E-book jest zabezpieczony znakiem wodnym

W serii‌ ukazały się ostatnio:

Norman Lewis Grobowiec w Sewilli. Podróż przez Hiszpanię u progu wojny domowej

Gellert Tamas Mężczyzna z laserem. Historia szwedzkiej nienawiści

Angelika Kuźniak Papusza

Peter Robb Sycylijski mrok

Michał‍ Książek Jakuck

Luca Rastello Przemytnik doskonały. Jak transportować tony kokainy i żyć szczęśliwie

Stefano Liberti Na południe od Lampedusy. Podróże rozpaczy

V. S. Naipaul Indie. Miliony zbuntowanych

Magdalena Grochowska Wytrąceni‌ z milczenia (wyd. 2 zmienione)

Florian Klenk Kiedyś był tu koniec świata

Angelika Kuźniak Marlene (wyd.‌ 2)

Elisabeth Åsbrink Czuły‍ punkt. Teatr, naziści i zbrodnia

Frank Westerman Czysta biała rasa. Cesarskie konie, genetyka i wielkie wojny

Barbara Demick W oblężeniu. Życie pod ostrzałem na sarajewskiej ulicy

Paweł‌ Smoleński Oczy zasypane piaskiem

Scott Carney Czerwony rynek. Na tropie handlarzy organów, złodziei kości, producentów krwi i porywaczy dzieci

Mateusz Janiszewski Dom nad rzeką Loes

Norman Lewis Neapol ’44. Pamiętnik oficera wywiadu z okupowanych Włoch

Witold Szabłowski Zabójca‍ z miasta moreli. Reportaże z Turcji (wyd.‍ 2 rozszerzone)

Peter Harris Słuszny opór. Konstruktorzy bomb, rebelianci i legendarny proces o zdradę stanu

Liao Yiwu Bóg jest czerwony. Opowieść o tym, jak chrześcijaństwo przetrwało i rozkwitło w komunistycznych Chinach

Dariusz Rosiak Wielka odmowa. Agent, filozof, antykomunista

Anthony Shadid Nadciąga noc. Irakijczycy w cieniu amerykańskiej wojny

Ilona Wiśniewska Białe. Zimna wyspa Spitsbergen

Iza Klementowska Samotność‍ Portugalczyka

V. S. Naipaul Poza wiarą. Islamskie peregrynacje do nawróconych narodów

Swietłana Aleksijewicz Czasy secondhand. Koniec czerwonego człowieka

Drauzio Varella Ostatni krąg. Najniebezpieczniejsze więzienie Brazylii

Ewa Winnicka Angole

Michał Olszewski Najlepsze buty na świecie

Norman Lewis Głosy starego morza. W poszukiwaniu utraconej Hiszpanii

Grzegorz Szymanik Motory rewolucji

V. S. Naipaul Maska Afryki. Odsłony afrykańskiej religijności

W serii‍ ukażą się m.in.:

Pin Ho, Wenguang Huang Uderzenie w czerń. Morderstwo, pieniądze i walka o władzę w Chinach

Liao Yiwu Pociski i opium. Historie życia i śmierci z czasów masakry na placu Tiananmen

Karolina Domagalska

Nie przeproszę, że urodziłam

Historie rodzin z in vitro

Wszelkie powielanie lub wykorzystanie niniejszego pliku elektronicznego inne niż autoryzowane pobranie w zakresie własnego użytku stanowi naruszenie praw autorskich i podlega odpowiedzialności cywilnej oraz karnej.

Projekt okładki Agnieszka Pasierska / Pracownia Papierówka

Fotografia na okładce © by Vladimir Godnik / fstop / Corbis / FotoChannels

Projekt typograficzny Robert Oleś / d2d.pl

Copyright © by Karolina Domagalska, 2015

Redakcja Tomasz Zając

Konsultacja naukowa prof. dr hab. n. med. Krzysztof Łukaszuk

Korekta Katarzyna Juszyńska / d2d.pl, Magdalena Mrożek / d2d.pl

Redakcja techniczna Robert Oleś / d2d.pl

Skład Zuzanna Szatanik / d2d.pl

ISBN 978-83-8049-030-7

Spis treści

Seria

Strona tytułowa

Strona redakcyjna

Podziękowania

Agnieszka. Część pierwsza

Solo mamy i dawceństwo

Dawcy nasion

Agnieszka. Część druga

Paląca ciekawość. Prawa dzieci

Dawstwo wewnątrzrodzinne

Agnieszka. Część trzecia

Czarne króliki i tabaczki z przysadki. Historia in vitro

W cieniu

Agnieszka. Część czwarta

Tęczowe rodziny

Surogatki. Ukraina

Reprodukcja post mortem

Agnieszka. Część piąta

Słowniczek

Bibliografia

Nota edytorska

Przypisy

Kolofon

Dziękuję Jurkowi i Tadzikowi, nieocenionym rodzicom i siostrze, całemu klanowi Zagórskich, Marcie i Zuzi, Agnieszce, Ani Krawczak ze Stowarzyszenia „Nasz Bocian”, wszystkim, którzy zgodzili się ze mną porozmawiać, i panu Jackowi z kiosku.

Agnieszka. Część pierwsza

Obserwowanie kropli żywej krwi powiększonej pod mikroskopem tysiąc czterysta razy to jak oglądanie bajki Było sobie życie. Makrofagi, komórki, które powinny niszczyć bakterie i wirusy, siedzą nieruchomo. Dwie pary komórek zjadają siebie nawzajem, mimo że nie powinny. Wzdłuż ścianki wiją się złogi stresowe powstające pod wpływem kortyzolu. Ale to wszystko jest tylko tłem głównego przedstawienia. Krwinki czerwone, kształtem przypominające małe monety, zamiast pływać i raźno roznosić tlen w organizmie, posklejały się, jakby ktoś chciał zbudować z nich wieżę.

– To się nazywa rulonizacja. Krwinki, zamiast działać całą swoją powierzchnią, aktywne mają tylko boki – wyjaśnia niezbyt rozgarnięta laborantka, która trochę irytuje właścicielkę krwi. Agnieszka przyszła się zbadać, ponieważ mamy styczeń, a do października musi schudnąć dwadzieścia kilogramów. Liczyła, że dostanie jakieś odkrywcze wskazówki co do diety. O tym, że jej organizm sam się wykańcza, wie i bez wydawania stu czterdziestu złotych na oglądanie tego smutnego przedstawienia.

Poliendokrynopatia, na którą cierpi od wielu lat, powoduje, że jej organizm wytwarza antyciała i atakuje tarczycę, trzustkę i jajniki. W efekcie, gdy miała dwadzieścia kilka lat, przeszła przedwczesną menopauzę. Z kolei choroba Hashimoto, także efekt najazdu jej własnego organizmu na tarczycę, wywołuje nieprawdopodobne zmęczenie, porównywalne z depresją.

Oprócz schudnięcia do października Agnieszka musi przejść również rekonwalescencję kręgosłupa, gdyż wypadł jej kręg. Embriolożka z kliniki leczenia niepłodności powiedziała, że statystyki zajścia w ciążę z komórki dawczyni spadają mocno po czterdziestym czwartym roku życia. A Agnieszka w maju skończy czterdzieści dwa lata. Jest też bez pieniędzy. Zaciskając pasa, spłaca trzy poprzednie in vitro, ale nawet gdy zacznie dostawać pensję nieobciążoną spłatą, zanim uzbiera na kolejną próbę, miną wieki. Dlatego pewnie znów się zapożyczy.

Bo jeśli miałoby być tak jak przy pierwszym dziecku, że potrzebne będą trzy próby, to nie pozostanie jej nic innego, niż zrezygnować z tego, że dzieci będą biologicznie spokrewnione. In vitro z komórki dawczyni i nasienia ojca jej pierwszego dziecka, przyjaciela z Izraela, to koszt około trzynastu tysięcy złotych. Adopcja zarodka kosztuje mniej więcej trzy i pół tysiąca złotych.

Życie Agnieszki przypomina grę Tetris. Klocki o różnych kształtach spadają z góry, trzeba je szybko umiejscowić tak, żeby dopasowały się do reszty i zrobiły miejsce dla nowych. Odkąd urodziła się Ania, klocki przyśpieszyły, Agnieszka przeszła do kolejnego etapu, ale nie nadąża. Jeden nieprawidłowy ruch i klocki spadają bezładnie jeden na drugi, zlepiają się jak jej krwinki czerwone i blokują oddech.

W dniu trzecich urodzin córki Agnieszka poczuła niespodziewaną ulgę. Rozejrzała się po sali – otaczała ją cała rodzina: dziadkowie, ciotki, rodzeństwo i przyjaciele. Przyjechali wcześniej, aby zawiesić dekoracje, piekli gofry, śpiewali ludowe przyśpiewki wraz z zespołem, który wynajęła. Nawet ojciec wyglądał na wzruszonego. Popatrzyła na córkę, na jej ramiona w za dużych różowych bufkach, blond głowę z wiankiem ze świeżych kwiatów, który zamówiła dla niej w osiedlowej kwiaciarni, i błyszczące oczy. W głębi serca celebrowała symboliczny koniec połogu.

Kilka dni po oglądaniu kropli krwi dostała podwyżkę, która trochę przyśpieszyła spłacenie ostatnich rat. Łącznie oddała czterdzieści dziewięć tysięcy. Poklepała się po ramieniu. Miesiące mozolnego zapisywania wszystkich wydatków w specjalnym programie, oglądanie dwa razy każdej złotówki, którą miała wydać, odmawianie sobie nie tylko czerwonych paznokci i fryzjera, ale nawet znieczulenia u dentysty, przyniosły efekty.

Udało jej się teraz odłożyć tysiąc złotych. I świerzbią ją te pieniądze. Tak strasznie chciałaby wreszcie wydać je na coś innego niż starania o dziecko. Chyba wyremontuje mieszkanie. Od lat nie może patrzeć na obdrapany przedpokój, pamiątkę po ludziach, którym wynajmowała lokal, gdy mieszkała w Izraelu. I wymieni okna. W całym dziesięciopiętrowym bloku jest chyba ostatnią osobą, która tego nie zrobiła. Zadzwoniła z tej okazji do ojca i zapytała, czy mógłby sprezentować jej jedno, to większe, okno.

Podobnie czuła się ostatnio, gdy wyciągnęła stary obraz i pokryła go werniksem. Tak zupełnie zwyczajnie zrobiła coś, co nie było opiekowaniem się dzieckiem, staraniem o drugie i zarabianiem na życie. Kilka maźnięć normalności.

Ale starania to stan przewlekły, nie dają się tak łatwo zawiesić na kołku. W tyle głowy Agnieszki od razu pojawia się myśl, że jeśli ciąża byłaby trudna, to pewnie musiałaby się przeprowadzić bliżej przedszkola. A wtedy wyremontowane mieszkanie można by wynająć, i to po normalnej cenie, a nie obniżonej ze względu na stan. Rozmawiała też już z panią Teresą, która czasem zajmuje się Anią, i w razie trudnej ciąży, a po urodzeniu to już na pewno, zatrudniłaby ją na etat.

No i znalazła świetnego dietetyka, schudła już dwa kilogramy. Niebawem ruszy też ze sportem, bo zapisała się wreszcie na rehabilitację kręgosłupa.

*

Siedemnaście lat wcześniej. Inna płytka pod mikroskopem. Agnieszka przygląda się swojej ślinie powiększonej sześćdziesiąt osiem razy. Jeśli zobaczy wzory przypominające paprotkę, wie, że ma owulację. Dzisiaj się z mężem kochać nie będą.

Tomka poznała, gdy była na studiach. Pobrali się po roku – z jego inicjatywy. Po kolejnym roku już się rozwodzili. W czasie małżeństwa Agnieszka uważała, żeby nie zajść w ciążę. Po ślubie poczuła, że nie będzie z niego dobry ojciec. Nie wiedziała, że to była jedyna w jej życiu szansa, aby począć naturalnie.

Rozwiedli się polubownie. Agnieszka nie miała wątpliwości, że to dla niej dobre. Mijały miesiące, mijały lata, a ona nie potrafiła zbudować nowego związku. Nie miała z kim założyć rodziny. Tej wymarzonej, wielodzietnej, najchętniej z sześciorgiem dzieci.

Solo mamy i dawceństwo

E-mail 1

Drogi rodzicu nasiennego rodzeństwa mojej córki,

dostałam e-mailem informację, że moja córka Annika ma przyrodnie rodzeństwo w Belgii. Wow… Jestem już w kontakcie z jedną szwedzką mamą, która skorzystała ze spermy „naszego” dawcy.

Kim jesteś i kim jest Twoje dziecko? Ja jestem szczęśliwą solo mamą Anniki, która urodziła się 22 kwietnia 2010 roku. Annika jest słodką, szczęśliwą dziewczynką i mówi bardzo dużo (w porównaniu z innymi dziećmi w jej wieku, tak sądzę). Mieszkamy w Uppsali, blisko Sztokholmu. Jeśli chcesz zobaczyć, jak wygląda Annika, chętnie wyślę Ci jakieś zdjęcia.

