pokazywać? Że pieniądze są środkiem czy celem? Że źródłem spokoju jest posiadanie czy wręcz przeciwnie: wydawanie? Dalej: kontrolować ich wydatki czy pozostawiać pełną wolność? Izolować od reklam czy je objaśniać? Płacić za prace domowe albo za odrabianie lekcji? Idąc jeszcze dalej: bieda, zasiłki dla bezrobotnych, wojny o surowce, kolonializm i jego konsekwencje – co z tym? Rozmawiać, tłumaczyć czy przemilczeć, zakładając, że dziecko samo musi być budowniczym własnej tożsamości? Czy ekonomiczną optykę dziedziczy się czy kształtuje samodzielnie? Czy może należy ją stymulować – np. pracą?

58 proc. rodziców stwarza swoim dzieciom możliwość oszczędzania na większe zakupy. Możliwość najczęściej materializuje się w materialnej formie – jako skarbonka właśnie, realny przedmiot służący do ciułania realnych pieniędzy. Co na to zleceniodawca badania, firma Mastercard?

…

Wczoraj przyleciał R. Wstałam wcześnie rano, zapakowałam śniętego Dzika do fotelika, pojechałam nowo wyasfaltowaną dwupasmówką do Rębiechowa.

Nie widzieliśmy się 10 dni. Przetransportowany migiem i niewielkim ( w porównaniu do ceny biletów Intercity na tej samej trasie) kosztem małżonek wydał mi się zarośnięty i odrobinę wymięty. – Kupiłem coś – wyznał, gdy umościł się na przednim siedzeniu. Głos miał niepewny. Co mógł kupić? Komplet alufelg? Futerał do naszego nowego telefonu? Zaległy pierścionek zaręczynowy? Tak naprawdę nie miałam pojęcia. R. nigdy nie był konsumpcyjnym myśliwym. Impulsywne zakupy właściwie mu się nie zdarzały. Przemyślane – bardzo rzadko. – Kupiłem koszulkę kibica.

Udało mu się mnie zaskoczyć.

Ile jest warta gra na futbolowych emocjach? W Polityce czytam, że dochody z piłkarskiej turystyki mają w czerwcu wynieść jakieś 844 mln zł, a eksperci prognozują, że sprzedaż namaszczonych przez UEFA gadżetów (Warner Bros), słodyczy (Wawel), procentów (Carlsberg), bąbelków (Coca-Cola) i hamburgerów (McDonald) może doprowadzić do skumulowanego wzrostu PKB o 2,1 proc. Mnie jednak ciekawi mikroekonomiczny aspekt mistrzostw. Konkretnie: ile Euro 2012 wyciśnie z portfela przeciętnego Polaka? Tego, który mecze będzie oglądał na własnej albo zaprzyjaźnionej kanapie, przed telewizorem, a miłość do polskiej drużyny narodowej manifestował podczas przejazdów praca-dom. Piwo, chipsy, kiełbaski na grilla, otulacze na lusterka, chorągiewki, koszulki – ile wydamy na kibicowski rynsztunek i doping? Co potem z nim zrobimy?

Zakup koszulki był impulsem. R. poszedł do Tesco po jedzenie, ale wyeksponowane w strategicznym miejscu kibicowskie gadżety uruchomiły w nim potrzebę, z której być może nie zdawał sobie sprawy. Nadchodzi wojna polska-grecka, trzeba się przystroić w barwy plemienne. 10 zł za identyfikację wizualną i emocjonalną to w końcu niewiele. Koszulka z orłem (produkcja europejska, barwniki przyjazne środowisku) powędrowała więc do koszyka. – Wyobraziłeś sobie, że siedzisz na kanapie i oglądasz w niej mecz? – wiercę R. dziurę w brzuchu. Próbuję zrozumieć, skąd ta potrzeba. Pytam, dlaczego nie spakował do walizki dzikowych farbek do malowania twarzy; wymalowałabym mu prawdziwe wojenne barwy. – To chyba jasne, że nie – obrusza się mój małżonek. – Wyobraziłem sobie, że w niej podskakuję i krzyczę „Goool!”.

Tydzień 11.

Islandczycy, Magda i Kuba, konsekwentnie kupują tylko jedzenie, na zakupy jeżdżą raz w tygodniu, obowiązkowo z listą. Zaczynają zauważać, jak bardzo życie ich ascetycznej w gruncie rzeczy wyspy kręci się wokół kupowania. Owszem, stop-klatki z prowincji wciąż wpisują się w któryś z antykonsumpcyjnych obrazków z dalekiej północy: wspólne dzierganie, chór, wyprawy konne, jednak Reykjavik konsumuje na potęgę. Coraz większe domy, coraz większe samochody; sąsiedzi (nawet ci, którzy kilka lat wcześniej na fali kryzysu znaleźli się w grupie 85 tys. – z 311 tys.– mieszkańców, którzy złożyli wniosek o bankructwo) każdej wiosny zmieniają SUV- a na nowego.

Zmieniło się jedno. Kryzys, który zatrząsł północną wyspą w 2008 roku, przyniósł pewnego rodzaju równość. Zatarł podział, do którego byli przyzwyczajeni robiący zakupy wyspiarze: dla zamożnych Hagkaup, czyli islandzki Piotr i Paweł, dla średniaków Nýkaup (Leclerc), a Bonus – podobnie jak Biedronka, dla całej reszty. W estetycznym wnętrzu Haugkaup jest dziś pustawo, za to sieć tanich marketów przeżywa prawdziwe oblężenie: kupują w nich już nie tylko imigranci.

Magda zaspokaja zakupowy głód wędrówkami po internetowych sklepach; ładuje wirtualne koszyki, a gdy dochodzi do płacenia, wciska „escape”. Każdego dnia przed zaśnięciem wyświetla sobie w głowie rzeczy, które kupi na wiosnę. Nowe buty, kiecka, rozwiany włos, w tle delikatna muzyczka. – Nie chcę już większego domu – mówi do Kuby. – Ale gdy skończy się post, odnowimy kuchnię, dobrze?

Nowy dom z dodatkowym pokojem to kolejna konsumpcyjna klisza dotycząca rodzicielstwa; rodzaj rytu, należnego powiększeniu rodziny. Imperatyw zapewnienia każdemu z dzieci osobnego pokoju jest na tyle silny, że zmusza rodziny do zakredytowania się na kolejne metry. Nawet jeśli ma się ich już wystarczająco dużo.

Przeciętna polska rodzina, składając się z trzech osób, ma do dyspozycji 72,4 m^2 powierzchni[47]. Choć z badań wynika, że na jednego Polaka przypada dwa razy mniej[48] przestrzeni życiowej niż na mieszkańca Danii, Austrii czy Luksemburga, wciąż jest to bogactwo w porównaniu z przeciętnym obywatelem kraju rozwijającego się, który większość czasu spędza poza domem. Bo w 20-metrowej izbie, która spełnia jednocześnie rolę sypialni, jadalni, kuchni i często łazienki, jest tyle miejsca, że wszyscy jej użytkownicy mieszczą się w niej naraz tylko wówczas, gdy śpią – dopasowani pozycjami, na łyżeczkę.

Mieszkanie Magdy i Kuby ma 100 m^2. Jeden z pokoi, nieużywany, podnajmują od marca koledze, który znalazł się na życiowym zakręcie.

Maria i Tomasz oraz ich (już wkrótce) trzy córki mają do dyspozycji 80 m^2 w klasycznym, amfiladowo-chałupowym modelu. Jeden pokój służy do zabawy, drugi do odpoczynku i zabawy, trzecie pomieszczenie to kuchnia.

Ida z dwiema córkami: 100 m^2.

Gdynianie Elżbieta, Piotr, Darek i Jaś: 67 m^2.

Agata z Gustawem mają tej przestrzeni najmniej: 46,5 m^2 na trójkę z psem. Na razie jednak nie myślą o zmianie mieszkania na większe. Nawet jeśli powiększy się rodzina. A to całkiem możliwe, bo za jakiś czas Agata odkryje, że jest w szóstym tygodniu ciąży.

…

U krakowianki Anny gorąco: proces pisania magisterki wkracza w decydującą fazę. Trzeba zrobić badania, opracować je, obudować literaturą i przypisami. Obrona we wrześniu. Anna, wciąż sklejona z roczną córką, jest pełna obaw. Na miejsce w państwowym żłobku, ot tak, z ulicy, nie może liczyć. Na prywatny jej nie stać. Zresztą obawia się adaptacji, maleńka, karmiona piersią Marta nieźle znosi zamianę matki na babcię, ale tylko do momentu pierwszej drzemki. Anna potrzebuje kogoś, kto zajmie się córką przez kilka godzin, dwa, może trzy razy w tygodniu. Nie ma na to pieniędzy; minimalna krakowska stawka za opiekę niani to 7 zł za godzinę. Jakieś 150 tygodniowo, 600 miesięcznie. W napiętym do granic możliwości budżecie Anny i Wołodymyra zwyczajnie nie ma na nią miejsca.

Dylemat Anny rozwiązuje się dzięki wsparciu mamy. – Zapłacę za nianię, córeczko – mówi. – Tyle godzin, ile będziesz potrzebować.

Małe dziecko nie generuje niemal żadnych wydatków, mówią rodzice, ale opieka nad nim – już tak.

„Żeby wychować dziecko, potrzebna jest cała wioska” – powiedzenie, któremu przypisuje się afrykańskie pochodzenie, wydaje się wciąż uniwersalne – także pod ekonomicznym względem. Ci, którym z pomocą przyjaciół, sąsiadów, rodziny udało się stworzyć układ naśladujący tradycyjne plemię, mogą nazwać się społecznymi szczęściarzami. W najgorszej pozycji są migrujący rodzice – wyjęci ze swoich rodzin i społeczności, włożeni w nowe dekoracje, w których nie powstały jeszcze żadne więzi. Matki siedzą z dziećmi w mieszkaniach. Na podwórkach nowych osiedli, na placach zabaw, w parkach w porze pracy widać układy dwójkowe, skserowane konstelacje: maluchy z nianiami, rzadziej z babciami, bo babcie też pracują albo nie mają siły, albo mieszkają daleko.

W kulturach, które zwykliśmy nazywać prymitywnymi, wspólna opieka nad dziećmi jest kapitałem odnawialnym, wydzielanym w miarę potrzeb, bez oprocentowania. Kultura rozwinięta każe za opiekę płacić. Próba znalezienia alternatywy jest w Roku bez Zakupów wyjątkowo trudna. Ale czy niemożliwa?

…

Ile kosztuje opieka nad dzieckiem w Warszawie?

Przedszkole państwowe: około 300 zł.

Przedszkole społeczne: około 480 zł.

Przedszkole prywatne: od 1000 zł w górę.

Niania w Warszawie: minimum 8 zł za godzinę, realnie: 10-12 zł za godzinę, przy całomiesięcznym kontrakcie: od 1600 zł w górę.

Coworking dla rodziców z dziećmi do lat trzech, czyli miejsce, w którym rodzic ma do dyspozycji kawał dobrze wyposażonego biura, a dziecko – dzieloną z innymi dziećmi – opiekunkę: 2200 zł miesięcznie.

Fundacja, w której można zostawić dziecko na trzy godziny dziennie: 700 zł miesięcznie.

Fundacja, w której dziecko może się oddać dwugodzinnej zabawie pod opieką animatorki, a rodzic – odpocząć, poczytać, popracować: za darmo.

Sąsiadka, przyjaciółka, kuzynka, babcia: na ogół za darmo. Ale w mieście, do którego dopiero niedawno się przeprowadziło, nie ma babek. Na zakredytowanych, zamkniętych osiedlach – nie zna się sąsiadek.

…

Moment, w którym dochodzi do obwieszczenia otoczeniu o rychłym pojawieniu się nowego człowieka (zwłaszcza gdy jest on pierwszym dzieckiem), to krótka chwila, w której wciąż uaktywnia się – najwidoczniej na trwałe wyryta w społecznej pamięci – wspólnotowa opiekuńczość. Uaktywnia się materialnie. Wszędzie – też na Islandii, gdzie mieszkają Magda i Kuba – kandydaci na rodziców są zasypywani używanymi ubrankami, gadżetami, zabawkami. Łachy, ale też upchane po garażach wanienki, foteliki, emmaljungi (podobnie pancerne jak SUV-y, podobnie na Islandii popularne) idą dalej, w świat, służyć kolejnym dzieciom.

Szczodrości otoczenia doświadcza również Maria. Wyprawkę dla trzeciej córki kompletuje nieomal bezwiednie; rzeczy płyną do niej szerokim strumieniem.

Agata niemal wszystko musiała kupić sama. Gdy rodziła Antka, wokół niej nie było zbyt wiele dzieci. I teraz nawet, gdy antycypuje wydatki na następne 9 miesięcy, wie, że przeżyje bez zabawek, bez nowych spodni, bez skarpetek. Ale bez butów nie. Antkowi stopa potrafi skoczyć o trzy numery w ciągu roku.

Tydzień 12.

Truskawka, agrest, kilka poziomek, pierwsze, jeszcze lekko szkliste porzeczki – Agata i syn celebrują początek sezonu zbiorów. Jest ciepły wieczór, działka właśnie została podlana, siadają więc we dwójkę na krawężniku pod siatką i zjadają owoce. Jedna kulka witaminowo-antyutleniaczowego koncentratu za drugą. Choć objętość wchłoniętej owocowej słodyczy jest homeopatyczna, Agata wyraźnie czuje, jak rozpływa się skumulowane wewnątrz rozdrażnienie: – Czekałam na te działkowe owoce z desperacją. Zrezygnowałam z większości prostych przyjemności. Obsesyjnie myślałam o winie. Wielkim, chamskim Mövenpicku. Gigantycznej misie sałatki owocowej: maliny, borówki, brzoskwinie, ananas, arbuz. Chwilowo czuję się zaspokojona.

Zwłaszcza że niekupowanie, póki co, przynosi jednak więcej korzyści: odkąd przestali w weekendy zahaczać o centra handlowe, Agacie wydaje się, że jej 2,5-letni chłopczyk, którego jeszcze niedawno aż roznosiło od emocji, wyraźnie się wyciszył.

U Idy: ciąg dalszy porządków. Tym razem pokój dziewczynek. Córki zasiadają nad wysypaną na podłogę stertą zabawek i segregują. – Zostaje. Do oddania. Do wyrzucenia – komenderuje młodsza.

Jej wybory konsumpcyjne niekiedy wbijają Idę w podłogę. – Skąd ona to ma? – zastanawia się matka. Przecież ani ona sama, ani starsza córka, Ola, nie są typami konsumentek; ostatnio podczas szkolnego Tygodnia Ekologii Ola wyjaśniała dzieciom, dlaczego należy poprzestać na jednej lalce Barbie, i że zboże, które w ciągu swego krótkiego życia zjada krowa, wystarczyłoby do wyżywienia kilku tysięcy ludzi. Tymczasem młodsza jest dziewczynką, której motywacje nie zawsze są zrozumiałe dla matki. Nie tylko marzy o lalce Barbie, ale chce ich mieć cały legion. W różowych sukienkach. W domkach. Kabrioletach. I salonach. Skąd ona to ma? Przecież nie nauczyła się tego w domu.

…

Mattel, matka i ojciec Barbie, sprzedaje około 1,5 mln egzemplarzy tej wciętej w talii lalki tygodniowo. Drugi producent zabawek na świecie, Lego, co sekundę sprzedaje 10 zestawów klocków. Gdyby dotychczasową produkcję podzielić na liczbę dzieci na świecie, okazałoby się, że każde z nich jest właścicielem blisko 150 klocków. Gdzie one się mieszczą?

Zabawki jednorazowe, z bateriami tak sprytnie wmontowanymi, że po ich wyczerpaniu stają się bezużyteczne. Zabawki z McDonalda. Zabawki wyłuskiwane przez dzieci z jajek. Wyszarpywane z kartonowych pudełek z Happy Meal. Dołączane do kolorowych gazetek, które są niczym innym, jak kolejną platformą dystrybucji śmieci. Plastik. Śmierdząca guma. Silikon. Ołów. Amerykanie znaleźli na nie już nawet określenie. Landfill toys. Śmieciozabawki.

…

Ryś debiutuje w roli przedszkolaka; Kuba z Magdą decydują się na przedszkole waldorfskie. Stara willa w modnej dzielnicy Reykjaviku, zarośnięty drzewami (na ogołoconej z drzew wyspie to kapitał!) ogród, wnętrza, które na tle typowych pstrokatych pomieszczeń wydają się wręcz ubogie. Wśród pomocy naukowych patyki, kamyki, papier z odzysku, kredki, farby, plastelina, drewniane układanki. Świat, który udaje, że nie istnieje ani księżycowy proszek, ani magnetyczne klocki, ani pluszaki, które trzeba dokarmiać trzy razy dziennie, w przeciwnym razie padną. Świat skoncentrowany na pobudzaniu kreatywności. I o to właśnie chodzi Magdzie. Zmęczona ciągłym wymyślaniem nowych zabaw liczy na to, że sześć godzin stymulacji wystarczy Rysiowi i że po powrocie będzie – dla równowagi – wymagał od niej jedynie biernego uczestnictwa w zabawie.

Rudolf Steiner, twórca waldorfskiego nurtu w pedagogice, twierdził, że dziecko nie potrzebuje do zabawy zabawek. Jeśli będzie ich potrzebować, stworzy je sobie samo – z tego, co będzie miało pod ręką. W jedynym państwowym przedszkolu waldorfskim w Warszawie dzieci bawią się drewnianymi pociągami ( z Ikei), układankami, korzystają z wielu materiałów, żeby tworzyć własne zabawki. Wszystkie sprzęty do figli, które stoją na przedszkolnym placu zabaw, są zbudowane z naturalnych materiałów: drewna, gliny, konopnego sznura, kamienia. W jadłospisie jest kasza, gotowane warzywa, jogurt bez dodatków. Nie ma tu kolorowego plastiku, bakuganów na półkach, deserków Monte w menu. To, czym się bawią i co jedzą dzieci, nie budzi żadnych konsumenckich skojarzeń, nie wydeptuje w rozwijającym się mózgu połączeń odpowiedzialnych za szybkie skojarzenia w sklepie.

Do przedszkola ustawiają się kolejki – rodziców. Dobijają się do niego z wielu powodów, ale jednym z nich jest niewątpliwie to, że należące do przedszkola 1000 m^2 na jednej z najmodniejszych ulic Powiśla, wciśnięte między piękną secesyjną kamienicę, która przetrwała wojnę, i luksusowy apartamentowiec, jest jak enklawa wolności. Strefa wolna od jakichkolwiek konsumenckich nacisków.

Nie wiadomo, jak długo przetrwa. Obdarowane pięknym ogrodem przedszkole jest bowiem usytuowane na trzech działkach, które po wojnie – na mocy bierutowskiego dekretu – odebrano właścicielom. Trwa sądowa batalia o ich zwrot.

Przed podobną perspektywą: przeprowadzki albo likwidacji, stoi 40 placówek oświatowych w Śródmieściu.

…

Córka Idy dostaje w szkole ulotkę cyrku; właśnie przyjechał do Ząbek, więc postanowił się skontaktować ze swoją grupą docelową. Ola werbuje koleżankę i idzie z nią do swojej wychowawczyni. – Proszę pani, w cyrku męczy się zwierzęta. Wychowawczyni nie reaguje.

Reklamówki przedstawień cyrkowych, próbki słodyczopodobnych medykamentów – przedszkola jako skupiska potencjalnych konsumentów (co z tego, że małoletnich) dawno już utraciły konsumencką niewinność. Choć reklama skierowana do dzieci jest obwarowana wieloma zastrzeżeniami (dozwolona jest prezentacja produktu, zakazane bezpośrednie nawoływanie do jego zakupu; nie wolno też oddziaływać na podświadomość dzieci, wykorzystywać ich naturalnej łatwowierności, straszyć ich, promować niebezpiecznych zachowań[49]), producenci dóbr, które mogą zostać uznane za pożądane przez najmłodszych konsumentów, wiedzą, jak je omijać. Chwytają się każdego możliwego sposobu na to, żeby za pośrednictwem dzieci zanurkować w kieszenie ich rodziców. Żaden akt prawny nie zabrania w końcu organizowania wycieczek do sieciowej pizzerii, baru z hamburgerami, fabryki jogurtów, odwiedzania centrum handlowego. Nic nie stoi na przeszkodzie, żeby paczka przedszkolaka była sponsorowana przez producenta rozpuszczalnego napoju o kakaowym smaku, a kolorowanka – wzbogacono logo ubezpieczyciela. Nic nie uniemożliwia biznesowi angażowania się w fakultatywne programy edukacyjne realizowane w publicznych placówkach. Pod pretekstem edukacji (np. ekologicznej albo społecznej) w przedszkolach reklamuje się soki, pastę do zębów, opony samochodowe, wieprzowinę, a nawet kredyty-chwilówki. Bez konsultacji z rodzicami. Przedszkolna rzeczywistość naszych czasów jest jak układanka złożona z logotypów; a dzieci wyjątkowo szybko się uczą, jak je prawidłowo dopasowywać do produktów.

…

Maria pakuje się do szpitala. W torbie, którą zabiera na porodówkę, nie ma ani jednej nowej rzeczy. Oprócz podkładów poporodowych. Szpital nimi nie dysponuje. Na swojej stronie internetowej pisze, żeby zabrała je ze sobą. Podobnie jak całą resztę rzeczy koniecznych do ogarnięcia noworodka.

Dzień po dniu walki z suszą

Południe w Warszawie. Upał, niebo połyskuje jak wypolerowana blacha. Powietrze stoi. Kilka godzin temu (dokładnie: siedem) w podwarszawskim szpitalu (wybór padł na ten, do którego najłatwiej dojechać z Konstancina, w którym Maria zameldowała się już tydzień temu) przyszła na świat Marianna – trzecia córka Marii i Tomasza. Poród był błyskawiczny, na kilka dni przed terminem przewidzianym przez kółeczko, na którym ginekolog Marii szacował przewidywaną datę porodu (przy okazji wizyty Maria zauważyła, że na kółeczku jest logo producenta suplementów dla kobiet w ciąży).

Mariannie, która przyszła na świat o 5.14, skwar wydaje się nie przeszkadzać. Jest spokojna. Ubrana w cienkiego pajaca, który służył też jej obu starszym siostrom, zachowuje się jak stereotypowe dziecko zrelaksowanej wielomatki: śpi, ssie, śpi, ssie. Czasem, gdy rozklei powieki, jej granatowe oczy błyszczą jak dwa lusterka. Nie ma powodu, żeby zostawać dłużej na oddziale; po dwóch dobach Maria wychodzi.

Przy wypisie Maria dostaje książeczkę zdrowia dziecka (sponsorowaną przez producenta pieluch), zestaw kosmetyków dla położnic wyprodukowanych przez Dr Irenę Eris, próbkę środka, który podobno doskonale radzi się sobie z tzw. kolką. – Oszczędnie – mówi. W kryzysie reklama też się odchudza. Pięć lat wcześniej, gdy rodziła Jankę, torba z gadżetami była większa niż jej szpitalna. Pieluchy, kosmetyki, jednorazowe nawilżane chusteczki. W roku 2012 agencje odpowiedzialne za konstruowanie reklamowej oferty, która ma dotrzeć do położnic, inwestują głównie w wachlarze ulotek. Maria ściąga je hurtem ze stolików. Jej przyjaciółka, która pracuje w międzynarodowym koncernie produkującym dobra dla niemowląt, pisze raport o dostępności materiałów promocyjnych w szpitalach.

Czy zainwestowanie w Marię jest opłacalne dla producentów? Jaka jest szansa, że widok uśmiechniętego bobasa obleczonego w pieluchę Huggies, na którego będzie patrzeć przy okazji każdej wizyty u lekarza, stworzy w jej głowie korzystną dla producenta asocjację? Choć Maria nie jest w tym wypadku materiałem na wierną klientkę (planuje wielopieluchowanie oraz wczesny trening czystości), pierwszą i jedyną paczką pieluch, jakie kupi, będą jednak właśnie Huggiesy. – Bo najtańsze – zauważy trzeźwo.

Dalej: myje Mariannę w czystej wodzie – bez dodatku reklamowanych środków. Uważa, że najlepszym lekarstwem na kolkę jest przytulanie. Nie używa nawet wilgotnych chusteczek. Gdy przed spakowaniem się do szpitala przeczesuje dla relaksu Google’a, znajduje informację o wielorazowych chusteczkach Cheeky Wipes. Kosztują ponad 200 zł za komplet 25 szmatek i dwa pudełka przeznaczone do ich przechowywania. Puka się w głowę, wyciąga z szafki bawełnianą kieckę średniej córki i tnie ją na prostokąty. Maria nie jest łatwą zdobyczą. Marianna jest jej trzecią córką.

Debiutujące matki są wyjątkowo łakomym kąskiem. Niepewne, przerażone nową rolą, ściśnięte lękiem z wdzięcznością przyjmują wszelkie sugestie. Porady wypowiedziane przez białe kitle – te oficjalne i te wyszeptane na ucho, mimochodem. Próbeczki wręczone w sytuacji półprywatnej, wyciągnięte z kieszeni na piersi, z troską w spojrzeniu. Jak tu nie zaufać wiedzy, która przychodzi w takim momencie? A dylematów jest wiele. Czym karmić nowego człowieka? Czym go myć? W co ubrać? Jak trzymać? Jak kołysać? Może nie kołysać? Zaraz, zaraz, może producent mokrych chusteczek coś podpowie. I ten od kosmetyków. I od pieluch – oni wszyscy w końcu chętnie dzielą się wiedzą. Za troskę wypada się odpłacić. Jak? Lojalnością. Sprzedażowy majstersztyk.

Wyścig po portfel debiutującego rodzica zaczyna się już w momencie stwierdzenia ciąży. Lekarz zakłada książeczkę; złożony w harmonijkę pasek kartonu ze szczegółową informacją od jego sponsora (często producenta suplementów dla kobiet w ciąży) na przedzie. Uczestników szkoły rodzenia odwiedza przedstawiciel prywatnego banku komórek macierzystych[50]. – Inwestujcie w krew pępowinową, rodzice, to najlepsza polisa na życie! – zachęca[51]. W szpitalu liczba bodźców rośnie. Jeśli położna wykąpie dziecko w produkcie określonej firmy, jest duże prawdopodobieństwo, że jego zapach uruchomi określone struktury w matczynym mózgu, odpowiedzialne za trwałe pozytywne skojarzenia. Jeśli podaruje umęczonej matce próbkę lanoliny określonej firmy (wyciągając ją w konspiracji z kieszeni fartucha), matka poprosi w aptece o ten sam produkt. Jeśli jej świeżo narodzone dziecko zostanie nakarmione mlekiem modyfikowanym określonego producenta, zrobi wszystko, żeby dodrapać się jego nazwy. Nawet w szpitalu, który chce być w etycznej zgodzie z międzynarodowymi standardami, zakazującymi reklamy produktów mlekozastępczych przeznaczonych dla niemowląt do szóstego miesiąca życia.

W Polsce, która nie dość, że jest sygnatariuszem Międzynarodowego Kodeksu Marketingu Produktów Zastępujących Mleko Kobiece Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), a przede wszystkim zaimplementowała dyrektywę UE do obowiązującego prawa[52], reklama mleka początkowego, czyli tego, którym karmi się dzieci do ukończenia przez nie szóstego miesiąca życia, jest zakazana. Jednak producent może dorzucić próbkę mleka następnego[53] do niebieskiego lub różowego pudełka wręczanego w szpitalu świeżo upieczonej matce. W prezencie. Jest prawdopodobne, że przyda się później. Może też zadać w ankiecie pytanie o adres i wiek dziecka. Wysłać kolejne próbki. Zupki, kaszki, deserki – całe to gotowe dobrodziejstwo, które zgodnie z zaleceniami WHO[54] powinno się podawać niemowlętom dopiero po ukończeniu przez nie sześciu miesięcy życia. Producenci mają jednak na ten temat najwyraźniej inne zdanie: liczy się każdy miesiąc zysku.

Amerykańskie badania[55] pokazują, że łatwość dostępu do mleka modyfikowanego ma realny wpływ na długość karmienia niemowląt piersią. Wśród matek, które są skłonne szybciej zrezygnować z naturalnego żywienia swoich dzieci, są głównie te, które otrzymały darmowe próbki mleka modyfikowanego bądź kupony zniżkowe na takie mleko.

Maria karmiła każdą ze starszych córek przez prawie dwa lata. Z powodów zdrowotnych, ideologicznych, ale też finansowych. Teraz ma podobny plan. Gdyby, podobnie jak blisko 69 proc. matek w Polsce[56], zdecydowała się wprowadzić do diety Marianny mleko modyfikowane (choćby częściowo), każdy miesiąc tej diety kosztowałby ją nawet 180 zł. Jeśli z powodów zdrowotnych musiałaby się przerzucić na mleko oczyszczone z laktozy lub białek mleka krowiego ( w Polsce można je kupić tylko na receptę i jest dofinansowywane przez państwo, które rocznie wydaje na jego refundację 82 mln zł[57]), zapłaciłaby trochę mniej – bo 90 zł.

Gdyby uległa urokowi opinii stołecznego Instytutu Matki i Dziecka, które swą wygenerowaną w programie graficznym pieczęcią uwiarygadnia butelkę wody źródlanej Żywiec Zdrój i zechciała mleko rozrabiać w wodzie źródlanej, a nie wyciągniętej ze studni – dopłaciłaby kolejne 30 zł.

Idąc dalej, gdyby zapragnęła pomóc Mariannie w trawieniu dostarczanego pożywienia i regularnie dostarczała jej probiotycznych bakterii, reklamowanych w porze telewizji śniadaniowej, zapłaciłaby kolejne 50 zł.

Butelki, smoczki, sterylizator, podgrzewacz – to koszty, o których w wypadku Marii nie trzeba wspominać. Z pewnością załatwiłaby je za darmo. Czas poświęcony na obsługę systemu sztucznego karmienia – wyrwałaby kosztem siebie.

Jeśli uda jej się przez pierwsze pół roku karmić córkę wyłącznie piersią, nie zapłaci nic. „Nikt nie reklamuje tego, co jest za darmo” – pisze Gabrielle Palmer w „Polityce karmienia piersią”[58]. Choć i mleko matki ma przecież swoją cenę; 100 ml życiodajnego płynu na czarnym rynku kosztuje około 50 zł. Oraz wartość: z przeprowadzonych w Holandii badań wynika, że karmienie dzieci piersią do szóstego miesiąca obniża średnie koszty leczenia dzieci o około 250 euro na malucha[59].

…

Gdy przychodzi moment wypisu ze szpitala: kolejny atak. Kuferek o skoncentrowanej mocy reklamowego rażenia[60]. Ulotki, próbki, kupony zniżkowe. Kaszki, soczki, musy, szczepionki. Bakterie probiotyczne, prebiotyczne oraz szeroko pojęte. Środki na zgagę, na odparzenia, na kolki. Proszki do dziecięcego prania, mydła antybakteryjne, emolienty. Butelka wody z uśmiechniętym bobasem na banderoli, naklejka na samochodową szybę, mikstura na matczyny biust i tyłek, który w ciąży stracił jędrność, więc konieczna jest pomoc, maszynka do golenia matczynych stref intymnych. Wśród bogactwa – ankieta z pytaniami o status materialny: o pracę męża, o auta, kredyty, polisy. Jej wypełnienie gwarantuje stałą dostawę gratisów. Przychodzą w ważnych momentach; wtedy gdy można w życie dziecka wprowadzić nowy produkt. Proszę wypełnić, jesteśmy z tego rozliczane, mówią najgorliwsze położne. Tylko niech pani nie podaje telefonu, szepczą te bardziej zorientowane, bo będą panią zalewać propozycjami. Albo: niech pani weźmie więcej, bo nie zawsze je mamy.

Położne zaprzęga się też do machiny sprzedażowej. Środowiskowe, które przychodzą do domów na patronażowe wizyty, oglądają matkom nie tylko blizny i krocza, ale i wnętrza lodówek, łazienki. Sypią sugestiami. Wręczają kupony rabatowe. Schematy żywienia niemowląt (sponsorowane przez producentów żywności dla dzieci). Instrukcje ratowania życia (sponsorowane przez producentów kosmetyków). Próbki: jedynej słusznej cukrowej herbatki, jedynego właściwego roztworu parafiny, jedynej pożądanej wody służącej do rozrabiania mleka.

Każdy rodzic to skarb. A przestraszony rodzic – skarb wyjątkowo cenny.

…

Lansinoh, Bebilon, Hipp, Ketonal – z tym markami zetknęłam się w szpitalu, gdy rodziłam syna. I takie później wybierałam. Nawet podkładów poporodowych szukałam identycznych. Szpital był nienachalny, położne – starały się nie robić ideologicznych wcisków. Czy nie jest tak, że przyjmujemy rozwiązania podsuwane nam w trudnych momentach przez osoby, którym ufamy?

…

„Gdy rodziłam Rysia”– wspomina Islandka Magda – „przy wypisie ze szpitala nie dostałam nic. Tylko pięknie zapakowaną czapeczkę z delikatnej wełny. Teraz, gdy pracuję w domu starców, wiem, że dzierganiem tych drobiazgów zajmują się ich pensjonariusze. Ci, którzy za chwilę odejdą, witają w ten sposób tych, co właśnie przyszli”.

Tydzień 13.

Nieobecność Bogdana zaczyna zauważalnie odkształcać się na codzienności Leny. Jeden mężczyzna, a tyle zmian.

Czas bez niego jakoś szybciej się kurczy.

Kurczy się też Lena. Cztery tygodnie. Cztery kilogramy na minusie.

Kurczą się również rachunki. Ten za gaz nigdy nie był tak niski, nawet gdy Bogdan mieszkał sam, cieszy się Lena. Ten za wodę, antycypuje, również powinien zjechać w dół. Gdy nie ma Bogdana, Lena wreszcie może swobodnie wcielać w życie oszczędnościowe patenty – takie jak spłukiwanie toalety wodą zebraną w czasie kąpieli pod prysznicem. Nie gotować, nie sprzątać, wracać kiedy chce, nie myśleć o tym, co postawi na stole, gdy Bogdan wróci z pracy. Lena nie lubi być w ryzach, więc korzysta z chwilowej wewnętrznej wolności.

Trawnik przed domem, na ogół przystrzyżony przy samej ziemi, też korzysta z chwilowo odzyskanej swobody. Emancypuje się. Gęstnieje, rozkłada, przerasta koniczyną, która wybija do góry kwiatostanami. Antek, który znajduje w wysokiej trawie martwego wróbla, przybiega do domu z piskiem, natychmiast odkręca wodę. – Ależ zapuściłaś ten trawnik – mówi matka Leny. No, faktycznie, myśli Lena, może przydałoby się go skosić? Ale kosiarka, niestymulowana od miesiąca, odmawia posłuszeństwa. Zdaje się, że padł akumulator.

Lena ma podejrzenie, że akumulator padł też w aucie. Samochód, 12-letni opel uruchamiany od święta, stoi zaparkowany przed bramą, tak jak zostawił go Bogdan. Lena nie wsiadła do niego ani razu. – Wszystko przez ten minimalizm – mówi sąsiadka. Lena jednak wie, że powód jest inny. Dawno nie prowadziła, boi się.

W domu, mimo gwałtownej niekiedy obecności dwóch przedszkolaków, jest generalnie ciszej. Lena dłużej śpi. Przestaje chodzić do sklepu, bo prowadzi koczowniczy tryb życia. Cieszy się też chwilowo odzyskaną kuchenną wolnością. – Przestałam kombinować, co zrobić na obiad. Staram się gotować maksymalnie z trzech składników. Wyczytałam na blogu Leo Babauty, że tak jest minimalistycznie – mówi. Wcześniej robiła na śniadanie trzy różne pasty, teraz miesza twarożek ze szczypiorkiem. Cebuli już nie dodaje. To byłoby niepotrzebne multiplikowanie dodatków.

Łapie się na tym, że jakoś jej łyso bez łażenia Bogdana po mieszkaniu, zaglądania do lodówki.

Wieczorem Antek bierze plastikowy telefon i udaje, że dzwoni do ojca. – Dużo żarcia kupiłeś, tatusiu?

…

Gdy Marianna kończy trzy tygodnie, jej rodzice wracają na wieś. Dziewczynki odpływają na pierwszym zakręcie, śpią bite 3,5 godziny. Tomek pruje wartburgiem, nie zatrzymuje się. Tuż przed ósmą, gdy zajeżdżają pod dom, słońce wisi jeszcze wysoko nad horyzontem, dlatego Maria nie od razu odkrywa, że w domu nie ma prądu. Dopiero gdy schodzi do piwnicy, gdzie stoi jedna z dwóch zamrażarek wypełnionych porcjami obiadów szykowanych pieczołowicie przez kilka ostatnich miesięcy, dociera do niej, co się stało. Jest cicho, radziecka morozilka przestała brzęczeć. Woda na piwnicznej posadzce sięga kostek. Śmierdzi szpinakową zgnilizną.

Nierozpakowane torby zostają w sieni. Tomasz zajmuje się dziećmi. Maria opróżnia martwe brzuszyska obu zamrażarek. I przegląda – paczka po paczce. Wymiata śnieg, ściera szron, wyciera wodę. Płacze, ale do drugiej w nocy stoi przy garach: dusi indycze golonki, mięso z dwóch królików. Szczęście, że odwilż nie zdążyła zaatakować zmrożonego udźca kozła, umieszczonego w drucianych szufladach komory made in USSR. Stopiony lód ze ścianek spłynął od razu na podłogę; mięso nie zatonęło więc w stojącej w szufladzie wodzie. Szczęście w nieszczęściu, myśli Maria, która nie miałaby jak przerobić takiej ilości mielonego mięsa.

W koszu ląduje za to zapas pszennych bułeczek upieczonych przed wyjazdem do szpitala z myślą o dziewczynkach. Kilkanaście tafli szpinaku kupionego w hurtowym impulsie. Miękkie wątróbki i serca Maria oddaje okolicznym kotom.

Dzień później, gdy wszystko jest sprzątnięte, popakowane, a spektrum domowych dźwięków znów jest kompletne, zaczynają przychodzić sąsiedzi. – Czegoś wam potrzeba? – pytają i nie czekając na odpowiedź, wyciągają banknoty. 10, 20 zł. Najbliższa sąsiadka, która żyje z 700 zł renty, wciska pod główkę Marianny gruby rulonik. 50 zł. Na wsi, gdzie mieszka Maria, nie daje się w prezencie rzeczy.

Mariankową odwietkę Maria przeznacza na szczepienia. Zamierza zainwestować we wszystkie dostępne fakultatywne polisy zabezpieczające przed nowo odkrytymi zagrożeniami (rotawirusy, pneumokoki, meningokoki, kleszczowe zapalenie mózgu). Warto, jej zdaniem, zapłacić za każdą dodatkową warstwę ochronną.

…

Tydzień na A. Angina. Amotaks. Analiza. Anemia.

Mobilizacja więc. Przegrupowanie żywieniowe. R. idzie do sklepu z długą listą. Jest na niej żywnościowa ekstraklasa, wszystko, co bogate w żelazo. Mleko migdałowe, amarantus, buraki, suszone morele, antrykot na rosół i polędwica. Przynosi nutellę. – To dla Dzika – tłumaczy najpierw, ale chwilę później wyciąga oskarżycielski palec w stronę leżącego na okapie zgniecionego niebieskiego opakowania po mlecznym ritterze. – Też sobie jakoś radzisz, co?
Państwowa służba zdrowia fachowo zaciąga krew z żyłki w zgięciu małego łokcia. Trzy ampułki erytrocytów, wiadro łez. – Z paluszka? Nie u nas, może prywatnie? – życzliwie podpowiada pielęgniarka.

Wszędzie, gdzie się pojawiamy, Dziko dostaje do rączki okrągłą naklejkę. Wysypują mi się z torby jak konsumpcyjne drogowskazy, rozsypane ręką farmaceutów okruszki, które jak w bajce o Jasiu i Małgosi mają nam wskazać drogę do zdrowia: elektrolity, witaminy, probiotyki, tran taki i śmaki, antykaszel w syropie, odporność w syropie, rozcieńczalnik na matczyne poczucie winy, też w syropie. Chłopczyk uszczupla przychodniane zasoby zabawkowe, przemyca w fałdach koca dwa plastikowe klocki, z którymi zasypia.

…

Choroba dziecka weryfikuje minimalistyczne zapędy.

Agata, ta sama, której zdarzyło się uzupełniać domowym sokiem pusty kartonik po soku z Tygryskiem, w czasie choroby Antka zawiesza eksperyment na kołku. Gdy synek, który dopiero co wypełzł spod rozgrzanej łapy zapalenia, prosi o parówki-misiaczki, Agata nie jest w stanie mu ich odmówić.

Maria płaci bez mrugnięcia okiem 400 zł za konsultację u jednego z najgłośniejszych nazwisk dziecięcej okulistyki. Na policzku jej najstarszej córki widać coś, co powszechnie nazywa się ukąszeniem bociana, a fachowo: malformacją naczyniową – objawem zespołu Sturge’a-Webera. W komplecie z kosmetycznym felerem (który traktowany od czasu do czasu laserem, blednie) Janka wylosowała w genetycznej loterii coś jeszcze. Niebezpieczeństwo jaskry. Jeszcze nie teraz-zaraz, może wkrótce, może za jakiś czas. Żeby upewnić się, że zalecenie wystawione przez rejonowego lekarza (krople na jaskrę, której jeszcze nie ma) jest słuszne, Maria z Tomkiem decydują się wydać kwotę, która jest jedną czwartą ich miesięcznego budżetu. Można powiedzieć, że lekką ręką. Bo ukojenie, które płynie z werdyktu „odstawić krople”, jest warte każdych pieniędzy.

…

Dziś mam wyjechać z naszej ukrytej między wzgórzami wakacyjnej bazy i pojechać na lotnisko. Idealne miejsce do zakupu prasy; otwarte dłużej niż przeciętny kiosk.

– Kup „Politykę” – mówi A.

Milczę.

– „Politykę”. Kup. Najnowszą.

– Nie kupuję „Polityki”.

A. wie, że jesteśmy zanurzeni w antykonsumpcyjnym doświadczeniu. Rozmawiamy o niekupowaniu od czasu do czasu, podobnie zresztą jak rozmawiamy o kupowaniu. Bo kupiło się masło, karasie, truskawki. Dmuchaną krowę, z której kilka godzin po przywiezieniu przez kuriera uszło powietrze („Kupiłam dwie, jedną dla Rysia, drugą dla Dzika”). Bluzeczkę z wyjątkowo miękkiej bawełny; szkoda że Ryś już z niej wyrasta („Kupiłam kilka, na zapas”). Młynek, w którym A. co rano pracowicie mieli sezam albo inne dobroczynne nasiona („Kupiłam dwa, jeden się od razu zepsuł”). Wełniane spodnie Dzika („Gdzie je kupiłaś?”).

Jesteśmy tu od trzech dni. Dwie kobiety. Dwóch małoletnich synów. Kuchnia. Kanapa. Ogród. Jezioro u stóp i ocean potencjalnych tematów. Nadgryzamy to ten, to tamten, ale z naszej komunikacyjnej plecionki wciąż przebijają konsumpcyjne nitki. – Nie kupujesz? – No, nie kupuję. – To zadzwonię do R.

…

W domu Idy nie ma telewizora. Wieczory spędza się w kuchni, na kanapie, z kotem. Czytanie, rysowanie, transformacja, mikrokultura recyklingu. Akwarium z kartonu, bukiety z gazet, huśtawki dla pluszaków z pudełek po butach. – Mamo, miałaś zrobić nam masę solną – przypomina Ola, starsza z córek. Teraz, gdy Ida najzwyczajniej nie ma forsy na plastelinę, samodzielnie zrobiona masa solna (1,50 zł za kilogram plastycznego tworzywa) sprawia, że poziom wydatków w rubryce „dzieci” nie masakruje miesięcznego budżetu. Struktura wydatków Idy jest od trzech miesięcy identyczna: sól, farby, bloki rysunkowe. Grzechy powtarzalne, ale ileż można rysować na odwrocie zadrukowanego papieru?

Niekończący się, odnawialny każdego dnia akt twórczy wymaga ciągłego zasilania. Dostaw surowca. Choć matki twórczych dzieci mają mnóstwo patentów, rolki po papierze toaletowym w końcu się kończą, kasztany wysychają, klej z kartoflanki nie skleja na murbeton, jak ten w sztyfcie. Gdy Antkowi ze Skawiny kończą się farby, chłopiec próbuje rozprowadzić – po kartce, z pomocą rurki – sok marchewkowy. Kontury obrazu dokumentującego przyjście Antka na świat się rozlewają, Agata kapituluje. Następnego dnia zagląda do papierniczego, kupuje plakatówki.

…

Coraz więcej wysiłku kosztuje mnie wymyślanie zabaw dla Dzika. Dziś, choć sobota, R. niespodziewanie siedzi w pracy, więc spędzam cały dzień z chłopakiem. Najpierw plac zabaw, potem rodzinna kawiarnia z przestrzenią do zabawy. Zaglądam do niej tylko dlatego, że trwa w niej akcja wymiany tego, co niepotrzebne, na to, co potrzebne. Płacę 5 zł za wstęp, po dokonaniu aktu (świecznik na gazetową płytę z „Kołysankami-utulankami” Magdy Umer i Grzegorza Turnaua) wiercę się chwilę na krzesełku, po czym zarządzam odwrót. Kawiarnia jest po, żeby zarabiać na kawie, nie? Nie jestem w stanie siedzieć w niej o suchym pysku.

W domu proponuję synowi:

– czytanie,

– układanie,

– zabawę w Witaj Dziku,

– cięcie karteczek nożyczkami,

– lepienie kulek z podeschniętej ciastoliny,

– malowanie.

Wyciskam pstrokate kleksy na talerz. Dzik migiem zamalowuje kilka wielkich płacht papieru, kolory zlewają się w czerń. – Jeszcze!– krzyczy. Ale farb już nie ma. I co teraz?

Wieczorem, gdy puszczam Dzikowi zdobyczne kołysanki, na wytartym kartonowym opakowaniu odkrywam dedykację: „Od dziadunia dla Wojtusia”. Ktoś kiedyś namaścił dodawany do pisma gadżet na prezent. Ktoś później uznał, że skończył się jego czas. Pora wypuścić go w świat.

…

Ostatniego dnia czerwca Bogdan pisze do Leny via Skype: „Kochanie, przelałem ci ekstra pieniądze. Kupcie sobie jakieś ciuchy”.Lena obstawia: – Co teraz? Smartfon?

Smartfon.

Bilety na ten koncert sprzedały się w kilkadziesiąt minut.

Agata kupiła je już w styczniu. Jest usprawiedliwiona; to było przed rozpoczęciem Roku bez Zakupów.

Zresztą – nie powstrzymałby jej żaden eksperyment.

Bo Pearl Jam jest Agaty miłością totalną. Jej wentylem. Marginesem na improwizację. Powtarzalnym epizodem szczeniackości. Być może, gdyby nie to uczucie, pielęgnowane przez ostatnie dwie dekady, Agacie nie byłoby łatwo być na co dzień tak poukładaną. Dotąd nie opuściła żadnej trasy Pearl Jam na kontynencie. Zaliczyła wszystkie pięć polskich koncertów, gdy tylko mogła, wyrywała się dalej, w Europę. Torwar, dwa razy Katowice, Chorzów, gdy w 2010 roku, tuż po urodzeniu Antka, dotarła na gdyński Open’er, pierwsze dźwięki „Just breathe” wywołały z niej mleczną ekstazę. Zalała ją oksytocyna, hormon czułości. Raz udało jej się dostać za kulisy – stanęła twarzą w twarz z Eddiem Vedderem, a on powiedział jej wtedy, że będzie grać tak długo, jak długo ona będzie ich słuchać.

Teraz zobaczy ich po raz 11. I zarazem 12. Ładując w styczniu do wirtualnego koszyka bilet na pierwszy berliński koncert, dorzuciła i na kolejny, przypadający kolejnego dnia. Pearl Jam nigdy nie gra dwóch takich samych koncertów.

Więc lipiec, dokładnie czwartego, hala, Berlin, płyta. Gustaw z Antkiem zatrzymują się w tanim pokoju w berlińskiej wielkiej płycie, Agata idzie na koncert na piechotę: – To przecież tylko pięć kilometrów! Gdy pierwszego wieczora Eddie Vedder wychodzi na scenę, ma na sobie tę samą koszulkę, w której występował pięć lat wcześniej. W Monachium, przypomina sobie Agata. Dekoracja sceny jest skromna, bez fajerwerków, hologramów, bizantyjskich efektów. Tylko jeden plakat z nazwą zespołu i sprzęt – rozstawiony ciasno, bez żadnego wizualnego przesłania, tak żeby zespół mógł czuć, że gra razem. A gra – szczodrze. Bisów jest tyle, że trudno podejrzewać zespół o ich kontraktowanie. Tuż przed ostatnim Agata wykręca numer męża: – Daj Antka do telefonu, niech usłyszy przed zaśnięciem wujka Edka.

W kuluarach wielkiej berlińskiej hali stoi kilka stolików z gadżetami; jest ostatnia płyta, film „PJ Twenty” (Agatę aż skręca, ale się powstrzymuje), trochę plakatów i koszulek – z organicznej bawełny, uprawianej, tkanej, krojonej i szytej w USA. Agata ma już jedną, jej syn Antek – również, dlatego rezygnacja z zakupu nie jest tak trudna.

Następnego dnia idzie jeszcze raz.

Pearl Jam jest jednym z niewielu wielkich zespołów, który konsekwentnie, od powstania w 1992 roku, nie reaguje na zaloty ze strony showbiznesu. Nie kręci teledysków (poza kilkoma wyjątkami), nie kontraktuje bisów, nie robi burd w hotelach. Swój dług węglowy, nieuchronny, gdy przerzuca się ciężki sprzęt między kontynentami, spłaca, wykupując kolejne fragmenty tropikalnych lasów – na Madagaskarze, w Amazonii. Ma też na koncie bolesną batalię z Ticketmaster, gigantem od sprzedaży biletów, która usunęła zespół na kilka lat w cień. Gigant, zdaniem Pearl Jam, stosował politykę cenową segregującą fanów na mniej i bardziej zamożnych. Gdy sąd umorzył antymonopolowe postępowanie przeciwko potężnemu dystrybutorowi, Pearl Jam zeszło do koncertowego podziemia, organizując całą zakontraktowaną wcześniej trasę koncertową na własną rękę. Zespół angażował się też w szereg bojkotów konsumenckich. Takich jak niszczenie billboardów firmy odzieżowej, która postanowiła wskrzesić model zwykłej drelichowej koszuli tylko dlatego, że Eddie Vedder założył podobną na galę wręczenia nagród MTV. Lider Pearl Jam kupił swoją w lumpeksie, za niespełna 10 dolarów. Odzieżowy potentat postanowił sprzedawać ją za 700.

Choć zespół walczy z rozpasaną konsumpcją, to nie próbuje na siłę tłumaczyć się z tego, że ma kasę. Bo ma. Zamiast tego wydaje ją na dobre cele. Wspierając choćby chorych, zmagających się z rzadkimi i przewlekłymi chorobami. I to chyba najbardziej uwodzi Agatę. Też dlatego, że w jej osobistej zdrowotnej kartotece figuruje cały zestaw chorób autoimmunologicznych. Takich na całe życie.

…

Podczas gdy Agata podskakuje i piszczy przy dźwiękach „Alive”, ja spotykam się z A.: – Idziemy na Madonnę – komunikuje moja przyjaciółka.

Ach. Madonna. Sprawdzam ceny biletów, konsultuję się z nianią; wszystko sprzyja temu, żeby Madonna Louise Ciccione została sponsorką mojej pierwszej spektakularnej porażki zakupowej. Zapał mi jednak mija, gdy maluję sobie paznokcie u stóp. Na pomarańczowo. A. wysyła mi esemesa, że nie mam czego żałować. Madonna pożyłowała, zaśpiewała kilkanaście piosenek, w tym większość z nowej, niezbyt pochlebnie ocenianej płyty

Koncertowa filozofia Madonny leży na przeciwnym biegunie do tego, co wyznaje Pearl Jam. Live Nation, który jest odpowiedzialny za dystrybucję biletów na jej koncerty, odpowiada również za segregujący fanów wynalazek – czyli Golden Circle Early Entry. Kiedyś wpuszczano do nich najbardziej zagorzałych fanów – tych, którzy koczowali po kilkanaście godzin przed obiektem, tworząc społeczne listy kolejkowe, a po otwarciu bramek rzucali się cwałem pod scenę. Liczył się czas, zaangażowanie, determinacja w przepychaniu się w tłumie, ale też kondycja i refleks. – Przed PJ ludzie stoją i 24 godziny, żeby wejść pod scenę, są dyżury, sprawdzanie nazwisk, kolejkowanie – mówi Agata. Teraz wystarczy 1171 zł i można spokojnie zająć miejsce pod sceną. Czy to właściwa wycena fanowskiego uwielbienia?

Międzynarodowy Dzień Spółdzielczości

Jak kupować, żeby nie kupować? W kooperatywie – to takie proste! Polska spółdzielczość ma długą tradycję; pierwszą spółdzielnię spożywców założono w Warszawie już w latach 60. XIX wieku, a pół wieku później, w XX-leciu międzywojennym, w Polsce było ich blisko 870. Gdy w 1925 roku kooperatyści powołali Związek Spółdzielni Spożywców „Społem”, w całym kraju działało 1700 sklepów. Co się z nimi stało?

Właściwie można powiedzieć, że zniknęły. Współczesne społemowskie sklepy mają niewiele wspólnego ze swoimi przedwojennymi pierwowzorami. Dziś w moim mieście nie ma ani jednego kooperatywnego spożywczaka z prawdziwego zdarzenia[61]. Współtworzonego przez konsumentów. Takiego, w którym nie stawia się na zysk, ale na równy dostęp do niedrogiej, lokalnej i dobrej jakościowo żywności.

Większość kooperatyw, które działają w tej chwili w Warszawie, to grupy robiące wspólne zakupy. W gruncie rzeczy spełniają rolę pośrednika. I to za darmo. Nieformalne bractwa smakoszy zajmują się dystrybuowaniem luksusowych produktów: tego, o co trudno w zwykłym sklepie, tego, do czego można podczepić etykietkę „organiczne”, „lokalne”, „wolnowybiegowe”, „szczęśliwe”, „hendmejd”. Soki wyciskane przez wiklinową praskę, ręcznie robione czekolady, mięso cieląt, które były karmione wyłącznie mlekiem matki ( a te zjadały wyłącznie paszę z ekocertyfikatem), sycylijskie pomarańcze, z których skórki nie trzeba zdrapywać grubej warstwy chemicznego wosku.

A ja chciałabym podczepić się pod grupę, która robi w ten sposób codzienne zakupy: grupowo kupuje mąkę, kaszę, cukier, ziemniaki, czarną herbatę. Najpierw piszę do Warszawskiej Kooperatywy Spożywczej – działają od dwóch lat na skłocie niedaleko mojej redakcji. Zajmują się dystrybuowaniem warzyw i owoców. Na internetowej stronie WKS jest jednak informacja, że nabór członków został wstrzymany, ale służą pomocą przy zakładaniu nowych grup.

Dobijam się też do wirtualnych drzwi grupy mokotowskiej; nie ma miejsc, nie wiadomo, czy będą, a najlepiej to by było, gdybym założyła swoją własną kooperatywę.

Spotykam się z K., znajomym z dawnych lat. Okazuje się, że mamy podobną potrzebę: stworzyć grupę, która będzie działać według zasad nazywanych na Zachodzie Rolnictwem Wspieranym przez Społeczność (RWS)[62]. – Znajdźmy rolnika i podpiszmy z nim kontrakt na cały sezon – proponuje. Dołączają do nas jeszcze dwie osoby; jedna z nich ma spore doświadczenie, otrzaskała się z tematem podczas stypendium w Hiszpanii. Zanim jednak uda nam się spotkać, dogadać, wyruszyć na poszukiwania rolnika, zostaniemy zassani przez pierwszy polski RWS Świerże-Panki.

…

– Mamo, dlaczego nikt nie reklamuje ogórków kiszonych? – pyta Ola, starsza z córek redaktorki Idy. Tymczasem skawinianka Agata zdobywa kolejne poziomy w grze pt. „Wymień się”. Kiedyś wymieniła resztki drewna (ze stolarskiego warsztatu Gustawa) na worek ziemniaków, suchy chleb na sadzonki ogórków. Teraz, gdy nie doprowadza już pieczywa do tego stanu, bezinteresownie oddaje sąsiadom skoszoną trawę z działki. Odwdzięczają się słoikiem miodu. – W tej grze wciąż więcej miejsca zajmuje kategoria „wydane” niż „pozyskane”, ale dążę do równowagi – zauważa trzeźwo. – Choć nie sądzę, że świat ma obowiązek mi pomagać, przyjemnie jest dać mu się zaskoczyć. I pogłaskać od czasu do czasu.

Podziel się, oddaj, wymień – „ekonomia wymiany”[63], czyli staro-nowe podejście do transakcyjnych relacji między podmiotami, bazuje na odejściu od zasady, że za wszystko trzeba płacić – natychmiast i tej samej osobie. Można pozyskane korzyści odpracować z odroczeniem, w innym układzie albo nie odpracowywać w ogóle. Działkowiczowska diaspora to najliczniejsza grupa w Polsce, która na żywo, każdego dnia praktykuje ekonomię wymiany. Sadzonki ogórków za skoszoną trawę, nasiona pietruszki za uśmiech, twoje czujne oko za moje.

Agatę, która mimo czteroletniego stażu w działkowaniu wciąż zauważa z siebie pewną nieśmiałość w kwestii inicjowania wymian, działkowa codzienność zmusza do wychodzenia ze strefy komfortu i nieustannego szlifowania umiejętności społecznych, które są kluczem do satysfakcjonujących transakcji. Wkrótce rozwinie się na tyle, że za kilka miesięcy wśród sąsiadów z działek zaczną padać nieśmiałe sugestie: może chciałaby pani kandydować na prezesa zarządu?

Tydzień 15.

„Uprawa własnych warzyw jest jak drukowanie własnych pieniędzy” – twierdzi Ron Finley, jeden z najważniejszych ideologów partyzanckiego ruchu ogrodniczego w Kalifornii. Finley i jemu podobni zagospodarowują porzucone przestrzenie. Odnajdują produkcyjny potencjał terenów, w które nikt nie wierzy. W bankrutującym właśnie Detroit (to amerykańskie miasto, zbudowane na ufności w niekończące się ssanie gospodarcze, dokładnie za rok ogłosi brak wypłacalności) dzikie warzywniaki pojawiają się tak szybko, jak szybko znikają kolejne punkty usługowe i handlowe. Opuszczone działki systematycznie się zazieleniają. Oto rzeczywista moc ludzkiej kreatywności; gdy czasy są trudne, trzeba się skupić na tym, co najprostsze. Produkcji żywności. Drukowaniu własnych pieniędzy.

Agata i Gustaw drukują je każdego dnia – na działce. Do grupy szczęśliwców użytkujących działkowe parcele trafili dwa lata temu. Ich drukarnia leży 2 km od domu i ma, zgodnie z normą zapisaną w ustawie, 350 m^2 powierzchni. Jest wyposażona w odziedziczony po poprzednim właścicielu domek, szklarnię z euforycznie owocującą winoroślą, trawnik, przepierzenie z tui, kilka jabłoni oraz multum tzw. bylinowych nasadzeń. Rośliny, których głównym zadaniem jest dostarczanie wrażeń estetycznych, w gruncie rzeczy Agaty nie interesują, ale ponieważ nie należą one do specjalnie wymagających, nie utrudnia im egzystencji. Przepierzenie z tui jest praktyczne, a trawnikowi pozwala przerastać koniczyną; dzięki temu może podrzucać paszę sąsiadowi, który trzyma dla niej królika.

Ogrodnicza uwaga Agaty i Gustawa koncentruje się w szklarni i na trzech grządkach na tyłach domku, w produkcyjnej części ogródka. Pod szkłem szaleją pomidory i ogórki, na zagonie krzepnie silna reprezentacja korzeniowców, rzodkiewka, cukinia, szpinak, rukola, koper. Miała być jeszcze pietruszka, ale zdecydowała, że nie wykiełkuje. To, co Agata zbierze, nie jest w stanie zaspokoić potrzeb jej rodziny, ale na weekendowe obiady na działce (także te z gośćmi) wystarczy. Pomidorów i ogórków, które dorastają pod szklarniowym kloszem, jest tyle, że antykonsumpcjoniści ze Skawiny szacują, że w tym sezonie obędzie się bez ich kupowania.

Działkowa przestrzeń Agaty i Gustawa, podobnie jak blisko milion podobnych poletek w Polsce, wydaje się być miejscem, do którego konsumpcyjna propaganda kompletnie nie ma wstępu. To na działkach obecnie kanalizuje się cała moc polskiej domowej przedsiębiorczości. Wciąż są to mikrokrólestwa recyklingowej prowizorki spod znaku Mad Maxa. Nic się tu nie marnuje, najpodlejszy śmieć jest rehabilitowany. Kanapa z odleżyną staje się pełnowartościowym legowiskiem. Zwichrowana płyta pilśniowa – elementem pojemnika na kompost, niepotrzebny w domu regał – szalunkiem dla rozsadnika, gazrurka – podporą dla winorośli, poszatkowany przez mole pers – gdy rzuci się go w błoto, przeistacza się w bajeczny kobierzec, po którym można suchą stopą przejść z przystanku aż do działkowej bramy. Przy warszawskiej ulicy Żwirki i Wigury wyłożono w ten sposób cały pasaż pod płotem; rozcieńczone wieloletnim deszczem, przerośnięte mchem dywany, które być może kiedyś dodawały pałacowego splendoru klitkom w wieżowcach z wielkiej płyty, dziś są czystą utylitarnością. Niczym sierść jakiegoś metropolitarnego potwora wklejają się w naturalny krajobraz, jednocześnie wciąż wypełniając służbę. Czy to nie piękny scenariusz dla śmiecia? Stać się częścią krajobrazu, a jednocześnie nie stracić swej pierwotnej funkcji.

Antropolog Roch Sulima w eseju „Smutek warzywnych ogródków”[64] pisze, że działka jest przestrzenią wycofania się z drogi, jaką oferuje współczesnemu człowiekowi cywilizacja przemysłowa. Strefą zepchniętą na margines. Jeśli rzeczywiście patrzeć na działki jak na margines, to jest to margines, na którym zmęczony konsumpcyjną opresją człowiek może wreszcie odetchnąć. Ani design, ani dress code, ani trend nie ma na działkę wstępu. Jeśli nawet się pojawia, to znika, rozpływa się rozcieńczony w krajobrazie, który jest nastawiony na samodzielne zaspokojenie podstawowych ludzkich potrzeb. W gruncie rzeczy nastawiony jest na przetrwanie.

Choć wokół samego Polskiego Związku Działkowców narosło wiele kontrowersji, o potrzebie istnienia takich enklaw w mieście można się przekonać, patrząc na ogródki działkowe. Na peryferiach oficjalnych struktur, otoczonych płotami, opatrzonych tabliczkami z napisem „Rodzinny Ogród Działkowy” – pojawiają się kolejne kawałki uprawianej ziemi. Działki-podróbki, działki w pół drogi, jeszcze nie uprawomocnione, a już wydające plony.

Margines pączkuje. Mainstream sięga po margines.

Dziś Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok w sprawie zgodności ustawy o ogrodach działkowych z prawem. Sejm ma półtora roku na przygotowanie nowej, niemonopolistycznej ustawy.

…

W krakowskim Muzeum Etnograficznym – wystawa „Dzieło-działka”, która towarzyszy efektownej antropologicznej publikacji stworzonej przez zespół muzealnych specjalistów. Wystawy, jako czasowej ekspozycji, niestety nie można obejrzeć bezpłatnie, w ramach gwarantowanego ustawą darmowego dostępu do kultury.

Dlatego żeby wejść w bliski kontakt z kilkunastoma okazałymi portretami działkowiczów, płacimy po 7 zł. Do biletu wstępu dołączona jest paczuszka z nasionami. Nie wiadomo, jakimi, to niespodzianka. Mimo braku doświadczenia, które pozwoliłoby mi zidentyfikować nasiona, decyduję się wysiać część na balkonie; kilkanaście dni później zrywam lekko piekące liście rzodkiewki i przerabiam je na pesto.

…

Działka Agaty i Gustawa nie jest reprezentacyjna; widać w niej estetyczny zmysł gospodarzy. Nawet mikrodom, składający się wyłącznie z pokoju i wstępu do kuchni, choć umeblowany z tzw. stolarskiego odzysku (czyli meblami, których klienci, korzystający ze stolarskich usług Gustawa, zażyczyli sobie się pozbyć), nie przypomina klasycznej działkowej szopy. Meble, choć pozbierane z różnych bajek, stoją w równym szeregu. – To posiadanie działki wyleczyło mnie z marzeń zarówno o większym mieszkaniu, jak i własnym domu z ogrodem – mówi Agata. – Widzę teraz, jakie to trudne. Stałabym się niewolnicą.

…

Gdy jadę rowerem na wywiad do Falenicy, pod mostem Siekierkowskim widzę dwie rowerzystki, które oparły swoje pojazdy o pień drzewa i szarpią za jego gałęzie. Słomkowo-zielone papierówki sypią się na trawę. Czy porzucony sad (bo jabłoń z przypiętymi doń użytkowniczkami to zaledwie jedno z owocowych drzew na tym odcinku) to własność publiczna? Tak jak jesienne kasztanowce?

…

Rozkręca się też drukarnia krakowianki Anny, która, z braku nadającej się do tego powierzchni, produkuje swoją żywnościową walutę na balkonie. W starych doniczkach wygrzebanych z rodzicielskiej piwnicy sadzi miniaturowe pomidory. Na wilgotnej podpasce rozsypuje nasiona rzodkiewki, soi, fasoli – przeczytała gdzieś w necie, że podpaska może zastąpić kiełkownicę. Do skrzynki wciska cebule – na szczypiorek, na zakrętkę od słoika leje wodę. Zatapia w niej łysą piętkę pietruszkowego korzenia. Każdego poranka sprawdza gęstość kędzierzawej czupryny, która zarasta łysinę.

Przemysław gotuje obiad: fasolkę szparagową w ziołach, zerwanych kilka minut temu na własnym balkonie. Pomagam mu, skubiąc je po listek po listku, a potem siekam. Palce jeszcze długo pachną mi szałwią i rozmarynem.

Taktyka Idy? W Roku bez Zakupów postanawia odświeżyć dawno porzuconą rozrywkę, czyli szaber jadalnych części miejskich przestrzeni. – Czy szaber to dobre określenie? – mówi. – Bo przecież nie kradnę tego. No właśnie, nie kradnę?

Polskie prawo w kwestii pozyskiwania odżywczych korzyści z miejskich parków, skwerów oraz ulic nie jest jednoznaczne. Zabrania niszczenia miejskiej zieleni, z drugiej strony – nie zakazuje pozyskiwania tych części roślin, które nadają się do zjedzenia. Twórcy ustawy, która reguluje zasady postępowania z miejskimi zasobami chlorofilu[65], nie przewidzieli – widać – takiej sytuacji. Nawet jeśli chodzi o gatunki roślin, które, rosnąc dziko, znajdują się pod ochroną. Rokitnika, który rośnie na nadmorskiej wydmie (tzw. „stanowiska naturalne”), nie wolno tknąć, gdy jednak ten sam krzew zostaje posadzony przez człowieka gdzieś między blokami, można – teoretycznie – oskubać go z jagodowej wartości odżywczej. Byle z umiarem i byle z troską, zostawiając co nieco reszcie potencjalnych stołówkowiczów – choćby ptakom. Tak właśnie robi to Ida.

Lato według Idy ma prosty rytm, mocno sklejony z naturalnym rytmem kiełkowania, kwitnienia i owocowania roślin, które przez przeciętnego mieszkańca dużego miasta są traktowane co najwyżej jako element dekoracyjny. Cyklistka z Ząbek, nieustraszona testerka darmowych rodzinnych przyjemności tropi jadalne elementy w miejskim krajobrazie. A tych jest mnóstwo.

Zielsko sałatkowe, zielsko herbaciane, zielsko paramedyczne. Kwiaty, nasiona, orzechy, korzenie, kłącza, bulwy. Owoce dzikie, zdziczałe i wciąż odznaczające się zaszczepioną w nich szlachetnością. Całe bogactwo protein, cukrów, witamin i soli mineralnych dostępne na skwerach, w parkach, na nieużytkach, wreszcie na opuszczonych działkach. Ida zna w Warszawie całe pola zdziczałej natury, wciąż feerycznie płodnej, produkującej jadalne bogactwo, którego nikt – poza garstką wtajemniczonych wykluczonych – nie konsumuje. W Roku bez Zakupów postanawia regularnie korzystać z odnawialnych zasobów terenów, z których wyeksmitowano ich dotychczasowych użytkowników.

Miejski szaber to trening uważności; dzikie jedzenie dojrzewa bez stymulatorów, przyspieszaczy, wchodzi w kolejne fazy bez ostrzeżenia. Czarny bez kwitnie tylko przez kilka czerwcowych tygodni, młoda pokrzywa jest łaskawa dla podniebienia tylko zanim zakwitnie. Wystarczy, że spóźnisz się tydzień, a nie załapiesz się na pachnące kwiaty robinii, które unurzane w tempurze zamieniają się w idealny śniadaniowy przysmak.

Szukanie żywności na trawnikach pozwala też zmienić optykę. Lebioda – jeden z wczesnowiosennych chwastów – na amerykańskich targach rolników jest dostępna za kilka dolarów za pęczek. Topinambur, wysokotłuszczowy biedakartofel, będący podstawą jadłospisu przetrwania między innymi na moich rodzinnych Kaszubach, zapomniany, teraz odkrywany, do kupienia na warszawskich biobazarach – kosztuje minimum 6 zł za kilogram. Szczawik zajęczy, jedeno z ulubionych sałatopodobnych zielsk najlepszego (jeśli miarą kulinarnej wielkości są rekomendacje przyznawane przez motoryzacyjny koncern) szefa kuchni w Polsce – Wojciecha Amaro. Dzika marchew, najmodniejszy składnik dań serwowanych w hip-jadalni na Powiślu. Ida nie potrafi nie być sarkastyczna: – Ciekawe, czy zapłacili za jej dostarczenie komuś, kto wyniuchał rynek, czy narwali jej sami, na niedalekim wale? Wiem, że tam rośnie.

…

Internet. Fundacja Galerii Foksal. Praca Anny Niesterowicz. O położonym w centrum stolicy stadionie, który jest kolonizowany przez naturę.

Annę poznam dopiero za rok.

Na razie czytam zachłannie jej poradniki drukowane w nowomodnym piśmie Smak. Pożeram je w necie, bo prasy – przecież – nie kupuję. W internetowym sklepie oglądam nasiona, których odmówiłam sobie w tym roku (to, co wysiałam, dostałam). Ekscentryczne odmiany pomidorów (które urodą przypominają ogórka, mandarynkę albo owoc strzelającej w paluchach śnieguliczki), ogórek, który wygląda jak kolczasty melon, pak choi, musztardowiec i inne sałatowce, których smak znam z poprzednich, nieskrępowanych konsumpcyjnie wizyt w moim dzielnicowym warzywniaku.

Za nasionko któregokolwiek z egzotycznych gatunków trzeba zapłacić 50-60 gr. Nasiono zostanie dostarczone pocztą, w zgrabnej strunowej torebeczce. Detalicznie, w komplecie z dziewięcioma podobnymi. Gdybym kupiła je z amerykańskiego dystrybutora, pakowane po 500 sztuk, zapłaciłabym 5 gr. Zgadza się, że 10-krotne przebicie to 1000-procentowy narzut?

Pieniądze są wszędzie tam, gdzie kiełkują trendy. Każda dziedzina życia to pole do popisu dla tropicieli zalążków nowych konsumpcyjnych kierunków, które natychmiast po tym, jak zostaną namierzone, przechodzą w ręce marketingowych hodowców. Chucha się na nie i dmucha, pielęgnuje, segreguje, zaszczepia w odpowiednim środowisku, aż urosną, zakwitną i przekształcą się w potrzeby. Od kilku sezonów w krajach Europy Zachodniej i Stanów Zjednoczonych modna jest samowystarczalność domowo-ogródkowa; w Polsce, kraju gospodarnych działkowiczów, dopiero zaczyna się proces nobilitowania jej do rangi zajęcia, które jest nie tylko pożyteczne, ale i modne. A skoro jest modne, to potrzebuje odpowiedniej oprawy.

W procesie hodowania trendu liczy się wiele czynników: wizerunek, odpowiednie towarzystwo, język. Moja matka do spulchniania ziemi między rządkami wschodzących roślin używała haczki. Ja mogłabym robić to „szlachetnie zaprojektowanym kultywatorem ręcznym ze stali nierdzewnej, z jesionową rączką”. Gromadziła nasiona (te, które zebrała sama w poprzednim sezonie albo dostała od zaprzyjaźnionych działkowych sąsiadów), ja mogę przebierać wśród najnowszych kolekcji „mastgrowów”[66]. To nie przypadek, że w tym roku są wśród nich rośliny popularne dwie, trzy, cztery dekady temu. Staroświeckie powoje, dzwonki, rozchodniki uznane kiedyś, podobnie jak imiona Wacław i Stefania, za obciachowe, w tym roku – na fali zainteresowania retroogrodnictwem – wracają w pachnącym pochodzie.

…

Brokuły potrzebują 105 dni, żeby dorosnąć[67]. Jarmuż – 90. Kabaczek – 55.

Marchew – przynajmniej osiemu tygodni od wysiewu, żeby wykształcić korzeń.

Mistrzynią krótkiego dystansu jest rzodkiewka; można ją zbierać już po 40 dniach.

Pomidory – ich owoce potrafią dojrzewać nawet kilka tygodni. Zerwane w zielonej postaci, odcięte od życiodajnej łodygi zbierają się w sobie i koncentrują w desperackiej próbie wydania na świat nasion.

Amatorska uprawa żywności konfrontuje człowieka z naturalnym, zapisanym w genotypie rytmem rozwoju każdej rośliny. Jest ciągłym kontaktem z nieuchronnością. Uczy planowania, ale też pokory wobec niespodziewanych kataklizmów.

Ci, którzy sami produkują własną żywność, rzadko dokładają się do ogólnoświatowej puli wyrzuconego pożywienia. Bo nawet jeśli czegoś się nie zaplanuje, nie wykorzysta, nie strawi, można to oddać. Być nie tylko konsumentem, ale i producentem. Aktywnym ogniwem w kole globalnej transformacji.

…

U Marii i Tomka: ważny dzień. Zapowiedziana wizyta kontroli ekologicznej. Przyjeżdża urzędnik, sprawdzić, czy zgodnie z deklaracją złożoną przez małżeństwo ich czterohektarowy sad jest uprawiany w ekologiczny sposób. Obchód zaczyna się o ósmej rano: – Nie widziałam jeszcze tak dociekliwego kontrolera – Maria przewraca oczami. Inspektor idzie przez pole z mapą w rękąch, ogląda niemal każde z kilkuset drzewek, nawet stare papierówki w przydomowym sadzie, zagląda warzywom pod liście, na klęczkach studiuje strukturę ziemi. Po zastosowaniu glifosatu[68] zmienia się typ chwastów kolonizujących pole, rolnika, który zastosował jeden niedozwolony oprysk, może zdradzić ślad kół ciągnika na polu.

U Marii i Tomasza wszystko jest w porządku. W uwagach inspektor wpisuje: „Producent bardzo dobrze przygotowany do kontroli”. I wystawia rachunek: 1000 zł.

Bez certyfikatu dałoby się żyć. Ale co to za życie? Ogolone z dotacji, skazane na niskie ceny w skupie. Co z tego, że jabłka faktycznie nie pryskane? Sama rolnicza deklaracja się nie liczy. Zaufanie we współczesnej produkcji (oraz konsumpcji) opiera się na kwitach, wydanych przez instytucje, które każą sobie za nie słono płacić.

…

Skończyła nam się sól. Ta zwyczajna, kamienna. Tydzień później przychodzi paczka od Agaty (wymieniamy się od czasu do czasu, nie tylko refleksjami: między Skawiną a Warszawą kursują ubrania, książki, składniki pokarmowe). Sól – z wyspy Pag, z chorwackich zapasów Agaty: „Pomyślałam, że wam się przyda”.

Tydzień 16.

Co z niego za kretyn – myśli Aleksandra.

Właśnie wraca rowerem do domu, wciąż nabuzowana nieprzyjemną rozmową z mężczyzną, z którym znajomość zapowiadała się obiecująco. Mimo że jest już wieczór, upał nie lżeje. W domu Ola otwiera okno, ściąga przepoconą bluzkę, kładzie się na łóżku. Co z niego za kretyn! Wstaje, wciska stopy w stare adidasy i wychodzi. Wyprażony asfalt, którym wylano alejkę wokół skweru, jest jak żeliwna patelnia, oddaje zebrane w ciągu dnia ciepło. Ola skręca w stronę parku, biegnie kilkaset metrów aleją wytyczoną przez niemieckich urbanistów; gdy w końcu zziajana dobiega do celu, już wie: buty! Jeśli chce biegać ( a przecież chce, właśnie dziś to do niej dotarło), powinna kupić sobie nowe buty.

W domu siada do komputera. Przegląda strona za stroną. Buty do biegania, spodnie do biegania, bluzy do biegania, z kieszeniami, w których można upchnąć przydatne w trakcie biegania urządzenia. Urządzenia do księgowania dystansu. Urządzenia do zagłuszania huku z ulicy. O! Piosenki. Szczególnie biegaczy mobilizujące. Klik jeden, drugi, myśl jedna, kolejna i niespodziewana sekwencja mikro zdarzeń, która kończy się transferem 5,99 funtów na konto iTunes. Gdy Ola odsłuchuje zestaw, który natychmiast materializuje się na jej koncie, jest wkurzona, bo „Beat It” Michaela Jacksona, na którego mobilizującą moc szczególnie liczyła, na składance pojawia się w trudnej do zniesienia elektronicznej wersji.

Tydzień później, w Hanowerze, robi sześciokilometrową pętlę wokół jeziorka. W tych samych butach.

Choć bieganie wydaje się być jedną z najbardziej demokratycznych sportowych przyjemności (do uprawiania tego sportu potrzeba jedynie odpowiedniego obuwia, a i co do tego nie ma w branży stuprocentowej zgodności; w końcu bieganie boso też ma swoich zwolenników), zostało poddane transformacji w zajęcie, które wymaga stosownej oprawy sprzętowej. Podobnie jak większość rozrywek klasy średniej. Dzierganie, szycie, nawlekanie koralików, fotografowanie, jazda na nartach, nawet długie wędrówki przez góry kiedyś były – niekiedy żmudną – częścią codzienności. Dziś służą do jej ubarwiania. W życiu wysterylizowanym, bezpiecznym, powtarzalnym sięgamy po środki, które mają nam dostarczyć wrażeń. Biznes anektuje każdą porzuconą aktywność ludzką, transformując ją z „konieczności” w „przyjemność”.

W szafie Aleksandry, oprócz zestawu zaakceptowanych przez stylistkę ubrań, znajdują się: kask rowerowy, na narty, sandały wodne na spływy kajakowe, buty do wspinaczki, kilkanaście koszulek dry-fit, polary, softshelle, windstoppery, goretexy, specjalistyczne rękawiczki, inteligentne skarpetki – inne do biegania, inne na siłkę, inne na narty, inne w góry. Sportowa bielizna. Wreszcie akcesoria – plecaki, worki, namioty, karimaty, śpiwory, walizki, nerki.

…

Co zrobić, gdy budżet na przyjemności wynosi 0 zł?

Można, tak jak robi Kuba z Islandii, wybrać się na lotnisko. Na Islandii jest ich kilkanaście: od największego, na którym lądują samoloty narodowego przewoźnika, po lokalne rozbiegówki dla mikrusów. Po większości z nich można się wałęsać, zaglądać do hangarów, w których parkują latające maszyny. Za darmo. Wystarczy ładnie poprosić.

– Darmowe hobby? – zastanawia się Ida, która w wolnych chwilach uprawia z córkami geocaching, czyli poszukiwanie skarbów zamaskowanych w miejskiej przestrzeni. Przez innych. Albo kąpiele w podwarszawskich gliniankach. Handel nie odkrył jeszcze ich potencjału, więc wstęp na plażę jest za darmo: – Jeszcze śnienie. Medytowanie.

Jeszcze jakiś czas temu Lenie wielką przyjemność sprawiało ranne wychodzenie w szlafroku na wychłodzone po nocy podwórko. Albo wieczorne leżenie na ławce na podwórku, po ciemku: – Ale ławki już nie ma, poszła na złom.

Wieczór jest generatorem przyjemności także u Marii i Tomasza. Wprawdzie już dawno nie zdarzyło im się siedzieć do północy i piec nad ogniem kiełbasek nadzianych na widły („Wieczór to na ogół kocioł: kąpiel, kolacja, usypianie”). Ale Maria wciąż pamięta, jak to jest, gdy cisza, tylko derkacz, mgła nad łąką, księżyc – zestaw ckliwych banałów, który dziwnie nabiera mocy, gdy się z nim obcuje: – Żyję w świecie, który znika – mówi Maria. – Drewniane chaty z piecami kaflowymi, bez łazienek, za to z monidłami naścianach, są na wyginięciu. Polne drogi wyleją asfaltem. Fajnie jest być częścią tego ginącego świata i korzystać z bliskiego kontaktu z naturą. Chodzić na bosaka i wdychać wilgotne powietrze. Wieczorem kąpać się nago w basenie albo beczce, a potem kłaść z golutką córką na koc, czuć „całym ciałem”, że jestem na swoim miejscu. Moje życie jest moim hobby.

…

Gdyby nie bezgotówkowa misja, nie dowiedziałabym się o istnieniu „koszyków ze sztuką”, które można wypożyczyć w łazienkowskiej Starej Kordegardzie. Plastikowy kosz w neonowym kolorze jest wypełniony wszystkim, co się może przydać podczas piknikowania na trawie. Kserówkami z przewodnika po Łazienkach, rozkładanym stołeczkiem, karimatą, skakanką, mazakami i kredkami.

Nie odkryłabym nadwiślańskiej plaży z darmowymi leżakami, stołami do ping-ponga, boiskiem do siatkówki i genialną ścieżką spacerową, wyciśniętą w ponadstuletnim lesie łęgowym. Przeprawa promowa z plaży na drugą stronę, pod Centrum Kopernika, też jest za darmo. Sponsorowana przez ZTM.

A. być może nie podpowiedziałaby mi, że w upalny dzień dobrze jest się ochłodzić w wodzie na patio budynku Normana Fostera, a Ida nie zabrałaby mnie pewnego wieczoru pod Centralny Koszyk, czyli nasz nowy stadion narodowy. Kilkadziesiąt miesięcy temu kwitł tam Jarmark Europa. Dziś na asfaltowej obręczy, zapiętej wokół gigantycznego, wysypanego żwirem parkingu, spotykają się rowerzyści, rolkarze i deskarze.

Przypomniałam sobie też o obowiązku, jaki nakłada ustawa o muzeach na obiekty kulturalne. Dzień darmowego zwiedzania w Wilanowie wypada w niedzielę, w Muzeum Chopina – we wtorek, w Centrum Sztuki Współczesnej – w czwartek, w Muzeum Powstania Warszawskiego – też w niedzielę. Moja ulubiona miejscówka, czyli Dom Spotkań z Historią, nigdy nie pobiera opłat za wstęp.

Miasto stołeczne Warszawa, w którym mieszkamy, zaskakuje nas obfitością propozycji.

Ale uczestniczenie w tym, co jest dostępne za darmo, ma też drugą stronę. Nie udaje nam się dotrzeć na gratisowy pokaz filmowy pod gołym niebem, sponsorowany przez miasto. Czwartek tuż przed 22. to pora, gdy życiowej energii starcza mi jedynie na przejście z jednego pokoju do drugiego. Zmęczenie nie sprzyja konsumpcji, nawet gdy ta wiąże się z minimalnym kosztem (dojazdu na przykład). Czy gdybyśmy kupili bilety na ten seans, byłoby nam trudniej zrezygnować? Zdaniem Chrisa Andersona, autora książki „Za darmo”[69], którą czytam właśnie w wersji cyfrowej, upajając się każdym słowem napisanym elektronicznym atramentem – nie. Według autora nawet minimalny koszt zakupu sprawia, że stajemy się bardziej uważni, jeśli chodzi o zarządzanie zakupionym dobrem.

…

Wakacje. I dylemat – co zrobić, gdy zostały zaplanowane pół roku wcześniej? Opłacone? Zrezygnować, bo eksperyment? Nie ma mowy. Przeżyć antykonsumpcyjnie!

Więc wakacje. Agata, Gustaw, Antek, pies. Cisna w Bieszczadach. Drewniane domki – prawdę mówiąc, niezbyt komfortowe, lekko nieświeże, ale nad wodą. Jadą samochodem (najtaniej), zabierają pełen ekwipunek (palnik, grill, aluminium, pieprz, sól, zioła). Codziennie zjadają złowione w Solince ryby (nie tak tanio, biorąc pod uwagę koszt karty wędkarskiej, ale za to ważne emocjonalnie: „Wspólne łowienie jest pierwszym zajęciem, które tak mocno skleja ojca z synem, koniec epoki mamocentryzmu” – konstatuje z zadowoleniem Agata). Zrywają w lesie miętę – doskonale pasuje do białego sera, ale też skutecznie niweluje unoszący się w domku smrodek. Wystarczy 15 minut postoju na poboczu w lesie pod Komańczą i koszyk napełnia się podgrzybkami i koźlakami. A gdy jednego dnia nie chce im się robić obiadu, idą do szkolnej stołówki w Cisnej. Jedyny grzech: gofry – wakacyjny imperatyw. I miód. Agata nie potrafi odmówić sobie zakupu lipowego miodu prosto z pasieki. Nie dla siebie, a dla taty. Trudno jest wracać z wakacji z pustymi rękoma.

…

Dużo się mówi w tym roku o pszczołach. Tych, które znikają całymi rojami. Tych, których hekatomba ma nas pozbawić cytryn, jagód, truskawek, jabłek, migdałów, szparagów, ogórków, czekolady, kawy, ziół i miodu, rzecz jasna. Bo gdy zginie ostatnia z zapylaczek, zostanie nam do jedzenia ryż, buraki i orzechy włoskie[70].

Pszczoły, tragarki, niestrudzone transporterki pyłku, stają się też (nieświadomie) nośnikami reklamowych treści. W roku, w którym coraz głośniej mówi się o ich masowym wymieraniu, największy producent olejów roślinnych w Polsce rozpoczyna akcję „ Z Kujawskim pomagamy pszczołom”. Pomaganie polega na zakładaniu miododajnych rabatek w polskich miastach; miasta, które zasługują na rabatkę, są wybierane w drodze internetowego głosowania. Poprzez profil kampanii na Facebooku. Oto nowoczesny sposób promocji – na okazję pszczelego Armageddonu. O tym jednak, czy producent oleju, jako jeden z największych odbiorców rzepaku w Polsce, rozlicza swoich dostawców ze stosowania neonikotynoidów – substancji, które zostały uznane za zabójcze dla całego karmiącego się pyłkiem insektowego bractwa – ani słowa[71].

A gdyby zabrać się do tego inaczej? Na przykład zaprosić pszczoły do miast? Tak jak zrobił to warszawski hotel Hyatt; na przekór niejednoznacznie brzmiącym przepisom[72] zaadoptował kilka rojów, rozstawiając dla nich ule na najwyżej położonym tarasie. Wyniki z laboratorium, przysłane na zastępczy adres (tak aby nie było wiadomo, że próbka pochodziła z hotelu), nie zaskoczyły opiekunów pasieki: w miodzie z nektaru zebranego z drzew kwitnących w Łazienkach, wzdłuż Gagarina, Belwederskiej i Sobieskiego poziom zanieczyszczeń metalami ciężkimi wypadł zdecydowanie w dolnej granicy normy. Podobne badania zrobiono w Belgii, Francji i Szwecji. Miasto, mimo że wydaje się być środowiskiem kompletnie nieprzyjaznym dla dzikiego życia, jest dla pszczół całkiem przyjaznym miejscem.

Zapylaczom źle robią monokultura i pestycydy – wszystko to, na czym opiera się współczesne, wielkotowarowe rolnictwo. Są miejsca na ziemi – takie jak Catskill, góry, które zaopatrują w wodę Nowy Jork, plantacje w Kalifornii czy chińska prowincja Syczuan, gdzie pszczół już nie ma. Zamiast nich są mobilne ule, wynajmowane hurtowo, w ilości miliona sztuk naraz, lub – w wersji chałupniczej – zapylacze; zatrudnieni za głodowe stawki robotnicy, którzy z wacikami w dłoni wdrapują się na konary drzewek migdałowych, by ręcznie przenieść pyłek z męskich kwiatów na żeńskie. Czy podobny los czeka polskie plantacje rzepaku?

…

Ubocznym skutkiem zakupowego ograniczenia się jest brak torebek do wyrzucania śmieci. Lena radzi sobie, dorzucając do każdych zakupów zrywki. 15 gr za sztukę.

Tydzień 17.

Imieniny Gustawa. Agata znajduje we wciąż nieodgruzowanej, wciąż bogato zaopatrzonej szafie ocieplacze na łydki. Przydadzą się na ryby. Po powrocie z dzikich Bieszczad jej mężczyźni w każdy weekend realizują się wędkarsko. Gustaw znalazł idealne źródło robaków – kopie je jakieś 100 m za domem. – Kiedyś kupował – mówi Agata.

Mimo że rozrywkę w Warszawie starają się zorganizować jak najmniejszym kosztem – Muzeum Powstania Warszawskiego odwiedzają w darmową niedzielę, do zoo idą razem z przyjaciółką, która machając inwalidzką legitymacją, może sama wejść za darmo, ale i zabrać ze sobą jedną osobę, koszt pięciu, przeżytych minimalistycznie dni w stolicy nieprzyjemnie zaskakuje Anetę. Truskawki tu, pączki tam, kebab gdzie indziej i z portfela wyparowuje 500 zł. – Za dużo – podsumowuje Aneta. – Czas na pokutę. Aneta ma zamiar odpokutować eksces z przytupem. – Przejdziesz się ze mną po sklepowych śmietnikach? – pyta sąsiadkę. – Podobno można w nich znaleźć zdatne do spożycia jedzenie. – Widziałam w telewizji – odpowiada sąsiadka. – To się nazywa frigarnizm albo jakoś tak. Pewnie, że się przejdę.

Rundka po okolicznych spożywczakach kończy się jednak niczym. Śmietniki pozamykane na kłódkę, upał zagęszcza odór, a do tego wszystkiego Aneta jednak się wstydzi. Na razie. Bo za jakiś czas wstyd porzuci.

Agacie w idei pozyskiwania jedzenia ze śmietników coś zgrzyta. Jako inżynierka środowiska jest za pan brat z biotechnologią, fizyką, chemią i doskonale wie, że proces gnilny zaczyna się dużo wcześniej, zanim pojawi się jakikolwiek jego znak. Liznęła co nieco mykotoksykologii. Zna się z ochratoksyną, odpowiedzialną za grzybową kolonizację kawy (myślałby kto, że kawa może zapleśnieć?), i ze zdradliwą patuliną, która ma zwyczaj niszczyć owoce od środka, atakując najpierw pestki. Zakażony nią owoc jest jak jabłko złej królowej, tyle że z opóźnionym zapłonem. Z zewnątrz smakowite, w środku toksyczne. – Wolę tak gospodarować swoimi zasobami, żeby nie generować odpadków, niż zjadać cudze. Kiedyś słyszała, że na Zachodzie są sklepy, które z myślą o nurkujących w śmieciach freeganach zabezpieczają wyrzuconą żywność przed rozwojem bakterii. Polskie, uważa, co najwyżej zajmują się odzyskiwaniem jedzenia, doprowadzaniem go do stanu, w którym znów wygląda na świeże[73]: – Wyjątki? Znam jedną piekarnię, w której jest półka z mocno przecenionym pieczywem. Gdy przychodzi ktoś potrzebujący, sprzedawczyni dyskretnie usuwa się na zaplecze, by mógł sobie zabrać to, czego potrzebuje. Miły sposób na ominięcie prawa.

I choć mignął jej kiedyś w telewizji program, w którym prezenterzy na zakończenie upcyklingowego dzieła zaserwowali wszystkim wykwintny posiłek złożony wyłącznie z tego, co udało się wygrzebać z kontenerów pod luksusowymi delikatesami na Manhattanie, osobiście nie wyobraża sobie zaproszenia przyjaciół na śmietnikową kolację. – To by było nie w porządku.

Jednak nawet Agata, niechętna recyklingowi śmietnikowej żywności, oswoi się z pomysłem pozyskiwania w ten sposób dóbr materialnych. Do wyjścia ze strefy komfortu zmusi ją syn, który za jakiś czas wypatrzy na uchwycie drzwi do altanki siatkę i zainteresuje się jej zawartością. Kolorowa krepina. Żal będzie nie zabrać.

…

R. przynosi do domu wielką młodą kapustę. – Znalazłem – oznajmia z miną łowcy mamutów. – Na chodniku.

Ośmielona jego odwagą nieśmiało zagajam w sklepie, w którym zawsze robię zakupy. Nie, nie na wstępie, ale na zakończenie, tuż po zapakowaniu do płóciennej torby ostatniego opakowania jogurtu robionego z mleka od szczęśliwych krów: – Co robicie z produktami, które lada moment się przeterminują? Albo właśnie się przeterminowały? – Rozdajemy. Chce pani coś sobie wziąć?

Dostaję dostęp do tajnego schowka na ostatniej półce lodówki. A tam mleczna partyzantka, bogactwo, które wypadło z obiegu: śmietany, kefiry, twarożki, jogurty naturalne i z owocami, sojowe desery. Wszystko z ekocertyfikatem. Za darmo. Biorę dwa jogurty i sojowy deser, którego data ważności minęła dzień wcześniej. Wciągam go na raz, w łóżku, wchłaniając jednocześnie „Za darmo” Chrisa Andersona. W nocy budzi mnie ból brzucha.

…

Śmieciarze przyjeżdżają na ogół około 14. Ignacy, syn Anety, staje wtedy przy kuchennym oknie, rozpłaszcza brodę na szybie. Asystuje. Ale dziś akurat wraca z Anetą od sąsiadki, gdzie spędza pierwszą połowę dnia, więc zatrzymują się tuż pod cielskiem mielącego odpadki kolosa. Mężczyzna w czerwonym kombinezonie podchodzi do Anety, w ręku ma miniaturkę śmieciarki z plastiku. Krzyczy jaskrawym ubarwieniem, jest jak nowa. – Pani ma małego synka, pani weźmie. Ignaś nieruchomieje w zachwycie, Aneta wyjmuje z męskiej dłoni zabawkę. Jakie to naturalne, myśli.

Ignaś odzyskuje władzę w rękach, łapie śmieciarkę, obejmuje ją, przyciska do siebie. Nie wypuszcza z ramion przez drugą połowę dnia. – Mamo, walec – mówi wieczorem. – I samolot.

…

Grzebanie w śmietnikach czy dumpster diving?

Żywienie się tym, co wyrzucają inni, czy freeganism?

Zbieractwo czy foraging?

Urządzanie mieszkania śmieciowymi znaleziskami czy upcycling?

Obcojęzyczne sformułowanie ma moc; potrafi nobilitować to, co bywa poniżającą koniecznością życiową, do rangi pożądanego trendu.

…

Gdy Sebastian, mąż Anety, rąbie siekierą jedną z goleniowskich meblościanek, jej pokawałkowane, politurowane cielsko ląduje przy śmietniku na zamkniętym podwórzu. – Dzień później już nic nie ma – donosi zadowolona Aneta.

Podobnie szybko okolica rozprawia się z kuchenką, którą Aneta, niesiona entuzjazmem, postanawia wymienić na nowszy model (też używany). Kuchenkę z lat 70., na której jej matka smażyła placki ziemniaczane, wymienia na model z lat 80., którego pozbyli się teściowie. Dopiero kilka godzin po podłączeniu orientuje się, że nowy piekarnik grzeje tylko z dołu. Sebastian zbiega pod kontener, gdzie postawił niechciany sprzęt. Już go nie ma. Reinkarnacja przebiegła błyskawicznie.

Tydzień 18.

Marianna kończy 6. tydzień życia, od powrotu do domu nie miała na pupie pampersa.

Agatę dopada bieliźniany niedobór. Odkłada dwie pary majtek, które są w najlepszym stanie, na okoliczność specjalnych okoliczności. Również i Ida odnotowuje poważne ubytki w szufladzie z bielizną. Ostatnie całe majtki, których siedmiopak kupiła rok wcześniej w H&M, rozłażą się w rękach. Gdy skarży się eksteściowej, ta daje jej dwie pary nowych fig z Pepco. Być może kiedyś Ida poświęciłaby jakiś fragment procesu myślowego na zastanawianie się nad tym, czy to stosowne przyjmować majtki od matki byłego osobistego mężczyzny czy nie, teraz po prostu je przyjmuje.

Maria też nie ma takich dylematów. Jej lipcowy bilans: kilka staników, bateria słoików pustych i pełnych (rodzice przekazują im wszystkie nadwyżki) i pełen wór ubranek dla Marianny.

Aneta kiedyś miała. Ale przestała. – Przyjmowanie coraz lepiej mi idzie. Duża w tym zasługa sąsiadki Anety, tej, która wciąż wynosi z jej mieszkania całe siatki rzeczy, jednocześnie nieustannie Anetę aprowizując. Tylko w lipcu przynosi jej prześcieradło z gumką, osiem wsuwek i klamrę do włosów (na zamówienie), słój miodu, makaron razowy, dwie paczki brązowego ryżu, kilo mąki, dwa kilo cukru, reklamówkę papierówek i 27 słoików z przetworami! Do tego kawałek wykładziny pod nową kuchenkę, dwa pędzelki do malowania dla Ignasia, dwie paczki ręczników papierowych i wielkie opakowanie papieru toaletowego. Aneta przyjmuje to bogactwo z wdzięcznością i poddaje dalszej dystrybucji: żywność przetwarza na obiady, na które zaprasza sąsiadkę, połowę wsuwek oddaje bratanicy.

Bo to jest tak, że raz dajesz ty, a raz – ja. Potrzebujesz czegoś? Zapytaj mnie, czy tego nie mam. Słuchaj, skoro mój piekarnik przypala z góry, a twój od dołu – możemy razem upiec w nich ciasto! Czasem wystarczy znaleźć jednego wspólnika w konsumpcyjnej symbiozie, żeby powstało mikropartnerstwo. Nisza, w której można się zaszyć, gdy chce się odpocząć od modelu pozyskiwania dóbr, do którego przyzwyczaił nas system. Czy chwilowo?

– Gdy skończą się rzeczy, można oferować umiejętności – zauważa przytomnie Ela.

…

Swapmnie, Thingo, bookcrossing, banki czasu, wkrótce też Wymiennik, internetowa platforma, która umożliwi kojarzenie poszukujących z potrzebującymi wszystkich możliwych dóbr oraz usług – choć rzeczywistość analogowa i wirtualna pączkują miejscami, w których można wymienić coś za coś, w Polsce, w przeciwieństwie do pogrążonej w kryzysie Hiszpanii czy Grecji, wymiana usług i towarów wciąż jest albo środowiskową zabawą, albo wstydliwym surogatem kupowania. Tymczasem życie oparte o wymianę (choć częściowo) pozwala urealnić swoją codzienną konsumpcję. Wyekstraktować faktyczne potrzeby, dostrzec faktyczną wartość własnego czasu, zacząć cenić swoją i cudzą pracę. Kto, wchodząc do sieciowego sklepu i ściągając z wieszaka kieckę za prawie stówkę, stojąc przy kasie, przelicza jej wartość na godziny własnego przepracowanego czasu? Kto, wyciągając portfel, konfrontuje sam siebie z równaniem: kiecka = dwa pełne dni pracy? Ja sama, decydując się na transakcję z użyciem pieniądza (albo jego plastikowego substytutu), na ogół automatycznie odcinam się od tego typu refleksji. Wchodząc zaś w klasyczną wymianę (dobro za dobro, usługa za usługę), cały czas jestem w kontakcie ze świadomością tego, jak cenny jest mój czas. I że nie chcę go trwonić na coś, czego nie potrzebuję.

W codziennej ekonomicznej rzeczywistości mało jest rzeczy tak realnych ( i tak sprawiedliwych), jak wymiana.

…

Miesiąc po przeprowadzce Oli do Wrocławia jej żelazko odmawia posłuszeństwa. Któregoś dnia po prostu zaczyna skwierczeć. Dym, piekący smród, nic nie da się z nim zrobić. Aleksandra nie ma jednak zamiaru kupować nowego. Niezbędne prasowanie odbębnia w hotelach, podczas służbowych wyjazdów; w biznesowych molochach, w których lokuje ją pracodawca, żelazko jest na ogół na wyposażeniu pokoju.

Gdyby nie to, wie, że też by sobie poradziła. Tak jak radzi sobie z odkurzaczem. Nie ma własnego, więc raz w miesiącu jedzie rowerem do koleżanki i taszczy na bagażnika jej starego Zelmera. Odwdzięcza się, gdy tylko może: luksusowymi pralinkami, które zostały dołączone do powitania w hotelowym pokoju, przeczytaną książką, na której widok koleżance zaświeciły się oczy. Przy okazji waży się na jej wadze: – W sumie dziwi mnie, że jeszcze nikt nie wpadł na pomysł kolektywnego kupowania odkurzaczy. Na przykład między sąsiadami na piętrze.

…

Z racji okołoustawowego zamieszania wszyscy się teraz interesują działkami. W Gazecie Wyborczej idei pracowniczych ogródków działkowych poświęcona jest cała rozkładówka: – Może to dla nas?

R. kręci głową.

– No tak, przeczytałam właśnie, że działki nie są dla ludzi, którzy boją się zaangażować.

Jednak kilka dni później wybieramy się na działkozwiad. Oglądamy opuszczone parcele na Mokotowie. Stegny. Łuk Siekierkowski. Stary Mokotów. Zapuszczamy się nawet na Rakowiec. Z przedramieniem wytatuowanym długopisowymi numerami działek, które czekają na nowych użytkowników, idziemy otwartą alejką przez wypielęgnowany ogród rozciągający się wzdłuż ulicy Odyńca – najstarszy działkowy teren w Warszawie, oddany do użytku na początku XX wieku. Ogród stoi otworem, tabliczka zachęca do korzystania z biegnącej przezeń alei. Powietrze jest lepkie, z nawłoci, które zwieszają się znad płotów, sypie się żółty pył. Zatrzymujemy się przy działce, której numer znaleźliśmy na tablicy ogłoszeń, z adnotacją: „do przejęcia”. Domek, drzewka, kwiaty. Brama w kształcie łuku obrośnięta powojnikiem. Wszystko zadbane, ale bez przesady. Jest potencjał na tajemniczy ogród. – Podobno można odkupić od pana działkę – dopytujemy mężczyznę w podkoszulku, który niczym strażnik natychmiast materializuje się przy furtce. – Znaleźliśmy ogłoszenie. – Można odkupić domek i nasadzenia. 100 tys. zł. Co się dziwicie? Dużo mam tych nasadzeń.

To będzie najtrudniejszy miesiąc.

Ktoś się będzie szarpał. Ktoś zejdzie na manowce. Ktoś dowie się, od czego zależą jego notowania wśród bliskich. Większość z nas, zmęczona księgowaniem życia, zbuntuje się przeciwko zapisywaniu wydatków.

Ida – bo wyjedzie na wakacje.

Lena – bo się znudzi, Magda przestanie się zmuszać.

Biegła w księgowaniu Elżbieta, która zapisuje wydatki, odkąd prowadzi dorosłe życie, przestanie, bo zakleszczy się w codzienności. Gdy się z zakleszczenia oswobodzi, nie będzie jej się chciało dokładnie odtwarzać przebiegu konsumpcyjnych wydarzeń. – Nie zdarzyło się nic nadzwyczajnego – powie pod koniec miesiąca. – Poza tym, że Piotr uznał, że mamy tak niewiele z życia, że kończy z odmawianiem sobie piwa.

Przemysław zostawi gdzieś swój notes.

A Wołodymyr, mąż Anny, po prostu któregoś dnia przyjdzie, wyciągnie ręce z kieszeni i powie: – No tak, wyrzuciłem wszystkie paragony. I co mi zrobisz?

Tydzień 19.

Sierpień jest w kalendarzu konsumpcyjnym okresem zamrożenia; wielki handel nawet nie próbuje się wysilać, oddaje pole drobnicowcom. Trwają wakacje – czas o innej dynamice, o bardziej nonszalanckim podejściu do wydawania. Czas tanich pokus, ale też większej tolerancji na towarową tandetę. Żniwa dla handlujących modą z defektem, książkami znad makulaturowej krawędzi, fosforyzującym plastikiem, który nawet nie udaje, że został wyprodukowany gdzie indziej niż w Chinach. Zakopane, Jurata, Dębki, Pobierowo – budy z szajsem stają wszędzie tam, gdzie pojawiają się turyści. Lato jest najlepszym momentem na przewietrzenie magazynów z badziewiem.

Sierpień to też czas obfitości. Miesiąc nagrody dla wszystkich, którzy wykazywali się ogrodniczą cierpliwością. Pomidory, ogórki, słodkie winogrona, wielkie sałaty, pierwsze wężowe cukinie o skórce, która błyszczy się jak polakierowana – Antek wiezie działkowe plony w drewnianym wózeczku z dyszlem. Do domu ma 2 km – droga prowadzi chodnikiem wzdłuż jezdni, przez plac zabaw, koło kościoła, wije się wyłożonym kostką zygzakiem, wspina na wzgórze, na którym rozłożyło się osiedle, na którym mieszkają rodzice Antka. Agata widzi syna z kuchennego okna – tuż nad poletkiem ziemi pod blokiem (od kilku tygodni nie może się opędzić od myśli: może je zagospodarować?), na przestrzał przez zielone liście drzewa, które rozkłada swoją koronę przy jej balkonie. Chłopczyk i mężczyzna właśnie biorą ostatni zakręt, za chwilę zadzwonią do drzwi, wniosą do domu zebrane bogactwo, ale też mieszankę uczuć, która towarzyszy dobrze wypełnionej misji: euforię, dumę, zmęczenie, oczekiwanie na uznanie i wdzięczność. Za chwilę, gdy otworzą się drzwi, Agacie zrobi się przyjemnie miękko. Na razie jednak znów patrzy na drzewo za oknem. Ma liście podobne do jesionu i stożkowate kwiatostany obsypane purpurowo-czerwonym meszkiem. To ekspansywny sumak octowiec. Ostatnio czytała, że owoce, które wykształcą się z jego kwiatostanów, mają przyjemnie orzeźwiający smak; Indianie robili z nich lemoniadę. Agata, odkąd eksperymentuje z dzikim jedzeniem, wciąż skanuje rosnącą wokół roślinność pod kątem jej ewentualnej spożywczej wartości. To też nowo nabyta umiejętność: widzieć to, co do tej pory było przezroczyste.

Antek opróżnia wózek z przytarganego z działki ładunku. Agata wizualizuje sobie w głowie to, co z niego przyrządzi. – Od kilku tygodni praktycznie nie kupuję warzyw. Z tego, co zbieram na działce, jestem w stanie naprawdę dużo zrobić. Na przykład obiad na osiem osób. Na taki się jednak w najbliższym czasie nie zapowiada. Strumień znajomych, który wcześniej szeroko płynął przez mieszkanie Agaty i Gustawa, w ostatnich tygodniach dziwnie osłabł. – Może to wakacje? – zastanawia się Agata, która ze stoicyzmem znosi samoistną redukcję w grupie chętnych do wspólnego biesiadowania w ich M4. Gustaw ma inną teorię: – Agata przestała serwować wszystkie imprezowe ozdobniki. Chipsy, paluszki, desery, lody, pepsi, tonik, margaritę. Zamiast tego jest zupa z ukiszonych w domu ogórków, karkówka, ziemniaki i młoda kapusta z działki. Z koperkiem. No i kompot – zamiennik dla pepsi. Ponieważ Agata nie jest w stanie wygenerować bezzakupowego zamiennika dla margarity, margarity nie serwuje.

Radykalna redukcja ilości kupowanego alkoholu (na całkowitą się nie zanosi, bo po pierwszym miesiącu bez zakupów Gustaw stanowczo oprotestował embargo na piwo: – Od czasu do czasu butelka jest mi niezbędna) ma też inny efekt uboczny. Gdy skawinianka decyduje się na wieczorne wyjście ze znajomymi, zamawia szklaneczkę martini i siedzi przy niej cały wieczór, jedną z koleżanek wyraźnie uwiera jej nieproporcjonalne podchmielenie: – Ile jeszcze? – pyta z wyrzutem. – No ile? Kiedy wreszcie przestaniecie oszczędzać? – wzdychają przyjaciele, którzy od trzech miesięcy czekają na Agatę i Gustawa z parapetówką. Cierpi też młodsza siostra, początkująca studentka, dotąd regularnie obsypywana upominkami. Wspólne wyjścia do knajp i zakupy w supermarkecie zostały zawieszone, ubywa jej też powoli ubrań: – Mimo że niekupowanie zmieniło sposób, w jaki spędzamy czas ze znajomymi, wciąż więcej jest tych, którym nie przeszkadza, że zapraszam na działkę, a nie do knajpy – opowiada Agata. – Ostatnio urządziliśmy sobie zawody w przyrządzaniu dań z cukinii. Cukinii nam zdecydowanie nie brakuje.

…

Czy dobrowolna redukcja wydatków musi oznaczać totalną izolację od tej części towarzyskiego życia, która toczy się w knajpach? Idzie nie mieści się w głowie, że w ogóle można to roztrząsać. Jej życie towarzyskie od zawsze toczy się w rejonach niezagarniętych przez konsumpcjonizm. Ostatnio na asfalcie pod stołecznym Stadionem Narodowym, gdzie zdobywa kolejne stopnie wtajemniczenia w jeździe na wrotkach. Albo nad Wisłą. Albo na kocu w Skaryszaku. Albo w domu, własnym albo cudzym, ale obowiązkowo wyposażonym w narzędzie do parzenia kawy – tak jakby polska kawiarniana rzeczywistość przez ostatnie 20 lat nie uległa żadnej transformacji. Tak jakby nie istniało niebo dla kawoszy. Jakby nie było Coffee Heaven.

Krakowianka Anna za kawę nie płaci. W swoim towarzyskim kręgu uchodzi za guru od mineralnych pudrów; koleżanki, które chcą się połapać w gąszczu ich odcieni oraz struktur, upierają się, żeby regulować jej kawiarniane rachunki.

Aleksandrę cieszy każdy mały kroczek na drodze do konsumpcyjnej autonomii; grill na nadodrzańskich wałach, piwo na trawniku, kawa z własnoręcznie spienionym mlekiem na jej domowym mikrobalkonie. Na koncert Kultu idzie nad rzekę; woda niesie dźwięk. Filmy ogląda pod chmurką; w letnim kinie na dachu Renomy. Wygrywa w internecie podwójną wejściówkę do teatru. Nie staje jednak okoniem, gdy towarzystwo kręci nosem, bo pogoda, bo co to za pomysł. Nie odmawia wieczornych wyjść. W domu jednak zjada kolację, żeby nie dać się sprowokować przez apetyczne nazwy w kartach knajp, do torby wrzuca – na wszelki wypadek – kanapkę, garść orzechów, banana. Wraca tramwajem, autobusem, a gdy okoliczności pozwalają: rowerem.

…

Przychodzi D., znajoma dziennikarka. Przynosi kabaczka, przywiezionego ze wsi. Ma doskonale ufarbowane włosy (Rossmann) i ładną, lejącą się kieckę w kolorze nude (Tesco). – Ja tak żyję od kilku lat – mówi. – Przymusowa pauperyzacja. Kiedyś było ją stać na Argentynę, teraz jeździ na Mazury. Z drogich kosmetyków kupuje tylko pastę do zębów. Zakupy robi w Biedronce i w Tesco, gdy wchodzi do Almy, płacze. Wybiera z namaszczeniem: kawałek łososia, zielona kolendra, pasta curry Patak’s. Nie mam już w lodówce niczego egzotycznego, ale wręczam jej naręcze zieleniny. Pojutrze wyjeżdżamy.

Wieczorem robię porządek na balkonie. Wyrywam łodygi zdrewniałej sałaty, usuwam suche liście, zrywam koraliki czerwonych pomidorków. Jest ich pół miseczki. Plus jeden duży, prawie czarny. Kroję go w plastry, kładę na pajdzie upieczonego przed chwilą chleba. Dojrzewał ponad miesiąc; pewnie ma w sobie całe ciężkie spalinowe bogactwo miejskiej ulicy, ale jednocześnie jest najsłodszym pomidorem, jakiego kiedykolwiek jadłam.

…

– Wycofaj te bilety – pisze do mnie Przemysław. Kilkanaście dni wcześniej na jego prośbę zawiesiłam na brytyjskim eBayu ogłoszenie: Elisabeth Fraser. Bilety dwa (kupione na fali sentymentu sprzed dwóch dekad). Sprzedam. – Zdecydowałem, że jednak pojadę. Więc jedzie. Do Londynu, na koncert swojej ukochanej wokalistki, na który już od dawna nie można kupić biletów. Opamiętał się? Czy wręcz przeciwnie?

W przeddzień wyjazdu Przemek spotyka się z przyjacielem ze studiów. Dwudziestoletnia znajomość, która choć rozwija się w różnych kierunkach, wciąż ma wiele wspólnych punktów. Jednym z nich jest właśnie Elisabeth, ekswokalistka Cocteau Twins, platoniczna muzyczna miłość obu z nich. Kumpel przynosi wino, Przemysław lepi pizzę z tego, co znalazł w lodówce. Siadają przy stole. Na ogół się sprzeczają, o pryncypia. Przyjaciel wykazuje zdecydowane prawicowe sympatie, Przemek, zawsze enigmatyczny, nie do jednoznacznego rozczytania, kontestuje niemal wszystko, jak leci. Sarkazm jest jego ideologią. Tym razem jest inaczej. Ze zdziwieniem odkrywają, że w rozmowie o nadmiarze i jego konsekwencjach mają wiele punktów stycznych. – No patrz, a jeszcze 20 lat temu żadnemu z nas do głowy by nie przyszło, żeby rozkminiać konsumpcyjną rzeczywistość Pierwszego Świata – mówi z przejęciem kumpel. A więc jesteśmy Pierwszym Światem, łapie się Przemek. W butelce wina ( z Nowego Świata), przyniesionej przez kumpla, szybko pojawia się dno. Nie ma komu iść po następne.

…

Moje ulubione forum puchnie od handlowych ogłoszeń; wśród stu najświeższych wątków połowa ma jawnie merkantylny charakter (sprzedam, kupię, wymienię, specjalna wakacyjna oferta!), a kolejne dwa tuziny to dyskusje na temat tego, co, gdzie i jak kupić. My, matki z różnych stron Polski i świata, zebrane pod wirtualnym sztandarem bliskości z naszymi dziećmi, partnerami, światem, umawiamy się tu na nocne zakupy w Tesco, skarżymy na wysokie ceny przesyłek w Pieluszkarni, rozkminiamy, czym jest feed deposit w Amazonie, dyskutujemy o wyższości styropianowej kaszy nad innymi materiałami do wysyłkowego pakowania kruchych przedmiotów. Niby już jesteśmy syte, a wciąż głodne.

A może nie o nasycenie tu chodzi? Może o potrzebę porozumienia?

…

Krytyka kultury konsumpcji skupia się na wyliczaniu jej ciemnych stron. Że ogłupia, spłyca, segreguje, rzutuje na relacje. Że bezceremonialnie obchodzi się z tymi, którzy chcieliby z niej czerpać, ale zwyczajnie ich na to nie stać. Wyrzuca ich na margines. Wyklucza. Degeneruje.

Ale konsumpcja ma też jasne strony. Konsumując, wchodzimy w posiadanie nie tylko przedmiotów, ale przeżyć oraz myśli, z pomocą których możemy później budować sojusze z innymi uczestnikami niekończącego się procesu pozyskiwania dóbr. Krytykując lub chwaląc swoje wzajemne konsumpcyjne wybory, emitujemy ładunki konkretnych uczuć, a kupione przedmioty z czasem stają się budulcem dla naszej tożsamości. – Może w robieniu zakupów jest coś, co pozwala odwzorować naturalne „dzianie się”? – zastanawia się Ida. – Dlatego tak łatwo temu ulec?

„Dzianie się” to jedno, ale zgodnie z tym, co twierdzą socjologowie, specjaliści od teorii wymiany[74], w każdym akcie wymiany ( a więc i wymiany monetowo-towarowej) mieści się społeczny potencjał, także ten pozytywny. Budowania zaufania. Ustanowienia więzi. Sklejania społeczności. Inwestowania – choćby przez system podatkowy – w miejsce, w którym się żyje. Kusząca jest myśl, że portfel może być narzędziem wywierania wpływu na to, jak funkcjonuje i wygląda najbliższe sąsiedztwo. Czy jest w nim lokalna piekarnia, bazarek, na którym można kupić pomidory i śliwki prosto od rolnika, kawiarnia, której właścicielem jest sąsiad. Nie jesteśmy samowystarczalni, potrzebujemy innych nie tylko po to, żeby przeżyć, ale i by dodać charakteru swojej egzystencji.

…

Sierpień to czas, gdy najbliższe otoczenie Marii i Tomasza czerpie najwięcej korzyści z ich decyzji o wyprowadzce na wieś. W jednym z pokojów w domu instaluje się przyjaciółka z mężem i kolegą męża. W izdebce, którą ojciec Marysi urządził sobie w stajni, mieszka od kilku dni siostra Tomka. Nawet w stodole pojawiają się goście; teść twierdzi, że zapach siana działa na niego lepiej niż melatonina. To nie jest tak, że Maria narzeka, w końcu wszyscy przywożą ze sobą zapasy. Gdy na stole ląduje foliowa reklamówka z Kauflandu, a w niej ser, szynka, salami, Maria wie, jak będzie brzmiało następne pytanie: upieczesz nam pizzę? Upiecze, rzecz jasna, z Marianną na biodrze zagniecie ciasto, odstawi do wyrośnięcia, rozwałkuje, przystroi, wciśnie w rozgrzane brzuszysko piekarnika. Powtórzy kilka razy. Ileż pizz potrafi zjeść blisko 10-osobowe towarzystwo!

W tym roku idylla letników kończy się nagle. Maria ląduje na Izbie Przyjęć w jednym z białopodlaskich szpitali; do nieznośnego kaszlu, którym od kilku dni dudni jej klatka piersiowa, dochodzi gorączka. Pot oblewa ją znienacka, akurat gdy kończy oczyszczać 20. kilogram antonówki, wydłubanej z miękkiej trawy, którą zarósł stary sad za domem. Dreszcz kładzie się Marii ciężarem na kręgosłupie, dogina ją tak, że musi się zaprzeć łokciami o blat. Głowa jej pęka, w płucach pogłos jak w protestanckiej katedrze, gorączka szybuje do 38,9ºC. Osłuchowo: szmery i świsty, diagnoza: końcowa faza nieleczonego zapalenia płuc, z rozwojowym scenariuszem, proszę się oszczędzać, poprosić o pomoc rodzinę, gdzie ma pani rodzinę? W Konstancinie? Tam są świetne tężnie, niech pani jedzie do Konstancina.

Antybiotyk wycisza kaszel, z pomocą przychodzi deszcz, przy wilgotnym powietrzu łatwiej się oddycha. I jedzie, bo Maria zarządza pakowanie. – Jeśli mam się rozłożyć, to tylko w Konstancinie.

U mamy w domu Maria faktycznie mogłaby odpocząć, ale Krysia, środkowa córka, zaczyna brzydko kaszleć; trzeba się nią zająć. Z Manią z kolei – biec do ortopedy. Prywatnie, na kontrolę stawów biodrowych, którą, zgodnie z zaleceniem, trzeba zrobić przed ukończeniem ósmego tygodnia. W Białej terminy, które przysługują z NFZ-owskiego rozdania, są niekompatybilne z naturalnym cyklem rozwoju noworodka, poza tym płacąc, można to zrobić za jednym razem, a nie na raty. Pełnopłatne świadczenia są zdecydowanie prostsze w obsłudze.

Więc: kocioł. Jak na wsi. Jedyna różnica, że może się czasem zamknąć w ubikacji i poprzeglądać promocyjne gazetki, które na konstancińską wycieraczkę trafiają w hurtowych ilościach. – A tam takie fajne gadżety. Trzeba jak najszybciej wracać na wieś.

…

Skwar. Maleńki basen. Awantura o kółko dmuchane. R. jest wściekły, nie chce dyskutować o tym, co zrobić z ograniczeniem, które sobie narzuciliśmy, i sięga po ciężką artylerię. – Odbieramy naszemu synowi radość dzieciństwa.

Jesteśmy na Słowacji (tego wyjazdu właściwie nie powinno być – ale w piątym miesiącu eksperymentu podłączamy się pod grupę znajomych, z którą wspólnie wynajmujemy letni dom w słowackich Tatrach). Dziko zagarnia każde kółko, które znajduje się w jego polu widzenia, a wygląda na chwilowo osierocone. Na cudzym kocu, na brzegu basenu, na wodzie. – Niech weźmie, niech się pobawi – słowaccy rodzice dzieci, posiadaczy dmuchanych kółek, są wyrozumiali. Więc bierze. Rzuca się z nim ekstatycznie do wody, tapla się i próbuje pływać. Nie pozwala się dotknąć. Chce sam. Kółko jest mu więc ewidentnie niezbędne. Ale na maleńkim basenie w Martinie, niezagarniętym jeszcze przez łapę usługowej gentryfikacji (wstęp: niecałe 2 euro), nie można kupić niczego, co służy do uprzyjemniania sobie czasu na trawie lub w wodzie. Jeszcze?

Można za to kupić czerwoną granitę. M. wysyła swojego 12-letniego syna na zakupy; chłopiec wraca, ściskając oburącz cztery plastikowe kubeczki z lodową kaszą podfarbowaną na czerwono. Zerkam w jego stronę ze dwa razy; przypominam sobie własne dzieciństwo – kompletnie wyczyszczone z wszystkich konsumpcyjnych grzeszków. Wiem, że gdyby moje dziecko zachciało w tym momencie granity, nie byłabym w stanie mu odmówić i zaproponować w zamian letniej wody, którą przezornie wlałam do butelki. Ale Dzik ma gdzieś granitę, przeżywa moment absolutnej ekstazy, pluskając się w wodzie z kółkiem. Tymczasowa własność – jakie ma to znaczenie?

…

Czym jest plastikowe kółko? Odrobiną PVC. Fragmentem komputerowego algorytmu, na którym bazuje program graficzny, który wygenerował ornament ozdabiający przezroczysty kształt. Ułamkiem czyjegoś wysiłku, włożonego w zaprogramowanie maszyny formującej, sprawdzenie, pakowanie, przeniesienie, sprzedaż. Wypełnieniem z tlenu i dwutlenku węgla, wtłoczonym w transparentne cielsko z pomocą siły ojcowskiego aparatu oddechowego.

Ale jest też radością. Z polowania, z otrzymania zgody na tymczasowe użytkowanie, z obadania miękkiej, plastycznej struktury reagującej na nacisk małych łapek, z szastania, szmyrgania, uderzania, rozbryzgiwania, wreszcie tego, do czego przedmiot został stworzony – unoszenia się na wodzie. Przyjemność ta nie ma granic, rozprzestrzenia się niczym wirus – z użytkownika przechodzi na obserwatora. Udokumentowana przez matrycę aparatu, przełożona na język pikseli, przejdzie na każdą osobę, która będzie to zdjęcie oglądać. Kilkadziesiąt lat później, jeśli cyfrowy plik nie sczeźnie, kontakt z nim – być może – przyniesie radość dorosłemu już użytkownikowi. Ach, to są te niemalże bezzakupowe wakacje, o których rodzice mi opowiadali! Że też niczego z nich nie pamiętam! Zysk z niecałych dwóch euro zainwestowanych w kawał wyprodukowanej w Chinach gumy będzie niepoliczalny. Ale zwróci się po pierwszym kwadransie jego używania.

To oczywiście scenariusz optymistyczny, zakładający współpracę kilku różnych elementów. Bo może się oczywiście zdarzyć, że kółko, poturbowane albo zabrane przez nadmorski szkwał, odejdzie w rzeczowy niebyt; wyrzucone do śmieci trafi na limbus dla poharatanych przedmiotów. Jednak nawet wtedy nabierze znaczenia. Czy nie ruszają nas zdjęcia opuszczonych domów? Osieroconych przedmiotów porzuconych w przypadkowych miejscach? Fundamentów oczyszczonych z piasku? Świątyń wydłubanych z tropikalnej gęstwiny? Wchodzimy w kontakt z tym kompletem emocji za każdym razem, gdy materialne ślady człowieczej egzystencji zaskakują nas swoim uporem, gdy okazują się trwalsze niż my sami. My odchodzimy, a rzeczy trwają.

Bo przedmioty mają dla swych właścicieli wartość dalece wykraczającą poza ich przedmiotowość „Każdy z nich mówi swoim językiem” – pisze Deyan Sudjic, dyrektor londyńskiego Design Museum, poświęcając relacjom z przedmiotami całą książkę[75]. Traktowane wielofunkcyjnie mogą być tworzywem, kapitałem, narzędziem, ale też symbolicznym kluczem do wspomnień. Człowiek nie tylko używa rzeczy, ale i wchodzi z nimi w relacje. Człowiek nie jest w stanie funkcjonować bez rzeczy, ale i przedmiot nie materializuje się w całej glorii swej przedmiotowości bez człowieka.

Przedmiot lubi być trwały. Wygodny. Celowy. Jeśli mógłby wybierać, to wchodziłby w długodystansowy związek. Wie coś o tym Agata, która po trzech miesiącach eksperymentowania z zastępstwem dla skradzionego sekatora (krawieckie nożyczki, kuchenny nóż, obcęgi), właśnie w sierpniu decyduje się na zakup kolejnego. Nowy przyrząd idealnie dopasowuje się do jej dłoni; praca z nim staje się przyjemnością, świadczeniem sobie wzajemnie uprzejmości. Czyż nie o to chodzi w związku człowieka z przedmiotem? „We are what we own”[76] – twierdził XIX-wieczny filozof i psycholog, William James. Jesteśmy, zdecydowanie.

…

Talerzyk w kolorze malachitu, wyprodukowany w Chodzieży. Metalowa, wytarta na krawędzi łopatka do tortu. „Kuchnia polska”, wydanie pierwsze, z 1957 roku, z kartkami poznaczonymi olejem, oprawionymi we współczesne introligatorskie płótno. Ten zestaw kulinarnych artefaktów jest jak zbiór materialnych fiszek z mojego prywatnego katalogu skojarzeń. To wszystko, co zostało z wyposażenia blokowej mikrokuchni mojej babci.

Tydzień 20.

Biały, nabijany nitami pasek, mała okrągła tarcza, kreska wskazówki – nowa ozdoba na przegubie Leny, choć pochodzi z katalogu Avon, wygląda, jakby została kupiona w ulubionym sklepie minimalistów – japońskiej sieciówce Muji. Znaczy: szlachetnie. A kosztuje trzy razy mniej niż designerski pierwowzór. Zegarek jest zakupem impulsowym, o genezie mocno splecionej z decyzją, którą Lena podejmuje w połowie sierpnia. Koniec z ciągłym sprawdzaniem godziny na telefonie. Koniec z lokowaniem się na czasowym kontinuum. Koniec z kontrolą. Niech życie płynie.

W realizacji zamierzenia przeszkadza Lenie aktor Wojciech Mecwaldowski, który w szemrzącym u matki telewizorze opowiada o imperatywie, który nakazał mu spełnianie materialnych marzeń z dzieciństwa. Gdy dla uwiarygodnienia tezy, że nie można tych marzeń zostawiać nieskonsumowanymi, przytacza przykład osobisty: siebie, spełnionego dorosłego kolekcjonera figurek z jajek niespodzianek, do Leny dociera, że ona też ma takie marzenie. Długo dojrzewające. Spychane. Nigdy nieskonsumowane. Zegarek! Przecież nigdy nie dostała takiego, jakby mieć chciała. Do teraz, gdy sama zdecydowała. Biały syntetyczny pasek owija się wokół opalonego nadgarstka. Biżuteria, która jest też utylitarna. Jak długo wytrzyma?

W zegarkowej decyzji katalizuje się całe zmęczenie Leny. Bo Lena ma już dość. Kontrolowania, myślenia o tym, co jest potrzebne, a co nie, podejmowania decyzji, nawet segregowania, które tak zawsze lubiła. Mimo że wizyty w sklepach ograniczyła do spożywczych spacerów między półkami w niedalekiej galerii handlowej, wciąż ma poczucie, że kupuje nie dość rozsądnie, nie dość przemyślanie, nie dość skąpo, nie dość błyskawicznie. Robi listę, ale zapomina ją zabrać. Ustala trasę przemarszu (kasze-mąki-cukry-oleje-warzywa-nabiał-mięso), ale dziwnym trafem ją z niej znosi – od razu na drugie piętro, między spodnie. Ceny znad wieszaków do niej krzyczą: 10 zł, 20, 30, jak tu nie kupić!

Nawet gdy decyduje, że trzyma się daleko od sklepu, nie ma zmiłuj, sklep się i tak o nią upomina. Najczęściej pod postacią matki, która dzwoni znad pudła z przecenionymi rajtuzami, majtkami, piłkami, zestawami do piaskownicy. – Nie chcesz? Dlaczego nie chcesz? I nie o to chodzi, że Lena nie chce kupować. Lena po prostu już nie chce się z niekupowania tłumaczyć.

…

Wiele lat temu, gdy instytucja nocnej wyprzedaży dla wtajemniczonych niosła ze sobą powab nowości, wylądowaliśmy na takiej właśnie imprezie w Decathlonie. Byliśmy wtedy młodzi i oszczędni, więc zaraz po tym, jak R. zdjął z wieszaka upatrzoną wcześniej kurtkę narciarską, poszliśmy z nią do kasy. Kolejka była długa; kobieta, która stała przed nami, długo i z namaszczeniem wykładała z koszyka upolowane dobra. Jej partner podrygiwał ze zdenerwowania. – A to po co? Dla K. Dla M., dla wiesz, no, tej tam. – A po co bierzesz to gówno? – rozcapierzył w palcach koszulkę z tkaniny termoaktywnej. – Nigdy nie wiesz, kiedy takie gówno może mi się przydać.

…

– I co cię tak wkurza? – Lena karci się za każdą emocję włożoną w kupowanie. Jak ostatnio: tusz w Rossmannie, wypatrzyła go w gazetce. Lena, posiadaczka nieprzyzwoicie wręcz bujnych rzęs, przychodzi pod sklep o 8.53. W kolejce stoi jakiś tuzin kobiet, jeden facet i Lena. Gdy otwierają się drzwi, strumyk wlewa się z pozoru uprzejmie, ciurka między regałami do stoiska położonego w głębi sklepu. Pod prąd, na przełaj, byle szybciej. Mężczyzna jest szybszy, wyciąga rękę do stoiska Maxa Factora i bierze trzy tusze naraz. Garść Leny zaciska się na powietrzu. Jakaś kobieta napada na nią za to, że wyprzedziła ją na zakręcie. – „Rezygnuję” – pisze do mnie w mejlu. – „Chcę po prostu znów móc kupować.”

…

Gdy po prawie pięciu miesiącach konsumpcyjnej dyscypliny przychodzi znużenie, Lena wybiera rozstanie. Magda, która mieszka na Islandii – chwilowe moratorium. Od kilku tygodni jest w Polsce, w rodzinnym domu w Wielkopolsce. Też potrzebuje tuszu, niedawno się skończył. Ale i czegoś więcej: potwierdzenia siły nabywczej swoich pieniędzy? Na Islandii, gdzie wszystko jest kilkukrotnie droższe niż w jej rodzinnym kraju, łatwo zachować konsumpcyjny post. W Polsce jest z tym dużo trudniej.

Magda wyjazdy do Polski traktuje jako okazję do odbudowy garderoby. I w tym roku nie będzie inaczej, zapowiada już na samym początku, w kwietniu. Właśnie jest w centrum handlowym; kupiła już kilka kilogramów skrojonej wedle najnowszych trendów bawełny, wchodzi do Sephory. Ekspedientka ma chmurę rudych loków wokół mlecznej, piegowatej twarzy. Doskonale wytuszowane rzęsy (bez grudek!), idealnie dobrany kolor podkładu, który wygląda, jakby go nie było, odrobinę landrynkowego pigmentu na pełnych ustach. Kobieta-ideał, wcielona zwiewność i doskonałość podaje Magdzie urękawiczoną dłonią słoiczek luksusowego kremu Diora. Patrzy prosto w oczy. Uśmiecha się, pokazując błyszczące zęby: – Idealnie wyrównuje niedoskonałości.

Magda, która od urodzenia syna boryka się nie tylko z dodatkowymi kilogramami, ale i trądzikiem, zamyka oczy. Jak zahipnotyzowana idzie do kasy, wyciąga z portmonetki kartę kredytową. Na zdrowie, dla urody! Nastrój idzie w górę szybciej niż po setce wódki. Jest krem, jest euforia, nie ma przegranych. Nie ma? – Co myślałam wtedy? Co myślę teraz? – zastanawia się Magda.– No że rewelacyjny krem kupiłam. Przecież gdybym uznała, że jest inaczej, musiałabym zanurzyć teraz głowę w kiblu.

„Shopping is cheaper than psychiatrist”[77] – przeczytam za kilka miesięcy na jednym z billboardów w Berlinie, na handlowej ulicy Ku’damm. Zakupy są euforyzujące, niewątpliwie, tyle że euforia ta ma krótką datę ważności.

…

Wolna środa. Planujemy. Z początku kompletnie w rozjeździe:

– Może Moczydło? – R. chce zabrać Dzika nad wodę, póki to jeszcze możliwe.

– Może Wilanów? – chcę zrobić zdjęcia, dostałam zlecenie.

W telewizorze właśnie leci tenisowy mecz; ceglasty kort, bach, jęk, bach, stęk. – A może bym zagrał w tenisa?

– A pamiętasz, że wynajęcie kortu kosztuje?

Tenisista posyła drugiemu ostrą piłkę. Ten zgina się, bach-bach. Jęk-jęk. R. patrzy na mnie spod byka. Bogatsza o doświadczenie z kółkiem pływackim próbuję negocjacji: – Może zrobimy coś, co podobnie cię rozerwie, ale nie będzie nic kosztować? Pojeździmy na rowerze? Pogramy w badmintona?

– Za halę do badmintona też trzeba płacić – burczy mężczyzna.

– W parku nie trzeba.

Cisza. Plan się rozłazi. Kreatywna antykonsumpcja bywa męcząca.

…

Do gdynianki Elżbiety, która właściwie pożegnała się już z myślą o możliwości częściowego, zdalnego powrotu do pracy, dzwoni szefowa. – Jest telerobota! Bierzesz?

Na poczet pierwszej wypłaty decydują się z Piotrem wymienić okna. Piotr idzie po piwo. – Mamy tak niewiele, dlaczego mielibyśmy się pozbawiać przyjemności?

Tydzień 21.

Pięć dni – tyle trwa radość Agaty z potwierdzonej ciąży. To jej czwarte poronienie. Drugie w tym roku. Odsunąć (się), nie myśleć, zamknąć, wyłączyć – instynkt podpowiada Agacie drogę do ukojenia. Wyjść z siebie, przebodźcować: – Dawno nie odwiedziłam tylu internetowych sklepów. Choć niczego mi nie potrzeba, choć nie ma niczego, co mogłoby mnie pocieszyć, pozwala mi to zająć się na chwilę czymś innym niż myśleniem.

2 tys. zł – to koszt specjalistycznych badań, które Agata z Gustawem zrobili do tej pory. NFZ nie refunduje diagnostycznych procedur, które pomagają precyzyjnie ustalić, co utrudnia utrzymanie ciąży przez matkę. A ścieżek dostępu do tej wiedzy jest wiele: genetyka, immunologia, kardiologia, delikatna gra hormonów, zakażenia. Żeby je rozplątać, znaleźć właściwą, wiedzieć, co dalej, jak sobie pomóc, trzeba wyłożyć własne pieniądze.

Rok, a czasem i cztery lata – tyle czasu potrzeba, zdaniem psychologów, żeby przejść przez wszystkie fazy żałoby po odejściu bliskiej osoby. Choć w Polsce coraz częściej wypłaca się zasiłki pogrzebowe nawet osieroconym rodzicom mikropłodów ( o ile zainwestują w kosztowne badanie kariotypu szczątków, które pomoże zdefiniować płeć), wciąż nie refunduje się opieki psychologicznej nad rodzicami in spe, którzy pożegnali się z wyobrażonym dzieckiem. A gdy jest się w żałobie, paradoksalnie, nie pomaga świadomość, że z kolejnych badań nie wynika nic nowego. Poza tym, że ma się doskonałe predyspozycje do prokreacji.

Ci, którym zależy na tym, żeby dalej grać o życie, są zostawieni sami sobie.

Ostatni tydzień wakacji.

Ostatni tydzień przed edukacyjną inicjacją.

Przez minione pół roku, odkąd Agata zrobiła ostatnie odzieżowe zakupy, Antek wyciągnął się o jakieś 5 cm. Wszystkie jesienne spodnie są przykuse, sięgają połowy łydki. Majtek, skarpetek – brak. Czego jak czego, ale polowania na używane gacie Agata sobie nie wyobraża. Zarządza więc wyprawę do outletu – gdy jednak wychodzi ze sklepu z dwoma siedmiopakami majtek i trzema parami dresowych spodni, nasycenie nie przychodzi. Chciałaby czegoś dla siebie: bluzki, sukienki, czegokolwiek. – Mamuniu, nie potrzebujesz nowej bluzeczki, przecież masz już kilka – otrzeźwia ją otrzaskany z nową życiową filozofią syn. W tym otrzeźwieniu jednak więcej jest zachwytu nad łatwością, z jaką 3-latek wchodzi w antykonsumpcyjny rytm, niż faktycznego pogodzenia się z sytuacją ograniczenia. Choć Agata ma finansowy rozsądek zapisany w genotypie, nic jej tak nie frustruje, jak przymus. Trudno wywabialna gorycz dziecka dorastającego w rodzinie, w której „nie stać nas” było codzienną mantrą.

Pomiędzy „nie chcę” a „nie mogę” jest przepaść.

…

Ida zbiera fragmenty wyprawki po domu. Brakujące elementy pozyskuje podczas spontanicznych spożywczych wypraw do Kauflandu (nowy piórnik, bo w starym młodsza córka postanowiła w wakacje wyhodować kalafiora), Biedronki (dwie ryzy papieru i pinezki do tablicy; obowiązkowe pozycje na wyprawkowej liście ze szkoły) i Deichmanna (kapcie). Razem ze starszą córką, adresatką zamieszania, przekopują się przez internetowe poradniki dotyczące wyboru plecaka. Da się z nich zgrabnie przejść na kolejne strony, na których można się w polecany plecak zaopatrzyć. Oli jest wszystko jedno, więc Ida decyduje się nie na klasyczny tornister, ale plecak turystyczny. Kosztuje 129 zł, mieści zeszyt, blok rysunkowy, śniadaniowe pudełko, bidon z piciem, a do tego – i to jest najważniejsze – waży trzy razy mniej niż polecane na stronach plecaki pierwszoklasistów za 300-600 zł.

W nowy plecak zaopatruje swoją córkę również Maria. A właściwie jej matka, która dobrowolnie wzięła na sobie rolę tej, która konsumpcyjnie rozpieszcza dziewczynki. Mimo że obie debiutujące w oświatowym systemie dziewczynki (Janka – zerówka, Krysia – przedszkole) mają już w domu kilka plecaczków, ich babcia upiera się, żeby tornistrowym zakupem podkreślić rangę debiutu. Z sięgającej sufitu półki w Auchan dziewczyny wyłuskują różowe, z kotkami. Kosztują 30 zł. – Nie widzę powodu, żeby nie miały czegoś ładnego na start. Chcę im uprzyjemnić pójście do szkoły. Poza tym – to nie ja przecież płacę – Maria przyklepuje wybór swojej matki. Niemal identyczne, tylko z Hello Kitty, kosztują 200 zł.

Elżbieta podczas comiesięcznej, relaksującej wyprawy do lumpeksu wyławia z kosza kapcie dla starszego syna, świeżo upieczonego przedszkolaka: 1,79 zł.

Tylko Magda z Islandii nie robi żadnych zakupów. To, co było niezbędne, kupiła już dawno temu. Przedszkole, do którego zapisali z Kubą Antka, nie generuje żadnych nowych potrzeb. Za to czujnie obserwuje swojego syna i ma coraz mocniejsze wrażenie, że w luksusowej placówce, którą dla niego wybrała, skuszona wizją przestrzeni wolnej od konsumpcyjnych rozpraszaczy, przestrzeń owa jest jedynie przykrywką. Nie dla kreatywnej zabawy, tylko nudy.

…

– Czy pożałowałam, że coś wyrzuciłam, że coś komuś oddałam? – zastanawia się Aneta, już piąty miesiąc w rozdawniczym ciągu, 30 wyekspediowanych w świat worków z rzeczami: – Tylko raz. Oddała sąsiadce „Bożą podszewkę”, książkę, którą bardzo lubiła. Bo ta powiedziała, że miała z biblioteki, a pożyczyła komuś, ten ktoś nie oddał i teraz musi odkupić. – Potem pomyślałam, że sąsiadka po prostu zobaczyła ją u mnie na półce i wymyśliła na poczekaniu taką historię. Trudno, to tylko rzecz.

Szkoła, przedszkole – start! Na pierwszym zebraniu w przedszkolu Agata dostaje kartkę do ręki. Lista dodatkowych opłat jest długa: rytmika, ubezpieczenie, wyprawka, komitet rodzicielski. Podobno aż jedna trzecia rodziców w Polsce nie zrzuca się na tę ostatnią pozycję. Nie stać ich.

Na liście, którą dostaje Lena, są: 4 bloki rysunkowe, 4 techniczne, blok techniczny kolorowy, papier kolorowy duży, 2 paczki plasteliny po 12 kolorów, farby Astra plakatówki i akwarele (po 12 kolorów), 6 klejów w tubce, 2 kleje typu magic, linijka, nożyczki, kredki Bambino świecowe i ołówkowe, sześć kolorów bibuły, 3 paczki chusteczek po 150 sztuk, paczka wilgotnych chusteczek, mydło, ryza papieru, słomki, woreczki śniadaniowe. Można powiedzieć, że przedszkolny intendent zadbał o zabezpieczenie wszystkich potrzeb. Nawet sekretaryjnych.

– Dobrze, że nie muszę kupować kubków plastikowych, jak w niektórych przedszkolach – wzdycha Lena, gdy wraca do domu obładowana siatami. Chudsza o 120 zł. Zirytowana koniecznością sponsorowania polskiego systemu edukacyjnego, ale też wolna od dylematów, bo przecież od dwóch tygodni już nie musi ograniczać się zakupowo. Przynajmniej teoretycznie.

…

Do drugich urodzin Dzika został miesiąc. Cel: bezgotówkowe urządzenie jego pokoju.

Zaczynamy od oczyszczenia przestrzeni; stara kanapa z Ikei zostaje sfotografowana i zaanonsowana na internetowym bazarze. Z adnotacją „wymienię”.

…

W szóstym miesiącu naszego doświadczenia wkraczamy w etap, który specjaliści od reprodukcyjnych mechanizmów ewolucyjnych nazywają fazą wicia gniazda. Ta pierwotna ciążowa potrzeba, służąca stworzeniu przestrzeni dla nowego człowieka na świecie, współcześnie manifestuje się w przemeblowywaniu, przemalowywaniu i niekończących się zakupach. Uaktywnia się na ogół wtedy, gdy dojrzała już ciąża zaczyna być na tyle widoczna, że nie sposób jej wziąć za efekt wieczornego objedzenia, przechodzi do sfery publicznej, uprawomocnia się w przestrzeni. Na ogół w ostatnim, trzecim trymestrze. Imperatyw – zmienić, przestawić, pomalować! –jest wówczas tak silny, że nie sposób mu się oprzeć. Nawet gdy opada się już z sił.

Ciąż – aktualnie – wśród nas nie ma żadnych. Mimo to nasze gniazda domagają się uwagi. Wypełnienia. Uzdatnienia. Rekonstrukcji. Może to czynność zastępcza, sposób na zapełnienie wolnej w głowie przestrzeni, sposób na zużycie nagle rozciągniętego czasu?

Dlaczego dom Idy, praktycznie nietknięty od przeprowadzki, właśnie teraz przykuwa uwagę jego właścicielki? Ida, która w kwestiach związanych z urządzeniem wnętrz wykazuje nonszalancję jeszcze dalej posuniętą niż w ubraniowych, któregoś dnia wraca do domu z bukietem tapetowych wzorów z Obi. Zieleń, krem, barok. Choć planowała wynieść jedynie biały sprej do zamaskowania logo producenta na ramie roweru (dlaczego teraz?), wyszła z surowcem, który pozwolił jej radykalnie zmienić wygląd dużego pokoju. Koszt przemiany: 15 zł; rolka była po piątaka.

Dlaczego akurat teraz w gdyńskim domu pojawiają się nowe okna, w Reykjaviku komplet krzeseł, w Krakowie stół, a w Szczecinie – fachowiec od odświeżania ścian?

Nawet zdyscyplinowany Przemysław realizuje się w temacie: wrzesień jest miesiącem, w którym zaczyna spłatę kredytu hipotecznego zaciągniętego na wymarzony dom jego rodziców. Rodzice wraz z ciotką wprowadzają się do nowego gniazda z widokiem na Ślężę. Pewnie nie mają świadomości, że decydując się na wspólne zamieszkanie, uprawiają coś, co w wyczerpanym mieszkaniową anonimowością, zatomizowanym świecie jest coraz wyraźniejszym trendem, nazywanym cohousingiem.

Tylko Aleksandra nie przestawia mebli, nie maluje, nie urządza, nawet w myślach, planując listę domowych sprawunków, jakie poczyni, gdy zamknie się ten rok. Zauważa za to, w sumie ze zdziwieniem, że we Wrocławiu zaczyna się czuć jak z siebie. Długie bezkonsumpcyjne lato sprawiło, że praktycznie nie zsiadała z roweru, eksplorując po pracy zielone rewiry miasta. Odrzańską Wyspę Słodową. Plątaninę wyciętych w grabie alejek na Brochowie. Park Biskupski z sadzonymi jeszcze przez Niemców magnoliowcami. Plażę koło zoo. Z oswojonym miastem zaczyna się mieć inną relację. Pod koniec lata Aleksandra, wcześniej trochę względem Wrocławia ostrożna, zaczyna mięknąć. Dopuszczać do siebie myśl, że mogłaby się w tym dziwnie przyjaznym mieście, w którym nikt nie może się pochwalić kilkupokoleniowym stażem, w którym niemal każdy jest przyjezdny, zakotwiczyć. Na dłużej niż przewidziana okresem zatrudnienia umowa.

Zaczyna więc przeglądać ogłoszenia. Następnie: planować rodzaj podłóg w jeszcze niewybranym, acz wyraźnie w jej głowie zarysowanym konturze hipotetycznego mieszkania. Wreszcie: porównywać w sieci ceny błyszczących wyciskarek do cytrusów. Tych ze stali, od Philippa Starcka.

…

Przynajmniej połowa ludzkości, podobnie jak większa część żyjących na ziemi gatunków, buduje, kleci, wije swoje gniazda z odpadków. Tego, co podarowane, znalezione, pozyskane w sposób, który eufemistycznie nazywa się „skombinowaniem”, zagrabione albo zwyczajnie, bez wstydu, wygrzebane na śmietniskach. Z tego, co niepotrzebne.

Jak wije się gniazda w kraju, w którym do niedawna szczytem meblowego wyrafinowania był komplet jadalny w okleinie wenge, wypierany systematycznie przez katalog Ikei? Czy da się to zrobić bezgotówkowo?

…

Anna z Wołodymyrem wracają z Ukrainy pociągiem; spędzili cały sierpień z rodziny, nie wydali ani grosza, poza paroma hrywnami: – W sklepie podeszła do mnie kobieta, poprosiła, żebym kupiła jej olej. Nie mogłam odmówić. Drugiego dnia po powrocie Wołodymyr jedzie do Obi, kupuje wyrzynarkę do drewna, tnie na kawałki starą szafę i robi z niej stół. Anna naszywa na zasłony i abażur żółte kółka wycięte z podarowanej przez mamę bawełny, poddaje szydełkowej transformacji kordonek z babcinych zapasów, wydziergane ozdoby wiesza na ścianie w pokoiku córki. Razem układają materac na stelażu z europalet.

Gdy jedna z trzech politurowanych meblościanek w szczecińskim mieszkaniu Anety i Sebastiana idzie w drzazgi, uwolniona od niej przestrzeń zaskakuje Anetę. Północny pokój jest wysoki i wąski, odbija echem każdy dźwięk. Światło, osłabione przez ścianę oficyny po drugiej stronie podwórka, wydaje się cherlawe. Sączy się przez przedwojenne szkło, rozciągane jak płat ciasta na lazanię, nierówne jakieś, organiczne, puchnące między szprosami. Tynk, kładziony na ścianach jeszcze przez babkę w czasach trójkrólewia, sczerniał. Żyrandol z kwaterunkowego rozdania dynda groźnie. Nie tak powinien wyglądać dziecięcy pokój, myśli Aneta. Koloru mu trzeba, powietrza, faktury. Może baranka na ścianach. Przecierki też, może. Jedno z drugim na pewno wyjdzie taniej niż klasyczna kuracja rewitalizująca wnętrze podupadłe na urodzie. Teraz, zaraz, natychmiast, nie można czekać pół roku, bo żyć w takim grobowcu się przecież nie da.

Więc – baranek. Instaluje go na ścianach kolega Sebastiana, utalentowany malarsko. Potem kolor, rozcieńczony wodą, żeby było taniej. Może beż? – zastanawia się Aneta. Cafe latte, której sobie odmawiają. Czekolada, karmel, kakao, bez którego Sebastian nie potrafi zakończyć dnia. Słodycz. Ciepło. Bezpieczeństwo. Dom. Tak, właśnie! W sklepie Aneta ignoruje półkę z gotowymi mieszankami kolorów o nazwach, które w zamyśle pracujących nad nimi specjalistów mają uruchomić jak najbardziej uwodzące skojarzenia. Sięga po pigment i wiadro najtańszej białej farby.

Pierwszym efektem jest rozczarowana. Osiągnięty gospodarczą metodą kolor, rzucony na baranka, nie ma nic wspólnego z mleczną kawą. To raczej wrzos, podbarwiony sinością. Obity Wrzos, kpi Sebastian, Siniak o Północy. Obfita haematoma wykwitła na ścianie. Skojarzeniowe nieporozumienie. Chce jechać po gotową farbę – jakąś Pustynną Burzę, Latte Macchiato albo może Ciepłe Kakao. Aneta protestuje: przecież w wiadrze z białą farbą została przynajmniej połowa! Bierze dwie tubki niewykorzystanego barwnika, wymienia go w Leroy Merlin na inny odcień, wpadający w ciepłą żółć, a potem sama nakłada go na ścianę.

1200 zł. Dużo to czy mało za realizację nagłej potrzeby?

…

Konto Magdy i Kuby puchnie. Nie tylko z powodu zakupowych ograniczeń. Z sierpniowego wyjazdu do Polski Magda wraca z dodatkową walizką pożyczoną od mamy. Na sześć krzeseł. Żeby je zmieścić, musiała odkręcić drewniane nóżki od plastikowych siedzisk, złożyć je jak skorupki i starannie umieścić w pożyczonej od matki walizce. No i uiścić… haracz za nadbagaż. Zgodnie z przewidzianym przez przewoźnika limitem można zabrać 23 kg towaru. Tylko: – Nie mogłam się oprzeć.

Zmultiplikowane w sześciu egzemplarzach krzesło, któremu nie mogła się oprzeć Magda, to model DSW, zaprojektowany na rozpisany w 1948 roku przez nowojorską MoMę konkurs niskobudżetowego designu. Jego sylwetkę zna każdy, kto choć raz miał w ręku kolorowy magazyn podpowiadający, jak urządzać wnętrza. Rozpięta na wytoczonych w litym klonowym drewnie nóżkach wzmocnionych koronkowym rusztowaniem ze stali, forma odlana z polipropylenu została stworzona przez małżeństwo Ray i Charlesa Eamesów. I choć w zamyśle projektantów to szlachetne, ale też niedrogie w produkcji krzesło powstało po to, żeby wprowadzić design pod strzechy, dziś na jego zakup stać tylko najzamożniejszych koneserów dobrego wzornictwa. Ci, dla których zostało teoretycznie stworzone, posiłkują się replikami. Nie jest o nie trudno, bo DSW jest jednym z najczęściej kopiowanych mebli na świecie. Czy nie jest to jakaś forma demokratyzacji designu, o którą postulowali Eamesowie – tyle, że realizowana w dość przewrotny sposób?

W jaki sposób sześć inspirowanych przełomowym projektem krzeseł trafia do bagażu osoby, która uczestniczy w redukującym konsumpcję eksperymencie? To eksperyment jest winny! A dokładniej: przemyślenia, jakie implikuje, łańcuchy skojarzeń, jakie wyzwala, niepohamowane żądze. Gdyby nie ten łańcuch skojarzeń, Magda być może zadowoliłaby się zagrabieniem foteli po babci (Zjednoczone Zakłady Stolarskie, model 366 projektu Chierowskiego, marchewkowe obicie), które wciąż stoją w jej rodzinnym domu w Wielkopolsce. Jest jednak inaczej; tuż po naszej rozmowie na temat znaczenia designu Magda zaczyna poszukiwania Eamesów. Znajduje je na portalu aukcyjnym. Wszystko się zgadza: opływowa skorupka, drewniane nóżki, tylko cena nieadekwatna. 299 zł. Cztery razy mniej niż w sklepie. Jak to możliwe? Haczyk tkwi w nazwie: „inspirowane”. Czyli... podrabiane w majestacie prawa.

Na skompresowanym w jpegu zbiorze pikseli nie widać żadnej różnicy; ta sama piękna sylwetka, ten sam wow factor. Tylko kolor ciut inny, nie kredowy, jak w oryginale, bardziej śnieżny. Trochę za dużo błysku, oryginały są szlachetnie matowe. No i brak znaczka z logo. – Ale czy ktoś mi będzie zaglądał pod siedzenie? – myśli Magda i uskrzydlona znajomą euforią klika „kup teraz”. Najpierw bierze jedno, chwilę później domawia kolejne. Przy kuchennym stole jest w końcu miejsce na sześć krzeseł. – Wreszcie dorosłam do patrzenia na przedmioty jako na coś o określonej wartości.