Będzie mi bardzo miło, jeśli odpiszesz.

Najserdeczniejsze pozdrowienia,

Emma

Lisa. Zbyt dziwne

– Dla mnie to zawsze było ekstremum, domena feministek, lesbijek, sama nie wiem kogo. Coś najdziwniejszego na świecie. – Pięćdziesięcioletnia Lisa jest jak Bridget Jones po menopauzie. Atrakcyjna, bezpośrednia, i taką siebie lubi. Bez oporów opowiada o tym, że zanim sama stała się solo mamą, była pełna uprzedzeń i obaw. – Najbardziej uwierał mnie fakt, że nigdy nie poznam dawcy. Czy to nie przedziwne, że miałabym mieć dziecko z kimś, kogo nigdy nie zobaczę?

Pomogły jej dwie rzeczy: amerykańskie forum internetowe Single Mothers by Choice i podróż, a dokładniej – książka, którą w tę daleką podróż zabrała. – To była książka o dwóch gejach, którzy założyli rodzinę. Jeden z nich powiedział w niej: „To ja idę oglądać zdjęcia dawców spermy”. Czyli można ich zobaczyć? To był dla mnie punkt zwrotny. Jeśli można zobaczyć zdjęcie dorosłego dawcy, a nie tylko jego zdjęcie z dzieciństwa, jak to zazwyczaj bywa, to może nie jest to aż tak dziwaczne?

Forum Single Mothers by Choice z kolei pokazało Lisie, że dziecko z nasienia dawcy to nie domena wariatek. – To były wspaniałe, inteligentne kobiety, bez nich bym sobie nie poradziła – wspomina. Znalazła tam wszystkie swoje obawy, lęki. Przekonała się jednak, że decyzyjna dwubiegunówka od „mam już czterdzieści lat, czas działać”, do „nie, nie mogę za żadne skarby”, i znów do „muszę to zrobić, jeśli tego nie zrobię, nie będę miała dzieci!”, nie oznacza, że nie chce mieć dziecka. To tylko część procesu dojrzewania do decyzji. Po dwóch latach zaczęła szukać dawcy. Ale wcale nie było tak łatwo znaleźć oferty z aktualnymi zdjęciami. Oglądała i załamywała ręce.

– Dla mnie było ważne, żeby ten facet mi się naprawdę podobał. Nie mogłabym mieć dziecka z kimś, kto wydawał mi się nieatrakcyjny, to by było zbyt dziwne.

Aż w końcu znalazła. Był idealny: mężczyzna, z którym, gdyby nie różnica wieku (on dwadzieścia trzy lata, ona czterdzieści), mogłaby się umówić. I do tego pochodzenie – irlandzko-norweskie. – Moja rodzina pochodzi z Irlandii, więc to był strzał w dziesiątkę. Okazało się, że jest bardzo popularny, więc musiałam stanąć w kolejce. Kilka miesięcy potem zadzwonili, że mają dla mnie porcję.

Lisa przeszła przez dwie inseminacje i jedno in vitro. – Za każdym razem każda komórka w moim ciele mówiła: nie rób tego. Ale ja powtarzałam sobie: wyjdź z autobusu, wejdź do kliniki, pójdź do gabinetu i będzie po wszystkim. Zmuszałam się i okazało się, że to najlepsza rzecz, jaką kiedykolwiek zrobiłam. Należę do osób, dla których wszystko jest raczej skomplikowane. Jak już poznałam miłość swojego życia, to miałam czterdzieści jeden lat i byłam akurat pomiędzy inseminacjami a in vitro z dawcą‍ z banku spermy – śmieje się.

Po kilku tygodniach znajomości wiedziała, że to coś poważnego. Oznajmiła więc: – Nick, w przyszłym roku będę miała dziecko. Nie oczekuję, że zostaniesz ojcem, dopiero się poznaliśmy, ale musisz wiedzieć, że takie są moje plany.

Nick nie chciał się rozstawać z tego powodu, ale przewidział, że to ich rozdzieli. Przez jakiś rok byli razem, było wspaniale, ale gdy zbliżały się jej czterdzieste drugie urodziny, Lisa powiedziała: – Nick, ja muszę to zrobić, nie chcę wywierać na tobie presji, ale muszę zapytać, czy ty chciałbyś mieć ze mną dziecko?

Nick poprosił o tydzień do namysłu. Miał dwoje nastoletnich dzieci i niezbyt podobała mu się rola ojca, nie bardzo chciał do tego wracać.

– Znalazłam się w bardzo dziwnej sytuacji. Byłam w związku, ale zamierzałam zrobić sobie dziecko przy użyciu spermy kogoś innego. Nick zawiózł mnie nawet do kliniki. To było in vitro, udało się za pierwszym razem. W pierwszej chwili spanikowałam, przygniótł mnie strach. Pomyślałam, że oddam dziecko siostrze. Ale po kilku godzinach się uspokoiłam. Z Nickiem byliśmy razem jeszcze pół roku.

E-mail 2

Ogromne dzięki za e-maila ze wszystkimi informacjami i słodkimi zdjęciami.

To naprawdę dziwne uczucie poznawać przyrodnie siostry Anniki. Bo tak myślę o Twoich córkach. Czy to nie jest dziwne, że nawet nie wiemy, jak powinnyśmy je nazywać? To znaczy, w pewnym sensie jesteśmy pionierkami. Nie mamy do czego się przyrównać. Nie byłam na to przygotowana, gdy zaczęłam to wszystko… Wyobrażałam sobie, że będzie typowo: znajdę miłego mężczyznę, wyjdę za mąż, pojawią się dzieci. Nie przypuszczałam, że przyjdzie mi się zastanawiać, jak powiedzieć córce, że nie ma ojca i tym podobne.

Ciekawe, ile jest nas wszystkich razem. To trochę przerażające, prawda? A jeśli jest nas setka? Ale to też fascynujące, że na świecie jest tyle dzieci połączonych z naszymi. Patrząc na piątkę nasienio-rodzeństwa Anniki – brata ma w Norwegii, siostrę w Szwecji i Twoje bliźniaczki – wydaje mi się, że dawca ma mały, trochę wklęsły nos i jasnoniebieskie oczy, trochę migdałowate. Nie sądzisz?

A tak przy okazji – jakie miałaś informacje o dawcy? U mnie to była cała przeprawa, żeby je zdobyć.

To takie wielkie przeżycie czytać o Tobie i Twoich bliźniaczkach. Czekam na kolejne wiadomości.

Najserdeczniejsze pozdrowienia,

Emma

„Muszę ci coś powiedzieć” – na takie słowa wokół żołądków matek zaciska się żelazna klamra. Szczególnie gdy córka przyjeżdża specjalnie sto kilometrów, aby to coś wyjawić. Mama Lisy była pewna, że chodzi o raka albo inną śmiertelną chorobę.

– Jestem w ciąży, ale to nie jest dziecko Nicka – gruchnęła Lisa.

– O,‍ nie – westchnęła mama.

– Ojcem jest dawca – wyjaśniła Lisa.

– Zrobiłaś to, co musiałaś zrobić – odparła z ulgą mama. Wiadomość, że nie chodzi o romans albo o jednonocną przygodę, bardzo ją ucieszyła. Wieczorem przyszła do łóżka córki, wzięła ją za rękę i powiedziała: – Nie musisz się o nic martwić.

– Moja mama jest irlandzką katoliczką przed osiemdziesiątką. Wiedziałam, że jeśli jej powiem wcześniej, będzie próbowała mnie od tego odwieść. Bałam się, że zwariuje, ale ona była wspaniała. Wzięła na siebie poinformowanie naszej rozległej rodziny i kuzynów, którzy mogli mieć problemy z zaakceptowaniem mojej decyzji.

Problemów nie było, matki kuzynów, którzy nie mają dzieci, tylko wzdychają: – Oj, gdyby oni tak mogli zrobić.

Problemów‍ nie robił też ksiądz, do którego Lisa napisała list wyjaśniający całą sytuację. – Potrzebowałam jego rekomendacji, gdy chciałam posłać Briana do szkoły katolickiej. W odpowiedzi na list ksiądz zaprosił nas do siebie. Byłam pewna, że mnie ekskomunikuje, ale on powiedział: „To nieznane wody, będziecie potrzebować wsparcia, moje macie w pełni” – opowiada Lisa. – Nie zgadzam się z Kościołem w wielu kwestiach, ale chciałam dać synowi katolickie wychowanie. Katolicka szkoła uczy tolerancji, wrażliwości. Myślę, że to dla niego bezpieczniejsze środowisko niż szkoły publiczne. Myślę też, że Kościołowi może się nie podobać, co ja zrobiłam, ale mój syn tego nie odczuje. Wielka Brytania to kraj świecki, Kościół musi reagować trochę inaczej. Szczególnie w Londynie, gdzie samotne matki z wyboru to już nie jest nic nowego.

Gdy‌ Brian zamyka szufladę, której Lisa by nawet nie zauważyła, jego mama wie, że to dziedzictwo dawcy. W eseju o sobie dawca napisał, że należy do osób, które zawsze rano muszą pościelić łóżko. Brian lubi też konkurować, stawia sobie poprzeczkę wysoko. Pewnie i to ma po dawcy.

Dzięki‍ Donor Sibling Registry, amerykańskiej stronie internetowej zrzeszającej rodziny dawców, przez którą można się skontaktować z przyrodnim rodzeństwem, a nawet z samymi dawcami, Lisa wie, że Brian ma około czterdzieściorga rodzeństwa lub – jak o sobie mówią – dawceństwa. W rzeczywistości ma ich zapewne dużo więcej, ale z czterdzieściorgiem może się skontaktować, ponieważ zapisali się do DSR. Co‌ najmniej ośmioro z nich urodziło się w tym samym roku.

– Brian‌ jest bardzo rodzinny, zaciąga przyjaciół do domu, pyta znajomych, czy są rodziną. Może będzie bardzo szczęśliwy, gdy się dowie, że ma tak dużo rodzeństwa. Chciałabym pojechać z nim do USA, by‌ ich poznać. Jest też pewna rodzina z Anglii. Z jedną kobietą wymieniłam się zdjęciami. Ma bliźniaki, szczególnie chłopiec jest podobny do Briana, ma takie same, lekko orientalne oczy. Jak migdały.

Ale‌ to wszystko za chwilę. Najpierw Lisa musi się przyzwyczaić do myśli, że na świecie jest tyle osób z nimi połączonych. Dosłownie cała sieć.

E-mail‌ 3

E-maile‌ od Ciebie przynoszą mi dużo radości. Dziękuję Ci bardzo za to, że poświęciłaś mi swój czas (rozumiem, że jest bardzo cenny… te kilka chwil, które masz, gdy obydwie śpią) i za wysłanie mi zdjęć. Nie mogę przestać patrzeć na Twoje dziewczyny, są takie słodkie! To bardzo poruszające widzieć dwoje dzieci, które tak bardzo przypominają Annikę. Myślę, że masz rację: kiedy Annika była noworodkiem, wyglądała bardziej jak Lina, a teraz wygląda bardziej jak Ina. Wyraz oczu mają taki sam.

Ja‍ z początku nie wiedziałam o możliwości odnalezienia przyrodniego rodzeństwa. Dowiedziałam się, gdy byłam w ciąży, ale wtedy myślałam, że powinnam zostawić tę decyzję córce. Ale potem doszłam do wniosku, że przecież zalecenia są takie, aby od razu mówić dzieciom, jak powstały, żeby być otwartym. Więc jeśli jest taka możliwość, aby skontaktować się z rodzeństwem, to lepiej, żeby dorastała z tą wiedzą, a nie dowiedziała się nagle w wieku 15 lat, że ma 50 przyrodniego rodzeństwa.

Ciekawe,‌ że sama kupiłaś spermę z European Sperm Bank. Gdy ja robiłam inseminację w Kopenhadze, nie wiedziałam o tym, że banki spermy udostępniają rozszerzone profile. Mogłam zdecydować tylko na podstawie koloru włosów, oczu i wzrostu, więc powiedziałam położnym, żeby same wybrały. Dopiero potem wykupiłam w European Sperm Bank jego profil rozszerzony. Też mam to jego zdjęcie jako dzieciaka w słodkim T-shircie.

Na‌ początku, gdy przeczytałam jego profil, byłam trochę rozczarowana. Najbardziej zdziwiło mnie to, że mimo iż jest sprzedawany jako dawca otwarty, napisał, że ma nadzieję, że dzieci nie będą chciały się z nim skontaktować. Zmartwiło mnie też to, że zrobił to głównie dla pieniędzy. Ale potem zaczęłam myśleć, że wydaje się mocno stąpać po ziemi i nie martwić za dużo, co będzie świetną przeciwwagą dla mnie, która martwi się na zapas. Może dobrze, że córka ma geny, które są bardziej pragmatyczne. Jestem bardzo, bardzo szczęśliwa, że trafiła mi się Annika i nikt inny, więc jestem też naprawdę zadowolona, że dostałam Hugona jako dawcę.

Serdeczne‌ pozdrowienia,

Emma

Emily.‌ Pionierka

Targi‌ Płodności, Londyn 2013. Trzysta stanowisk sprzedających marzenia o szczęściu, rodzinie, zwycięstwie życia nad śmiercią. Czyli o różowym bobasie, który spogląda z plakatów na co drugim stoisku. Jak co roku prezentują się tu kliniki z całego świata, producenci leków i sprzętu wspierającego płodność, doradcy, dietetycy, organizacje pacjenckie. Jest nawet jedna astrolożka. „Przy użyciu astrologii Nicola pomoże wybrać »szczęśliwy moment« parom, które próbują IVF i innego‌ leczenia. Przeciętna para ma dwa i pół szczęśliwego momentu w roku, czy nie lepiej byłoby zainwestować dwadzieścia tysięcy funtów w leczenie właśnie w trakcie tego czasu?”

Jest‍ też bogaty program prelekcji, które odbywają się równocześnie w czterech salach mieszczących około stu pięćdziesięciu osób każda. Kilka wykładów adresowanych jest do samotnych matek z wyboru. Na prelekcji Caroline Spencer, solo mamy, która jest trenerką osobistą specjalizującą się w solo macierzyństwie, przekrój ludzi jak w wagonie londyńskiego metra.

– Pierwsze‍ dwoje dzieci miałam mieć w wieku lat dwudziestu, drugie dwoje, gdy skończę trzydziestkę – zaczyna Spencer, prostowłosa blondynka w sukience podkreślającej talię. – Aż tu nagle okazało się, że lat mam czterdzieści pięć, a dzieci zero.

Potem‌ Spencer opowiada o wielu bolesnych porażkach, wyczekiwaniu w kolejkach i podróżach do Hiszpanii, ponieważ ze względu na wiek potrzebna też była komórka dawczyni. Po kilku latach powiła syna.

– Kiedyś‌ dzieci rodziły się głównie w związkach, teraz czasy się zmieniły. Trzeba sobie poradzić z tym, że marzenie o założeniu rodziny z partnerem się nie spełni. Przetrawić to, zaakceptować, bez tego trudno będzie być szczęśliwą solo mamą – doradza.

Caroline‌ Spencer i jej klientki należą do stale powiększającej się grupy kobiet, które decydują się na samotne macierzyństwo, korzystając z inseminacji nasieniem dawcy. Donor Conception Network (DCN), organizacja‌ wspierająca rodziny z dawstwa, deklaruje, że jedna czwarta ich członków to solo mamy. Spośród ponad trzech tysięcy członkiń amerykańskiego stowarzyszenia Single Mothers by Choice – założonego w 1981 roku przez psychoterapeutkę Jane Mattes, która zaszła w ciążę i postanowiła urodzić, mimo iż wiedziała, że ojciec nie będzie obecny przy wychowywaniu – dwie trzecie skorzystało z nasienia dawcy. Cryos i European Sperm Bank, dwaj najwięksi eksporterzy spermy w Europie, około pięćdziesięciu procent swojej oferty dostarczają samotnym kobietom.

Olivia‍ Montuschi z Donor Conception Network na prelekcji o rodzinach powstałych przy wykorzystaniu komórek z dawstwa również podkreśla, że najważniejsze jest, aby przejść żałobę. – Dla niektórych będzie to żałoba po wymarzonym, kochającym się związku, dla innych po biologicznym potomstwie. Dajcie sobie czas, to może trwać dwa tygodnie, a może i dwa lata – wyjaśnia.

Jest‌ też wykład o sytuacji prawnej samotnych matek, o wadach i zaletach dawców anonimowych i otwartych oraz o leczeniu za granicą. Na targach wystawia się też HFEA, Human‌ Fertilisation and Embryology Authority, brytyjska instytucja państwowa, która od 1991 roku reguluje prawo dotyczące medycyny reprodukcyjnej oraz aktywnie reaguje na nowe potrzeby pacjentów. W przeciwieństwie do Niemiec, Francji, Szwecji, Austrii i Włoch Wielka Brytania nie odmawia samotnym kobietom dostępu do technologii wspomaganego rozrodu. Brytyjki podróżują za granicę ze względu na koszty i kolejki po komórki rozrodcze.

Na‍ wykładzie doktor Victorii Walker z hiszpańskiej kliniki Institut Marquès specjalizującej się w komórkach dawczyń sala wypełniona jest po brzegi. Późne macierzyństwo to coraz częstsze zjawisko. Doktor Walker przekonuje, że Hiszpania to dobry wybór, ponieważ zapewnia: kulturowy komfort („łatwy dojazd, dobre jedzenie, dobre napoje”), anonimowość („to bardzo dobrze, że twarz dawczyni nie stanie między tobą a dzieckiem”), świetne statystyki („w 2012 roku powodzeniem zakończyło się siedemdziesiąt trzy procent procedur z wykorzystaniem komórki dawczyni, czyli siedemdziesiąt trzy procent »take‍ home baby«”). Na koniec doktor Walker opowiada o najświeższej innowacji – muzyce puszczanej w inkubatorach, co podnosi skuteczność zapłodnienia o pięć procent. Twoje dziecko może powstać, gdy w tle będzie lecieć Madonna albo Nirvana, o czym mają przypominać rozdawane przez hostessy słuchawki z logo kliniki.

Po‌ wyjściu z wykładu wpadam na Emily, która wygląda na bardzo niezadowoloną. – Gdzie tu myślenie o dziecku? Cała ta medyczna gadka nie bierze ich pod uwagę. Take‌ home baby, co to jest? Czy oni liczą kurczaki? – oburza się w drodze do stanowiska Donor Conception Network, gdzie opiekuje się grupą solo mam. Sama jest nią od osiemnastu lat.

Gdy‍ Emily podejmowała swoją decyzję, był początek lat dziewięćdziesiątych. Brakowało artykułów w gazetach, grup wsparcia, forów internetowych. Społeczeństwo nie było też zbyt entuzjastyczne. Po narodzinach Louise Brown, pierwszego dziecka powstałego dzięki technologii in‍ vitro, brytyjski rząd zwołał komisję, której celem było zbadanie sytuacji na polu medycyny reprodukcyjnej. Warnock‌ Report (Raport Warnock, od nazwiska filozofki Mary Warnock, która przewodniczyła pracom komisji) z 1984 roku legł u podstaw Human‌ Fertilisation and Embryology Act z 1990 roku, pierwszego aktu normalizującego te zagadnienia oraz ustanawiającego powstanie Human Fertilisation and Embryology Authority. W tych pierwszych ustaleniach pojawiło się zalecenie, aby lekarze leczący pacjentki brali pod uwagę to, że dziecko potrzebuje ojca. W efekcie lekarze znajdowali różne wymówki, żeby nie leczyć samotnych kobiet. Niektóre kłamały, że mąż jest na platformie wiertniczej albo w wojsku. Emily wybrała British Pregnancy Advisory Service (BPAS), organizację‍ charytatywną, która do dziś zajmuje się planowaniem rodziny i aborcją. W latach dziewięćdziesiątych słynęła ona również z tego, że oferowała samotnym matkom i lesbijkom inseminację nasieniem dawcy. Pieniądze uzyskane z pomocy przy inicjowaniu ciąż chcianych finansowały przerywanie ciąż niechcianych.

Nietrudno‍ zgadnąć, że organizacja często znajdowała się na celowniku konserwatystów. Ale gdy w 1991 roku kraj obiegły historie kobiet, które w BPAS zachodziły‌ w ciąże i rodziły dzieci, będąc dziewicami, prawica oszalała. „[…] taka praktyka jest niezgodna z podstawowymi wartościami chrześcijaństwa, wzywamy rząd do natychmiastowego zaprzestania tej odrażającej, niemoralnej i nienaturalnej praktyki” – grzmiała Partia Konserwatywna w parlamencie.

– Ciekawe,‍ że w kraju chrześcijańskim potępia się niepokalane poczęcie – wspomina z ironią Emily. – Czy tylko kobieta aktywna seksualnie może chcieć mieć dziecko? Czy akt seksualny sprawi, że będzie lepszą matką? A może historia nieudanych związków robi z ciebie lepszego rodzica? Znam dwie kobiety: jedna jest niepełnosprawna i nie mogła znaleźć partnera, druga była wykorzystywana seksualnie przez ojca. Ta druga w medycznym rozumieniu mogła nie być dziewicą, ale nie chciała nigdy wyjść za mąż ani mieć nic wspólnego z seksem. Mimo to obie te kobiety chciały mieć dziecko, i mają!

Histeria‍ wokół „dziewiczych porodów” nie wpłynęła jednak na HFEA. Wręcz‌ przeciwnie, w 2008 roku zapis o potrzebie ojca został zastąpiony zapisem o potrzebie „wspierającego rodzicielstwa”.

„Co‌ się dzieje z dziećmi pozbawionymi ojca” – głosi tytuł e-maila wysłanego do grupy internetowej alt.feminism w sierpniu 1998 roku.

Dzieci‍ wychowywane bez ojca:

8‍ razy częściej trafiają do więzienia

5‌ razy częściej popełniają samobójstwa

mają‌ 20 razy częściej problemy z zachowaniem

mają‌ 20 razy większe prawdopodobieństwo zostania gwałcicielem

I tak‍ dalej w podobnym tonie.

– Przyniosłam‍ ci ten wydruk – Emily wręcza mi pożółkłe i poplamione kartki – bo pamiętam, że dużo czasu spędzałyśmy wtedy na odkłamywaniu mitów na temat tego, jak brak ojca krzywdzi dzieci.

W statystykach‌ matki wychowujące samotnie dzieci to głównie matki opuszczone przez mężów albo partnerów, kobiety, które znajdują się w trudnej sytuacji finansowej. To właśnie brak pieniędzy, ogólny brak wsparcia społecznego i kłótnie rodziców sprawiają, że dzieci znajdują się w gorszej sytuacji niż rówieśnicy. Badania profesor Susan Golombok, szefowej zespołu do spraw badań nad nietradycyjnymi rodzinami na Uniwersytecie w Cambridge, pokazały, że solo mamy, które skorzystały ze spermy dawcy, są odrębną grupą. Zazwyczaj stabilną finansowo i społecznie, co zapewnia dzieciom warunki takie same, a czasem lepsze niż w rodzinach z obydwojgiem rodziców.

Ale‌ w powszechnej świadomości solo mamy nadal trafiają do jednej szuflady z wszystkimi innymi samotnymi matkami, których Wielka Brytania ma najwięcej w Europie (aż dwadzieścia cztery procent dzieci żyje z jednym rodzicem, z których jedna trzecia jest bezrobotna). Do samotnych matek przyczepiono etykietkę nieudacznic i naciągaczek żyjących ze świadczeń społecznych.

– Mój‍ syn właśnie dostał się na Oxford – mówi z dumą Emily. – A taki biedny, taki poszkodowany!

E-mail‍ 4

Pytasz,‌ o co się martwię. Na początku bardzo się martwiłam, że dziecko nie będzie miało ojca. Że nie będzie nikogo, kto będzie się bawił z nim tak jak ojciec, kto da mu poczucie bezpieczeństwa. Patrzyłam na znajomych i zastanawiałam się, czy to etyczne nie dać dziecku wszystkich tych doświadczeń związanych z obecnością taty.

W ciąży‍ byłam bardzo smutna, gdy widziałam pary, mężczyzn opiekujących się kobietami, szczęśliwych, gdy dziecko kopało. Nie tak to sobie wyobrażałam. Musiałam przetrawić swój żal, zanim dziecko pojawiło się na świecie, nie chciałam przekazywać mu swojego smutku. Pierwsze pół roku było ciężkie. Chyba liczyłam na to, że będę miała więcej wsparcia od rodziny. Tak jak u Ciebie, moi rodzice mieszkają nieopodal, 10 minut na piechotę. Są w wieku emerytalnym, ale bardzo kochają swoją pracę i nie chcą iść na emeryturę. Annika mało spała, a porady są takie, że mężczyzna powinien przejąć obowiązki, żebyś ty mogła pójść spać. Czułam się wtedy samotna. Teraz myślę, że mogłam poprosić przyjaciół o pomoc, ale miałam ogromne poczucie odpowiedzialności, że muszę sobie poradzić sama. Byłam przytłoczona, ale mimo wszystko czułam się szczęściarą, bo Annika jest cudowna.

Ogólnie‌ wszyscy wokół byli na tak. Gdy powiedziałam rodzicom o swoich planach, byli bardzo szczęśliwi. Powiedzieli, że sami już o tym myśleli, ale nie chcieli wywierać na mnie wpływu. Nawet starszy brat mojej mamy, który ma 87 lat, i jego żona też byli bardzo szczęśliwi, tego się nie spodziewałam. W mojej pracy pewien starszy facet, zawsze pochmurny, prawie płakał, jak się dowiedział. Jedna starsza kobieta powiedziała, że gdyby to było możliwe, gdy ona była młoda, zrobiłaby dokładnie to samo. Nie wiem, może mam szczęście, ale dostałam dużo wsparcia.