Krzesła ustawione wokół kuchennego stołu w Reykjaviku wyglądają doskonale – jak na rozkładówce w Elle Deco. Teraz muszę zmienić oświetlenie – myśli (jednocześnie diagnozując z siebie rodzaj rauszu) Magda. Szkoda, że nikt nie podrabia Jielde. Oryginał kultowej lampy można kupić za 800 zł, Magda decyduje się na lampę z Ikei. 199 zł. Rausz rauszem, ale – W końcu biorę udział w minimalistycznym projekcie.

„No właśnie, biorę?” – pyta mejlowo kilka dni później. Gdy trzeźwieje i wystawia krzesła na islandzkim eBayu, żeby zagłuszyć poczucie winy. Mimo że tytuł jej oferty („Inspirowane krzesłem zaprojektowanym przez Eamesów”) nie zostawia złudzeń, chętnych na replikę designerskiego marzenia jest tłum. Krzesła sprzedają się w kilka minut, z górką. „Czy możesz mi je przytrzymać przez kilka dni, proszę!” – naciska młodziutka dziewczyna, studentka, chwilowo bez środków, ale z kolejną transzą studenckiego kredytu w bliskiej perspektywie. „Czy możesz sprowadzić więcej?” – pyta potencjalna klientka. Jedna, druga, Magdzie kręci się w głowie. Podjeżdżają pod jej dom SUV-ami. Wyglądają jak skserowane. Ciemne legginsy, botki, futrzane kamizelki. Włosy wypłukane z barwnika, ciemne brwi. Magda jest przekonana, że gdyby zaczęła wypytywać o szczegóły, okazałoby się, że chodziły do tej samej szkoły, idą tą samą ścieżką kariery, mieszkają w Gardabær. Miejscowym odpowiedniku podwarszawskiego Konstancina.

Zapytań jest tyle, że Kuba decyduje się ad hoc na handlową wyprawę do Polski. Dzwoni do dystrybutora, klepie partię i błyskawicznie rezerwuje bilet na samolot. Dzień po jego wyjeździe Magda dochodzi do wniosku, że stać ich nie tylko, żeby odświeżyć kuchnię, ale i przearanżować sypialnię. Kupuje białą i czekoladową farbę, zasłony, stoliki nocne, wieszaki w Ikei. Przez cztery dni przesuwa, maluje, sprząta, skręca meble. Im bliżej powrotu Kuby, tym mniej w niej ekscytacji, a więcej lęku. W dniu powrotu budzi się ze ściśniętym żołądkiem.

– Ile wydałaś?

– 50 tysięcy koron.

– To nie zrobimy wobec tego kuchni.

…

Przyjaciele R. zapraszają nas na kolację. Znów trzeba będzie coś piec, myślę. Jednak niespodzianka: kolacja jest w restauracji na Powiślu. Zamawiam ekscentryczne, jak na moją obecną żywieniową rutynę, danie: ravioli z nadzieniem z owoców morza. Potem długo boli mnie brzuch. – Odzwyczaiłaś się od glutaminianu sodu – dostaję diagnozę.

A., architektka, opowiada o zleceniu, które aktualnie robi. Duże mieszkanie na Powiślu, duże aspiracje właściciela, niewielki budżet. – Ale na zdjęciach, które ukazują się potem w kolorowych magazynach wnętrzarskich, nie widać, czy Jajo[78] jest oryginalne, czy fałszywe – uśmiecha się A.

…

Więc: mieszkanie. W marzeniach przeciętnego Polaka materializuje się w postaci domu. Przestronnego, koniecznie z wypielęgnowanym ogrodem i garażem na auto, może dwa. W rzeczywistości: statystyczne lokum statystycznej polskiej rodziny ma 72,5 m^2 powierzchni, składa się z prawie czterech pomieszczeń i jest położone w 46-letnim budynku[79]. Najprawdopodobniej o wielkopłytowym pochodzeniu. To właśnie w domach złożonych z gotowych komponentów, które powstały w okresie PRL, mieszka dziś blisko jedna trzecia Polaków[80].

Mieszkanie musi być własne. Odziedziczone, wyłuskane ze spółdzielczych zasobów albo kupione – za krwawicę realną bądź wirtualną, której wartość jest denominowana w opresyjnej walucie o nazwie „zdolność kredytowa”, ale konieczne własne. W wynajmowanym trudniej się zakorzenić. Ta trudność wydaje się w Polsce wręcz dziedziczna; wpisana w narodowe DNA od czasów zasiedlania Ziem Odzyskanych. Trudno inwestować w gniazdo, które – choć murowane, ciepłe i wygodne – nie jest własne, a przeciwnie, jeszcze paruje ciepłem obiadów gotowanych przez poprzednią gospodynię, skoro nie wiadomo, jak długo będzie się w nim mieszkać. Trudno pokochać, wtopić się, gdy jest się na chwilę. Nie z siebie. Z przypadku, z repatrianckiego przydziału, z którym nie można dyskutować.

Polacy postawieni przed dylematem „kupić czy wynająć” w zasadzie... nie mają dylematu. Ewentualne pozytywy wynikające z mobilności, braku uwiązania, większej możliwości wyboru miejsca zamieszkania, a nawet potencjalnego towarzystwa bledną w starciu z pokoleniową mądrością „lepszy ciasny ale własny”. Nasza narodowa niechęć do wynajmowania (ze statystyk Eurostatu wynika, że tylko 2,5 proc. dorosłych Polaków decyduje się na ten sposób wypełnienia mieszkaniowego deficytu) może mieć źródło w potrzebie stabilizacji, ale też w kulturze chłopskiej. Dzierżawca dzierżawcą, ale dopiero właściciel to był pan.

– Dziś wiem, że kupno tego domu nie było najmądrzejszą decyzją mojego życia – przyznaje Ida, której zdarza się myśleć czule o idei cohousingu, który w skrócie polega na tym, że grupa wynajmuje lub kupuje razem dom (albo i całe osiedle), dzieląc ze sobą przestrzeń. Kuchenną, salonową, ogródkową, biblioteczną, warsztatową, biurową. To rozwiązanie odciąża finansowo użytkowników mieszkalnej struktury, ale pozwala im też dzielić się obowiązkami – na przykład opieką nad bawiącymi się we wspólnej przestrzeni maluchami. „Dzieci powinny mieć 100 rodziców” – napisała w 1967 roku Bodil Graae, duńska aktywistka, dzięki której staraniom powstała pierwsza wspólnota tego typu na świecie – Saettedammen. W jej współtworzenie zaangażowało się blisko 50 rodzin, niezadowolonych z rozwiązań, które oferował im ówczesny system mieszkaniowy.

Dziś Saettedammen (podobnie jak duński termin bofffaellesskab, czyli wspólnota mieszkaniowa) jest punktem odniesienia dla wszystkich, którzy eksperymentują z alternatywnymi formami zapewnienia sobie dachu nad głową. W Danii, ojczyźnie współczesnych mieszkaniowych kolektywistów, funkcjonuje w ten sposób około 5 proc. gospodarstw domowych; powstają specjalne cohousingowe osiedla-plastry miodu, których mieszkańców łączy nie tylko możliwość korzystania z tych samych pomieszczeń, ale i wspólna filozofia. Cohousingowa optyka wykracza bowiem poza wycieraczkę, jest zaprzeczeniem idei „mój dom moją twierdzą”. To ten rodzaj wspólnoty (mieszkaniowej), który – teoretycznie – daje i niezależność, i poczucie umocowania w grupie. „Jesteśmy brakującym ogniwem pomiędzy utopią a budownictwem jednorodzinnym”. Hipisowska naiwność? Retoryka rodem z kibuców? Może i tak, ale z drugiej strony, nie sposób zaprzeczyć, że to, co się dzieje z naszymi podwórkami nie jest niczym dobrym.

Do idei zanurzenia się w plemiennej wiosce wzdycha też Aneta, której coraz mocniej doskwiera świadomość sąsiedzkiej pustki wokół siebie. Gdy była dzieckiem, trzepak na podwórku był obklejony dzieciarnią, która swobodnie eksplorowała sąsiedztwo – urządzając podchody w parku po drugiej strony ulicy. Trzepak przerdzewiał, nikt z niego nie korzysta („Wszyscy piorą dywany w domach”), a najbardziej tajemnicza, przykuwająca dziecięcą uwagę Anety część parku ( z fundamentami – pozostałościami poprzedniego, przedwojennego życia Szczecina) została ogrodzona deweloperskim ogrodzeniem z karbowanej blachy. Podobno ma tu powstać elegancki hotel.

Dzieci praktycznie nie widać. We wszystkich sklejonych ze sobą kamienicach jest ich może sześcioro; lewitujące pomiędzy szkołą, świetlicą i dodatkowymi zajęciami, w wiecznej eskorcie. Gdy Aneta w przypływie energii postanawia stymulować ducha wspólnotowości w swoim otoczeniu, puka do drzwi jedynej sąsiadki, która ma córkę w wieku jej syna. – Może chciałaby się pani wybrać na spotkanie mam w Klubie Kangura? – Może kiedyś – odpowiada sąsiadka. Uśmiecha się, ale nie przepuszcza Anety poza próg. Może kiedyś zamieszkam w miejscu, z którym łatwiej mi będzie się skleić – myśli Aneta. Pierwszy krok już wykonała. Właśnie złożyła papiery na położnictwo na Pomorskim Uniwersytecie Medycznym. Zaczyna w październiku. Jeśli wszystko pójdzie zgodnie z planem, za trzy lata uzyska dyplom samodzielnej położnej. Później, wizualizuje sobie w trudnych momentach: wyniesie się z mieszkania, przeprowadzi na wieś, między ludzi, gdzie będzie mogła pracować jak Ina May Gaskin, autorka książki[81], którą właśnie czyta. Legendarna animatorka porodów rodzinnych, jedna z założycielek amerykańskiej The Farm, właśnie odbywa – na zaproszenie wydawcy – tournée w Polsce i występuje w „Dzień Dobry TVN”. Spokój bijący z jej pomarszczonej twarzy sprawił, że Aneta była bardzo blisko wydania ponad 100 zł na książkę. W końcu jednak udaje się jej ją pożyczyć.

Ponieważ od jej wymarzonego życia dzieli ją jeszcze przynajmniej sześć semestrów ciężkiej harówki na uniwersytecie, postanawia uzdatnić dotychczasowe. Bierze się za opalanie okiennych futryn w północnym pokoju. – Trzeba zmienić ten żyrandol – mówi do Sebastiana. Mieszkanie, z którego chciałaby się uwolnić, nie pozwala przestać o sobie myśleć.

Większość powstających w Polsce osiedli ukrywa się za płotem.

…

Po południu pizza z własnego piekarnika – M., sąsiad z piętra, zagląda do nas z córką. Kontemplujemy widok zza okna. A właściwie jego postępujący zanik.

Cztery lata temu, gdy przenieśliśmy się tutaj z Woli, zawinięta w zieleń przestrzeń wciśnięta między przychodnię a budynek prywatnej uczelni ekonomicznej służyła głównie amatorom spożywania alkoholu na powietrzu. Mieli się gdzie skryć; teren za drucianą siatką był zarośnięty wysokimi drzewami; spod zielonego kożucha dobiegały nas jedynie szarpane dźwięki układające się w zrozumiały jedynie im kod. Jak na dzielnicę Grzesiuka: odpowiednio soczyste. Jakieś dwa lata temu zielona kipisz została przetrzebiona, a na ogolonej działce pojawiła się dziura, z której szybko zaczął wyrastać szkielet.

Wizualizacja projektu, którą znaleźliśmy w sieci, pozytywnie nas zaskoczyła: transparentna, szklana, szczupła sylwetka, projekt, który przypominał miniaturkę słynnego śródmiejskiego Żagla z pracowni Libeskinda, tyle że dużo zgrabniejszą. – Wreszcie przestanie nam być tak gorąco – cieszyliśmy się, że nowy sąsiad zatrzyma codzienną transfuzję żaru, zaczynającą się tuż po 14., gdy słońce przeskakiwało nad dachem naszego domu na południową połowę nieba. Nie przypuszczaliśmy wówczas, że nigdy tego nie doczekamy.

Szkielet rósł szybko, aż osiągnął przewidzianą przez projekt wysokość. Wycinka drzew na działce nie była totalna; te, które od zawsze tworzyły liściastą kurtynę, wykańczającą widok aż po horyzont, przetrwały. Ale w styczniu tego roku znikła i ona; nagle zyskaliśmy wizualny dostęp do bałaganu na terenie sieleckiej Wytwórni Filmów Dokumentalnych i Fabularnych. Powstaje tu właśnie siedmiopiętrowy budynek na 140 mieszkań. Bez planu zagospodarowania, bez wytyczonej drogi dojazdowej. Ze szkieletem w bliskim sąsiedztwie, bo podciągnięty do ostatniego, XII piętra budynek znieruchomiał. Budowa zamarła. Udało się ją oprotestować.

Dziś w transparentnej budce wklejonej w ogrodzenie z blaszanych modułów jest dział sprzedaży. Metr kwadratowy mieszkania w sąsiedztwie szkieletora, który nie wiadomo, czy zostanie ukończony czy może rozebrany, kosztuje od 7900 zł za metr kwadratowy w górę. To inwestycja na nowe czasy; tylko cztery mieszkania w podzielonym na 146 lokali bloku przekraczają powierzchnię 80 m^2. Najwięcej jest kawalerek i dwupokojowych mieszkań o znormalizowanej, 40-metrowej przestrzeni. Szastanie metrażem się skończyło; już żaden deweloper nie wierzy, że sprzeda podstawowy standard w cenie apartamentu. Konfrontacja z kryzysem urealniła też nazewnictwo; blok znów jest blokiem (nie apartamentowcem), a kawalerka kawalerką (nie studiem).

Nasza najbliższa okolica to ciekawy teren do badań na temat zmian na rynku mieszkaniowym. Tuż za oknami naszych sąsiadów rozciąga się najdroższa działka w historii Warszawy. Teren po dawnej zajezdni autobusowej został sprzedany w 2007 roku hiszpańskiemu deweloperowi. Plany były śmiałe: miało być światowo, przestrzennie oraz rzecz jasna handlowo ( w końcu adres odziedziczony po pierwszym supermarkecie w stolicy, czyli Billi, otwartej w 1993 roku, zobowiązuje). Domy ze szkła. Zdyscyplinowana miejska zieleń. Pasaże, tereny do konsumpcyjnych spacerów. Nie doszło jednak nawet do wbicia symbolicznej łopaty, krótko po zwycięskiej transakcji (obie strony wydawały się być usatysfakcjonowane jej rezultatem) przyszedł krach. 2008 rok. Ceny mieszkań popikowały. Firma oflankowała teren, ale nie zdecydowała się wypuścić na ugór ciężkich maszyn. Dziś, cztery lata po transakcji, z flag hiszpańskiego zdobywcy, zawieszonych na wysokich masztach ustawionych przy Czerniakowskiej, zostały strzępy. Brzozowo-topolowy zagajnik, który zuchwale wykiełkował na terenie otoczonym paździerzowym płotem, jest coraz bujniejszy. Coraz wyższy. Budka, w której kiedyś mieszkał ochroniarz (jego wyprowadzka przypieczętowała los terenu) – spłonęła. Wyciągnięty z niej spopielały materac leży, niczym ofiara transformacji, na zanieczyszczonej przez psy ziemi. Osmolonymi sprężynami do góry.

– Zeskłotujcie to – mówi F., Belgijka, która w ramach wzajemnego użyczania sobie kanap zatrzymuje się u nas razem z partnerem i małą córeczką. Jak? Choćby ogrodniczo; obsiewając teren żółtym albo białym nostrzykiem. – Jest ekspansywny, niestraszne mu złe warunki – podpowiada pszczelarz, z którym spotykam się na okoliczność reportażu o miejskiej partyzantce. – A pszczoły, których w mieście nie brakuje, będą miały z tego niezły pożytek.

Bobrowiecka przed zasiedleniem jej przez deweloperów była spokojna i zadrzewiona. K., z którą pracuję, spędziła niedaleko dzieciństwo, pamięta kipiącą, niesforną zieleń, która niczym powiększony renesansowy bindaż zamykała się łukiem nad jezdnią. Pozostałości dawnego sieleckiego pejzażu widać na skrawkach parcel, które nie zostały jeszcze uwłaszczone; drzewa, które na nich rosną, mają grube pnie, rozłożyste korony. To nie są świeżo zainstalowani przybysze ze szkółki, ale stara, sielecka gwardia, z nasiona pradziada. Być może i ona padnie ofiarą inwestycyjnej prosperity. Na razie jednak przyroda sama się zgłasza po to, co jej zabrano; samosiejki na działce bez przyszłości mają już kilka metrów wysokości. M., nasz sąsiad, planuje partyzanckie działania w bliskim sąsiedztwie opuszczonego szkieletora: – Mam zamiar w akcie obywatelskiej niezgody zasadzić tam drzewo – mówi. – Sam je wyhodowałem, z nasionka.

…

Przemysław, który w swoim towarzystwie słynie z tego, że tak długo szukał idealnego stołu, że w końcu został zmuszony przez przyjaciół do zaadoptowania byle jakiego, zapewne nie ustawiłby się w kolejce po krzesła kupione przez Magdę.

Raz, że nie lubi podróbek.

Dwa, ofertę Vitry, jednej z firm, która jest odpowiedzialna za nadanie demokratycznemu designowi nowego luksusowego wymiaru i która posiada prawa do produkcji większości designerskich mebli, zna niemal na pamięć. Bierze cyklicznie udział w organizowanych przez Vitrę aukcjach. Licytuje. Kolekcjonuje.

Ma na oku kilka mebli, ale nie o tych oczywistych kształtach. I mimo udziału w Roku bez Zakupów, nie planuje z nich zrezygnować. Jedynie odłożyć zakup na później. Vitra przychodzi mu w tym z pomocą – w tym roku, wyjątkowo, aukcja się nie odbędzie.

– Czy jestem snobem? Jasne.

Można powiedzieć, że Przemysław snobuje się na to, na co niesnobuje się nikt.

To, co robi Vitra, Norman Maier, Kartell (przejmując prawa do kultowych projektów i windując ceny przedmiotów i gadżetów, które w momencie ich debiutu niekoniecznie były przeznaczone na najwyższą półkę), nie jest niczym nadzwyczajnym. W Trójce słyszę o duecie przedsiębiorców, którzy, wyczuwając rozkręcającą się koniunkturę na retrodesign rodem z PRL, postanowili odświeżyć popularne w tym okresie wzory naczyń. Fotele zaprojektowane przez Józefa Chierowskiego, w których babcia Magdy oglądała kiedyś „Dziennik Telewizyjny”, są dziś tak modne, że za znaleziony na śmietniku szkielet, obity nową tkaniną, trzeba zapłacić nawet 1000 zł.

…

Na naszym osiedlu, oddanym do użytku w 2008 roku, blisko 15 proc. mieszkań wciąż czeka na nowych właścicieli. Ciemne jak studnie, nigdy nie pali się w nich światło.

Jest coś uwierającego w myśli, że w rzeczywistości, w której mało kogo stać na zakup własnego lokum (ze średniej krajowej można sobie obecnie kupić co najwyżej ćwiartkę garderoby), tyle dobra stoi puste. Czy stać nas na to?

W Gazecie Wyborczej czytam o nowym patencie na zagospodarowanie przestrzeni, którą kupiło się nierozważnie na fali inwestycyjnego entuzjazmu. Wynajem na godziny: wchodzi towarzystwo, robi imprezę, wychodzi. Cóż, świat radzi sobie jak może z mieszkaniowym nadmiarem.

– Słuchaj, a może byśmy wymienili się domami, co?

…

Antek obchodzi trzecie urodziny. Agata wlecze z pracy gigantyczne pudło po ploterze. Na piechotę, bo 3 km, które dzielą ją od biura, codziennie pokonuje na własnych nogach. Potem we trójkę, razem z Gustawem, przerabiają pudło na wyścigówkę: – Ten wspólny czas jest dla Antka najlepszym prezentem.

Urodziny ma też Ola. Szóste. Ida kupuje paczkę michałków, zabiera córki nad jeziorko, siedzą na skarpie, wyłuskują je ze sreberek. W domu na Olę czeka prezent. Różowy rower, z frędzelkami przy koszyku. Idzie nie udało się go zorganizować bezgotówkowo, więc pojechała do sklepu i kupiła. Choć ubarwienie ramy nie należy do ulubionych Oli (woli czarny, ale w sklepie, który dał Idzie duży rabat, nie było wyboru), zaakceptowała propozycję matki: – Kolor jest mi obojętny, byle byłoby wygodnie.

Dzień później dzwoni ojciec Oli, mówi, że ktoś znajomy chce oddać rower na 20-calowych oponach. Idealny dla 6-letniej rowerzystki. W roku obłupanym z kupowania Ola staje się posiadaczką dwóch rowerów.

Tydzień 24.

Przedszkole. Katar. Kaszel. Gorączka. Nocne chlusty. Rotawirus powala po kolei roczniaka, 3-latka, Elżbietę i jej męża. Elżbieta wykańcza domowe zapasy, wyskrobuje miód ze słoika, otwiera słoik z malinami, zasypuje cebulę cukrem, ale i tak co kilka dni musi meldować się w aptece. Probiotyki, najtańszy prawoślazowy syrop za 3 zł, leki rozkurczające, bioaron, tran, nurofen w czopkach (dla roczniaka), nurofen w syropie (dla 3-latka), gastrolit dla Piotra, trzy różne specyfiki do gardła, które można brać przy karmieniu piersią. Kilka tygodni leczenia kosztuje 300 zł. We wrześniu Darek, starszy syn, jest w przedszkolu przez pięć dni, opłata, na którą idzie niemal cała nowa, telepracowa pensja Elżbiety, przepada.

Podczas zebrania w przedszkolu Antka ciało rodzicielsko-pedagogiczne ulega rozłupaniu: Agata wraz z wychowawczyniami oraz dwójką rodziców trafia do frakcji minimalistycznej. Przeciwko wykorzystaniu starych flanelowych koszul do prac plastycznych najbardziej protestują ci rodzice, którym się nie przelewa. – Przecież w sklepach jest tyle ładnych fartuszków! – krzyczą.

– Mamo, moje japonki są już małe! Czas zaprosić dziewczynki do domu! – Ania, młodsza z córek, przypomina Idzie o potrzebie zorganizowania corocznej jesiennej wymiany. Dom jest pełen; ośmioro dorosłych, 11 dzieci. Składkowy catering: zebrane w miejskiej przestrzeni owoce, które Ida masakruje w blenderze na sok, pasta z ciecierzycy, pieczony w domu chleb, muffiny. Ruch. Rozgardiasz. Wiele rąk. Sterta ciuchów i gadżetów na wymianę na stole. Ida wyciąga sukienkę, którą rzuciła na stół rok temu. Ktoś z niej wyrósł, jest więc – prawem naturalnej cyrkulacji rzeczy – przekazywana dalej.

…

Robię krok i zrywa mi się pasek w skórzanych klapkach, które nosiłam od dobrych pięciu lat. Na łokciu w ulubionym swetrze odkrywam poważne rozdarcie. Pada, więc zabieram parasol, wiatr wyrywa mi go szarpnięciem. Donoszę do domu naderwany druciany stelaż. Materialna rzeczywistość się rozpada.

Z klapkami idę do dzielnicowego szewca. Kręci głową. – Nie opłaca się. Krawcowa z sąsiedztwa, do której od kilku lat biegam z przeróbkami, rozkłada ręce. – Tu potrzebne jest artystyczne cerowanie. Był kiedyś taki punkt przy skrzyżowaniu, niech pani pójdzie tam i sprawdzi. Ja mogę pani co najwyżej naszyć łatę, ale mam zamówień na kilka tygodni. Po punkcie artystycznego cerowania nie ma już śladu. Jest w nim ksero – ale też na wylocie. Po co kserować książki, gdy można je ściągnąć z Chomika? Ewentualnie utrwalić w fotograficznej pamięci komórki?

W Warszawie znajduję trzy punkty naprawy parasoli – obdzwaniam je po kolei. W każdym pada to samo pytanie: – Reklamówka? Nie opłaca się naprawiać. Lepiej niech pani kupi nowy. Ale porządny, włoskiej produkcji, mamy takie, za 100 zł.

Każda zmiana konsumpcyjnego zapotrzebowania wpływa na krajobraz. Nowe wypycha stare. Zautomatyzowane – po staroświecku niedołężne. Skonsolidowane – kruche. O niezidentyfikowanym kapitałowym zapleczu – lokalne. Krajobraz zmienia się z każdym zwrotem koniunktury: hurra apteki, hurra banki, hurra lumpeksy, no dobra, skoro już nie apteki, to może kawiarnie? Sieciowe, odbite z jednej sztancy. Latte ze spienionym mlekiem za 12 zł to przecież podstawowa potrzeba. Polskie ulice wielkich miast rozwijają się skokowo, raz na jakiś czas pojawia się kolejna prognoza i lokale o niepewnej przyszłości się przebranżawiają. Wszystko, co było wcześniej, zostaje zdrapane. Zachłyśnięcie nowym, wciąż na nowo.

Dlatego z siatek ulic znikają niezależne księgarnie, sklepy z zabawkami, z dziecięcymi butami, drogerie, pasmanterie, pralnie, warzywniaki. Przepadły sklepy nabiałowe, nie ma już żadnego sklepu Centrali Rybnej, z bogatej sieci barów mlecznych działających we wczesnych latach 90. ostało się kilka, rzemieślnicy się czają w okopach, wypychani z głównych ulic do suteren, piwnic, przybudówek, na drugi plan, na uliczki drugiej kategorii. W lokalach oczyszczonych z drobnej przedsiębiorczości rozsiadają się banko-kioski, kiosko-kawiarnie, sieciowe spożywczaki z popakowanym w celofan jedzeniem, salony z ubraniami z odzysku, mikromarkety i megaapteki. Czasem: nikt. Osierocone lokale, bez szans na nowego opiekuna, zapadają się w sobie. W oknach podduszonych tłustym miejskim osadem pojawiają się pożegnalne listy, często pisane ręcznie, z ustępami o ekonomicznej wyższej konieczności. Przepraszamy, dziękujemy, wymiękamy. Tusz płowieje, w końcu znika pod kolejnymi warstwami ogłoszeń do wyszarpywania, suche wstążki scotcha powiewają na wietrze. Takich usługowych widm – na Marszałkowskiej, Puławskiej, Chmielnej, Grójeckiej, Grochowskiej, które kiedyś pretendowały do bycia handlowymi centrami swoich miejskich mikrokosmosów – są setki. Oskubane ze swojego prawdziwego charakteru, jeśli będą mieć szczęście, zostaną wytypowane do przemiany i zamienione przez speców od rewitalizacji w ciągi czystych, ale sklonowanych witryn sklepowych. Albo staną się niewidzialne, znikną.

Socjologia od dawna przygląda się wzajemnym stosunkom przestrzeni i jej użytkowników. Amerykanin William H. Whyte oraz Duńczyk Jan Gehl, którzy w latach 70. badali zachowanie użytkowników publicznych przestrzeni, zajmowali się też sklepami. Z terenowych obserwacji przeprowadzonych przez Whyte` a m.in. w Nowym Jorku, Los Angeles, Seattle, Montrealu oraz Wenecji, podczas których filmowano zachowanie ludzi w metropolitarnych przestrzeniach, wynika to samo: my, użytkownicy miast, nie lubimy wielkich, otwartych, niczym niezakłóconych powierzchni. Lepiej czujemy się w miejskich labiryntach, ciasnych zaułkach, ścisku. Chętnie zatrzymujemy się, także po to, by porozmawiać z innymi, pod witrynami księgarń, kiosków, sklepów z zabawkami. Jednostajność sklepowych witryn, charakterystyczna dla banków, sprawia, że przemykamy pod nimi chyłkiem.

Naszym naturalnym środowiskiem jest targowisko – rozkrzyczane, ciasne, niezdyscyplinowane królestwo wizualnego chaosu. Ta doskonalona przez stulecia struktura dziś jest kopiowana przez supermarkety oraz centra handlowe – klimatyzowane i oświetlone jarzeniówkami substytuty handlowej przestrzeni, odarte z wszystkiego, co może być uciążliwe i nieprzewidywalne. Kiepskiej pogody, samochodowego smrodu, psich ekskrementów, nawet niechcianych interakcji. Chodniki w centrach handlowych są błyszczące, deszcz się nie zdarza, podobnie jak wandalizm, a do tego życiu towarzyszy muzyka. Można się czuć bezpiecznie, zupełnie nie tak, jak na zewnątrz.

Nie byłoby pewnie w tym nic złego, gdyby nie to, że centra handlowe, próbując imitować fragmenty miast, jednocześnie na nich żerują. Mimo że fałszywe miejskie przestrzenie nie mogłyby istnieć bez tych prawdziwych, ich wzajemne relacje są dalekie od równowagi. Gdy pierwsze rosną w potęgę, drugie wysychają, stając się jeszcze trudniejszymi do zniesienia. Pozbawione sił, wydrenowane z tego, co wartościowe, poddają się dominacji swoich naśladowców. Ta dominacja może być namacalna, bo wymierna ekonomicznie (odczuwalna choćby przez okolicznych drobnych sklepikarzy i usługodawców, którzy nie wytrzymują starcia z potężnym sąsiadem), albo symboliczna – na przykład widoczna w nazwach ulic oraz przystanków. To, że zaczynają się w nich pojawiać nazwy sponsorów, jest – jak udowadnia Michael Sandel w książce „Czego nie można kupić za pieniądze?”– niebezpieczne, bo z pozoru niewinny mariaż publicznego z prywatnym prowadzi do zachwiania równowagi w miejskiej przestrzeni. Zbyt łatwo, zdaniem tego myśliciela, godzimy się na to, że wielkie firmy stemplują swymi nazwami przystanki, stadiony, sale widowiskowe, sportowe i kulturalne wydarzenia. Jak jednak żyłoby nam się w świecie, w którym wyższe uczelnie byłyby obdarzone nazwami firm polujących na ich absolwentów? Szpitale – nazwami producentów leków? Idąc dalej, można by jednostkom wojskowym przyporządkować nazwy konkretnych modeli broni, parki – oddać producentom nawozów, żłobki – firmom produkującym mleko modyfikowane. Być może życie stałoby się wówczas, paradoksalnie, prostsze. Strefy wpływów zostałyby wreszcie podzielone i oznakowane.

Czy kupując, mamy wpływ na to, jak może wyglądać nasze sąsiedztwo? Czy to, jak jest urządzone sąsiedztwo, ma wpływ na to, w jaki sposób robimy zakupy?

…

Siatki, torby, reklamówki, koszyki. Z bawełny, juty, wikliny, z poliestru, z zadrukowanej folii, z ceraty, z kolorowego sznurka przeplatanego koralikami, przypadkowe albo starannie wybrane, z wyeksponowanym wyznaniem konsumenckiej wiary. Wypchane, z ciężarem rozłożonym na dwie ręce, ramiona, żeby nie dokładać kręgosłupowi, i tak obciążonemu ponad miarę. Transportowane drobnym kroczkiem. Tak było przed inwazją supermarketów. Ich nadejście (pierwszy warszawski supermarket, Billa, otworzył się w 1993 roku przy Chełmskiej, hipermarket – Hit przy Górczewskiej – pojawił się rok później) zmieniło jedynie logistykę zakupów. Ich organizowaniem wciąż zajmuje się kobieca frakcja – mężczyzna w supermarkecie zajmuje się na ogół realizowaniem opracowanej wcześniej przez kobietę strategii. Bywa, że jest nawigatorem wózka. Komentatorem. Wciąż też: portfelem. Kobieta rzadko potrzebuje listy; przez sklep wielkoformatowy idzie krokiem spacerowym, główkując z czego, z czym i za ile. Wychodzi, pchając przed sobą wózek. Archetypiczna Kobieta z Siatami wciąż ma się dobrze, dokarmiana każdego dnia przez rzesze anonimowych mistrzyń domowej aprowizacji.

W domu Agaty i Gustawa przekształca się ten archetyp, przerabiając go i adaptując na potrzeby postpatriarchalnego związku, w którym odpowiedzialność za zapełnienie lodówki i spiżarki rozkłada się, można powiedzieć, że z grubsza, na dwoje. Wyposażeni w zgrabny wózek na kółkach ( z dawnych zapasów), odchudzeni z potrzeb, Agata i Gustaw zakupy robią już właściwie mimochodem. Nie codziennie, jak kiedyś, ale raz na kilka dni, nieustannie testując własną wytrzymałość: trzy dni, pięć, dziewięć bez zaglądania do sklepów. Na okoliczność powrotu do domu, pieszo. Gustaw po drodze ze stacji kolejki, którą zdarza mu się (od czasu do czasu, bo PKP regularnie wypruwa kolejne nici z kolejowego sznura, który łączy Skawinę z Krakowem) dojeżdżać do krakowskich klientów. Agata z pracy oddalonej od domu o 3 km. Z hakiem.

Być może właśnie konieczność wiecznego udreptywania tych 3 km ( z hakiem) sprawia, że skawinianie, podobnie jak mieszkańcy innych małych miasteczek, mają inną percepcję przestrzeni. Ten kilometr, półtora, czy dwa, które Agata musi pokonać na własnych nogach, żeby kupić dobry chleb, naprawić buty, zrealizować receptę na okulary, wymienić baterię w zegarku – to nic takiego. Kilometr czy dwa – banał niewart roztrząsania, niewart wytaczania auta z garażu oddalonego od domu o 2,5 km. Logistyczna błahostka. Udeptywane w nieskończoność, odmierzane krokami miasteczko się kurczy. Robi wręcz kieszonkowe. Przeciwnie do metropolii, która rozjeżdżana, odliczana przystankami autobusowymi rozszerza się, puchnie. W miastach jest wszędzie za daleko, w miasteczkach – zawsze po drodze. Zmysłowy to paradoks? Topograficzny? Fizyczny? Psychologiczny?

Tuż pod domem Agata ma pralnię, bank, dwa, a nawet trzy monopolowe, kwiaciarnię i mikroskopijny, ale doskonale zaopatrzony spożywczak, w którym kupuje ulubione parówki Antka (te, których nie była w stanie mu odmówić, gdy zachorował). To właśnie tu zostawia najwięcej pieniędzy. Gdyby się nad tym zastanowić: pewnie więcej, niż wydałaby w Bonarce[82]. Ale w Skawinie wciąż nie ma hipermarketów; podkrakowskie miasteczko jeszcze nie zostało rozparcelowane na sektory podpięte pod wypełnione towarami hangary. A Agata, oprócz umiarkowania we wszelkiego rodzaju relacjach, ceni sobie też ich trwałość i głębię. Jest zdecydowanie długodystansowcem – i nie dotyczy to tylko kupowania.

Do niedawna tuż pod domem była też naprawdę fajna knajpka; gdy splajtowała, Gustaw zawyrokował, że w Skawinie tylko mordownie mają szansę się utrzymać. Tu wszyscy jedzą obiady w domu. 200 m dalej jest rynek, na którym okoliczni rolnicy sprzedają marchew i jajka od kur, które wiedzą, jak wygląda koniczyna. I niebo. Kosztują prawie złotówkę za sztukę, ale schodzą migiem, po 10. sprzedawca zanosi do auta krzywą wieżę ułożoną z pustych wytłoczek. Dalej w pawilonach: monopol, bieliźniany, cukiernia, która od dziesięcioleci należy do jednej rodziny, warzywniak, obuwniczy, fryzjer, kolejny obuwniczy, ciucholand, bank, apteka, spory spożywczy, pralnia, kawiarnia. Jakieś 200 m przestrzeni i kolejna kumulacja: kwiaciarnia, papierniczy, spożywczy, chemia, rzeźnik, fryzjer, punkt pocztowy, jakieś pamiątko-duperele. Oddech. Szewc, garmażerka (własna produkcja), kładka, rzeczka, ogrody działkowe i długa prosta do pracy. W sumie 3 km z hakiem. 40 minut na piechotę, szczególnie odkąd trwa Rok bez Zakupów. Cóż za marnotrawstwo czasu, w dużym mieście: nie do pomyślenia.

Być może to właśnie małe miasteczka, takie do udeptywania, są ostatnim bastionem handlowej demokracji. Skrojone na ludzką miarę są w stanie zapewnić swoim mieszkańcom wszystko. Lub prawie wszystko. Bo Skawina też się zmienia. Wymierają drogerie, znikają odzieżowe: – Może dlatego, że ceny w nich są wyższe niż w podobnych sklepach w Krakowie? – zastanawia się Agata. Żeby kupić książkę spoza aktualnej listy bestsellerów (najnowsza Grochola, „Igrzyska śmierci”, „Pięćdziesiąt twarzy Greya”, wyznania Danuty Wałęsowej), trzeba jechać do Krakowa. W miejscowej księgarni są tylko lektury szkolne, kolorowanki, książki laureatów najważniejszych nagród i to, co na Zachodzie określa się mianem lowbrow, czyli książki-karierowiczki, wydawane szybko, z hałasem, ze z góry zaprojektowaną ścieżką kariery; najpierw ekspozycja na płatnym stojaku w wielkiej księgarni, potem okładkowy lifting i supermarket, na koniec tania książka. Prowincjonalna księgarnia, żeby się utrzymać na powierzchni, musi się do tego modelu dostosować. Zamawiać to, co się szybko sprzeda, żeby zrobić miejsce dla tego, co sprzeda się jeszcze szybciej. Rach-ciach, żadnych sentymentów. Inaczej: śmierć. Wcześniej, przed eksperymentem, gdy Agacie przychodziła ochota na Musila, szła do biblioteki miejskiej (2,5 km od domu) albo jechała do Krakowa. 10 km do Empiku, 15 km – do Massolita, księgarni w stylu retro, gdzie wciąż ma się litość dla książek, które nie sprzedają się w rach-ciach-tempie. Stać ich – w kategorii romantycznych składów książek Massolit nie ma w ćwierćmilionowym Krakowie konkurencji.

W Polsce wciąż jest dwa tysiące księgarni. Szacuje się, że w najbliższym czasie zniknie połowa z nich.

…

Odkąd mieszkam w okolicy ulicy Puławskiej, sukcesywnie odkrywam jej zasoby. Jedna z najdłuższych handlowych arterii w Polsce, wciąż nieulizana, chaotyczna, arystokratyczno-parweniuszowska, w pospolity sposób praktyczna, trochę hip, trochę retro, jest jak wielka mozaika miejskiej przedsiębiorczości. Wciąż jest tu więcej spożywczaków niż banków. Szmateksy sąsiadują z hipsterskimi burgerowniami i dziuplami z asortymentem ze złom-odzysku. Choć i w ten rejon dociera bezlitosna łapa handlowej gentryfikacji (lada moment zniknie jedna z najstarszych perfumerii w Warszawie, znajdująca się pod nr 24)[83], stara gwardia wciąż trwa na posterunku. Trzyma się zabytkowa apteka przy Willowej, retrokawiarnia Mozaika oraz jeden z pierwszych warszawskich sklepów z asortymentem do zdecydowanie dorosłych rozrywek. W bocznych ulicach tłoczą się usługodawcy. – Ojej, szewc! I kaletnik! I nawet introligator – zachwyca się G., która dopiero co przeniosła się do stolicy z Wrocławia, gdzie rewitalizacja Rynku wykurzyła z niego niemal wszystkich rzemieślników.

Każde miasto, każda dzielnica potrzebuje takiej ulicy, która jak główna arteria rozprowadza energię. Także podatkową. Decydując się na lokalne zakupy, wspieram tych przedsiębiorców, którzy działają lokalnie. Jeśli podatek od swojej działalności zapłacą w mojej dzielnicy, być może ta forsa tu wróci. Choćby w postaci równego chodnika. Placu zabaw. Ławeczki. Albo dodatkowych zajęć w miejscowym domu kultury. Czy to nie jest sposób wpływania na rzeczywistość?

…

Ta spódnica, szyta z koła, z pasem zaznaczającym talię, czerwona w białe kropki, to pozostałość po czasach, w których Aneta przywiązywała dużą wagę do tzw. stylizacji. Przed wyjściem z domu analizowała poszczególne elementy stroju. Lubiła coś, co dziewczęta piszące w sieci o modzie nazywają pin-up look: rozkloszowane spódnice, wiązane pod biustem bluzki, sukienki z bufiastymi ramionami, opaski na włosach. Lata 50. Lata kobiecości w natarciu.

Z pin-up lookiem było Anecie i do twarzy, i do figury. Z genetycznego rozdania przypadła jej figura w kształcie klepsydry, z talią idealną pod pasek, włosy zwijające się w pierścienie i porcelanowe policzki, które aż się proszą o potraktowanie różem. Ideał.

Dziś znaczenie, jakie Aneta przykłada do tego, jak się komponują poszczególne elementy jej stroju, zdecydowanie się zmieniło. Aneta układa w szafie zdjęte ze sznurka pranie (trzy bluzki i dwie spódniczki) i decyduje, że nie kupi już niczego nowego do ubrania. – Będę łatać, przerabiać, skracać, wydłużać, nicować. Mam zamiar zedrzeć do cna wszystko to, co mam w domu. A co potem? Świat jest pełen wolno cyrkulujących szmat; Aneta przekonuje się o tym przy każdym spotkaniu z sąsiadką. Drobna 60-latka za każdym razem coś dla niej ma. Plecak, kilka par nowych skarpetek, spodnie, które dopiero na biodrach Anety mogą w pełni zaprezentować użyczone im przez projektanta walory. Świat jest pełen szmat.

Od nowo przyjętej zasady, którą wzmacnia oglądaniem w internecie malowniczych zdjęć współczesnych brytyjskich nomadów, będą tylko dwa wyjątki. Buty. Oraz biustonosze – Aneta, brafitterka w stanie spoczynku, musiałaby zdeptać swą zawodową ideologię: że dobry biustonosz to biustonosz dopasowany. Dopasowany – czyli nowy.

…

ela@poczta.pl: „Jestem zainteresowana kanapą. Oferuję kalosze, termometr, słoik melasy i usługę artystycznego cerowania. Przeczytałam na twoim blogu, że rozdarłaś rękaw swojego ostatniego swetra, a moja mama kiedyś właśnie się tym zajmowała”.

…

Szklisty trzask i doklejony do niego syk. Tak umiera żarówka z wolframowym drucikiem. Jedna z ostatnich w naszym domu. – Nic dziwnego, w końcu kiedyś musi minąć 1000 godzin – mówi R.

Świeciła w sumie przez dwa lata. Dużo to czy mało na współczesną żarówkę?

W elektrowni wodnej w Soszycy od prawie 100 lat świecą dwie szklane bańki wyprodukowane w latach 20. XX wieku przez niemiecką firmę Osram. Kruche klosze kryją dwa pręciki z węglowego włókna, które rozjarzają się, gdy do aparatury kontrolującej pracę elektrowni dojdzie sygnał o jakiejś nieprawidłowości: wyłączy się generator, pojawi przepięcie albo gdzieś walnie piorun. Praca żarówek-seniorek jest więc dość nerwowa i biorąc pod uwagę to, że mówi się, iż częste włączanie i wyłączanie skraca żarówkowe życie, niebezpieczna. Mimo to siostry-żarówki wciąż trwają na stanowisku – są niczym mityczni przedwojenni ludzie, najwidoczniej ulepione z innej gliny, wydmuchane z innego szkła, sklecone z innego żarowego drucika. Palą się od ponad 90 lat. Być może zeszły z taśmy produkcyjnej w ostatnim momencie przed podpisaniem nieformalnego paktu największych producentów żarówek na świecie, którzy w wigilię 1924 roku, tuż przed wybuchem Wielkiego Kryzysu, uzgodnili, że dołożą wszelkich starań, żeby obniżyć cykl życia przeciętnej żarówki do 1000 godzin?

O spisku żarówkowym (ale też nylonowym, elektronicznym, samochodowym) opowiada film „Light Bulb Conspiracy”. Ten sam, który popchnął Annę i Wołodymyra do podjęcia antykonsumpcyjnego wyzwania. Świat, w którym trwałość była wartością, już nie istnieje. Konsumpcjonizm napędzany jest wiecznym głodem. Głód jest sztucznie stymulowany – przez produkcję przedmiotów, które mają przetrwać nie więcej niż okres gwarancji, a raz zepsute, zniszczone, naddarte – trafić na wysypisko śmieci. Bo nie kalkuluje się ich naprawiać.

Chyba że jest się Leną. W lipcu, gdy zaczyna niedomagać jej dwuletnia pralka, Lena odkrywa przyczynę. Gumowa uszczelka przy kołnierzu pęka cztery dni po upływie gwarancji. Jej wymianę serwisant wycenia na 200 zł. Lena dziękuje i samodzielnie skleja gumę. Silikonem akwarystycznym. Za 5,50 zł. Można powiedzieć, że Lena jest wyjątkiem, obdarzona genem MacGyvera potrafi wyjść z każdej sytuacji. Lata majsterkowania tylko wzmocniły w niej instynkt konsumenckiego przetrwania. Większość z nas, gdy stoi przed wyborem: naprawić albo wyrzucić, wyrzuca.

Ale dziś serwisanci, czyli fachowcy od przedłużania życia zepsutym przedmiotom, nie są już ich lekarzami, tylko grabarzami. Ewentualnie – strażnikami. Mają dbać o to, żeby konsument nie zajmował się samodzielnie pielęgnacją zakupionego sprzętu. – Próbowałaś zmienić sama żarówkę w swoim fordzie? – pyta Tomasz. – Ile czasu ci to zajęło? Dwie godziny? To i tak nieźle. W moim wartburgu, rocznik 1992, robię to pięć minut.

Serwisowa samowystarczalność Tomasza wynika trochę z przekory (żeby nie dać dyletantowi grzebać pod maską), trochę z praktycznego podejścia. Tomasz nie tylko zna budowę wewnętrzną każdego ze swoich samochodów, ale i inwestuje we własny składzik części. Za oborą stoi drugi wartburg, z którego zawsze można wyłuskać potrzebny element. W stodole trzyma dwa zdekompletowane motocykle, zaplecze dla jednego sprawnego. Części rowerowych ma tyle, że mógłby jeździć całe życie na sprzęcie, który poskłada z tego, co znalazł na śmietnikach. Gdy ostatnio ukradli mu rower, poszedł do stodoły i złożył sobie kolejny. – Wiem, co w rowerze może być byle jakie (piasty), a co musi być mocne (felgi).

Podobnie jest z domowymi sprzętami. Kuchnia Marii i Tomka jest przytuliskiem dla sprzętów niechcianych, zdeklasowanych, wydziedziczonych z innych kuchni, bo przestały pasować. Lodówka, obie zamrażarki, zlewozmywak, płyta – wszystko dostali w spadku. Nie są ani nowe, ani zharmonizowane ze sobą wizualnie, ale działają. Pralki – półautomatycznej – Maria nie ma zamiaru wymieniać na nową. Do elektronicznej nie mogłaby przelać zawartości gorącego gara, zdjętego prosto z paleniska. Tylko ze zmywarką im się nie szczęści. – Mamy dwie. Obie zepsute – mówi Tomek. W obu wysiadło to samo – programator, maleńkie ustrojstwo, od którego zależy funkcjonowanie całego systemu. Serwisant wycenił naprawę na 700 zł. Wieczorami, gdy usną dziewczynki, zmęczone eksploatowaniem zbudowanego przez ojca pokojowego placu zabaw (konstrukcję z lin i drabinek Tomasz zbudował sam, z użyciem radzieckiej wiertarki za 30 zł, z bazaru), Maria przeczesuje Allegro w poszukiwaniu zmywarki starego typu. Bez programatora.

Z planowanym postarzaniem produktów jest tak, jak z każdym zjawiskiem z katalogu „spiskowa teoria dziejów” – każdy o nim słyszał, każdy z niego coś dla siebie wyłuskał, oficjalnie nie traktuje się go poważnie, ale dokonując konsumpcyjnych wyborów, pozostaje się pod jego wpływem. Pamiętam nasz zachwyt, gdy trzy dni po odesłaniu do serwisu nowiutkiej Motoroli, w której pękła szybka, kurier przyniósł nam jeszcze nowszą, pachnącą chińską fabryką. I frustrację, gdy okazało się, że koszt naprawy laserowej drukarki HP miał, według szacunków serwisanta, kosztować tyle, co nowa drukarka. R. się wtedy, podobnie jak bohater „Spisku żarówkowego”, zawziął i nie odpuścił, tak długo grzebał w drukarce i w necie, że w końcu znalazł powód awarii. Znalazł brakującą część w sieci, kupił ją, wymienił – to było osiem lat temu. Drukarka wciąż działa.

Ale film pokazuje coś jeszcze – że w świecie, w którym dokonano już podziału konsumpcyjnego tortu, nie zostawiono nam, jego zjadaczom, żadnego wyboru. Choć handel żongluje pojęciem „wyboru”, prawda jest taka, że każdy z wyborów, jaki nam się oferuje (gwarancja roczna albo rozszerzona, chińszczyzna kontra porządna niemiecka robota, Mastercook a Miele) jest wyborem pozornym. Zabrano nam trwałość, przesuwając ją do kategorii luksusowej. Dziś kosmicznych technologii używa się po to, by projektować przedmioty, które będą się wiarygodnie psuć.

…

Przyjeżdża mąż E., której matka jest emerytowaną cerowaczką. Zabiera kanapę. Przywozi francuskie wino. Miły, niezapowiedziany bonus? – Nie udało się naprawić tego rękawa, sorry.

…

Pakistan, Karaczi, pożar w fabryce tekstyliów. Ginie 289 osób.

Tydzień 25.

Nasze niekupowanie podlega ciągłej ewolucji. Administrator osiedla podrzuca nam kartki z dwiema uchwałami, które aktualnie głosuje wspólnota. Obie związane z niespodziewanymi wydatkami, które mają zostać demokratycznie rozłożone na ponad 200 mieszkań. Pierwszy to zlecenie przygotowania warunków zabudowy prywatnych ogródków na naszym osiedlu: kilka tysięcy zł. Drugi: zamontowanie osiedlowego filtra zmiękczającego wodę: tysięcy kilkadziesiąt.

Rok temu decyzję (tak albo nie) podjęłabym pewnie w pięć sekund, bez zastanowienia się, naskórkowo. Teraz jest inaczej. Najpierw idę do administratora. Oglądamy papiery, gadamy:

– Czy przygotowanie dokumentu, który ujednolici warunki zabudowy ogródków da wspólnocie prawne narzędzie do egzekwowania, aby były one faktycznie jednolite?

– Nie.

– No to po co wydawać tę forsę?

Agata, której wykształcenie i zawodowe doświadczenie jest kompatybilne z tematem mego konsumpcyjno-wspólnotowego dylematu, pisze, że osiedlowy filtr nam niepotrzebny, bo nie mamy bardzo twardej wody, a już wkrótce, po modernizacji Warszawskich Filtrów, jej jakość jeszcze się poprawi. Manipulowanie twardością lepiej prowadzić na małą skalę, we własnym domu, z pomocą dzbankowego filtra, choćby dlatego, że zbyt miękka woda jest bardziej podatna na zanieczyszczenia, także bakteriologiczne. Lepiej zostawić nadzór nad twardością wody wodociągom.

Tyle wysiłku, żeby dwa razy powiedzieć „nie”. „Tak” jest dużo łatwiejsze.

…

Dziś Dzień bez Samochodu.

Tomasz, mąż Marii, świętuje go przez podjęcie decyzji o kolejnym zakupie.

Na placu przed domem Tomasza i Marii stoi pięć samochodów. Każdy do innych zadań: wartburg to długodystansowiec, przerobiony na gaz, wygodny i pojemny, idealnie się sprawdza na trasach Podlasie-Warszawa. Uno służy do krótkich wycieczek. Jest jeszcze terenowy nissan, którego Tomasz odpala zimą, gdy mróz zamraża styki w silniku wartburga, a zmrożony śnieg unieruchamia jego koła. Czwarte i piąte auto jest trzymane na części. Gdy się korzysta z samochodów, które można samodzielnie naprawić (Tomasz nie uznaje innej opcji), trzeba mieć pod ręką źródło części. Samochodowy park Tomasza uzupełnia motocykl (do rekreacji) i traktor – kupiony na kredyt dla młodych rolników. Traktorem Tomasz zarabia: orząc, bronując, grabiąc sąsiadom pola. Zarabia w ten sposób kilkanaście setek rocznie; niektórzy z sąsiadów nie płacą mu od kilku sezonów, tylko z roku na rok powiększają dług. Tomasz nie jest w stanie im odmówić.

Roczne OC, które Tomasz płaci za swoją flotę, to 1188 zł. Mniej więcej tyle, ile wykłada właściciel luksusowego, młodego rocznikowo SUV-a. Jednak na tym wydatki Tomasza się kończą. Mechanikowi nie płaci. Części pozyskuje z innych aut. Każdy ze swoich samochodów jest w stanie naprawić sam.

Tak rozbudowany park samochodowy wydaje się stać w sprzeczności z założeniami minimalistycznego projektu. Maria od dawna pracuje nad zmniejszeniem liczby samochodów. – To niełatwe. Tomasz jest do nich bardzo przywiązany.

Dziś na przykład przychodzi z pomysłem: – Marysia, kupmy malucha.

Wypatrzył go na podlaskiej giełdzie. Biały, niemal nowiutki, garażowany przez cały swój krótki żywot. Ostatni rocznik, który zjechał z taśmy żerańskiej fabryki. Być może Tomek wyczuwa koniunkturę? Za kilka miesięcy podobny maluch zostanie obiektem gorącej licytacji na Allegro. Bitwa zakończy się na 2 mln zł.

…

Mejl od L. Propozycja zakupienia rozlicznych, smakowitych przetworów, których domową produkcją L., świeżo zdegradowana do statusu bezrobotnej, chce podcerować dziurawy domowy budżet.

Opędzanie codzienności zajmuje mi tyle czasu, że na robienie przetworów nie starcza mi już mi doby. – Może chcesz się na coś wymienić? – pytam. L. – A na co? Na kapcie z łyka?

Cóż, moja nowa strategia nie wszędzie spotyka się z entuzjazmem.

…

W Gdyni Darek, syn Elżbiety i Piotra, kaligrafuje na kartce pierwsze słowo. Tesco.

Tydzień 26.

Półmetek. Krakowianka Anna szykuje się do obrony pracy magisterskiej. Ogląda w internetowym sklepie kieckę, którą ma zamiar kupić sobie pierwszego dnia października. Dla niej to ostatni dzień konsumpcyjnego postu; jutro razem z Wołodymyrem wracają do zakupowej codzienności.

Zostaliśmy w dziewiątkę.

…

Pół roku za nami. Wieczorem Aneta wyciąga z szafy jedną ze swoich trzech bluzek, szykuje obiad, kładzie się spać wcześniej niż zwykle. Następnego dnia czekają ją pierwsze zajęcia na uczelni. Złożyła papiery na szczecińskie położnictwo.

– „To już? Dopiero zacząłem się rozkręcać” – pisze Przemysław. Właśnie udało mu się wziąć fuchę. Zarobił 400 zł. Odłożył je na specjalne, obwarowane zabezpieczeniami konto. Znając go, do końca eksperymentu uzbiera tam dość forsy na jakiś mebel z katalogu Vitry.

Bogdan, mąż Leny, która w sierpniu rzuciła eksperyment w cholerę, przyjeżdża do Polski. Na kilkanaście dni. Idą na zakupy. – Mam kaca – pisze Lena.

– To może kundelek? – pyta Elżbieta męża, gdy ten, moszcząc się na kanapie, mówi, że chciałby wreszcie przeczytać coś nowego. Może coś Orbitowskiego, może coś po angielsku. Darmowa aplikacja w nowym telefonie Piotra, z której pomocą utrwala sobie angielskie słówka, dojeżdżając do pracy, już się wyczerpuje. Przeszedł już wszystkie poziomy. A z laptopem nie będzie przecież jeździł.

Kundelkiem, czyli czytnikiem Kindle, zachwycają się internetowi znajomi Elżbiety. Kosztuje 400 zł: – I mógłbyś od razu sprawdzać znaczenie słów, których nie znasz – podpowiada Elżbieta.

Decyzja zapada. Trzy dni po złożeniu zamówienia w Amazonie przychodzi mejlowe zawiadomienie, że czytnik już jest w gdyńskiej dyspozytorni. Listonosz przynosi go kolejnego dnia. Płaskie tekturowe pudełko w którym złożone jest szare ciałko. – Ależ tempo! – przyznaje z uznaniem Ela. Piotr delikatnie rozpakowuje czytnik, ładuje go i wgrywa sobie natychmiast kilkanaście książek.

Amazon to kupowanie oczyszczone z całej fizjologii, ograniczone do kilku ruchów zakończonych satysfakcją. A jeśli nie? Zwrot pieniędzy. Natychmiastowy. Sieciowy gigant jest więc idealnym partnerem dla współczesnego konsumenta, niecierpliwego, potrzebującego nieustającej atencji. Jak nie kochać kogoś, kto jest dostępny 24 godziny na dobę, spełnia każde życzenie, a gdy się go porzuca, nie obraża się, tylko prosi o to, żeby pomóc mu stać się jeszcze doskonalszym w spełnianiu życzeń?

Ale Amazon ma też drugą twarz. Łatwo ignorować jej istnienie, gdy jest się ekstremalnie usatysfakcjonowanym. Szacuje się[84], że jedno miejsce pracy stworzone przez sieciowego giganta miażdży cztery inne, w analogowym handlu.

…

Pół roku przed nami: – Dziś policzyłam, ile mniej więcej kosztuje godzina mojej pracy – mówi Aleksandra, która jest bliska pożegnania się z myślą o własnym mieszkaniu. – 35 zł. To ile godzin muszę przepracować, żeby oddać bankowi wziętą na kredyt kasę? Ile razy zresetować hasło, ile dupogodzin przesiedzieć na bezsensownych mityngach? Czy świadomość, że jestem właścicielką miejsca, w którym mieszkam, jest warta tych wszystkich godzin mojego życia?

…

Ostatni przed półmetkiem dzień Idy jest apoteozą antykonsumpcji. Strój, rower (osprejowany na biało), zajęcia (babski krąg), pożywienie (pieczone jabłka zerwane kilka godzin wcześniej w opuszczonym sadzie na Siekierkach), nawet wieczorna lektura („Diuna” wypożyczona z biblioteki) – wszystko jest dalekie od konsumpcyjnych klisz. Objuczona kilogramami dóbr Ida wraca rowerem do domu. Córki zasypiają szybko, ona, z „Diuną” przy policzku, odpływa wkrótce po nich, tuż przed 21. We śnie wsiada do wielkiego, paliwożernego forda transita. Jedzie nim cztery domy dalej, do sklepu. Wrzuca do koszyka kilka drobiazgów, ale przy kasie doznaje iluminacji. Coca-cola! Cherry! Wraca pod półkę i zgarnia 5-litrowy baniak. Kasjerka, przyjmując pieniądze, recytuje: – Jedna bazylia w McDonaldzie zwraca się po tygodniu i daje złotówkę. Trzy bazylie w McDonaldzie zwracają się po dwóch tygodniach i dają trzy pięćdziesiąt.

Ida budzi się z przeświadczeniem, że chce rozpieprzyć ten system. Zacznie od rozstania z colą. Ostatecznego. Do tej pory starała się jej nie kupować, ale nie zawsze jej to wychodziło.

Jest najstarsza w grupie. Jedyna po trzydziestce, jedyna z mężem, z dzieckiem, z dorosłymi problemami. Koleżanki z roku mają po 19-20 lat, więc są o dekadę od niej młodsze, w ciuchach z sieciówek, z kolorowymi paznokciami i kolorowymi pokrowcami na tablety, gładkie, apetyczne. Zaczynają do niej na „pani”. Och, dajcie spokój, zżyma się Aneta. – Ja? Bezstylowo, w ciuchach z odzysku, w butach po babci. Czuję się jak emerytka. Choć pojawia się pokusa, żeby to przełamać, nowy nawyk też jest silny; Aneta wyszła z wprawy w kupowaniu. Gdy przecierają jej się ostatnie lekkie spodnie, zakłada długą tunikę, nie widać dziury.

Na co dzień zresztą i tak chodzi w mundurku (110 zł za spodnie z fartuchem bordo, obowiązkowym kolorem na położnictwie, szyte przez firmę, z którą Pomorski Instytut Medyczny ma umowę; w ciut tańszym komisie w odzieżą roboczą nie udało się Anecie upolować swojego rozmiaru). W tenisówkach z białą podeszwą, wypożyczonych od babci (wszystkie kobiety w jej rodzinie miały bądź mają stopę o tym samym rozmiarze). Chwilowo bez białych skarpetek. Nie ma, postanowiła poczekać, aż się zmaterializują na horyzoncie.

Pierwszy tydzień dojeżdża walecznie na rowerze, 20 minut pod górę. Przyjeżdża zgrzana; chwila moment i ma kompletnie zapchane zatoki. Przesiada się więc na autobus. Po raz pierwszy, odkąd skończyła szkołę średnią, kupuje sieciówkę. Ma prawo – jako studentka – do ulgowej, za 50 zł.

No dobrze. Odzież roboczą można kupić w branżowym szmateksie, notatnik zastąpić stosem luźnych kartek, zadrukowanych po jednej stronie, obiad przynieść w termosie. Ale o czym tu gadać? O dzieciach? Nie da się. O paznokciach? Też trudno. Ten brak kompatybilności, niewielki wspólny obszar nawet Anecie nie przeszkadza, i tak z natury trzyma się na uboczu.

…

Odchodzi niania Dzika. Sytuacja wciąż najeżona świeżością; jeszcze jej nie oswoiliśmy. Przeglądam listę ogłoszeń na Wymienniku. To całkiem świeża internetowa platforma, na której można wymienić własne przedmioty, usługi, umiejętności, czas na coś innego. Wszystko jest wycenione w alternatywnej walucie.

Ktoś oferuje naukę gry na gitarze, naukę języka fińskiego, ktoś proponuje poprowadzenie księgowości, strzyżenie, domowy cydr, upieczenie szarlotki. Jest też ogłoszenie dziewczyny z mojej dzielnicy: opieka nad dzieckiem. 15 alterków za godzinę.

Piszę do niej. Dostaję odpowiedź: „Cześć, dzieckiem mogę się zajmować jedynie za pieniądze. Pomyślałam, że ten Wymiennik to dobry pomysł na reklamę”.

…

W przedszkolu Antka mija termin dostarczenia misiów.

Miś, ważny uczestnik procesu nauki języka angielskiego, musi spełniać określone warunki: mieć nie więcej niż 50 cm, nie mniej niż 40 cm, dać się posadzić na kolanach. Agata próbuje go od miesiąca zorganizować bezgotówkowo; przegląda ogłoszenia „oddam” na wszelkich możliwych serwisach, ogłasza się ze swoją potrzebą na wymiankowym bazarku – miejscu w sieci, które kojarzy ze sobą potencjalnych partnerów w wymianie. Bezskutecznie. Gdy Antek nagabywany przez opiekunkę mówi w przedszkolu, że jego mamie nie udało się jeszcze wymienić niczego na misia, ta bierze Agatę na stronę. Jest wyraźnie zakłopotana, z czułością oferuje pomoc: – Czy macie państwo problemy finansowe? Agata kręci głową. Jak powiedzieć wychowawczyni, że stać ją, owszem, i na kilka misiów, tylko że nie chce ich kupować? Więc nie mówi nic. Koszt milczenia: 35 zł.

Choć w zestawie mądrości oferowanej nam przez zbiory sentencji na każdą okazję aż roi się od porad typu „pozory mylą”, „nie wszystko złoto, co się świeci”, „nie szata zdobi człowieka”, we współczesnym, konsumpcyjnym świecie zasadą podstawową jest „jak cię widzą, tak cię piszą”. Z badań wynika jednoznacznie, że człowiek postawiony przed drugim bardziej zaufa temu, który ma dobrze ostrzyżone włosy, nienaganny uśmiech, czyste paznokcie.

Tymczasem antykonsumpcja odciska się na naszych twarzach, sylwetkach, ubraniach. Zaniedbanie, szarość, przezroczystość odcinają nas od części społecznej mocy. Choć większość z nas na co dzień sytuuje się po jasnej, aktywnej stronie, zdarzają się momenty, kiedy wyraźnie sobie uświadamiamy, jak to jest, gdy jest się biednym. Uczucie jest tak silne, że aż obezwładniające. I choć wyjściowa pozycja tego, który nie ma, przynosi też wiele korzyści (choćby takiej, jak mityczne zanurzenie się w strumieniu płynącego z wszechświata współczucia), ma też jedną trudność. Traci się kontrolę nad przebiegiem zdarzeń.

…

Ojciec R. jest – podobnie jak Maria i Tomasz – wieśniakiem z wyboru. Od prawie 10 lat mieszka nad jednym z mazurskich jezior, we wsi, która z pegeerowskiej przybudówki zamieniła się w miejscowość letniskową. Ma dom z małym ogródkiem, a po drugiej stronie drogi, na wzgórzu schodzącym łagodnie do jeziora – spory kawał rolniczej ziemi, którą częściowo zaadaptował na warzywniak. Nieogrodzony; bo któżby tu kradł? Sami swoi.

Wieś kiedyś była częścią pruskiego majątku. Ostał się po nim dwór, stary wodny młyn, kilkanaście rozsypanych po okolicy budynków o urodzie, która wyciska łzy ze współczesnych poszukiwaczy heimatu. Gdy ten szmat odzyskanej ziemi, całkiem nielichej jakości, przekształcono dekretem z 1949 w Państwowe Gospodarstwo Rolne, ustalono, że ma rodzić zboże. Więc rodziła: pszenicę, owies, żyto, grykę, na zmianę, aż do grudnia 1993 roku, gdy w ciągu jednej nocy zlikwidowano w Polsce wszystkie pegeery.

Najładniejsze budynki we wsi, te z czerwonej cegły z lokalnie wypalanej gliny, z porośniętymi mchem ceramicznymi dachami, zostały rozparcelowane przez mieszczuchów marzących o wiejskiej arkadii, jeszcze zanim rozpadł się produkcyjny kolos. Nowi właściciele przyjeżdżają do nich na weekendy, parkują średniej klasy auta na podjazdach przy wypielęgnowanych trawnikach, wieczorami odpalają grilla, na którego rzucają rybę kupioną od któregoś z tubylców. Z kłusu, bo nikt ze stałych mieszkańców nie ma prawa do odławiania ryb w żadnym z otaczających wieś jezior. Ale też nikt ich z braku tego prawa nie rozlicza; właścicielowi jeziora przecież nie ubędzie.

Ci, którzy dostarczają ryb mieszczuchom, mieszkają w budynkach, których Agencji Rynku Rolnego nie udało się sprzedać. Były zbyt duże, zbyt zniszczone, nie rokowały ani w stronę dacz, ani pensjonatów. Mieszkają w nich więc postpegeerowcy – dorosłe już dzieci rodziców, którzy zasilali swoją robocizną ideę kolektywnego rolnictwa. Oni też mają samochody (stuningowane) i też lubią grillowanie, ale w przeciwieństwie do letników nie poddają temu procesowi ryb (szkoda ryb, które można zmonetyzować), tylko kaszankę z najbliższej Biedronki.

Jeśli ojca R. zapytać, czy udało mu się wtopić w podzieloną wieś, wzrusza ramionami. Niby miastowy, ale też z rolniczą przeszłością. Kupił ziemię, ale nie postawił na niej domu z katalogu architektonicznego, jak sąsiedzi, tylko zaadaptował do życia budynek, który stał na działce. Dawny składzik, kryty eternitem. Bez projektu.

W ogródku ojciec R. sadzi klasykę. Zieleninę, sałatę, truskawki, korzeniowce, cebulę, kapustę, cukinię, dynię, trochę ziemniaków. R. z odwiedzin u swojego ojca wraca zawsze z bagażnikiem pełnym witamin; te sporadyczne, choć szczodrze pakowane siatki pełne utytłanych ziemią marchewek z pierzastym wykończeniem, kiście porów, torby buraków sprawiają, że przez całe lato niemal w ogóle nie kupujemy warzyw. Tym razem R. chce wyprosić u ojca jak najwięcej zielonej pietruszki i buraków, które po transformacji w sok mają szansę poprawić hemoglobinowe wyniki krwi naszego syna. Wieczorem, przed ich powrotem, myję pożyczoną wyciskarkę do soku i instaluję ją na blacie. R. wchodzi do mieszkania z pustymi rękami. Chrząka. – Kochanie, w tym roku nie będzie już ani buraków, ani marchwi, ani pietruszki. Kapusty, cebuli też nie. Ani czosnku. Wszystko zniknęło z pola – w ciągu jednej nocy.

Złodzieje wybrali idealny moment. Czekali kilka miesięcy, aż wszystko dojrzeje. Można powiedzieć: zatrudnili ojca R. do wykonania całej pracy, a potem zebrali plony. Zostawili jedynie ziemniaki. Nie wystarczyło im czasu? A może jeszcze nie były dość wyrośnięte? Tak czy owak, następnego dnia po splądrowaniu warzywniaka ojciec R. zaczął wykopki. Przed czasem.

…

U Marii i Tomasza: znów goście ze stolicy. Przyjeżdżają cyklicznie, co kilkanaście tygodni, gdy skończy im się zapas fajek. Z prywatnego importu. Polsko-białoruska granica jest tylko 15 km stąd; z przerzucania nad nią towarów żyje tu cała okolica.

Za paczkę fajek płaci się 5 zł. Za litr paliwa, z uwzględnieniem zarobku konwojenta i marży pośrednika – 4,50 zł (niemal dwa razy więcej niż przed wejściem Polski do Unii Europejskiej, ale chętnych i tak nie brakuje). Paliwo wozi się w passatach z dużym, stulitrowym bakiem. 10 litrów to inwestycja kierowcy w transport tam i z powrotem, pozostałe 90 – idzie na sprzedaż. Benzynę dowozi się na metę, spuszcza do beczki, zainteresowani podjeżdżają i zaciągają wężykiem. Paliwo jest dobre, niechrzczone rzepakiem, lepsze dla traktorów, twierdzi Maria. Na klasycznej mecie oprócz standardowego asortymentu (fajki, spirytus, paliwo) można też kupić chleb. Ciemny, ciężki, żytni.

Choć przyzwyczailiśmy się patrzeć negatywnie na zjawisko przemytu, w mikroskali, w skali mrówczej jest on niczym innym, jak próbą zaspokojenia podstawowych ludzkich potrzeb. Tyle że z pominięciem potrzeb aparatu państwowego. Szacuje się, że blisko 12,5 proc.[85] ilości ropy sprzedawanej w Polsce trafia do baków w sposób opisany wyżej. Dzięki temu jednak też z państwowej kasy wyciekają cztery mld zł podatków.

Są badacze życia społecznego, którzy umiejętność wykorzystania możliwości dawanych przez życie na pograniczu uważają za przedsiębiorczość, istnienie szarej strefy – za dowód na to, że prawo nie nadąża za realiami, a w pomysłowości ludzi wykluczonych z głównego nurtu konsumpcji – widzą innowacyjność.

…

Jesienią znów schodzę na ziemię. Ścinam wyhodowaną na balkonie fasolkę. Całe sześć strączków; mama radzi mi, żebym przeznaczyła je na nasiona, odkładam więc do wysuszenia. Jest jeszcze szansa na ogórki, jeśli nie spadną, urwane przez wichrzysko tłukące liśćmi o kratę. Niewielki jest pożytek z mojego balkonowego ogródkowania.

Gdyby podejść do tego materialnie, bilans strat przeważyłby zyski. Ale tak nie jest. Wciskanie dłoni w ciepłą, spulchnioną ziemię jest jedną z tych czynności, która, podobnie jak zagniatanie kruchego ciasta, udeptywanie kapusty w beczce, wygładzanie stosików równo ułożonych dziecięcych koszulek w szafie, niektórym ( w tym i mnie) przynosi ukojenie. W wiecznie głodnym serotoniny świecie, w którym trzeba płacić za jej syntetyczne zamienniki, dostęp do jej niewyczerpalnego, darmowego źródła jest... no właśnie, bezcenny?

Czy da się opisywać świat, nie używając ekonomicznych określeń?

…

Urodziny Aleksandry. Trzydzieste drugie. Wśród prezentów: książka o sałatkach, karta prezentowa do C&A, dwie butelki wina, komplet firmowo zapakowanych kosmetyków z Sephory, flaszka grejpfrutowego Absolutu. – Bezpiecznie, uniwersalnie. Nikt się nie postarał. A ty, co byś mi kupiła, gdybyś miała stówę do dyspozycji? – pyta Aleksandra.

Aleksandra nie jest osobą, która stara się przypominać światu o swoich pasjach i potrzebach. Wydaje się, że wystarczy na nią popatrzeć, żeby je rozkodować. Ma słabość do sportowych ubrań wysokiej jakości. Kolorów, które nie krzyczą. Kosmetyków, które stapiają się ze skórą. Gadżetów, które są tak wysublimowane, że stają się niewidzialne. Wydaje się więc więc wymarzoną osobą do obdarowywania; wystarczy wejść do centrum handlowego; znajdzie się w nim tysiąc prezentów dla Aleksandry. Może tym tropem idą jej znajomi?

Największą słabość Ola ma do Tommy’ego Hilfigera. Bo, jak twierdzi, nie eksponuje nachalnie swojego logo, szyje ciuchy, które dobrze układają się w zestawy (prezentowane później na sklepowych manekinach), a do tego szyje je w Stanach. Tak przynajmniej jest napisane na papierowych metkach wklejanych w wewnętrzny ścieg. Aleksandra nie wie, że dumne stwierdzenie „Made in USA”, którym Tommy Hilfiger stempluje swoje ubrania, nie oznacza, że powstają one na amerykańskim kontynencie. Odzieżowy koncern szwalnie ma usytuowane na Saipanie, wyspie, która wchodzi w skład amerykańskich Marianów, archipelagu na Pacyfiku, usytuowanego jakieś 200 km od Guamu. Terytoria zamorskie nie są objęte federalnym prawem pracy. Mimo że kontenery z ciuchami szytymi na Saipanie oficjalnie powstają na terenie wpływów USA, ich odtwórców, śniadych mieszkańców Marianów, nie obowiązuje amerykańskie prawo pracy. Ani płaca minimalna, ani gwarantowana maksymalna liczba godzin pracy.

Bazujący na taniej sile roboczej Tommy Hilfiger ma jednocześnie dostęp do wszystkich najnowszych technologii. Z okazji urodzin Aleksandra dostaje od niego spersonalizowaną kartę zakupową z kodem przesłanym na smartfona. Na karcie jest 40 proc. zniżki plus życzenia: „Wszystkiego najlepszego, Aleksandro, z okazji urodzin kup sobie coś w jednym z naszych sklepów”. Urodziny urodzinami, więc Ola decyduje się na sweter. Płacąc, dostaje kolejny voucher. Przeznacza go na pasek. Wychodzi ze sklepu, dostaje esemesa: „Aleksandro, zapomniałaś o butach! Zniżka czeka”.

Rozczarowanie jednak nie mija, a nawet się pogłębia. Żeby się z niego otrzepać, Ola postanawia sama sobie wybrać prezent. W oknie sklepiku z antykami, obok którego regularnie przejeżdża na rowerze, zauważa popielniczkę. Kamienna, w kształcie dzwonka do roweru. Podobna stoi na balkonie u jej wujka. Kosztuje 35 zł. – Sprzeda mi ją pan za 30? Stawia ją na balkonie. Sama nie pali, ale goście, którzy wychodzą na zewnątrz zadymić, wreszcie będą mieć gdzie strząsać popiół.

…

Nagłe odejście niani Dzika ma jasne strony. Znika poczucie winy, które towarzyszy nam od początku eksperymentu.

Dostać się z marszu do państwowego żłobka? W Warszawie to niemożliwe. Odwiedzamy więc dziś żłobek prywatny.

Czyste jasne ściany, półki z sosnowego drewna, na których leżą (nieliczne) drewniane zabawki, dużo recyklingowych uciech, które, zgodnie z przekazem sformułowanym na początku wieku przez Marię Montessori, mają rozbudzać drzemiącą w każdym dziecku kreatywność. Zero ukrytego przekazu reklamowego, zdrowe jedzenie z ekologicznej marchewki, a nie półproduktów. Więc da się. Bez dystrybutora z batonikami, słodzonych soków i płatków. Przywilej umieszczenia dziecka w świecie wyczyszczonym z konsumpcyjnych nacisków kosztuje. 1250 zł za miesiąc. Dziko będzie chodził do żłobka przez kolejny rok. Nigdy nie zostaniemy postawieni przed jakimkolwiek dylematem, nigdy nikt nie spróbuje wykorzystać naszego dziecka jako potencjalnego klienta.

Rok później, w szatni państwowego przedszkola, w którym mój syn rozpocznie kolejny etap społecznej edukacji, znajdę w należącej do niego przegródce „prezent”. „Prezent” będzie się składał z wydrukowanej na makulaturowym papierze gazety o Kaczorze Donaldzie, plastikowego upiora o imieniu Podskoczek i zestawu kart z Pokemonami. – Dostajemy czasem takie rzeczy od producentów – powie opiekunka grupy 3-latków, w której właśnie zadebiutował Dzik. – Rozdajemy dzieciom. To od pani zależy, co pani z tym zrobi.