Teraz‌ moim największym zmartwieniem jest to, że umrę, zanim Annika będzie w stanie sama się utrzymać. Sama widzisz, jestem typem zamartwiaczki.

Uściski‍ ode mnie i Anniki,

Emma

*

Emily‍ jest pracowniczką społeczną. Gdy miała trzydzieści pięć lat, zaczęła pracować z chorymi na AIDS, wielu‍ z nich umierało na jej oczach. – Ludzie mówią: „Jaka dołująca praca”. Ale w rzeczywistości ta praca sprawia, że zaczynasz doceniać życie. Nie chodzi o to, że się znieczulasz na tragedię, ale bardziej dociera do ciebie, czego naprawdę chcesz w życiu. I ja wtedy sobie powiedziałam, że chcę mieć dziecko. Dziesięć lat wcześniej byłam ze starszym od siebie mężczyzną, który był na to gotowy, ale dla mnie było jeszcze za wcześnie. Spędziłam rok na internetowych randkach, ale to było bardzo dołujące. Miałam dom, dobrą pracę z elastycznymi godzinami, mogłam pracować na pół etatu, wiedziałam, że dam sobie radę. Zdecydowałam się na zwykłą inseminację domaciczną, bez leków. To bardzo łatwe i tanie, mogłam spokojnie sobie pozwolić na próby każdego miesiąca.

Te‌ próby trwały trzy lata. Pielęgniarki namawiały ją, żeby poszła do lekarza, spróbowała hormonów, ale Emily była uparta. – Wybrałam zwykłe inseminacje, bo wiedziałam, że tyle mogę znieść. To był comiesięczny rollercoaster, ale nie chciałam, żeby zrobiło się jeszcze trudniej.

Gdy‌ po trzech latach starań, w tym dwóch poronieniach, urodziła dziecko, zorientowała się, że otaczają ją setki samotnych matek. – Kilka poznałam w szkole rodzenia, resztę na placu zabaw. Kupiłam podwójny wózek i gdy koleżanka musiała iść do dentysty albo fryzjera, brałam jej dziecko do siebie. Wszystkie z niego korzystałyśmy. Nasze dzieci chodziły do tego samego przedszkola, przez pięć lat tak sobie pomagałyśmy, potem dzieci poszły do różnych szkół.

W kwestii‌ wyboru dawcy Emily zdała się na pielęgniarki. – Dlaczego nie chcesz sama wybrać, czy nie tego chciałaś? – pytały zdziwione. – Przecież nie wybieram chłopaka – odpowiadała. – Poza tym zawsze byłam kiepska w wyborze mężczyzn, dlatego też tu jestem. Wy mi kogoś wybierzcie, kogoś, kto ma dużo dzieci.

Gdy‍ urodziła, obleciał ją strach. A co będzie, jeśli się okaże, że dawca jest damskim bokserem albo jakimś innym podejrzanym typem? Poprosiła o wszelkie możliwe informacje i nie mogła wyjść ze zdumienia. – Gdybym miała wybierać spośród pięciuset osób, byłaby to osoba, którą bym wybrała. Psycholog, dobrze wykształcony, wszystko było tak, jak powinno być.

– Myślisz‌ czasem o dawcy? – pytam Emily.

– Tak,‌ gdyż uważam, że mój syn jest wspaniały, i jestem pewna, że dawca też byłby z niego dumny, należy mu się część tej dumy i radości. John urodził się w 1995 roku, anonimowość dawców została zniesiona dopiero w roku 2005. Ale dawcy sprzed tego czasu mogą się zarejestrować i udostępnić swoje dane dzieciom, jeśli chcą. Może nasz kiedyś to zrobi? Mam taką nadzieję.

– A syn?

– Wiedział‌ od początku i na razie nie jest zainteresowany poznaniem dawcy. Ma już osiemnaście lat, sam może się zarejestrować i zamieścić informację, że szuka kontaktu. Nie wiem, czy to zrobi. On uważa, że moje zaangażowanie w DCN to‍ niezdrowa obsesja, wolałby, żebym robiła na drutach – śmieje się Emily. – Ale kwestia rodzeństwa go frapuje, rozmawiał o tym z moją siostrą. Z HFEA wiemy,‍ że ma czternaścioro przyrodniego rodzeństwa w dziesięciu rodzinach. W zasadzie jedyny raz, kiedy ze mną rozmawiał o ojcu, chodziło o wzrost. Dawca jest wyższy, ale John wzrost odziedziczył po mnie. Nie mogłaś wybrać kogoś wyższego? – powiedział. Ale wtedy nie miałabym ciebie – odpowiedziałam.

E-mail‌ 5

Cześć,

ja‍ również nie mogę się oderwać od tego, co piszesz, niesamowite uczucie.

Ja‍ mówię wszystkim. Postanowiłam, że nie będę się tego wstydzić.

Na‌ Femmis, szwedzkim forum dla samotnych matek, wiele kobiet uważa, że nie powinno się mówić o dawcy ani wybierać dawcy otwartego, bo dawca nie powinien być częścią życia rodziny. Ja uważam, że nie można udawać, że geny nie mają znaczenia. Ojciec to nie tylko społeczna konstrukcja, to też genetyka.

Annice‌ mówię, że ma tatę, którego nigdy nie poznałyśmy. O rodzeństwie mówię, że mają tego samego tatę i że też go nie poznali. W poradnikach twierdzą, że nie należy go nazywać „tatą”, tylko „dawcą, który dał nasienie”. Próbowałam tak mówić, gdy Annika była malutka, i wychodziła z tego długa historia. Że chciałam znaleźć tatę, ale nie mogłam, że potem znalazłam dawcę, pojechałam do kliniki. To było bardzo skomplikowane, więc zaczęłam mówić, że to jej tata, ale nigdy go nie poznała. I że dowie się, kim on jest, gdy będzie miała 18 lat, jeśli będzie chciała.

Zrozumiałam‌ też, że to klinikom i bankom nasienia zależy na tym, aby mówić „dawca”. Bo jeśli to „dawca”, a nie „ojciec”, to wtedy nie jest dziwne, że ma setki dzieci.

Ja‍ również mam nadzieję, że pozostaniemy w kontakcie i kiedyś się zobaczymy.

Ciepłe‍ pozdrowienia,

Emma‌ i Annika

Maria.‌ Tata nasion

Maria‍ wpatruje się w dyndające u sufitu owieczki. – Proszę się rozluźnić, teraz dotknę pani uda – zapowiada położna. – A teraz delikatnie wsunę wziernik. Czy wszystko w porządku? Teraz delikatnie rozszerzę ścianki i wstrzyknę spermę.

Pokój‍ jest przytulny. Nogi Marii wcale nie wiszą w powietrzu, łóżko jest opływowe i w niczym nie przypomina ginekologicznego samolotu. – A teraz proszę chwilę poleżeć i pocelebrować ten moment.

Czy‌ to możliwe, że właśnie teraz, gdy jest we mnie milion plemników, staję się matką? – zastanawia się Maria w takt newage’owej muzyki. Wzrok znowu utyka na owieczkach. Co, u diabła, robią tu te owieczki?

Leżeć‌ nie może za długo, bo zaraz ma autobus. Najpierw przez most nad Sundem z Kopenhagi do Malmö i dalej do Göteborga, potem jeszcze jedna przesiadka do Borås. W sumie pięć godzin.

StorkKlinik‍ to miejsce kultowe wśród solo mam i lesbijek. Założyła je Nina Stork, położna, której nazwisko po angielsku znaczy bocian. W drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych Nina starała się wraz ze swoją partnerką Inger o dziecko, korzystając z inseminacji nasieniem dawcy. Przeszkodziło im wprowadzone w 1997 roku prawo, które uznawało, że lekarze nie mogą udostępniać technik medycyny reprodukcyjnej lesbijkom i kobietom samotnym. Dwa lata później, po tym jak Inger zaszła w ciążę (nasienie zapewnił dobry znajomy), Nina otworzyła klinikę. Zgodnie z ustawą zakaz dotyczył wyłącznie lekarzy.

– To‍ był protest polityczny – opowiada Lilian, kierownik obsługi klienta StorkKlinik. – Nina walczyła w ten sposób o prawa lesbijek i kobiet samotnych. Spotykała się z różnymi atakami, brała udział w debatach. W końcu w 2006 roku parlament, odwołując się do wartości takich jak modernizacja i prawa jednostki, zniósł zakaz leczenia lesbijek i kobiet samotnych. – Chodź, pokażę ci nasze sale. – Lilian zaprasza na zwiedzanie. – Nina jest bardzo wrażliwa i zależało jej, aby to miejsce w niczym nie przypominało zimnych sal szpitalnych. Stąd tyle detali, obrazów, dywanów, półek z książkami. Nauczyłam się od niej, że to, co nas otacza, jest bardzo ważne. Pracować też jest lepiej w miłej i ciepłej przestrzeni. Kiedyś Nina położyła się na łóżku zabiegowym i dotarło do niej, że kobiety i tak nie widzą większości otaczających je dekoracji, dlatego zaczęłyśmy podwieszać różne obrazki i mobile nad głową pacjentek. Żeby miały na co popatrzeć.

Lilian‌ jest niewiarygodnie przyjazna, przedstawia mnie każdej napotkanej pracowniczce, opowiada o fuzji z kliniką in‍ vitro, która jest tuż za ścianą. Po godzinie musi mnie przeprosić, za chwilę ma na Skypie rozmowę z pacjentką z Francji, a tylko ona zna francuski. Przejmuje mnie Laura. Pytam, z jakich krajów mają pacjentki: – Przede wszystkim ze Szwecji i z Norwegii, ponieważ tam prawo nie zezwala samotnym kobietom na skorzystanie z inseminacji czy in‌ vitro. Coraz więcej przyjeżdża kobiet z Włoch. Przyjeżdżają też Angielki, głównie ze względu na niższe koszty i brak kolejki do nasienia dawcy.

Laura‌ zaczynała pracę w StorkKlinik jako studentka, była recepcjonistką. Dziś jest położną, przeprowadza rozmowy z pacjentkami (StorkKlinik nie ma psychologa), robi też inseminacje. Stara się być na bieżąco – nie tak dawno odkryła w internecie grupy skandynawskich solo mam, które poszukują przyrodniego rodzeństwa swoich dzieci. – To trochę tak, jakby jednak nie mogły się pogodzić z tym, że ich rodzina jest nietypowa i składa się tylko z nich i dziecka – dywaguje Laura. – Jedno jest pewne: „rodzina” to przestarzałe słowo, musimy szukać innego.

Trzydzieści‍ osiem lat to wiek, gdy czujesz, że jeśli naprawdę chcesz mieć dziecko, to na szukanie mężczyzny nie ma już czasu. Maria zaczyna googlować hasła „mieć dziecko” oraz „samotnie”. Tak trafia na listę mailingową Femmis, kobiet, które zdecydowały się na samotne macierzyństwo, wykorzystując nasienie dawcy. Takie rozwiązanie nie przyszło jej do głowy. Dowiedziała się, do jakiego lekarza może pójść, aby zrobić potrzebne badania i przygotować się do inseminacji. Wiele kobiet z Femmis podróżowało do StorkKlinik.

Drogę‍ z Borås do StorkKlinik Maria przebyła sześć razy. Zdaniem szwedzkich parlamentarzystów, a szczególnie Chrześcijańskich Demokratów, jeżdżąc do Danii, Maria działała na szkodę przyszłego dziecka w dwójnasób. Pozbawiała je nie tylko drugiego rodzica, który zdaniem chadeków powinien być oczywiście mężczyzną, ale również możliwości poznania ojca biologicznego w przyszłości. Szwecja jako pierwsza uregulowała dostęp do medycyny reprodukcyjnej oraz kwestię anonimowości dawców. Powołując się na interes dzieci, już w 1984 roku parlament zdecydował, że dawcy nasienia muszą udostępnić swoje dane tym dzieciom, które będą chciały po ukończeniu osiemnastego roku życia skontaktować się ze swoim biologicznym ojcem. Dostęp do technologii miały wyłącznie pary heteroseksualne. Bo dziecko powinno mieć dwoje rodziców. W 2005 roku wprowadzono zmianę – rodzice mogą być tej samej płci, ale tylko w przypadku lesbijek.

Zakaz‍ anonimowości w połączeniu z nakazem, aby leczenie odbywało się w szpitalach państwowych, raczej opieszałych w kwestii rekrutacji dawców, sprawiły, że kolejki do nasienia dawców się wydłużyły. Choć w przypadku Marii nie miało to znaczenia, samotne kobiety w Szwecji do dziś nie uzyskały prawa do leczenia. Zmiana prawa planowana jest na koniec 2014 roku[1].

*

Maria‌ jest szatynką średniego wzrostu, z twarzą owalną jak bochenek chleba baltonowskiego. – Trafiłam na wysokiego blondyna i mam wysokie, smukłe blond dziecko. Może nie tak to sobie wyobrażałam – śmieje się śmiechem osoby z dystansem do siebie. – Ale ja chciałam dziecko, więc tak naprawdę miałam to gdzieś. Żałuję tylko tego, że nie mogłam wybrać dawcy otwartego, to stało się możliwe dopiero po tym, jak zaszłam w ciążę[2]. Zresztą‌ StorkKlinik była kiedyś bardzo konserwatywna, nie dawała nawet numeru dawcy. Założycielka Nina Stork jest niebiologicznym rodzicem dziecka i uważała, że genetyczne pochodzenie dziecka nie powinno być ważne. Teraz zmienili podejście, zrozumieli, że nie można zmienić tego, że dla dziecka to jednak istotna sprawa.

„Czy‌ chcesz stworzyć rodzinę, mieć dzieci i być ojcem mojej córki? Jeśli tak, skontaktuj się” – kilka lat po wizytach w StorkKlinik Maria zamieściła takie ogłoszenie na portalu randkowym. Tak poznała Dana. Gdy zobaczył blond włosy jej córki Linnei, zapytał, czy to po tacie. – Nie wiem – odpowiedziała Maria. – Aha, czyli to duński model? – skomentował Dan.

Nie‍ przeszkadzało mu to. Po półtora roku urodziła się ich córka Agnes.

W 2009‌ roku Maria trafia na Donor Sibling Registry (DSR). Poznaje‌ ludzi, którzy odnaleźli swoje przyrodnie rodzeństwo, a czasem nawet dawców. Czyta badania, które pokazują, że dzieci chcą poznać swoje genetyczne rodzeństwo i rodziców, ale wcale nie oznacza to, że odrzucą rodzinę, którą mają. Okazuje się, że szukając przyrodniego rodzeństwa, dzieci chcą się dowiedzieć więcej o dawcy, czyli swoim genetycznym pochodzeniu. Że samotne matki szukają przyrodniego rodzeństwa, bo chcą w ten sposób zrekompensować swoim dzieciom to, że są zazwyczaj jedynakami, pozbawionymi jednej gałęzi drzewa genealogicznego. To zainspirowało Marię do założenia portalu Scandinavian Seed Siblings, czyli Skandynawskiego Rodzeństwa z Nasienia, północnoeuropejskiego odpowiednika DSR.

Sama‍ też prowadziła swoje prywatne śledztwo. Napisała do kopenhaskiej Vitanovy, która uchodziła za klinikę bardziej otwartą niż StorkKlinik, i skłamała, że chce się starać o drugie dziecko, dlatego musi poznać numer dawcy. Pomogli jej. Okazało się, że na stronie banku spermy dostępny jest rozszerzony profil ojca jej pierwszego dziecka. Na różnych portalach Maria zamieściła informację, że poszukuje przyrodniego rodzeństwa Linnei. Niedługo potem stała się bohaterką reportażu gazetowego, w którym opowiedziała swoją historię. Na zdjęciu siedzi na łóżku i przygląda się Linnei, która podskoczyła prawie pod sufit. Po szwedzku dawca to pappafrön, translator‍ Google w podpisie pod zdjęciem zaproponował tłumaczenie „tata nasion”.

Dan‌ był wściekły. Co jeśli Linnea zacznie się interesować tatą nasionem, co jeśli nasion zechce być ojcem, a Agnes będzie zazdrosna, gdy Linnea znajdzie dwadzieścioro rodzeństwa?

Kiedyś‌ podczas przerwy w pracy Søren wrzucił w wyszukiwarkę swój numer dawcy.

Najpierw‌ trafił na ogłoszenie Marii, potem na artykuł w szwedzkiej gazecie. Gdy zobaczył zdjęcie Linnei, popłynęły mu łzy. Była do niego tak podobna.

Napisał‍ e-maila: „Mario, szukasz przyrodniego rodzeństwa córki, mogę ci powiedzieć, że je ma, bo byłem dawcą i mam dwoje własnych dzieci”.

Maria‌ nie chciała początkowo wierzyć, w końcu szukała przede wszystkim nasiennego rodzeństwa Linnei. Na dodatek w profilu tata nasion wyraźnie zaznaczył, że nigdy dzieci szukać nie będzie.

Na‌ potwierdzenie swoich słów Søren wysłał dokument z banku spermy ze zdjęciem, z numerem i kodem. Gdy Maria zobaczyła jego twarz, wiedziała, że to on. Odesłała mu zdjęcie Linnei. W odpowiedzi dostała zdjęcie ściany Sørena w pracy – okazało się, że powiesił fotografię Linnei obok fotografii swoich dzieci. Ale nie chce im jeszcze powiedzieć o siostrze, boi się reakcji.

Trwa‍ wymiana e-maili. Søren wyjaśnia, że traktuje Linneę jak córkę, ale nie chce kontaktu z żadnymi innymi dziećmi. Tylko dla Linnei z taty nasiona zmieni się w tatę dziecka. Był pewien, że jego spermę sprzedawano w USA. Wizja‍ setki dzieci w całej Europie go przerosła.

Gdy‌ duńska telewizja zaprasza Marię i Linneę, aby opowiedziały o swojej historii, spotykają się z Sørenem na piętnaście minut na lotnisku w Kopenhadze. Maria ukrywa to przed Danem. Søren wręcza Linnei lalkę z Chin i kupuje gorącą czekoladę. Opowiada, że jego ojciec też się popłakał, jak zobaczył zdjęcie Linnei. Gdy się żegnają, Søren mówi: – Mam nową córkę.

– Ja‌ mam trójkę rodzeństwa, a ty nie – powiedziała ostatnio Linnea swojej siostrze Agnes. – I poznałam tatę nasiona.

Agnes‌ przekazała to Danowi. Który oczywiście zzieleniał. Marii zrobiło się strasznie głupio, powinna była mu powiedzieć. – Ale kochanie, no sam powiedz, jak byś zareagował? – tłumaczyła się. Odpowiedziała jej cisza, wiedział, że zrobiłby awanturę.

Kim‌ dla Linnei jest Dan? Tatą. Gdy się pojawił, Linnea była malutka, a miejsce taty puste. Gdy dziewczynka miała dwa lata, mama jej powiedziała, że jej siostra powstała z komórki jajowej mamy i nasionka taty. Ale gdy ona powstawała, mama musiała pojechać do Kopenhagi, do szpitala, i lekarz dał mamie nasionko. Gdy podrosła i chciała wiedzieć więcej, mama powiedziała jej, że w Danii mieszka mężczyzna, który dał jej nasionko.

– Mogłam‌ udawać, powiedzieć, że Dan jest jej ojcem. To w Szwecji bardzo częste. Mimo zakazu anonimowości ludzie po prostu nie mówią prawdy swoim dzieciom, szczególnie ci w związkach.

A kim‍ jest dla Linnei Agnes? Linnea biologicznie jest z nią spokrewniona tak jak z dziećmi dawcy, łączy je jeden wspólny rodzic biologiczny. Siostrą jajową? Po prostu siostrą przyrodnią? A może siostrą domową, bo oprócz połączenia biologicznego mają też więź społeczną i emocjonalną. Siostrą sercową?

Linnea‍ brała kiedyś udział w badaniach nad rodzinami solo i dwurodzicowymi. O dawcy mówiła po imieniu, a o nasiennym rodzeństwie, że jest udawane. – Są moim rodzeństwem, ale nieprawdziwym, bo ich nie znam i nic o nich nie wiem.

E-mail‍ 6

Cześć,

co‌ słychać? U nas wszystko w porządku.

Ja‌ do tej pory widziałam się tylko z mamą ze Szwecji, jej syn jest w wieku Anniki. Wiedziałam, że jedzie na obóz organizowany przez Femmis, a też miałam jechać w tę okolicę, więc postanowiłam wybrać się w tym samym czasie. Spędziłyśmy razem jeden dzień, ona zajechała do mnie po drodze. Ma już dwoje dzieci, więc było dużo zamieszania. Nasze dzieci nie są do siebie bardzo podobne – ani w sposobie zachowania, ani w wyglądzie. Nie wiem, jak to powiedzieć, ale chyba spodziewałam się większych emocji. Raczej nie zaiskrzyło między nami.

Ale‍ spotkanie odbieram jako wielką frajdę. Zrobiłyśmy zdjęcia. Myślę, że to będzie miało znaczenie potem, gdy dzieci zobaczą, że spotkały się tak wcześnie. Moja córka nie rozumiała, mimo że jej powiedziałam.

Też‌ dopilnuję, aby Annika uczyła się angielskiego! Będzie miała w szkole, ale możliwość rozmowy z Twoimi córkami to dodatkowa motywacja.

Mam‌ ogromną nadzieję, że się spotkamy!

Najserdeczniejsze‌ pozdrowienia,

Emma‍ i Annika

Dawcy nasion

Bardzo‍ kreatywny i zorganizowany. W jego oczach można się rozpłynąć.

Gdy‌ poznaliśmy Almara, zaskoczyło nas jego podobieństwo do Kevina Spaceya, głównie fizyczne, ale emanował również podobnym spokojem.

Kim‌ sprawia wrażenie inteligentnego i wcale się nie zdziwiłam, że robi doktorat.

W sklepie‍ internetowym największego banku nasienia w Europie dawcę spermy można wybrać na podstawie ankiety na temat wyglądu, stanu zdrowia i upodobań, nagrania audio, zdjęcia z dzieciństwa, opinii personelu i ostatnio wprowadzonego testu na inteligencję emocjonalną. (Almar, ten podobny do Kevina Spaceya, uzyskał wynik 99, dzięki czemu uplasował się pośrodku skali. Jego główna zaleta to empatia – potrafi słuchać i rozumieć innych. Słaby punkt: asertywność – gdy Almar z kimś się nie zgadza, potrafi być napastliwy – donoszą wyniki testu).

Dawcy‍ podzieleni są na anonimowych i nieanonimowych, nazywanych otwartymi. Ci drudzy zgadzają się, aby ich biologiczne potomstwo skontaktowało się z nimi, gdy ukończy osiemnaście lat i będzie miało taką potrzebę. Niezależnie od wybranej przez dawców opcji, na stronie Cryosu można przeczytać, jaki jest ich ulubiony kolor, samochód, najmilsze wspomnienie z dzieciństwa, ile średnio śpią w nocy i czy jeżdżą na rowerze.

Po‌ podjęciu decyzji wystarczy dodać spermę do koszyka (tutaj koszyk ma formę wózka dla dziecka) i zapłacić. Przesyłki można się spodziewać już następnego dnia.

Główna‌ siedziba Cryosu znajduje się w Aarhus, drugim pod względem wielkości mieście w Danii. To stąd nordycka sperma wędruje do ponad siedemdziesięciu krajów na świecie. Działalność założyciela Cryosu Olego Schou, który rozwijał firmę od lat dziewięćdziesiątych, przyczyniła się do tego, że obecnie Dania jest głównym eksporterem spermy na świecie.

– To‍ kolejne podboje wikingów, tylko tym razem nieagresywne – żartuje sobie Schou, lat pięćdziesiąt dziewięć, który z wyglądu jest spełnieniem stereotypu nordyka: wysoki blondyn, niebieskie oczy. Do tego błękitna koszula podkreślająca zdobytą podczas żeglowania opaleniznę. Żart o wikingach został wykorzystany w kampanii reklamowej Cryosu – slogan brzmiał: „Gratulacje, to wiking!”.

W przestrzennym,‍ acz skromnym biurze Schou znajdują się dwie rzeczy, które zbudowały jego królestwo. Pierwsza to ogromny i dosyć okropny obraz namalowany przez jednego z dawców, ilustrujący niezwykły sen Olego, od którego wszystko się zaczęło. – Zawsze dużo śniłem i miałem wspaniałe sny, ale ten sen był inny. Widziałem w nim spermę, otoczenie było niebieskie, sperma miała kolor czerwonawy, cielisty. Kiedy się obudziłem, nie zrobiłem z tym nic szczególnego, sen przypomniał mi się dopiero dwa czy trzy lata później, gdy siedziałem w bibliotece. Poprosiłem o całą dostępną literaturę na temat mrożonej spermy, uszy miałem trochę czerwone, ale pani bibliotekarka była bardzo profesjonalna. Poszła i dała mi magiczną, do dziś pamiętam, listę stu sześćdziesięciu ośmiu artykułów i książek naukowych. Nie mogłem się od tego oderwać.

Druga‌ rzecz to mikroskop, który Ole dostał, gdy miał czternaście lat, na konfirmację. Po intensywnej lekturze, która pomogła mu zdobyć specjalistyczną wiedzę, zaczął eksperymentować z własnym nasieniem. – Oglądałem je, analizowałem. Próbowałem zamrażać w różny sposób, żeby osiągać różne parametry. Zamrażarka była pełna mrożonej spermy, nosiłem ją też do rodziców, bo u mnie nie starczało miejsca. Rodzice myśleli, że oszalałem. Miałem wtedy dwadzieścia dziewięć, trzydzieści lat. Studia zacząłem późno, najpierw archeologię, potem sztuki piękne, w końcu zdecydowałem się na biznes. W międzyczasie pochłonął mnie temat spermy. Nie potrafię tego wyjaśnić. Sperma to esencja życia, potęga. Chciałem poznać jej możliwości i znaczenie. Zrozumiałem, że najważniejszy jest transport, plemniki muszą dotrzeć do jaja, i to w dużej ilości, a następnie przebić się przez ścianę. Dlatego w eksperymentach skupiłem się na koncentracji ruchliwych plemników i ruchu prostoliniowym. Okazało się, że dobrze mi poszło, bo gdy założyłem firmę i zacząłem sprzedawać nasienie w Danii, skuteczność klinik zapładniających z mojej spermy wzrosła z pięciu–dziesięciu procent do dwudziestu pięciu–czterdziestu.