W ciągu kolejnego miesiąca moje dziecko nadrobi podstawowe braki w konsumpcyjnej edukacji: pozna desery mleczne Monte, soki Kubuś i Pokemony. Nie z pomocą innych dzieci, ale państwowej instytucji, która w dobrej wierze instaluje w przedszkolnym menu reklamowane w TV desery (bo muszą być zdrowe, skoro są polecane przez siatkarzy i ich młodszych braci), a śmieci, które przekazują jej producenci, rozdaje dzieciom, odpowiedzialność za ewentualną rozpacz z ich odebrania pozostawiając rodzicom.

Rok później nie będę mogła się nijak pozbyć brzęczącej w głowie mantry: „Zobaczysz, jak pójdzie do przedszkola”.

…

W telewizji reklama. Kobieta wchodzi do mieszkania. Wykłada leki na kuchenny stół („Mam prawo zadbać o zdrowie”), bierze do ręki stosik rachunków („Mam prawo żyć bez długów”), wyciąga z piecyka wyrośnięte ciasto („Mam prawo do odrobiny przyjemności”). Siada na kanapie z kawałkiem murzynka i tłumaczy, że swoją sytuację finansową poprawiła dzięki dożywotniej rencie hipotecznej. Znaczy: oddała mieszkanie finansowej instytucji, która w zamian za darowiznę wypłaca jej teraz co miesiąc określoną sumę pieniędzy. Kobieta, która została nazwana dla potrzeb reklamy seniorką, jest zadbana, dobrze uczesana, owinięta jedwabną apaszką, ubrana w kwiecistą bluzkę. Oświadcza, że czuje się teraz pewnie i bezpiecznie. Wagę tego oświadczenia podkreśla klasyczna muzyka w tle, kadr, w którym oprócz uśmiechniętej twarzy seniorki widać też detale z jej mieszkania. Obrus, świeże cięte kwiaty. Uśmiech. Cięcie. Plansza z logo dobroczyńcy i przypomnieniem. Masz prawo do godnego życia – przypomina ciepło lektor[86].

Prezes instytucji w wywiadzie mówi, że 75-letnia właścicielka (gender optyka jest tu istotna – kobiety wszak żyją dłużej) mieszkania wartego 400 tys. zł może liczyć na rentę w wysokości 500 zł miesięcznie. Do końca życia. Jeśli uda jej się dociągnąć do setki, dostanie w sumie 150 tys. zł. Czysty zysk, czyż nie? Dla funduszu hipotecznego.

Godne życie jest jednym z tych określeń, które zrobiło w ostatnich latach oszałamiającą karierę. Pojęcie filozoficzne i prawne o konkretnej, ustalonej definicji[87] jest od jakiegoś czasu wyjątkowo intensywnie eksploatowane nie tylko przez reklamę, ale i przez politykę oraz ekonomię. Dziś z pomocą godnego życia nie tylko sprzedaje się renty hipoteczne, ale i zbiera się punkty w sondażach, a nawet stanowi prawo, jego deficytem grzmi i straszy w kontekście pracy, płacy, opieki medycznej.

Pojęcie, które powstało, aby opisywać etyczne subtelności związane ze społecznym funkcjonowaniem człowieka, ale też chronić jego podstawowe prawa, zostało – także za pośrednictwem polityków specjalistów od tworzenia sprzedażowych sloganów – przepchnięte z przedziału duchowego do materialnego. Mocno okopało się w rejonach związanych z posiadaniem, wydawaniem, zarabianiem. Współczesna definicja godności jest związana z odpowiednim dochodem, ale też z odpowiednio intensywną ( i efektywną) konsumpcją. Życie „godne” to już nie życie, którego nie trzeba się wstydzić, ale życie „wygodne”, spokojne, komfortowe, bez trosk, także finansowych, bez konieczności proszenia innych o pomoc. Może mu urągać każda niedoskonałość w usługowej codzienności: tempo pracy poczty, stan taboru kolejowego, a nawet podziurawiona lokalna droga: – Mam wrażenie, że „godność” stała się uniwersalnym spoiwem do łatania przeróżnych społecznych dziur – mówi mieszkająca na Islandii Magda. – Nie potrafię przeliczać godności na pensję. Głodny wcale nie oznacza mniej (wcale) godny – dodaje gdynianka Elżbieta.

Agata ze Skawiny: – Nie wyobrażam sobie godnego życia przy konieczności wyboru: leki czy żywność, mieć ciepło czy zjeść ciepłą zupę.

Czy jednak? Choć „degradacja” godności do kategorii pojęć definiowanych przychodem na głowę i związanych z materialną rzeczywistością uwiera, właściwie to zmiana ta oddaje charakter posttransformacyjnej rzeczywistości, w której jesteśmy wszyscy zanurzeni. Godność w warunkach, w których o wartości człowieka decyduje wycena jego pracy (bądź rekompensata za brak zdolności do pracy), jest spleciona z ekonomią. Trudno pielęgnować wartości, gdy nie ma czego włożyć do garnka.

A przecież godne życie (właśnie w tym ekonomicznym znaczeniu) niekoniecznie zazębia się z pojęciem życia szczęśliwego. Na najwyższych pozycjach w rankingu satysfakcji z codzienności, opracowanym przez Gallupa[88], znalazły się kraje, którym niekoniecznie szczęści się materialnie: Panama, Paragwaj, Salwador, Trynidad i Tobago, na samym dole: Singapur, jedno z najzamożniejszych państw świata. Gdy na jednej szali położy się silne, wielowarstwowe relacje z innymi ludźmi, duchowość, pogodę, krajobraz, dobre jedzenie, na drugiej: ubóstwo, dyskryminację, rozpad państwowych struktur, może się okazać, że ta pierwsza bierze górę nad drugą. Czego brakuje nam w Polsce, że godność i poziom zadowolenia z życia są tak mocno splecione z poczuciem ekonomicznego bezpieczeństwa? – Serdeczności i otwartości w relacjach z ludźmi. Zaangażowania w sprawy drugiego człowieka. Silnej lokalnej społeczności – wylicza szczecinianka Aneta. – Gdy zaczynają się problemy, znajdujemy się w zamkniętym kręgu – znikąd pomocy, poza rodziną.

…

W październik wślizgujemy się bez wysiłku. Udaje się nam po raz kolejny z rzędu odłożyć trochę ponad 10 proc. wartości raty kredytu hipotecznego oraz – wreszcie – wyrównać debetową wyrwę na koncie. Wrzesień jest pierwszym miesiącem od kilku lat, który nie drażni czerwoną dziurą na koncie. Zamknąć tę linię czy przytrzymać ją (na mityczny wszelki wypadek), do wytyczonego roczną umową końca w grudniu?

…

„Mam dwie wiadomości. Dobrą i złą” – donosi mejlowo Aneta. „Białe skarpetki, których tak potrzebowałam, dostałam od sąsiadki. Ale od listopada obniżono mi wynagrodzenie prawie o połowę. Trzeba będzie jeszcze bardziej zacisnąć pasa. Ale przez to przestanę zasuwać od 5. rano do 21. i będę mieć więcej czasu dla Ignasia, cieszę się z tego. Więc w sumie mam dwie dobre wiadomości.”

Tydzień 28.

Tydzień zaczyna się walecznie. W Łodzi otwiera się dwutysięczna Biedronka w Polsce. Barierki, barczyści ochroniarze, hostessy w czerwieni z koszykami pełnymi szeleszczących gratisów. Kolejka. Trochę już zmęczona czekaniem (jej formowanie zaczęło się kilkanaście godzin wcześniej), ale czujna i napięta. Wypełnia przestrzeń między barierkami, faluje, pulsuje. Ekstraktuje najsłabszych; tłum wyciska ich na obrzeża kolejki, przekazuje prosto w wyciągnięte ręce ochroniarzy. Kolejkowy stage-diving.

Gdy otwierają się drzwi sklepu, kolejka zaczyna się zagęszczać i naprężać; ochroniarze muszą opierać się o barierki całymi ciałami. Inaczej by runęły. Kolejka ściska się i rozpręża, charczy, krzyczy, skanduje, już nie koncert rockowy, ale taniec wojenny głodnych konsumentów! Chcemy telewizorów Philips za 1499 zł, rowerów za 149 zł oraz różowych winogron za 2,99 zł!

W Gazecie Wyborczej analiza zjawiska, wzbogacona wypowiedziami kulturoznawcy Rocha Sulimy. Profesor, który przyjrzał się wnikliwie supermarketom w „Antropologii codzienności”, mówi o tym, że walecznymi kolejkowiczami, kłębiącymi się pod dwutysięczną, uruchomioną dziś Biedronką, steruje „potrzeba zdobycia tego, czego nie starczy dla wszystkich”. Konsumpcyjny atawizm?

…

Idziemy z A. w stronę Dolinki Szwajcarskiej. Jest piękny dzień. Słońce wciska się pod powieki, na trawie leżą dziesiątki rajskich jabłuszek. Upychamy je w sakwach rowerowych; zrobię z nich później galaretkę o niespotykanym landrynkowym zapachu. – Kupiliśmy w końcu ten samochód – zwierza się A. – Skoda Octavia. 44 tysiące. I ty wiesz, co powiedział sprzedawca, gdy go zapytaliśmy, czy dostaniemy rabat, jeśli zapłacimy gotówką? „Osobiście wolałbym, żebyście wzięli państwo kredyt”.

Jabłuszka, które leżą na ziemi, są podziurawione przez robactwo. Sięgam do gałęzi; rumiane kulki odklejają się od gałęzi całymi gronami, razem z szypułkami i liśćmi. Czy należy mi się mandat za niszczenie miejskiej zieleni?

…

Październik jest dobry dla Idy. Płynie na jesiennej fali miejskiego zbieractwa. Codziennie zwozi do domu sakwy pełne owocowego dobrodziejstwa. Wszystko pakuje w słoiki. Mirabelki, konfitura z aronii z gruszkami, przecier jabłkowy, dużo przecieru jabłkowego. Gdy zaczyna jej brakować słoików, a na półce w kuchni, przeznaczonej na zapasy, nie ma już ani centymetra wolnego miejsca, to znak, że jest przygotowana na zimę. Na odpoczynek.

Zasłużony, bo za nią największe wyzwanie tego roku. Właśnie rozstała się z bliską osobą, partnerką w biznesie i przyjaciółką jednocześnie. To redukcja bardzo osobista: obcięcie toksycznej relacji, zamknięcie przeszłości, wyprostowanie przyszłości. Żeby przeprowadzić ją we właściwy sposób, Ida musi sięgnąć po wsparcie. Radczyni prawna, która pomaga jej w bezpieczny sposób rozstać się ze wspólniczką, bierze 500 zł za godzinę pracy. Pieniądze wydane na obsługę rozstania Ida zapisuje w excelowej tabeli wydatków pod kategorią „przyjemności”.

…

Wracam z Kołudy Wielkiej, wiozę kooperatywny transport gęsi. Na stacji benzynowej podbiega do mnie przystojny nalewacz:

– A może Verva? Gdy kupi pani orlenowską gazetkę, za 2,90, litr Vervy (powyżej 20 litrów) będzie tańszy niż normalnej bezołowiowej pięćdziesiątki.

– Nie dziękuję. Poproszę najtańszą opcję.

– Pewnie chce pani jak najtaniej i jak najmniej?

– Nie, poproszę do pełna.

– Widzę, że nie chce pani mniej zapłacić.

– Nie. Nie chcę kupować gazetki.

…

W języku polskim nie ma zbyt wielu pozytywnych określeń na wyjątkowo oszczędnego człowieka. Gospodarny, skromny i na tym koniec. Słownik wyrazów bliskoznacznych bezlitośnie sypie pejoratywnymi określeniami. Synonimami „oszczędnego”: są dusigrosz, skąpiec, harpagon, groszorób, chciwiec, skąpiradło.

Choć chciwość nie jest cnotą, żyjemy w czasach, w których się ją gloryfikuje. W Newsweeku: wywiad z prof. Zbigniewem Mikołejko[89]. O chciwości, nomen omen. Że faktycznie zaślepia. Są badania, z których wynika, że ludzie, którzy myślą o pieniądzach, są mniej skłonni do współpracy z innymi. Tak jakby samo wewnętrzne przeliczanie forsy było najbardziej wsobną ze wszystkich czynności, chwilowo upośledzało społeczny instynkt.

W tym czasie R. zbiera siły przed rozstaniem. Chce odejść z pracy. Szuka nowej. Właśnie szykuje się do drugiej już telekonferencji z amerykańskim biurem zatrudnienia w Goldman Sachs. – Mam zamiar ich zapytać o to, jak się czują z tym, że są odpowiedzialni za wywołanie światowego kryzysu ekonomicznego – zapowiada. Na etyczne razgawory nie ma jednak czasu, rozmowa dotyczy wyłącznie kwestii technicznych, R. jest po niej wymięty.

Pracy w Goldman Sachs nie dostanie, ale i tak rzuci ciepłą posadkę w korporacji. Wróci do poprzedniego pracodawcy.

Światowy Dzień Żywności

Nie jesteśmy już w tyle za bogatym Zachodem. Do polskich śmietników trafia rocznie około 9 mln ton żywności[90]. Przeciętna polska rodzina wyrzuca blisko 100 kg jedzenia o wartości 2200 zł. Nie zawsze jest ono zepsute, czasem wystarczy, że minął termin przydatności do spożycia, arbitralnie ustalony przez gremium technologów, producentów i ich kontrolerów. Data przydatności do spożycia jest współczesnym wynalazkiem; pojawiła się w 1979 roku. Dziś widnieje nawet na chusteczkach higienicznych.

W filmie „Taste the Waste”, który pokazuje kulisy masowej produkcji i masowej utylizacji żywności, jest taka scena: mężczyzna w średnim wieku idzie ze sklepowym koszykiem w dłoni wzdłuż skiby ziemi, wydłubując z niej ziemniaki. Plądrowane przez mężczyznę kartoflisko nie leży we wschodniej Polsce, ale w zachodnich Niemczech. Mężczyzna jest dobrze ubrany, ale najwyraźniej niezbyt dobrze sytuowany. Trochę smutny, trochę zgarbiony, stoi z koszykiem pełnym kartofli: – To odciąża mój budżet. Wyłuskuje z ziemi to, czego nie zebrała maszyna. Bulwy, które nie przeszły wstępnej selekcji. Nie dlatego, że były gorszej jakości, mniej smaczne. Były za małe, zbyt nieregularne w kształcie, wyposażone w dyskwalifikujące plamki i pęknięcia. Nie pasowały do innych ziemniaków – tych, które potem, wymyte i oczyszczone z oczek, trafiają do siatkowych worków z napisem „do pieczenia”, „na frytki”, „do sałatek”. Powinny więc trafić do śmieci. I trafiają. W Niemczech 40-50 proc. ziemniaczanej produkcji nie trzyma standardów. Mężczyzna, który ratuje swój domowy budżet poprzez partycypowanie w nieoficjalnych wykopkach, tak naprawdę robi przysługę farmerowi. Oczyszcza mu pole. Zagospodarowuje niewygodną obfitość. Czyści produkcyjne sumienie.

Unifikacja żywności, choć wygodna dla producentów i dużych sprzedawców, ma wiele ciemnych stron. Zbyt wygięte ogórki, jabłka o niewłaściwym wybarwieniu (wykrytym przez maszynę porównującą próbniki kolorów należne danym odmianom), trafiają – zamiast do żołądków – na śmietniska[91]. Tam, pozbijane w ogromne brykiety, poddane działaniu tlenu, przyduszone, rozkładają się. Uwalniając do atmosfery gigantyczne ilości metanu, który podgrzewa ziemską atmosferę 25 razy skuteczniej niż obwiniany za wszystko dwutlenek węgla. Niezjedzone nadwyżki żywności są odpowiedzialne za efekt cieplarniany tak samo mocno, jak krowy puszczające wiatry.

Bon mot „Nie wyrzucaj, bo w Afryce głodują dzieci” tylko pozornie nie ma sensu. W tej ludycznej połajance mieści się sporo geopolityczno-ekonomicznej mądrości. Rozrzutne gospodarowanie żywnością przez Północ sprawia, że jej ceny idą w górę również na Południu. Każda kiść przejrzałych bananów z Kamerunu wyrzucona do gdyńskiego kontenera na śmieci sprawia, że cena jednostkowa za tonę tych owoców idzie nieznacznie w górę. Również w Kamerunie, gdzie już w tej chwili ceny bananów są tak wysokie, że lokalni producenci nie są w stanie karmić nimi swoich dzieci. To tak, jakby nas nie było stać na ziemniaki.

…

Islandczycy wymiatają lodówkę z resztek. Z lekko przywiędłych buraków i towarzystwa Magda gotuje barszcz ukraiński.

Przemysław zjada na obiad ryż z fasolą, pomidorami i rzodkiewką oraz gotowane jajko. Poprawia ciastkami, które akurat ktoś przysłał dziś do firmy. Niczego nie wyrzuca, poza skorupką po jajku. Tylko dlatego, że jest w pracy, bo gdyby był w domu, pokruszyłby ją i dorzucił do doniczek z ziołami.

Aleksandra wyrzuca tylko folię po kanapce.

Do podlaskiego domu Marii i Tomasza przyjeżdża dostawa wędlin. U sąsiada było świniobicie, wydelegował pasztet, kiełbasę, salceson, boczek. Do kosza trafia jedynie kilka nadpsutych pomidorków, które zgniły zamiast dojrzeć. Ostatnia partia przemarzła.

W dniu, który jest poświęcony refleksjom nad jedzeniem, piekę aż cztery chleby. Dwa dla nas, dwa dla wymiankowych kontrahentów. W garnku kisi się kapusta; to główka dość niezwykła, bo zdobyczna. Znaleziona przez R. przy skrzyżowaniu; prawdopodobnie spadła z ciężarówki, która wiozła urobek z podwarszawskiego pola na giełdę. Przeleżała w kuchni kilkanaście tygodni. Jakoś nie mogliśmy się do niej zabrać. Czyżbyśmy nie byli jeszcze gotowi faktycznie przejść na tę stronę?

…

Apokaliptyczny film „Taste the Waste” kończy się optymistycznym akcentem: na nocnych ulicach Turynu stają stoły na ponad tysiąc osób, przy których serwuje się przysmaki z resztek. Między innymi zupę z pomidorów zbyt dużych, by zmieściły się do zunifikowanych supermarketowych opakowań. Sponsorem wydarzenia jest Slow Food, najpotężniejsza smakoszowska organizacja na świecie, założona przez Carlo Petriniego. Odpowiedzialna za ocalenie przed zagładą wielu tradycyjnych smaków.

Czy podobna akcja byłaby możliwa w Polsce? Nawet przygotowywane przez samorządy i organizacje pozarządowe wigilijne spotkania dla najuboższych są okraszane nie kompotem, ale gazowanymi napojami.

…

W barze mlecznym w Krakowie kolejka, połowa klientów ściska w dłoni pudełko po lodach Algida, inni – słoiki. Teraz rozumiem, dlaczego niebieskie, zamykane prostopadłościany są tak pożądanym towarem na Gumtree – z wszystkich dostępnych na rynku pudełek po lodach mają najbardziej ergonomiczny kształt, nie odkształcają się w zmywarce i są szczelne. Kolejka realizuje bony z pomocy społecznej; posiłki, które odmierza chochlą pracownica, są finansowane przez budżet państwa.

Bar mleczny jest kompromisem. Płacimy 19 zł, najadamy się we trójkę – po uszy.

W Krakowie jest jednak jeszcze jedno miejsce, które mogłoby być kompromisem. To Spółdzielnia na Kazimierzu; niewielki bar serwujący wegańskie i wegetariańskie dania, przygotowane z produktów zakupionych przez Kooperatywę Wawelską. Mimo że podmiot, który jest jego właścicielem, działa według zasad ekonomii społecznej, musi płacić rynkową stawkę za wynajem. Dlatego nie ma szansy, żeby dwie osoby najadły się w nim za 20 zł. Trzeba wysupłać przynajmniej dwa razy więcej. A jeśli chce się zamówić któryś z modnych obecnie fair-trade’owych napojów – dodatkową dyszkę.

…

Rezygnacja z korzystania z zakładów zbiorowego żywienia jest dla mnie najtrudniejszą częścią Roku bez Zakupów. Nie w Warszawie. Bo wszystkie miejsca, które lubię – wietnamski bar na Chmielnej, libańska restauracja na tyłach Biblioteki Uniwersyteckiej, lodziarnia Malinova, wreszcie Magiel, położony kilka ulic od mojego domu, odkryty świeżo przed antykonsumpcyjną inicjacją – mogą poczekać. Nawet rok. Gorzej z wyjazdami, sterana całodzienną pracą nie mam siły stać przy garach. Poza tym na ogół nie mam do tych garów dostępu. Więc się stołuję na mieście.

Z rezygnacją z jadania na mieście ma też trudność Aleksandra i Przemysław, dwójka pojedynczych uczestników eksperymentu. Przemysław wprawdzie próbuje na samym początku wskrzesić obyczaj kolektywnego gotowania w pracy, ale w końcu, gdy rezygnuje, zaczyna sam przygotowywać sobie posiłki. Gotuje wieczorami, od razu na dwa dni.

Aleksandrze mija zapał, kompletnie nie odnajduje się w pojedynczym kucharzeniu. Choć nieźle sobie radzi w kwestii śniadaniowej (znajduje nawet sklep, który sprzedaje pieczywo na kromki), ogólnie nie panuje nad zawartością lodówki, wciąż wyrzuca nadwyżki, regularnie odkrywa pleśń na śmietanie zużytej w jednej trzeciej. W końcu rozgrzesza się z notorycznej niesubordynacji względem samej siebie i z czystym sumieniem zaczyna korzystać z trzech wybranych wegetariańskich barów we Wrocławiu. Za posiłek płaci średnio 25 zł. – To ekonomia. Gdy policzyłam wszystkie składniki, które musiałabym kupić, żeby zafundować sobie zbilansowane, różnorodne posiłki, wyszło więcej.

Bo pojedyncze życie kosztuje więcej.

Agata, Maria, Elżbieta z Piotrem – inaczej, stołują się wyłącznie w domu. – Przecież ja świetnie gotuję! – odpowiada Agata znajomym, którzy pytają, jak wytrzymuje bez wizyt w restauracjach. Maria zrobiła to ostatnio dwa lata temu, podczas wakacji w Białogórze. Zmusiły ją córki, żądając zupy pomidorowej. Zupy nie zjadły, była za słona. Maria do dziś pamięta, że kosztowała 9 zł. – Przesada.

Pozadomowe żywienie się nie jest ulubioną rozrywką Polaków. 47 proc. przyznaje, że bardzo rzadko bądź nigdy nie korzysta z jedzenia na mieście. Jako powody podają na ogół: niski poziom dochodów bądź przekonanie o tym, że wszystko, co nie pochodzi z własnej kuchni, jest podejrzane.

…

16 października TLC startuje z nową serią. Bohaterowie „Extreme Cheapskates”[92] sztukę oszczędnego życia opanowali do perfekcji. Są w stanie ugościć przyjaciół kolacją wyniesioną z kontenerów, wielokrotnie używać nici dentystycznej, nosić skarpetki, które na piętach wyglądają jak firanki, płacić workiem ciułanych przez cały rok miedziaków za rodzinny obiad w restauracji, żyć w nieotynkowanych wnętrzach, a kupione w sklepach ubrania oddawać tuż przed upływem terminu, który pozwala na zwrot. Wyprane, rzecz jasna. W dodatku wielokrotnie, pod prysznicem (żeby zoptymalizować procesy wodne), z metkami ukrytymi w szczelnych foliowych workach. Wszystko jest do zrobienia. Wystarczy odrobina kreatywności.

Ćwicząc się w sztuce ekstremalnego oszczędzania, nieustannie balansuje się na krawędzi. Między kreatywnością a zwykłym dziadostwem, gospodarnością a złodziejstwem. Po jakiej stronie plasuje się zabieranie ze sobą miniaturek hotelowych kosmetyków (autorka)? Ściągnięcie własnej książki z półki, zawinięcie jej w bibułkę w celu transformacji w ślubny upominek (Anna)? Zbieranie wody pod prysznicem w celu późniejszego wykorzystania jej do spłukania (Lena)? Przetapianie resztek mydła (Agata)? Wyjadanie zielska z trawników (Ida)? Notoryczne przypominanie światu, że jest się spłukanym (Przemysław)?

Być może granica między gospodarnością a sknerstwem przebiega w miejscu, w którym oszczędne działanie (bądź jego zaniechanie) zaczyna przynosić szkodę innym.

Reszta to kody kulturowe.

Tydzień 30.

„Co w świątecznym prezencie?”, „Kiedy ciasto na pierniczki? – mimo że jeszcze ponad tydzień do Wszystkich Świętych, matki-internautki, odurzone pierwszym niuchem świątecznego aerozolu, zaczynają przygotowania do Gwiazdki.

Agata ma już wszystko na święta. Zgodnie z tradycją, o której nikt już nie pamięta, przygotowania do świąt zaczęła już latem, odkładając przysmaki z myślą o grudniowej kulminacji. Na swój czas czekają: suszone owoce, orzechy z działki, zamrożony karp z wędkarskiej wyprawy, własnoręcznie zrobiona wędlina ze świni, miód z pasieki (prezent), ukiszona kapusta, marynowane rydze, pierniki. Rydze wymieniła za 10 wiejskich jajek. Reklamówka ceglastych łebków, pachnących, prosto z podhalańskiej łąki. Już nie żałuje, że zdecydowała się zrezygnować ze Święta Rydza w Wysowej.

Kiedyś wiedzieliśmy, że nie da się odłożyć wszystkiego na ostatnią chwilę.

…

Święta z pewnością da się przygotować bezgotówkowo. Da się, ale jakże trzeba się namęczyć! Gdy zostaje się antykonsumentem, doba nie ulega cudownemu wydłużeniu. Zmienia się jedynie jej podział; proporcje między tworzeniem a gonitwą za czymś, co zostało stworzone przez innych.

Powoli narasta też zmęczenie. Dziwny, nowy gatunek niewygody – związany z aktywnym uczestnictwem we wspólnocie beneficjentów swoich wzajemnych usług. Powinnam założyć osobny kalendarz do ich obsługi, bo przestaję ogarniać: przed wyjazdem zapominam oddać sąsiadce mikser i odebrać zestaw do warzenia piwa od znajomych, którzy zaskoczyli nas swoją szczodrością. Ogrom spraw, społecznych rytuałów, entropia drobiazgów, które trzeba ze sobą pospinać, sprawia, że jedyne, o czym myślę, to pójść, zapłacić, mieć. Kupić mikser, własny zestaw do warzenia piwa, ale też wolność od poczucia, że nie dopełniając społecznych rytuałów, permanentnie nadużywam społecznego kapitału. Nigdy nie jestem na czysto.

Telefon znów brzęczy, R. pyta: – Komu jeszcze jesteś coś winna?

Komfort samowystarczalności, który się kupuje, bywa bezcenny.

K., znajomy antropolog, któremu opowiadam o tym, jak ciężko mi niekiedy dogonić nową rzeczywistość, w której każdy mój ruch zależy od dziesiątków ustaleń, powiązań, negocjacji, wyciąga z półki stary numer Czasu Kultury: – To jak z čefurów – mówi.

„Zawsze Radovan zna kogoś, kto coś załatwi, bo ten znów zna kogoś, a wszyscy to čefurzy, którzy się znają i wszyscy coś załatwią, a na końcu i tak się wydymają. (…) U nich wszystko jest ja tobie, ty mnie. Nie możesz nawet iść do sklepu kupić mleka, żeby Radovan nie powiedział: – Czekaj, zadzwonię do Ćućicia, żeby zobaczył, czy w piekarni z Krkovicia nie została jakaś strucla! – Nie ma chuja, że nie poszukać układu, tylko się patrzy, czy ktoś jest na -ić, to jest čefur i pewnie čefura zna jakiś inny čefur. I to samo, jak zepsuje się pralka, nie kupisz nowej ani nie oddasz jej do naprawy, ale dzwonisz do Krkovica, który zna jakiegoś Ćućicia, który naprawi to za darmo. Tak. Wszystko za friko. Čefur čefurowi. A pralka po dwóch dniach i tak idzie w chuj”.[93]

– Dla ciebie ten dywan czy dla kogoś innego? – dopytuje moja matka, gdy zagajam ją o stary dywan z sizalu, który od lat leży w piwnicy – na stercie rzeczy do tzw. wylotu.

Nie dla mnie, dla Idy. Właśnie znalazłam w sieci, na jednej z platform internetowej wymiany, jej anons. Ida szykuje się na nadejście mrozów. Oprócz zasłon, jadalnianych strączków – wszystkiego, co zatrzymuje energię – szuka dywanu. Sama wystawiła do wymiany szafę, która idealnie nadałaby się do pokoju mojego syna (który próbujemy urządzić bezgotówkowo).

…

„Wykorzystać to, co się ma, bez mnożenia bytów, bitów, przedmiotów” – zapisuje Ida na strzępku papieru wydartym z koperty, która przychodzi z gazowni. Schowany w kopercie rachunek został zbity do poziomu minimum. „Wykorzystać siły i umiejętności”.

…

W internecie ogłoszenie: oddam jabłka. Kilka starych odmian, nadwyżki z ogrodu, których nie ma komu ani zjeść, ani przerobić.

Piszę, umawiam się, jadę. Po lewej stronie ulicy Foksal ściany XIX-wiecznych kamienic odbijają światło, płyty chodnikowe są gładkie, samochody równo zaparkowane, a rajskie jabłuszka, którymi obsypane są małe drzewa, wyglądają jak polukrowane. Ich zapach kręci mi w głowie, landrynkowa słodycz rozpuszczona w miejskim kurzu.

Jabłkami pachnie też w przedsionku firmy, z której mam odebrać owocowy kontyngent. Leżą w kartonach wciśniętych w kąt między drzwiami: rumiane, słomkowożółte, pociągnięte charakterystycznym renetowym meszkiem. – W czym mogę pani pomóc? – pyta recepcjonistka o owocowo świeżej twarzy. – Przyszłam po jabłka. – Oczywiście, zaraz zawołam ich właścicielkę. Moja dobrodziejka wyświetla mi się gdzieś nad głową, na ażurowej galerii, która oplata ciemne wnętrze – dopracowane w ten sposób, który, mimo że w podobnych wnętrzach spędziłam pół zawodowego życia, jest tak stylowy, że aż onieśmielający. Otwieram usta, zaczynam artykułować wdzięczność, ale postać odwraca się i znika, zanim zdążę wycisnąć z siebie długie zdanie złożone z modułów: dziękuję, chciałabym się przywitać, osobiście podziękować. Konwenans rozkrusza się o pustą galerię; nie ma tu na niego miejsca. Sekretarka spuszcza wzrok, tłumaczy, że dobrodziejka jest zapracowana, idzie ze mną do przedsionka. Klękamy przy kartonach, przekładamy owoce do toreb, rozmawiając o tym, co można zrobić z 30 kg jabłek. Gdy wychodzę z ciemnego wnętrza na zalany słońcem plac przed pałacem Foksal, oglądam się z każdej strony. Buty – zniszczone, rajstopy – zmechacone, dżinsowa spódnica z ciemnozielonym odciskiem świeżo pomalowanej ławki z Parku Skaryszewskiego, wyciągnięty szary sweter – nierozsądnie byłoby się go pozbywać, bo nie ma zastępstwa, dwie torby pełne jabłek i szrama po pazurach syna na policzku. Do tej pory wydawało mi się, że jestem nonszalancka. Teraz wyraźnie widzę, że wyglądam jak łachmaniara.

Wdzięczność miesza się we mnie ze złością.

Dobroczynność bywa kłopotem.

…

A wcale nim nie musi być – ani dla obdarowywanego, ani dla obdarowującego. Może być przyjemnością, nawet zabawą, działaniem, które prowokuje przywiązanie.

Za kilka dni Ida dostanie cynk z warszawskiego gospodarstwa Majlertów. Idzie mróz, koniec sezonu. Pora więc wynieść z pola to, co na nim zostało: ostatnie dynie, przerośnięte cukinie, resztki rukoli, której nie opłaca się już ciąć, kruchą cykorię, jarmuż i buraki liściowe, hit miejskich targów z wyszukanym jedzeniem, które rozkwitały w tym roku w całym mieście. Całe to warzywne dobro będzie dostępne za darmo. Pod warunkiem, że się je samodzielnie zbierze. Rano na zaciągniętym rozcieńczonym mlekiem polu zbierze się spora grupka chętnych na przymrozkowe dożynki. Powitana przez właścicieli, dobrodziejów, tyralierą ruszy na pole, dyskretnie kontrolowana, czy nie rozpierzcha się na boki, na uprawy sąsiadów. W tłumku beneficjentów hojności warszawskich rolników znajdą się młodzi i starzy, ładni i brzydcy. Rejestracje przymocowane na błyszczących cielskach ich samochodów zdradzą pełen przekrój terytorialny. Żoliborz, Wola, Rembertów. Marki zaparkowanych samochodów: pełen przekrój społeczny. Bo kontekst jest bardzo ważny. Czesanie błotnistych przestrzeni w poszukiwaniu jadalnych resztek wydaje się zajęciem dla wykluczonych, jednak gdy podniesie się je do rangi wydarzenia promowanego na Facebooku, okazuje się, że może być ono pożądanym sposobem na spędzenie niedzielnego przedpołudnia. Wartym fotoudokumentowania: koszyk wypełniony zieleniną, ubłocone huntery, wreszcie obiad ugotowany ze zwiezionych z pola resztek. Resztki przestają być resztkami. Wystarczy lekka korekta optyki, żeby ze strefy wykluczenia przejść do strefy uprzywilejowania.

Idzie nie uda się wziąć udziału w zbiorze. Będzie żałować – szczególnie jarmużu. Tak mocno, że kupi go na bazarze. Posiekany i zamrożony pozwoli jej przetrwać do wiosny. Na ogołocone z resztek pole pod Warszawą wjedzie pług. Zaorze to, czego nie zdążyła oskubać warszawska hipsterka.

…

W ostatnim dniu października: biało. Pierwszy oddech zimy zwarzył resztki liści, przykrył puchem gołe gałęzie z rumianymi jabłuszkami. Choć wygląda to na koniec miejskich dożynek, wcale nim nie jest. „Chodź na dereń, dziewczyno” – pisze Ida. Ja jednak wciąż myślę o obsypanych rajskimi jabłuszkami drzewkach przy Foksal, czy mróz dodał im słodyczy?

Najprostszy kosztuje – w hurcie – 70 gr. Na cmentarzu trzeba za niego zapłacić przynajmniej 2 zł, czasem nawet 3,50 zł. Składa się ze plastikowego opakowania, odcinka bawełnianego knota i kilkudziesięciu mililitrów ropopochodnej substancji, która w kontakcie z wysoką temperaturą zamienia się w manifest pamięci o zmarłym. Komunikat ulotny, nietrwały. Jak wynika z opisu producenta, widoczny najwyżej przez półtorej doby.

Śmierć, podobnie jak narodziny, jest biznesem. Dochodowym i stabilnym. Wydatków jest sporo: trumna (solidna, skoro państwo płaci), grabarze, kwiaty, wstęgi, całun, stypa, nowe ciemne palto, nadzór nad wykopaniem, wzniesieniem pomnika, ekshumacją, opłata za wpis do księgi cmentarnej, wreszcie dobry adres. Wszystko jest do kupienia: nawet rodzinny grobowiec na zatłoczonych warszawskich Powązkach.

Na ostatnim pożegnaniu się w Polsce nie oszczędza – trumnę wybiera solidną, dębową, z lakierowanym błyskiem na zewnątrz, drapowaną satyną wewnątrz. Z księdzem nie handryczy. Przedstawicielowi zakładu pogrzebowego podpisuje to, co podtyka do podpisania. Nie negocjuje się z rodziną rozmiaru wieńców. W końcu i tak za to wszystko zapłaci państwo. 4 tys. zł za nieboszczyka, który będzie zaopatrzony nie tylko w ubezpieczenie, ale i rodzinę, która zapragnie skorzystać z przywileju pochowania swego bliskiego.

Tylko tych, co nie dysponują rodziną, świadomą swych praw, tych z marginesów systemu społecznego chowa się inaczej. W sosnowych trumnach, w workach, a nie odświętnych ubraniach, z modlitwą wygłoszoną tylko wtedy, gdy wokół dołu zbierze się ktoś, kto będzie dowodem, że samotny zmarły nie był taki sam. Pogrzeb samotnej osoby jest niewidzialny; osobie wszystko jedno, gmina jest zadowolona, bo wykazuje się gospodarnością. Pogrzeb jest w końcu wydarzeniem dla bliskich.

Być może z tego właśnie powodu 70-letnia sąsiadka Marii i Tomasza wtajemniczyła młodą w szczegóły własnego planu pogrzebowego. Maria wie, co ma założyć swojej sąsiadce, gdy ta odejdzie. Wie, gdzie leży sukienka, wypastowane buty. Staruszka, która została sama na gospodarstwie, pokazała jej to kilka tygodni temu – po tym, jak zasłabła na parkingu pod Biedronką, gdzie pojechały razem z Marysią: – Chcę umrzeć w domu, nie w supermarkecie – powiedziała i podpisała się na pełnomocnictwie do zarządzania zasiłkiem.

Okrojony w 2012 roku zasiłek był jednym z najwyższych w Europie. Szacuje się, że obsługą ostatnich pożegnań zajmuje się w Polsce trzy tysiące zakładów. Dzielą między siebie około 1,2 mld zł[94] rocznie. Sporo – przynajmniej dopóki państwo będzie subsydiować odpowiednią obsługę ostatniego pożegnania. Nic dziwnego, że protestuje się przeciwko dalszym planom obniżenia zasiłku pogrzebowego.

Co właściwie jest niezbędne tym, co odchodzą? Co jest potrzebne tym, co zostają? Trumna dębowa czy sosnowa? Strój nowy czy przyszykowany dekadę wcześniej? Miejsce na cmentarzu? Do czego przydaje się „sprawdzenie prawidłowości wykonania nowego grobu”?

Przeciętna polska rodzina opiekująca się grobem wydaje na jego listopadowe ustrojenie około 100 zł. Agata, która jak co roku próbuje ograniczyć dekoracyjny przepych na grobie mamy: ponad cztery razy mniej. Nie rozumie obyczaju, który nakazuje zastawić zniczami całą płytę, tak żeby nie było widać wyrytego w kamieniu napisu. Prawdę mówiąc, Agacie nie potrzeba ani jednego; o mamie, która odeszła 10 lat temu, myśli każdego dnia. Dzień obowiązkowej pamięci o zmarłych najchętniej spędziłaby daleko od Skawiny.

…

Nie urodziłam się w Warszawie. Moja osobista topografia miasta nie jest poznaczona ani szkołami, ani cmentarzami. Z jednym wyjątkiem: cmentarza w Sulejówku. Jeżdżę tam po omacku, na pamięć – gdy na leśnym poboczu, litościwie niezagrodzonym przez użytkujące las wojsko, zaczyna się zagęszczać, wiem, że jestem na miejscu. W tym jednym listopadowym dniu jest tu bardzo tłoczno. Stoiska z wieńcami, z chryzantemami, które specjalnie na tę okazję przyjechały aż z Holandii, ze zniczami ( z harcerzy, którzy rozstawili się przy głównej bramie, jest najtaniej). Mam puste ręce. Pełną głowę. Świeczka byłaby dla mnie, nie dla mojej przyjaciółki.

Jej grób jest pełen lampek.

Trwa akcja „Hiena”: policja patroluje nekropolie popularne wśród złodziejaszków zajmujących się pozyskiwaniem odnawialnych dóbr: nadpalonych zniczy, wieńców, wazonów i przekazywaniem ich do natychmiastowej sprzedaży. W internecie czytam o popularnych sposobach zabezpieczenia świeżo położonych dekoracji przed natychmiastowym recyklingiem. Połamać iglaste elementy wiązanki, poznaczyć kwiaty stearyną, maznąć wazon pastą do zębów. No i koniecznie: po zapaleniu znicza chwilę przy nim posiedzieć. Niech się nadpali. Niech zakopci wieczko. Takiego nie opłaca się kraść. Paradoksalne jest, że to żywa obecność przy grobie okazuje się najlepszym gwarantem trwałości manifestu pamięci.

…

Gdyby Agata i Gustaw mogli w dniu Wszystkich Świętych gdzieś wyjechać, pojechaliby pewnie tam gdzie zawsze, czyli w Beskid Niski, gdzieś w okolice Wysowej, Czarnego, Bartnego. Wszędzie jest doskonale.

Ale nie mogą, bo zgodnie z rodzinnym rytuałem przyjmują gości – karmiąc bigosem zniczowych turystów przelewających się przez krakowskie nekropolie. Dzień Wszystkich Świętych okazuje się być świętem o dużo większej sile rodzinnego sklejania niż Gwiazdka. Tylko 10 proc. Polaków nie odwiedza w tym czasie cmentarzy, na których pochowano ich bliskich.

To też jeden z niewielu dni w roku, gdy większość hoteli, pensjonatów i nawet najpopularniejszych schronisk górskich stoi pusta. Na Giewoncie nie ma ani żywej duszy, sopocki Monciak jest puściutki, a pod arkadami w Kazimierzu stoi cicha mgła. Miasta, miasteczka, ważne miejsca przyzwyczajone do spełniania swej turystycznej roli, na chwilę z niej wychodzą. Na krótką chwilę przestają być produktami.

Stereotypowy polski listopad wydaje się ostatnim miesiącem do snucia opowieści o turystyce, ale właśnie w tym miesiącu następuje nasza inicjacja w świat bezgotówkowej wymiany domów. Gdy ośmieleni powodzeniem letniej przymiarki decydujemy się zamieścić naszą ofertę na międzynarodowym portalu dla osób, które korzystają nawzajem ze swoich mieszkań, w ciągu pierwszego tygodnia dostajemy kilkanaście propozycji: – Co chcesz robić w Warszawie w listopadzie? – pytam Jaanę z Helsinek, z którą ostatecznie dobijam targu. – Ależ to świetna pora. Wygląda na to, że świat jest pełen ludzi, którzy, podobnie jak ja, lubią turystykę na opak. Pod prąd. Poza sezonem.

Czy to dlatego, że świat poza sezonem wydaje się prawdziwszy?

To też pułapka; bo choć potrzeba głębokiego poznania jakiegoś miejsca karmi się mirażem, że jest to możliwe, to ona właśnie stoi za naszą potrzebą przeżywania czegoś autentycznego. I jest pożywką dla wszystkich, którzy na tym zarabiają.

…

Radżastan w Indiach, Baja California w Meksyku, Maroko, Walencja w Hiszpanii oraz Wenecja – oto internetowe rekomendacje portalu I-escape.com na listopad, w kategorii „podróże”. Na zdjęciach wyświetlonych w wysokiej rozdzielczości jest kolor, błysk, słońce, ruch – przeciwwaga dla szarugi, która późną jesienią zalewa większość Europy. Jak się nie skusić?

Obecność Wenecji w zestawieniu jest zaskakująca. Listopad to pora, gdy do rozłożonego na lagunie miasta wdziera się acqua alta, wysoka woda. Tsunami w mikroskali. Jej nadejście zwiastuje wycie 16 syren rozlokowanych w różnych punktach miasta. Spieniona, spiętrzona woda nagle występuje z kanałów, wylewa się na nadbrzeża, brukowane place i ulice, podchodzi pod okna. Zdarza się, że na placu św. Marka sięga kostek, ale bywa, że aby przejść go suchą stopą, trzeba założyć wodery.

O dziwo, cykliczna apokalipsa nie odstrasza turystów. Wręcz przeciwnie: przyciąga ich coraz więcej. Tak jakby chcieli wpleść się w dramaturgię katastrofy, obcować z nią. Romantycznie, w całkowicie kontrolowanych warunkach.

O acqua alta, z każdym rokiem wyższej, bardziej rozległej, bardziej dotkliwej, mówi się, że rozpuszcza miasto, zabiera je ze sobą po kawałku, wypłukując moc z tynków. Za kilkanaście lat, kilkadziesiąt może, rozpuści Wenecję na amen.

…

Nie jesteśmy narodem nomadów. Urlopowy wyjazd jest z nas wciąż zbytkiem. W przeciwieństwie do Anglików i Niemców, którzy – niezależnie od ich klasowego przyporządkowania – co roku tłumnie pielgrzymują w stronę ciepłych, śródziemnomorskich wysp, my wciąż wyjazd urlopowy traktujemy jako luksus. Bo też jest on luksusem; aż 62 proc. Polaków nie jest w stanie opłacić tygodniowego wyjazdu raz w roku.[95]

Reszta jeździ – również za granicę.

O masowym wypoczynku jak o supermarkecie pisze Jennie Dielemans w zbiorze reportaży „Witajcie w raju”[96]. Że szybko, w pośpiechu, przez szybkę. Konsumowany w ten sposób świat staje się zbiorem produktów, właściwie opakowanych i rozstawionych na półkach. Kornwalia – romantyka dla wtajemniczonych, nie będzie się sprzedawać za pośrednictwem tych samych chwytów, co Egipt – stawiający na tani przepych. Poporcjowany, zaetykietowany świat, zapakowany niczym kawał mięsa w transparentną folię gwarantującą bezpieczeństwo spożycia, ma określoną datę przydatności do spożycia. Wybierz jego fragment, rozpakuj, skonsumuj. Potem zabierz się za kolejny.

Sprzedawcy świata mają w Polsce o co walczyć, bo wciąż 92 proc. Polaków wybiera wakacje samodzielnie konstruowane. Nie zawsze z przekonania, często z ekonomicznej konieczności. Na blisko 12 mln z tych, którzy w 2012 roku wyjadą na urlop, 15 proc. pojedzie zagranicę. Ci, którzy zrobią to z touroperatorem, wybiorą głównie Egipt, Grecję oraz Turcję – kierunki, które choć specjalizują się w wypoczynku sprawiającym wrażenie luksusowego, w rzeczywistości oferują masowy produkt. Tandetne wyobrażenie o pałacu szejka z Baśni Tysiąca i Jednej Nocy, w którym odziani w uniformy Beduini wachlują nas płachtami z palmowych liści. Błyszczącym, ale gdy się go poskrobie, spod warstwy pozłotka wychodzi styropian.

Nasze marzenie jest jak rozcieńczona, niespełniona ambicja o kolonialnej potędze, którą nigdy nie mieliśmy szansy zostać.

Tydzień 32.

W nowej pracy Aleksandra wciąż przeskakuje z miejsca na miejsce. Kursy są regularne, wymuszone obowiązkami służbowymi. Dziś Wrocław. Jutro Monachium. W następnym tygodniu Hanower, Kolonia, Kopenhaga, Kraków. Czasem, zwłaszcza wtedy, gdy zamroczona wczesną pobudką Aleksandra ustawia się w kolejce rozdrażnionych garniturowców („Rano, biznes travel, wszyscy są nerwowi i wszyscy – najważniejsi”) do odprawy i usiłuje rozkleić powieki z narysowanymi na nimi oczami, nie do końca pamięta, gdzie jest i gdzie się wybiera. Lotniskowy harmider, kolejki, posklejane w rzędy siedziska, pryzmy butelek z legalną wodą, nawet przystojni mężczyźni w garniturach, które są tak doskonale skrojone, że wyglądają na uszyte przez krawca – wszystko to wszędzie wygląda tak samo.

Choć architekci, którzy projektują (lub modernizują) przesiadkowe porty lotnicze, starają się tchnąć w ich przestrzeń indywidualizm, lotniska mają w sobie coś, co sprawia, że wyglądają, jakby zostały odbite z jednej matrycy. Mikroświaty w zawieszeniu, wydestylowane, wyjałowione przestrzenie. Sztuczne światła, chemiczne zapachy, jakiś Vivaldi w lekkiej interpretacji ( z badań wynika, że muzyka poważna podbija decyzyjność w zakresie zakupu luksusowych produktów), sprzedawczynie w białych rękawiczkach o onieśmielająco doskonałym makijażu. Ta sama na całym świecie, specjalnie skrojona oferta: zestawy błyszczyków, miniaturki perfum, wagony fajek. Toblerone tak gigantyczne, że można by nimi wypychać policzki słonia. Zestawy lśniących walizek, które krzyczą „kup mnie, nie zawiodę cię. Zakupione tax free”[97] (które od czasu wstąpienia Polski do Unii Europejskiej jest dla milionów podróżnych przelewających się przez lotniskowe przestrzenie zanętą bez pokrycia; Aleksandra, mistrzyni smartszopingu, zawsze sprawdza w internecie cenę i rzadko okazuje się, że cena na lotnisku jest niższa niż cena w sieci) artefakty zyskują na wartości, gdy zostają opakowane w transparentny plastik z napisem „Do not open until the final destination”. Od razu widać, gdzie zostały kupione.

Jednocześnie lotnisko, choć jest przestrzenią, w której zmaksymalizowane jest wszystko to, co wydaje się najtrudniejsze we współczesnej konsumpcyjnej cywilizacji – pęd, ścisk, śmieci, wysokie koszta – nadaje podróży medytacyjną wręcz jakość. – Lubię ten moment, gdy po drugiej, eksterytorialnej stronie wszyscy ci, którzy wcześniej byli w pędzie, nagle zwalniają. Mogą bezkarnie nie odbierać telefonu, wąchać perfumy, schować się za gazetą. Nikt ich z tego nie rozliczy – mówi Aleksandra. Może dlatego linie lotnicze, mimo że są technicznie przygotowane na wpuszczenie telefonów komórkowych na pokład, wciąż tego nie robią? Zniknęłaby ostatnia strefa wolności, gwarancja chwilowej niedostępności – 10 km nad ziemią, w niebycie, między punktami na konsumpcyjnym kontinuum.

…

Podróżuję, żeby żyć. Dosłownie. Od ponad dekady jestem w silnym miłosnym związku z redakcją miesięcznika o podróżach; zarabiam na życie, opowiadając o tym, jak piękny jest świat.

Oglądam ten świat, żeby nie było. Całkiem dokładnie. Jeżdżę nie tylko za własne pieniądze. Ale też za pieniądze przedsiębiorców i podatników, którzy działają oraz mieszkają w danym mieście czy regionie. Turystyka to żyła złota, więc pieniędzy na jej promocję – pomimo kryzysu – wciąż nie brakuje.

Wiele z moich służbowych wyjazdów to tzw. study tours, finansowane przez samorządy (albo i władzę centralną), którym zależy na rozpropagowaniu wiedzy o urodzie ich regionu, a organizowane przez lokalne organizacje turystyczne lub wynajęte przez nie firmy PR. Wyjazdy dla dziennikarzy organizują też touroperatorzy, którzy chcą w ten sposób pochwalić nowym kierunkiem w katalogu (upiornie nazywanym destynacją), linie lotnicze, gdy otwierają nowe, obiecujące połączenie w siatce lotów, albo prywatni przedsiębiorcy – lokalni liderzy w obsłudze ruchu turystycznego.

Stadne tury, bo tak je nazywamy my, dziennikarze piszący o pięknie świata, są rzeczywiście stadne. Na każdym postoju tłumek próbuje ustrzelić choć odrobinę różniące się od siebie kadry. Bywa, że na zbieranie wiedzy o regionie nie ma czasu; zdarza się, że organizator pragnie, aby gość opisał hotel, który jedynie obejrzał, restaurację, do której jedynie zajrzał, albo widok, który mu mignął przez szybę. Z głębokim poznaniem ma to niewiele wspólnego, ale wystarcza, żeby napisać efektowny tekst.

Teraz jestem w Austrii, w Karyntii, na lodowcu Stubai. Na jego szczycie odbywa się coroczna wielka impreza na otwarcie narciarskiego sezonu. Wjeżdżamy kolejką na górną stację, przez pleksi-okno patrzymy na niedaleki szczyt nazwany kiedyś Cukrowym Czubem. Jeszcze 10 lat temu był non stop biały. Teraz jego skalista grań jest łysa. Lodowiec się kurczy; dlatego spółki czerpiące korzyści z jego sportowego wykorzystania rozkładają w maju na powierzchni lodowego jęzora 140 tys. m^2 prześcieradła z cienkiego, wełnianego filcu. Zdejmują go dopiero w październiku. Opatulony filcem lodowiec nie wytapia się jak kaczka w brytfannie, jedynie lekko się poci. Zamiast tracić 10 proc. masy na dekadę, traci 60 proc. mniej. Wystarczy na dłużej. Bo choć wiadomo, że na kurczących się lodowcach wkrótce nie będzie już miejsca dla wszystkich, narciarski biznes (utrzymujący w sezonie tysiące lokalnych miejsc pracy) wydaje się tego nie zauważać. Opiera się przecież na marzeniach o krainie wiecznej narciarskiej szczęśliwości.

Wyścig o każdy centymetr śniegu tylko teoretycznie ma wymiar ekologiczny. Tak naprawdę to czysta ekonomia. Liczy się każdy dodatkowy metr niewytopionego śniegu, po którym można jeździć. Geotekstylia samym lodowcom nie przynoszą korzyści, przynoszą korzyści ich administratorom. A jeśli Stubai będzie się kurczył w takim tempie, jak przed założeniem nań prześcieradeł, z dnia na dzień zniknie największy pracodawca w regionie. Który daje chleb blisko 12 tys. osób; tylko 500 osób jest zatrudnionych przy obsłudze urządzeń na lodowcu.

…

W samolocie, którym wracam z Austrii, stewardessy roznoszą tym razem nie wafelki Prince Polo, ale miniaturowe rogale świętomarcińskie, opakowane w pudełeczka z logo Poznania. Rogaliki nie są smaczne, ale po raz kolejny zdaję sobie sprawę, że w dzisiejszym świecie reklamie podlega wszystko. Miasta, regiony, muzea, drogi pielgrzymkowe, trasy narciarskie, lokalne smakołyki. Reklamować chcą się wszyscy, to jasne. Ale czy wszyscy muszą?

Dziś Świętego Marcina, więc na siedzeniach rozrzucono też ulotki zachęcające do skosztowania kujawsko-pomorskiej gęsiny.

Tydzień 33.

Chleb upieczony. Podłoga wyszorowana. Świeże ręczniki przyszykowane, podobnie jak pościel. Mapa okolicy – zaktualizowana. Stara, z 2004 roku, upstrzona mnóstwem karteczek, nie zdążyłam pojechać do biura informacji turystycznej po świeżą. Obok mapy układam stos albumów o tym, co moim zdaniem może zainteresować dwie Finki podczas listopadowej wyprawy do stolicy: neony, socrealizm, Tadeusz Rolke. Koło ręczników zostawiam pudełko masła shea do smarowania rąk, w końcu to kobiety. Piszę instrukcję obsługi ekspresu do kawy. I powitalny list. Długi. Najpierw ręcznie, ale gdy po raz kolejny skreślam błędnie zbudowane zdanie, na komputerze. Rozgośćcie się, jedzcie, pijcie, używajcie. Koniecznie przypinajcie rowery, gdy będziecie je zostawiać na zewnątrz.

Debiutujemy w roli partnerów w wymianie domów. Latem przyjęliśmy pierwszych polskich gości, teraz jedziemy zagranicę.Rzucamy się w nieznane.

„Being a good host is an important part of the home exchange process”[98].

Tak mówi instrukcja postępowania zamieszczona na portalu HomeExchange. Ponieważ chcę być jak najlepszą gospodynią, dzień przed przyjazdem Jaany szoruję kuchenne deski na kolanach, zdrapując zaschnięte okruchy tego, co kiedyś było częścią składową obiadów serwowanych naszemu dziecku, a które ono ma zwyczaj wklepywać, wcierać, wklejać w podłogę. Składam równo ręczniki. Pucuję ekspres do kawy. Porządkuję sztućce w szufladzie. Robię miejsce w lodówce; wyrzucam wszystko, co straciło świeżość i wdzięk. Na dolnej półce stawiam pudełko z domową kiszoną kapustą, obok kładę pętko kiełbasy z dzika. Piekę chleb – orkiszowy, bo ten najlepiej mi wychodzi.
Schodzę do wózkowni, na kierownicy jednego z naszych zbitych w stadko rowerów przywiązuję żółtą wstążkę; Finkom będzie łatwiej je wyłuskać z gromady bicykli sąsiadów.

Wyrzucam śmieci. Klucz zanoszę do kawiarni.

Gdy samolot kołuje, ustawiając się na pasie, zauważam na technicznych budynkach lotniska miejsce na billboardy firmy należącej do Agory. Czy pasażerowie wyglądający przez okna to dobra grupa docelowa? Co można reklamować na pożegnanie z krajem, z którego właśnie się wylatuje w świat?

„Basically, staying in someone else’s home is like living in your own household.”[99]

Jaana zostawia nam w lodówce baterię pudełek z wypisanymi ręcznie etykietami z srebrnej taśmy (tej samej, której na filmach używa się do kneblowania): domowy dżem rabarbarowy, domowa musztarda. Na lodówkowej półce, zgodnie z zaleceniami HomeExchange, chłodzi się mały szampan. Jedna z szaf w przedpokoju jest pusta; czeka na nasze rzeczy. Na stole przykrytym nowym obrusem z kwiatowym wzorem od Marimekko leży list, prywatny bilet sieciowy na okaziciela, dzięki któremu zaoszczędzamy ponad pół euro na każdym przejeździe, instrukcja obsługi pralki i stos świeżych ulotek, folderów i map. – A ja, kurde, zostawiłam jej jedną mapę. Z 2004 roku – mówię do R. – I nie oczyściłam ani jednej szuflady. Wstyd.

Mieszkanie Jaany znajduje się właściwie pod Helsinkami, na osiedlu niskich bloków z prefabrykatów, które jednak, być może dzięki temu, że wkomponowano je w podrośnięty już lasek, robią dużo lepsze wrażenie niż wielka płyta w polskim wydaniu. Na placu między ustawionymi w kwadrat blokami jest plac zabaw i stanowisko do barbecue, przed wejściem na klatkę stoi szczotkowa maszyneria do oczyszczania butów, na parterze drzwi do wózkowni sąsiadują z wejściem do sauny. Gdy w sobotni wieczór mijamy siedzącego na dworze mężczyznę, który zawinięty tylko w ręcznik delektuje się papierosem, wysyłam do Jaany esemesa z zapytaniem, czy też możemy skorzystać z sauny. – Niestety, nie zrobiłam rezerwacji.

„The Golden Rule of home exchange is to treat your host’s home as if it were your own and leave it the way you found it (if not better).” [100]

Mieszkanie w domu obcej osoby jest osobliwym doświadczeniem. Przez pięć dni obecności w należącej do Jaany przestrzeni dowiaduję się o niej więcej, niż pewnie udałoby mi się podczas normalnego spotkania gdzieś na neutralnym gruncie. Zauważam, że jest kolekcjonerką kruchych przedmiotów; wyjmujemy je, jeden po drugim, z ciekawskich rączek Dzika i układamy na najwyższej półce. Lubi kurtki w strażackich kolorach, odważną sztukę i ekologiczne kosmetyki. Słodzi kawę stewią, dla gości ma cukier muscovado. Jak każda fińska menadżerka domowego ogniska wykazuje się ceramicznym patriotyzmem; w jej szafkach widać głównie skorupy i szkła Iittali. Przywiązuje się do przedmiotów i nie zmienia ich, gdy wykażą pierwsze objawy zużycia. Gdy R. próbuje umyć przed wyjazdem podłogę, a ja naczynia, Dziko wchodzi w kontakt w przedpotopową deską do prasowania, którą wyjmujemy na czas sprzątania z szafy i łapie za kawał oderwanego pokrycia. Trzask i po pokryciu. Piszę do Jaany polubownego mejla, gotowa na uruchomienie PayPala.

Jeszcze wiele lekcji do odrobienia przed nami, barbarzyńcami. Ale już się szykujemy na kolejną wymianę.

…

Wymieniając się domami, uczestniczymy nie tylko w procesie ekonomizacji ziemskich zasobów noclegowych, samochodów, zestawów narciarskich, wózków dziecięcych. Prywatna wymiana domów nie jest strategią o wyłącznie ekonomicznym podłożu. Z relacji osób, które robią to regularnie, wynika, że pierwszy raz ma na ogół podtekst oszczędnościowy (koszt klasycznej operacji, czyli wynajęcia dużego, mieszczącego 10 osób domu we francuskiej Prowansji to minimum 5-6 tys. zł; dzięki wymianie wakacyjnej ta forsa zostaje w portfelu); potem się człowiek jednak zwyczajnie od takiej praktyki uzależnia. Wśród „experienced exchangers”, czyli zaawansowanych użytkowników HomeExchange.com, są rekordziści, którzy mają na koncie po kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt wymian. Gdy się zakosztuje czegoś wyjątkowego za darmo, dlaczego miałoby się chcieć za to później płacić?

Kto jednak na tym zarabia?

…

Najpierw zauważam spódniczkę z tkaniny wyjątkowo cienkiej jak na tę porę roku. Brązowa, w śmietankowe wzorki. Potem musztardowe rajstopy na zgrabnych łydkach. Wreszcie buty, na najmodniejszych tego sezonu obcasach (buty były dla mnie wiele lat temu pierwszymi zwiastunami sezonowości mody – pamiętam swoje zdziwienie, gdy odkryłam, że obcas przechodzi transformację z każdą zimą), z drapanej, nielicowanej skóry, wykończone mankietem z kożuszka. – A! Muszkieterki – rzuca R., gdy pokazuję mu dziewczynę wystukującą ich obcasami rytm na kolejowym peronie w Helsinkach. – Kup sobie. Kup. Przecież powinnaś wnieść w tę opowieść jakiś ferment, ekscytację, napięcie, upadek. Może się stać, że staniesz się nudna w swojej antykonsumpcyjnej konsekwencji.

…

Latem Islandczycy, Magda i Jakub, przylatują na sześć tygodni do Polski („ Z przyjazdu do rodziny nie dało się zrezygnować”), w trakcie pobytu urywają się we dwójkę do Maroka („Bilety były tak tanie, że szkoda było nie skorzystać”).

To Maroko, kompletnie niekompatybilne z założeniami Roku bez Zakupów, do tego pełne kleistych pokus, które dopadają znienacka i nie chcą puścić, mogłoby być serią konsumpcyjnych kryzysów, spektakularnych upadków, nieustannej walki. Ale nie jest. – Chyba już się nam faktycznie w głowach poprzestawiało. Potrafimy poprzestać na lizaniu przez szybkę. Chodzą więc, przyglądają się, oblizują, ale nie wyciągają portfeli. Ani w ciastkarni, ulubionej Churchilla, ani na suku. Choć Magdzie wystarczy rzut oka, żeby zaczęło iskrzyć na synapsach, wyobrażać sobie, jak śle kilka metrów kwadratowych puchatej beduińskiej wełny na zimną Islandię. Bo stoiska na suku, choć wyglądają tak, jakby nie ruszano ich od czasów złotych lat Maghrebu, są wyposażone we wszystkie cywilizacyjne udogodnienia, pomagające finalizować międzynarodowe transakcje. – Kurierem, prosto na Islandię, no problem – uśmiecha się sprzedawca – Very good price, maybe look? Maybe now? Ratuje ją perspektywa negocjacji: sztuka targowania się, bez znajomości której nie da się pomyślnie zrealizować transakcji, jest Magdzie niemiła. – Czy ja przepłacam? Czy on nie traci? – jedyne, o czym Magda marzy, to znaleźć się w miejscu, w którym wszystkie ceny są wywieszone, zafiksowane na murbeton. Gdzie nie ma marginesu na zaprezentowanie własnych handlowych umiejętności. Maybe later?

Na koniec, w Essaoiurze, sympatyczny właściciel hoteliku mówi: – Może chcecie pójść do hammamu? Dwa razy taniej niż w Marrakeszu, 150 a nie 300 dirhamów. – Jasne – odpowiada Magda. W hammamie jest intensywnie; brudno, mrocznie, tłocznie. Tłum kobiet, które się myją, masują nawzajem. Chcą myć i Magdę, wyczesać jej włosy, wyszorować pięty. Magda omija wyciągnięte w jej stronę dłonie, ostrożnie stawia stopy na pociągniętej gliną posadzce, starając się nie wdepnąć w strumień mydlin, strumień włosów, strumień cielesnych szczątków, zdzieranych szczotkami, gąbkami, pumeksami. Ze ściśniętym żołądkiem zerka na kopułę łaźni. Jej czerń jej wielowarstwowa, tłusta. Sadza? Farba? Pleśń może?

To dziwne, że chcąc zakosztować międzykulturowego doświadczenia, trzeba się przez nie na siłę przepychać. Być może Magdzie byłoby łatwiej po prostu wyjść z hammamu, gdyby zapłaciła za wstęp tyle, co kobiety wokół niej: 30 dirhamów. A tak wychodzi zła, ale potem się puka w głowę: nie pierwszy raz jesteś w podróży. – Zapomniałaś już, jak to jest być chodzącym portfelem – kpi Kuba.

Po raz pierwszy, wracając z egzotycznego kraju, niczego ze sobą nie przywożą. Poza butelką oleju arganowego. Ale on jest przecież niezbędny. Dla urody.

…

Dziś w Helsinkach deszcz. Z planu odwiedzenia parku, w którym znajduje się publiczna sauna – nici. Zamiast tego zaglądamy do słynnego skalnego kościoła (wstęp za darmo, sugerowana opłata: 12 euro), a później, gdy ulewa przekształca się w mżawkę, na plac zabaw koło kościoła. Plac nie jest imponujący, trochę przestrzeni wysypanej piaskiem, huśtawka, karuzela i dwie wielkie drewniane skrzynie. W środku: zabawki. Dziesiątki foremek, łopatek, plastikowych ciężarówek, piłka, jest nawet jakiś mocno już spracowany laufrad, czyli rowerek biegowy. Wszystko: kolektywne. Sąsiedzkie. Dzielnicowe. Dzieci (stali bywalcy i incydentalni goście) podchodzą do skrzyń i wyciągają z nich to, co wydaje im się w danym momencie potrzebne. Kto płaci za te zabawki? Kto je reperuje? Kto składa pod koniec dnia?

W Polsce, na publicznych placach zabaw, które znam, łopatki i wiaderka są podpisane.

…

Więc już wiadomo. Pierwsze półrocze Roku bez Zakupów jest nasycone porażkami w turystycznym temacie.

Przemysław jedzie do Wrocławia (na przedstawienie teatralne), do Londynu (na koncert), odłożone na specjalnym koncie zaskórniaki przeznacza na bilet do Chicago (do chrześniaka).

Szczecinianie, Aneta i Sebastian, zaliczają Warszawę. Wyjazd jest teoretycznie służbowy, w praktyce nasycony przyjemnościami.

Dużo na sumieniu mają Agata i Gustaw: Wielkanoc spędzają w Ropkach („Beskid Niski to mój psychiatra” – wyznaje Agata), w czerwcu spontanicznie decydują się na niskobudżetowy (2 tys. zł na trzy osoby) wyjazd do Chorwacji, w lipcu – trenują wakacyjną samowystarczalność w Bieszczadach.

U Idy: karawana spontanów. Spontan włoski, poznański, nadbałtycki. Przyjemnie jest niczego nie planować, za to reagować na rzucane ad hoc propozycje. To też antykonsumpcyjne, prawda?

Gdynianie, Elżbieta i Piotr, najpierw planują dwutygodniowy wyjazd pociągiem na południe Polski. Rabka? A może Szczawnica, gdzie kiedyś przeżyli wypoczynek swojego życia? Udało im się tak zanurzyć w urlopowej błogości, że po raz pierwszy we wspólnym życiu przestali zapisywać każdy wydatek. W końcu jednak urlop, który zbiega się z finansowym zastrzykiem związanym z powrotem Elżbiety do telepracy, decydują się przeznaczyć na prace remontowe. Wyskakują jedynie nad morze. 60 km od domu. Chcą tam zostać tydzień, wracają po dwóch dniach. Chłopcy chorują.

Aleksandra, której do niedawna wydawało się, że wyrosła już z czasów nocowania na schroniskowym betonie, wraca do tego praktycznego obyczaju. Jadąc na festiwal podróżników w Srebrnej Górze, dzieli przestrzeń cudzego samochodu z nowo poznanym (za pośrednikiem Facebooka) towarzyszem, również uczestnikiem zlotu. Choć wiosenny miesiąc przerwy między jedną pracą a drugą mogłaby poświęcić na łapanie słońca gdzieś pod zwrotnikiem, wybiera odwiedziny z rodziny w Opolu. Jadąc na integracyjny weekend z pracy, udaje jej się przedłużyć pobyt w pięciogwiazdkowym beskidzkim hotelu o kilka dni. Dostaje konferencyjną stawkę, dwa razy niższą. Dla siebie i taty, który właśnie dochodzi do siebie po operacji nogi, przyda mu się odpoczynek. A gdy próbuje wykręcić się z przyjazdu do Monachium, dawno niewidziany przyjaciel mówi: – Nie kombinuj. Zapłacę za samolot i za hotel. Ja przecież nie biorę udziału w żadnym eksperymencie.

Żaden z miniwspólników nie ma wątpliwości. Podróże są im niezbędne. Dylematy dotyczą wyboru środka transportu, sposobu nocowania, stołowania się na miejscu, przywożenia zapasów. Dlaczego tak trudno nam zrezygnować na chwilę z oglądania świata? Świat przecież się nigdzie nie wybiera.

W Roku bez Zakupów tylko dwa gospodarstwa domowe nigdzie się nie wybierają. Nie dlatego, że są w stanie wyrzec się czegoś, czego nie potrafią wyrzec się inni (ze mną na czele). Ale dlatego, że ich ekonomiczna sytuacja oszczędza im rozterek w temacie. Lena (od Bogdana, który wyjechał do Holandii na saksy) czyta wprawdzie namiętnie relacje o podróży Koleją Transsyberyjską, ale ponieważ nie ma za co pojechać nawet na pole namiotowe pod miastem, z ulgą przyjmuje propozycję matki, która decyduje się wywieźć jej dzieci do zaprzyjaźnionej daczy. W domowej księgowości Marii i Tomasza nie ma w ogóle kategorii „podróże”. Trudno wyrwać się choć na chwilę, gdy ma się pod opieką trójkę dzieci ( w tym jedno – kilkumiesięczne), ogród, pole do obrobienia i comiesięczny czerwony alert z banku: dzień dobry, w tym miesiącu pani zadłużenie z tytułu wykorzystania debetu zwiększyło się o kolejne kilkadziesiąt zł. A Maria, choć jest w stanie wziąć kredyt pod zakup ziemi, nie wyobraża sobie zapożyczenia się na wakacje.

Wielu Polaków nie ma takich dylematów i realizuje się turystycznie za pożyczone. Pożyczki na wakacje są – po kredytach na mieszkanie, samochód i sprzęt RTV AGD – najchętniej zaciąganymi zobowiązaniami w naszym kraju. Oferta banków wkleja się w naturalny cykl wakacyjnej aktywności: decyzja zapada na wiosnę, która jest czasem hiperaktywności, windykacja – ponurą jesienią, gdy zblaknie złapana za pożyczoną forsę opalenizna.

Na ludzkiej niechęci do odraczania przyjemności korzystają niemal wszystkie banki. Ale nie tylko: kredyty na skrojone, supermarketowe wakacje mają w ofercie i mali, i duzi touroperatorzy. „Jedź na wakacje teraz, zapłać później” – zachęca Neckermann. Forsę na wypoczynek dostaniesz natychmiast, będziesz ją oddawać w ratach nawet przez trzy kolejne sezony. Wakacyjne.

…

Tym razem docieramy na czas: w hali targowej w Helsinkach wrzawa. Dwóch mężczyzn uwija się z chochlami w dłoni; nalewają, mieszają, przenoszą parujące talerze. Bierzemy wszystkie trzy zupy. Posiłek, według przewodnika Lonely Planet najtańszy w mieście, kosztuje nas jakieś 9 euro od osoby. Chleb, sos i woda są za darmo. Gdy syci turlamy się Esplanadą, zauważamy stoisko alterglobalistów rozdających jedzenie na ulicy, prosto z garów. Nie, nie za darmo. Food Not Bombs w fińskim wydaniu kosztuje 5 euro. To i tak najtaniej w mieście.

Tydzień 34.

Prognoza średniodobowej jakości powietrza dla Małopolski nie zachęca do oddychania.

Skawina wraz z całym Krakowem świeci się na buraczkowo. To ostatni kolor na skali, bardziej alarmującego nie ma.

Dziś więc będzie bardzo źle, jutro – nie lepiej, podobnie jak pojutrze, donosi Małopolska Sieć Monitoringu Jakości Powietrza. – „Żyć nie oddychając – nowe wyzwanie” – pisze Agata.

Wprawdzie w podkrakowskiej Skawinie powietrze nie jest (jeszcze) tak ciężkie, jak to badane przez stację umieszczoną w podkrakowskiej alei Krasińskiego, ale wyziewy produkowane przez skawińskich właścicieli jednorodzinnych domków, którzy sypią najtańszy groszek, również mają wpływ na grubość pyłowego knebla, który zimą zatyka całą krakowską nieckę.

Gęsta, drażniąca nozdrza i oskrzela zawiesina wypełniająca kotlinę krakowską to niejedyny znak, że sezon grzewczy już na dobre się rozkręcił. Prasa donosi, że pociągi, które transportują ciepłodajny węglowy pył, stają się obiektem zainteresowania sezonowych złodziei. Dla przykładu: dwóch „minimalistów” z Dąbrowy Górniczej zakrada się do stojącego na bocznicy pociągu i zaczyna ładować przewożony w nim węgiel do worków. Gdy policja wkracza do akcji, mieli już w workach 700 kg. Prokurator zażądał pięciu lat. Na handel? A może do zasypania grzewczej dziury w domowym budżecie?

To przykład ekstremalny. Choć energia jest – zwłaszcza w naszej strefie klimatycznej – dobrem niezbędnym do przeżycia, wyjątkowo trudno sobie ją samodzielnie zorganizować.

Polskie prawodawstwo energetyczne nie jest w tym zakresie pomocne.

…

Elektryczność w Szydłówku, małej wsi w dawnym województwie radomskim, w której przyszła na świat moja prababka Marianna, pojawiła się w latach 70. Wcześniej źródłem światła była lampa naftowa, a ciepła – kuchenny piec, opalany chrustem zebranym w lesie. Bór, składzik z paliwem, zaczynał się tuż za zmrożonym ugorem; gęsty, bogaty. Opatulona w chustę i trzy spódnice prababka szabrowała z niego razem z 10-letnią wnuczką, moją matką. Ona ściągała ku ziemi co grubsze gałęzie, wnuczka obłamywała suche pędy. Energetyczny szaber miał miejsce przynajmniej raz w tygodniu; wrzucona na plecy wiązka ciepłodajnego chrustu starczała na zaledwie tydzień. Im dłużej trwała zima, tym głębiej w las trzeba było wchodzić. Późną wiosną, gdy ziąb odpuszczał na tyle, że można było zrezygnować z dodatkowego, wieczornego zasilania paleniska, las był przeczyszczony.

Trudno orzec, czy zbieracza praktyka mojej babki ( i jej podobnych) doprowadziłaby do wylesienia okolicy, w której żyła. Dziś z państwowego albo prywatnego lasu nie można wynieść niczego poza grzybami i jagodami. Gałęzi, chrustu, mchu, leśnej próchnicy. Nawet kompulsywne zbieractwo szyszek może zostać uznane za wykroczenie podlegające karze grzywny.

Las, póki co, jest własnością państwową. Państwową, czyli, biorąc pod uwagę semantyczną wykładnię, naszą wspólną.

A więc gałęzie. A torf, piasek, węgiel, całe bogactwo, którym może być naszpikowana podzielona na działki Ziemia? Prawo własności dotyczy jedynie ziemskiego naskórka; tego, co znajduje się pod jego powierzchnią, już nie. Strategiczne bogactwo surowcowe należy do Skarbu Państwa i może być, zgodnie z prawem[101], wydobywane bez zgody właścicieli terenów, które są nimi naszpikowane. A samodzielne pozyskiwanie węgla, soli, ogrzanej w ziemskim brzuchu wody – jest zgodnie z powyższym – bezprawne. – Gdyby pozwolić ludziom samodzielnie wydobywać surowce, to przy obecnym zaludnieniu oskalpowaliby planetę ze skóry szybciej, niż robią to koncerny – puentuje P., prawniczka, z którą dyskutuję czasem o granicach naszej wolności.

Kim są więc legiony górników-amatorów, którzy zbierają wyciekający w Bieszczadach olej skalny, penetrują wałbrzyską ziemię, dziurawiąc ją w poszukiwaniu węgla? Wydłubany kruszec spalają we własnym piecu. Albo sprzedają. Czy podobnie jak sezonowi samozwańczy węglowi hurtownicy, którzy odchudzają kolejowe transporty, powinni być uznani za przestępców? A może za zdobywców?

Energetyczna samowystarczalność wydaje się być jednym z najtrudniejszych pól konsumpcyjnej emancypacji.

…

Jednak Ida, właścicielka stumetrowego domku, zawzięła się i ma w tym roku zamiar ogrzewać się wyłącznie recyklingowo. Latem, podczas spontanicznego remontu, przerobiła na szczapy cały zapas niepotrzebnego w obejściu drewna, układając go w stos za domem. Palety, kilka pieńków. Kilka dni temu dorzuciła do tego kilka kubików biomasy – w postaci zużytego parkietu, oczyszczonego z lakieru. Parkiet pozyskała w drodze wymiany od kumpla cykliniarza, tego, któremu na wiosnę pożyczyła auto. Żeby zrównoważyć ciężar wymiany, ze swej strony dorzuciła butelkę whisky. Parkiet jest suchy, twardy, bukowej proweniencji, a więc wysokoenergetyczny. Ida pali nim codziennie – płomień jest czysty, pomarańczowożółty, bez chemicznego fioletu i seledynu w spektrum.