– Przepraszam,‌ mamy dawcę. – Do pokoju wchodzi blondynka w białym fartuchu. – Powiedział, że ma tylko pół godziny.

W pośpiechu‌ podążam za kitlem. – Cholera, gdzie on jest? Powiedziałam mu, żeby poczekał. – Dziewczyna w kitlu rozgląda się zirytowana. – O, jest! – mówi, wskazując na otwierające się drzwi do pokoju, który pracownicy czasem nazywają masturbatorium. – Poznajcie się, to jest właśnie dziennikarka z Polski.

Rejestruję‍ uścisk wilgotnej dłoni. Pewnie umył ręce, ale nie zdążył ich wysuszyć.

Drugie‌ życie Jensa

Jens‌ nie ma jeszcze profilu na stronie, dawcą jest dopiero od miesiąca. Jego próbki wejdą na rynek po pół roku, gdy minie okres karencji rozwoju różnych chorób.

Gdybym‌ miała uzupełnić rubrykę „opinia personelu”, napisałabym coś w stylu: „Jens robi wrażenie spokojnego i wycofanego. Okrągła twarz, wypukłe czoło, okrągłe, uważne oczy. Sylwetka wyprostowana i wysportowana. Podczas rozmowy jest skupiony, odpowiada nieśpiesznie i precyzyjnie”. Wygląda też na spiętego, ale takich rzeczy w opiniach się nie pisze, to jasne. Nie podaje się również wieku (na pytanie „dlaczego” Ole odpowiada pytaniami: „Jaki podać wiek, gdy dawca jest aktywny przez wiele lat? Sprzedajemy materiał genetyczny, jakie znaczenie ma tu wiek?”). W przypadku Jensa wiek jest ciekawą informacją – ma trzydzieści dziewięć lat i jest studentem.

– Rok‍ temu odszedłem z dużej firmy, gdzie pracowałem w dokumentacji. Przeprowadziłem się do Aarhus i zapisałem na studia. Wcześniej skończyłem studia menedżerskie, teraz chcę być nauczycielem, skupić się na ludziach, nie na biznesie. Potrzebowałem nowego startu – opowiada Jens. Decyzję o byciu dawcą podjął właśnie na fali zmian. – Jestem samotny, nie mam dzieci, więc pomyślałem, że może w ten dziwny filozoficzny sposób zostawię po sobie znak. Moi rodzice odeszli w ciągu ostatnich dziesięciu lat, takie doświadczenie sprawia, że człowiek stawia sobie wiele egzystencjalnych pytań. Postanowiłem, że będę nieanonimowy. To nie dzieci podejmują decyzję o dawcy, więc jeśli będą chciały mnie poznać, nie będą musiały spekulować całe życie, kto jest ich biologicznym ojcem. Choć oczywiście nie mam pojęcia, jak zareaguję, gdy po dwudziestu latach ktoś do mnie zadzwoni. Jeśli znajdę partnerkę i założę rodzinę, powiem jej od razu, żeby nie było nieporozumień.

Ponieważ‍ Jens żyje teraz z oszczędności, kwestie finansowe są dla niego równie ważne. – Ogłoszenie znalazłem w dziale praca, czyli teraz mogę mówić, że z zawodu jestem dawcą spermy. Zarobki tutaj starczają na pokrycie kilku rachunków, zakup książek do nauki. Dzisiaj zarobiłem czterysta pięćdziesiąt koron, ostatnio dwieście koron, maksymalnie można dostać pięćset koron, w zależności od jakości. Próbowałem rozpracować, jak to działa, ale mi się nie udało. Jak mam przeczucie, że było OK, to‌ dostaję dwieście koron, i na odwrót – mówiąc to, Jens się śmieje. – Wcześniej przychodziłem pięć razy w tygodniu, ale musiałem przestać, nie mam już dwudziestu lat. Czasem trzeba dać ciału odpocząć.

Mimo‍ że jest dawcą nieanonimowym, Jens nie zgodził się na profil rozszerzony, czyli ankietę na temat umiejętności, ulubionego koloru i tego, co lubi w Duńczykach.

– Dla‌ mnie to za bardzo przypomina projektowanie dziecka. Sperma stała się produktem, tak jak bluzka, więc pojawiły się wymagania. Nie chcę, żeby ktoś kupował moje nasienie i oczekiwał, że dziecko będzie miało konkretne uzdolnienia. Przecież to zależy bardziej od wychowania, środowiska, a nie od genów. Gdybym ja korzystał z banku nasienia, chciałbym mieć dziecko, a nie dziecko-które-wyrośnie-na-naukowca. Zgodziłem się tylko na udostępnienie zdjęcia z dzieciństwa, napisanie krótkiej notki i przeczytanie jej na nagraniu. Teraz muszę już wracać do nauki.

Fundamentalna‌ ludzka potrzeba

– Jaka‌ część dawców jest nieanonimowa? – pytam Schou po powrocie do gabinetu.

– Myślę,‌ że około stu z ponad czterystu. Anonimowi mają od dwudziestu trzech do trzydziestu pięciu lat, nieanonimowi są po trzydziestce, starsi, dojrzalsi. Można by pomyśleć, że ci, którzy dają dzieciom możliwość kontaktu, gdy te ukończą osiemnaście lat, robią to z altruizmu, ale właśnie w ich przypadku chodzi o egoizm. Często nie mają swoich dzieci, obawiają się, że im się nie uda, i odbierają to jako możliwość przekazania genów, zostawienia śladu po sobie. Niektórzy z nich mają ponad trzydzieści lat, mieszkają z rodzicami. Niezbyt mnie oni cieszą, bo wyglądają na takich, którzy nie byliby wybrani w normalnym życiu, a u nas przechodzą testy i są zakwalifikowani. Jestem bardziej spokojny o anonimowych dawców. Nie zrobiliby tego bez zapłaty za wysiłek, ale gdy podnieśliśmy w 2003 roku stawkę, liczba chętnych wcale nie wzrosła. Potem obniżyliśmy i znowu nic się nie zmieniło, nikt nie narzekał. Dawcy anonimowi mówią, że gdy się masturbują, to sperma idzie do toalety; jeśli komuś mogą pomóc, to czemu nie, ale nie chcą żadnej odpowiedzialności społecznej.

Pater‍ est

To‍ naprawdę zaskakujące, że Dania nie poszła drogą krajów Europy Zachodniej i nie zabroniła dawstwa anonimowego. Gdziekolwiek spojrzeć: Szwecja, Finlandia, Norwegia, Wielka Brytania, Austria, Niemcy – we wszystkich tych krajach dawca musi wyrazić zgodę na kontakt w przyszłości. Stało się tak ze względu na ruch dzieci, które poszukują swoich ojców-dawców oraz przyrodniego rodzeństwa za pomocą rejestrów internetowych, opisując przy tym swoje cierpienie i frustrację wywołane dziurą w drzewie genealogicznym.

Ole‌ Schou ma do tego zagadnienia podejście pragmatyczne. – Wszędzie tam, gdzie zabroniono anonimowości, dawstwo ograniczyło się do minimum. Szwecja, która zrobiła to już w 1985 roku, straciła osiemdziesiąt pięć procent dawców. Dlatego kupują od nas. Kupują również dlatego, że w Szwecji samotne kobiety nie mają prawa do leczenia. Jeśli chodzi o prawa dzieci, to pamiętajmy, że nikt nie ma dzieci ze względu na same dzieci, to zawsze egoizm albo przypadek. To fundamentalna ludzka potrzeba.

– O, proszę. –‍ Ole otwiera plik ze statystykami. – To moja prezentacja, którą wygłoszę na konferencji w Reykjavíku w ten weekend, podsumowanie zagadnień związanych z dawstwem. No więc obecnie mamy trzy grupy biorców: samotne matki, lesbijki i pary heteroseksualne. Największą grupę, około pięćdziesięciu procent, stanowią samotne kobiety po trzydziestce, wykształcone, z dobrą pracą, bez mężczyzny. Nawet nie nazywamy ich pacjentkami. One oraz lesbijki zgłaszają się do nas, bo potrzebują spermy, nie chorują na niepłodność. Te dwie grupy chcą wiedzieć o dawcy jak najwięcej, żeby potem móc powiedzieć dzieciom, jakie było ulubione danie ich biologicznego ojca. Moim zdaniem liczba samotnych matek będzie się zwiększać z roku na rok, za dwadzieścia lat może to być osiemdziesiąt procent. – Ole się rozkręca. – Pary heteroseksualne mają inne potrzeby. Badanie „Human Reproduction” pokazało, że tylko czternaście procent par mówi dzieciom, reszta uważa, że trzecia osoba podważy integralność rodziny i interes ojca. Dla mężczyzn to bardzo trudny temat.

Kliknięcie‌ myszką i kolejne pytanie: „Czy rodzice powinni powiedzieć?”.

– Jeśli‍ są w stanie, to tak, absolutnie. Ale musimy sobie zdać sprawę, że zawsze znajdą się sytuacje, w których ojciec nie jest biologicznym ojcem. Już w czasach romańskich wiedziano, że najlepiej chronić dziecko poprzez zasadę pater‌ est, czyli ojcem jest mąż matki. Osobiście uważam, że to nie jest ważne dla dziecka, aby wiedzieć, kto jest jego biologicznym ojcem. Ważne jest dużo miłości i troski.

Bez‌ gwałtu

O prawach‍ dzieci dyskutujemy podczas lunchu. Kupujemy w pobliskim bistro jedną bagietkę z humusem, buraczkami i marchewką na spółkę i zjadamy ją w Cryosowej kuchni. Spożywając lunch ze sprawcą ponad dwudziestu tysięcy ciąż, zastanawiam się, czy przez te wszystkie lata zdarzało mu się zmieniać zdanie.

– Oczywiście.‍ Weźmy na przykład profile rozszerzone. Na początku myślałem, że to lekarz powinien wybierać dawcę, a nie pacjent. W wybieraniu spermy przez rodziców widziałem trochę projektowanie dziecka z konkretnymi umiejętnościami. Do 2009 roku sprzedawaliśmy spermę tylko klinikom, ale potrzeby biorców bardzo się zmieniły i w końcu otworzyliśmy bezpłatny dostęp do profili dla klientów prywatnych. Teraz mi się wydaje, że to zdrowsze, bardziej naturalne, gdy biorca wybiera dawcę; myślę, że wybieranie przez lekarza można porównać do gwałtu. Kto by wyszedł na ulicę i wybrał pierwszego z brzegu mężczyznę? Nikt.

W kwestii‌ praw dzieci Ole jest raczej nieugięty. Uważa, że dzieci muszą przyjąć to, co dostają („tak było zawsze i będzie”). Bo gdy uznamy, że dzieci mają prawo do wiedzy, to kobiety nie będą miały dostępu do leczenia. – I co wtedy zrobią? Pojadą za granicę albo pomoże im listonosz. Zawsze, gdy coś zbytnio uregulujemy, pojawia się turystyka albo czarny rynek. Poza tym mamy umowę z biorcami i dawcami. Obiecaliśmy im anonimowość. Działalność grup internetowych, które szukają biologicznych ojców, to trucizna dla naszej działalności, ale mamy broń i będziemy się bronić. Na razie w 2007 roku zmieniliśmy system i dawcy nie znają swojego numeru, nie wiedzą, pod jakim kodem jest sprzedawana ich sperma, więc dzieci nie będą miały jak ich znaleźć. Jeśli polowania zaczną się nasilać, jeszcze bardziej ukryjemy dawców.

– Czy‌ upowszechnienie badań genetycznych nie zniweczy tych działań?

– Już‌ nam się tak wydawało, ale wcale do tego nie doszło. Ludzie wolą nie znać prawdy.

Ole‍ jest na rynku na tyle długo, że zawsze gdy pojawiały się pomysły, aby uregulować kwestię anonimowości dawców, udawało mu się do tego nie dopuścić. – Gdy politycy zaczynają myśleć o regulacjach, są jak słonie w sklepie z porcelaną, a my mówimy: sio z tego sklepu, nie dotykajcie tego, możecie tylko pogorszyć. Myślę, że system, który mamy obecnie w Danii, czyli dostęp do obydwu opcji, to dobre rozwiązanie. Sukces polega też na tym – dorzuca Ole – że jesteśmy małym państwem, jest nas tylko pięć milionów, dlatego ludzie nawykli do pomagania sobie. Dania ma największe zasoby krwi, osiem procent Duńczyków jest dawcami krwi. Prawie pięćdziesiąt procent naszych dawców jest dawcami krwi. To też liberalny kraj, otwarty, jako pierwsi zalegalizowaliśmy pornografię, można kupić w sklepie gazetki czy filmy, to nie problem. Mamy też studentów, którzy potrzebują dodatkowych paru koron.

Prezentacja‌ Olego kończy się slajdem ze zdjęciem kobiety w dziwnym kasku i okularach. – Przyszłość to wirtualne spotkania z dawcami. Kobiety będą mogły pospotykać się z dawcą, poznać go, to będzie jak randka!

W trakcie‌ gdy przeżuwam tę prognozę (może ma rację, w końcu dawstwo nasienia opiera się na tym, że biorca i dawca nie znają się w czasie zapłodnienia), Ole wchodzi na stronę Cryosa i otwiera zakładkę „Poznaj rodziców”. – Czytałaś to? „Nie moglibyśmy być bardziej szczęśliwi i usatysfakcjonowani naszym czteromiesięcznym dzieckiem. Jest zdrowe, silne i po prostu wspaniałe. Chcieliśmy podziękować za waszą pomoc”, „Dziękuję Cryosowi za to, że moje marzenie stało się rzeczywistością”, „Dziękuję za pomoc z całego serca”. – Ole przerywa, oczy ma mokre od łez. – Ile osób może usłyszeć w pracy coś takiego?

Dobre‍ geny

Patrick‍ jest dawcą w European Sperm Bank, banku, który zjada drugą, trochę mniejszą część duńskiego spermotortu. Obecnie ESB zajmuje‌ dwa piętra w małym kilkupiętrowym budynku w Kopenhadze i ewidentnie już się w nich nie mieści. Ogromne słoje wypełnione ciekłym azotem, do których wkłada się słomki ze spermą, składowane są nawet w kuchni. Tuż obok recepcji, w największym pokoju, pomiędzy baniakami stoi wypchany niedźwiedź polarny. Ponieważ stoi na tylnych łapach, głową z wyszczerzonymi kłami dotyka sufitu. Obok znajdują się zdjęcia z krajobrazami arktycznymi.

Patrick‍ misia ogląda średnio trzy razy w tygodniu, chyba że akurat jest u niego w odwiedzinach dziewczyna, która mieszka w innym mieście. Wtedy nie przychodzi, bo aby oddać nasienie, wymagany jest czterdziestoośmiogodzinny celibat. Patrick nie powiedział jej o tym, że jest dawcą, nie czuje, że są ze sobą wystarczająco blisko. Ale przyszłej żonie powie, tak myśli. Chociaż dzieciom już raczej nie, wiadomość, że mają przyrodnie rodzeństwo, mogłaby je niepotrzebnie zdenerwować. Szczególnie, że Patrick jest zapisany w rejestrze jako „non-contact”, co‌ oznacza, że nie wyraża zgody, aby jego potomstwo się z nim skontaktowało. – Inaczej nie byłbym w stanie tego zrobić. Nie potrafię przewidzieć, co będzie za dwadzieścia lat, jak bym zareagował, gdyby zadzwoniło do mnie moje biologiczne dziecko. Teraz jest to dla mnie komfortowe i bardzo łatwe, zabiera mi piętnaście minut. Jestem też dawcą krwi i organów w razie śmierci. Spermę traktuję na tej samej zasadzie.

Patrick‍ ma dwadzieścia jeden lat i jest studentem. Jego ulubiony kolor to niebieski, kocha zwierzęta, wychowywał się z kotami, przez sześć lat grał na pianinie. Często czuje, że jest bardziej dojrzały niż rówieśnicy. Dwadzieścia osiem stron ankiety zajmuje historia medyczna jego rodziny oraz opis wyglądu i charakteru rodziców, rodzeństwa, dziadków, a także wujków i cioć. Wynika z nich, że jedynymi chorobami, jakie zanotowano w rodzinie, były: rak płuc u dziadka, kamienie żółciowe i ślepota.

– Jestem‌ zdrowy, może to dziwnie zabrzmi, ale mam dobre geny. Jeśli musiałbym skorzystać z dawcy, chciałbym takiego jak ja.

Dawca‌ 7042

„Duński‍ dawca przekazał rzadką chorobę genetyczną co najmniej pięciorgu z czterdzieściorga trojga dzieci, których jest ojcem w dziesięciu krajach”. Nagłówki tego typu wstrząsnęły w 2012 roku Danią i sąsiednimi krajami. Oburzenie wywołała nie tylko liczba dzieci (w tym samym roku Dania ograniczyła liczbę dzieci, jaka może się urodzić z nasienia jednego dawcy, z dwudziestu pięciu do dwunastu, ale ponieważ banki sprzedają spermę na całym świecie, w praktyce nie ma żadnego limitu), lecz także to, że European Sperm Bank, który był dyspozytorem nasienia dawcy numer 7042, nie wycofał go ze sprzedaży od razu po uzyskaniu informacji o pierwszym chorym dziecku.

– Czekaliśmy‍ na wyniki badań naszych genetyków – wyjaśnia Peter Bower, założyciel ESB. – Teraz‌ zmieniliśmy procedurę i dawcę blokujemy od razu. Ale to też ma swoje konsekwencje. Gdy blokujemy dawcę, społeczności internetowe natychmiast rozpowszechniają tę informację i wywołują panikę wśród rodziców. Od razu jesteśmy zalewani e-mailami z pytaniami, czy nasz dawca jest chory albo jakie są objawy choroby. Rodzice martwią się zupełnie niepotrzebnie, bo w dziewięćdziesięciu dziewięciu procentach spraw okazuje się, że dawca nie był przyczyną choroby. Średnio raz w miesiącu mamy taką sprawę.

W kwestii‍ badań genetycznych Peter Bower i Ole Schou, niegdyś partnerzy, dziś rywale (Bower był współwłaścicielem amerykańskiego oddziału Cryosu, ale współpraca zakończyła się w sądzie), są jednogłośni: wszyscy jesteśmy nosicielami. Wyeliminowanie chorób genetycznych w stu procentach jest niemożliwe.

Ole‌ opowiedział mi nawet, jak to pewna firma zajmująca się badaniami genetycznymi chciała kupić Cryos, przebadać wszystkich dawców na tysiąc chorób i sprzedawać wyniki biorcom, żeby mogli stworzyć wirtualne dziecko i sprawdzić, na jakie choroby mogłoby potencjalnie zachorować w połączeniu z ich genami. – Do wyboru mielibyśmy dziecko, które ma prawdopodobieństwo zachorowania na siedemnaście takich chorób albo na dwanaście innych, to niedopuszczalne – oburzał się Schou. – Nie sądzę, żeby ktokolwiek w prawdziwym świecie chciał to zrobić. I zdecydowanie nie powinniśmy tego robić, bo nikt nie będzie chciał mieć dzieci.

Cryos‌ również blokuje sprzedaż nasienia dawcy, gdy tylko dowiaduje się o chorobie któregoś z dzieci. – Ale gdy myślę o tym bardziej filozoficznie, to nie wiem, jak to rozwiązać na dłuższą metę. Przecież wstrzymując jednego, możemy sprzedawać takiego, który okaże się dużo gorszy. Każdy w końcu zachoruje, jeśli nie w tym pokoleniu, to następnym. Czy wiedząc to, powinienem od razu zablokować wszystkich?

Bower: –‌ Kupowanie nasienia przebadanego zgodnie z wytycznymi dyrektywy unijnej nie oznacza, że ryzyko choroby nie istnieje, ono istnieje zawsze. Gdy ja decydowałem się z żoną na dzieci z naszych własnych komórek, również podejmowaliśmy ryzyko. Problemem jest też logistyka. Nasz bank ma siedzibę w Danii, klinika, do której sprzedajemy nasienie, może być w drugim kraju. Pacjent może być w trzecim, ale leczyć się jeszcze w czwartym. Poinformowanie wszystkich zainteresowanych to duże wyzwanie.

Peter‍ Bower, wysoki, przystojny czterdziestojednolatek, właśnie przyjął do pracy dyrektorkę zarządzającą i wdraża ją w procedury oraz filozofię firmy. Bower jest na przykład przekonany, że anonimowość odchodzi do lamusa. – W naszym banku nie używamy nawet wyrazu „anonimowy”, tylko „nie-kontaktowalny”, to znaczy taki, który nie zgadza się na kontakt. Dziś badania DNA kosztują‍ tysiąc euro, ale za dwadzieścia lat może będą wbudowane w nasze telefony komórkowe. Również działalność internetowa dzieci dawców i samych dawców pokazała nam, że anonimowość nie ma przyszłości. Jeśli dawca zmieni zdanie, może poszukać biologicznych dzieci na stronach takich jak Donor Sibling Registry, na których dzieci dawców szukają przyrodniego rodzeństwa i biologicznych ojców. I ja w tym nie widzę nic złego, bo uczestniczą w tym wyłącznie osoby, które tego kontaktu chcą. Ciekawy jestem bardzo, co na przykład stanie się w Europie Południowej, oni są kompletnie w tyle. W Hiszpanii główny parametr wyboru to wciąż grupa krwi, aby dziecko miało grupę krwi pasującą do biologicznego ojca, czyli aby mogli ukryć prawdę. Społeczeństwo zachęca do tego, aby utrzymywać istnienie dawców w tajemnicy.

– W Polsce‌ nie ma regulacji prawnych dotyczących medycyny reprodukcyjnej, ale sytuacja z dawstwem jest bardzo podobna. Wielu lekarzy uważa, że brak anonimowości zabije dawstwo i zniszczy rodziny – mówię.

– U nas‌ lekarze uważali tak dziesięć, dwadzieścia lat temu.

Wiking‌ w Polsce

Ania‍ i Marcin o tym, że plemników jest bardzo mało i są uszkodzone, dowiedzieli się w tym roku, po nieudanym ICSI (in‌ vitro z wyselekcjonowanym plemnikiem wszczepionym do komórki jajowej). Po tej informacji przeszli żałobę, musieli się pogodzić z tym, że nie będą mieli swojego biologicznego dziecka. Dziś Ania mówi, że był to dla nich sprawdzian z partnerstwa i człowieczeństwa. Potem podjęli decyzję o skorzystaniu z nasienia dawcy. W dwóch łódzkich klinikach lekarze bez pytania narzucili im swojego dawcę. – Czy my jesteśmy niezdolni do tego, aby wybrać samemu? – zastanawiała się Ania. Umówiła się na jeszcze jedną wizytę i powiedziała, że chciałaby brać udział w procesie wyboru oraz że chciałaby dawcę z Cryosu. Oczywiście, nie ma problemu – usłyszała. Okazało się, że klinika współpracuje z Cryosem, o czym na pierwszej wizycie nikt ich nie poinformował.

– Sprawdziłam‌ w umowie, że Cryos umożliwia kontakt z dawcą w przypadku choroby dziecka. Myślę też, że ich nasienie jest bezpieczniejsze, lepiej przebadane. W Polsce kliniki jedynie deklarują zgodność z unijną dyrektywą o tkankach i komórkach ludzkich, ale jak jest w rzeczywistości, nie wiadomo, bo Polska wciąż nie ratyfikowała tego dokumentu. Dlatego pacjenci chętnie korzystają z banku duńskiego.

Zdecydowali‌ się na dawcę anonimowego. Tak chciał Marcin, nie wyobraża sobie, że dziecko będzie szukało biologicznego ojca w przyszłości. Ale gdyby chcieli nieanonimowego, musieliby zamówić nasienie bezpośrednio w Cryosie. Łódzka klinika udostępnia listę około dwudziestu dawców, których sama wybrała, żaden z nich nie jest nieanonimowy. – Zamawianie bezpośrednio bardzo podniosłoby koszty. Zamiast tysiąca złotych zapłaciłabym około trzech tysięcy – wyjaśnia Ania.

Ania‍ przeszukała bazę Cryosu i wybrała dwóch, ale żaden z nich nie był dostępny w klinice, w której się leczy.

– Jeden‍ z nich miał złą grupę krwi, więc i tak by się nie nadawał. Gdy śledziłam te profile, czułam się dziwnie, tak jakbym zdradzała swojego narzeczonego – wyznaje. – Do tej pory przeszłam pierwszą inseminację, ale się nie powiodła. Parametry dawcy są dobre, trzydzieści milionów ruchliwych plemników na mililitr, sprawdzałam na Donor Sibling Registry, że ma jedną zanotowaną ciążę. Pani doktor mówi, że to bardzo dobry dawca. Znam tylko jego fenotyp i grupę krwi, ale więcej naprawdę nam nie potrzeba.

Mimo‌ że wybrali dawcę anonimowego, powiedzieli rodzinie i bliskim przyjaciołom. – Można znaleźć wiele publikacji na temat, jak ważne jest dla dziecka, aby znało prawdę o swoim pochodzeniu. Nie chcę go okłamywać. Narzeczony nie jest jeszcze przekonany, ale mamy czas, na razie najważniejsze jest, abym zaszła w ciążę.