Aneta i Sebastian swoje 103 m^2 ogrzewają w sposób, który może się wydawać anachroniczny. Cztery kaflowe kolosy postawione jeszcze przed II wojną światową podnoszą temperaturę w pokojach. Kuchnia grzeje się własnym, gazowym oddechem. W łazience czasem jest tak rześko, że na żeliwnej powierzchni wanny zbiera się kondensacyjny pot. Generalnie temperatura rzadko podnosi się powyżej 17 stopni. Zimą Aneta błogosławi obecność starych pierzyn, które odziedziczyła po matce.

Grzanie jest procesem, który wymaga systematyczności. Raz na dobę Aneta dokarmia piece. Przez żeliwne drzwiczki z napisem, który wskazuje na ich porządne, teutońskie pochodzenie, ładuje pokarm prosto w rozgrzane żołądki. Nic treściwego niestety, bo piece Anety i Sebastiana są na wiecznej diecie. Raz w tygodniu Sebastian przywozi z targu stertę pseudoskrzynek z cienkich drewnianych wiórów. Trzeba 10 sztuk, żeby porządnie rozgrzać piec. Delikatne opakowania, w których przyjechały sycylijskie pomarańcze, pomidory z Almerii, banany z Kostaryki są szybko rozdrapywane; w sezonie grzewczym to pożądany towar. Na targu trzeba się pojawić w porze rozładunku. A i czasem to nie wystarczy. Awaryjnie, gdy zabraknie skrzynek, Aneta karmi piece kartonami. Chodzi po nie do okolicznych spożywczaków. Najpierw coś kupuje, jakiś drobiazg, masło, mleko, proszek do pieczenia, potem pyta ekspedientkę o niepotrzebne kartony. Ta kiwa głową: – A niech pani tam zajrzy, na zaplecze.

Pocięte i rozłożone na części kartony czekają na wózku. Jeśli Aneta się spóźni, trzeba je wyszarpywać ze śmietniska.

Decydując się na taki sposób pozyskiwania opału, Aneta jest w swojej cotygodniowej pielgrzymce podobna do mojej prababki. Żeby się ogrzać, trzeba wykonać wysiłek. Okutać się, wyjść, zdobyć, przywlec, rozpalić, dodać pełgającemu ognikowi siły oddechem. Moja babka zagospodarowywała to, co odrzuciła natura, Aneta spopiela cywilizacyjne śmieci. Bilans energetyczny jest zapewne taki sam. Ale kontekst środowiskowy – już zupełnie inny[102].

W 2011 roku przeciętna polska rodzina wydała na ogrzewanie równowartość niemal 5890 zł[103]. Jeśli Anecie uda się wytrzymać w narzuconej sobie energetycznej rutynie, jej realne wydatki na opał wyniosą 0 zł. Poza czasem i symbolicznym paliwem spalonym na przetransportowanie opału.

Ida, którą w ubiegłym sezonie rachunek za ogrzewanie przybił swoją wysokością (1800 zł) do ziemi, finansowo odetchnie. No i uda jej się udowodnić, że niekupowanie da się rozciągnąć również na sferę energetyczną.

Co jednak może zrobić dla zredukowania energetycznego salda rodzina, która mieszka w domu wielorodzinnym podłączonym do miejskiej sieci ciepłowniczej? Oprócz mało kolektywnego posunięcia, czyli zakręcenia kaloryferów w nadziei na to, że ciepło wyzwolone przez sąsiadów dogrzeje i ich część?

…

Przeciętny pasażer lotu transkontynentalnego przyczynia się do zwiększenia emisji CO_2 do atmosfery o 4600 ton. Oto klimatyczny ciężar jednego biletu na trasie Londyn-Hongkong[104]. O ile leci się klasą ekonomiczną. Bilet w pierwszej klasie dostarcza środowisku 13,5 tony CO_2.

Dla porównania: lodówka wytwarza około 100 kg CO_2 rocznie, przeciętny samochód wytwarza 6 ton CO_2 rocznie; roczna aktywność przeciętnego mieszkańca Malawi to 100 kg CO_2. Nawet operacja wszczepienia by-passów ma mniejsze konsekwencje dla środowiska niż transport na egzotyczne wakacje. Jej węglowa cena to 1,1 tony.

Oglądam „S.O.S dla świata” – program zrealizowany na zlecenie WWF Poland – polskiej filii międzynarodowej organizacji działającej na rzecz ochrony środowiska naturalnego.Założeniem programu jest interwencja. Do interwencji zatrudniono dwie znane twarze, które, aby unaocznić zagrożenie ze strony nadmiernej emisji CO_2, nurkują z kamerą w ciepłych wodach archipelagu Malediwów – rajskiego zakątka, który zachowuje jako taką równowagę gospodarczą wyłącznie dzięki temu, że wpisuje się w wyobrażenie o raju. Równowaga ta jednak jest zagrożona: raj – wystający tylko odrobinę ponad powierzchnię Oceanu Indyjskiego – tonie. Również dzięki własnej popularności; można się do niego dostać właściwie jedynie samolotem. I to nie awionetką z niedalekich Indii, ale zaczarterowanym paliwożernym gigantem lecącym z Europy.

Raj znalazł się w klinczu. Właściwie nie wiadomo, co go może ocalić. Rezygnacja z odwiedzin, żeby nie dokładać się do światowej emisji CO_2? Odwiedzanie, żeby zasilić jego budżet? To równanie nie jest tak proste; choćby dlatego, że ci, którzy czerpią korzyści z popularności wszelkich światowych rajów, rzadko się z nimi tymi korzyściami dzielą.

„Zobacz raj, zanim zniknie” – zachęcają biura podróży. W XIX wieku szczytem podróżniczego snobizmu było łowieckie safari w Afryce. Koszty, jakie poniósł ten kontynent, sprawiły, że dziś polowania na afrykańską zwierzynę budzą raczej negatywne konotacje. Może za jakiś czas obciachem stanie się też masowe podróżowanie w miejsca, które są ofiarami... masowej turystyki? Jeśli do tego czasu dotrwają.

Mieszkamy w kraju, który ma geograficzne szczęście nie znaleźć się w strefie bezpośredniego rażenia. Nawet jeśli temperatura wzrośnie o kilka stopni i poziom wody podniesie się o kilka centymetrów, urwie nam co najwyżej fragmencik wybrzeża. Jego część jest przez człowieka dosztukowana, więc w sumie można to będzie uznać za interwencję natury, upomnienie się o swoje.

Co jednak z Wenecją, Malediwami, lodowcem Stubai? Z tą częścią ludzkości, która żyje z tego, że inna część chce ją oglądać? Dla konsumującej turystycznej ciżby to zbiór wakacyjnych pocztówek, z którymi chce się wejść w natychmiastowy kontakt. Bez kontaktu[105].

…

Goście. Obiad. W kącie R. knuje z M. – A o czym tak rozmawialiście? – zagajam ścichapęk wieczorem:

– O samochodach. Pomyślałem sobie, żeby pojechać latem do Szwecji, kupić używane audi.

– Po roku rozważnego wydawania wydamy wszystko, co mamy, na auto, którego nie potrzebujemy?

Opór, który stawia mój mąż, jest silny. – No dobra, ale chcę kupić kołpaki. I tę osłonkę na halogen, co ją zbiłaś, gdy pojechałaś do Kołudy.

Buy Nothing Day

Dziś – święto. Jakby nie było: branżowe.

Dzień bez Zakupów, dzień zmasowanego konsumenckiego protestu mija nam praktycznie niezauważalnie.

U Agaty – byłby szóstym z kolei dniem całego tygodnia bez żadnych zakupów. Nawet tych niezbędnych. Byłby, gdyby nie warta 58 gr porażka. Sezamki wyżebrane przez Antka na okoliczność zadośćuczynienia. Badanie, które Agata czuje się zobowiązana zrekompensować synowi, jest darmowe, przeprowadzone przez Fundację McDonalda pod jednym z krakowskich centrów handlowych. Pod tym samym, gdzie odbywa się happening. Bębny, kilka przebranych postaci, narysowane na kartonie hasła. Ty kupujesz, ja zyskuję. Jesteś moją marionetką. I niemal żadnego zainteresowania ze strony przechodniów.

Ida, wciąż oszołomiona służbową wizytą na festiwalu Good Food Fest (25 zł za możliwość pożeglowania między stoiskami z konfiturami za 25 zł, „oślepiający snobizm i nadęcie, wszechpanoszące się żoliborskie matki”), minimalizuje nie tylko wydatki, ale i ruchy. Siedzi z córkami w domu. Kleją, wycinają, klecą prace z odzysku. Na dwa konkursy.

…

Moja sobota nie jest ortodoksyjnie bezzakupowa. Idę rano do sklepu na dzielni po schab, schabu nie ma, rozdrapany. Zastygam przy ladzie, pod którą sery z Wiżajn, z Gołdapi, z Korycina, z Litwy. Zawieszam się, skanuję w myślach domową lodówkę. Ser – jest. Ale jak to tak? Zainwestować czas w wyprawę do sklepu i wyjść z niego bez niczego? Na ladzie ląduje paczka chrupek z melasą i żelki owocowe. – Daj, daj – Dzik wyciąga rączkę.

– Kupiłaś coś dziś? – zagajam A., z którą spędzam jej urodzinowy dzień.

A. pokazuje mi brytfannę wyłożoną świeżo wymytą marchwią, pietruszką, kartoflami: – A jak myślisz?

Generalnie jednak mój świat nie jest zainteresowany jednodniowym zakupowym postem. – Kiedyś przecież muszę zrobić te zakupy – odpowiadają znajomi, gdy pytam ich o plany na sobotę.

Gdy wracam wieczorem spod Warszawy, słyszę w radiu wypowiedź przewodniczącego ogólnopolskiego stowarzyszenia kupców: – Dzień bez zakupów? W zwykłą handlową sobotę? Niemożliwe. Może powinien wypadać w dzień świąteczny, gdy zakupy można zrobić tylko na stacji benzynowej?

W Polsce prawo do wolnego handlu jest ważniejsze niż prawo do wolnego czasu.

Tydzień 35.

Na Islandii zaczyna się skammdegisthundglyndi. Nad kołyszący się po Atlantyku dysk kładzie się kilkumiesięczny cień znad Grenlandii. Nadciąga noc polarna. Reykjavik, w którym mieszkają Kuba i Magda, nie jest utopiony w totalnym mroku. Łapie się na odrobinę słońca. Oficjalny dzień, zaznaczony obecnością słonecznych promieni ponad horyzontem, ma jednak zaledwie cztery godziny. Zaczyna się tuż przed południem. Resztę doby słońce spędza tuż pod linią widnokręgu, delikatnie rozświetlając niebo. Jak żarówka o minimalnej mocy, źródło nocnego spokoju w dziecięcym pokoju.

Magda wstaje przed szóstą. Wrzuca do torby butelkę z kranówką, stare spodnie dresowe, czytnik książek. Najpierw sesja w klubie po drugiej stronie ulicy, potem kwadrans w autobusie do pracy. Dość czasu, żeby odpalić kundelka. Choć potoczna nazwa urządzenia do czytania książek w elektronicznej wersji brzmi pospolicie, kundelek, który znajduje się w posiadaniu Magdy, to arystokrata w czytnikowej klasie. Kindle Paperwhite ma podświetlany ekran. Jest jak książka z lampką w komplecie. Idealny zestaw na mrok listopadowego transferu.

Magda czyta przynajmniej jedną książkę tygodniowo. To porażająco więcej niż przeciętny Polak (według badań przeprowadzonych przez Bibliotekę Narodową: pół książki rocznie) i trochę mniej niż trójkowy superredaktor od książek, Michał Nogaś, który deklaruje lekturę 300 tytułów w ciągu 365 dni. Wpływ na jej czytelnicze zaangażowanie ma na pewno rozłąka; kontakt z polską literaturą pozwala jej być bliżej. Ale jest coś jeszcze: maleńka Islandia to miejsce, w którym czyta się, pisze, wydaje i wypożycza[106] najwięcej książek na świecie – w przeliczeniu per capita (800 nowych tytułów na 300 tys. ludzi, w Polsce: 12 180 nowych tytułów na 36 mln[107]).Ad ganga med bok I maganum[108]. Tutaj każdy rodzi książkę. Dosłownie: tutaj każdy nosi w brzuchu gotową opowieść. A co 10 osoba decyduje się ją opublikować. Gdy zmęczone okołopołudniowym wysiłkiem słońce znów zjeżdża za horyzont, wnętrze autobusu rozświetla się ciepłem bijącym z małych ekranów, z ulic płynie czytelnicze światełko do nieba. Nie tylko Magda decyduje się choć na kwadrans czytania.

Na taki poziom rozczytania wpływ mają na pewno warunki klimatyczne, być może kontakt z drukowanym słowem pomaga przetrwać ponury okres, gdy dzień kurczy się do takich rozmiarów, że go praktycznie nie ma. Ale coś jeszcze: zamiłowanie do snucia opowieści jest zapisane w genotypie tej północnej wyspy – to tutaj w końcu narodziła się saga, prototyp tasiemcowej opowieści, rozpisanej na pokolenia i odcinki.

W kraju, w którym każdy gejzer jest bohaterem przynajmniej jednej przypowieści, dzieła noblistów można kupić na stacjach benzynowych a jeden z najchętniej oglądanych programów TV jest poświęcony czytaniu, popularność książki ma również rynkowe przełożenie. Większość książek sprzedaje się w ostatnim trymestrze roku. Przedświąteczna powódź, na którą Islandczycy mają nawet specjalne określenie: bokaflod – wymiata nowe tytuły z półek. Prosto pod choinki. W optyce przeciętnego mieszkańca Islandii, niezależnie od aktualnych trendów, nie ma bowiem lepszego prezentu na Gwiazdkę niż książka. Wyłuskana z błyszczącego papieru, zaopatrzona w twardą okładkę zaczyna być konsumowana jeszcze w wigilijny wieczór. Gdyby przejść się tego dnia którąś z wysadzanych willami ulic Reykjaviku, jest szansa, że w układzie ludzkich sylwetek podświetlonych skąpym światłem energooszczędnej żarówki będzie się powtarzał jeden stały motyw. Czytelniczy teatr cieni. Kanapa, fotel, biurko. Książka w ręku, książka pod łokciami, książka na stoliku. Nie e-book, ale książka właśnie. Żywa, wydrukowana na dobrym papierze, w sztywnej okładce, jest na tej ogołoconej z lasów wyspie wciąż uważana za luksusowy prezent. Islandczycy nie dają sobie w prezencie e-booków.

Coroczne uderzenie bokaflod zapowiadane przez wydanie Bokatindi – katalogu Islandzkiego Stowarzyszenia Wydawców, w którym omawia się szczegółowo każdy zestaw słów, który będzie wypuszczony na świat do Gwiazdki, porywa ze sobą i Magdę.Bokatindi ma na Islandii status porównywalny z katalogiem Ikei w Polsce, czeka się na niego, z nabożeństwem wyłuskuje ze skrzynki, potem nie wyrzuca, ale odkłada na stosik z ważnymi wydawnictwami, do przeglądania w wolnej chwili. Magda też odkłada. Na drugim roku studiów jest już gotowa zmierzyć się z językiem swojej nowej ojczyzny.

Choć przez pierwsze półrocze eksperymentu udaje jej się powstrzymywać od kupowania słowa do czytania (wypożycza je z biblioteki, dostaje albo zasysa od przyjaciół), im bliżej świąt, tym bardziej rozrasta się lista pozycji, które absolutnie musi przeczytać. Po polsku. Na czele jest „Dom Róży” Huberta Klimko-Dobrzanieckiego, nic nie wydaje się Magdzie w tej chwili ważniejsze niż jej dorwanie. Czytając o miejscu, w którym się żyje, żyje po wielokroć.

W potrzebie tej zaszyta jest namiętność. Bo Magda ma do książek zdecydowanie namiętny stosunek. Mimo to nie wpisuje się w stereotypową inteligencką kliszę, nie żyje w sanktuarium drukowanego słowa. Zestaw książek w jej domu cały czas oscyluje wokół tej samej liczby: jakieś dwieście tomów zebranych na kilku półkach. To, co nie jest z nią kompatybilne, idzie dalej. Do przyjaciółek, do bibliotek, dla rodziny. Między Reykjavikiem a małym miasteczkiem pod Poznaniem, gdzie wciąż mieszkają rodzice Magdy, non stop kursują kartony z drukowanym słowem.

Elektroniczna książka, choć wygodna, nie jest przedmiotem. Staje się spersonalizowaną usługą, osobistym dostępem do wyprodukowanej przez kogoś treści, prawem przypisanym do konkretnego użytkownika. Jeśli chce się być w zgodzie z literą prawa, nie można jej ot tak, odsprzedać, wymienić z kimś obcym ani przekazać do biblioteki.

Z każdym wytworem czyjejś twórczości – książką, filmem, komiksem, projektem, obrazem – który istnieje w materialnej postaci, można zrobić, co się chce. Sprzedać, wymienić, oddać, zniszczyć, potraktować jako surowiec budowlany. Ten sam twór, zdigitalizowany, staje się w zasadzie produktem jednorazowym. Ma się duszę, nie ma ciała. Zapisany w miliardach bitów fantazmat, który – jeśli okaże się w konsumpcji niestrawny – można jedynie sformatować.

Paradoksalne jest to, że właśnie Kindle ratuje nas w Roku bez Zakupów, pozwalając na bezgotówkowy dostęp do nowości. Wymieniamy się z przyjaciółmi e-książkami, korzystając z zapisu o dozwolonym użytku osobistym, eksplorujemy nawzajem swoje chmury, konfrontujemy czytniki. Dbamy o siebie nawzajem. Agata wraca z krakowskich Targów Książki z kilkunastoma kodami do Publio, które pozwalają ( w ramach targowej akcji wymiany książek analogowych na cyfrowe) zassać dowolny z blisko 200 tytułów, ściąga ich kilka. I wystarczy. „Rozdaj w drużynie” – pisze, wysyłając mi je w mejlu. Część biorę dla siebie, resztę przekazuję Elżbiecie. Jej mąż, nałogowy odbiorca wszystkiego, co pojawia się w polskiej fantastyce, wymienia je na Ziemiańskiego w cyfrowej wersji. I tak dalej. I tym podobne.

Judith Levine, której w trakcie roku bez kupowania najbardziej doskwierała izolacja od wydawniczych nowości, najczęściej łamała ustanowione przez samą siebie zasady przy półce z książkami. 10 lat później rzeczywistość jest inna, jest zdecydowanie łatwiej. Porażki zaliczamy właściwie jedynie w dziedzinie książek dziecięcych; ale one – może na szczęście? – wciąż najlepiej smakują w materialnej postaci.

…

W samolocie, którym wracamy z Helsinek, Dzik dostaje przysługujący mu zestaw dziecięcych artefaktów: cztery świecowe kredki i kolorowankę z dreamlinerem. LOT właśnie zainwestował w rozbudowę floty. Teraz próbuje udowodnić nam wszystkim, że zakup czterech drogich Boeingów jest przedsięwzięciem, które buduje międzynarodowy prestiż całego kraju.

…

Split tam i z powrotem: 410 zł (Eurolot).

Bandżul w Gambii: 1864 zł (Condor).

Sao Paulo: 1424 zł (TAM Airlines).

Szanghaj: 1966 zł (Air France KLM).

Ryanair sprzedaje Budapeszt za 2 zł, Wizz Air – Rzym za 8,30 zł. LOT ogłasza Szaloną Środę. Trwa wyścig pomiędzy dwoma petroprzewoźnikami, którzy lada moment zadebiutują na warszawskim Okęciu: 1808 zł za Bombaj, 1835 zł za Kanton, 2247 zł za Sajgon, 2389 zł za Osakę.

Listopad to nie tylko czas promocji lotniczych. Itaka zaczyna sprzedaż „Lata 2013”. Wychodzi na to, że lato, gdy zaklepie się je późną, ponurą jesienią, jest tańsze o 35 proc. I dostaje się kosmetyczkę w prezencie.

Żyjemy w rzeczywistości, w której nawet pory roku są towarem.

…

Gdy dogaduję z O. deal wymiankowy (stanik, z którego wyrosłam, za książkę o wynaturzeniach przemysłu tekstylnego), proszę ją o papierową wersję. „Overdressed” przychodzi pocztą. Sztywna okładka, obwoluta, której byle co nie rozszarpie, gruby, matowy papier o waniliowym odcieniu, tekst wydrukowany w odstępach, które nie generują pod powiekami mrowiącego powidoku. To pierwszy materialny obiekt do czytania, jaki trafia w moje ręce w tym roku. Wszędzie go ze sobą wożę, czytam, celebrując.

Rozumiem nareszcie, dlaczego najbardziej intensywnie czytająca – oprócz islandzkiej Magdy – uczestniczka doświadczenia, Ida, wciąż nie ma czytnika. Ida wącha książki.

…

Córki Marii i Tomka szykują zamówienie dla Świętego Mikołaja: – Tylko żadnych zabawek – zapowiada matka – Bo nie szanujecie. Córki się podporządkowują. Janka prosi o sukienkę z Hello Kitty, kapcie i kolorowankę. Krysia – o piżamę. Zaklejona komisyjnie koperta zostaje wyposażona w adres (konstanciński) i wysłana w ostatnich dniach listopada. Żeby babcia, która wzięła na siebie rolę Mikołaja w roku, w którym urodziła się pierwsza córka, miała dość czasu na zapełnienie worka z prezentami.

Na listy do Świętego Mikołaja można patrzeć jak na naiwną próbę kontrolowania rzeczywistości, próbę ujarzmienia konsumenckiej fali powodziowej, która co roku pod koniec grudnia zalewa domy. Umożliwiają choć częściowo uniknąć koszmaru urodzaju – nikt nie badał skali tego zjawiska w Polsce, ale w Stanach na wysypiska trafia blisko 50 proc. gwiazdkowych prezentów! Ale są też świadkiem czasów; ich charakter zmienia się wraz z transformacją kultury konsumpcyjnej.

Kiedyś były pisane na kolanie albo kaligrafowane przy biurku, na kartce wyrwanej z zeszytu albo ozdobnej papeterii, dziś coraz częściej przypominają gazetki promocyjne. Pod koniec roku kalendarzowego ujawnia się jeszcze jedna przydatna funkcja promocyjnych wydawnictw – po odpowiednim potraktowaniu ich nożyczkami i klejem służą jako tworzywo dla współczesnego, konsumenckiego listu do Mikołaja. Wystarczy wyszparowane z gazetek marzenia przekleić na kartkę papieru. Razem z ceną i datą zakończenia promocji – żeby Świętemu Mikołajowi było łatwiej oszacować budżet i zaplanować wydatki.

Starsza córka Idy pisze kartkę. Dziękuje za zeszłoroczne prezenty, pozdrawia Mikołaja i prosi o niespodziankę. Młodsza zamawia czarodziejską różdżkę. – Do czego ci różdżka? – pyta starsza. – Wyczaruję sobie Barbie – odpowiada. I precyzuje prośbę. Na wypadek, jeśli Mikołaj miałby się pomylić.

…

Pod koniec miesiąca dzwoni moja matka. Nie rozmawiałyśmy kilka tygodni: – Co kupić Dzikowi pod choinkę? – Nic nie kupuj. Zrób mu kartkę. – No co ty? Zwariowałaś? Przecież to święta, muszę coś kupić. Akurat jestem z ojcem na Matarni[109].

W siódmym miesiącu bez kupowania zaczynam zdawać sobie sprawę z tego, jak moje ograniczenie wpływa na innych.

„Koniec świata – tak czy nie? Wyspowiadać warto się” – biała lakierowana płachta na ścianie kościoła przy Rakowickiej w Krakowie faluje, szturchana przez wiatr. Stukam w chodnik zmarzniętymi stopami obutymi w kozaki z 2006 roku – wciąż w jednym kawałku, więc na posterunku. Oddech mi zamarza, palce sztywnieją. Chętnie zajrzałabym do tego kościoła – choćby po to, żeby się ogrzać. Ale jestem już na miejscu.

Dziś drugi dzień Adwentu. Do końca świata (anonsowanego na drugą połowę grudnia) brakuje jeszcze trzech tygodni. Mój rozmówca, psycholog społeczny z krakowskiego Uniwersytetu Ekonomicznego, przychodzi prosto z treningu. W dłoniach trzyma dwie szklanki z wrzątkiem, torebki z herbatą puszczają kolor. Wgryzam się w kruche krążki z kleksem marmolady, przesypane przez sekretarkę z torebki do salaterki. Mamy rozmawiać o psychologii daru. Jestem wdzięczna, że w jego gabinecie, a nie kawiarni na terenie kampusu, jak zapowiadał wcześniej. Wciąż nienajlepiej się odnajduję w sytuacji wyboru: tłumaczyć się z siedzenia o suchym pysku czy nie? Zostaje mi to oszczędzone.

Wspominam o reklamie wywieszonej na fasadzie u sąsiada:

– Marketing duchowy – kwituje mój rozmówca.

…

Z duchowym marketingiem stykamy się w tym roku co i rusz. Ida – gdy planuje szczątkowe uczestnictwo w ośmiotygodniowym treningu uważności (ładnie nazywanym mindfullness); cały cykl kosztuje 950 zł, ale pierwsza sesja (podobnie jak startowy tydzień w dowolnej usłudze cyklicznego dostępu do jakiegoś dobra) jest za darmo. – To jak sample, próbka – po jej sprawdzeniu Ida stwierdza, że cena jest nieadekwatna do jakości. Uważność może trenować sama, jeśli tylko jej się zechce. Bo czym w końcu jest medytacja, jeśli nie umiejętnością dostępną każdemu? Podobnie jak świeżo nabyta przez Idę umiejętność jazdy na rolkach?

Agata, gdy zastanawia się, dlaczego tak jej nie po drodze do lokalnego kościoła, dochodzi do wniosku, że to przez sposób, w jaki proboszcz obchodzi się z delikatną materią daru. Ogłoszenia duszpasterskie coraz bardziej przypominają blok reklam, w których występują lokalni przedsiębiorcy. Koperty na datki, które parafialni kolporterzy roznoszą do skrzynek, mają nadrukowane imiona i nazwiska potencjalnych darczyńców. Kolędy są coraz krótsze: – Kiedyś ksiądz siadał, rozmawiał, teraz zdanie, dwa, koperta i leci dalej.

Dlatego Agata w poszukiwaniu duchowej substancji jeździ do Tyńca. Tam ojcowie, choć są biznesowo wyemancypowani, nie pozwalają na transfuzję ekonomii w duchowość. W kazaniach nie słychać ekonomicznego języka.

– W dzisiejszych czasach Jezusa trzeba sprzedawać jak coca-colę – tłumaczy mi któregoś razu krakowianka Anna, zaangażowana katoliczka. – Wynajmować stadiony. Billboardy. Tak przynajmniej argumentuje jeden z krakowskich biskupów. Bo język ekonomii jest tak zrozumiały, że można go użyć do popularyzowania wszystkiego. Nawet korzyści płynących z zainwestowania w duchowy rozwój.

Kiedyś Adwent był czasem zwierania szyków przed nadejściem kolejnego roku – także w wymiarze praktycznym. Czasem bielenia ścian, młócenia zboża, darcia pierza, szycia, łatania, naprawiania, pieczenia naszpikowanych bakaliowym bogactwem ciast, peklowania, suszenia, kiszenia, żeby zdążyć z gospodarskimi przygotowaniami przed nadejściem świątecznego odpoczynku i późniejszych zapustów. Był też czasem robienia rocznego bilansu – również w głowie.

Dziś bilansuje się głównie środki do wydania. Współczesny Adwent jest bowiem czasem zakupowej mobilizacji przed Gwiazdką – kulminacją rocznego cyklu konsumpcji. Przeciętna polska rodzina wyda na tegoroczne święta 1280 zł[110].

…

„Zazdroszczę warszawiakom” – pisze Agata. „Wymienniki, swapy, bazarki, darmowe wydarzenia. Kraków wciąż centusiowy, wciąż w tyle za stolicą.”

Sama uparcie tworzy lokalne nieformalne struktury oparte na ekonomii wymiany. Projektuje koleżance instalację wodociągową, a w zamian odbiera lekcje szycia na maszynie. Zaczyna od kolekcji workowatych tunik dla domowych pluszaków, syn jest jednak wymagający; żąda butów, guzików, wygodniejszego zapięcia albo koloru kompatybilnego z odcieniem prosiaczkowego pluszowego futerka. Agata ma też już plan na świąteczny prezent. Bezgotówkowy: kurtyna do lalkowego teatrzyku.

…

Ale co z tym końcem świata?

Teoretycznie ma przyjść za trzy tygodnie. Świat się szykuje.

Choć w sklepach tego nie widać, koniec świata ma również swój udział w konsumpcyjnym rynku. We Francji, w maleńkiej langwedockiej wiosce Bugarach, która według interpretatorów przepowiedni ma przetrwać apokalipsę, trwa apokalipsa nieruchomościowa. Wioska położona u podnóża góry Pech de Bugarach przeżywa oblężenie; zamożni poszukiwacze schronienia przyjeżdżają z całej Europy i oglądają to, co zostało wystawione na sprzedaż. Time donosi o nadzwyczajnej podaży: w zamieszkanej przez jakieś 180 ludzi wiosce wystawiono w ostatnim czasie na sprzedaż aż 15 domów.[111] Ceny? Nawet pięciokrotnie wyższe niż zazwyczaj. Sprzedaż jednak stoi. A w okolicznych wsiach i miasteczkach, które szansy na ocalenie już nie mają – wręcz spada.

Świetnie za to sprzedaje się lokalne wino (End of the World Vintage) – Bugarach leży na terenie doskonałego regionu winiarskiego Corbières. Turyści i eskapiści zabijają się o ostatnie wolne łóżka (1500 euro za noc) w wiosce. Ci, dla których nie starczy miejsc, mogą się rozbić na jedynym urządzonym ad hoc polu namiotowym (320 euro za miejsce) albo wynająć stumetrową piwnicę (1000 euro za dobę). Francuskie media elektryzuje informacja, że do dyspozycji jest nawet luksusowy bunkier na 10 osób, z zapasem wody, jedzenia i leków na pięć lat oraz telewizyjnym połączeniem z powierzchnią Ziemi. Zagładę można przetrwać za jedyne 35 tys. euro. Miesięcznie. Tylko kto będzie obsługiwał przelewy, jeśli koniec świata faktycznie nadejdzie?

Sołtys Bugarach zapowiada, że jest gotów wezwać wojsko, by bronić swojej wioski przed najazdem.

…

Hipotetyczny koniec świata jest przedmiotem zainteresowania nie tylko duchowego odłamu marketingu, ale i biznesu oraz rozrywki. Właśnie teraz, w okresie poprzedzającym kontrowersyjną datę, National Geographic emituje dokumentalną serię „Doomsday Preppers”, pokazującą przygotowania kilku amerykańskich rodzin. Nazywa ich preppersami.

Potrzeba bycia przygotowanym to nie tylko amerykańska przypadłość. 32 proc. Europejczyków przebadanych na okoliczność wypuszczenia nowego serialu przyznaje się do kompulsywnego robienia zapasów w związku z przewidywaną zagładą. Woda, ryż, fasola, wojskowe suchary ( i wszystko, co można zjeść bez konieczności włączania kuchenki), latarki, materiały opatrunkowe, przenośne radio z kompletem baterii. „Przeglądaj co pół roku swój zestaw ocalenia i wymieniaj przeterminowane produkty” – radzi amerykański oddział Czerwonego Krzyża. „Zestaw powinien pomóc ci przetrwać przynajmniej trzy pierwsze dni”. Obawa przed jutrem wydaje się absurdem w czasach spokoju, jednak w Stanach Zjednoczonych, nękanych przez naturalne katastrofy, popycha do zdecydowanego działania blisko trzy miliony ludzi. To oni tworzą współczesną gospodarną awangardę – gotowych na wszystko preppersów. Gdzie jest granica między zdrowym rozsądkiem (niezbędnym choćby wtedy, gdy mieszka się w rejonach regularnie nękanych przez kataklizmy) a obsesją?

Gdy w 1997 roku spiętrzona fala wdarła się do Opola, w sklepach najpierw zabrakło... butelkowanej wody. Deficytowe dobro (z którego korzystanie było wówczas uważane za ekstrawagancję) szybko się skończyło, nowe nie dojechało. Aleksandra zapamiętała, że na tych, którzy spóźnili się z zaprowiantowaniem, w sklepach czekały tylko kartony z lepką owocową słodyczą.

…

A trzeba było być przezornym i się ubezpieczać, powiedziałby Cimoszewicz. Kilkanaście spokojnych lat spowodowało zanik podstawowych odruchów służących przetrwaniu – nawet nie kataklizmów, ale losowych niedogodności. Mieć w domu baniak wody. Świece. Zapałki. Drobne, żeby móc zadzwonić z budki, gdy padnie sieć. Ale zaraz, gdzie się podziały wszystkie budki telefoniczne? Kto się dziś zastanawia nad tym, jak będzie funkcjonować w mieszkaniu na 28. piętrze, gdy przestanie działać winda?

W Stanach, kolebce preppersów, jest ich blisko trzy miliony. W Polsce: jakieś kilkanaście tysięcy. Kopią studnie, budują bunkry, kolekcjonują (nie tylko) dozwoloną prawem broń, trzymają w skarpecie forsę, odnawiają znajomość codziennych banałów, zajmowanie się którymi na ogół oddajemy innym. Są gotowi na każdą okoliczność: przerwę w dostawie prądu, załamanie rynków finansowych, huragan, powódź, pandemię. Najbardziej zaawansowani są gotowi nawet, jak twierdzą, na katastrofę nuklearną.

Preppers nie jest zwierzęciem społecznym. Działa w pojedynkę, z myślą o chronieniu swojej najbliższej rodziny. Mimo przynależności do wirtualnej wspólnoty innych preppersów (takowa istnieje też w Polsce), dzieli się jedynie ogólną wiedzą, nie osobistymi drobiazgami. W końcu, gdy przyjdzie kataklizm, twierdzi preppers, społeczeństwo i tak przestanie istnieć, rozsypie się na pojedyncze atomy. Ten egzamin każdy będzie musiał zdać sam. Żadnej pracy zespołowej.

Ta zaszyta w preppersie potrzeba indywidualizmu nie pasuje Elżbiecie, ekonomistce z Gdyni: – Jeśli świat, który znam, miałby się rozpaść, stawiałabym na umiejętności, a nie zasoby. Im więcej rzeczy potrafię zrobić, tym jestem cenniejsza dla społeczności.Ona wolałaby inaczej. Zrobić zakwas, zidentyfikować jadalne rośliny, naprawić buty, zamienić piasek w szkło, zbudować prosty filtr, odczytać pogodę, Wiedza rozłożona między ocalonych pomogłaby odbudować cywilizację.

My tymczasem, choć stoimy u progu zapowiadanej katastrofy, dysponujemy wyłącznie nadmiarem wolnego miejsca w szafkach. Zapasy zostały już dawno wyjedzone. Agacie, która robi ostatnie zakupy, drży ręka, jednak ostatecznie nie decyduje się wykroczyć poza listę.

…

Gdy byłam dzieckiem, przerwy w dostawie elektryczności były częścią codziennego życia. Najdłuższa trwała kilka dni. Rodzicom udało się ją oswoić dzięki zapasowi długich, stearynowych świec. Ale wtedy wypłatę trzymało się w portfelu, niewiele osób miało telefony, a drzwi wejściowe do budynków, nawet jeśli były zamykane, to na klucze. Analogowy świat jest bardziej przewidywalny.

Tydzień 36.

Dziwny to czas, ten grudzień. Najbardziej ponury czas w rocznym cyklu, który został – zapewne po to, by dało się go przetrwać – obdarowany jednym z najważniejszych duchowych świąt. Gdyby nie chrześcijańskie Boże Narodzenie, gdyby nie żydowska Chanuka, gdyby nie Święta Łucja, popularna w Szwecji dystrybutorka jasności, która uaktywnia się w okolicach zimowego przesilenia, trudno byłoby przecisnąć się przez te kilka ostatnich tygodni po odejściu słońca. W brudnej szarości.

Tradycyjnie światełka zapalało się tuż przed nadejściem przesilenia zimowego, żeby zmobilizować słońce do wysiłku wspięcia się po nieboskłonie. Kultura rozciągnęła ten obyczaj na cały grudzień.

Świąteczna iluminacja w Warszawie w tym roku jest odpalana już 1 grudnia. Na Krakowskim Przedmieściu, pod nosem najbardziej eleganckiego z warszawskich hoteli, staje upleciony z diod prezent w barwach klubowych jednego z producentów czekolady (albo operatora telefonii komórkowej). „Bombki, gwiazdy, girlandy i baldachimy błyszczą w kolorze lawendowym, najmodniejszym w tym sezonie” – donosi w komunikacie Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, zachęcając do głosowania na najładniejszą świąteczną dekorację. Koszt zasilenia złożonej z blisko dwóch mln diod iluminacji jest szacowany na 40 tys. zł. Niewiele.

Gdynia, rodzinne miasto Elżbiety i Piotra, jest rozrzutniejsza – w Dzienniku Bałtyckim czytam, że w zeszłym roku wydała na stworzenie świątecznego nastroju na Świętojańskiej i skwerze Kościuszki 345 tys. zł. I w tym roku nie zamierza oszczędzać. Może uda się po raz drugi wygrać międzymiastową rywalizację? W zeszłym roku to właśnie Gdynia triumfowała.

Podczas gdy z nas światła się zapalają, w Reykjaviku gasną. Z nieba znika kreska Imagine Tower – snop sześciu świateł odpalanych 8 października, gdy przychodzi noc polarna, w dniu urodzin Johna Lennona. Świetlny słup, uruchamiany przez Yoko Ono, rozświetla przestrzeń nad Islandią przez dwa miesiące. Teraz przygasa na chwilę, by zapłonąć znów w najgęstszą z kalendarzowych nocy, 21 grudnia, i rozcieńczać atramentowy mrok aż do końca grudnia. Ponieważ energia, która służy zasilaniu Imagine Tower, ma lokalne, geotermalne pochodzenie, można powiedzieć, że ekstrawagancki słup energetyzuje się sam[112].

Na ulicach grudniowego Reykjaviku nie widać przepychu charakterystycznego dla Warszawy. Świąteczne dekoracje są takie, jak stolica tego najbardziej północnego z państw: skromne, bezpretensjonalne, w gruncie rzeczy małomiasteczkowe. W stawianych na parapetach świecznikach, girlandach przyklejonych do okien nie ma ani krztyny chełpliwości. Tylko czysta przyjemność z rozcieńczenia mroku.

Dekoracje u Magdy i Kuby są takie same, jak z sąsiadów: trójkątny świecznik na oknie, małe lampiony z żywym ogniem, sznur światełek – ten ostatni jest skutkiem ubocznym ratunkowej wyprawy. Kilka dni wcześniej, gdy poziom przedświątecznego ciśnienia w domu niebezpiecznie się podnosi, Kuba rzuca do Magdy:

– Spacyfikuj go, please, zabierz gdzieś. Pogoda tego dnia jest wątła, mży, więc Magda przenosi się z Rysiem do... Ikei.

Międzynarodowy Dzień Wolontariusza

Agacie przytrafia się wydatkowy eksces. Zakupy. W internecie. To się właściwie dzieje automatycznie: adres www, szybki wybór z listy, koszyk, adres, przelew i fruuu, kilka polskich książek, zakupionych okazyjnie w outlecie, leci do adresata. Na Ukrainę, do przedszkola, które Agata co święta zasypuje polską literaturą dla dzieci: – Nie mogłabym się tu ograniczyć.

Bo grudzień to dziwny czas.

Czas ofensywy dobroczynności. Czyszczenia mieszkań z niepotrzebnych rzeczy, pakowania kartonów z zabawkami do domów dziecka, zawożenia ciuchów do Monaru.

Czas monetyzowania wartości: miłości, współczucia, empatii.

Czas zaciągania kredytów na zakup dowodów naszych uczuć.

I czas, w którym na szpitalnych oddziałach zaczyna brakować łóżek.

…

Mnie też jest trudno się opanować. Wykonuję szereg rutynowych grudniowych ruchów; tu składka, tam zrzutka, jeszcze gdzieś indziej niespodziankowa paczka. Świątecznej pomocy nie da się odsunąć w czasie – tłumaczę sobie. Za pośrednictwem platformy do crowdfundingu wpłacam kasę na projekt, który ma – jak deklaruje jego pomysłodawca – pomóc przeciętnemu konsumentowi docierać do informacji o zdrowym, uprawianym lokalnie jedzeniu. Od razu czuję się bardziej społeczną istotą.

Każdy, kto zdecyduje się coś wpłacić, dostaje prezent. O różnej wartości, zależnej od wysokości wpłaty. Emocjonalnej, ale też czysto materialnej. Mogłabym wybrać kategorię „nie chcę żadnej nagrody”, ale wybieram tę, która wydaje mi się najbardziej użyteczna. W rezultacie więc: kupuję udział w projekcie. Czy to jest prawdziwe wsparcie?

…

– Czy macie w budżecie rezerwę na pomaganie? – pyta O., jedna z obserwatorek, specjalistka od trudnych pytań.

Gdyby zapytać przeciętnego Polaka, czy pomaga, odpowie, że owszem. Wrzuca pieniądze do skarbonki, oddaje niepotrzebne ciuchy, śle pomocowe esemesy, a nawet pamięta o przekazaniu 1 proc. podatku na rzecz konkretnej organizacji. Na tym jednak – na ogół – poprzestaje. Niewielu robi kolejny krok, czyli angażuje się w wolontariat; tylko co siódmy dorosły Polak deklaruje, że nieodpłatnie dzieli się swym czasem oraz umiejętnościami ze społecznością[113]. W porównaniu z europejskim prymusem, czyli Austrią, gdzie blisko 60 proc. obywateli angażuje się w pracę społeczną – mało chwalebnie.

Ale słaby wynik może też wynikać z rozbieżności wokół definicji wolontariatu. Z badań „pracy wolontariackiej” przeprowadzonych przez Główny Urząd Statystyczny[114] wynika, że z wysiłku, który przeciętny Polak wkłada w niezarobkową pracę poza własnym gospodarstwem domowym, korzystają głównie jego bliscy. Aż 85 proc. czasu przeznaczonego na darmową pracę trafia – w formie przysług – do jego rodziny oraz znajomych. Jesteśmy jak selekcjonerzy w pożądanym klubie: w szarej strefie przysług zanurzamy się razem z tymi, których dobrze znamy. I bronimy do niej wstępu wszystkim spoza listy.

…

– Co chciałabyś dostać pod choinkę? – pyta R.

– Czas. Uwagę.

…

Co się nam marzy na okoliczność zbliżającego się dnia rytualnej wymiany darów? Eli, która preferuje podejście praktyczne (potrzebę trzeba odpowiednio wcześniej zakomunikować, prezent zamówić, unikając w ten sposób trudnych sytuacji), marzy się chwila dla siebie, jak latem, gdy spontanicznie zdecydowała się na warsztaty patchworkowego szycia. Niezbędne – do zachowania równowagi psychicznej.

Świeżo upieczonej studentce Anecie: dzbanek do herbaty (właśnie zbił się ostatni, jaki miała) oraz czas w łazience, z jakimś nowym, ratunkowym kosmetykiem: – Przebywam w zdecydowanie zbyt młodym towarzystwie. Poprosiłam męża żeby kupił mi pod choinkę glinkę ghassoul.

Agacie: łyżwy. W Skawinie otwarto maleńkie lodowisko.

Aleksandrze: wyjazd w ciepłe miejsce.

Annie z Krakowa – tej, która porzuciła zakupowy post we wrześniu, ale trudno jest jej wrócić na normalne konsumpcyjne tory – scyzoryk.

Przemysławowi: koszula z Delikatessen, małej holenderskiej firmy, która szyje w staroświecki sposób, nie oszczędzając na surowcu, pracy i płacy. Niestety, również nie na cenie.

…

A o czym marzą Polacy z końca 2012 roku? Jeśli wierzyć raportowi firmy Deloitte, która od kilku sezonów sprawdza okołoświąteczne nastroje konsumenckie: o książkach. Aż 41 proc. Polaków liczy na to, że pod choinką znajdzie słowo pisane. Większość z nas wybierze również książkę na prezent – w tym roku z dużym prawdopodobieństwem będzie to „Pięćdziesiąt twarzy Greya” E. L. James. Zdaniem brytyjskiego dziennika Guardian: najlepiej sprzedająca się europejska książka 2012 roku.

W swoim książkowym apetycie jesteśmy odosobnieni. Bo większość Europy – wyjątkowo – marzy o gotówce. Rzecz nie do pomyślenia jeszcze kilka lat temu. Na dalszych pozycjach za banknotami plasują się kosmetyki, laptopy, wreszcie smartfony. Znakiem (trudnego?) czasu jest to, że z listy wypadły czekoladki – jeden z najbardziej uniwersalnych i jednocześnie niepraktycznych upominków, synonim rozpieszczenia, słodka zapchajdziura, którą kupuje się, gdy kompletnie brak pomysłu. W tym roku praktyczność wypiera przyjemność.

Na prezenty wydamy około 30 proc. założonego świątecznego budżetu. Dokładnie: 137 euro. Trzy razy mniej niż Francuzi i 10 proc. mniej niż nasi sąsiedzi – Ukraińcy[115].

…

Mikołajki za pasem. Jest plan, są materiały. Chcę Dzikowi zrobić mikołajową skarpetę z filcu, który dostałam od sąsiadki. Dzik jednak w nocy gorączkuje, nie idzie do żłobka, plan obraca się wniwecz. Choć mój 2-letni syn nie wie jeszcze, czego oczekuje się od dnia oznaczonego w kalendarzu datą 6 grudnia, mam poczucie winy. Nie sprawdziłam się w roli matki sypiącej upominkami. Włączam mu więc bajkę, a sama, odwrócona plecami, pakuję w bibułkę jego ulubione ciasteczka. Pojedynczo. Paczuszki wkładam do butów, buty stawiam za progiem. Naciskam dzwonek i gdy chłopczyk odwraca się od telewizora, zapytuję – w teatralny sposób – Któż to może być? Dzik w pierwszym momencie nie zauważa ani butów, ani wystających z nich bibułkowych zawiniątek. Rozgląda się, jest rozczarowany. Nie spodziewa się prezentu, spodziewa się gościa.

Wieczorem idziemy z A. i jej synem do Zachęty, dziś darmowy dzień, Maurizio Catellani. Nie oglądam jednak wystawy, zamiast tego zostaję z chłopcami w poczekalni, turlamy się po ogromnych pufach. A. truchtem przebiega przez wystawowe sale. Na koniec, gdy wraca, wyciąga z torby mikołajkowy prezent dla mojego syna: puzzle i książeczkę. Rytuał się dopełnia, moje dziecko dłońmi przyszywanej ciotki znów jest włączone w łańcuch społecznych gestów, które świadczymy sobie wzajemnie. Dlaczego to ja czuję się spełniona?

W torbie trzymam czekoladę z cynamonem, którą dostałam jakiś czas temu i zachomikowałam. Dla A., ale zapominam jej ją wręczyć.

Mam już dość niedawania prezentów.

…

W przedszkolnej szatni młodszej z córek Idy na kilka dni przed mikołajkami pojawia się kartka: „Drodzy rodzice, prosimy o symboliczne prezenty”. Ida zgodnie z założeniem przynosi prezent wręcz miniaturowy. Drobiażdżek zapakowany osobiście przez starszą siostrę (z wykorzystaniem ścinków wrześniowej tapety), notesik z Hello Kitty, którym lubująca się w popkulturalnej symbolice Ania będzie się zachwycać kilka tygodni. Tymczasem szatnia jest zastawiona gigantycznymi pudłami. Piętrzą się pryzmy klocków, kolejek, rowerków: – Jak na farmie konsumentów.

Za notesik dla Ani wprawdzie trzeba było zapłacić, ale Idzie udaje się, również z myślą o niej, skombinować w drodze wymiany aż dwie lalki Barbie. Córka wprawdzie zażyczyła sobie w liście również karocę do ich transportowania, ale matka uznała jej oczekiwania za wygórowane.

– Mikołajowo syn mój został zasypany prezentami jak nigdy wcześniej – opowiada Agata. – Chyba ten minimalizm mamy na czole wypisany i ludziom żal dziecka.

Wśród odpowiedzialnych za grad prezentów znaleźli się ojciec Agaty, rodzina Gustawa, przedszkole. Dodatkowo wieczorem puka do nich sąsiadka – starsza pani z piętra. Agata na ogół robi jej zakupy, Gustaw – pomaga przenieść cięższe rzeczy. W rękach ma torebkę ze słodyczami. Mocno zakłopotana Agata tłumaczy jej, że och, dziękują, że nie trzeba było, że pomagają nie dla rekompensaty, a dlatego, że to dla nich naturalne: – Pani Agato, ja już powoli zbieram się na tamten świat – odpowiada 80-latka. – Staram się zrobić jeszcze trochę dobrych uczynków, a wy tacy dobrzy ludzie jesteście.

Czy można sobie wykupić miejscówkę w niebie?

…

Podczas gdy każdy przeciętny Polak zaczyna przeczesywać centra handlowe w poszukiwaniu prezentów, ja odwiedzam miejsca, które dają mi możliwość pozyskania ich w drodze niekupowania.

Najpierw Żoliborz, ulica Tucholska i zorganizowany przez lokalne artystki bARTer. Na ścianach i parapetach przedwojennego szeregowca wiszą, stoją, leżą, opierają się prace kilkudziesięciu polskich artystów: Rafał Milach, Anita Andrzejewska, Przemysław Pokrycki, Katarzyna Majak, Marta Wajda, Mirella von Chrupek, Nenukko. Na stole leżą fluorescencyjne karteczki post it, ołówki z Ikei, wielkie pudło żelków. Karteczki są do wpisywania ofert, które przylepia się pod pracami artystów. Wśród ofert jest masaż Lomi-Lomi, bajka wyszeptana prosto do ucha, naświetlony negatyw niespodzianka, rysunek 7-letniej Poli. Ale też propozycja „Moja żona posprząta” i deklaracja „Posiedzę ze Stefanem przez 3 godziny, a wy w tym czasie pójdziecie do kina”.

Ponieważ organizatorki mówią, że w zeszłym roku największym powodzeniem cieszyły się oferty gastronomiczne, autorkom dwóch prac, które mi się podobają (litografia Katarzyny Majak i fotografia Anity Andrzejewskiej) proponuję gęś pieczoną w całości z dowozem, regularne dostawy chleba i retrolampkę, którą kupiłam kilka lat wcześniej na niemieckim eBayu. Przyklejam karteczki do ściany, zastanawiając się, czy z gęsią propozycją nie strzelam sobie w kolano. A co, jeśli okaże się, że artystki są wegetariankami?

Gdy dojeżdżamy później na Mińską, pada śnieg. Czuję się jak w bajce o zgrabnie przeprowadzonej gentryfikacji; teren jest jednak otoczony płotem, nie zrósł się z sąsiedztwem. Na Przetworach najbardziej podoba mi się ulepiony ze śmieci park zabaw dla dzieci, rozproszony po całej hali. Dzik siada przy małym stoliku z dziurami na papierowe kubki, buja na krzesełku z oparciem uplecionym z kawałków gąbki, tarza się w wannie wypełnionej pociętą gąbką przemysłową, huśta na łańcuchu z kartonu i szmat. Nie załapujemy się na przejażdżkę pociągiem ze starych kanistrów? bojlerów? zbiorników? Doczepionym do ludzkiego napędu, nożno-pedałowego. R. nie czuje się do końca w tej scenografii pewnie – przypomina mu apokaliptyczne filmy, doszukuje się też niekonsekwencji: – Widziałaś te całe płachty nowiutkiego kartonu? To nie utylizacja, to marnotrawstwo. Mnie jednak śmieciowość, tymczasowość, nietrwałość Przetworów przewrotnie odpowiada.

Tydzień 37.

Aleksandra – znów w trasie. Wrocław-Berlin-Hanower-Londyn-Warszawa. Samolot, pociąg, taksówka – wszystko na koszt pracodawcy. Szkolenia, spotkania, negocjacje. W Londynie, mimo że dostaje sutą dietę z pracy, przez cały tydzień wydaje jedynie 40 funtów – głównie na bilet sieciowy. Zamiast zameldować się w korporacyjnym hotelowym moloszysku, śpi u koleżanki. Je to, co razem ugotują. Mimo że udaje się jej zaoszczędzić blisko pięć razy tyle, co wydaje, poprzestaje na lizaniu witryn: Harrods, Tiffany, Gucci. Przełyka ślinę podczas zwiedzania Covent Garden Market, gdzie można kupić najbardziej wyszukane smakołyki świata. Głaszcze torebkę Longchamps, o mały włos! Dopiero na lotnisku pęka i kupuje sobie kubek w Starbucksie. Z londyńskim Big Benem. Takiego jeszcze nie ma.

Gdy wpada do stolicy, odwiedza znajomych z dawnych czasów. Mieszkają w domu z dużą, jasną kanapą i lodówką jak kontener. Zza wypucowanej szyby przebija się wypielęgnowany ogród, widać że został zaprojektowany przez specjalistę od dyscyplinowania zielonych przestrzeni. Siadając ostrożnie na nieskazitelnej kanapie, Aleksandra słyszy: – Nasze dziecko nie będzie jeździć w pożyczonym wózku.

W sumie, gdybym była w konfiguracji z kimś, kto nie musi i nie chce oszczędzać, myśli, to też byłoby mi wszystko jedno: wydać pięć tysięcy na wózek czy nie.

W sumie, myśl się rozgaszcza w głowie Oli, dobrze jest mieć swoje.

Być może to szarpnięcie, zmiana kursu, być może harmonia elementów składających się na pobyt w mieszkaniu znajomych sprawia, że Aleksandra natychmiast po powrocie do własnej kawalerki odpala komputer. Wchodzi na Allegro. Kupuje żelazko. 100 zł taniej niż w sklepie, z odkamieniaczem i funkcją „strażak” w komplecie (jeśli nawet zdarzy jej się zapomnieć go wyłączyć, jak w lipcu, nie puści z dymem mieszkania): – Znów mam fazę, że nie chcę niczego od nikogo. Taki foch.

Koniec więc z pożyczaniem, korzystaniem z hotelowego oprzyrządowania, prasowaniem korporacyjnych koszul w kradzionym delegacyjnym czasie. Koniec z wysiłkiem wkładanym w dobieranie strojów. Co za ulga! Ola odzyskuje kontrolę nad własnym wizerunkiem.

A potem znów zaczyna przeglądać oferty nieruchomości.

…

I mnie wyrzuca w świat. Berlin. Pobudka o 4., pociąg, sponsorowany przez pracodawcę, tuż przed 6. Kanapka z twarogiem, herbata w termosie, gratisowa Rzeczpospolita zgarnięta z siedzenia EC. Sen. W Berlinie: rozpusta. Na stacji Berlin Hauptbahnhof kupuję rogalika z głębokiego (roz)mrożenia – chcę rozmienić 50 euro, które nierozważnie pobrałam z bankomatu. Na bilet, bo ustawiony na peronie automat nie chce przyjąć banknotu o tak wysokim nominale.

Berlin od zawsze kojarzy mi się z zakupami. Ulica Ku’damm, niedaleko której mieszkam, to jedna z najważniejszych konsumpcyjnych aort Berlina; płynący nią tłum portfeli jest krwią tego miasta, jego tlenem, substancją odżywczą. Gdziekolwiek nie pójdę, nie spojrzę: tafle odbijających światła szyb, za nimi tłumy we wnętrzach sklepów. Twarze zmęczone – może kupowaniem?

W Berlinie jestem z powodu KaDeWe, najstarszego domu towarowego w Europie. To sześć pięter zakupowej rozpusty: – Nikt nie wychodzi stąd po godzinie – mówi asystentka rzecznika prasowego (sam rzecznik nie ma czasu w przedświątecznym amoku). – Mamy tu całe piętro gourmet, gdzie można się posilić między zakupami, spa, osobistych doradców zakupowych – mężczyznę i kobietę – przekonuje asystentka. Sama jest jak zjawisko idealnie harmonizujące z wnętrzami KaDeWe. Gdy siada przede mną wyprostowana jak struna, delikatnym ruchem poprawia zawiązaną pod szyją szarfę z jedwabiu w kolorze kości słoniowej, wszystko w niej mówi: bon chic, bon genre[116], poza nazwiskiem – wietnamskim. Być może antycypując konfrontację z jej oszałamiającą urodą, przed spotkaniem upinam starannie włosy, wyciskam z opakowania resztkę podkładu, tuszuję rzęsy, instaluję w uszach maleńkie kolczyki. Wspólnota kodów na nic się nie zdaje, mój strój w niczym mi nie pomaga. Zgody na zdjęcia z wnętrz domu towarowego, o którym mam pisać, nie ma. W szczególności nie ma zgody na te najbardziej luksusowe, sprzedawane w butikach przy Luxury Boulevard, sztucznej alejce ze sklepami najdroższych marek: – Och, trzeba by to załatwiać z centralnymi oddziałami Prady, Gucciego – wyjaśnia mi, uśmiechając się – a to trwa. Nie zawsze jest zgoda. Może użyjecie zdjęć z ich serwisów prasowych?

Wolno mi fotografować jedynie choinkę stojącą w hallu, ustrojoną w sposób tak barokowy, że wręcz niemoralny. Więc zdjęć właściwie nie robię. Gdy dwa razy wyciągam aparat, dostaję natychmiastową reprymendę. – Nein, nein – kręcą głowami niemieccy sprzedawcy, surowo spoglądając, palec wyciągając, żeby było na pewno wiadomo, kto tu jest niegrzeczny: – Nie wolno. Nein.

Zamiast więc fotografować, oglądam. Błądzę między piętrami, przymykam powieki, bo blasku jest tu tyle, że włącza mi się odruch obronny. Dotykam: Moleskine – kalendarz, który kupuję co roku, odkąd ponad dekadę temu zobaczyłam go w garści K., znajomej dziennikarki. Najpierw ten w wersji podstawowej: kieszonkowy zeszycik z czarną, zamykaną na gumkę okładką, wskrzeszony w 1997 roku przez małego mediolańskiego producenta, tak nieostentacyjny, że wręcz niewidzialny. Potem cała horda Moleskinów – kalendarze w każdym rozmiarze, szkicowniki, albumy na zdjęcia, dzienniki do prowadzenia zapisków. Tematyczne: o czekoladzie, piwie, życiu rodzinnym, ogrodnictwie, podróżach. Z okładkami w kolorach słoneczników, fuksji, turkusu, szmaragdu, z Małym Księciem, Fistaszkami. Dalej – dopasowane cienkopisy, które wyglądają jak wyrżnięte z drewna ołówki. Skórzane torby. Wodoszczelne pokrowce na ważne dokumenty. Sygnowane okulary do czytania. Armia gadżetów zebranych pod wspólną marką. Na taki los jest dziś skazany niemal każdy pojedynczy produkt, który odniósł sukces. Choć trudno mi sobie wyobrazić przyszły rok bez mojego ulubionego kalendarza, opieram się. 18 euro zostaje w kieszeni.

Potem perfumeria. Guerlain, Jicky. Moje pierwsze skojarzenie z kobiecością. 75 euro za flakon. Szukam w sobie drżenia, nie ma. Chantal Thomass – bielizna, którą podziwiałam kiedyś w internecie, gdy zdarzały mi się jeszcze wirtualne wędrówki po sklepach, których istnienie w realu zazwyczaj udaje mi ignorować. Brak mojego rozmiaru, jestem uratowana. Kaszmirowy Reverse; gdy głaszczę fakturę sukienki za ponad 300 euro, czuję się dość surrealistycznie. Mój osobisty szalik z tej samej szlachetnej przędzy, którym omotałam się na spotkanie z przedstawicielką KaDeWe, jest tu i ówdzie nadgryziony przez czas. W innych okolicznościach mógłby być moją przepustką do fantazji na temat rozbudowy garderoby o kolejne elementy, ale nie jest. Coś się najwidoczniej zmieniło.

Syntetyczne oświetlenie i tłum wokół choinki ustawionej w głównym holu (ozdoby, które na niej wiszą, są też wyeksponowane wokół na stołach – tandetne, wyprodukowane w Chinach, kosztują po kilka euro za sztukę) dają mi w kość. Wychodzę. Zasypana świeżym śniegiem Ku’damm jest pełna ludzi z torbami. Kluczę między świątecznymi budkami, w których można kupić gorące, korzenne wino gluhwein i glazurowane karmelem jabłuszka, gdy dopada mnie olśnienie: to tu zabrał nas T. w 1998 roku, gdy pierwszy raz w życiu odwiedziłam Berlin. Rozglądam się za sklepem Prady, pod którego minimalistyczną witryną przeżyłam wówczas jeden z pierwszych konsumenckich wstrząsów w swoim życiu. Nie ma, jest za to COS. Manekiny na wystawie są zawinięte w wełnę, kaszmir, jedwab. Choć ubrania mają szlachetne kroje i wysokie – jak na sieciówkę – ceny, ich metki pokazują, że reputacja marki z nurtu slow fashion nie przeszkadza ich dystrybutorowi zlecać ich szycia w kraju, który specjalizuje się w ultraszybkiej produkcji. Ślę wiadomość do Przemysława. To on opowiadał mi niedawno o tym luksusowym wcieleniu koncernu H&M, skierowanym do stylowych ( i zamożnych) indywidualistów. Odpisuje, że właśnie kręci się po dopiero co otwartym COS-ie w Warszawie. Podobnie jak ja: ogląda.

Gdy z Kurfürstendamm skręcam w zaciszną Fasanenstrasse, przedświąteczny harmider się wycisza. Idę wzdłuż pierzei XIX-wiecznych kamienic. Mają nieskazitelne fasady, klatki schodowe wyłożone marmurem i wyrafinowanych najemców: galerie z malarstwem, sklep Leiki, jubilerów. Gdy uliczka rozszerza się w plac, wpadam prosto na rozebrane z zasłon mieszkanie – jego wnętrze jest wyeksponowane, iluminowane kolorowymi lampkami, za ażurowym przepierzeniem z liści wysoka, uczesana w kok kobieta wygładza na stole obrus. Zatrzymuję się na chwilę na tym cichym, zaśnieżonym placu, pod baldachimem z czarnych gałęzi i żarówkowych girland. Z widokiem na kawałek cudzego życia, który jest ciekawszy niż wszystkie wystawy na Ku’damm razem wzięte.

Wracam do hotelu i myślę o tym, co wpada do mojego prywatnego katalogu kultowych marek i dlaczego jest to akurat Moleskine, a nie COS. Jestem pozlepiana z cudzych wyborów, konsumenckich afektów i niechęci moich bliskich. Mimowolnie wybieram rzeczy, z którymi ktoś mi się kojarzy.

„Napiłabym się wina z minibaru” – piszę wieczorem do R. „Idź do baru. Jak już grzeszyć, to na całego” – odpisuje.

…

Do końca świata brakuje już tylko trzech dni.

Gazety donoszą: panika w Rosji. W sklepach brakuje świec, soli, konserw, baterii. Dużym powodzeniem wśród katolickich mieszkańców kraju na Uralu cieszy się certyfikat odpuszczenia grzechów, podpieczętowany przez Rzym. Wart 500 rubli.

A wy? Jesteście gotowi?

Tydzień 38.

Socjologia do zagadnienia wzajemności darów podchodzi dość cynicznie.

Wymianą dóbr między ludźmi rządzi reguła wymiany sprawiedliwej, zdefiniowana przez socjologa Petera Blaua. Zgodnie z nią przedmiot wymiany musi być ekwiwalentny. Szklanka cukru za szklankę soli, kolacja w restauracji za niedzielny obiad, nocleg w zamian za pożyczenie auta – to przykłady wymian sprawiedliwych. Strony, które biorą w nich udział, mają poczucie równowagi.

Dlatego żaden dar – w ujęciu socjologicznym – nie jest bezinteresowny. Bywa zaproszeniem do relacji, jej przypieczętowaniem albo próbą jej przedefiniowania. Bywa manifestacją mocy. Inwestycją, zaczepką albo i nawet manipulacją: przyjmij teraz, a będziesz musiał się odwdzięczyć w przyszłości. Jeśli nawet nie materialnym upominkiem, to czasem, szacunkiem albo uległością.

Badaczom pierwotnych kultur nie udało się, jak na razie, odnaleźć ani jednej społeczności, która ignorowałaby tę zasadę. Dużą część opublikowanego w latach 20. XX wieku „Szkicu o darze” Marcel Mauss poświęca rytuałowi kula, zbadanemu również i opisanemu też wcześniej przez Bronisława Malinowskiego. Kula jest jednym z 80 rodzajów wymiany, którą praktykują wodzowie oraz członkowie plemion zamieszkujących m.in. archipelag Triobranda. Przekazują sobie wzajemnie vaygu, czyli naszyjniki i naramienniki z muszel. Ozdoby krążą między wyspiarzami niczym puchary przechodnie, nie zagrzewając z nikogo miejsca na dłużej. Aby dokonać aktu wymiany, właściciel biżuterii musi nieraz odbyć daleką morską podróż – razem z orszakiem. Podczas gdy wódz wymienia się z innym wodzem w chacie, ich ludzie handlują ze sobą na plaży. Akt wymiany zawiązuje relację – na poziomie ekonomicznym, ale też i społecznym. Relacji nie da się zerwać. Raz w kula, zawsze w kula – mówią Triobrandczycy. Wymiana darów jest aktem ustanawiającym więź, a zerwanie się z łańcucha świadczonych wzajemnie uprzejmości grozi społeczną banicją.

…

Jeszcze w listopadzie Tomek znajduje na jednej ze świeżo posadzonych jabłonek nietypowego pasażera. Dwa lekko zmęczone baloniki ( w kolorach wrzos oraz róż) wraz z przyczepioną zalaminowaną kartką. Na kartce, choć jest częściowo przemoczona, wciąż można rozszyfrować jej docelowego adresata. To ponad 60-letni Alois, mieszkaniec Passau w Austrii, który na okoliczność zbliżających się urodzin został obdarowany przez rodzinę życzeniami, które przeleciały ponad 1300 km. Na wschód, niesione mocnym wiatrem. Drogi znalazco, odeślij kartkę Aloisowi, pisze Ramona na odwrocie.

Maria pakuje kartkę-wędrowniczkę do koperty. Dokłada życzenia dla Aloisa, przetłumaczone przez przyjaciółkę na niemiecki. Dwa rysunki zrobione przez dziewczynki. Kolaż z twarzami całej rodziny. Oraz mapkę z trasą, jaką przebył balon. „Balony nie mogły znaleźć lepszego miejsca na lądowanie!” – odpisuje Ramona, która okazuje się być siostrą jubilata. Do koperty wrzuca też flamastry dla dziewczynek, które służą im do przygotowania następnej kartki z podziękowaniami. W kolejnej paczce, ostemplowanej przez Österreichische Post AG, przychodzi 50 balonów, kalendarze adwentowe i trzy misie, po jednym dla każdej z dziewczynek. Plus zdjęcie rodzinne, z którego wynika, że Alois jest ratownikiem medycznym. Marysia pisze mejla z podziękowaniami. Ostatecznie: – „Nie chcę obarczać nikogo przymusem wysyłania nam prezentów!”

Wzajemność bywa niełatwą cnotą.

…

W przedświąteczne miękkie podbrzusze celują nie tylko fundacje zajmujące się zbieraniem pomocy, ale i organizacje konsumenckie walczące o godne warunki pracy w krajach globalnego Południa. Do Wigilii jeszcze kilka dni, może się uda.

W dzieleniu się wsparciem jesteśmy wybiórczy. Bardziej do nas dociera dramat głodnych dzieci na Podkarpaciu, trudniej utożsamić się z niedożywioną pracownicą fabryki w Kambodży, która za pracę trwającą siedem dni w tygodniu dostaje 61 dolarów miesięcznie. A której jesteśmy przecież, w pewien sposób, zleceniodawcami.

W Polsce do grudniowej akcji pisania listów do H&M, organizowanej przez Polską Zieloną Sieć, przyłącza się ponad 1000 osób. Niektórzy z nich angażują się też w sieciową dystrybucję mema, na którym młodziutka Khmerka siedzi w zrezygnowanej pozycji w ubogim wnętrzu, a jej smutne, niewidzące spojrzenie kieruje wzrok oglądającego na przerobiony logotyp szwedzkiego potentata ubraniowego. Skrót H&M jest rozszerzony. Hungry & Malnourished. Głodni i Niedożywieni. Osoby, które przeklejają obrazek na stronę giganta, donoszą, że gigant skwapliwie wszystko kasuje.

Radykalnie mniej osób decyduje się na działanie bezpośrednie; instalowanie w kieszeniach sklepowych ubrań miniulotek Clean Clothes Campaign – z informacją dla hipotetycznego konsumenta, który taką rzecz zakupi. – Czytałem dziś w gazecie – mówi R. –że reporterzy poszli do H&M na Marszałkowskiej, żeby sprawdzić, czy w kieszeniach są ulotki. Nie było.

Nie było ulotek. Nie było protestujących. Normalny handlowy dzień.

Konsumencki bojkot Polaków nie kręci. Na Facebooku na stronie organizatora ktoś wlepia komentarz zostawiony przez kogoś innego: – „Akcja ma na celu wkurwienie polskiego pracownika H&M, który pracuje za 700 zł i oprócz składania, sprzątania, doradzania, odmawiania, bycia popychadłem poniewieranym przez szefa i klienta oraz sprzedawania, będzie musiał dodatkowo wyrzucać te bezcelowe ulotki do kosza”.

Być może chodzi więc o to, że w Polsce też jest źle, jest się czym zajmować. Może o wysiłek, który trzeba włożyć w wydrukowanie plików z ulotkami, pocięcie ich, złożenie w harmonijkę, transport do najbliższego centrum handlowego. Może o strach przed oskarżeniem o niszczenie mienia. Może o brak wiary we własną konsumencką sprawczość. „Problemy świata są teraz naszymi problemami”[117] – głosi napis na kawałku dykty przybitym gwoździami do ściany opuszczonej kamienicy przy Nowogrodzkiej w Warszawie. To dawny szyld, który w poprzednim, nie tak dawnym wcieleniu, gdy kamienica była jeszcze zasiedlona przez komunalnych lokatorów, należał do lokalnego spożywczaka. Życie się skończyło w momencie, w którym kamienicę kupił hiszpański deweloper, specjalista od transformacji zrujnowanej substancji mieszkaniowej w taką, którą można upłynnić za duże pieniądze. Gdy światowy kryzys dał mu się we znaki, inwestycję przy Nowogrodzkiej zamroził. Nie omieszkawszy jednak wcześniej opróżnić budynku z żywej zawartości. Jak więc jest z tymi problemami świata? Dotyczą nas czy może nie?

W tym samym czasie, w którym Polska Zielonego Biznesu próbuje zmobilizować polskich konsumentów do działania, przez internet przewala się fala dyskusji na temat listu z prośbą o pomoc, napisanego przez chińskiego robotnika, który wcisnął go do składanej przez siebie zabawki. Ten wątek powraca co kilka sezonów, zawsze w okresie przedświątecznym, więc jest prawdopodobnie mistyfikacją. Ale o ważnym społecznym przesłaniu. Równoległość i anonimowość, którą zapewnia internet, pozwala w tej samej minucie wypowiedzieć się w dyskusji na temat smutnego losu chińskiego robotnika i zrobić internetowe zakupy w Smyku. Akurat jest przecena, można kupić zestaw klocków pod choinkę, made in China. Nigdy nie byliśmy tak blisko świata, a jednocześnie daleko od jego problemów.

W „Karawanie kryzysu” Lindy Polman[118], książce, która demaskuje mechanizmy rządzące pomocą humanitarną, znajduję jedną myśl, która nie daje mi spokoju. Nic nie rokuje lepiej katastrofie ,jak to, że wydarza się ona tuż przed świętami Bożego Narodzenia.

21 grudnia. Koniec świata

Dzień, który został wybrany na koniec świata, przebiega spokojnie. Wyż przynosi przyjemny mróz. Katastrofa nie nadchodzi.

Burza przechodzi za to przez internet. Podczas wigilii zorganizowanej przez Urząd Miasta w Radomiu, między rozstawione pod mroźnym niebem stoły wlewa się tłum mieszkańców i błyskawicznie opróżnia je z zawartości. Jedna z kobiet sięga po butelki z gazowanym napojem, ściąga kilka naraz, podaje je innym, pakuje do torby. W sumie nie robi niczego wyjątkowego; podobne sytuacje można oglądać na eleganckich bankietach, tyle że obiektem łowów nie są butelki z syntetycznym roztworem, a przysmaki firmowane przez znane restauracje. Jednak czyjaś wrażliwość na to, co powinno być „za darmo”, zostaje przekroczona. Ktoś kręci film. Film pojawia się w sieci. Pół Polski kpi z „chytrej baby”, drugie pół – z miejskich włodarzy, którzy w swej naiwności zaproponowali mieszkańcom formułę otwartego stołu.

Cieszy się za to prawdopodobnie radomski producent napoju, którym Urząd Miasta postanowił uraczyć zaproszonych na miejską wigilię mieszkańców. Dzięki filmowi, który obiega internet, dziesiątkom memów oraz virali napój „Zbyszko 3 cytryny” staje się jednym z najlepiej rozpoznawanych produktów spożywczych tego roku. Dwulitrowa butelka tego aromatyzowanego roztworu cukru kosztuje w supermarkecie jakieś 3 zł. Gdy jednak kilka dni po wydarzeniu ktoś wystawi ją na Allegro ( z opisem „unikat zajumany z wigilii w Radomiu”), jej cena poszybuje do miliarda zł.

…

Dlaczego najważniejszym elementem Wigilii jest wymiana darów?

Prezenty świąteczne mają specyficzną rolę – są jak próbniki z uczuciami, otwarte rozsiewają wokół siebie aerozol. Miłości, czułości, pamięci, uważności. Może dlatego tak nie lubimy praktycznych prezentów? Przepłacając za świąteczne podarki, kupujemy uwagę bliskich. Przywołując Zygmunta Baumana[119]: spłacamy emocjonalne zaległości. Wprawdzie nie było mnie przy tobie, gdy mnie potrzebowałeś, ale spójrz, szarpnąłem się na prezent dla ciebie.

Ale w robieniu prezentów jest coś jeszcze – moment trudnej do zdefiniowania przyjemności. Gdy bliska osoba rozrywa błyszczące opakowanie, dobiera się do zawartości, pojawia się jeden krótki moment, właściwie stop-klatka, w którym nie może niczego udawać, szczelinka, w której albo błyszczy, albo mętnieje rozczarowaniem. Każdy chciałby zobaczyć w tej szczelinie błysk.

– Nie wyobrażam sobie nie dać prezentu dziecku – mówi Aneta. Dać dziecku prezent – to jak samemu go dostać. Gratyfikacja (lub jej brak) jest natychmiastowa i w przeważającej większości sytuacji: niezmodyfikowana przez konwenanse. Być może obsypując dzieci prezentami, symbolicznie demonstrujemy nasze oczekiwania? Celebrujemy nadzieję. Przykrawamy rzeczywistość do najprostszej kliszy.

…

W tym roku sami robimy prezent dla naszego syna. Karton z Auchan Direct, wysępiony od sąsiadki, nożyk, farby wygrzebane z dna szafki, spadek po artystycznych eksperymentach sprzed dekady. Przez jeden wieczór R. pracowicie przekształca kartonowe pudło w rycerski zamek; wycina w skupieniu flanki, okna strzeleckie, baszty, zwodzoną bramę, instaluje dach. Ja traktuję kartonowe mury kolorem; wodne barwy nie chcą przykryć napisu zdradzającego supermarketowe pochodzenie kartonu. Zamalowuję więc kompromitujący napis płynnym złotem.

…

Gdy mija północ, już wiadomo: ktoś się pomylił. Koniec świata nie nadszedł. Tysiące bunkrów zbudowanych na tę okazję trzeba będzie przerobić na coś innego. Spokojnie, pomysłów ludzkości na pewno nie zabraknie.

W Trójce mówią: tym razem pomyłka, wyznaczono już kolejną datę. 2060. Według przepowiedni Isaaka Newtona. Jeszcze da się zarobić.

Ostatni handlowy weekend przed świętami

Amerykanie nazywają ten dzień Supersobotą. Poprzedzające go 24 godziny – Czarnym Piątkiem. Ostatni handlowy weekend przed Gwiazdką jest kulminacją najdzikszego okresu w rocznym kalendarzu konsumpcji. Przez centra handlowe i supermarkety przelewa się tłum, z kas fiskalnych unosi dym. Świat rusza na zakupy.

…

My – również. W ostatnią sobotę przed świętami łamię zasadę i jadę do Arkadii. Nie byłam tu prawie rok: – To badania terenowe – odpowiadam R., gdy ten pyta o powód. Robimy symboliczną listę zakupów (m.in. śledzie, koperek, sok buraczano-jabłkowy, bo za późno nastawiłam zakwas), zabieram jakąś przestarzałą receptę, kartki, których nie zdążyłam jeszcze wysłać. Liczę na ekstremalne doznania. Jest w końcu ostatnia handlowa sobota przed świętami, godzina 19.

Najpierw oglądam choinki. Najmniejsza wśród wystawionych na sprzedaż ma jakieś 20 cm wysokości i wygląda jak iglasty chodnik zwinięty w stożek. Kosztuje 35 zł. – Będzie zielona przez dwa miesiące – zachwala sprzedawczyni, kontynuując, że potem obsypie się szlachetną siwizną, sama się nie osypując. Czy surowiec do plecenia choinek pochodzi z odpadów? – Nie. Żadnych odpadów! Tylko pełnowartościowy materiał z żywych, rosnących w lesie drzewek. Którą sobie pani życzy?

W Saturnie, w aptece, sklepie z herbatą, księgarni, Empiku – ścisk. W niektórych miejscach nie sposób się przecisnąć; trzeba torować sobie drogę wśród gigantycznych stosów Geriavitu w świątecznych opakowaniach. W Carrefourze – tłok umiarkowany. W sklepach z butami, torbami, dżinsami, swetrami – pustki. Mimo obniżek sięgających 50 proc. Sprzedawczyni koronkowej bielizny siedzi za kontuarem i obgryza paznokcie: – Wszyscy zrobili gigantyczne zakupy w czwartek, tuż przed końcem świata – zauważa R. Albo w Biedronce.

Anno Domini 2012 jest rokiem rozsądnych wyborów zakupowych. Nie ma miejsca na sentymenty, trzeba być praktycznym.

…

Choinka w domu Magdy nie ma sklepowego pochodzenia. Jest elementem tzw. funduszu socjalnego, dowodem zaangażowania ze strony organizacji chroniącej pracownicze prawa. Tuż przed świętami związki zawodowe zapraszają swoich członków na plantacje. Trochę to przypomina PRL-owską wycieczkę zakładową na grzyby: jest grzaniec, poczęstunek, każdy sobie sam wycina choinkę i zabiera do domu. Gdy drzewko dokona żywota, jest odbierane przez specjalną firmę. I zamieniane na energię, która potem zasila komunalne zasoby. Islandia jest mistrzynią zamkniętych obwodów. Niemal nic się tu nie marnuje.

…

Naszej choinki nie kupujemy ani w Arkadii, ani na klasycznym choinkowym targowisku, jakich dziesiątki rozkładają się w grudniu w Warszawie. Jedziemy po nią na BioBazar, z siatką wypchaną elekrozwłokami. Na wymianę.

Tuż przed 11. jeden pojemnik na baterie jest już pełen. Druciany kontener, który stoi na pace, kipi elektroszajsem; widać splątane sprężyny kabli, bebechy, które przestały iskrzyć, okaleczone układy scalone. Mróz. Minus osiem. Stajemy w kolejce. – Jedno drzewko się należy – decyduje strażniczka kwitków na choinkę. Taksuje wzrokiem naszą wypchaną siatkę. W źrenicach ma ultradokładną wagę. – Tutaj nie ma 2 kg.

Podajemy siatkę mężczyźnie, który organizuje wstępną segregację. Wyciąga po nią rękę, chwieje się, pomaga sobie drugą. Zagląda do środka: na wierzchu jest kilka szczoteczek do zębów, telefon, golarka, ładowarka do akumulatorów, kilka lampek, które przestały spełniać swoją rolę, i ukryta na dole, zasypana bateriami, zawodniczka wagi ciężkiej: zepsuta wiertarka, która przysparzała swego czasu T. sporo konstrukcyjnej satysfakcji. Aż się przegrzała. Segregujący rzuca strażniczce spojrzenie. Strażniczka wciska mi w rękę drugi kwitek.

Choinki są w jednej z najdalej położonych hal. 2 tys. drzewek przyjechało z plantacji pod Lublinem. Fundacja Zielony Horyzont kupiła je za pieniądze Europejskiej Platformy Recyklingu. Ich uroda nie jest oczywista: cherlawe, wychudzone, nadmiernie wybujałe albo skarlałe wyglądają jak chorągiew świątecznych niedobitków, kaleki kontyngent skazany na odrzucenie. Takie drzewka zostają na choinkowych straganach na sam koniec, podczas gdy ich piękne, gęste, pobłogosławione ciemnoszmaragdowym igliwiem siostry szybko znajdują tymczasowe domy. Drapaków nikt nie chce.

Szybko wyławiamy naszą – jest szczupła, wysoka, ma jasną, przerzedzoną czuprynę i korzenie owinięte jutowym workiem. Korzeń jest ciężki, igliwie mocne, nie osypuje się. Wyjście drapaka jest dokumentowane przez operatora Polsatu, który długim ujęciem odprowadza R. aż do wyjścia. Gdy wnosimy ją do domu, zauważamy, że nasze drzewko składa się z dwóch; jego szczuplutki pień w połowie splata się z bliźniaczym. Dwupienna pika (neologizm Dzika) jest jak świąteczna, czterolistna koniczyna. R. ma na oku ogród, w którym zamieszka, jeśli przeżyje u nas zimę.

…

Święta są poważnym konsumpcyjnym wyzwaniem. Nie każdy dysponuje 2 kg elektroszajsu, dostępem do związkowej hojności, dostępem do lasu albo życzliwą sąsiadką, która, jak u Marii, daruje im w tym roku choinkę, gdyż sama, jak mówi, dokończy swego żywota przy malutkim, sztucznym drzewku. Wszystko kosztuje. Jedzenie, choinka, ozdoby, prezenty dla najbliższych – skąd na to wszystko wziąć, gdy ma się problem z domknięciem codziennego budżetu?

Minimum socjalne, liczone na samotną osobę dorosłą, wynosi 1026 zł. Stworzony przez fachowców z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych miesięczny budżet na kulturę, rekreację oraz tzw. wydatki pozostałe, z którego można wykroić coś na legitymizowanie swej społecznej obecności, czyli np. prezenty: 190,88 zł.

Minimum egzystencji, liczone na emeryta żyjącego w związku małżeńskim, to 410,38 zł miesięcznie, w tym 19,54 zł na wszystkie „wydatki pozostałe”. Nie ma tu finansowej przestrzeni – ani na choinkę, ani na prezenty. Nawet na takie, na jakie pozwalamy sobie my, ściśnięci dobrowolnym ograniczeniem. Upieczone w domu ciasto. Słoik własnoręcznie usmażonych konfitur (miesięczna racja cukru przypadającego na jedną osobę nie przewiduje używania go do przetworów). Dodatkową paczkę herbaty, o kawie nie wspominając, bo kawa, zaklasyfikowana jako używka, nie jest niezbędna do przetrwania.

W roku dobrowolnego zesłania na margines konsumpcji poruszamy się po nim swobodnie, budujemy nowe sieci. Gdybyśmy zechcieli się pokusić się o łatwą refleksję, moglibyśmy powiedzieć, że da się być częścią systemu, mając do dyspozycji 19 zł miesięcznie. Każdy z nas to przecież robi. Ale prawda jest taka, że się nie da. Nie da się funkcjonować poza systemem i być jednocześnie jego częścią.

Szacunkowy model ograniczonej konsumpcji zakłada, że w trudnym momencie jednostka dostanie wsparcie od społeczności. Czy jednak można być pełnoprawnym członkiem społeczności, jeśli tylko się bierze? Co się dzieje z człowiekiem, który nie jest w stanie zrealizować potrzeby wzajemności? Czy pozbywa się jej na stałe? Czy żeby przetrwać, dobrowolnie się wyklucza, wypisuje ze wszystkiego? Wyrzuceni gdzieś na mielizny głównego nurtu konsumpcji przymusowi minimaliści nie są w stanie wydostać się z nich o własnych siłach.

Nieżyjący Jacek Kuroń był zwolennikiem zasady, że społeczeństwo powinno wychodzić z pomocą już wtedy, gdy jest kiepsko, ale wciąż jest za co utrzymać się na powierzchni społecznej sieci. Tym, którzy się z niej zrywają i opadają na dno, często już i tak nie można pomóc.

…

Schyłek roku jest bezwzględny nie tylko dla tych, którzy nie mają za co świętować, ale i dla planety. Nikt w Polsce do tej pory nie policzył, ile ton niepotrzebnych opakowań, bibułek, celofanów, wstążek, karnecików ląduje po każdej Gwiazdce na wysypisku. W Stanach, gdzie poddano badaniom już chyba każdy aspekt konsumpcji: owszem. 4 mln ton[120].

Aneta – jak co roku – wykorzystuje zeszłoroczne torebki. Agata pakuje prezenty w papier z odzysku, pieczołowicie zbierany przez cały rok. Gdy ten się kończy, odpala domową manufakturę surowca do pakowania prezentów: „Stara rolka fotopapieru, kilka świątecznych motywów w Corelu i wyplotowałam super papier”.

Maria do produkcji ozdób choinkowych oraz kartek zagania córki, narysowane przez nie dzieła zostają sfotografowane i zmultiplikowane za pomocą domowej drukarki.

Ja nie mam czego pakować. W tym roku rozdaję moim bliskim zapisane na wyłuskanym z szuflady ozdobnym papierze obietnice. „Zrobię dla ciebie to, co chcesz”.

Wigilia

W Wigilię sklepy są czynne nawet do 16. Ale pracujący w nich ludzie docierają do domu dużo później. Mimo to wieczorem w niemal wszystkich domach zasiada się do sutej kolacji, przygotowanej własnoręcznie. A potem obsypuje bliskich prezentami. Dlaczego?

W powtarzalności wigilijnego rytuału hojności można zauważyć, zdaniem socjologów, cień potlaczu. Pojęcie ukute przez Indian Kwakiutl, żyjących na północnym wschodzie Kanady, oznacza rytuał, w którym wódz plemienia rozdaje wszystko, co ma. Ewentualnie to niszczy – w jak najbardziej spektakularny sposób. Wrzuca do wody zapasy jedzenia, pali stroje, niszczy ozdoby. Potlacz jest deklaracją, stać mnie na to, żeby wszystko stracić. Jestem odnawialny. Nie żyję po to, żeby gromadzić.

I choć pozornie temu szałowi destrukcji trudno przypisać jakieś intencje, w rzeczywistości ma on ukryty cel. Wódz, który traci wszystko, liczy na rewanż ze strony społeczności – oczekuje, że ta pomoże mu odbudować bogactwo.

…

U Agaty – jak co roku – zbiera się cała rodzina. Ale w tym roku jest inaczej. Nie wszystko jest na głowie gospodyni. Szóstka dorosłych dzieli się przed wieczerzą obowiązkami. Ktoś przynosi rybę, ktoś sałatkę w słoiku, ktoś inny ciasto. Prezenty? Jeden dla każdego, wcześniejsze losowanie. Agata pod choinką znajduje łyżwy: – Nie udaję, że się nie cieszę.

Kolektywnie jest też w Szczecinie. Nietypowy to jednak kolektyw, bo sąsiedzki. Stół wspólny, przykryty obrusem Anety, ryba w panierce z Anety patelni, ciasto z piekarnika sąsiadki. Pod choinką – drobiazgi dla wszystkich. Dla babci – tradycyjnie – bombonierka. – Niczego innego nie chce przyjąć.

Na Islandii – spokój. Poza powodzią prezentów dla Rysia: – Przegięliśmy. Wiem. Ale za to jedzenia na stole jest dużo mniej niż w poprzednich latach. W Ząbkach z kolei – bezruch. Ida po tym, jak wyprawiła córki na rodzinne święta do Opola, budzi się z gorączką. 39 stopni. Nie musi szukać wymówki, żeby w niczym nie uczestniczyć.

…

Na stole karp z Mazur, śledzie z Carrefoura, barszcz z kartonu, kapusta z grzybami z kaszubskiego lasu, zbieranymi dłońmi mej rodzicielki. Kooperatywne pomarańcze, królik z mięsnej wymiany towarowej; dostał się nam za gęś. Zamiast opłatka – słodkie ciasto drożdżowe z przepisu, który moja szefowa rozsyłała zamiast świątecznych życzeń.

Pod choinką z elektrośmieci: zamek z kartonu, talony na przysługi, do wykorzystania w dowolnym czasie, wycięte z lukstektury pochodzącej z teczki po materiałach prasowych KaDeWe oraz sterta klasycznych upominków dla Dzika, przysłanych przez rodzinę, najwidoczniej zaniepokojoną potencjalnymi konsekwencjami zakupowego postu dla naszego dziecka.

…

Kim tak właściwie jest Święty Mikołaj? Symbolem nieograniczonej hojności – jasne. Ale też zasłoną, wytrychem, woalem dla rzeczywistości, w której produkcja prezentów dla naszych dzieci nie zawsze przebiega tak, jakbyśmy sobie tego życzyli. W świecie Świętego Mikołaja prezenty są dystrybuowane z pomocą reniferów, a nie zatruwających powietrze ciężarówek, produkowane przez elfy, a nie niewolników w fabrykach. Brodaty dziadunio jest potrzebny nie tylko naszym dzieciom, ale i nam, ich rodzicom. Być może po to, żeby w klimacie konsumpcyjnego szału odsunąć od siebie to, co niekomfortowe. Symbolicznie zredukować odpowiedzialność.

…

Świąteczne „za darmo”: szopki bożonarodzeniowe. W warszawskim kościele św. Anny – wytwornie. W bazylice św. Krzyża na Krakowskim Przedmieściu sporo twórczego recyklingu: folia bąbelkowa, paluszki i kukurydziane flipsy zamiast belek na dachu stajenki. Pierwsze miejsce – dla szopki zbudowanej z makaronu. Kilkanaście różnych kształtów: rurki, nitki, muszle, świderki jako budulec dla postaci, zwierząt, budynków, roślinności. Koszt niewielki, zważywszy na fakt, że to, co pozostanie po kreacji, można zjeść.

…

Fraza „nietrafiony prezent” na Allegro. Wyszukiwarka wypluwa pięć stron po 50 przedmiotów na każdej. Wszystkie wystawione w Wigilię, tuż po odejściu od stołu.

„Królewicz i żebrak” Twaina, „McDusia” Musierowicz, „Nasz Dramat erotyczny” Gombrowicza, skarpety bambusowe, gruby złoty łańcuch, trzy wieszaczki powleczone satyną, szkatułka na biżuterię, zestaw kosmetyków AA, zegarek Atlantic, piersiówka i magiel z PRL-u – niechciane dary, upominki, które nie wzbudziły entuzjazmu, prezenty o przytłaczającym potencjale, wreszcie prezenty-falsyfikaty, które się jedynie pod prezenty podszywają, żeby na chwilę podłączyć się pod strumień niechcianej obfitości, wymieciony spod choinek – wszystkie one szukają nowych właścicieli.

Tak jak sztuka dawania prezentów nie jest wcale powszechną umiejętnością, sztuka przyjmowania również. Trafiony dar jest jak zdany egzamin ze znajomości obdarowanego. Prezent, który nie wstrzelił się w oczekiwania – przypomina niewygodnego gościa. Trzeba go przyjąć i coś z nim zrobić. Jakoś zagospodarować. Sprzedać. Wymienić. Namaścić na puchar przechodni. Może kiedyś, gdy zatoczy koło w rodzinno-przyjacielskim kręgu – wróci?

Współczesna kultura, choć nakazuje prezent przyjąć z radością oraz wdzięcznością, jednocześnie staje się coraz bardziej bezlitosna wobec samego daru. Jest kłopotliwy? Ofensywny? Nieadekwatny do sytuacji, do głębokości relacji, do stopnia zamożności? Albo po prostu nie pasuje? Wynocha. Do kosza, do kontenera, na Allegro, dla przyjaciółki, której lepiej w czerwonym, na aukcję charytatywną. Nieustannie też poddaje negocjacjom warunki przekazywania i przyjmowania darów. Jeszcze dekadę temu do dobrego tonu należało zamazywanie na czarno ceny na okładce książki lub obcinanie demaskujących fragmentów metki. Teraz darczyńcy dołączają do upominków paragony – często zapakowane w eleganckie koperty. A sprzedawcy, pakując wybrane w sklepie prezenty w bibułkę, zabezpieczają ją naklejką ze swoim logo, żeby nie było wątpliwości co do pochodzenia.

Dar, jak każda dziedzina życia, podlega utowarowieniu. Wyręczani w myśleniu przez wielki handel, który dostarcza nam nie tylko zyliardów opcji, ale i te opcje przygotowuje w wersji upominkowej, pakuje, zaopatruje w dedykacje, wymieniamy się gotowcami wyprodukowanymi w milionach egzemplarzy, kupionymi w biegu, z wywieszonym jęzorem, w sklonowanym sklepie w skserowanym centrum handlowym. Czy da się ustanowić osobistą więź za pomocą gotowca?

…

Wieczorem jadę do M. Muszę źle wyglądać, bo mówi, żebym pozagniatała sobie kruche ciasto, to dobrze robi na poźnogrudniowy spleen. Tymczasem – ponieważ bardzo, natychmiast, potrzebuję zastrzyku serotoniny, podsuwa mi słodkości. Rzucam się na sernik – nasze jedyne świąteczne ciasto, prosty drożdżowiec z orkiszowej mąki, nie sprawdził się w roli kołacza, którego spożycie ma być rozłożone na dni, zesechł się na kamień – piję śliwkowe wino, skarżę się, że dostałam w tym roku niewiele prezentów – czy to dlatego, że sama nie kupuję? I że świadomość to jedno, a uczucia z tym związane – drugie.

Moi bliscy, antycypując ode mnie brak daru, samodzielnie zrewidowali umowę. Chwilowe przejście do strefy niewypłacalnych symbolicznie odcięło mnie od przywilejów dla wypłacalnych – to chyba jedno z najtrudniejszych odkryć tego roku. Konfrontacja z konsekwencjami tego wyboru nie jest jak wyjście ze strefy komfortu, które jest potencjalnie rozwojowe. Nie. Jest zwyczajnie bolesne.

…

W powietrzu wciąż jeszcze unosi się zapach wigilijnej kapusty (trudno usuwalny z kolektywnych przestrzeni), a w centrach handlowych rozpoczyna się szał przecen: do handlowej awangardy, która rozpoczęła przecenowe kuszenie jeszcze przed świętami, dołączają kolejni. Fala porywa tych, którzy pod choinkę dostali gotówkę, tych, którzy dostali nie to, co chcieli, tych, którzy nie dostali nic, a chcieliby coś dostać.

Zadaniem fali jest wypłukanie wszystkiego, czego nie udało się sprzedać przed świętami.

Dziewiąty miesiąc bez kupowania ustawia nas poza jej zasięgiem. Nikt z nas nie bierze udziału w szturmie na sklepy. Zawinięci w koce dojadamy resztki z wigilijnego stołu. Nic się nie może zmarnować.

…

Dziewiąty miesiąc zredukowanego spożycia to też czas weryfikacji. Wreszcie trzeba się skonfrontować z prawdziwymi, a nie hipotetycznymi brakami. Kończy się zapas rzeczy, bez których teoretycznie da się żyć. Płyn do płukania. Folia aluminiowa. Patyczki do uszu. Zmywaki do wycierania blatu. Sezam. Majeranek. Miód. Bez miodu wytrzymujemy tydzień; najpierw R. przynosi do domu słoiczek wielokwiatowego, który – wprawiony przez Dzika w ruch zakończony swobodnym spadkiem z kuchennego blatu – zamienia się w słodką, najeżoną potłuczonym szkłem pulpę na podłodze, potem, na tydzień przed Wigilią, kupujemy słój gryczanego. Szybko znika.

…

Agata codziennie rozdziera taśmę papieru toaletowego na pojedyncze prostokąciki. Pakuje je Antkowi do kieszeni; papierowe chusteczki higieniczne skończyły się dawno temu, a Antek nie chce smarkać w płócienny kwadracik. Tępi się też ostatnia maszynka do golenia, Agata wyrzuca ją do śmieci. Na razie jest jeszcze zima, mróz; czas kryjących rajstop, spodni, golfów. Potrzeba nienaganności zostaje stłumiona. Chwilowo.

Gdy przechodzi koło lustra, łapie w nim swój własny uśmiech. To dziwna rzecz. Nie dbać o siebie tak, jak nakazuje popkultura, a mimo to czuć się zadbaną jak nigdy wcześniej.

…

Coraz puściej jest i na mojej łazienkowej półce. Wieczorem wyskrobuję najmniejszym palcem resztki kremu z pudełka – wciągam nozdrzami jego nagietkowy zapach i już za nim tęsknię. Ostatnią porcję pilingu do twarzy dedykuję piętom, które każdą wysuszoną komórką tęsknią za kontaktem z profesjonalną frezarką. Coraz rzadziej dawkuję sobie psiki ulubionego zapachu, pacykuję rzęsy trzema warstwami tuszu. Byle do końca marca.

Kolor na rzęsach musi być słabo widoczny, bo gdy odwiedzam A., ta wręcza mi stos opakowanych w folię pudełek. Perfumy Dolce&Gabbana, balsam, krem do rąk, do twarzy, maseczka: – Jakoś dociągniesz do końca marca, co?

Ostatni dzień roku

Nasi włoscy gospodarze, z którymi wymieniamy się – na okołosylwestrową okoliczność – domami, zostawiają nam kosz pełen lokalnych smakołyków: szafki i lodówkę tak pełne, że niemal się nie domykają. Prosciutto crudo, gorgonzola, parmiggiano reggiano, pesto genovese, ravioli, rukola, kolorowe cykorie, maleńkie cukinie, krwiste sycylijskie pomarańcze – wszystko to, czego odmawialiśmy sobie przez ostatnie dziewięć miesięcy. W lokalnym Coopie kupujemy tylko świeży chleb. I wino na sylwestrowy wieczór: Franciacorta. Kosztowny grzeszek, ale nie potrafimy się oprzeć. To nasza pierwsza alkoholowa inwestycja – nie licząc zestawu składników do warzenia piwa, z pomocą których R. jesienią wyprodukował dwie skrzynki domowego pilsnera – od początku Roku bez Zakupów.

Na stole obok listu wydrukowanego na odświętnym papierze, który zachęca nas do plądrowania lodówkowych zapasów, pod stertą ulotek o atrakcjach okolic jeziora Como znajdujemy jeszcze jedną niespodziankę. Kalendarz na 2013 rok. Dylemat – rozwiązany. Byłam zdecydowana szukać kalendarza na wtórnym rynku ( w związku z tym, że kalendarz synchronizuje się co siedem lat, można zaadaptować między innymi terminarze z 1918, 1974 i 2002). Marino, uratowałaś mnie przed wydatkiem!

Sylwestrowy wieczór jest mroźny i bezśnieżny. Nad jeziorem Como tłum. Kilka tysięcy ludzi, kilka tysięcy litrów zakorkowanych bąbelków odbijanych na kolanie, na placu. Umpa-umpa, hałas, światła, fajerwerki. Między jednym srebrzystym deszczem a drugim Dzik zarządza koniec obcowania z pirotechnicznym spektaklem. – Dziemy, mama? Idziemy.

Wracamy pustą uliczką, przecinamy Piazza di Catedra. Ściany katedry fosforyzują świąteczną iluminacją, a cała fasada Museo Garibaldi jest przykryta świetlną kopią obrazu, który jest częścią aktualnej wystawy. Pyzaty kupidyn z obrazu siedzi okrakiem na renesansowym wykończeniu portalu. Błyszczy. Z jednej strony jest nowoczesną formą reklamy kulturalnego wydarzenia, z drugiej – upominkiem od sytej społeczności (Como jest jedną z najzamożniejszych gmin we Włoszech) dla tych, których nie stać na zapłacenie 8 euro za bilet wstępu.

…

Przełom roku Agata wita gorączką. Gorąco-zimny dreszcz pozbawia ją konsumpcyjnych dylematów: celebrować ten dzień jakoś inaczej czy nie? Schłodzona flaszka musującego Martini Asti czeka w lodówce od czasu skromnych przedświątecznych zakupów: – Mogę odmówić sobie wielu rzeczy. Ale nie alkoholu. Poczeka jeszcze tydzień.

Na okoliczność ostatniego dnia roku Kuba kupuje pierwszą butelkę alkoholu od dziewięciu miesięcy. Poza tym islandzki Sylwester jest całkiem ascetyczny. Rodzina spędza go, podobnie jak większość mieszkańców wyspy, w drewnianym domku na wybrzeżu. Większość z nich należy do związków zawodowych, które wynajmują je swoim członkom za symboliczną opłatą: 22-30 tys. koron za weekend. O ile przed krachem w 2008 roku większość dacz stała pusta, bo znudzeni monotonią swej maleńkiej wyspy Islandczycy szukali byle pretekstu, żeby wyrwać się w świat, od kilku lat jest inaczej. Postkryzysowa Islandia zachowuje się ostrożnie i spędza ostatni dzień roku kameralnie; przed Sylwestrem trudno o wolne miejsca.

Gdy więc przyjaciele Magdy wpadają na pomysł wynajęcia związkowej daczy, jest już za późno. Cały kontyngent domków jest już rozdysponowany. Kuba, przedsiębiorca, nie ma do tego typu benefitów dostępu.

Nie mogąc skorzystać z zasobów nauczycielskiej wspólnoty (Magda – jako wychowawczyni w świetlicy – należy do związków zawodowych pracowników oświaty), sięga po zasoby wolnorynkowe. Prywatny domek na wzgórzu, z widokiem na oszronione (ta zima nie jest łaskawa, jeśli chodzi o śnieg) Selfoss, kosztuje 70 tys. koron – blisko cztery razy więcej, niż kosztowałoby identyczne lokum udostępnione przez ASI w ramach programu socjalnego. Magda ma wątpliwości (eksperyment, wiadomo), ale w starciu z entuzjazmem szóstki przyjaciół, z którymi będzie dzielić domek, jest kompletnie bezradna. Mówią: – Bierzemy! Więc Magda się dostosowuje.

Z Reykjaviku nad brzeg oceanu, nad którym leży Selfoss, jest 40 km. Miasteczko oglądane ze wzgórza, na którym leży dom, wygląda jak choinkowy łańcuch rozciągnięty na ciemnografitowym dywanie; świąteczna dekoracja zasponsorowana przez spółkę natury z cywilizacją.

Zamiast fety są spacery, gry planszowe, wycieczka do zamarzających wodospadów. Zamiast orgii fajerwerków – ognisko, w którym Kuba spopiela specjalnie zebraną na tę okazję hałdę drewnianych odpadów. Trzy kolejne dni i noce mijają spokojnie. Tylko zorza nie dopisuje. Zanurzona w wilgotnym niżu Islandia nie ma kontaktu ze swym największym naturalnym bogactwem. Gdyby jednak aura sprzyjała popisom zorzy, władze Reykjaviku i Selfoss, żeby ułatwić jej podziwianie (zorza nie lubi elektrycznej konkurencji), zmniejszyłyby moc miejskiego oświetlenia. Czysta, nieskrępowana energia rozkwitłaby w pełnej okazałości. Protony i neutrony. Azot i tlen. Zieleń i purpura. Za darmo.

10. miesiąc doświadczeń. Nie ma już śladu po emocjach. Ulotnił się dreszczyk.

Ci, co łamią zasady, pogodzili się z tym, że nie są w stanie ich nie łamać.

Ci, którym było po drodze z konsekwencją, przestali fundować sobie nieustanne „sprawdzam”.

Praktycznie nikt już nie zastanawia się nad tym, czy coś jest mu niezbędne. Ani nad tym, dlaczego się nie zastanawia.

Praktycznie każdy widzi wymierne skutki dziewięciomiesięcznego postu. W głowie, w lodówce, w portfelu, na koncie.

Gdyby o narodzinach nowego stylu życia można było mówić, używając neonatalnej nomenklatury, teraz zacząłby się ostatni trymestr, ten pozaustrojowy, kluczowy dla całego życia. Idea dojrzewająca przez dziewięć miesięcy wreszcie się zmaterializowała. Witaj, ideo, rozgość się. Jak się masz po tej stronie?

…

No więc – ile to właściwie kosztuje? Życie konsumpcyjnie uważne. Wyczyszczone z ekscesów. Niezbędne. Życie, w którym nie ma miejsca na żaden niepotrzebny wydatek. Czy jest jeszcze życiem, czy już tylko przeżyciem? Jak się ma to, co uprawiamy, do modelu stworzonego przez badaczy z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych? Jak bardzo nasz plan minimum zazębia się o jeden z najważniejszych wskaźników w polityce społecznej?

Kategoria minimum egzystencji, stworzona przez specjalistów z IPiSS w 1981 roku i od tego czasu regularnie odświeżana, to przedziwny twór. Multidyscyplinarny, biologiczno-ekonomiczny model, posklejany z fragmentów twardej wiedzy na temat ludzkiego przetrwania. Tabele statystyczne z uśrednionymi cenami. Tabele żywieniowe: kilokalorie, białko, węglowodany, witaminy, tyle i tyle. Tempo przemiany materii również uśrednione. Tempo rozwoju próchnicy, przydatne, gdy trzeba oszacować, jak często, statystycznie rzecz jasna, należałoby skorzystać z pomocy stomatologa. Minimalna temperatura na minimalnym mieszkaniowym metrażu. Czyli 7 m^2na człowieka – bo poniżej tego, z pełną powagą deklarują polskie normy, nie da się żyć. Nie da się przeżyć.

Wszystko to, posklejane, tworzy hipotetyczny zbiór podstawowych konsumpcyjnych potrzeb człowieka. Zjeść tak, aby się od tego nie pochorować. Przespać. Umyć. Odziać. Łyknąć witaminę w okresie nasilonych infekcji. Nie zmarznąć. Wyekwipować dziecko do obowiązkowej szkoły (przedszkole odpuścić, w końcu się nie pracuje). Zarejestrować się w przychodni i w urzędzie pracy. No i jakimś cudem nie otrzeć się o żadną z kategorii, które mogą być powodem do interwencji świata zewnętrznego, takich jak niedożywienie, uzależnienie, agresja wobec świata i siebie samego. Teoretycznie, zakładają pracujący nad modelem eksperci, jeśli dysponuje się założoną w nim kwotą, da się utrzymać na powierzchni, tuż ponad odmętem degradacji fizycznej, psychicznej i społecznej. Minimum egzystencji jest więc najniższym szczeblem na drabinie życiowej, ostatnim bezpiecznym miejscem. Poniżej granicy komfortu, ale wciąż nad czarną czeluścią patologicznego upodlenia, z którego trudno się wygrzebać o własnych siłach.

Więc poziom zero. Punkt wyjścia dla konsumpcyjnych survivalowców. Stan, w którym właściwie chodzi o biologiczne przetrwanie. Stan przejściowy, bo podobno, tak twierdzą eksperci, nie da się tak przeżyć dłużej niż kilka miesięcy. Żeby się w nim utrzymać, nie spaść niżej, trzeba miesięcznie minimum 521,11 zł – jeśli jest się samotną osobą w wieku produkcyjnym. 493,96 zł – emerytem. 875,08 zł – parą w kwiecie produkcyjnego wieku. 2281 zł – rodziną z trójką dzieci[121].

…

Więc 521,11 zł – maksymalnie, na miesiąc, na osobę. Na żywność, mieszkanie, higienę, transport, kulturę. Na wszystko. Jak to jednak podzielić? Ile faktycznie trzeba wydać, żeby się najeść? Ile przeznaczyć na komunikację, gdy zminimalizuje się ją do absolutnie niezbędnej? Ile na kulturę? Higienę? Odpoczynek? Edukację własną i dzieci? Wyposażenie mieszkania? Codzienność kogoś, kto w każdym momencie może liczyć na wsparcie otoczenia, ma przecież inną cenę niż kogoś, kto dopiero się zakotwicza w nowej rzeczywistości, bez żadnego zaplecza, żadnych zapasów.

W koszyku minimum egzystencji, skomponowanym z 300 różnych dóbr i produktów, podział jest sztywny. Jedzenie – 207 zł[122]. Mieszkanie – 245 zł. Ubranie – 17 zł. Higiena – 16 zł. Leki – 10 zł. Wszystko, co nie mieści się w żadnej z tych kategorii, a może swoim niespodziewanym się pojawieniem zakłócić delikatną równowagę pomiędzy nimi – 25 zł.

…

Zacznijmy więc od jedzenia.

207 zł miesięcznie na wykarmienie pojedynczej osoby, takiej jak Aleksandra albo Przemysław.

595,50 zł – dla rodziny dwa plus jeden, tak jak u Agaty i Gustawa.

1096 zł – dla rodziny wpadającej w kategorię „wielodzietność”. Czyli Maria, Tomasz i ich trzy córki.

Przemysław, który do redukującego konsumpcję zadania podszedł najbardziej strategicznie, ściśle planując comiesięczny budżet, nie mieści się. Jego wydatkowe kontinuum jest płaskie, bez większych odchyleń. Co miesiąc przeznacza na życie 1200 zł. Tyle wydaje. Gdy udaje się mniej, nadwyżka wędruje na specjalne konto. Żywność pochłania mniej więcej połowę tej kwoty. Trzykrotnie więcej niż przewiduje norma, poniżej której rozciąga się przepaść.

Dla Marii, mistrzyni gospodarnego zarządzania, rekordowym pod względem wydatków miesiącem jest czerwiec, podczas którego na świat przychodzi Marianna. Maria spędza wówczas kilkanaście dni w Konstancinie; jej matka nie pozwala oddawać sobie pieniędzy na zakupy. Miesięczny bilans zamyka się za 399 zł. Średnio jej pięcioosobowa rodzina miesięcznie przejada 544 zł. Dwa razy mniej, niż zakłada norma.

Idzie, której żywieniowe obyczaje wymykają się jakiemukolwiek zaszeregowaniu, zdarza się zaserwować obiad złożony z pudełka lodów (sklasyfikowanych w tym momencie jako absolutnie niezbędne), a na kolację smażone na ekologicznym oleju palmowym frytki z topinamburu – własnoręcznie wykopanego na terenie, który rozciąga się tuż za jej uliczką, a który według urzędowej Klasyfikacji Środków Trwałych nosi nazwę nieużytku. Rozległe chaszczowisko pełne jest przyswajalnych przez człowieka substancji odżywczych. Dostępnych za darmo, każdemu, kto ośmieli się wkroczyć na jego teren z saperką. Topinambur mocno trzyma się ziemi. Trzeba się napracować, żeby go z niej wyłuskać. Gdy Idzie, mistrzyni uwalniania paragonów, udaje się – w końcu! – zaksięgować w całości jeden miesiąc, wychodzi 534 zł. Tyle przejadają trzy wegetarianki, w tym dwie małoletnie. Też w normie, która w wypadku rodzinnej konstelacji Idy jest ciut niższa niż dla klasycznego modelu dwa plus jeden. I wynosi 570 zł.

Rodzina Agaty niemal idealnie wpasowuje się w budżet stworzony na potrzeby opisania polskiego ubóstwa. Na wykarmienie wszystkich swych członków (Agata, Gustaw, Antek i pies) wydaje średnio 554 zł miesięcznie. Najmniej: 444 zł, właśnie teraz, w styczniu. Najwięcej: w marcu, miesiącu, który dopiero nadejdzie. W ostatnim miesiącu postnego roku, gdy wreszcie dorośnie zamówiona przez nich krowa, miesięczny bilans wydatków na żywność pójdzie w górę o 300 zł. Tyle kosztuje wykarmienie cielaka do stanu nadającego się do uboju. „Pewnie dałoby się jeszcze nieco obciąć kosztem jakości, ale dobrze i taniej już nie potrafię. Chyba że zaczęłabym wszystko sama uprawiać, zbierać, przetwarzać, ale wtedy musiałabym się prawie rok przygotowywać”.

Gdyby twórcy kategorii minimum egzystencji poznali Agatę, byliby zachwyceni. Jest uświadomiona żywnościowo w dużo głębszym zakresie niż średnia krajowa (biochemia, mikrobiologia, inżynieria), zdyscyplinowana, ostrożna, ze zdrowym rozsądkiem w azymucie. Czyta etykiety, sama uprawia warzywa, transformuje je w przetwory, wie, które z rosnących na trawniku liści można dołożyć do sałaty, do pracy zabiera pojemnik ze zrobionym w domu obiadem, niemal niczego nie wyrzuca. Potrafi, udowodniła to w listopadzie, przez tydzień w ogóle nie zaglądać do sklepów. A gdy już do sklepu trafi, ręka jej nie drży, gdy wrzuca do koszyka tylko to, co faktycznie jest niezbędne. Oto marzenie statystyka z IPiSS – modelowa konsumentka balansująca na granicy przetrwania.

Ale ma też własną działkę, dojście do mięsa z gospodarskiego uboju, miejsce do jego przerabiania i przechowywania oraz porządny zestaw kulinarnych umiejętności, naczyń, książek kucharskich i rzadko używanych ingrediencji, który przydaje się, gdy trzeba przez 12 miesięcy improwizować na granicy. Bez poczucia, że schodzi się poniżej poziomu. W książce „Za grosze”[123], która jest reporterskim zapisem doświadczeń amerykańskiej dziennikarki próbującej przeżyć za minimalną pensję, można przeczytać o tym, co utrudnia skuteczną pomoc społeczną. Wielu przedstawicieli amerykańskiego proletariatu oraz prekariatu (pracowników zatrudnionych dorywczo, bez świadczeń oraz perspektyw na dłuższe zatrudnienie) może ubiegać się – z racji nędznych dochodów – o systemowe wsparcie. Ponieważ jednak często stać ich jedynie na wynajęcie mikromieszkanka, w którym jest miejsce tylko na czajnik, nie mają gdzie podgrzewać puszek z jedzeniem, rozdawanych przez punkty pomocy społecznej. Żeby przyrządzić w domu zdrowy posiłek z prostych składników, potrzeba nie tylko tych składników.

Nawet gdy spojrzy się na jadłospis rodziny Agaty, jest on zbliżony do tego, który ustalają specjaliści szacujący ramy dla minimum egzystencji. Wszystko lokalne, sezonowe, nieprzetworzone. Ziemniaki, kasze, fasola, mięso w homeopatycznych ilościach, podstawowy zestaw warzyw, jabłka przez cały rok, truskawki wiosną, śliwki jesienią, pomarańcze – jedyne egzotyczne owoce nieobjęte embargo – zimą. Żadnych ekscesów. Takich jak pieczarki. Choć zdecydowanie wzbogacają smak czerstwych bułek reanimowanych w piekarniku, nie ma na nie miejsca w diecie osoby, która próbuje przetrwać. O pieczarkach zdarza się Agacie rozmawiać z Gustawem, owszem. Że kiedyś lubili, że tęsknią.

W jadłospisie Agaty i Gustawa nie ma też kawy, nieobecnej w modelowym koszyku osób żyjących na granicy przetrwania. Nie ma gotowych słodyczy, poza sporadycznymi lodami. W zasadzie nie ma też alkoholu, poza jednym piwem dla Gustawa miesięcznie ( w czerwcu postawił ultimatum: albo piwo, albo eksperyment), butelką musującego wina na półrocze, koktajlem ze słodkim likierem zamówionym na okoliczność spotkania z trzema przyjaciółkami, które kiedyś rozpierzchły się po świecie, a teraz zdecydowały się odwiedzić rodzinne miasto. Jednocześnie.

Agata wykazuje się więc daleko posuniętą racjonalnością. Cechą, która – zdaniem fachowców mających wpływ na politykę społeczną w naszym kraju – jest niezbędna do życia na krawędzi przetrwania, gdzie każda niezgodna z założeniami decyzja (kawa, paczka chipsów, butelka wódki) może doprowadzić do zrujnowania ściśle wyliczonego miesięcznego budżetu. Ale też cechą, która – według psychologów badających powody, dla których ludzie podejmują takie, a nie inne decyzje konsumpcyjne – występuje bardzo rzadko. Jest wypierana przez impulsywność, pożądanie, lęk, wygodę, niechęć zmiany. Trudno być racjonalnym w sytuacji permanentnego upokorzenia. Niedoboru. Pragnienia. Albo gdy jedyną atrakcją dnia jest wizyta w supermarkecie. A tam pokusy równiutko poustawiane na półkach. Weź mnie, zjedz mnie, natychmiast.

Wykluczeni mieszkańcy tzw. Globalnej Północy odżywiają się gorzej niż biedni obywatele Południa.

…

Nasza średnia żywieniowa: 1078 zł miesięcznie. Dwójka dorosłych, dziecko, które niewiele zjada. Niemal zero knajp, zero egzotycznych, ekscentrycznych, wysokoprzetworzonych składników. Zero zakupów w miejscach, w których wcześniej zostawialiśmy mnóstwo kasy: Kuchniach Świata, Piccoli Italii, małych sklepikach prowadzonych przez śniadoskórych sprzedawców, w których pachnie kminem, chili i tłustą solanką. Zero coca-coli, miśków Haribo, ptasiego mleczka, tapenady z zielonych oliwek, parmezanu, krewetek, ale też oliwy. Już kilka miesięcy temu zamieniliśmy ją na olej rzepakowy polskiej produkcji.

Ponieważ jednak nie żałujemy sobie niczego, co wyrosło albo zostało wyprodukowane w Polsce: malin prosto z suwalskich krzaczków, mąki z podwarszawskiego młyna, serka mascarpone z Piątnicy, filetów z sandacza od sprzedawcy, który rozkłada się na biobazarowym stoisku w starej fabryce Norblina, koziego twarożku pachnącego kozieradką, dyń, gruszek, ostatnich gruntowych pomidorów, poziom naszych wydatków nie chce spadać. W najobfitszym miesiącu (wrzesień: 1680 zł) ponad trzykrotnie przebija ustaloną w IPiSS normę.

…

A co z resztą? Z mydłem, papierem toaletowym, żarówkami, blokami rysunkowymi dla dzieci, majtkami, które rzadko pojawiają się w masie cyrkulujących wolno ciuchów, papeterią, znaczkami? Do urzędu nie można przecież posłać pisma w kopercie z recyklingu. Ile niezbędnego jest w tym, co naprawdę niezbędne?

W zakresie higieny założenia IPiSS są konkretne i szczegółowe[124]: 1,5 rolki papieru toaletowego na, ekhm, głowę tygodniowo. Co miesiąc kostka mydła, co pół roku szczoteczka do zębów. Pożegnanie z dezodorantem. Podpaski – paczka na menstruację, najtańsze, Belli. Pieluchy dla dziecka – tylko tetrowe. Wszystko to zsumowane daje 16,77 zł miesięcznie.

Brzmi ascetycznie, archaicznie, przerażająco? Wiele osób tak żyje – nie z ekonomicznego przymusu, ale z wyboru. Choćby Elżbieta z Gdyni, która pupom swoich synów nigdy nie zaserwowała kontaktu z pampersem. Choćby Maria i Tomasz, z których zawartość łazienkowej półki od zawsze jest minimalna. Maria maluje rzęsy sporadycznie, ostatnio – na własnym ślubie. – Co mi się podoba w Marysi? – zastanawia się Tomasz. – To, że jest prawdziwa.

…

Kategoria „odzież i obuwie”: w koszyku przeżycia może się znaleźć tylko to, co naprawdę niezbędne. Najtańsza bielizna, kalesony, skarpety. Dwa biustonosze dla kobiety raz na dwa lata, dwie pary tenisówek dla mężczyzny na sezon. Reszta, tak jak w którymś momencie eksperymentu założyła Aneta, z ogólnospołecznego zasobu cyrkulujących ciuchów. Ludzie, którzy balansują na granicy przetrwania, zazwyczaj nie pracują, więc nie potrzebują formalnych ubrań.

Maria i Tomasz w Roku bez Zakupów kupują wyłącznie obuwie. Trapery dla niego, kapcie i gumowe sandałki na wzór crocsów – dla dziewczynek. Kosztują złotówkę, więc nie ma dyskusji. Sześciomiesięczny (bo po pół roku Maria odmówi dokładnego notowania wydatków) bilans odzieżowych zakupów uzupełniają jeszcze dwa tombakowe pierścionki dla dziewczynek, kupione na okoliczność początku lata. W sumie 296 zł. 49 zł miesięcznie. Dwukrotnie mniej niż limit przyznany jej rodzinie przez model minimalnego egzystencjalnego zapotrzebowania w dziedzinie „odzież oraz obuwie” (99 zł).

Anna i Wołodymyr, zanim odeszli we wrześniu, wydawali na odzież 28 zł miesięcznie.

Agata: 159 zł. Przeznaczyła je głównie na obuwie. Gdy jest się specjalistką od transportu chodnikowego, trzeba inwestować w sprzęt. Poza tym Agata zwyczajnie nie jest w stanie się przemóc i kupić butów w supermarkecie.

…

Nasz odzieżowy bilans jest symboliczny: 148 zł rocznie. 12 zł miesięcznie. Wszystko przez konieczność naprawy okularów. I rajstopy dla Dzika, które R. kupi mu za dwa miesiące, tydzień przed końcem Roku bez Zakupów, u schyłku zahaczającej o zimę wiosny.

…

A kategoria „edukacja”? Co się należy?

Najtańsze kredki, mały zestaw akwarelek, temperówka, której nie należy gubić, bo dodatkowa nie przysługuje. Do niedawna jeszcze wkład do długopisu typu zenith, jeden na cały szkolny sezon, ale został wykreślony. Dzieci w wieku szkolnym nie używają już takich długopisów. Poza tym tornister, który ma wytrzymać cały pierwszy etap edukacji, bez cudów, z ortalionu, na przykład za 70 zł. Jeszcze strój galowy oraz sportowy, najtańsze. Opłaty szkolne? Tylko te niezbędne. Raz w roku udział w płatnej szkolnej imprezie. No bez przesady, chcemy też chronić dzieci przed wykluczeniem, mówią eksperci.

Tymczasem Agata za sprawą swego 3-letniego syna właśnie zalicza kolejną konsumpcyjną transgresję. Antek, który we wrześniu zadebiutował w roli przedszkolaka, miał trudności z zaaklimatyzowaniem się. Pomogła bluza z Bobem Budowniczym, zakupiona przez Agatę właśnie teraz, po długich błaganiach, w klasycznym sklepie. Z momentem wciągnięcia jej na grzbiet w dziecku nastąpiła zmiana. Koszulka z ulubionym bohaterem kolegów z rówieśniczej grupy sprawia, że chłopiec chętnie maszeruje do przedszkola. Jest jak immunitet, który chroni przed wykluczeniem. Koszt, zważywszy na korzyść, niewielki: 29 zł. Matka z dołu egzystencjalnej tabeli musiałaby jej szukać w lumpeksie. Może znalazłaby od razu, a może dopiero po roku, gdy dziecko znalazłoby inny sposób na wklejenie się w grupę. Mogłoby się nawet okazać, że bohater z kategorii „ulubiony” przeszedłby do kategorii „wstydliwy”.

Albo nie. Bo dzieci rodziców żyjących na krawędzi przetrwania nie chodzą do przedszkola. Chyba że gmina jest na tyle hojna, że zapewni im je za darmo – z dowozem. Tak jak u Marii.

…

Dalej, zdrowie: termometr, rutinoscorbin, aspiryna, antybiotyk od czasu do czasu. W sumie 122 zł rocznie. Zero wizyt prywatnych, stojąc nad przepaścią, korzysta się wyłącznie z państwowej służby zdrowia. Chyba że jest się dzieckiem – ono może raz w roku skorzystać z pomocy płatnego specjalisty. „Dbanie o zdrowie to nie tylko leczenie” – pisze Agata. „Można przygotować wiosną miód z mleczy, latem – sok z bzu czarnego, posadzić dużo czosnku”.

Mieszkaniowo: 7 m^2 na osobę, kwaterunek. Żarówka, czasem trzeba ją zmienić. Podstawowa część, gdy zepsuje się chłodziarka, zainstalowana dłońmi znajomego fachowca. Za darmo.

Transport, łączność, rekreacja i turystyka, czyli wszystko to, co w ocenie IPiSS trafia do kategorii „pozostałe wydatki” – 25 zł. W sumie nic z tego nie jest niezbędne do przetrwania. A do życia?

…

Aleksandra, radykalna rowerzystka, w zasadzie nie wkleja się w żadną z kategorii. Średnia miesięczna: około 2000 zł. Choć w Roku bez Zakupów Ola dużo uważniej przygląda się swoim decyzjom konsumpcyjnym, wciąż je podejmuje. Na tak. Wciąż kupuje. Tyle, że mniej. „Nie będę cię oszukiwać” – pisze. „Ideologicznie wciąż jestem blisko założeń, ale nie chcę na siłę udowadniać czytelnikom twojej książki, że stać mnie na przykład na kompletną rezygnację z pielęgnacji, z manikiuru, z fryzjera, z wyprasowanych ciuchów. Bo mnie nie stać. Lubię życie wysokiej jakości”.

Gdy zaczyna się styczeń, zakłopotana wspomnieniem grudniowego zakupowego amoku Aleksandra ostrożnie loguje się na konto i zdziwienie! 10 proc. więcej pieniędzy niż zazwyczaj! Za oddane na rzecz korporacji nadgodziny, o których już zdążyła zapomnieć. Ściśnięta noworocznym wyrzutem sumienia najpierw zdecyduje się przeznaczyć je na spłatę zadłużenia karty kredytowej (3000 zł). Potem jednak przypomina sobie o pustkach w ogołoconej przez stylistkę szafie. To, co przetrwało kwietniową ostrą selekcję, niszczeje w przyspieszonym tempie. Więc buty – na początek. Przystosowany do nich impregnat. Oraz dedykowana szczotka (nie plastikowa, tylko z naturalnego włosia, ręczna robota). W sumie 600 zł. „ Dbam o nie. Codziennie pastuję” – donosi w mejlu. Do butów dołącza komplet koszulek Tommy’ego Hilfigera. Trójpak kosztuje 80 zł, normalnie za 150 zł. Jak tu nie wziąć? Skoro pieniądze są, trzeba je wydawać! – Gdy podliczam wydatki, nie rozumiem, dlaczego się nie wyrobiłam. Przecież z mojego budżetu mogłyby się utrzymać dwie rodziny!

Mimo że zdaniem psychologów styczeń wcale nie jest dobrym czasem na robienie postanowień (także konsumpcyjnych: większość podejmujących je ludzi nie wytrzymuje nawet tygodnia), Aleksandra zawiera układ sama ze sobą: – Chcę spróbować gotować sama. Chcę panować nad czasem, który spędzam poza domem. Chcę znów zacząć oszczędzać. Zaczyna jednak od zamówienia diety z dostawą do domu. Pięć dni niskokalorycznych posiłków kosztuje ją 125 zł. Gdy przychodzi pierwszodniowy zestaw (chleb, sałatka, jabłko, kurczak, ciasto), jest rozczarowana. Jakością, smakiem, monotonią. Dała się nabrać.

– A może chcesz zrezygnować?

– Nie. Lubię z tobą rozmawiać. Nikogo innego nie interesują moje zakupowe decyzje. A ty co? Nie oszukujesz? – pyta.

…

Strefa komfortu – obijam się wciąż o nią. I odbijam. Gdy wychodzę z niej, idąc za antykonsumpcyjnym wezwaniem, na ogół odnajduję coś zaskakującego. Bywa, że gorzkiego. Zawsze związanego z kawałkiem wiedzy o samej sobie. Gdy w niej zostaję, proces uczenia się ulega zamrożeniu. Ale nie zawsze.

Strefa komfortu łomocze mi w głowie, gdy wjeżdżamy w kolejny kilkukilometrowy tunel na trasie autostrady prowadzącej do lombardzkiego Como, gdzie spędziliśmy Sylwestra i cały pierwszy tydzień nowego roku. Przedostajemy się tam nie autostopem, nie autobusem, nawet nie zarządzanym przez taniego przewoźnika samolotem, tylko własnym, świeżo na tę okazję umytym autem (za trzy wyskrobane z dna szuflady, zakupione wieki temu żetony do Niebieskiego Słonia; to było wyjątkowo błyskawiczne i ekonomiczne mycie). – Mówisz, że antykonsumpcję uprawiasz? – uprzejmie pyta dr socjologii, z którym kilka dni wcześniej robię wywiad o mechanizmach sterujących przysługą, a w drzwiach wyjściowych, już na endorfinowym rauszu, zwierzam się z narciarskiego planu. 1567 km w jedną stronę. To, przez narty zamontowane na dachu, jakieś 140 litrów bezołowiowej. Odcisk węglowy głęboki jak kopalnia odkrywkowa w Bełchatowie. Antykonsumpcja, hę?

– Dlaczego nie zrezygnowaliśmy w tym roku z nart?

– Dlaczego ty nie zrezygnowałaś – nie wiem. Ja nie jestem w stanie zrezygnować ze wszystkiego. Odpuściłem tenisa, siatkówkę, nie poszedłem na kurs prawa jazdy na motocykl.

– A może, gdy przejedziemy już te półtora tysiąca kilometrów, to odpuścimy? Nie odepniemy sprzętu, zamiast na stok pójdziemy nad jezioro?

– Oszalałaś, kobieto.

Wślizguję się z powrotem do strefy komfortu, najwyraźniej nie da się z niej wyjechać na nartach.

Jakiś czas później znów znajdę się w miejscu, w którym pobyt trudno uznać za niezbędny. Umówię się z A. w góralskim domu S., położonym na tatrzańskiej polanie. Żeby tam dojechać w sposób, który będzie kompatybilny z założeniami Roku bez Zakupów, sprawdzę kilka możliwości, szukając tej, która możliwie daleko przesunie mój mieszczański, rozleniwiony łatwymi rozwiązaniami horyzont. Znajdę: nocny autobus o 4.11, Interregio do Krakowa, bus do Zakopanego, potem, w zależności od komunikacyjnej sytuacji, transport prywatną furgonetką – górą albo dołem.

Tupiąc nogami na przystanku, będę się zastanawiać, czy w przedziale Interregio będzie wystarczająco czy zbyt ciepło? Czy kierowca busa do Morskiego Oka zgodzi się wysadzić mnie przy skręcie na leśną polanę? A może ostatni odcinek będę musiała pokonać trawersem pod górę, rezygnując z załadowania się z bagażem na krzesełko?

Nic z tego. Temperatura w przedziale będzie idealna, a realizację całego transportowego planu uniemożliwi mi A., która znienacka dołączy do mnie w Krakowie. Odbierze mnie z dworca, zapakuje do samochodu, przetransportuje na wycieraczkę. Odurzone niespodziewaną przyjemnością wspólnej podróży zajedziemy na polanę z butelką winą: – Zrewanżujesz się na wiosnę – powie A., płacąc w sklepie. Na parkingu, pod drewnianą chałupą S. zaczepi nas mężczyzna: – Widzę, że dopiero panie przyjechały. A ja właśnie wyjeżdżam. Mam karnet, zostało kilkanaście zjazdów. Zwrócicie mi kaucję za kartę i jest wasz. Przy śniadaniowym stole spotkam K. Zapyta, co robię z kupowaniem na wyjeździe. – Ogłosiłam chwilowe moratorium – odpowiem. – W takim razie ja ogłaszam moratorium na weganizm – powie i pójdzie nałożyć sobie twarogu.

W Roku bez Zakupów co i rusz rozpłaszczam się na jakiejś konsumpcyjnej ścianie. Epizody niekonsekwencji mają ze sobą coś wspólnego. Transport, leczenie, ubezpieczenie, abonament telewizyjny, prywatny żłobek – moje pola kapitulacji są ze sobą połączone, tworząc silne pole nawykowego oporu. To systemowe płaszczyzny; rezygnacja z niekupowania szmat czy coli wydaje się przy nich kompletnym banałem.

Czego się dowiaduję o sobie? Trudno zachować wstrzemięźliwość, gdy świat sam podsuwa się do zjedzenia.

…

Według szacunków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej około 800 tys. osób w Polsce dostaje za swoją pracę płacę minimalną. Czyli 1237 zł netto. Aż 70 proc. Polaków zarabia mniej niż średnia krajowa.

W około 1,5 mln polskich rodzin jest tylko jeden żywiciel – na ogół mężczyzna.

W maju 2012 roku zarejestrowano w Polsce ponad 2 mln bezrobotnych osób. Około 30 proc. z nich to trwale bezrobotni, bez prawa do zasiłku.

Czy można nauczyć się czegokolwiek od tych, którzy żyją na marginesie, gdy się tylko te marginesy zwiedza?

…

– Myślałaś już o tym, jak będziesz żyć, gdy przyjdzie 1 kwietnia? – pyta Ida.

Nasze antykonsumpcyjne drogi sklejają się co jakiś czas. Teraz – przy stole. Na stole: stos. Żółwie, misie, tasiemki, 100 proc. bawełny zmęczonej wielokrotnym kontaktem z pralką. Na stos usypany z dziecięcych szmatek trafiają kolejne porcje. Wytrząsane z wielkich toreb przez kolejne gromady rodziców, którzy, podobnie jak i my, przyszli tu w jednym celu: pozbyć się, pozyskując jednocześnie, podłączyć się do cyklu tekstylnej reinkarnacji. Podczas gdy córki Idy usiłują z rolek po papierze toaletowym (recyklingowa impreza – recyklingowe animacje) zbudować stworzenia, które można spotkać jedynie w bestiariuszach, my wciskamy ręce w stos. Dotykamy, gnieciemy, rozciągamy. Test matek, które chcą, choć inaczej i pod prąd, tego, co najlepsze dla swoich dzieci. Ida – dla córek, ja – dla szybko rosnącego syna: – Będziesz kombinować nową kurtkę dla Dzika czy kupować? Przestaniesz chodzić na wymianki a zaczniesz do centrów handlowych?

Nie potrafię jej odpowiedzieć. Choć nie jestem entuzjastką kupowania ubrań z drugiej ręki, korzystając z instytucji ciuchowej wymiany odczuwam trudną do zdefiniowania przyjemność. Gdy pokazuję siedzącemu na parapecie R. miękkie dżinsowe portki, rozmiar 98, które udało mi się wyciągnąć z kotłowaniny mikroubranek, chudziutkie, akurat na naszego synka-szczupaka, przechodząca obok kobieta rzuca : – Moja córka bardzo lubiła je nosić. I to jest to, co daje mi największą przyjemność – poczucie, że nie jest się kompletnie anonimowym ogniwem w łańcuchu naturalnej cyrkulacji rzeczy.

Trzy godziny spędzone na matczynym ple-ple. Torba łupów wyciągnięta ze stołu zasypanego stertą dziecięcego przyodziewku. Wracam do domu zmęczona. Ale inaczej niż po klasycznych zakupach. Ten rodzaj zmęczenia nie otępia, a dziwnie odświeża.

W pakiecie minimum egzystencji nie byłoby na to miejsca. Żeby móc powymieniać się używanymi szmatami, musieliśmy zapłacić po 5 zł za wstęp. Na głowę. To jedna piąta budżetu przewidzianego przez IPiSS na sytuacje, które nie mieszczą się w żadnej z dozwolonych wydatkowych kategorii.

…

Mieszkanie opcja minimum: 7 m^2 na osobę, wydzielonych z zasobów komunalnych o obniżonym standardzie. Kuchenka raczej gazowa. Istotne prawdopodobieństwo wystąpienia grzyba. Nawet najskromniej mieszkający – Agata z Gustawem – dysponują większym metrażem.

Wśród najgorętszych pomysłów architektonicznych na nadchodzący rok jest budownictwo w mikroskali. Lilipucie chaty do pojedynczego wykorzystania, mikromieszkanka jak ze złego snu o życiu tokijskiego urzędnika. Domy jak kartony mleka, osiedla jak przegródki w chłodni, jak ule, jak mongolskie jurtowiska. Domy lepione z gliny, zbijane z resztek, składane z arkuszy blachy falistej – rzecz jasna z odzysku. Na palach, na stopkach, w koronach drzew. Domy tymczasowe, domy podróżujące, urządzone w szkolnych autobusach, w przyczepach, w kontenerach. Takie, które można samodzielnie złożyć, wyjmując gotowe elementy z jednego pudła, przeturlać z miejsca na miejsce, puścić na wodę. Albo wkleszczyć w szparę między budynkami, tak jak Dom Kereta przy Chłodnej w Warszawie, najwęższa i najmodniejsza nieruchomość przełomu roku. Oglądamy go w listopadzie – podczas darmowego zwiedzania zorganizowanego przez fundację, która zajmuje się wypożyczaniem go pisarzom potrzebującym odosobnienia. Spodziewam się designerskiej trumny, a zaskakuje mnie świetliste, niemal transparentne wnętrze. Pod prysznicem stoi mikrokibelek, na antresoli leży najwęższy materac dostępny na rynku (80 cm szerokości), pod blat wykończony jednopalnikową płytą indukcyjną i zlewem, w którym spokojnie da się umyć nawet garnek po rosole, wciśnięto lodówkę turystyczną. Żółte krzesło, pomarańczowy puf i kulkowy wieszak Eamesów. Pomimo blaszanych ścian, wizg ze skrzyżowania Żelaznej z Chłodną jakoś tu nie dociera. Idealna jednostka mieszkalna czy chwilowa przechowalnia dla twórcy? Być może da się tu napisać książkę, ale żyć?

…

Kiedy zaczyna się nowy cykl, wydaje się, że wszystko jest możliwe. Ale to złudzenie; wszystko zostało już zaplanowane. Kroje wiosennych sukienek, kolory szminek. Kształty obcasów kozaków i sposób, w jaki będą pokazywane w magazynowych edytorialach. Smaki lodów. Rodzaje zabawek dołączonych do zestawów w punktach szybkiego żywienia. Miejsca, w które zapragniemy pojechać, i sposób, w jaki będziemy zachęcani do ich odwiedzenia. Nawet strefa społecznych nacisków nie jest wolna od planowania; fachowcy ustalili już sposoby, w jakie będzie nam się uświadamiać, że to, co robimy z naszą planetą i z nami samymi, nie jest ani mądre, ani perspektywiczne. Promocyjny reflektor oświetli te dziedziny życia, które zostały wybrane jako gorące. Zobaczcie, tak się teraz ubiera, tak się teraz żyje.

Trendhunterzy[125], czyli osoby zawodowo zajmujące się namierzaniem trendów, ustalili więc, że świat w najbliższym roku odczuje znużenie masowo wytwarzanymi dobrami. Plastikowym jedzeniem. Modą, która jest okrutna. Zacznie się za to interesować patentami na świadomą turystykę, samodzielnym przygotowywaniem zimowych zapasów, naszywaniem łat (albo produkcją dziur – w sieci pojawią się tutoriale pokazujące, jak z pomocą domowych narzędzi nadać osobisty rys nowej, zakupionej w sieciówce koszuli, tak żeby wyglądała na znoszoną). Rozprzestrzeni się moda na spożywanie posiłków z obcymi przy wspólnym stole i dzielenie pracowniczych biurek. Producenci płynów do prania zaczną namawiać do niewyrzucania ubrań. – Nie kupuj tej kurtki – puści oko do uświadomionego klienta producent kurtki. Najmodniejszej w sezonie.

Ludzie zaczną zakładać ogrody na balkonach, najlepiej wertykalne albo hydroponiczne. Szukać nowych zastosowań dla rolki po papierze toaletowym ( w roli doniczki na rozsadę się nie sprawdza – przetestowane przez Agatę). Złuszczać skórę z pomocą fusów po czarnej kawie. Obdarowywać się zestawami służącymi przetrwaniu katastrofy. Trochę na żarty, trochę na serio, bo choć koniec świata nie nadszedł, klimatyczne prognozy nie są optymistyczne.

Niektórzy w akcie anarchistycznej niezgody na zunifikowaną żywność zaczną sięgać po wszystko, co nie jest zaopatrzone w certyfikat. Igrając z zagrożeniem, będą się zaopatrywać w przydomowych wędzarniach, nieatestowanych wytwórniach serów, domowych browarach, do których sanepid nie ma wstępu. I do tego chwalić się tym znajomym.

Człowiek zapragnie odcisnąć indywidualne piętno na wszystkim, czego się dotknie. Będzie próbował osiągnąć ten efekt za pomocą bransoletek wyplatanych z pociętych bawełnianych koszulek. Zacznie sam robić kartki urodzinowe (ewentualnie zlecać ich robienie innym), a do tego wysyłać je pocztą. Odkryje w sobie jedność z naturą i zechce dać jej wyraz przerobieniem parapetu na warzywniak ( w wersji mini: zainstalowaniem mikroekosystemu w słoiku). Drewniane palety przerobione na stoły, łóżka i wezgłowia oraz leżaki, które można ustawić nad wyłożonym zrecyklingowaną mozaiką basenem ( i drewniane skrzynki na jabłka, najlepiej o grójeckim pochodzeniu), staną się najbardziej pożądanymi elementami wystroju klubów, mieszkań i balkonów. Ich cena poszybuje więc w górę. W szczycie miejsko-ogrodniczego sezonu nikt nie będzie chciał uwierzyć, że zanim ogrodnicza hipsterka odkryła skrzynki po jabłkach, kosztowały one złotówkę za sztukę. W hurcie. I nikt nie brał.

Wśród pojęć, które najzgrabniej będą opisywać nową rzeczywistość, znajdzie się „sharing” – według trendhunterów zaczniemy się dzielić samochodami, mieszkaniami, ziemią pod uprawę, kapitałem, nawet relacjami.

Przegląd trendów sugeruje, że świat jest zmęczony ostentacyjną konsumpcją. Ale życie jest falą. Co nadejdzie po modzie na zrównoważone życie? L., autorka żartu o kapciach z łyka, w poprzednim zawodowym życiu socjolożka, zna się na kwestiach żywieniowych jak mało kto. Mówi mi, że faza głodówki, oczyszczania, skromności się zwija, na horyzoncie majaczy Wielkie Obżarstwo. Nienasycenie. Bizancjum. Fooding.

W końcu kalendarz trendów przygotowuje się na kilka lat naprzód.

…

Finansowo wiedzie nam się coraz lepiej.

Już jakiś czas temu udało się nam wyrównać debetową wyrwę w koncie; styczeń jest piątym miesiącem z kolei, który nie drażni czerwoną dziurą na koncie. Dziura – o gigantycznym potencjale, bo dzięki kredytowej hojności naszego banku sięgająca aż 10 tys. zł – została trwale zasypana. Tak nie było od kilku lat.

U Gustawa: puszcza blokada. Wreszcie spływają płatności; klienci, którzy dotąd zamawiali u niego kuchnie i nie płacili, stają się wypłacalni. Na koncie jest 20 tys. zł oszczędności więcej niż w poprzednich latach. Gustaw i Agata podeszli do sprawy wielopłaszczyznowo: nie tylko przestali kupować, ale i wprowadzili cięcia w opłatach stałych – zaczęli uważniej zużywać wodę i prąd, zrezygnowali z kablówki, nianię dla Antka zamienili na państwowe przedszkole: – Może zaryzykować i przejść na pół etatu? – kombinuje Agata. Pieniędzy by im wystarczyło, a ona wreszcie mogłaby się zająć dziedziną, która ją mocno frapuje: fotowoltaniką.

Idzie udało się spłacić blisko 1800 zł długu: – Tegoroczny zwrot podatku wydam na wyjazd nad morze. Z córkami. W końcu to dzięki nim go dostaję. To nie wszystko: – Nie miałam świadomości, że zapamiętuję ceny. Wielkie wow, zapisz to! Nigdy wcześniej nie byłam w stanie tego ogarnąć.

Również na Islandii finansowa zmiana. Kiść kredytów konsumpcyjnych, debetów, wyczerpanych do cna kart kredytowych, udaje się – na samym początku eksperymentu – zamienić na kredyt konsolidacyjny. Comiesięczna danina w wysokości 230 tys. koron maleje o ponad połowę. Żadna z kart nie zostaje na nowo obciążona, debety – nie nadgryzione. Decyzja Magdy i Kuby o rezygnacji z kablówki odciąża miesięczny budżet o 40 tys. koron, pożegnanie z nianią na rzecz dotowanego przez państwo przedszkola – o kolejne 47 tys. Nowy sposób pozyskiwania jedzenia (rozstanie z alkoholem, słodyczami, knajpami, delikatesami) sprawia, że miesięczne wydatki na jedzenie (około 100 tys. koron) maleją niemalże o połowę. Nagle okazuje się, że wynagrodzenia Kuby i Magdy, które co miesiąc wpływają na konto, w większości na nim zostają.

Jakub, partner Magdy, stoi przed ważnymi decyzjami. Rok bez Zakupów sprawił, że coś się w nim wyekstraktowało, skoncentrowało, wydostało na zewnątrz: – Mój dbający o wygląd mąż przestał wydawać forsę na buty. Zrobił się centusiem – podsumowuje Magda.

Zatem zamiast delegować środki na koncie w nowe buty, Jakub inwestuje. W siebie. Ale też w biznes krzesłowy, którego rozmiar chyba go zaskoczył; uruchomionym we wrześniu kanałem płynie dostawa za dostawą. Zainteresowanie jest tak duże, że mogłoby być ich 10 w miesiącu. Do tego trzeba jednak formy prawnej. Zwłaszcza że pojawienie się na wyspie tanich namiastek designerskich krzeseł nie uszło uwadze jedynego dystrybutora oryginalnych Eamesów na wyspie. Zadzwonił, pogroził kontrolą; transfer na chwilę się zablokował. Ale prawnik powiedział: nie można się do niczego przyczepić. Skoro Reykjavik tak bardzo pożąda produkowanych w Chinach i składanych w Polsce krzeseł, trzeba mu je dać.

Dlatego Kuba myśli o prawdziwym hurcie; rozpięciu tranzytowego mostu towarowego między Islandią a Polską. Nie tylko krzesłowego. Ktoś potrzebuje gigantycznej ilości klocków hamulcowych? Proszę bardzo! Pół setki łóżek? Nie ma sprawy! Kontener satynowej pościeli z Andrychowa, ręczników, podłóg, mebli prosto z pomorskiej stolarni albo gratów z największej hurtowni starzyzny w Polsce. Meble, nazywane holenderskimi, poupychane w szklarniach pod Czaczem, są dużo tańsze niż ich kuzyni sprzedawani na pchlich targach Zachodniej Europy. Ktoś, kto kupi wszystko nie na miejscu, ale w tańszej Polsce, może oszczędzić kilkanaście mln koron. I dać zarobić Kubie.

Oto złota zasada globalizacji: kupuj gdzie tanio, sprzedawaj gdzie drogo.

Jak ten chłopak, o którym stało się głośno w imigranckim środowisku Islandii. Zaczynał od naprawiania telefonów, ale potem, na okoliczność kilku sierpniowych dni, gdy cała Islandia rozbija namioty, pali ogniska i słucha koncertów na Wyspach Westmana, ściągnął z Chin pałki, które świecą. Cały kontener. Mówi się ( z podziwem), że zarobił naprawdę mnóstwo forsy. Wystarczy znaleźć produkt.

Jak pałki.

Albo tzw. „inspirowane Eamesami” krzesła.

Tylko u Anety i Sebastiana: kryzys. Zdrowie babci nagle się załamuje; konieczny jest szpital, lekarze, dodatkowe leki. Aneta przestaje ogarniać podzieloną między dom, szpital i uczelnię codzienność: – Dociągnę tylko do końca sesji i wezmę dziekankę, to postanowione.

Być może trzeba też będzie w końcu spłacić zadłużenie, które wisi na mieszkaniu – datujące się od czasów matczyno-ciotczano-babcinego trójkrólewia. Bo jeśli babcia odejdzie, zmieni się układ sił. Rodzina Anety stanie przed perspektywą eksmisji. Na razie jednak, ponieważ właśnie zbliża się kumulacja, Aneta puszcza totka; jeśli się uda, wszystkie dylematy się rozwiążą.

…

Lilly, Emma, Mark, Pernille – w skrzynce kolejka mejli z „home exchange” w tytule. Przez godzinę odpisuję na propozycje wymiany domów, które spłynęły w przerwie między świętami a Nowym Rokiem. Przełom roku to, jak widać, czas planowania wakacji. 20 rodzin z całego świata chciałoby je spędzić w naszym mieszkaniu.

W tłumku zapytań jest też jedna odpowiedź. Choć nie poszukuję aktywnie partnerów w wymianie, ten jeden raz trudno mi się było oprzeć. Bordeaux, mały domek z fasadą z piaskowca wygłaskanego dłońmi XVIII-wiecznych kamieniarzy, ogródek, entuzjastyczny opis, właściciele: rodzina z dwójką dzieci, z kategorii „experienced exchangers” (siedem wymian na koncie). Odkąd wysłałam im zapytanie, minęły dwa tygodnie. Podekscytowana rozwijam tekst mejla. W nim dwa słowa: „not interested”. Żadnej dużej litery, żadnego pozdrawiam, brak podpisu. Zero politury.

Choć na ogół jestem zwolenniczką bezpośredniości, szukając w tej wydestylowanej z osobistych elementów odpowiedzi choć cienia uczuciowości, niespodziewanie dla siebie odnajduję sens w istnieniu galanterii. Być może wynaleziono ją po to, żeby zmiękczać chropowatość komunikatów związanych z odtwarzaniem codziennego rytuału wymiany. Gdy wymianę oskubie się z galanterii, zostaje sama ekonomia.

…

Jeśli bierzesz sprawy w swoje ręce, jesteś przedsiębiorczy. Nie zarabiasz, więc nic nie jesteś wart. Nie pracujesz, więc w głowie ci się przewraca. Jesteś darmozjadem. Roszczeniową niezdarą, która zamiast siedzieć i narzekać, powinna przecież odnaleźć swoją drogę w kapitalizmie. Frajerem, który sam jest sobie winien. Każdy z nas ma przecież równe szanse na rynku. Zapomniałeś?

Język, którym opisuje się rzeczywistość, jest ważny. Nie bez powodu blisko 80. proc Polaków uważa, że część osób żyje w biedzie z własnej woli[126].

…

Agata pisze: „Największy rozwój wewnętrzny zanotowałam, gdy przestałam chcieć więcej i nastawiłam się na akceptację tego, co mam. Syn złagodniał, relacje z mężem się polepszyły, w pracy mam zen. Dystans coraz większy, uwielbiam śmiać się z siebie, kurczę, nawet wyładniałam. Gdy skupiałam się na «mieć», nie miałam czasu «być». Banał, no nie?”.

Wiktorska, Słowackiego, Mickiewicza, Solidarności, Koszykowa – tak wygląda moja nowa mapa tymczasowych pracowni.

Ulubiona znajduje się zaledwie 200 m od żłobka, do którego chodzi mój syn. Leży w socrealistycznym, rozpadającym się budynku Teatru Komedia. Wchodzę do niego po pogruchotanych stopniach, które w zamyśle ich projektantów miały być paradne. Teraz są własną skamieliną, zapadają się, kruszą i mieszają z parkową ziemią.

Biblioteka to duże pomieszczenie w suterenie. Zastawione biurkami z płyty, z zielonymi lampkami po lewej stronie. Przez zakratowane piwniczne okno widzę miniaturowy apartamentowiec wciśnięty między miękkie kształty kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej i drzewa o rozmiarach wskazujących na przedwojenne pochodzenie. W sali nigdy nie jestem sama. Zazwyczaj przynajmniej połowa stanowisk jest zajęta, ich użytkownicy, oprócz kolorowych fiszek, notatników, laptopów, trzymają na blatach termiczne kubki z parującą zawartością. Na bocznych ścianach regałów z księgozbiorem podręcznym czytam oświadczenia – wydrukowane na lichej, bibliotecznej drukarce, roztartym tuszem. Prasę do czytelni sponsoruje EMPIK sp. z o.o. Internet – Fundacja Orange.

O istnieniu kameralnych i przyjaznych przestrzeni do pracy, czynnych do wieczora, wyposażonych w wi-fi, gniazdko z prądem, a nawet stół do cichego spotkania z ewentualnym partnerem, przypominam sobie dopiero w 11. miesiącu konsumpcyjnego detoksu. Tak, tyle czasu trwa zejście z oswojonego, wygodnego szlaku, wyłożonego uniwersalnym środkiem płatniczym, porzucenie patentów wypracowanych przez lata zawodowej niezależności. Żeby zauważyć alternatywną drogę, trzeba zejść z dotychczasowej. Przedrzeć się przez chaszcze.

Wcześniej w poszukiwaniu bezpłatnej przestrzeni do pracy, która nie będzie moim własnym domem, wypełnionym energiczną obecnością 2,5-letniego chłopczyka, tułam się po parkach, ławkach, zaprzyjaźnionych redakcjach, znajomych mieszkaniach i biurach, moszczę się z laptopem na dworcach, lotniskach, w środkach publicznego (długodystansowego) transportu i we własnym, zaparkowanym w bezpłatnej strefie aucie. Testuję każde rozwiązanie, jakie mi przyjdzie do głowy. Ponieważ jednak żadne z nich mnie nie satysfakcjonuje, pierwszym pomysłem, który niezmiennie do mnie puka, gdy mam popracować poza domem, jest kawiarnia. Walczę z nim (Sio, kawo ze spienionym mlekiem sojowym! Sio, herbato darjeeling! Gdzie jest moja włosiennica?), czasem jednak polegam.

Dopiero jakiś czas temu, gdy mam do zagospodarowania trzy godziny – rozciągnięte w szpagacie między Mokotowem a Żoliborzem, bez szansy na skorzystanie z żadnego z przetestowanych miejsc – doznaję iluminacji. Gdy po przeanalizowaniu wszystkich możliwych scenariuszy, które podsuwa mi moja własna głowa, dochodzę do wniosku, że czas się przeprosić z darmową przestrzenią któregoś z warszawskich centrów handlowych (jedno z krakowskich już pod tym względem oswoiłam), przychodzi myśl tak świeża, że aż niedorzeczna: czytelnia w bibliotece!

…

Biblioteka w Polsce jest nie tylko miejscem, w którym można realizować potrzebę czytania za darmo. Jest też miejscem darmowego dostępu do internetu, kontaktu z prasą, spotkań z ludźmi, którzy opowiadają o tym, co piszą, i z ludźmi, którzy lubią rozmawiać o tym, co właśnie czytają. Bywa darmową szkołą językową, świetlicą dla okolicznej dzieciarni, salonem gier, lokalnym kombinatem (darmowej!) kultury, wylęgarnią pomysłów. Jedynym miejscem, w którym można na chwilę wylogować się z systemu, który nie każe sobie natychmiast za wszystko płacić. Biblioteki, do których są zapisani uczestnicy Roku bez Zakupów, organizują kursy komputerowe, językowe, z ekonomii, fotografii. Spotkania z pisarzami. Debaty. Dają przestrzeń dla Dyskusyjnych Klubów Książki, które mogą korzystać z finansowego wsparcia Instytutu Książki i udostępniać dyskutowane tytuły uczestnikom spotkań za darmo.

Zakamarki, Hokus Pokus, Wytwórnia, Media Rodzina – katalog dziecięcych nowości w bibliotece Agaty jest regularnie odświeżany; nowe książki często przychodzą natychmiast po tym, jak ukażą się ich recenzje na elitarnych portalach poświęconych literaturze dla najmłodszych. Na półkach trwa ruch, nowości są zastępowane kolejnymi, nie sposób ich naraz wszystkich połknąć. Szczęściara z Agaty, szczęściara z jej biblioteki – dzięki swemu położeniu załapała się na narodowy program wspierania czytelnictwa Biblioteka +. Do podziału było 375 mln zł, ale ubiegać mogły się jedynie placówki znajdujące się na terenach wiejskich i w małych miasteczkach.

Gdynianka Elżbieta, również regularna użytkowniczka biblioteki, wypożycza w niej nie tylko książki, filmy, audiobooki, ale i gry planszowe. Także te najpopularniejsze: „Carcassonne”, „Pociąg do Europy”, nawet kultową „Kolejkę”, wypuszczoną eksperymentalnie przez Instytut Pamięci Narodowej, która stała się takim hitem, że aż zaskoczyła emitenta. Trzeba tylko odczekać swoje w kolejce, wpłacić kaucję (150 zł) oddawaną przy zwrocie – po tym, jak bibliotekarz skrupulatnie przeliczy wszystkie pionki w pudełku.

Biblioteki są więc w stanie zaspokoić większość kulturalnych potrzeb Agaty i Elżbiety. Zwolnić z wewnętrznego przymusu kupienia sobie kawałka kultury i rozrywki na własność. Wypełnić przestrzeń, której zagospodarowanie niekoniecznie jest niezbędne, ale jakoś tak niewygodnie żyć, gdy zieje w niej pustką.

…

Ja, choć mieszkam na stosunkowo zamożnym i gęsto zamieszkanym Mokotowie, mam tego szczęścia dużo mniej. Największa dzielnica Warszawy nie załapuje się na biblioteczne dotacje, a jej władze, dzieląc budżetowe pieniądze, czytelnictwo zepchnęły na sam koniec potrzeb. Ubiegły rok był rokiem bibliotecznego kataklizmu. Kilka placówek przeniesiono do tańszych lokalizacji, radykalnie skrócono godziny dyżurów. Dziś mokotowskie biblioteki są czynne pięć godzin dziennie, bez sobót ( w Skawinie: 10 godzin, z sobotami włącznie). W styczniu tego roku po raz pierwszy od 30 lat obcięto budżet na prasę; z 150 prenumerowanych tytułów zostało zaledwie 50. Najbardziej progresywną pozycją w dziecięcym katalogu najbliższej mi placówki jest zestaw książek o detektywistycznym biurze Lassego i Mai. Z nalepką „Dar czytelnika”.

W 2012 roku roczny budżet mojej biblioteki na nowe książki wyniósł 1500 zł. Nawet biorąc pod uwagę biblioteczną zniżkę[127], dało to szansę wzbogacenia księgozbioru o jakieś 50 tytułów. Niewiele, biorąc pod uwagę fakt, że sama tylko literatura piękna jest w Polsce reprezentowana przez 5800 tytułów rocznie: – Jasne, przyjmiemy wszystko – mówi bibliotekarka, gdy oglądam ręcznie robione kartki okolicznościowe, sprezentowane przez posiadających zręczne dłonie czytelników, którzy choć w ten sposób chcą uratować swoją dzielnicową bibliotekę przed zapaścią, a przy okazji pytam, czy mogę przynieść niepotrzebne już książki: – To, co nie przyda się nam, rozdamy dalej. Na Mokotowie jest 27 głodnych nowości placówek. Przed kompletnym uschnięciem ratuje je jedynie oddolna mobilizacja ich użytkowników. Rozdział pieniędzy dla bibliotek zależy od liczby aktywnych czytelników. Im mniej czytelników, tym mniej nowości. Im mniej nowości, tym mniej czytelników. Z mniej bierze się jeszcze mniej. Aż w końcu przychodzi, cichutko, nic.

„Naród, który mało czyta, mało wie. Naród, który mało wie, podejmuje złe decyzje – w domu, na rynku, w sądzie, przy urnach wyborczych. Niewykształcona większość może przegłosować wykształconą mniejszość – to bardzo niebezpieczny aspekt demokracji” – twierdzi Jim Trelease, propagator głośnego czytania, autor „Podręcznika głośnego czytania”. Są kraje, w których doskonale się to rozumie i nie szczędzi pieniędzy na ułatwianie czytelnictwa. Takie jak Islandia.

…

Ale Islandia jest też krajem, którego władze oraz obywatele wypracowali całkiem efektywny sposób redystrybucji podatkowego bogactwa. Magdzie, zatrudnionej na pół etatu przez reykjawicki Urząd Miasta, po odprowadzeniu obowiązkowych 37 proc. przychodu do państwowej kasy, w kieszeni zostaje trochę ponad 100 tys. koron ( w przeliczeniu na polską walutę: 3 tys. zł) miesięcznie. To, jak na islandzkie warunki, żadne kokosy. Mimo to Magda dobrowolnie oddaje związkom zawodowym dodatkowy 1 proc. tego, co zarobi. W zamian za to otrzymuje dostęp do wielu benefitów; potężna pracownicza organizacja, do której należy Magda, oprócz tego, że dba o bezpieczeństwo jej zatrudnienia, opłaca też leczenie całej rodziny, partycypuje w rachunkach za prywatne przedszkole Rysia, zapewnia dostęp do bazy wypoczynkowej, wreszcie dofinansowuje jej osobisty rozwój, żądając od niej jedynie udokumentowania tegoż. Układ, jaki Magda zawiera ze związkiem, jest prosty i przejrzysty: pracujesz, możesz więc czuć się bezpiecznie.

Magdzie, która dzięki wsparciu ASI[128] już drugi rok studiuje język islandzki na Uniwersytecie w Reykjaviku, takie zasady odpowiadają. W kwestii „dzielić się 1 procentem czy nie”, nie ma wątpliwości. Gdy jednak dzieli się swoją decyzją z polskimi znajomymi, ci otwierają szeroko oczy, naprawdę to zrobiłaś? Sama, z własnej, nieprzymuszonej woli?

Magda czuje się wtedy bezradna. Jak wytłumaczyć komuś, kto uważa, że państwo to skomplikowana maszyneria do okradania obywatela, że dzielenie się przynosi profity? Że to nie ideologia, ale rzeczywistość. Bo ile włożysz, tyle wyjmiesz. Choćby w postaci tych wszystkich benefitów.

Podobnie bezradna bywa Islandia w zderzeniu z polską myślą racjonalizującą wydatki społeczne. –My, Polacy, mamy problem z wpasowaniem się w ten system – tłumaczy Magda. – Jesteśmy oburzeni, że cholerne Islandory nie pozwalają nam siedzieć na dupie i pobierać zasiłki, tylko wymagają aktywności, chodzenia na kursy. Szydzimy ze współobywateli, szydzimy z gospodarzy tylko dlatego, że kierują się innymi wartościami, że są inni, że dają się – w naszej optyce – wykorzystywać.

…

– Chwilowo mam w nosie zaangażowanie obywatelskie – informuje mnie Ida.

Powodem, dla którego Ida decyduje się chwilowo skupić na prywatnej wygodzie, jest komunikacja miejska, dokładniej: styczniowa podwyżka cen biletów. Ida, zameldowana w Ząbkach a pracująca na Ujazdowie, musiała do tej pory inwestować w sieciówkę 156 zł miesięcznie. Po styczniowej podwyżce: 196 zł. Cholernie dużo – jak dla kogoś, komu zdarza się, po uiszczeniu opłat, mieć na przeżycie z dwiema córkami niecałe 1200 zł. Cholernie nieekonomicznie – dla kogoś, kto jeżdżąc małym autkiem (paliwożerny land rover Idy wciąż udziela się na występach gościnnych), miesięcznie wydaje na transport na tej samej trasie jakieś 90 zł.

…

W drodze po Dzika zaglądam do piekarni na Żoliborzu. W zamrażarce na lody (ostemplowanej logo producenta) leżą worki twardych jak kamień pączków – czekają na reanimację. Jutro Tłusty Czwartek, dzień radosnego obżarstwa.

Pracodawca R. wykłada tacę z pączkami w sekretariacie, R. zjada cztery.

– Przyniesiesz mi jeden? – pytam go przez telefon.

– Wstydzę się zawinąć go w serwetkę – odpowiada.

Skanuję więc szafkę: mąka, cukier, są. Konfitur całe multum; ostatnia jesień była niekończącym się aktem domowego przetwórstwa. W lodówce znajduję nawet gęsi smalec, jedyne, co pozostało po świątecznej gęsi z kooperatywnego zamówienia. Brakuje tylko drożdży. Zanim wyjdę po nie do sklepu, sprawdzam raz jeszcze przepis w sieci. Przy okazji zaglądam na Facebooka. A tam komunikat od sąsiadki: – Nasmażyłam za dużo pączków, komu? Mnie!

W mieszkaniu K. pachnie drożdżową słodyczą. Wręczam jej słoik z truskawkową konfiturą, będzie idealna. Zarumieniona od kuchennego ciepła podaje mi talerz jeszcze parujących pączków; dwa tuziny drożdżowych pocisków z owocowym wypełnieniem. Przenoszę je ostrożnie z klatki do klatki, osłaniając szalem – jak cenny łup – przed właśnie rozkręcającą się śnieżycą.

…

Ponad 97 mln z hakiem – tyle usmażonych przez cukierników pączków zje dziś cała Polska. Większość z nich zostanie ściągnięta z tac wystawionych przez pracodawców. Jednak nie ma nic za darmo, właśnie w tym roku okazuje się, że może być to gest, za który trzeba będzie zapłacić. Media obiega przykład firmy, która zrezygnowała z poczęstunku – w obawie przed nowym, właśnie obwieszczonym stanowiskiem fiskusa względem tłustoczwartkowych słodkości. Ponieważ zdaniem Ministerstwa Finansów pączek jest przychodem, trzeba więc go wykazać w PIT i obowiązkowo odprowadzić podatek od korzyści uzyskanej z jego spożycia. Jak jednak obliczyć jej wysokość? Licząc pożarte pączki?

Do tego wszystkiego podatkowej wolności spożywania pączków będzie się przyglądał Trybunał Konstytucyjny. Sędziowskie ciało orzeknie, czy przepisy, które nakazują umieszczać w indywidualnych PIT-ach wszelkie nieodpłatne świadczenia dla pracowników, są zgodne z Konstytucją[129].

Pracodawcy Aleksandry, Agaty oraz Idy fiskusa się widać nie boją, bo dziś darmowych pączków z nich nie brakuje. Ida nie korzysta, pączków nie lubi, przypomina sobie o tym dzień wcześniej, gdy sama, próbując dopełnić wyczekiwanego przez córki rytuału, chce się zabrać za smażenie. W decydującym momencie okazuje się, że nie ma oleju. Ida przez moment rozważa uszczuplenie prywatnego zapasu oleju kokosowego, którego używa do ciała, ale w końcu drożdżowe bułeczki nafaszerowane ciapą z mirabelek ( o miejskim pochodzeniu) układa na blachach, a blachy ładuje do piekarnika. Pieczone pączki z miejskimi mirabelkami są nie dość, że pyszne, to jeszcze ergonomiczne w obsłudze – nie trzeba ich lukrować.

…

Dla Anety Tłusty Czwartek jest pretekstem do kolejnej próby nawiązania relacji z sąsiadką. Tej samej, na której wycieraczce zatrzymała się kilka miesięcy wcześniej. Sąsiadka, która nie przepuściła jej wtedy przez próg, przed Wigilią przyszła po prodiż; spalił się jej piekarnik. – Jesteś moją ostatnią deską ratunku – usłyszała Aneta. Dziś i ona ma zamiar piec biszkopt na zbliżające się urodziny synka, idzie więc po przepis. Bierze ze sobą kilka pączków, przy okazji prosi o szklankę mąki ziemniaczanej. W domu się skończyła. Sąsiadka zaprasza ją do środka. Aneta wreszcie przekracza granicę wytyczoną przez stary, zainstalowany jeszcze przed wojną próg.

Coś, co wydawało się niesklejalne, zostaje scalone z pomocą drobnych gestów.

Podczas gdy Aneta konsekwentnie buduje własną mikrowspólnotę, u Agaty uaktywnia się społecznikowski gen. Tak jakby w przestrzeni oczyszczonej z kupowania pojawiło się miejsce na coś nowego: świeżo odkryte poczucie obywatelskiej mocy.

Choć wrześniowa konfrontacja z murem rodzicielskiej niezgody na ograniczenie konsumpcji nadgryzła ufność Agaty we własną sprawczość, kolejne miesiące ją przywracają. Dzięki jej wytrwałemu lobbingowi z przedszkolnego jadłospisu znika nutella, a pojawia się kasza jaglana. Po sugestiach Agaty przedszkolni koledzy i koleżanki Antka będą w marcu „aktywnie uczestniczyć w sadzeniu roślin” oraz „pielęgnować, obserwować rośliny, poznawać warunki niezbędne do ich wzrostu”. To z wyciągu z tzw. „celów operacyjnych”, przygotowanego przez przedszkolną kadrę: – Rok temu wydawało mi się, że nie mam w małym mieście wyboru. Teraz widzę, że brak wyboru motywuje – do wysiłku w kierunku zmiany.

Działanie daje siłę, skuteczne działanie daje moc – powtarzają aktywiści, ci zrzeszeni w trzecim sektorze. I ci nieoficjalni też.

…

Tłusty Czwartek jest jedynym chyba dniem w roku, gdy niepowściągliwa konsumpcja, jedna z antycnót, przestaje być grzechem. Marii wprawdzie nie udaje się z kurczącego się dnia wyskrobać ani chwili na produkcję słodkich kulek, ale jej średnia córka w ostatnim momencie porywa pączka ze sklepowej lady, wpycha go do buzi i usmarowanymi lukrem policzkami wybiega na parking. Zawstydzona matka robi w tył zwrot, wraca, płaci. Tradycji musi się wszak stać zadość.

Za to Magda z Islandii, która zaczęła Nowy Rok – podobnie jak Aleksandra – decyzją o konieczności odbycia pokuty oraz zredukowania własnych cielesnych zasobów, wieczorem wchodzi na wagę. Na minusie 8 kg, do celu zostało 20. Na Islandii dziś nie je się pączków. Magda jest więc bezpieczna. Do poniedziałku, gdy cała wyspa będzie jadła ptysie z kremem i czekoladą.

Tydzień 45.

W autobusie, którym co tydzień wtaczam się Dolną na górę, w każdy poniedziałek spotykam tę samą kobietę. Ładną brunetkę w fuksjowej czapce. Wsiada zawsze o tej samej porze, z tym samym podwójnym, wypełnionym progeniturą wózkiem, na tym samym przystanku, jedzie dalej niż ja. Gdy dziś wychodzę, odwracam się do niej i chcę powiedzieć „do widzenia”. Powstrzymuję się w ostatnim momencie, ale myśl nie chce się ode mnie odkleić przez pół dnia. Znajomi z osiedla, z placu zabaw, ze sklepu, dlaczego nie z autobusu?

…

Ida: – Zdecydowanie kierowcy są najbardziej oderwani od rzeczywistości, od ludzi, roszczeniowi, obfoszeni. Nieuziemieni kompletnie, a bez kontaktu z Ziemią przecież musi być ciężko. Jakby przestrzeń służyła tylko do pokonywania jej, jakby nie było w niej miejsca na spotkanie, na relację.

Ida mieszka w Ząbkach; pierwszym polskim mieście, które wprowadziło darmową komunikację dla swoich obywateli. W godzinach szczytu po miasteczku kluczą żółto-zielone autobusy dwóch lokalnych linii: Ząbki-1 i Ząbki-2. Podobno trudno się do nich wepchnąć, słyszała Ida, która sama nie próbowała, choć jest posiadaczką meldunku w Ząbkach uprawniającego ją do korzystania. Z wygody: – Te linie jeżdżą donikąd. I z przekory: – Darmowa komunikacja powinna być dla wszystkich, a nie dla wybrańców. To farbowany przywilej, warunkowany, nie lubię warunkowania.

Dlatego, gdy tylko poziom zasolenia jezdni na Radzymińskiej zaczął dawać jej się we znaki, z roweru przesiadła się na stołeczny transport publiczny. Przetrwała kilka pierwszych tygodni, ale w grudniu, gdy kilka razy z rzędu nie zdążyła odebrać córek z placówek edukacyjnych, odpuściła. Ostatnia podróż autobusem zdarzyła jej się przed świętami. Po Nowym Roku odpaliła zziębniętą micrę. Droga, którą tuż przed świętami, wciśnięta w autobus, pokonywała w półtorej godziny, zajęła jej pół godziny. – Jeszcze nie wszyscy wrócili – tłumaczyła sobie. Gdy jednak w poniedziałek po Trzech Królach wciąż się nie zakleszczała podczas transferu, przestała się zastanawiać. Nie kupiła nowego biletu. Zajechała pod szkołę w Ząbkach w momencie, w którym starsza z córek skończyła ostatnią lekcję. Koniec z sytuacjami pt. „Przepraszam, że musiałaś na mnie czekać przez godzinę, autobus nie przyjechał, a na kolejny czekałam pół godziny”. Koniec z dwuipółgodzinnym transferem na trasie Ujazdów-Ząbki. Ida oddała walkowerem jeden z antykonsumpcyjnych przyczółków, ale odzyskała kontrolę. Przejęła za siebie odpowiedzialność. Z rozproszoną odpowiedzialnością trudno cokolwiek zrobić, można się tylko chronicznie złościć.

Gdy przyjdzie wiosna, Ida ma zamiar znów przesiąść się na rower. Zrobiłaby to i teraz, ale Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, który w ulotkach reklamowych chwali się tym, że posiada 322 km ścieżek rowerowych, w okresie od listopada do marca zapomina o ich istnieniu. Ścieżka jest wszak idealnym miejscem na składowanie zepchniętego z jezdni śniegu.

Dlatego Ida sprawdza co i rusz prognozy, w pamięci mając ubiegłoroczny luty, gdy zima odpuściła już na tyle, że znów można było wsiąść na rower. „Zadziwia mnie i szokuje, i smuci, i irytuje, i wkurwia ignorowanie oczywistych związków cen biletów z czystością miasta, jakością miejskiego życia, a nawet relacjami w populacji zamieszkującej to miasto, bo nie wierzę, że nie widzą, a nawet jak nie widzą, to są tacy, którzy im o tym mówią. Granda” – pisze. „Jeżdżenie ZTM-em stało się rozrywką dla majętnych. Dlatego chwilowo odechciało mi się stanowienia jednoosobowego wkładu w społeczeństwo obywatelskie”.

…

Ile się płaci za pojedynczy bilet na autobus lub metro w Warszawie – wiadomo. To jednak tylko część faktycznych kosztów miejskiego transportu. Dokładnie, uśredniając: 40 proc.[130]. Tyle płacą (po podwyżce) pasażerowie. Na resztę, czyli jakieś 60 proc. wartości przejazdu, pieniądze wykłada miasto – redystrybuując w ten sposób podatkowe bogactwo pobrane od wszystkich obywateli rozliczających się w warszawskich urzędach skarbowych. Tych, co regularnie korzystają z komunikacji miejskiej, i tych, co omijają ją szerokim, samochodowym łukiem.

ZTM na swojej stronie internetowej usprawiedliwia się: „Za przejazd warszawską komunikacją zbiorową płaci się mniej niż w innych stolicach środkowoeuropejskich”. Mniej niż gdzie? W Bratysławie (3,70 zł), w Wilnie (2,40 zł) w Budapeszcie (3,50 zł)? A może w Tallinie? Raczej nie. Mieszkańcy estońskiej stolicy od stycznia tego roku jeżdżą za darmo.

…

R., który codziennie dojeżdża z Mokotowa na bliską Wolę, korzysta z sieciówki, ja, która z komunikacji korzystam sporadycznie, żeby odebrać Dzika z odległego o 10 km żłobka, muszę zainwestować 8,80 zł w pojedyncze bilety. Chyba że chcę sobie skrócić podróż, korzystając z metra. Kupuję wówczas bilety czasowe, za które płacę, w zależności od wiatrów, różnie: od 9,20 do 13,60 zł za wyprawę. Gdy jadę po chłopczyka autem, płacę za benzynę trochę więcej niż 10 zł.

To wyliczenie nie uwzględnia, rzecz jasna, wszystkich kosztów – zakupu, eksploatacji i pielęgnacji samochodu, obowiązkowych ubezpieczeń, garażowania, opłat parkingowych oraz, a jakże, mandatów. Gdy spróbowaliśmy z R. oszacować wysokość daniny, którą składamy w zamian za dostęp do korzyści, jakie daje posiadanie samochodu, wyszło, że w 2012 roku było to ( i jest nadal) około 870 zł miesięcznie. Oto nasz osobisty przybliżony miesięczny koszt posiadania auta (11-letni ford focus, który jest z nami od samego początku swego życia); te pieniądze wydalibyśmy i tak.

Mam świadomość, jak niepotrzebna jest porcja spalin, którą pompuję w warszawskie powietrze, miła jest mi wizja szerokich chodników i nierozjeżdżonych trawników, ale zdarza się, zwłaszcza teraz, zimą, że i ona przegrywa w starciu z moją potrzebą komfortu. Takich ludzi jak ja zapewne jest więcej – z pewnością mamy jakiś potencjał (ekonomiczny? ekologiczny? społeczny?). Ale pewnie równie sporo jest tych, którzy wklejeni w siedzenia własnych aut nawet nie wyobrażają sobie innego sposobu na funkcjonowanie w Warszawie. W nich też jest potencjał (być może ekonomiczny?), ale miasto, fundując podwyżkę biletów ( i zapowiadając kolejne), nie pomaga im go uaktywnić.

Ekonomia się tu nijak nie splata z ekologią.

…

Ostatnia podwyżka cen biletów w Warszawie, przeprowadzona rok temu, przyniosła straty zamiast spodziewanych zysków. Odnotowano około 10-proc. odpływ pasażerów. Jak będzie pod koniec 2013, u schyłku kolejnego, droższego roku?

…

Na świecie nie ma zakątka wolnego od potrzeby usprawiedliwionego obżarstwa. Islandia, mimo że chrześcijańska, objada się pod prąd, niezgodnie z kościelnym kalendarzem, bo w poniedziałek, na siedem tygodni przed Wielką Nocą. W tym roku wypada on 11 lutego. Bolludagur czyli Dzień Słodkiej Bułeczki, start!

Bułeczki z ptysiowego ciasta, przekrojone na pół, przełożone słodką kremową masą, już czekają. Na stoliku w świetlicy, w której pracuje Magda. Najpierw sięga po jedną. Potem po drugą. Skoro i tak zgrzeszyłam, myśli, wezmę jeszcze jedną. To przez tę zimę, co nie chce odejść. To przez tę przedłużającą się polarną noc, przez którą ciężko przebrnąć. Orgia obżarstwa na przednówku, którą funduje sobie niemal każdy kraj w naszej podzielonej na cztery pory roku strefie klimatycznej, jest jak baton energetyczny rzucony maratończykowi na kilkaset metrów przed metą. Widzisz? Już blisko, wytrzymasz.

Bolla są za darmo. Magda zjada 10. I udziela sobie dietetycznej dyspensy do końca tygodnia. Dyspensa się jednak przeciąga. Magda już nie wróci do dietetycznego reżimu.

Środa Popielcowa

W Polityce: tekst o konsumenckich nastrojach[131]. Że zmienia się trend, że Polska wrzuca niski bieg. Że w 2012 roku sprzedaje się mniej samochodów, mniej benzyny, mniej oleju napędowego. Że dociśnięty kolejną falą kryzysu Polak coraz mocniej goli wydatki – zaczynając od tych, które są związane z zagospodarowywaniem wolnego czasu, kulturą, wakacjami i, o dziwo, zdrowiem. Rezygnuje więc z płatnych badań, wakacji, remontu kuchni, zaczyna robić kanapki do pracy, żegna się z Auchan Direct, zaprzyjaźnia z dzielnicową Biedronką i robi wszystko, by ocalić budżet przed uszczupleniem pozycji przeznaczonej na wydatki na dzieci i domowe zwierzęta. Oraz na... używki. Kawa, papierosy, piwo – one trzymają się mocno, odporne na najsilniejsze ekonomiczne drżenie.

…

Ta niewygoda, która mi towarzyszy od kilkunastu dni – wreszcie ją diagnozuję. Fizyczna wręcz, brzuszna tęsknota za bezmyślną konsumpcją. Jest na to lekarstwo?

…

Nie tylko mi luty przynosi wypalenie. Antek od kilku dni nudzi o nową zabawkę – koniecznie ze sklepu. Jego matka, Agata, donosi, że w głowie: gąbka. „To zima – niby śnieżna, ale kompletnie bezsłoneczna. Gdy mózg działa kulawo, aż się prosi o dopompowanie jakimś szybkim zakupem na wyprzedaży”.

Aleksandra idzie na piwo: „Zmęczenie materiału, za mało słońca, za zimno” – pisze.

Tydzień 46.

Hurra! Agacie udaje się załapać na darmowy kurs dla rodziców sponsorowany przez lokalne Centrum Wspierania Rodziny. Temat: „Jak mówić do dzieci, żeby nas słuchały?”. Ośmiotygodniowy cykl spotkań prowadzonych przez dwie wykwalifikowane trenerki jest w całości finansowany ze środków publicznych. Pieniądze pochodzą z zasobów programu PARP, zebranych na akcyzie. Ostatecznie więc płacimy za to więc my wszyscy – konsumenci alkoholu. Jest coś przewrotnie satysfakcjonującego w świadomości, że kupując wino, można się przyczynić do popularyzacji bezprzemocowej komunikacji z dziećmi.

W przerwie jeden z ojców opowiada o kamieniołomie, który zbudował z masy papierowej dla syna. Agata zauważa kilka znajomych twarzy. Podczas wrześniowej fartuszkowej burzy zdiagnozowała ich jako obiecujących. – Będzie z kim budować przyszłe sojusze – cieszy się.

…

W Mokotowskim Centrum Integracji Mieszkańców: warsztaty z efektywności osobistej. Bezpłatne, organizowane przez Fundację RoRo, dofinansowywane przez miasto. Tylko w pierwszym dniu opublikowania ogłoszenia o naborze zgłasza się 40 osób, ale udaje mi się – dostaję się do szczęśliwej 14. Bardzo się boję, żeby nie zaspać, nastawiam więc dwa budziki, rano maszeruję przez zwarzone mrozem Wierzbno. Jest we mnie ekscytacja i obawa jednocześnie: czy będzie biznesowo? Demagogicznie? Paździerzowo? Przypadkowo? Z garnkami, kołdrami, banerami sponsorów?

Nic z tego. Jest czysto, uczciwie, bez prób zakamuflowanej sprzedaży. Trenerka pewną i kompetentną ręką przeciąga grupę przez prawie trzygodzinny intensywny proces, wygniatając nas hurtowo i detalicznie. Zadaje nam domową robotę: mam przez sześć dni notować, na co poświęcam każdy kwadrans kolejnej świadomie przeżytej godziny. Notuję więc. Pozycją, która zjada mi najmniej czasu, są, zgodnie z przewidywaniem, zakupy. Czas poświęcony na ich robienie dramatycznie się skurczył. Do niespełna dwóch godzin tygodniowo.

– Czasem dwie i pół godziny w tygodniu, czasem 10. Codzienne małe zakupy podczas spaceru z dzieckiem, buszowanie po Allegro i Gumtree, też codziennie. Raz w tygodniu trzygodzinna wyprawa do supermarketu, raz w miesiącu rajd po lumpeksach, który zjada czasem i pół dnia – opowiadają uczestniczki szkolenia. Większość z nich to matki z malutkimi dziećmi, na urlopach macierzyńskich lub wychowawczych, niepracujące lub pracujące dorywczo, menedżerki domowego ogniska. Jest też jedna kobieta korporacyjna: lada moment skończy jej się umowa o pracę, nowej na horyzoncie nie widać. Jeśli przeformułuje proporcje, mówi, może uda jej się znaleźć pracę w organizacji pozarządowej. Trzeci sektor bywa więc nie tylko źródłem nieodpłatnego bogactwa, ale i idealnym pracodawcą dla kogoś, kto pragnie w swym życiu proporcji innych niż te, które dostaje się z korporacyjnego rozdania.

…

21 lutego jest Dniem Triumfu Polskiej Myśli Racjonalizującej Konsumpcję. Piotr Miksek z Pionek bierze sposobem Media Markt. W ciągu 150 sekund udaje mu się wynieść towar o wartości 255 tys. 376 zł i 38 gr. To najlepszy wynik w Europie, plasujący się za liderem Hiszpan wyniósł sprzęt wart kilka razy mniej.

Komentarze w sieci można podzielić na trzy grupy: „Polak potrafi”, „co za upokorzenie!” oraz „przyjdzie podatkowa kryska”. Kryska nie przyjdzie, bo podatek zapłaci Media Markt, którego kierownik, jak widać na filmie, jest zszokowany pomysłowością 19-letniego studenta.

– Nigdy nikomu tak nie zazdrościłam – mówi jeden z komentarzy na rodzicielskim forum, na które często zaglądam.

…

– Pani kiedyś do nas przychodziła – młoda dziewczyna biegnie wzrokiem po ekranie monitora. – Ale ważność karty już dawno wygasła.

Biegam z pierwszego piętra na drugie i z powrotem, a potem jeszcze raz na dół. Formalnościom musi się stać zadość, nie mogę zasiąść przy jednym z ponad stu stanowisk w Czytelni Głównej na Koszykowej, za zieloną lampką, legitymując się wyłącznie dowodem. Rewersy muszę wypełniać dokładnie. Termosy, opakowania z jedzeniem, cukierki – zostawić przy wejściu, na półce pod kartką „Zakaz wnoszenia jedzenia i picia na salę”.

Na parterze kącik internetowy. 12 stanowisk. 90 proc. użytkowników to mężczyźni. Na monitorach: pasjans, gra sieciowa, Allegro. Ostry zapach. Kartka na ścianie: „Szanujmy siebie nawzajem. Za niewłaściwe zachowanie wydajemy pisemny zakaz wstępu na salę”. Jeden z użytkowników podchodzi do informacji. Jest zdenerwowany, mówi głośno: – Dlaczego wyłączacie internet co 15 minut? Właśnie się zalogowałem na konto bankowe i dupa. I co mam teraz zrobić? Komputer ze mną nie współpracuje. Wymagam, żeby współpracował. Dziewczyna patrzy na niego długo, mówi, że nic nie może z tym zrobić. Gdy petent odchodzi, odwraca się do koleżanki: – Słyszałaś? Komputer z nim nie współpracuje! Niech se kupi taki, co będzie współpracować – przewraca oczami. – Tobie też się wyłącza internet?

…

To rok, w którym nasze życie ( a często i przeżycie) zależy od służb publicznych. Na co możemy liczyć? Co nam się należy „za darmo” – choćby z racji bycia podatnikiem?

Leczenie, edukacja, komunikacja miejska, bezpieczeństwo, mediacja, ale też... wsparcie pedagogiczne – odkrywa to Ida. Matka dwóch rozkręconych plastycznie córek nie nadąża już z dostawami materiałów do obróbki. Aktualnie zbiera po znajomych niepotrzebne chińskie pióra, bo starsza Ola postanowiła zająć się kaligrafią. Wytyczanie w zeszycie szlaczków – podobnie jak standardowe rysowanie, malowanie, plasteliny ugniatanie, przewidziane przez zarys programowy dla pierwszej klasy – już jej nie wystarcza. Poddaje artystycznej transformacji każdy dostępny surowiec i bierze udział w każdym konkursie plastycznym dla klas I-III w swojej szkole. Większość wygrywa. Gdy wnioskuje u matki o zgodę na udział w ministerialnym konkursie, ta mówi: stop. Zaczyna się rozglądać i widzi, że to, co uważała za rozwojową normę, być może wcale nią jest. Być może przypadło jej dziecko nieprzeciętnie utalentowane. I co w związku z tym? Co dalej? Ignorować? Stymulować? Wymagać więcej, czy przeciwnie, udawać, że się niczego nie zauważa, patrzeć i podziwiać?

Rok temu Ida prawdopodobnie poszłaby tropem, którym idzie większość współczesnych rodziców, przejętych misją „edukacja”: obudowałaby córkę zajęciami pozalekcyjnymi. Szczelnie zapełniony grafik: ceramika, lekcje rysunku, fotografia otworkowa, architektura, nawet język chiński. W końcu po pierwszych testach przeprowadzonych na wniosek Idy w lokalnej poradni psychologiczno-pedagogicznej okazuje się, że Ola jest faktycznie do przodu. Nie tylko plastycznie, ale i językowo.

Ida jednak wybiera jednak inną drogę. Zapisuje córkę do domu kultury na zajęcia. Kontynuuje testy, jeśli potwierdzą jej przypuszczenia, Ola otrzyma glejt, który będzie przepustką do skorzystania z dodatkowych godzin indywidualnych zajęć plastycznych. Pod okiem nauczycielki, która zna ją najlepiej i już przebąkuje o utworzeniu grupy dla tych, którzy w pracach manualnych są zdecydowanie do przodu. A także w świetlicy, która z racji panującego w nim rozprężenia jest – zdaniem psychologów zajmujących się nieprzeciętnie uzdolnionymi dziećmi – idealną dla nich przestrzenią. Bo nic nie pobudza kreatywności tak, jak nuda. – Rok wcześniej być może nie wpadłabym na to, że pomocy można szukać w systemie edukacji – zeznaje Ida. – A przecież oni najlepiej wiedzą, jak to robić. Chcę Oli dać miejsce na rozwój, ale nie chcę jej przeciążyć. Każdy ma prawo nie skorzystać ze swoich talentów.

U gdynianki Elżbiety z kolei: transgresja stomatologiczna. Do tej pory, podobnie jak 72 proc. Polaków, nie szczędziła pieniędzy na odpłatne plomby. W tym roku jest inaczej, przechodząc koło przychodni, postanawia do niej zajrzeć. Przed okienkiem spokój, nawet terminowa kolejka jest symboliczna: – Mogę zapisać panią w przyszłym tygodniu – informuje rejestratorka. Zgodnie z zaleceniem Narodowego Funduszu Zdrowia plomby, których kolor komponuje się z odcieniem zębów, przysługują Elżbiecie tylko od kła do kła, a ubytki, które nie są w pierwszej linii uśmiechu, można uzupełniać jedynie srebrzysto-grafitowym amalgamatem. Ela jest drobna, wyposażona przez naturę w twarz dziewczynki, i choć uśmiecha się szerzej niż od trójki do trójki, kontrastujące plomby nie będą widoczne. Przy okazji funduje sobie ścieranie kamienia – bez piaskowania, bo tego Fundusz już nie przewiduje. Wprawdzie ma wrażenie, że zęby nie są tak dokładnie oczyszczone, jak w wersji płatnej, ale potem na stronie NFZ czyta, że ubezpieczenie przewiduje usuwanie kamienia tylko z połowy każdego zęba.

Elżbieta jest szczęściarą, bo jest dorosła. Sprawia mniej kłopotu, a przynosi lekarzowi podobny profit. Gdyby w tej samej przychodni chciała zapisać na wizytę swoje dzieci, musiałaby czekać kilka miesięcy. Na wizytę u ortodonty – kilka lat. Ciekawe dlaczego, mimo że stan zaniedbania wnętrz polskich jam ustnych się nie zmienia ( u 90 proc. dzieci diagnozuje się próchnicę), z roku na rok maleje pula pieniędzy, które NFZ przeznacza na stomatologię?

…

Centrum Warszawy, Mama Cafe. Miejsce, które przez swoją życzliwość zapewnia mi kontakt z tą częścią świata, która nie chce zrezygnować z kawiarnianych przyjemności. Spotykam się tutaj z A., jak zwykle nic nie zamawiam i jak zwykle nikt nie daje mi odczuć, że jest to coś niewłaściwego. Już wiem, komu oddam w tym roku swój podatkowy „jeden procent”.

…

64 proc. Polaków deklaruje, że w 2013 roku będzie zaciskać pasa[132]. Redukcji zostaną poddane wydatki na artykuły codziennego użytku. Pieczywo, mięso, mleko, mydło. Jedną z obranych strategii będzie ograniczenie się do zakupu tylko tego, co naprawdę niezbędne, i uważniejsze dobieranie kupowanych produktów. „Nowomowa” – komentuje lewicowy polityk Piotr Ikonowicz na swoim facebookowym profilu. „Człowiek, który kupuje mniej chleba, niż potrzebuje, nie zajmuje się «uważniejszym dobieraniem produktów», tylko zwyczajnie nie dojada”.

Wezwanie Gazety.pl, która alarmuje, że w centrach handlowych kończą się wyprzedaże („Warto to wykorzystać na zakup resztek luksusowych kolekcji, które nie rozchodzą się tak szybko, jak przecenione ciuchy z sieciówek”), jest jak echo z bardzo dalekiego świata.

Tydzień 47.

Minus trzy. Aleksandra donosi, że wciąż dojeżdża rowerem do roboty. Zima we Wrocławiu jest wyrozumiała, Ola wykorzystuje specjalistyczną odzież, zakupioną jeszcze w poprzednim sezonie.

…

Tymczasem ja umawiam się na lekcję jazdy rowerem w ruchu ulicznym. „Kupuję” ją na Wymienniku, płacę alterkami – walutą stworzoną dla potrzeb wymieniającej się społeczności.

K., mój wykładowca, jest antropologiem, pracuje w fundacji zajmującej się propagowaniem wiedzy na temat ekonomii społecznej. Jest też najbardziej doświadczonym rowerowym praktykiem, jakiego znam: jeździ po Warszawie, odkąd dostał dowód osobisty i wychodzi mu to tak dobrze, że nigdy nie zrobił prawa jazdy. I nie planuje go robić. Ma 40 lat. – Dużo się zmieniło – mówi. – Teraz zimą na ulicach jest więcej rowerzystów niż kiedyś latem. Kierowcy są wrażliwsi.

Zanim zacznę na własnej skórze testować wrażliwość warszawskich kierowców (szykując się do zmiany pasów na rondzie Dmowskiego), zaczynamy od teorii. Potem ruszamy Czerską, w lewo, w prawo, zmiana pasa, rondo. Na placu Zbawiciela K. pokazuje jeden z pierwszych stołecznych kontrapasów, skręcający z ronda w Nowowiejską. To popularne w Wiedniu rozwiązanie było w Warszawie oprotestowywane przez tramwajarzy. Nie korzysta z niego zbyt wielu rowerzystów. Przebijamy się Noakowskiego, po asfalcie, bo biegnąca równolegle do jezdni ścieżka rowerowa po prawej stronie służy jako sezonowy, nielegalny parking. Asfalt wylany z myślą o rowerzystach jest wykorzystany do ostatniego centymetra: kilkadziesiąt aut stoi sznurkiem, zderzak w zderzak. – Sobota – mówi K. – Dzień zaocznych studiów na Politechnice. Pod kołami aut widać szczeliny, ich ciężar sprawia, że położona ubiegłego lata nawierzchnia już zaczęła pękać.

Z obserwacji K. wynika, że kilka gorszych dni to dość, żeby miasto zostało odzyskane przez właścicieli samochodów. Bo ławice rowerów na ulicach Warszawy to wciąż jeszcze zjawisko sezonowe. Zaczyna się w maju. Wystarczy kilka ciepłych dni, żeby na ulicach ( i chodnikach) pojawiły się chmary dwukołowców, i kilka chłodniejszych – by niemal całkowicie znikły. Znikają też wszelkie, śladowe nawet udogodnienia dla cyklistów. Gdy temperatura spada, Zarząd Dróg Miejskich przestaje odśnieżać ścieżki. Być może, gdyby miejskie szlaki rowerowe faktycznie były całoroczne, więcej osób decydowałoby się na zimowy transfer na dwóch kółkach?

Gdy po kilku godzinach pedałowania dojeżdżam do domu, zmywam z twarzy skorupę. Rowerowa zima w Warszawie ma smak przemysłowej soli.

…

Rowerowa przejażdżka z K. dostarcza mi tylu wrażeń, że w lutym nie wysiadam już z autobusu. Gdy pod koniec miesiąca podliczam koszt pojedynczych kartonikowych biletów, które kupiłam do dziś, okazuje się, że za incydentalne przejazdy zapłaciłam więcej niż za sieciówkę. Po raz pierwszy więc od czasów studenckich wyrabiam sobie imienny bilet miejski. Od razu biorę na trzy miesiące.

W kiosku, w którym na ogół kupuję bilety, na parapecie leży sterta ulotek. Niebieskie tło, białe litery, siermiężny projekt na matowym, drugogatunkowym papierze, do tego enigmatyczne hasło „Bądź gotowy, nie daj się wyłączyć” – jestem przekonana, że to ulotki jakiejś akcji społecznej. Reklamują dekodery za 109,99 zł – bez nich po 19 marca nie będzie można oglądać telewizji analogowej. Województwo mazowieckie zostanie odcięte od sygnału z powietrza już za trzy tygodnie, na kolejne przyjdzie pora później.

Co trzecie gospodarstwo domowe[133] w Polsce jest wyposażone w sprawny telewizor starego typu – nie płaską, wielofunkcyjną taflę z diodowym podświetleniem, ale pełnowymiarowe, zbierające kurz pudło z ukrytym w środku kineskopem, które, dzięki podpięciu do tradycyjnej anteny, jest czułe na telewizyjny sygnał z powietrza. Przymusowa cyfryzacja uderzy właśnie w ich właścicieli. Żeby nadal oglądać jeden z siedmiu kanałów, będą musieli zainwestować w dekoder albo... nowy telewizor. Umiar i przywiązanie zostaną ukarane.

– I doskonale – cieszą się skawinianie, Agata i Gustaw, którzy w ramach konsumenckiego buntu jakiś czas temu zrezygnowali z kablówki. Pora na kolejny krok: – Gdy wyłączą nam naziemny sygnał, nareszcie odłączymy się od pudła.

Wystarczyło 30 lat, żeby telewizor, jeden z salonowych mebli, rozrósł się do rozmiarów domowego kina, połknął wszystkie urządzenia peryferyjne i stał się kolejnym ogniwem łączącym nas z siecią. Nowoczesny odbiornik nie jest już tylko okiem, którym można popatrzeć na świat, ale i aktywnym podglądaczem. Zbiera dane o swoich użytkownikach, a wiedzę o ich upodobaniach oraz nawykach związanych z oglądaniem telewizji kolportuje dalej – niekoniecznie to z użytkownikami konsultując[134]. Choć kiedyś spełniał ważną społeczną funkcję (integrującą choćby sąsiadów, schodzących się na wieczorny seans filmowy), dziś jest jednym z głównych oskarżonych w procesie o szerzenie wirusa społecznej alienacji. Niektórzy, żeby się przed tą alienacją uchronić, z premedytacją pozbywają się odbiornika. Tak jak Lena, ta, która porzuciła zakupowy post w sierpniu. Telewizor zniknął z jej domu pół roku wcześniej. Została po nim czarna listwa do mocowania i martwy kabel wymownie zwisający ze ściany. Gdy Lena pyta swoje dzieci, czy chciałyby, żeby odbiornik wrócił do domu, 3-letnia Nastka krzyczy: – Tak, będę do niego rzucać piłkami!

Coraz więcej Polaków decyduje się na rozstanie z telewizorem, ale pozbycie się gadającego pudła bywa jedynie symbolicznym gestem. Na wolną przestrzeń czatuje cała zgraja multimedialnych urządzeń: komputery, tablety, smartfony. Każde z nich wymaga naszej uwagi, troski, cierpliwości.

…

W domu wiosna – choinka z elektrośmieci puściła właśnie świeże pędy. Na zewnątrz wiosna – temperatura rośnie, ziemia mięknie, pulchnieje, zaczyna oddychać, z jej powierzchni znikają grudkowato-lodowe strupy. Przenoszę z balkonu do mieszkania jedną z glinianych donic z zeszłoroczną, wyczyszczoną z korzeni zawartością, rozcieram palcami grudy, rozkładam nasiona, podlewam. Potem długo myję ręce. Dziś przez czarną powierzchnię przebijają się zielone pręciki. Nowy cykl – start. Błąkam się po sieciowych sklepach ogrodniczych i myślę, czym by tu ten start uhonorować.

Do końca został już tylko miesiąc.

W Warszawie, Skawinie, Gdyni, na Podlasiu: wiosna! Termometr wariuje, przez uchylone okno wciska się frywolne ćwir-ćwir, a w donicy, którą dwa tygodnie temu przytargałam z balkonu, spomiędzy grud zeszłorocznej, pracowicie przecieranej palcami ziemi przebija się życie. Chlorofilowo zielone, jaskrawe, świeże, energetyczne. Powietrze podgrzane południowym wiatrem błyskawicznie osusza chodniki, w parku, którym chodzę kilka razy w tygodniu, skracając sobie drogę z przystanku do żłobka, stoją czarne worki wypełnione odwilżowymi śmieciami, świeżo zgrabionymi z klombów. Cykl się zamyka, Agata, która znalazła się w nielicznej grupie niepoddającej potrzebie redukcji stanu posiadania, zaczyna powoli dojrzewać do tego, żeby przetrzepać szafy.

…

Po blisko 12 miesiącach postu zauważam, że krawężnik przy chodniku biegnącym koło naszego dzielnicowego Tesco wygląda jak wykończony śmieciową fugą. W krawężnikowym zagięciu zbiera się miejski syf. Wstępnie przetrawiony – jak to, co można wydrapać paznokciem spod gumy w bębnie od pralki. Pety, okruchy tłuczonego piwnego szkła, foliowe strzępy, przegniłe pudełka po fajkach, celofan, folia, polistyren – lista cywilizacyjnych pogrobowców, którzy znaleźli przystań w zagięciu między asfaltem a cementowym bloczkiem, jest długa. Sekretne życie krawężnika pod Tesco mogłoby służyć badaczom; widać tu, jednoznacznie i bezczelnie, jak długi jest cykl życia każdego z surowców używanego do pakowania. Pudełka, chusteczki, miękkie części liści rozkładają się w ciągu jednego sezonu. Ustniki po fajkach wydają się żyć wiecznie. Wszystko stłamszone, w pół drogi do rozkładu. Tylko foliowa torebka kierowana potrzebą oddzielenia się od podkrawężnikowego ekosystemu lewituje ponad chodnikiem. Jak gwiazda filmowa. Amerykańska miss niepohamowanej konsumpcji rzucona na środkowoeuropejski grunt.

…

Podmuch wiosny uruchamia łańcuch pokus. Przemysław nadal fantazjuje o koszuli Delicatessen (nie znalazł jej pod choinką), Agata – o sadzonkach szarej renety i koksy górskiej, Ida – o szaliku, nasionach pomidorów i rękawicach ogrodniczych. Są jej niezbędne do skompletowania wizerunku. Szalik sobie odpuszcza, nasiona znajduje w internecie („Podekscytowałam się” – pisze w mejlu. „Wszystko zaoram. I obsieję. I zjem”).

Elżbieta nie tylko fantazjuje, ale i pozwala fantazji się zmaterializować. Na pierwszym wiosennym wdechu zatrzymanym w płucach, z mózgiem uderzonym tlenową falą, kupuje od internetowej znajomej ręcznie wydzierganą czapkę. W kolorze, obok którego nie da się obojętnie przejść: fuksji. W komplecie z czerwonym wiosennym płaszczem. Brakuje jeszcze czerwonej szminki, ostatnią Ela wyrzuciła w odruchu porządkowania dawno nieruszanego pudełka z kolorówką. Gdy się za nie zabrała jakieś 10 miesięcy temu, okazało się, że wszystkie kosmetyki były przeterminowane. Jednak tej wiosny, odświeżona, chce koloru.

Mnie jest wszystko jedno, chciałabym kupić cokolwiek. Nawet nie sobie, najchętniej dziecku, bo nie mam już w głowie przestrzeni na kreatywno-śmieciowe zabawy. Z odsieczą przychodzi Agata: „Wyklejanki z gazet. Klej z wody i mąki ziemniaczanej. Puzzle: obrazek nalepiony na kartoniku; Antek uwielbia ciąć. Robienie namiotu z czego się da. Teatr. Aktorzy ze starych rajstop, rolek po papierze toaletowym. Transformacja: koparka ze starych zabezpieczeń do lodówki (trzeba wyobraźni, żeby ją zobaczyć), szablony, kolorowanki drukowane. Farba: przeterminowana śmietana albo jogurt. Barwniki spożywcze albo sok, kakao, zmiksowana zielenina, kurkuma, przecier pomidorowy”.

Odkładam jeden z jogurtów, żeby się przeterminował. Zdąży? Zostały trzy tygodnie do końca.

…

Szykuję się do wyjścia, przeglądam w lustrze. Szaro. Blado. Ziemiście. Ratunku, koloru!

Choć minimalizacja kosmetyczna pozytywnie wpływa na urodę, zimowego zmęczenia nie da się zamaskować. Rok temu o tej samej porze przepis byłby prosty: mikrodermabrazja, pasemka, pazury, nowa, krzycząca kolorem szmata, która na zasadzie kontrastu odwróci uwagę od zmęczonej zimą twarzy. Kilkaset zł. Terapia punktowa, skupiona na objawach.

W tym roku planu nie ma. Podobno są badania na to, że najlepszym elewatorem nastroju jest grzebanie w ziemi. Skuteczniejsze niż prozac. A przy tym pożyteczne.

…

– Chcę marchwi oraz buraków – podczas zakupów w miejscowym Lidlu starsza z córek Idy informuje ją o swej tegorocznej potrzebie. – W nasionach.

Ida, która w zeszłym roku, poddając ogrodniczej metamorfozie kawał zapuszczonego trawnika na swej posesji (metamorfozie „frywolnej i swawolnej, gdzie bądź, bez ładu i składu”), została pobłogosławiona obfitością pomidorów oraz kabaczków, w tym sezonie chce postąpić podobnie. Wybierając lody ( w akcie dopieszczenia się po ekstrakcji zęba), uważnie ogląda pudełko pod kątem ewentualnej przydatności pod domową produkcję sadzonek. Próbuje dobić barterowego targu z organizatorem jednego z banku nasion. Umawia się na wymianę: korekta tekstów w zamian za materiał do warzywnych zasiewów. Robi korektę, ale gdy jej kolejny mejl z pytaniem o umówiony rewanż pozostaje bez odpowiedzi, żegna się z ideą podłączenia do łańcucha nasiennej dobrej woli i uznaje, że trzeba je zdobyć w tradycyjny sposób: kupując. Spełnia życzenie córki, a dodatkowo zaopatruje się w 20-kilogramowy worek z ziemią. To dziwne, płacić za ziemię, myśli, taszcząc ją do bagażnika. W domu wycina w folii dziury, szpikuje wypełnione torfem cielsko worka nasionami, leje wodę. Worek faszerowany obietnicą pozyskania jadalnego dobra rozkłada na parapecie. Kocica błyskawicznie się na nim rozciąga. – Wysiaduje buraki – starsza córką informuje młodszą.

Uboczny skutek grzebania w ziemi: grave manicure. Pospolicie zwany żałobą. Przebija nawet przez kolor, który od czasu do czasu Ida aplikuje sobie na paznokcie. Ma słabość do kolorowych zakończeń. Granat, bordo, jakiś wrzos, co wystaje spod mitenek. W pracy co jakiś czas wymienia się, oprócz książek, właśnie lakierami. W marcu pozyskuje w ten sposób „Morfinę” Szczepana Twardocha oraz lakier w modnym w tym sezonie odcieniu nude. Oboje znudzili się koleżance zza biurka. Ten kolor jednak, jak wynika z obserwacji Idy, wyjątkowo źle znosi kontakt z ziemią.

…

Kilka dni i koniec. Po wiośnie. Świeży śnieg ściera z chodnika resztkę jej zapachu.

Ostatnia tura warsztatów z zarządzania sobą w czasie. Podsumowanie i zadanie finałowe: korzystając z podanej podczas zajęć metodologii zaplanować wydarzenie, które dotyczy najbardziej zaniedbanej strefy życia. W przygotowaną przez prowadzącą tabelkę wpisuję wyzwanie na najbliższy tydzień: pazury, włosy, tzw. dorosłe wyjście na miasto.

– Chciałabym wyjść z mężem z domu – zwierzam się wspólniczkom w edukacyjnym procesie – Wiecie, sami, we dwójkę, bez syna.

– Na zakupy? – podrzuca jedna z uczestniczek.

Niesiona powarsztatowym entuzjazmem zabieram się do realizacji zadań. Krok nr jeden: paznokcie. Krok nr dwa: pięty.

– A nie łaska sobie samodzielnie je wypumeksować?

Sęk w tym, że robię to co wieczór. Moje pięty pragną łaskotliwego kontaktu z profesjonalną frezarką. Żadna z moich przyjaciółek nie dysponuje domowym osprzętem do pedikiuru. Ogłaszam się więc na Wymienniku. Cisza. Szukam na Thingo – za późno, ktoś właśnie wymienił profesjonalny pedikiur na słoik domowego pesto genovese.

D. mówi mi, że w trudnych finansowo czasach chodziła na Podwale, do Studium Kosmetycznego. Dzwonię do przyszkolnej Akademii Urody. Sekretarka potwierdza, że od czasu do czasu odbywają się w niej pokazy dla studentek – eksperymenty na żywych organizmach. – Interesują panią tylko zabiegi kosmetyczne? – dopytuje sekretarka. Ma ciepły głos, rozluźniam się więc i porzucam skomplikowaną, wielokrotnie złożoną manierę, która przykleja się do mnie zawsze, gdy czuję się niepewnie. – Nie – odpowiadam już śmielej. – Wszystkie zabiegi, prawdę mówiąc. Słyszę, jak sekretarka się uśmiecha. – Wpiszę panią na listę. Ale uprzedzam, że mamy bardzo dużo chętnych.

W kwestiach fryzjerskich mam więcej szczęścia. W głosie kobiety, która odbiera telefon w ośrodku szkoleniowym Jeana Louisa Davida, do którego odsyła mnie D., słychać zadowolenie – Czy jest już pani zdecydowana? Może wybrać konkretny termin?Wybieram najbliższy wolny – z przejęcia wpisuję go w kalendarz o tydzień za wcześnie. Jadę na rondo Wiatraczna, odbijam się od zamkniętych drzwi.

Czekam, aż wróci D. Jest dyplomowaną masażystką, dała mi w prezencie świątecznym promesę wygniatania, jeszcze jej nie wykorzystałam, a czuję, że bardzo tego teraz potrzebuję.

…

8 marca – na Anetę w domu czeka róża i ziarna kawy w czekoladzie. Miała na nie ochotę już od dłuższego czasu; jednak cena (10 zł) wydawała jej się zaporowa.

Gustaw z Antkiem idą na nadwiślański wał, przynoszą Agacie naręcze bazi i zmrożonych stokrotek, które zdążyły zakwitnąć w pogodowym okienku, tuż zanim wróciła zima. Do Agaty, która choruje od tygodnia, wpada też ojciec. Z reklamówką mandarynek. Kilkanaście miesięcy wcześniej skupiłaby się na udowadnianiu ojcu, że niepotrzebnie się kłopotał. Teraz cieszy ją fakt, że najważniejsi mężczyźni w jej życiu pamiętają.

Gdy R. przywozi Dzika, słyszę ich już na korytarzu. Mama, mamma! Otwieram drzwi i syn z impetem wkleja mi się w ramiona. – Prezent, chłopaku – instruuje go ojciec. Chłopczyk wyciąga łapkę z kwiatem zrobionym podczas zajęć w żłobku. Płatki z bibuły, łodyga ze słomki do picia, podstawka z zakrętki po butelce.

Na wschodzie mróz aż trzeszczy. Maria wraca z córkami z wyprawy do Warszawy, gdy wysiadają pod domem z samochodu, na drodze jest tak ślisko, że dziewczynki natychmiast łapią ją za ręce. Rozłożony równo ciężar stabilizuje każdy krok, stawiany ostrożnie na zmrożonej ziemi. Krysia ściska w ręce trzy tulipany, kupione tuż przed wyjazdem ze stolicy, w konstancińskiej Biedronce, bo na wsi o tej porze roku kwiatów nie uświadczysz – dla sąsiadki. Pod samym domem dziecięcy but ześlizguje się ze zmrożonej grudy ziemi. Krysia ląduje twarzą na ziemi. Płacze. Mleczna jedynka się chwieje, usta są zalane krwią. Kwiaty zostają w rowie. Maria obdzwania po kolei wszystkich okolicznych stomatologów; jeden z nich odchodzi od kolacyjnego stołu: – Proszę przyjeżdżać – mówi i załatwia sprawę w kilkanaście minut. Pieniędzy nie chce.

– Chodź, coś ci kupię – mówi Maria do Krysi, bierze poturbowaną córkę na kolana, siadają przed komputerem. Starsza z córek wpisuje w wyszukiwarkę frazę „petrzopki”. Ku zaskoczeniu Marii Google reaguje. Wypluwa długą listę linków do aukcji, gdzie można kupić „petrzopki”, najlepszy sposób na osuszenie dziewczęcych łez.

8 marca, kolejna ważna data zaznaczona na czerwono przez menadżerów handlowych placówek – odhaczona. Jutro tulipany (3 zł za sztukę) wrócą do ceny sprzed tygodnia (1,50 zł), zwłaszcza że temperatura znów spadła poniżej zera.

…

Chcę jechać do Szczecina. Rejestruję się na Carpooling.pl, serwisie internetowym, który kojarzy właścicieli samochodów z pasażerami. – Nie boisz się? – pyta Aneta, którą planuję w ten sposób odwiedzić. Nie wiem, na razie nikt się nie zgłasza.

…

Krzysztof Wielicki, kierownik zimowej wyprawy Polaków na Broad Peak, mówi w wywiadzie dla Gazety Wyborczej: Maciej Berbeka i Tomasz Kowalski nie mają szans. Kinga Baranowska w porannym „Dzień Dobry TVN” jest spokojna, skoncentrowana, celnie odpowiada Jolancie Pieńkowskiej. Himalaistka jest ubrana w zieloną puchową kamizelkę z logo sponsora – włoskiej firmy Salewa. Przebitka na materiał filmowy: namiot, śnieżyca, a na rozpiętej koło zasypanego śniegiem namiotu lince trzepoczą flagi z logo HiMountain oraz PKN Orlen. Jak tybetańskie chorągiewki modlitewne.

Tydzień 48.

Głód, ubóstwo, niedożywione dzieci – od końca lutego, gdy opublikowano raport Fundacji „Maciuś”, polskie media huczą. Według danych przytoczonych w raporcie co 10. uczeń szkoły podstawowej jest niedożywiony. Takich dzieci jest w całej Polsce – zdaniem Fundacji – cały legion. 800 tys.

– Te szacunki są przesadzone – stwierdza prof. Janusz Czapiński, przepytywany na tę okoliczność przez radiowców z TOK FM. Oczywiście problem niedożywienia istnieje, jego zdaniem. Ale w mniejszej skali. – Dotyczy 70-80 tys. dzieci – odpowiada przyciskany przez dziennikarza.

– To nieprawda – oświadcza Stefan Niesiołowski, maglowany przez Monikę Olejnik. – W Polsce nie ma głodu. Głód był wtedy, jak chodziłem do szkoły. Jak ktoś miał bułkę albo kawałek czekolady, to wszyscy mówili: „Daj gryza”. Myśmy cały szczaw wyjedli z nasypu.

– Niedożywienie to nie głód – chłoszcze polityków Janina Ochojska. – W Polsce mamy zjawisko niedożywienia. I złego żywienia.

Data publikacji raportu nie jest przypadkowa. Fundacja „Maciuś” jako organizacja pożytku publicznego znajduje się na liście potencjalnych beneficjentów „jednego procenta”, a właśnie teraz zaczyna się najgorętszy czas w sezonie rozliczeń podatkowych. Trzeba szybko i skutecznie podzielić jednoprocentowy tort, który jest całkiem słusznych rozmiarów. W zeszłym roku jego wartość sięgnęła blisko 457 mln zł. A z możliwości delegowania fragmentu odprowadzanego podatku na konkretny cel skorzystało przecież zaledwie 60 proc. uprawnionych. Pora więc zewrzeć szyki. Co może urzec podatnika? Dzieci – zawsze, głód – niewątpliwie, podobnie jak nierówne szanse, szczególnie na wsi. Trzeba to wszystko poprzeć profesjonalnie przygotowanym raportem, wykazać niedociągnięcia w systemie pomocy społecznej, sprowokować kilka interwencyjnych tekstów w prasie – my, ludzie, lubimy czuć, że potrafimy zrobić coś lepiej.

Doskonały plan przyjmuje jednak niespodziewany obrót. Uwaga mediów skupia się nie na niedożywionych dzieciach, ale na „Maciusiu”. Dziennikarz Gazety Wyborczej dociera do informacji, które wskazują na to, że fragment dotychczasowych wpływów z „jednego procenta” fundacja wydawała, owszem, na fundowanie obiadów dzieciom w wiejskich podstawówkach, ale ich lwią część przeznaczyła na obsługę tegorocznej kampanii reklamowej – zamówionej w... Szwajcarii. Można by powiedzieć: dwa w jednym, kampania i dyskrecja.

…

Słup ogłoszeniowy niedaleko mojego domu zazwyczaj jest szczelnie owinięty plakatami wydarzeń kulturalnych. Dziś między afiszem teatralnym a zapowiedzią koncertu zieje pusta przestrzeń. W niej ogłoszenie zarządcy słupa: „Organizacje «jeden procent» w marcu: 50% taniej”. To ostatni moment na to, żeby rozpocząć kampanię o współczucie.

…

W pierwszej połowie marca Elżbieta decyduje się w końcu rozbroić kopertę z PIT-em. Liczy na zwrot części nadpłaconego podatku. Zaczyna od aplikacji dostępnej na stronie Ministerstwa Finansów, przez godzinę mocuje się z instrukcją obsługi, instaluje kolejne wtyczki. W końcu rezygnuje. Wyślę pocztą, myśli. Znalezienie w sieci aplikacji, która pozwoli na rozliczenie podatku i w zamian nie zażąda jednego procenta na poczet wskazanej przez siebie i wklejonej na twardo konkretnej organizacji, zajmuje jej kolejne dwie godziny. Aplikacja jest jednak dość sprawnie napisana, podpowiada, co gdzie wpisać, cały proces wypełniania zajmuje tylko pięć minut. Gdy Ela dochodzi do rubryki nr 131, z miejscem na KRS organizacji, której chce się oddać jeden procent: blokada. Organizacja, wbrew deklaracji autora programu, jest ustawiona na stałe, nie można tego zmienić. Elżbieta się wścieka, ale straciła tyle czasu, że nie chce szukać kolejnej. Niech mają.

Pomoc w prawidłowym wypełnieniu PIT-u ma w sezonie rozliczeń określoną cenę. Ela wciąż pamięta kolejki sąsiadów, jakie ustawiały się do jej babci, emerytowanej księgowej.

W tym roku w małopolskich kościołach można taką pomoc uzyskać „za darmo”. Namaszczony przez parafię specjalista pomaga rozliczyć PIT. O ile przekaże się jeden procent na wskazaną przez kościół organizację – Caritas. Okazuje się, że jest to opłata manipulacyjna za pomoc w wypełnieniu formularza.

Jednocześnie Urzędy Skarbowe wyznaczają specjalne dyżury, podczas których można przyjść i wspólnie z urzędnikiem wypełnić deklarację. „Za darmo”. Bez też „za darmo”, tyle że bezprzymusu dzielenia się z kimkolwiek jednym procentem.

…

W tym roku jeden procent przekazujemy na rzecz organizacji, dzięki której choć szczątkowo udało nam się organizować namiastkę dziennej opiekę nad naszym synem. Fundacja Mama to jedyne miejsce w stolicy, w którym można – za darmo, przez dwie godziny dziennie – oddać dziecko pod opiekę animatorki, a samemu zasiąść w tym czasie przy stoliku. Jeśli okoliczności pozwolą: nawet trochę popracować. W rozliczeniu się pomaga nam aplikacja przygotowana przez Ministerstwo Finansów, ta sama, która zniechęciła Elżbietę.

Choć rozliczamy się elektronicznie odkąd jest to możliwe, w tym roku, rozleniwieni zeszłorocznymi sukcesami, zapominamy sprawdzić, czy przyszło tzw. UPO. Posłana w wirtualną przestrzeń deklaracja, choć prawidłowo wypełniona, utknie gdzieś między łączami. Na kilkanaście długich tygodni. Dopiero pod koniec maja, zaskoczona faktem, że na naszym koncie wciąż nie ma zwrotu podatku, zajrzę do e-deklaracji. – Trzeba ją będzie wysłać jeszcze raz – powiem R., deklarując w piśmie do naczelnika naszego Urzędu Skarbowego tzw. czynny żal, który – jak doczytam w sieci – jest niezbędnym elementem pisma z wnioskiem o odpuszczenie podatkowych grzechów. Okaże się jednak, że nie będzie to takie proste.

Mogło być gorzej, pomyślę gdzieś w czerwcu, gdy przyjdzie odpowiedź, w której naczelnik odrzuci naszą wysłaną po czasie deklarację. Rozliczając się po czasie, stracimy jeden z przysługujących nam przywilejów: prawo do rozliczania się razem. Mój zwrot nie zrównoważy podatkowego deficytu R. Konieczność wyrównania różnicy zje wszystko, co zaoszczędziliśmy podczas Roku bez Zakupów. R. tylko cicho warknie. – Mogło być gorzej – odpowiem. A tak przynajmniej nasza kasa trafi do podatkowej puli, będę fantazjować, próbując ukoić ból mego męża. Może kiedyś do nas wróci? Na przykład w postaci możliwości skorzystania z bezpłatnego szkolenia, darmowych biletów komunikacji miejskiej, kompostowników w każdej dzielnicy, ścieżki rowerowej spod domu do przedszkola naszego syna.

Przeciętny warszawiak odprowadza rocznie do kasy miasta 3100 zł podatku. Dużo to czy mało, za to, z czego korzystamy?

…

R. chce spodni – nie teraz, zaraz, ale gdzieś za te dwa tygodnie. Najpierw dyskutujemy o tym, czy wybierając określone produkty, kupujemy czyste, świeżo zamiecione sumienie. Długo. Potem szukamy tych produktów. Jeszcze dłużej.

Na stronie internetowej producenta etycznych dżinsów (surowiec made in Japan, nity i nici o etycznym pochodzeniu, miejsce zszywania elementów: Walia) zarośnięty, postawnie zbudowany (acz bez przesady) mężczyzna odziany jedynie w spodnie tapla się w błocie. Ma w sobie coś z bohatera „Wszystko za życie”[135], idealnie wpisuje się w modny obecnie trend: jestem nonszalancki, niezdyscyplinowany, nonkonformistyczny. Producent spodni, walijska manufaktura Hyut, mimo że stawiając na lokalną produkcję, ustawia się w kontrze do ogólnoświatowego trendu produkcji odzieży, świetnie wie, jak żonglować skojarzeniami. Lekcja z marketingu odrobiona.

Walijski Hyut wie też, że w branży, w której się lokuje, liczy się cena. Nie może być zbyt niska, odpuszczenie grzechów nie może być za tanie. Parę wyprodukowanych etycznie spodni wycenia więc na blisko 1000 zł. Przemysław, któremu wysyłam link do strony z taplającym się w błocie olbrzymem, odpisuje jednym słowem: „Ściema”. R. drapie się po głowie. – Jak się nazywają ci, którzy płacą dużo pieniędzy za to, żeby wyglądać tak, jakby ubrali się w śmietniku?

Niezależnie od tego, na ile wyceniamy usługę wymiatania złogów z własnych sumień, nie stać nas na spodnie uszyte przez walijskiego producenta. Przez kanadyjskiego również nie. Jak i nie przez niemieckiego. – Może levisy? – podrzuca R. Levi’s, który jako ostatni z wielkich producentów ogłosił odwrót z amerykańskiego rynku tekstyliów, szyje dżinsy nad Wisłą. Konkretnie w Płocku. Jednak to, co sprzedaje w polskich sklepach, niekoniecznie ma płockie pochodzenie. Najczęściej pochodzi z fabryki w Indonezji. Ot, kwestia skomplikowanej logistyki uprawianej przez koncern. Spodnie uszyte tu i tam wędrują do globalnych magazynów położonych na innym kontynencie.

Wielu z nas nie będzie miało okazji odbyć takiej podróży.

– Może więc sztruksy? – proponuję R. – Z lumpeksu?

Rezygnacja z zakupu bywa czasem wygodniejsza niż sam zakup.

…

Mija 45. dzień, odkąd Ida odstawiła szampon. Herbal Essence, z dodatkiem syntetycznego zapachu, który przy każdym myciu napełniał jej małą łazienkę zapachem jerychońskiej róży. Pal sześć, że Ida nie ma pojęcia, jak pachnie jerychońska róża. Zapach utrwalał rutynę: zmoczyć, namydlić, spłukać, i tak co poranek, bo przecież z jednodniowym smalcem na głowie nie da się wyjść do ludzi. 45 dni temu Ida postanowiła starą rutynę zastąpić nową. Czytała o niej w internecie: codzienne płukanie włosów gorącą wodą, co kilka dni papka z sody. Fakt, trochę trwa, zanim twoje włosy wrócą do równowagi, pisali ci, którzy odważyli się odstawić szampon, ale jak już się to stanie, nie będziesz żałować.

Tak też się stało. Poniekąd. A co z uskrzydlającym zapachem? Idzie przestało go brakować. Podobnie jak kremów, toników, odżywek, które skończyły się w roku ograniczonej konsumpcji, a których zapasów nigdy nie uzupełniła. – Cudownie mi się śni w tym zaoszczędzonym na pielęgnacji czasie.

…

Urodziny A. Przynoszę chleb – do ciasta dodałam mielonego rozmarynu, wyszedł doskonale. A. odkrawa piętkę, smaruje masłem zmieszanym z miso. – Pycha – oblizuje się. – Jaki to? – Orkiszowy – odpowiadam. – Akurat. Nie możesz mieć pewności, co oni do tego sypią – oponuje A. – Ależ wiem. Samodzielnie sypałam.

…

Dziś Światowy Dzień Konsumenta. Po co właściwie takie święto?

Na Wikipedii czytam, że o prawach konsumentów mówi się od 1962 roku, gdy J.F. Kennedy sformułował cztery prawa każdego, kto kupuje. Prawo do informacji, do wyboru, do bezpieczeństwa, do reprezentacji. Teoretycznie rynek powinien brać pod uwagę potrzeby konsumentów. W praktyce: kreuje potrzeby.

Czy więc faktycznie mamy wpływ na to, jak wygląda to, co nam się proponuje? Czy głosowanie portfelem jest nie tylko bon motem wyciąganym, gdy jest go wygodnie użyć – na przykład w politycznym kontekście?

„Czym jest świadoma konsumpcja?” – pytam w sieci. „Wiem, co jem? Wiem, gdzie i jak zostało wyprodukowane? Wiem, czego mi potrzeba?”?

„Świadoma konsumpcja nie generuje cierpienia. Nie myślę tu tylko o zwierzętach (weganizm, kosmetyki, cruelty free itp.), tylko też o prawach człowieka, warunkach pracy, godziwych zarobkach pracowników. Tak naprawdę jest tego tak dużo, że zrobienie zakupów w duchu świadomej konsumpcji jest dla mnie często zadaniem ponad siły”.

„Się świadomie poddaję, jeśli chodzi o świadomą konsumpcję, bo zaczynam dochodzić do wniosku, że żeby było świadomie, to musiałabym przyswoić i nieco medycyny, i technologii żywności, i innej wiedzy eksperckiej, na którą, no cóż, nie mam czasu. Więc przegrywam z marketingiem i nie wiem, co jem”.

„Szczerze mówiąc, to jestem totalnie załamana. Uważam się za świadomego konsumenta, etykiety czytam od ładnych kilku lat (również kody kreskowe wskazujące na kraj produkcji). Niestety uważam, że konsument jest całkowicie nieetycznie dymany na każdym kroku. (…) W obszarze mojego bycia konsumentem totalnie nie widzę możliwości zastosowania zasad zaufania społecznego”.

„Nieustanny przymus kupowania, bo wszystko szybko się niszczy”.

„Hegemonia sieciówek ogranicza nasze wybory”.

„Mając do dyspozycji kilkaset sklepów, wszyscy chodzimy w tym samym. Zimą nie kupisz kostiumu kąpielowego, latem – parasolki. Skakanki – od sezonu komunijnego”.

„Brakuje mi rzetelnych informacji dotyczących wpływu wielu rzeczy których używam. Nikt tego nie bada, przykład: wpływ telefonów komórkowych na człowieka”.

„Narzekamy, że nie mamy pieniędzy, a zamiast taniej kaszy kupujemy chipsy za 8 zł”.

Współczesny konsument, chcąc świadomie dokonywać zakupów i z ich pomocą wpływać na los świata (jakże to kuszące!), wpada w pewnym momencie w pułapkę. Zwłaszcza że płaszczyzn, na których łatwo o wywrotkę, jest bez liku. Czy producent działa lokalnie? Czy płaci podatki na miejscu, czy wyprowadza forsę z kraju, korzystając z możliwości wyszukanych w kodeksach przez zdolnych doradców podatkowych? Czy zatruwa środowisko? Korzysta z węglowej energii? Z surowców, których pozyskiwanie niesie śmierć i wyzysk? Czy zatrudnia swoich pracowników legalnie, na umowę o pracę, ze wszystkimi benefitami, nie próbując uszczuplić przepisowej płacy minimalnej i zezwala na zapewniane przez prawo pracy przerwy? Urlopy? Zapewnia odpowiednie oświetlenie i wentylację? A co jeśli właściciel firmy jest psychopatą, który znęca się nad pracownikami? Co jeśli ich molestuje? Prześladuje? Wymaga bezgranicznego oddania? Czy da się to wyczytać w raportach? Nie tylko kapitał jest polityczny, również surowce, odległości, sposób pakowania, osobiste skłonności menadżerów. W którym momencie należy postawić granicę: basta, kończy się moja konsumencka odpowiedzialność?

Życie z raz zyskaną świadomością jest niewygodne. Życie ze świadomością, że współczesny biznes rzadko bierze odpowiedzialność za to, co i jak produkuje, a synonimów „odpowiedzialności” używa, podobnie jak innych marketingowych narzędzi, do zwiększenia obrotów – wkurzająca. Nic dziwnego, że tę wiedzę próbuje się deprecjonować, racjonalizować, wypierać. Trudno jest żyć w ciągłym dysonansie.

Świadomość konsekwencji, które może przynieść każdy nierozważny konsumpcyjny ruch, odbiera kupowaniu niewinność.

Tydzień 50 (przedostatni)

Nareszcie! Fryzjerska kolekcja szlifuje się w jasnej sali na piętrze, 10 stanowisk, 10 głów (na różnym etapie życia: od początkującego po schyłkowy), krzyżujące się w powietrzu sprężyny suszarek, fryzjerskie specyfiki w olbrzymich opakowaniach. Fryzjerka prowadzi mnie do ustawionych w kącie misek: – Może kuracja wzmacniająca? Tylko 55 zł. Odmawiam, ale nie jest to łatwe: potrzeba odwdzięczenia się za coś, co dostałam za darmo, jest silna. Fryzura, mimo że napompowana lakierem, pudrem i gumą, bardzo mi się podoba. Dodaję do niej czerwoną szminkę i raźno wychodzę w śnieżycę. Czapkę zakładam dopiero na przystanku. Łatwo mi zrozumieć kobiety, które kryzysowe zaciskanie pasa rekompensują sobie zakupem koloru do aplikacji na usta; nie jestem już transparentna.

Wysiadam z tramwaju pod Rotundą. Nigdzie indziej w Warszawie nie ma tylu wielkoszmatowych reklam. Ze szczytowej ściany dawnego Warsu, rozdrapanego przez odzieżowe sieciówki, patrzy na mnie Cindy Crawford, ekran zamontowany na dachu dawnej Cepelii wyświetla reklamę filmu, płachta na jedynym wolnym fragmencie nieczynnego hotelu Metropol reklamuje program telewizyjny. Rotunda jest obandażowana, fasada Universalu – zapakowana niczym gigantyczne upominkowe pudło. Z każdej strony krzyczą banki, komórki, samochody, szmaty. Nie widać za to kompletnie miasta. Nawet montowane kiedyś przez Tomasza, męża Marii, neony, które wykańczają korony bloków Ściany Wschodniej, stają się niewidzialne. Między blokami, które wystają ponad tę całą pstrokaciznę jak maszty bez przyporządkowania, też można byłoby rozwiesić banery. Bo w sumie dlaczego nie? Ze strumieniem wysiadających podróżnych spływam do brzucha pod rondem; ściany przejścia są ozdobione podświetlonymi kasetonami. Girlandy zieleni, kwiaty oplatające ściany, kwiaty na ubraniach, kwiaty we włosach Vanessy Paradis.

Warszawa nie ma, niestety, szczęścia do gospodarza, który by – wzorem burmistrza Sao Paulo – zadbał o uporządkowanie wizualnego bałaganu. Wprowadził przejrzyste zasady na temat tego, co jest w przestrzeni publicznej dozwolone, a co nie. To nie jest łatwe zadanie. Przykładem moje własne podwórko. Gdy kilkanaście dni temu nasz administrator wywiesił na ścianie podziemnego parkingu ogłoszenia wzywające do uprzątnięcia przydasi chomikowanych na skrajach miejsc postojowych, w przerwie między zderzakiem parkowanego auta a ścianą, jedyną reakcją mieszkańców był dopisek wyprodukowany turkusowym flamastrem: „Już biegnę!”. Sterty wiader z resztkami farb, butelki z olejami napędowymi, ustawione na sztorc palety – stoją jak stały, wrośnięte w swoje tymczasowe miejsca. Polak wie, że mu wolno. Wie, co mu wolno. I pod żadnym pozorem (nawet jeśli pozorem jest współodpowiedzialność za wspólną przestrzeń), nie pozwoli sobie tego prawa odebrać.

Vanessa Paradis, umieszczona w podbrzuszu jednego z największych skrzyżowań miasta, intryguje spojrzeniem. Podobnie jak towarzyszące jej hasło „H&M Conscious Collection – More Sustainable Fashion”[136]. „Sustainable” czyli jaka? Zrównoważona, trwała, może odnawialna? Słownikowych znaczeń jest kilka, można nimi umiejętnie żonglować, wywołując różne skojarzenia. Jakie skojarzenia chce wywołać marka H&M, drugi co do wielkości gracz na rynku fast fashion na świecie?

Szwedzki koncern ma na koncie wiele decyzji, które mogą budzić sympatię świadomych konsumentów. Jest największym przetwórcą organicznej bawełny na świecie ( w 2020 roku chce nią zastąpić całość produkcji z tego surowca), pionierem w masowej produkcji ubrań ze zrecyklingowanej wełny, lnu, juty i konopi. Szyje dzianiny ze zrecyklingowanych poliamidowych sieci rybackich, a plastik z butelek po szamponie przetapia na klamry do włosów.

Ale jest też mistrzem efektownych posunięć, które służą głównie budowaniu jego wizerunku. Robi szum wokół faktu, że zmniejszył rozmiar papierowych etykiet, a 80-stronicowy raport o wdrażaniu etycznych standardów opatruje adnotacją łapiącą za zaangażowane ekologicznie serca: „Nie drukuj tego, jeżeli nie musisz”. W tym roku wraz z wypuszczeniem nowej kolekcji publikuje listę fabryk, w których produkuje swoje ubrania. Świetne posunięcie – konsument, który w swoich wyborach kieruje się też dobrostanem ludzi szyjących jego ubrania, powinien być usatysfakcjonowany. Nie pojedzie przecież do Bangladeszu, aby sprawdzać warunki, w jakich faktycznie odbywa się produkcja. Za to z czystym sumieniem uzupełni swoją garderobę właśnie w H&M.

Zaglądam do sklepu koncernu przy Rotundzie. Kolekcja odpowiedzialnej mody jest wyeksponowana naprzeciwko wejścia, tam, gdzie wystawia się to, co najgorętsze. Na wieszakach wiszą bluzki przejrzyste jak chmury, przetarte dżinsy, letnie sukienki we florystyczne nadruki. Miejsce produkcji: Kambodża, Wietnam. Skład: głównie poliester, z odzysku. Mierzę pudrową koszulkę ze splotu syntetycznej przędzy. Jest niechlujnie skrojona, brzeg tkaniny wykończono tasiemką z overlockowo utkanej nici. Które ze znaczeń słowa „sustainable” nadaje się do jej opisania? Trwała? Paradoksalnie, mimo fatalnego wykończenia, jest to możliwe; bo poliester, ropopochodny twardziel, jest bardziej wytrzymały niż bawełniana przędza o najsutszej gramaturze. Zrównoważona? Być może – uważa się, że produkcja poliestru, który powstaje z odpadów podczas rafinowania ropy naftowej (które i tak trzeba jakoś zagospodarować), jest mniej szkodliwa dla środowiska niż przemysłowa uprawa bawełny. Odnawialna? Elementem kampanii promującej nową kolekcję jest trwająca właśnie zbiórka znoszonych ciuchów. Przynieś worek niepotrzebnych ubrań, zostaw go w sklepie, a dostaniesz bon o wartości 5 zł do wydania w sklepie, zachęca szwedzki koncern. Kup bluzkę z odnawialnej kolekcji, załóż ją kilka razy, a jak ci się znudzi, przynieś do H&M i wymień na bon na kolejne zakupy. Oto odpowiedzialność w wersji fast. Trwa tyle, ile żyje jedna kolekcja. Szwedzki gigant wprowadza nowe ubrania niemal non stop; proces produkcji kolejnych propozycji trwa w przybliżeniu osiem tygodni. Nawet Conscious Collection będzie musiała wkrótce ustąpić miejsca swojej następczyni.

Elisabeth Cline, autorka „Overdressed”[137], książki, która rzuca światło na ciemne strony współczesnego przemysłu odzieżowego, pisze, że klienci największych graczy na rynku fast fashion (H&M, ale też Zara, Topshop oraz polski Reserved) kupują więcej ubrań niż ci, którzy są wierni tradycyjnemu, ginącemu powoli trybowi sprzedaży: dwie kolekcje rocznie, a między nimi wyprzedaże. – A może potraktować ich jako śmietnik? – proponuje Ida. Vanessa przykuła i jej uwagę. Może, skoro nie da się całkowicie zatrzymać konsumpcyjnego kołowrotka, faktycznie wykorzystać sytuację? Zrobić porządek w garderobie, zapakować szmaty do reklamówki, zanieść do sklepu. A z pięciozłotowej zaliczki na poczet przyszłych zakupów zrobić samolocik dla dziecka.

…

W roku bez niemal żadnych ubraniowych zakupów nie dorzucamy się do rosnącej sterty tekstylnego śmiecia.

Lena, która rozstała się z projektem w sierpniu, donosi, że wzbogaciła się o kilka par butów – na miejsce tych, których pozbyła się w pierwszych tygodniach Roku bez Zakupów. Kwietniowe radykalne odnowienie garderoby nie pomaga Aleksandrze utrzymać ścisłego reżimu. Wciąż się okazuje, że trzeba coś dokupić. Honorowe miejsce w jej mikroszafie zajmuje trencz od Hugo Bossa. Nagroda za cierpliwość; kupiła go we wrześniu, za 40 proc. pierwotnej ceny. Założyła dwa razy: do opery i na imprezę. Chwilowo nie ma więcej okoliczności zasługujących na uhonorowanie ich jego obecnością.

Przemysław nie kupuje nic.

– Bo o to właśnie chodzi – mówi Ida. – Wmówić ludziom, że potrzebują co roku innych kształtów. Innych kolorów, wzorów. Że muszą odświeżyć szafę. Spotkać się ze stylistką. Przy jej aprobacie wywalić wszystko, co mają, i iść na zakupy. Natychmiast, teraz, regularnie, a najlepiej już zaraz po urodzeniu. Ostatnio czytałam w wywiadzie o 2-letniej ambasadorce ubraniowej marki, wykreowanej przez jej żoliborską matkę. Absmak miałam.

Ida kompletnie nie zawraca sobie głowy strojem. Wrzuca na siebie przypadkowo złożone zestawy, później bawiąc się deszyfrowaniem ich pochodzenia. Kamizelka od przyjaciółki, sztuczne perły z jakiejś towarzyskiej wymianki, bluza, którą ściągnęła z grzbietu kumplowi, a ten radośnie stwierdził: – Bierz, tobie jest w niej ładniej. Strój Idy, choć kompletnie brak mu umocowania w jakimkolwiek trendzie, jest jak ona sama – cały poskładany z ludzkiej życzliwości.

Ludzie tacy jak Ida są dla współczesnego przemysłu odzieżowego, który karmi się człowieczą potrzebą stylowej koherentności, kompletnie bezużyteczni. Niczego nie da się im wcisnąć. Niczego zaimplantować. – Mam to w nosie – deklaruje Ida. – Typy sylwetek, pory roku, odcienie podkładów, Trinny i Susannę, Goka Wana i jego rewolucję w garderobie. Patrząc na nią, wie się, że ona faktycznie ma to w nosie. Jeśli weźmie się pod uwagę to, że każdy strój jest jakimś komunikatem, jaki komunikat niesie ze sobą strój, który jest kompletnie przypadkowy?

Aneta ze Szczecina konsekwentnie trzyma się podjętej latem decyzji: nigdy więcej nowych ciuchów, nigdy więcej gonitwy po sklepach, frustracji w przymierzalniach, bo nic nie pasuje, bo nie na nią szyte, bo nie w jej stylu. – Polubiłam ubraniową abnegację i przypadkowość w doborze, mam przyjemność w tym, że zakładam coś, co do siebie kompletnie nie pasuje. W jej zasypanym przedmiotami mieszkaniu jest jeden przyczółek minimalizmu: stara szafa składająca się z dwóch części. W jednej dyndają wieszaki, druga jest pocięta półkami. W tej pierwszej wisi kilka sukienek na specjalne okazje, na półkach leży kilkanaście złożonych ubrań – do regularnego wykorzystywania. Teraz, w końcówce zimy, złożoną z nich całość Aneta uzupełnia skórzanymi kozakami z lat 80., odziedziczonymi po ciotce. Zupełnie przypadkiem mają modny w tym sezonie krój. Połączone z rurkami sprawiają wrażenie, jakby ich użytkowniczka regularnie obserwowała blogi fashionistek.

– Generalnie kultywuję abnegację – wyznaje Agata. Do pewnych granic oczywiście, bo nadmiernie wypłukane z koloru koszulki farbuje na czarno, a poszatkowane na piętach skarpetki ceruje. W trakcie Roku bez Zakupów związek Agaty z przemysłem odzieżowym ewoluuje, manifestuje się w zakupie trzech par dziecięcych cichobiegów (dla Antka) i espadryli na korkowej podeszwie (dla siebie). Ten pierwszy zakup jest niezbędny, drugi – zdecydowanie zachciankowy. Dlatego przytłoczona poczuciem winy sprzedaje je natychmiast na Allegro. Gustaw, jej mąż, w szóstym miesiącu ograniczonej konsumpcji stawia gwałtowny opór w kwestii donaszania podziurawionych, zszytych na maszynie spodni. Jadą do outletu, szukają czegoś made in Poland.

Islandczycy, Magda i Kuba, którzy zwykli kupować ubrania zestawami, od czasu letniego zakupowego obżarstwa (gdy z polsko-marokańskich wakacji zwieźli do Reykjaviku kilkanaście kilogramów nowych szmat) nie kupili niczego. I prawdopodobnie jeszcze przez jakiś czas nie kupią. Choć misja „odchudzanie” została zawieszona (rozmiar zatrzymał się na 42), Magda bardzo liczy na energetyczne doładowanie, które przyniesie wiosna. Tylko tej wciąż nie widać. Na Islandii jest za to sztorm: wichrzysko świszcze, tłucze się między kamieniami, ślizga po wulkanicznym gołoborzu. Gdy unieruchomiona w domu Magda zaczyna marznąć, wyciąga z szafy tradycyjny sweter islandzkich pasterzy zwany lopapeysa, ozdobiony przy szyi charakterystyczną rozetą. Milszy niż barchan, cieplejszy niż polar – wydziergany z wełny owiec, którym niestraszne życie w najsurowszej strefie klimatycznej Europy.

Potrzeba posiadania lopapeys aktywizuje się z momentem otrzymania pierwszej islandzkiej wypłaty, to jak wyznanie miłości dla społeczności, emblemat kiełkującej identyfikacji. W szafie Magdy i Kuby pasterskie swetry pojawiły się już po roku na wyspie – dostali je, gdy umocniły się ich pierwsze islandzkie przyjaźnie. Kolejne, już jak tradycja nakazuje, zostały zlecone lokalnym dziergaczkom[138].

Prawidłowo pielęgnowany lopapeysa służy swojemu właścicielowi i kilkadziesiąt lat, bywa przekazywany z pokolenia na pokolenie. Na Islandii nie ma moli, więc o ile wełny nie potraktuje się gorącą temperaturą, nic jej nie zagraża. To zatem inwestycja na lata, jak kiedyś sztuczkowy garnitur albo batystowa bielizna, delikatna, mimo to trwała – zszywana w sposób, którego nie są w stanie ogarnąć współczesne maszyny.

Jakość masowo produkowanych ubrań dramatycznie się pogarsza, pisze Elisabeth Cline w „Overdressed”. Kombinuje się z gramaturą bawełny, odchodzi od wymagających krojów i starannych wykończeń, lansuje modę na nonszalancję. Nałogowo chrzci się bawełnę poliestrem, nawet nie dlatego, że ten hartuje cherlawą bawełnianą przędzę, ale żeby zamortyzować gigantyczne inwestycje w przemysł przerabiający butelki PET na włókno. Odzieżowy przemysł nie kieruje się już utylitarnością, ale polityką. Efektem są ubrania bez kształtu, łatwe w taśmowej produkcji, niemoralnie wręcz drogie.

I to z jeden powodów, dla którego współczesne ubranie jest dziś towarem, który wyjątkowo szybko traci na wartości. Koszulowa bluzka uszyta przez jednego z gigantów na rynku fast fashion w momencie zawieszenia jej na sklepowym wieszaku jest wyceniana na 50-200 zł. Kilka tygodni później, gdy zmienia status z „nowej” na „używaną” i trafia na któryś z portali do upłynniania niepotrzebnych rzeczy, jej wartość spada do 5-10 zł. Allegro, Tablica, Thingo są pełne używanych szmat ometkowanych tasiemkami z nazwami znanych producentów, których nikt nie chce kupić. Topshop, Zara, Mango, polskie Reserved, które też szyje w Chinach, można kupić za grosze. Czyż nie odzwierciedla to realnej wartości danej sztuki odzieży? Ceny, która została zapłacona jego twórcy?

Ale to też jest element polityki: kiepska jakość oznacza krótkie życie. Krótkie życie wymusza częste uzupełnienia garderoby. Częstsze uzupełnienia to większe ilości niechcianych już szmat. Zeszmacona szafa wymaga rewolucji. Radykalne rewolucjonizowanie garderoby, do którego namawiają telewizyjne wyrocznie stylu, wymusza kolejne zakupy. I tak kręci się szmaciany biznes. Teoretycznie wszyscy są zadowoleni. Fast fashion, z pozoru niewinny mechanizm, który ma na celu spełnienie podstawowej ludzkiej potrzeby, ma swoje ciemne strony. Gnijące wysypiska niechcianej bawełny, skażenie środowiska, wymazywanie włókienniczej różnorodności, zagłada narodowych strojów, wyzysk biedniejszej części świata, która za głodowe pensje szyje szmaty, w które ubiera się część zamożniejsza. A potem je donasza. Szybka moda jest w sumie niczym innym, jak nową wersją dobrze zamaskowanego kolonializmu. Kilkaset osób dorabia się na niej fortun, rzesze zostają niewolnikami. A my wszyscy, którzy dwa razy w roku bezrefleksyjnie zabieramy się za uzupełnianie garderoby, nie dlatego, że potrzeba nam konkretnych strojów, ale dlatego, że pragniemy nowych stylizacji – po której stronie jesteśmy?

…

Pierwszy dzień astronomicznej wiosny. Na zewnątrz: ziąb. Na parapecie: wiosna. Pomidory wysiane szczodrze w pordzewiałej foremce kiełkują jak głupie. Radość.

– A może byśmy zrobili na osiedlu ogródek? Podniesioną grządkę z sałatą, pomidorami, marchewką, widziałam takie rozwiązania na portalach o miejskim ogrodnictwie – zagajam do sąsiadki z osiedla. Widuję ją czasem na zebraniach, tych samych, na których dyskutuje się o konieczności zamontowania dodatkowych kamer i podwyższenia płotu między dwiema częściami jednego osiedla, podzielonego w wyniku geodezyjnego kaprysu na dwie osobne wspólnoty. Ona nic nie mówi. Milczy. Czasem kręci głową. Tak jak i teraz. – To się nie uda. O każdą zmianę w zagospodarowaniu terenu trzeba będzie wystąpić o zgodę do architekta. No, chyba że kwiaty. Możemy posadzić trochę więcej kwiatów.

Kilka tygodni później okaże się, że nie ma racji. Najpierw znajdę sojuszników wśród innych sąsiadów, potem przekonamy administratora, który zamówi materiały. Deski calówki, słupki 10x10, agrowłókninę, dwa metry kwadratowe. Wypchane ziemią worki. Sztuk siedem, każdy po 80 litrów. R. razem z sąsiadami przekształci wszystkie te materiały w podwyższaną grządkę, na której kilka dni później zasiejemy i posadzimy jadalne rośliny: sałatę, kabaczki, pomidory, ogórki, trochę ziół i truskawek. Koło grządki posadzimy krzaczki: agrest, porzeczki, malinę. W tym roku jeszcze nie zaowocują, ale w następnym – owszem.

Do ostatniego dnia przed kolektywnym obsadzaniem będę miała wątpliwości. Czy na zamkniętym osiedlu, wśród białych, niepoznaczonych niczyją frustracją ścian, na przystrzyżonym, opitym wodą trawniku, który, podobnie jak każdy element osiedla, jest intelektualną własnością architekta, może powstać coś, co nie było przewidziane w projekcie? Czy da się to utrzymać? Czy znajdą się chętni do współpodlewania? Najszybciej z nowym elementem małej architektury oswoją się najmniejsze dzieci, będą codziennie przeczesywać zieloną gęstwinę w poszukiwaniu przebarwiających się na czerwień owoców. Czasem w ogródku wyląduje piłka. Połamie co nieco. Któregoś dnia między ogórkami pojawi się tabliczka „Zakaz wyprowadzania psów”, a jesienią administrator zapyta, czy misja będzie kontynuowana.

…

Nowo wybrany papież Franciszek już na wstępie zawstydza dostojników. Robi to z wdziękiem zaawansowanego minimalisty. Prostotę można szerzyć na różne sposoby, jaki wybierze Franciszek?

…

Paradoksalnie, mimo że ostatni rok był – pod względem finansowym – dla nas najtrudniejszy (decyzja R. o odejściu z korporacji przyniosła zauważalną różnicę w wysokości jego dochodów, moja koncentracja na długofalowym projekcie też miała finansowe konsekwencje), nigdy wcześniej nie czuliśmy się tak bezpiecznie. Spłaciliśmy debet, zamroziliśmy kartę kredytową i na przekór temu, co radzą analitycy, zaczęliśmy nadpłacać kredyt hipoteczny. Niewiele. Jakieś 15 proc. wartości raty miesięcznie. Robimy to konsekwentnie co miesiąc. Bankowa inżynieria jest nam na rękę; każda dodatkowa wpłata sprawia, że topnieje kapitał. A wraz z nim odsetki. W świecie, w którym dłużnicy (tacy jak my) nie mają kontroli nad wartością długu, taki mały ruch jest częściową secesją tej kontroli. Nawet jeśli złudną, to pozytywnie wpływającą na codzienny nastrój.

– Świadomość tego, że wiele potrafi się zrobić samodzielnie, jest bezcenna – mówi Elżbieta.

– Moje przyzwyczajenia kompletnie się zmieniły – donosi Agata. – Kiedyś nasz tydzień wyglądał podobnie: sobota w Bonarce, 300 zł zostawiane w kasie, zakupy przed każdą zapowiedzianą wizytą gości. Teraz jest inaczej. Nie jeździmy już do centrum handlowego. Wciąż myślę poważnie o redukcji etatu o ołowę. Będę mieć jeszcze więcej czasu dla rodziny.

I Ida: – Bardzo dużo zrobiłam w sferze niematerialnej i mam tu ogromną lekkość: ciążące niezdrowe relacje, wykaraskanie się z kilku niezdrowych wzorców z dziada, a nawet pradziada. Minimalizowanie tego balastu zajęło mi dużą część eksperymentu. Co cieszy, to to, że krąg przyjaciół i bliższych znajomych zaczął też tak działać. A chcesz to? Masz to? Pożycz. Daj. Wymień. Ogłaszam, że świat jest trochę zmieniony!

Ostatni tydzień

Ostatni tydzień jest jak finisz na długim dystansie. Ostatnie 100 m przed metą, gdy wie się, że przebiegło się już ultramaraton i to z całkiem przyzwoitym wynikiem. Można się rozluźnić. Więc to robię: idę na kawę, a zamiast uruchamiać długą procedurę służącą bezgotówkowemu pozyskaniu dwóch par ciepłych rajstop dla Dzika, który wyskoczył w górę niczym szparag, po prostu je kupuję. Właściwie robi to R.

…

Rozluźnienie dopada też Przemysława („Wczoraj kupiłem w lumpeksie sweter. Pierwszy raz w życiu” – donosi w mejlu) oraz Agatę. Na darmo: „Od zeszłego tygodnia próbuję zgrzeszyć i nic” – pisze skawinianka. Występek polega na decyzji o wylicytowaniu na Allegro zestawu samochodzików sygnowanych przez Boba Budowniczego. Udaje się, ale sprzedająca wysyła wiadomość, że przeprasza, synek zbojkotował sprzedaż. Fatum jak nic. Bob jest, zapewne nieświadomie, sponsorem pierwszego świadomego konsumpcyjnego niespełnienia.

Maria – odwrotnie. Pod wpływem eksperymentu decyduje się – prawdopodobnie po raz pierwszy w życiu, a z pewnością po raz pierwszy, odkąd pamięta – kupić sobie szampon reklamowany w telewizji. Nivea Diamond Gloss, umyła sobie nim włosy u ojca, różnica była zauważalna. Idzie do Kauflandu bez trójki dzieci; odczuwa głęboką, sensualną wręcz przyjemność z bycia tu i teraz – w świątyni konsumpcji. Potem wysyła kartki pocztowe, które jak co roku zrobiła razem z córkami. Na zdjęciu są jajka pokolorowane łuskami z cebuli, bazie zerwane w rowie i „petrzopki”, nobilitowane do rangi wielkanocnych królików. Te same, które osłodziły Krysi trudne chwile po utracie zęba.

Magda ze znudzeniem patrzy na swoje nowe krzesła: – Może jednak nie jestem jeszcze na etapie kolekcjonowania ładnych rzeczy?

Ida ściąga z półki ostatni słoik z zapuszkowanymi latem witaminami. Ze sterty parkietu, którym paliła całą zimę w kominku, zostało kilka szczap. – Zima musi się skończyć – komunikuje córkom. Odkrywa, że wszystko, co założyła dziś na siebie, szykując się na długi dzień przy redakcyjnym biurku, jest podziurawione. Skarpetki, majtki, spodnie. Wzrusza ramionami obleczonymi koszulką kumpla. Kumpel, wzrost 172, rozmiar S; odkąd Ida towarzyszyła mu w sprzątaniu szafy, część jego garderoby stała się jej garderobą. „Boyfiend look”, nachalnie lansowany przez media i szafiarki, staje się jej sposobem na przetrwanie. Tylko skarpetek nie chce jej udostępnić. – Zima się skończy, bo muszę się przesiąść na sandały.

Antek, syn Agaty i Gustawa, przed zaśnięciem wyznaje, że marzy o lodach: – Ale nie martw się, mamo – dodaje. – Nie musisz ich kupować, możesz je zrobić.

…

– Nie boisz się efektu jojo? – pyta Aleksandra. – Że teraz dopiero popłyniesz, żeby odreagować rok posuchy?

Nie boję. Jednym z największych odkryć tego roku jest to, że nawyki faktycznie się utrwalają. Potrzeby destylują. I albo uparcie trwają, albo przestają się dopominać o uwagę. Tak jest u Idy, która pilne potrzeby (takie jak rower zakupiony w miejsce ukradzionego, z funduszu zwrotu podatkowego) po prostu realizowała w trakcie, bez trwania na bezdechu. – Reszta okazywała się listą czegoś innego, na pewno nie rzeczywistych potrzeb-na-cito.

…

Dotrwaliśmy więc: Ząbki, Skawina, Szczecin, Gdynia, Reykjavik, podwójna Warszawa. Jeszcze wieś pod Sławatyczami, na specjalnych prawach. I Wrocław też – choć faktem jest, że Aleksandra po przekroczeniu żelazkowego Rubikonu tkwiła w doświadczeniu w zasadzie czysto teoretycznie. Ale i ona deklaruje, że nabrała nowych, trwałych nawyków: „Rok temu miałam wszystko i chciałam więcej. Teraz mam mało, mogę mieć jeszcze mniej, ale właściwie już nie chcę. Dostrzegam inne rejony życia”.

Pojutrze zakończy się rok zakupowej diety.

„Nie mogę uwierzyć, że to rok” – pisze Ida. „Wieloaspektowo. Że to tak szybko, że tyle się zdarzyło. Że wartościowe jest zatrzymanie się nad tym, co się dzieje. A dzięki eksperymentowi pochylałam się na tym bardziej. Że tyle się już znamy. Że.”

Że w nowej rutynie można tak łatwo okrzepnąć, że aż się zakleszczyć. Że trudno wrócić do rzeczywistości, w której gazety się kupuje ( a nie dostaje przeczytane od znajomych), książek nie pozyskuje w drodze wymiany (jak wyhaczona w ostatnich dniach „Pochwała powolności” – Ida nie miała nic na wymianę, ale uzyskała zgodę właścicielki kawiarni, która zorganizowała wymianę, na odroczenie dostarczenia rekompensaty), a jedzenia nie zbiera z trawników.

„Największa zdobycz tego roku?” – zastanawia się Magda z Islandii. „Chwila zastanowienia przed niemalże każdym zakupem. Pytanie: czy jest mi to potrzebne? Najczęściej występująca odpowiedź: nie”. Z pełnego spektrum miłosnych okołokonsumpcyjnych zachowań Magdzie została jedynie skłonność do zakupowego autoerotyzmu: „Wciąż mi się zdarza ładować wirtualny koszyk i jednym klikiem wychodzić ze strony. Do finału nie dochodzi, ale przyjemność jest niemal tak sama”.

Agata śni o wielkim hotelu, poszukiwaniach i ostatecznym spotkaniu zgłodniałych członków rodziny w wielkiej, pustej jadalni. Przy pustych stołach, czystych obrusach, ze świeżo odkrytą radością, że głód jest najlepszym GPS-em: – Trochę żal, że to koniec.

– A co się wydarzy 1 kwietnia? – pyta Aneta.

Pierwszy dzień bez zakupów przypadnie w dniu, który lubi płatać psikusy. Nam też spłata: tego dnia wszystkie sklepy będą zamknięte. Nie będzie przestrzeni na efekt jojo.

Ostatni dzień

W Reykjaviku 15 stopni, słońce, wiosna w powietrzu. Na stole jajka, upieczone w domu bułki, galaretka z kurczaka i mazurek. Jeden. Jakieś trzy razy mniej kalorii niż rok wcześniej.

W Skawinie: domowe wędliny, rydze marynowane jesienią, pasztet (wyjątkowo z selera, ale wszyscy się nabrali), ćwikła. Wszystko z zapasów. Tylko chrzan ze sklepu. „Tej zimy mam tylko jedną rękawiczkę” – donosi Agata. „Nie nadaje się do wykopywania chrzanu z ziemi”.

We Wrocławiu: zamknięte mieszkanie. Aleksandra spędza Wielkanoc z rodzicami, w Opolu: „Uświadomiłam sobie ostatnio, że chcę być z tymi, których kocham. Jak najwięcej, na zapas. Odkąd trzy lata temu umarła babcia, mam silniejsze uczucie, że moi rodzice zaraz znikną”.

U Anety i Sebastiana na świątecznym śniadaniu: sąsiedzi. Wspólne siekanie, tarcie, krojenie. Talerze płyną przez przestrzeń, wracają, brzdęk, brzdęk, miękkie porcelanowe staccato. Daj, ja odniosę. Pomogę ci. Przytrzymam. Kuchenna wspólnota, mikroplemię. Jest przyjemnie, wręcz familiarnie, zupełnie inaczej niż kilka tygodni temu podczas urodzinowego przyjęcia synka, gdy nikt Anecie, próbującej znaleźć równowagę między kuchnią a pokojem, nie zaoferował ani miligrama pomocy. Już sama obecność drobniutkiej sąsiadki, tej dojrzałej dziewczynki z potężnym gardłem, ruchliwej kruszynki oznaczającej przestrzeń siwym końskim ogonem, sprawia, że Aneta wreszcie czuje się jak z siebie. Tu i teraz, w tym ogromnym mieszkaniu, które nie zostało przez nią wybrane, a którego oswajanie ją przerosło. Sojusz, który zbudowała w tym roku z dwa razy starszą kobietą z przeciwnej strony podwórka-studni, jest pewnie, choć jeszcze to do Anety nie dociera, najcenniejszym łupem, który wyniosła z tego roku. Jej osobistym kapitałem.

Kapitał Idy nie kumuluje się, ulega, jak większość zjawisk w jej życiu, niejasnemu rozproszeniu, które dopiero gdzieś później, gdzieś z boku, okazuje się być uciułanym zasobem.

Idzie, specjalistce od konsumpcyjnej sennej symboliki, znów się śni, tym razem rocznicowo. We śnie Ida biegnie w białym, kopnym śniegu, stopami obutymi w białe buty. W podeszwach ma skoncentrowane obłoki, sprężynujące powietrze wokół kolan. To wyśnione bieganie jest tak przyjemne, że choć Ida chronicznie nie znosi, nie rozumie tego rodzaju wysiłku, następnego dnia po przebudzeniu zakłada obuwie, które choć można nazwać wyspecjalizowanym, to z pewnością nie w kierunku biegania, ubiera się i wychodzi na nieużytek za domem. Biegnie obok zwarzonych mrozem badyli, przez posiekaną trawę, prawie jak we śnie, po śniegu, bo wiosenne zlodowacenie, które skuwa Warszawę razem z przyległościami, nie odpuszcza: – Może to nieprawda, że nie lubię? Po powrocie rozmraża ostatnią porcję jarmużu, nadziewa nim samosy, które obiecała znajomym w rozliczeniu za jutrzejszą podwózkę do Bełchatowa. Bo pierwszy dzień kwietnia, zarazem pierwszy dzień bez zakupowych kajdan, Ida ma zamiar spędzić z przyjaciółmi na najmniej oczywistym stoku narciarskim w Polsce. 160 km od domu. Uprawianie narciarstwa w kwietniu na poodkrywkowym terenie wydaje się szczytem ekologicznej perwersji, ale po co kurczowo trzymać się definicji? Rozproszenie od zawsze Idzie służy.

…

Wielkanoc zwalnia nas z obowiązku pamiętania o dodatkowym nakryciu. Szczęśliwie, bo w szufladzie z naczyniami – deficyt. Talerze wytłuczone, miski poszczerbione, każda szklanka z innej parafii. Gdy zestaw dla czworga jest już skompletowany, Dzik zamaszystym gestem zrzuca na podłogę dwa talerze naraz.

Po śniadaniu (biała kiełbasa w białym barszczu na zakwasowej darowiźnie) idziemy na sanki. Tuż za kaplicą Szustrów, na balkonie przedwojennej willi, która wykańcza skarpę, starsza kobieta trzepie chodniki – jest lekko ubrana, jakby na przekór niepomyślnemu frontowi atmosferycznemu. Władze Warszawy informują, że wyczerpała się kasa przeznaczona na odśnieżanie; z 70 mln przeznaczonych na uprzątanie jezdni i chodników nie został już ani grosz. Wiosenna odsłona zimy jest więc finansowana z budżetu na następną zimę. Miasto sięga po grudniowe zapasy, płaci za odśnieżanie do 15 kwietnia. Co potem?

Śnieg pada skąpo, jak drobny, rozprowadzony w powietrznym roztworze brokat. Po obiedzie się zagęszcza, płatki są już wielkości konfetti. Przed kolacją odsłaniamy okna; widok jest bajeczny, zima w pełni swej urody. Zapalamy lampki choinkowe zainstalowane na balkonie, nie zdemontowaliśmy ich od kilku lat.

Odzierając Wielkanoc z katolickiej symboliki, można na nią patrzeć jak na czas przejścia, transformacji. Moment, w którym wczoraj zamienia się w jutro. Kończy się odrętwienie, przychodzi życie. Ja też przechodzę w nowy wymiar. Bez fajerwerków, bez oklasków, bez taśmy z napisem „meta”. Jedyna różnica w stosunku do poprzedniego dnia: pozwalam sobie wydłużyć dzień. Idę spać nie jak ostatnio razem z Dzikiem, ale po północy. Co będzie po drugiej stronie? – Już tam jesteś – mówi M. – Razem ze starymi nawykami. I tymi nowymi też. Czy coś się zmieni?

Nic się nie zmienia.

Tuż po zakończeniu doświadczenia Agata będzie planować podyplomowe studia z zielarstwa, jednak dwa miesiące po zamknięciu Roku bez Zakupów zajdzie w ciążę, a na początku 2014 roku urodzi córkę. Wyprawkę skompletuje bezgotówkowo. Będzie kupować coraz mniej jedzenia; głównym źródłem żywności dla jej rodziny pozostanie działka.

Aneta, po tym, jak zimą wzięła dziekankę, nie wróci już na studia. Wciąż będzie się trzymać zasady niekupowania ubrań, złamie ją dwa razy. Dla kiecek. Pierwszą kupi, gdy wybierze się na wesele, drugą – gdy ciąża, w którą zajdzie zimą 2013 roku, szczęśliwie przekroczy granicę między I a II trymestrem.

Aleksandra nie zainwestuje w mieszkanie we Wrocławiu. Ani w Berlinie, o którym będzie czule myśleć w momencie emocjonalnej zapaści związanej z utratą poczucia życiowego oraz zawodowego sensu – właśnie we Wrocławiu. Wróci wtedy do Warszawy. W przeprowadzce pomogą jej przyjaciele. Ola zamieszka jednak nie na strzeżonym osiedlu w korpodzielnicy, ale w centrum stolicy, w plombie między starymi kamienicami na Hożej, 500 m od siedziby nowego pracodawcy. Jej wdrożone w Roku bez Zakupów zwyczaje konsumpcyjne się nie zmienią. Transport: rower, komunikacja miejska, własne nogi. Żywność: lokalnie, nie sieciowo. Życie: gdzie indziej niż zakupy. A jeśli już zakupy, to starannie zaplanowane.

Maria z Tomkiem wyjadą wreszcie na wakacje – do Białogóry nad Bałtykiem.

Ida też. Jak tylko zrobi się ciepło. Odejście zimy uczci majową kąpielą w Bałtyku.

Tuż przed wyjazdem na urlop dostanie wypowiedzenie. – Redukcja. Zamknęli moje tytuły, nie upchnęli gdzie indziej. Life.Chwilę przed powrotem z urlopu odkryje, czym jest brak przymusu wyjścia do pracy i zamiast wrócić natychmiast do Warszawy, pojedzie z córkami do Gdańska. Pierwszy raz od jesieni umyje włosy szamponem. Choć przez następny rok zdarzą się jej momenty lepsze i gorsze, nie wróci na etat. – Zawsze chciałam pisać. Teraz mogę to robić. Zajmie się propagowaniem czytelnictwa oraz miejskiego zbieractwa.

Na Islandii i w Gdyni życie będzie biegło nowym, przetartym przez rok antykonsumpcji torem. Magda weźmie dodatkowe zlecenie – nocne dyżury w domu starców. Zacznie wreszcie czytać islandzkie sagi w oryginale i przeniesie synka do państwowego przedszkola. Elżbieta utrzyma telepracę. Niewiele zmieni się u Przemysława. Każde odwiedziny w dolnośląskim domu rodziców i ciotki będą utwierdzały go w poczuciu, że wzięcie kredytu na ich dom było jedną z najlepszych decyzji w jego życiu.

Jesienią, tuż po tym jak Anna i Wołodymyr rozstaną się z grupą, ich ukraiński przyjaciel trafi do szpitala w krytycznym stanie. Znajdą go nieprzytomnego na ulicy, w kałuży krwi, obok pogięty rower. Chłopak nie miał ubezpieczenia. Zanim Anna z Wołodią rozpracują, na czym polegają zasady zbiórki publicznej, uda im się – nieformalnie – zebrać wśród znajomych 11 tys. zł na leczenie.

Lena (wciąż bez telewizora) – „Zapomniałam już, że brałam udział w takim doświadczeniu. Już nie czuję, że na mnie wpłynęło. Czuję, że tak było zawsze”.

…

W ostatnim wywiadzie Grzegorza Sroczyńskiego, których lektura będzie wyznaczać rytm tego roku, przeczytanym tuż przed oddaniem tej książki, Jerzy Hausner powie: „Naszym celem nie powinien być ani rynek, ani państwo, ani magiczny wzrost PKB, chociaż to oczywiście ważne. Celem jest jakość życia”.

Zmiana to więc czy nie? Chwilowa czy trwała?

Kusząca jest myśl, że jesteśmy jej częścią.

Warszawa, kwiecień 2013-sierpień 2014

Rok bez Zakupów trwał od 1 IV 2012 do 31 III 2013

Jego uczestnikami byli:

1. Reykjavik: Magda, Jakub, Ryś i dwa kocury

2. Warszawa: Przemysław

3. Warszawa/Wrocław: Aleksandra

4. Ząbki: Ida, Ola, Ania, kocica

5. Kraków: Anna, Wołodymyr, Marta oraz pies Tobi

6. Skawina: Agata, Gustaw, Antek oraz suczka Norka

7. Pewne 200-tysięczne miasto w centralnej Polsce: Lena, Bogdan, Nastka i Antek

8. Pewna Wieś tuż przy wschodniej granicy Polski: Maria, Tomasz, Krysia, Janka oraz Marianna

9. Pewna Wieś pod Olsztynem: Maja z rodziną

10. Gdynia: Elżbieta, Piotr, Darek oraz Jaś

11. Szczecin: Aneta, Sebastian i Ignacy

oraz

12. Warszawa: autorka, R. i Dzik

a także

kilkanaście realnych, znajomych postaci, ukrywających się pod Wielkimi Literami.

Wszystkie opisane w książce wydarzenia miały miejsce, wszystkie wypowiedzi – faktycznie padły, a pieniądze zostały (lub nie) wydane. Niektóre uczestniczki oraz uczestnicy eksperymentu występują pod zmienionymi imionami. Zmianie (bądź zatarciu) uległy też niektóre nazwy geograficzne.

Podziękowania

Prawdopodobnie nie byłoby tej książki, gdyby nie pewna rozmowa z Ewą Wilk, szefową działu krajowego Polityki. O znaczeniu dziennikarskiej obserwacji, która wykracza poza pojedyncze spotkanie z bohaterem. O znaczeniu procesu. Dziękuję.

Nie byłoby jej również, gdyby nie tekst dla Polityki, nad którym zaczęłam pracować kilka lat po tej rozmowie. Reportaż, zamówiony przez Bartka Chacińskiego, opowiadał o półrocznej próbie ograniczenia konsumpcji; to właśnie dla jego potrzeb zebrałam grupę ochotników, którzy zobowiązali się do przeprowadzenia próby radykalnego postu zakupowego. Eksperymentalne półrocze szybko przekształciło się w rok – między innymi dzięki Annie Zdrojewskiej, prezesce Grupy Wydawniczej Relacja. – Może napiszesz o tym książkę? – zapytała, gdy spotkałam się z nią przypadkiem w pierwszych tygodniach trwania eksperymentu. Przypadkiem, bo faktycznym powodem mojej wizyty w wydawnictwie była wówczas wymiana towarowa, na którą umówiłam się z jedną z redaktorek.

Anna była cierpliwą, wyrozumiałą, a jednocześnie bezlitosną redaktorką – nie dość, że bezawaryjnie przeprowadziła mnie przez wyjątkowo długi proces pisania tej książki, to stymulowała moje procesy myślowe, zmuszając wielokrotnie do schodzenia z obranej drogi i szukania nowej.

Kamila Wrzesińska, z którą umówiłam się wówczas w siedzibie Relacji, aby wymienić Danutę Wałęsę na Ankę Grupińską ( w Roku bez Zakupów barter był jednym z najefektywniejszych sposobów pozyskiwania literatury), zajęła się redakcją „Mniej”.

Wychodzi więc na to, że nie byłoby tej książki, gdyby nie ekonomia wymiany.

Z pewnością nie byłoby jej, gdyby nie zaufanie, otwartość i cierpliwość moich bohaterów, którzy nie dość, że zgodzili się pokazać mi zawartość swoich portfeli, to otworzyli też swoje domy, szafy, lodówki oraz serca. Uczestniczenie w Waszej intymności było dla mnie zaszczytem. Wiele się od Was nauczyłam, wiele od Was wzięłam – nie tylko do tej książki. Dziękuję Wam – za spokój, za wyrozumiałość, za każde zaskakujące i niewygodne pytanie, za szczerość i poczucie humoru. Agato i Gustawie, Aneto i Sebastianie, Anno i Wołodymyrze, Aleksandro, Ido, Leno, Magdo i Jakubie, Maju, Mario i Tomku, Elżbieto i Piotrze, Przemku – jesteście współautorami tej książki. Dziękuję!

Ta książka nie wyglądałaby tak, jak wygląda, gdyby nie wsparcie internetowej społeczności zbierającej się na stronie Chusty.info. Jestem Wam wdzięczna za cierpliwość, z jaką odpowiadałyście i odpowiadaliście na moje pytania, za ogień, z jakim dyskutowałyście i dyskutowaliście, za wszystkie zadane pytania. To też Wasza książka.

Ogromne wyrazy wdzięczności kieruję do wszystkich osób, które dzieliły się ze mną swoją wiedzą i doświadczeniem. Są wśród nich: Agnieszka Amborska, Michał Augustyn, Jodie Baltazar, prof. Mirosław Bańko, Martyna Bunda, Krzysztof Cibor, Claudia Ciobanu, Beata Chomątowska, Katarzyna Dippel, Joanna Erbel, Elżbieta Frankiewicz, Olga Gitkiewicz, Zuzka Groniowska, Elżbieta Janicka, Agata Jankowska, Izabela Kaszyńska, Luiza Kajtaniak, Kornelia Kowalczyk, dr Piotr Kurowski, Dagmara Mańka-Wizor, dr Mariusz Makowski, Konrad Mielcarek, Monika Mierzejewska, dr Magdalena Nehring-Gugulska, Anna Niesterowicz, dr Paulina Pilch, Paulina Stolarek, Katarzyna Syguła, Olga Szkolnicka, Piotr Trzaskowski, Joanna Tyczyńska, dr Bartłomiej Walczak oraz Mateusz Wójcik.

Mężu mój – Ty już wiesz, za co Ci dziękuję.

…

W książce wykorzystałam urywki mojego reportażu „Stać ich na mniej”, który ukazał się 21 XI 2012 w Polityce. Oraz fragmenty bloga (nie-kupuje-tego.blogspot.com) prowadzonego przeze mnie przez cały czas trwania eksperymentu. Dziękuję jego czytelnikom za wszystkie wpisy, znaki życia, inspiracje.

Zdjęcie na okładce, które przedstawia udostępniony spacerowiczom dach opery w Oslo, zostało zrobione tuż po zakończeniu Roku bez Zakupów.

Przypisy

1. „Spisek żarówkowy” (oryg. „The Light Bulb Conspiracy”) jest hiszpańsko-francuskim dokumentem z 2010 r., który pokazuje kulisy rzekomego tajnego paktu zawartego w latach 20. XX w. przez największych na świecie producentów żarówek. W jego wyniku podjęto – dowodzą twórcy filmu – działania mające na celu ograniczenie żywotności przeciętnej żarówki. Z praktycznie nieskończoności – do 1000 godzin. Przed zjawiskiem „zaplanowanego starzenia się” dóbr konsumpcyjnych (zwłaszcza tych z kategorii AGD/RTV) ostrzegają również organizacje konsumenckie.

2. Orzechy piorące to owoce drzewa Sapindus, rosnącego w krajach strefy podzwrotnikowej. Choć są uważane za idealne (bo ekologiczne oraz odnawialne) zastępstwo dla klasycznych proszków i płynów do prania, ich moc usuwania plam została zakwestionowana – między innymi przez niezależny test konsumencki przeprowadzony w Czechach (Olga Szkolnicka, „Orzechy i kule nie piorą!”, www.ulicaekologiczna.pl, 27.01.2012).

3. Będą. Jak cała reszta. Prawie wszystkim, którzy zdecydowali się podzielić ze mną swoją konsumpcyjną intymnością, zmieniłam imiona.

4. Średnia krajowa płaca w I kwartale 2012 r., liczona przez GUS, wyniosła 3646,09 zł. Brutto. Na rękę: 2668,98 zł. To jednak wskaźnik pompowany przez 10-proc. rzeszę najzamożniejszych, który ma niewiele wspólnego z rzeczywistością. Dochody 2/3 Polaków sytuują się poniżej jego poziomu. Dominanta, czyli najczęściej występujące wynagrodzenie, plasuje się w 2012 r. w okolicy 2200 zł brutto.

5. Żeby oszacować kwotę, która zostaje całej rodzinie lub osobie na codzienną konsumpcję, od sumy wszystkich miesięcznych dochodów zostały odjęte stałe opłaty. Takie jak raty kredytów, comiesięczne ubezpieczenia oraz wszystkie formy oszczędzania, które wymagają regularnych wpłat, a ich zerwanie wiązałoby się z zapłaceniem kary, czynsz bądź wynajem, alimenty, opłaty za żłobek/przedszkole/szkołę/nianię, telewizję kablową, internet, komórkę, gaz, prąd, węgiel oraz stałe opłaty związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Choć nie było to założeniem eksperymentu, niektórzy z uczestników Roku bez Zakupów zdecydowali się też na redukcję na tych płaszczyznach.

6. Pochodzenie słowa „niezbędny” przybliża rozeźlony (na niechlujnych zecerów) Aleksander Brückner w „Słowniku etymologicznym języka polskiego”, Wiedza Powszechna, 1974.

7. „Tłusta ćwiartka” czyli Fat Quarter, to kupon tkaniny odciętej z typowej, szerokiej na ponad 100 cm beli materiału, a następnie przecięty na pół, popularny szczególnie wśród twórców patchworków. Ten wynaleziony w Wielkiej Brytanii patent służył początkowo zagospodarowywaniu niepotrzebnych ścinków tkanin. Dziś jest napędem dla oddzielnej gałęzi tkalnictwa, produkującej tekstylia z myślą o wszystkich tych, którzy zajmują się patchworkiem nie z powodów praktycznych, ale dla przyjemności. Polskie rękodzielniczki, adoptując brytyjskie obyczaje rękodzielnicze, przysposobiły też wyspiarskie nazewnictwo.

8. Według danych GUS w Polsce jest blisko 345 tys. sklepów, wśród nich 403 hipermarkety i 400 centrów handlowych. Powierzchni do odprawiania weekendowych rytuałów zakupowych przybywa w piorunującym tempie; według cytowanych przez Forbes danych Polska w 2011 r. znalazła się na 3. miejscuw Europie, jeśli chodzi o łączną nowo wybudowaną powierzchnię handlową. Tylko Rosja i Turcja budują więcej.

9. W Polsce ukazało się do tej pory pięć poradników Dominique Loreau: „Sztuka prostoty”, „Sztuka planowania”, „Sztuka sprzątania. Uporządkuj swój dom i swoje życie”, „Sztuka umiaru” oraz „Sztuka minimalizmu”. Wszystkie wydała Czarna Owca.

10. „Masthew”, czy też (ang.) must-have, jest określeniem, które przywędrowało do Polski za pośrednictwem dziennikarzy pism modowych i blogerów piszących o modzie. „Masthew” jest ze swej natury gwiazdą jednego sezonu, bywa odkurzonym produktem, trendem, zjawiskiem sprzed kilku dekad albo czymś zupełnie nowym. Bywa zaplanowanym dzieckiem tęgich głów od kreowania trendów albo czymś, co narodziło się na obrzeżu głównego nurtu konsumpcji i zostało przezeń wchłonięte. Oznacza zawsze jedno: coś, co trzeba mieć. Nie dlatego, że jest niezbędne, ale dlatego, że podobną potrzebę demonstruje wiele innych osób („Cambridge Advanced Learner’s Dictionary & Thesaurus”).

11. Książka jest zapisem rocznej próby zakupowego ograniczenia się dziennikarki i jej partnera, przeprowadzonej przez Levine w 2004 r.

12. Badanie przeprowadzone wiosną 2012 r. przez TNS na zlecenie portalu eBay.co.uk.

13. Jesienią 2012 r. Kraft Foods w wyniku globalnego podziału koncernu przeobraził się w Mondelēz International, Inc.

14. W 2013 r. wypisano ogółem 122 mandaty i udzielono 421 pouczeń z tytułu łamania artykułu 153 k.w.

15. Paweł Puchalski, „Czy Wielkanoc naprawdę musi być droga?”, Pieniadze.gazeta.pl., 06.04.2012.

16. 100 islandzkich koron to ok. 2,60 zł. Najtańszy tostowy chleb na Islandii kosztuje przynajmniej 250 koron. Jest, w opinii Magdy, paskudny.

17. Alvin Toffler, „ Szok przyszłości”, Zysk i S-ka, 1998.

18. Minimalna płaca w 2011 r. wg danych GUS wyniosła 1032 zł netto.

19. (ang.) „Dla jednych śmieci – dla innych skarby.”

20. „Wyzwanie 100 Rzeczy” zostało zainicjowane oraz opisane na blogu mnmlist.com.

21. mnmlist.com/minimalist-faqs – wszystkie tłumaczenia anglojęzycznych tekstów pochodzą od autorki, chyba że zaznaczono inaczej.

22. Leo Babauta, „The Power of Less: The Fine Art of Limiting Yourself to the Essential... in Business and in Life”, 2009.

23. mnmlist.com/minimalist-faqs

24. Cynik Diogenes był antycznym antykonsumpcjonistą. Mieszkał w beczce, załatwiał się na ulicy. „Zespołem Diogenesa” określa się dziś psychiatryczne zaburzenie polegające na przymusie abnegacji.

25. Thoreau mieszkał w lesie od 4 VII 1845 r. do 6 IX 1847 r. Kilkanaście poświęconych przymusowej abnegacji esejów wydał na własny koszt.

26. Dane dotyczące Polski pochodzą z raportu GUS „Sytuacja gospodarstw domowych w 2011 r. w świetle wyników badania budżetów gospodarstw domowych”. Punktem wyjścia do wyliczenia jest suma miesięcznych wydatków na towary oraz usługi konsumpcyjne przypadająca na jedną osobę w gospodarstwie domowym – w 2011 r. wyniosła ona 972 zł.

27. Dane dotyczące Europy zostały zaczerpnięte z opracowań Eurostatu.

28. Na terenie Królestwa Polskiego pańszczyzna została zniesiona później niż w Rosji. Jej zmutowane wersje, choćby takie jak żelarka, utrzymały się do 1931 r.

29. Blog Konrada Mielcarka (wystarczy-mniej.blogspot.com) jest miejscem spotkań osób zainteresowanych filozofią dobrowolnej prostoty, czyli sposobem życia, który jest oparty na realnym rozpoznaniu własnych potrzeb (nie zachcianek). Sam termin (ang. ;voluntary simplicity został ukuty przez amerykańskiego myśliciela Richarda Gregga w 1936 r. Ruch dobrowolnej prostoty ma wielu zwolenników – zwłaszcza w krajach zachodnich, zmęczonych trwającą od dziesięcioleci propagandą konsumpcjonizmu.

30. Dyskutowana od 2013 r. nowelizacja tego prawa zakłada wprowadzenie limitów sprzedaży przetworzonych produktów pochodzenia roślinnego i zwierzęcego.

31. Michael Pollan, „ W obronie jedzenia. Manifest wszystkożerców”, Wydawnictwo MiND, 2010.

32. Patrycja Otto, „Hity na Komunię 2012”, Gazetaprawna.pl, 29.03.2012 – cytowane badania zostały przeprowadzone przez wyszukiwarkę Ceneo.pl.

33. Justyna Choroś, autorka pracy dyplomowej „Ogrodnictwo miejskie”, napisanej w 2013 r. w warszawskim Instytucie Studiów Regionalnych UW, przywołuje  w niej amerykańskie opracowania, z których wynika, że działka o wymiarach 10 na 10 m jest w stanie zaspokoić żywieniowe potrzeby przeciętnej rodziny.

34. Dane zostały ogłoszone przez Oxfam tuż przed Światowym Forum Ekonomicznym w Davos, na początku 2014 r.

35. Degrowth  (ang.), czyli antyrozwój bądź postwzrost, jest filozofią opierającą się na założeniu, że dobrostan społeczności (także ekonomiczny) niekoniecznie ma związek z wiecznym wyścigiem. Wśród postulatów ideologów postwzrostu jest ograniczenie konsumpcji, zrównoważone życie, dzielenie się, nacisk na budowanie wspólnoty, a nie indywidualizm. Zdaniem niektórych myślicieli jest to jedyna szansa na zatrzymanie postępującego wyniszczenia Ziemi, wynikającego z rabunkowej eksploatacji surowców potrzebnych do produkcji kolejnych konsumpcyjnych dóbr, wysokiej emisji CO_2, współczesnego niewolnictwa. Choć są też tacy, którzy uważają, że tego procesu i tak nie da się zatrzymać.

36. DIY, czyli skrót od Do It Yourself – „Zrób to sam”.

37. Erich Fromm, „Ucieczka od wolności”, Czytelnik, 2000.

38. W Warszawie działa ponad 100 publicznych studni głębinowych, z których mieszkańcy stolicy mogą za darmo zaczerpnąć tzw. oligocenki, czyli wody pitnej pochodzącej z wodonośnej warstwy piasków położonej przynajmniej 200 m p.p.t. Ujęcia zaczęły powstawać pod koniec XIX w., ostatnie z nich oddano do użytku w latach 70. XX w. Co ciekawe, publiczne zużycie wody sięga zaledwie 2 proc. 98 proc. jest zasysane przez podłączone do ujęć instytucje i przedsiębiorstwa, takie jak szpital MSWiA czy „Polfa” na Tarchominie (źródło: surowce-naturalne.pl/strona/woda-pod-warszawa).

39. W 2010 r. ONZ przyjęła rezolucję potwierdzającą prawo człowieka do czystej wody i urządzeń sanitarnych. Rezolucja jest przykładem tzw. soft law, czyli prawa, które pozostaje w sferze postulatów, a nie egzekucji. Nie ma organu, przed którym można by je egzekwować. Pozwalają na to dopiero międzynarodowe umowy. Dodatkowo: zapis o prawie do wody nie oznacza automatycznie prawa do darmowej wody; jest jedynie formułą zakazującą dyskryminacji – choćby ze względu na płeć, wiek, wyznanie, rasę. Czy można tę definicję zastosować w wypadku nierównego dostępu spowodowanego różnicami ekonomicznymi – dyskusja trwa.

40. Rodzicielstwo bliskości (od ang. Attachment Parenting) to filozofia wychowania (bądź – patrząc z innej strony – towarzyszenia dziecku w rozwoju), która zakłada dążenie do harmonii między wszystkimi uczestnikami rodzinnych interakcji. Do jej propagatorów należy amerykańskie małżeństwo pediatry i pielęgniarki, Martha i William Sears, duński terapeuta Jesper Juul, polska psycholożka Agnieszka Stein. Pedagogiem, któremu bliskie były założenia tego nurtu, był też Janusz Korczak.

41. Około 20-25 proc. mieszkańców USA, Wielkiej Brytanii oraz Australii identyfikuje siebie jako downshifterów – również wybiórczych (en.wikipedia.org/wiki/Downshifting).

42. Islandi a jest krajem, który z powszechnego, bezpłatnego dostępu do swoich wdzięków uczynił prawie religię. Nie płaci się tu nawet za przebywanie na terenie parków narodowych, za korzystanie z infrastruktury, która pozwala podziwiać przyrodę. Na Nowej Zelandii płaci się za oglądanie siarkowych błotek, które na Islandii bulgoczą przy byle szosie.

43. Na Islandii popularne są plenerowe płyty do grillowania – wystarczy wrzucić monetę.

44. Żoliborz jest jedyną ze „starych” dzielnic Warszawy, która może pochwalić się ponadprzeciętnie wysoką dzietnością. Określenie „matka żoliborska” jest stosunkowo świeże, pojawiło się ok. 2010 r., a po raz pierwszy do oficjalnego języka przecisnęło za pośrednictwem aktorki Joanny Koroniewskiej, która użyła go w wywiadzie do Gali, stanowczo odżegnując się od takiego modelu macierzyństwa.

45. Klara Klinger, „Dzieci ani w cenie, ani w modzie”, Dziennik Gazeta Prawna, 1.06.2012.

46. Thorstein Veblen w „Teorii klasy próżniaczej” zdefiniował ostentacyjną konsumpcję jako zjawisko przynależne klasom dominującym. Późniejsi badacze tematu, Kerwin Kofi Charles, Erik Hurst, Nikolai Roussanov dowiedli, że konsumowanie na pokaz jest też słabością najbiedniejszych. Członkowie klas wykluczonych mają inne fetysze, ale brak umiaru jest podobny. Wszystko po to, aby dowieść, że nie jest się biedniejszym od innych.

47. GUS, raport z 2011 roku, opublikowany w czerwcu 2012.

48. 24,7 m^2.

49. Zasady reklamy skierowanej do dzieci reguluje m.in. dyrektywa unijna z dnia 3 października 1989 o telewizji bez granic, Ustawa z dnia 29 grudnia 1992 o radiofonii i telewizji, Ustawa z dnia 26 października 1982 o wychowaniu w trzeźwości, Ustawa z dnia 9 listopada 1995 o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu oraz Ustawa z dnia 16 kwietnia 1993 o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji.

50. Na początku 2012 r. w Polsce działało siedem prywatnych placówek przechowujących – odpłatnie – krew pępowinową. Opłata za pobranie krwi może sięgać ok. 3 tys. zł, za roczne przechowywanie: ok. 700 zł. W największym z prywatnych banków „pępowinowe polisy” wykupiło blisko 90 tys. rodziców.

51. Sens deponowania krwi pępowinowej w prywatnych bankach jest podważany przez specjalistów – prof. Wiesław Jędrzejczak w wywiadzie udzielonym Irenie Cieślińskiej („Pępek świata”, Wysokie Obcasy, 28.02.2012) mówi: „Deponując krew pępowinową na wyłączny użytek własnego dziecka, nie dajemy mu żadnych specjalnych możliwości leczenia, które nie byłyby dostępne także dla innych dzieci. Taka argumentacja to tylko gra na emocjach”. Porcja krwi pobranej przy porodzie wystarcza do podjęcia późniejszej terapii, jeśli waga dziecka nie przekracza 30 kg. Dorosłym przeszczepia się więc i tak kilka jednostek krwi, które trzeba uzyskać od innych dawców – np. złożonych w publicznych bankach komórek macierzystych. Patrzenie na dawstwo w kategoriach inwestycji jest wypaczeniem jego idei.

52. Chodzi o unijną dyrektywę 2006/141WE z 22.12.2006 oraz o Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 października 2007 w sprawie środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego.

53. Chodzi o mleko do karmienia niemowląt w wieku powyżej 6 miesięcy.

54. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) zaleca wyłączne karmienie dziecka piersią do ukończenia przez nie 6. miesiąca życia.

55. W opracowaniu A. Wright, S. Rice oraz S. Wells „Changing Hospital Practices to Increase the Duration of Breastfeeding”, zamieszczonym w miesięczniku Pediatrics (5/1996), oficjalnym organie Amerykańskiej Akademii Pediatrii, można przeczytać, że „Czas karmienia piersią był dłuższy u kobiet, które nie otrzymywały próbek mleka modyfikowanego ani kuponów zniżkowych na mleko modyfikowane”.

56. Dane z badań przeprowadzonych na próbie 1000 dzieci w 2011 r., w woj. kujawsko-pomorskim, przez dr Urszulę Bernatowicz-Łojko dotyczą karmienia oraz dokarmiania 3-miesięcznych niemowląt. Odsetek dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym rośnie z wiekiem – w momencie ukończenia 5. miesiąca życia już tylko 14 proc. niemowląt jest karmionych wyłącznie piersią.

57. Dane pochodzą z wywiadu z dr Magdaleną Nehring-Gugulską zamieszczonego na stronie pediatria.mp.pl.

58. Gabrielle Palmer, „Polityka karmienia piersią. Ideologia, biznes i szemrane interesy”, Mamania, 2011.

59. Z wywiadu z Magdaleną Nehring-Gugulską.

60. Rozdawany położnicom kuferek to forma marketingu bezpośredniego, zwana samplingiem. Jeden z organizatorów szpitalnego samplingu w Polsce chwali się na swojej stronie internetowej, że dystrybuuje je w 380 szpitalach położniczych i wykazuje się stuprocentową skutecznością, jeśli chodzi o docieranie do grupy docelowej. Polsce w 2011 r. urodziło się 384 tys. dzieci, roczny nakład kuferków to ok. 360 tys. sztuk.

61. Pierwszy kooperatywny sklep z prawdziwego zdarzenia pojawi się latem 2014 r. w Warszawie, założony przez Kooperatywę Dobrze.

62. Skrót RWS jest dosłownym polskim tłumaczeniem angielskiego CSA (Community Supported Agriculture). Działanie takich grup polega na bezpośredniej i stałej (trwającej przynajmniej jeden sezon) współpracy rolnika z odbiorcami. Podobne produkcyjno-konsumenckie struktury z powodzeniem funkcjonują od lat na Zachodzie.

63. Choć pojęcie sharing economy jest dość młodym terminem (ukutym w połowie dekady XXI w.), nurt ekonomii opartej na dzieleniu się posiadanymi zasobami jest stary jak świat i jego zasoby. Współcześnie manifestuje się zarówno poprzez wymianę dóbr niepotrzebnych na potrzebne, jak i dzielenie się posiadanymi zasobami: przestrzenią mieszkalną, miejscami w samochodach, rzadko używanymi sprzętami domowymi oraz udostępnianiem innym swoich niepotrzebnych chwilowo zasobów, takich jak ziemia rolna, pieniądze.

64. Roch Sulima, „Antropologia codzienności”, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2000.

65. Przydatne miastożercom kwestie dotyczące zakresu ochrony zieleni są poruszone w Rozdziale 4. Ustawy o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. jej zapisów wynika, że można pozyskiwać owoce, liście oraz korzenie drzew i krzewów w sposób niepogarszający ich stanu zdrowotnego. Zbieranie jakichkolwiek części drzew i krzewów będących pomnikami przyrody, rosnących na terenie rezerwatów przyrody, parków krajobrazowych, obszarów chronionego krajobrazu, obszarów Natura 2000, użytków ekologicznych oraz zespołów przyrodniczo-krajobrazowych jest zabronione. Miasta należy więc objadać fragmentarycznie i z rozwagą – unikać terenów poprzemysłowych, szukać lokalnych map pokazujących skażenie gleby oraz oglądać raporty o rozkładzie zanieczyszczeń powietrza. Publikuje je m.in. Główny Inspektorat Ochrony Środowiska oraz jego wojewódzkie oddziały.

66. Z ang. must-grow, czyli coś, co obowiązkowo trzeba wyhodować.

67. W 2010 r. amerykański artysta i farmer Matt Moore umieścił w jednym z supermarketów instalację, która pokazywała, ile trwa naturalny cykl rozwoju danego warzywa, od nasiona do jadalnej formy. „Lifecycles”, cykl nakręconych przez farmera filmów, został też pokazany na festiwalu Sundance. Można je oglądać na stronie lifecycles.urbanplough.com.

68. Kontrowersyjny środek chwastobójczy produkowany przez koncern Monsanto.

69. Chris Anderson, „Za darmo. Przyszłość najbardziej radykalnej z cen”, Znak, 2011.

70. Według szacunków Greenpeace 84 proc. gatunków roślin uprawnych w Europie plonuje dzięki owadom zapylającym. Ich praca na rzecz rolnictwa jest wyceniana na 22 mld euro. Źródło: greenpeace.org/poland/pszczoly.

71. „Ciekawe ujęcie... Poszukam odpowiedzi i postaram się jak najszybciej o komentarz” – oto odpowiedź, jaką otrzymałam na kilka pytań dotyczących strategii pozyskiwania surowca do produkcji oleju przez ZPT Kruszwica (pytałam m.in. o to, czy firma próbuje wywierać jakikolwiek wpływ na dostawców, aby rezygnowali z używania toksycznych dla pszczół substancji, do których zaliczają się właśnie neonikotynoidy) wysłanych do rzeczniczki prasowej firmy. Zapowiedziany komentarz jednak nigdy do mnie nie dotarł. W grudniu 2013 r. Unia Europejska wprowadziła dwuletni częściowy zakaz zaprawiania nasion rzepaku trzema rodzajami neonikotynoidów.

72. Od września 2014 r. można legalnie hodować pszczoły w Warszawie. Radni przegłosowali, że pszczoły nie są zwierzętami gospodarskimi i tym samym znieśli warunki do obowiązywania przepisu, który nakazuje umieszczanie pasiek przynajmniej w okolicy 1 km od zabudowań mieszkalnych.

73. Jeszcze do niedawna sklepikarzom w Polsce faktycznie bardziej opłacało się przebić paletę niesprzedanych jogurtów niż wystawić ją nienaruszoną na zewnątrz sklepu, tak żeby ktoś jeszcze skorzystał. Kwestia dzielenia się spożywką w Polsce została jednak wreszcie uregulowana – od października 2013 r. ci z właścicieli sklepów, którzy się dzielą niesprzedanymi produktami spożywczymi z organizacjami charytatywnymi, nie muszą już odprowadzać podatku VAT. Mimo to większość żywności, która nie znalazła nabywców, nadal się marnuje; wg informacji Dziennika Polskiego (Maciej Pietrzyk, „Jedzenie wciąż na śmietniku”, 18.03.2014) tylko dwie duże sieci handlowe zdecydowały się na podpisanie umów z Federacją Polskich Banków Żywności.

74. Teoria wymiany to według socjologów jedno z podstawowych praw regulujących wzajemne stosunki między ludźmi.

75. Deyan Sudjic, „Język rzeczy. W jaki sposób przedmioty nas uwodzą?”, Wydawnictwo Karakter, 2013.

76. (ang.) „Jesteśmy tym, co posiadamy”, a rozwijając myśl filozofa, zawartą w „Principles of psychology”: „Trudno wytyczyć granicę pomiędzy tym, co człowiek nazywa ja, a tym, co określa wyrażeniem moje. Niektóre z rzeczy sprawiają, że zachowujemy się i czujemy tak, jakby chodziło o nas samych”.

77. (ang.) „Zakupy są tańsze od psychiatry.”

78. Egg, czyli słynny fotel zaprojektowany w 1958 r. przez Arne Jacobsena.

79. Dane pochodzą z artykułu „Przeciętne mieszkanie stoi prawie pół wieku”, Rzeczpospolita, 22.03.2012 oraz Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań 2011, przeprowadzonego przez GUS.

80. Według szacunków zniesionego Ministerstwa Transportu, Budownictwa i Gospodarki Morskiej w blokach z tzw. wielkiej płyty mieszka blisko 12 mln Polaków.

81. Ina May Gaskin, „Duchowe położnictwo”, Virgo, 2011.

82. Bonarka City Centre – jedna z krakowskich galerii handlowych.

83. Perfumeria została zaprojektowana przez architekta kamienicy w latach 30. Gdy za kilka miesięcy się zamknie, fornirowany orzechem regał, zaprojektowany prawdopodobnie przez Jerzego Hryniewickiego, na którym obsługa sklepu stawiała flakony z męskimi wodami toaletowymi, trafi do Muzeum Narodowego, neon z fasady kamienicy – zostanie przekazany firmie, która go w latach 60. instalowała. Przez kolejne miesiące nikt nie zajmie pustostanu – jeszcze wiosną 2014 r. przez brudną szybę będzie można oglądać oryginalne gipsowe sztukaterie.

84. Vadim Makarenko, „Sprzedamy wam wszystko, czyli krótka historia kariery Amazona”, Książki. Magazyn do czytania, nr 1/2014.

85. Ernst&Young na zlecenie Polskiej Organizacji Przemysłu i Handlu Naftowego, dane z 2012 r. Andrzej Kublik, „Paliwa z szarej strefy zalewają Polskę”, Wyborcza.biz, 21.03.2014.

86. Pod koniec 2013 r. Fundusz Hipoteczny Dom został ukarany przez UOKiK karą w wysokości 40 tys. zł – za niedozwolone klauzule w umowach: między innymi zapis o tym, że osoba zamieszkująca z beneficjentem świadczenia musi być przez niego utrzymywana.

87. Według „Słownika języka polskiego” godność to świadomość własnej wartości, szacunek dla samego siebie, honor, duma.

88. Sondaż „Positive Emotions Worldwide” został przeprowadzony przez Gallupa w 2011 r. Przepytano mieszkańców 148 państw na całym świecie. Polska, z wynikiem 62 proc. zadowolenia z życia, usytuowała się mniej więcej w połowie stawki, pomiędzy Maltą a Hong Kongiem.

89. „Chciwość jest największą przeszkodą w zdobywaniu pieniędzy”, Newsweek, 19.08.2012.

90. Dane Eurostatu.

91. To się zmieni. Unia Europejska ogłosi rok 2014 Rokiem Niemarnowania Żywności. Brzydkie marchewki i banany doznają rehabilitacji i trafiają na sklepowe półki – jedna z sieci supermarketów rozpoczyna nawet kampanię „Inglorious Fruits and Vegetables”. Brzydactwa będą sprzedawane 30 proc. taniej. Kampania spotka się z takim zainteresowaniem, że ruch w sklepach wzrośnie o 24 proc.

92. „Megasknery” były pokazywane w Polsce na kanale TLC.

93. Goran Vojnović, „Čefurzy raus!”, Czas Kultury nr 3/2009.

94. Ireneusz Sudak, „Zastaw się a pogrzeb się”, Gazeta Wyborcza. Pieniądze Ekstra, 31.10.2013.

95. Badania Eurostatu, 2012-2013.

96. Jennie Dielemans, „Witajcie w raju. Reportaże o przemyśle turystycznym”, Czarne, 2011.

97. Dodatkowo: system zakupów na lotniskach, który nakazuje wylegitymowanie się biletem, jest jednym z najskuteczniejszych sposobów badania zachowań konsumenckich, jaki wymyślono. Choć oryginalnie powstał po to, aby kontrolować przewożone ilości towarów podlegających ocleniu, dziś pokazania biletu żąda się również przy zakupie prasy albo miętówek w lotniskowym kiosku.

98. (ang.) „Bycie dobrym gospodarzem jest ważnym elementem procesu wymiany domów”. Ten i kolejne dwa cytaty pochodzą z instrukcji obsługi gości zamieszczonej na stronie homeexchange.com.

99. (ang.) „Mówiąc najprościej, mieszkanie w cudzym domu niczym się nie różni od życia we własnym.”

100. (ang.) „Złota Zasada wymiany domów: traktuj dom swego gospodarza jak własny i zostaw go w takim stanie. w jakim go zastałeś (albo i w lepszym).”

101. Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze.

102. Drewno w trakcie spalania w obu przypadkach wyemituje tyle CO_2, ile pobrało z powietrza. Jednak dodatkowa energia potrzebna do produkcji skrzynek (przemysłowa uprawa drzew, ścinanie, obróbka, wreszcie paliwa kopalne pozyskane do obsługi procesu produkcji) sprawia, że nie mogą być one uznane za paliwo neutralne klimatycznie.

103. Równowartość 1370 euro (Eurostat).

104. Odcisk węglowy został obliczony przez Mike’a Bernersa-Lee, autora książki „How Bad Are Bananas. The Carbon Footprint of Everything”, Profile Books Ltd., 2010.

105. Rok później o tej samej porze w Filipiny uderzy najsilniejszy cyklon w udokumentowanej historii klimatologii. Tajfun z piekła rodem zmiecie z powierzchni ziemi niemal całe 200-tys. miasto Tacloban. Zabije ponad 6 tys. ludzi, pozbawi domu 1,5 mln. Zamieni setki metrów kwadratowych przestrzeni w piekło. W tym samym czasie podczas warszawskiego szczytu klimatycznego Yeb Sano, przedstawiciel Filipin, ogłosi strajk głodowy, domagając się natychmiastowego podpisania zobowiązania ograniczenia emisji gazów cieplarnianych – to rozwiązanie ma zastąpić/uzupełnić dotychczasową politykę kupowania klimatycznego odpustu. „Może macie ochotę na wycieczkę na Filipiny?” – jego emocjonalne, okraszone osobistym wyznaniem przemówienie okrąży internet.
Dwa dni przed rozpoczęciem szczytu Donald Tusk dokona rekonstrukcji rządu, zastępując dotychczasowego ministra, Marcina Korolca – technokratą, który misję ochrony środowiska postrzega jako szybkie przystąpienie do ekstrakcji łupkowego bogactwa. Największe ekologiczne organizacje – Greenpeace, WWF – z hukiem opuszczą szczyt. Głodówka filipińskiego klimatologa będzie trwać 10 dni. Zakończy się niczym.

106. W 2009 r.: 1,2 mln wypożyczeń w 200-tys. mieście. Dane z Reykjavik Coty Library.

107. Rynek książki w Polsce 2012: http://www.instytutksiazki.pl/upload/Files/rynek_ksiazki_2012.pdf.

108. Rosie Goldsmith, „Iceland: where one in 10 people will publish a book”, BBC News Magazine, 13.10. 2013.

109. Największe centrum handlowe w Trójmieście.

110. Deloitte – raport z badań „Zakupy świąteczne 2012” przeprowadzonych w 18 krajach Europy.

111. Angélique Négroni, „Bugarach: The French City That Will Survive the Apocalypse?”, Time, 05.07.2011.

112. 100 proc. produkowanej na Islandii energii pochodzi ze źródeł odnawialnych – głównie o geotermalnym pochodzeniu. Zaspokaja to ok. 85 proc. potrzeb wyspy.

113. Dane pochodzą z badań wolontariatu, przeprowadzonych w listopadzie 2012 r. przez Stowarzyszenie Klon/Jawor.

114. Raport „Praca niezarobkowa poza gospodarstwem domowym w Polsce”, GUS, 2011.

115. Raport Deloitte „Zakupy świąteczne 2012”.

116. Tego francuskiego określenia (dosł. „dobry styl, dobre pochodzenie”) używa się do opisywania wizerunku zamożnych paryskich mieszczan, często o arystokratycznych korzeniach, którzy – przeciwnie do osób nazywanych nuworyszami (od francuskiego nouveau-riche) – nie czują potrzeby ostentacyjnego manifestowania swego bogactwa.

117. Oryginalny napis brzmi: „World problems are now local”.

118. Linda Polman, „Karawana kryzysu. Za kulisami przemysłu pomocy humanitarnej”, Czarne, 2011.

119. Zygmunt Bauman, „Sztuka życia”, Wydawnictwo Literackie, 2009.

120. Dane pochodzą ze strony use-less-stuff.com.

121. Kwoty pochodzą z raportu „Poziom i struktura zmodyfikowanego minimum egzystencji w 2012 roku”, opracowanego przez dr. Piotra Kurowskiego z Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych.

122. Wartości zostały przeze mnie zaokrąglone.

123. Barbara Ehrenreich, „Za grosze. Pracować i (nie) przeżyć”, W.A.B., 2006.

124. Koszyk dóbr wchodzących w skład minimum egzystencji liczy ok. 300 produktów. Podaję tylko niektóre z nich, starając się jednak, by oddawały kierunek wyborów ekspertów IPiSS, którzy co sezon od nowa budują koszyk i kalkulują jego wartość.

125. O opisanych w tym rozdziale trendach można też poczytać na stronie trendhunter.com.

126. Badania Instytutu Badań Rynkowych i Społecznych Homo Homini na temat ubóstwa w Polsce, przeprowadzone dla portalu Interia w marcu 2014.

127. 20 proc. od ceny okładkowej. Średnia cena książki w Polsce w 2011 r. wyniosła 37,80 zł – dane Instytutu Książki.

128. ASI, czyli Federacja Islandzkich Związków Zawodowych, zrzesza 51 organizacji chroniących prawa pracowników na wyspie. Należy do nich blisko 85 proc. pracujących Islandczyków. Dla porównania: poziom uzwiązkowienia w Polsce wynosi 12 proc. (dane CBOS, badanie przeprowadzone w maju 2014 r.).

129. Rok później Ministerstwo Finansów wycofa się z tego pomysłu.

130. Joanna Erbel, „Stop podwyżkom cen biletów”, Krytyka Polityczna, 20.01.2013.

131. Adam Grzeszak, „Portfel do przeglądu”, Polityka, nr 5/2013.

132. Badanie „Strategia oszczędzania na artykułach codziennego użytku” przeprowadzone przez ARC Rynek i Opinia na początku stycznia 2013 r.

133. Badanie TNS OBOP dla Toshiba, przeprowadzone latem 2013 roku.

134. O voyeurystycznych skłonnościach niektórych modeli współczesnych odbiorników informował m.in. brytyjski dziennik Guardian w artykule „Information commissioner investigates LG snooping smart TV data collection” z 21.11.2013.

135. „Wszystko za życie” (ang. „Into The Wild”) w reż. Seana Penna opowiada prawdziwą historię młodego mężczyzny, który po ukończeniu studiów porzuca swoją dotychczasową, obiecującą życiową ścieżkę i postanawia zamieszkać samotnie w alaskańskiej dziczy.

136. (ang.) „Świadoma Kolekcja H&M – Bardziej Zrównoważona Moda.”

137. Elisabeth L. Cline, „Overdressed. The shockingly high cost of cheap fashion”, Portfolio/Penguin, 2012.

138. Wydzierga nie lopapeysy kosztuje około 200 zł. W sklepach, gdzie swetry kosztują 16 tys. koron i więcej, kupują tylko turyści.