Cryos‍ zaopatruje dwadzieścia cztery kliniki w Polsce. Wysyła przede wszystkim spermę dawców anonimowych, choć ostatnio zwiększyło się zainteresowanie profilami rozszerzonymi. W 2012 roku zarejestrowano w Cryosie sto cztery polskie ciąże.

Aby‌ powstało coś świetnego

Sven‌ ma dzisiaj dzień wolny, zaplanował, że rano pojedzie oddać spermę, a potem skoczy pomóc mamie w przeprowadzce. Po obudzeniu wypił dużo wody, bo wie, że nawodnienie wzmacnia jakość spermy. Odkąd jest dawcą, je też więcej jajek, szparagów, brokułów i gorzkiej czekolady, bo podnoszą liczbę plemników.

Sven‍ jest typem przystojniaka z tatuażami. Dawcą został między innymi dlatego, że potrzebował dodatkowych pieniędzy na zakłady piłkarskie. Jako menedżer w kawiarni zarabia dwadzieścia tysięcy koron, ale po podatku zostaje szesnaście tysięcy. Z oddawania spermy wyciąga trzy tysiące sześćset koron miesięcznie. I właśnie tę kwotę poświęca na hazard, z pensji by nie brał, taką ma zasadę. Kolejna jego zasada – nigdy nie obstawia więcej niż pięćdziesiąt koron. A obstawia codziennie. Ostatnio wygrał dziewięć tysięcy. Wszystko odkłada na dom i lepszy samochód, bo jeździ fiatem punto, a chciałby chevroletem.

Sven‍ ma dwadzieścia cztery lata i jest dawcą otwartym. – Uważam, że to smutne, gdy dzieci nie mogą poznać prawdziwego, biologicznego ojca. Uznałem, że to dobre dla nich, żeby mogły zadać mi pytania o dziedzictwo, korzenie. Moja decyzja bierze się też stąd, że szczerze mówiąc, nie jestem pewien, czy będę miał swoje dzieci, czy uda mi się znaleźć kobietę, więc to świetny sposób, żeby przekazać swoje DNA. Dlaczego?‍ Bo dużo pracuję. W Danii kobiety chcą mieć wieczorem mężczyznę w domu, a ja wieczorami pracuję. W moim rodzinnym kraju, Włoszech, to naturalne, że się długo pracuje, ale tutaj nie.

Jeśli‌ dzieci się z nim skontaktują, Sven pójdzie z nimi na kawę i odpowie na wszystkie pytania. Może umówią się na lekcje włoskiego? Albo im coś ugotuje? – Chciałbym ich poznać także dlatego, żeby zobaczyć, w co się obrócą moje geny, czy powstało coś świetnego. Jestem miłą osobą, byłoby mi bardzo smutno, gdyby się okazało, że moje geny przyczyniły się do powstania kryminalisty. Jeśliby się tak okazało, próbowałbym sprowadzić te osoby na dobrą drogę, czułbym za nie odpowiedzialność.

Mama‌ Svena była bardzo szczęśliwa, gdy się dowiedziała o decyzji syna, zawsze marzyła o dużej rodzinie. Powiedziała, że gdyby wnuki potrzebowały szpiku albo organu, to mogą się z nią skontaktować, jest bardzo otwarta. Chciałaby się też z nimi spotkać.

– Czy‌ masz już dzieci? – pytam Svena.

– Moja‌ sperma była w sprzedaży od kwietnia, więc jeszcze nie. Ale nawet gdyby to było możliwe, nie wiedziałbym o tym, bank nie będzie mnie o tym informować.

– Wiesz,‌ ile możesz mieć dzieci?

– Sto‌ albo dwadzieścioro pięcioro, nie wiem dokładnie.

– Nie‍ ma różnicy?

– Nie‍ ma dla mnie znaczenia, ile dzieci się urodzi. Myślę, że wielu rodziców powie dzieciom, że były adoptowane, niewiele z nich się ze mną skontaktuje. To wybór rodziców, mają prawo zdecydować, co im powiedzą, nie mam z tym problemu. Myślę, że miłość jest ważniejsza niż geny.

Żegnając‌ się z Peterem Bowerem, pytam, skąd wziął się niedźwiedź. – Mam trochę świra na punkcie Arktyki, kilka lat temu byłem na biegunie północnym. No i też Dania, poprzez Grenlandię, czuje jakieś połączenie z tymi rejonami. Więc gdy zobaczyłem na aukcji tego niedźwiedzia, wiedziałem, że on musi stać przy recepcji. Trochę perwersyjne jest to, nie wiem, czy zauważyłaś, że to samiec, ewidentny samiec.

Imiona‌ dawców i biorców zostały zmienione.

Agnieszka. Część druga

Najsilniej‍ pragnęła mieć dziecko, gdy była nastolatką. W ostatnich klasach liceum na widok niemowląt dostawała strzału oksytocyny. Być może ten niesamowicie silny instynkt szedł w parze z wiedzą organizmu, że są to ostatnie lata płodności. Pierwsze uderzenia gorąca pojawiły się, już gdy skończyła osiemnaście lat. Myślała, że to jakieś zwykłe kłopoty hormonalne. Zresztą miała wtedy na głowie dużo poważniejsze rozterki. Jedną z nich wywołała jej własna dociekliwość i podłożenie pod szkiełko mikroskopowe panieńskiego nazwiska mamy, które brzmi Steinsaltz.

– Czy‌ my jesteśmy Niemcami? – zapytała przerażona swoim odkryciem.

– Nie,‍ jesteśmy Żydami – odpowiedziała mama.

I tyle.

Miała‌ wtedy piętnaście lat i żadnego pojęcia, kto to jest Żyd. Mama nie chciała o tym rozmawiać, więc Agnieszka poszła do mamy przyjaciółki, prawicowej katoliczki. Wyszła z książką o Edycie Stein, o której anonimowy autor Wikipedii pisze: „niemiecka filozof pochodzenia żydowskiego, karmelitanka bosa, dziewica, święta i męczennica Kościoła katolickiego”. Książka okazała się niesamowicie nudna, więc Agnieszka oddała nieprzeczytaną i szukała dalej. Zresztą etap fascynacji chrześcijaństwem miała już za sobą. Sama o mały włos nie zamieniła się w męczennicę Kościoła katolickiego, gdy nagle po ośmiu latach religijnej pustyni do jej domu przyszedł ksiądz po kolędzie i zostawił podziemne gazetki oraz numer telefonu – na wypadek „gdyby córka była zainteresowana religią”. Agnieszka zadzwoniła do księdza, będąc w trzeciej klasie podstawówki. Zaczęła nadrabiać zaległości i zaliczyła trzy lata katechezy w jeden rok, chodziła do kilku grup naraz, miała prywatne zajęcia z zakonnicą, studiowała żywoty świętych. Codziennie po lekcjach wstępowała do kwiaciarni, brała połamane kwiaty, które dla niej zostawiano, i zanosiła do kościoła. Aż tu nagle w wieku lat czternastu dziwne dziecko od kwiatów zaczęło wątpić i szukać dowodów na istnienie Boga. Przeważyła kwestia Trójcy Świętej i odpowiedź księdza: to wielka tajemnica Kościoła, akceptujemy to, że tego nie rozumiemy. Phi.

Prawdziwe‌ żydowskie przebudzenie nastąpiło po aferze z karmelitankami w Oświęcimiu. Agnieszka miała siedemnaście lat, gdy usłyszała, że rabin Avi Weiss został pod klasztorem oblany czymś, co podobno było moczem. Kiedy jej koleżanka z liceum na antysemickie żarty kolegów wykrzyczała, że jest Żydówką, i wybiegła z klasy, Agnieszka poleciała za nią. – Ja też – wyjawiła i trzymając się za ręce, pobiegły do Łazienek. Usiadły na dwóch wielkich kamiennych lwach, były bardzo wzruszone.

W wieku‍ osiemnastu lat Agnieszka udzieliła wywiadu dziennikarce Rucie Pragier do książki pod tytułem Żydzi‍ czy Polacy. Swoje pochodzenie porównała do karimaty, sklejonej z dwóch płaszczyzn tak, że w każdym punkcie jest i jedną stroną, i drugą.

„Taki‌ ewenement matematyczny, że to nie jest pięćdziesiąt i pięćdziesiąt procent, tylko sto i sto”.

W tym‍ czasie napięcie w domu staje się nie do zniesienia. Agnieszka chce jeść koszernie, rodzice się na to nie zgadzają.

Chodzi‌ na jidysz, a potem na hebrajski, gdzie spotyka takich jak ona, z którymi nikt w rodzinie nie chce rozmawiać na tematy żydowskie. Nie mają rabina, żadnej organizacji, do wszystkiego dochodzą sami. Przymierzają się do żydostwa i nie potrafią tego zrobić inaczej niż przez język religii. Czytają jedyną dostępną na polskim rynku książkę Untermana Żydzi.‌ Wiara i życie. Według niej obchodzą święta. Przełomowe było Pesach, które zorganizowała koleżanka Bogna w wynajmowanym mieszkaniu pod nieobecność właścicielki. Nie miała pieniędzy, więc nagotowała ryżu z kiszoną kapustą i zupę cebulową. Ryż według Żydów aszkenazyjskich nie jest koszerny w Pesach, ale kto mógł wtedy o tym wiedzieć. Czytali Hagadę, pili śliwowicę, nastroje były mistyczne.

W końcu‌ przyjechał Michael Schudrich, późniejszy rabin Polski, i zaczął organizować obozy letnie i zimowe dla Żydów w beskidzkim Rychwałdzie. Bardzo ważne dla tego pokolenia laboratorium tożsamości i wylęgarnia przyjaźni na całe życie. Agnieszka pozna tam wielu ludzi, którzy będą dla niej później istotni.

Agnieszka‍ nie czuła się w domu akceptowana, wyprowadzka odbyła się z hukiem. Wraz z dwiema koleżankami wynajmuje kawalerkę. Jest jej bardzo ciężko. Na drugim roku dziennej psychologii zaczyna pracę w domu dziecka. Ale zgodnie z prawem żydowskim ma oddzielne garnki na nabiał i mięso, a w piątek wieczorem zapalone świece.

Wiele‍ lat później napisze na forum dotyczącym niepłodności: „Ja postawiłam na jawność w rodzinie. Ale mam do tej sprawy bardzo osobisty stosunek – bardzo się nacierpiałam z powodu różnych rodzinnych tajemnic. Nie chcę więc sobie dokładać kolejnej tajemnicy – po prostu już bym nie wytrzymała. […] chcę w odpowiednim czasie powiedzieć też prawdę mojemu dziecku. Wiem, że szukam go z miłości, i uważam, że nie muszę się tego wstydzić”.

Paląca ciekawość. Prawa dzieci

Rachel

– Pani‌ również powinna się przebadać, choroby nerek są genetyczne – usłyszała Rachel podczas wizyty u taty w szpitalu. Kilka dni temu jej ojciec wylądował na ostrym dyżurze. I teraz ona miała się przebadać, czy pewnego dnia również nie dowie się, że jej jedyna nadzieja to trzy dializy tygodniowo i cierpliwe czekanie w kolejce na transplantację.

Nikt‌ w rodzinie oprócz niej nie wydawał się jednak zaniepokojony, a mama nawet nie była ciekawa wyników testów. Wtedy po raz pierwszy Rachel spytała, czy jest coś, co matka chciałaby jej powiedzieć. – Nie bądź głupia – usłyszała Rachel spod telewizora.

Test‍ nie wykluczał choroby. Rachel musiała go powtórzyć za pięć, a potem za dziesięć lat. Dopiero po trzydziestce może się czuć bezpieczna.

Gdy‌ przyszła pora na drugie badanie, tata był już po dwóch operacjach, wciąż na dializach. Wynik znów okazał się pozytywny, ale wciąż nieostateczny. A przecież jeśli Rachel ma po ojcu zapisaną w genach niewydolność nerek, może ją przekazać dziecku, o którym zaczynała właśnie rozmawiać z Willem.

W piątym‌ miesiącu ciąży Rachel musiała zrobić rutynowe badanie krwi. Przy tej okazji dowiedziała się, że jej grupa to AB. Nigdy‍ wcześniej nie zwróciła na to uwagi. Zaraz, zaraz, przecież grupa krwi mamy to A. A taty? – Will, spotkajmy się w domu moich rodziców – zadzwoniła do swojego chłopaka. Rodzice byli na wakacjach w Grecji, ale zostawili Rachel klucz. Od razu ruszyła do szafki z dokumentami. Ojciec miał w domu tyle wydruków z wynikami badań, gdzieś musiała być zapisana grupa krwi. Znalazła. Jedna cyfra. 0. Twarz Rachel oblały piekące rumieńce, w uszach huczała krew.

Ze‍ studiów pielęgniarskich pamiętała, że człowiek, który ma grupę krwi 0, nie może mieć dziecka z grupą AB.

Ulga

Czy‍ mama miała romans? Czy te wszystkie kryzysy między mamą a ojcem były związane z moją obecnością?

Do‌ powrotu rodziców Rachel obsesyjnie myślała o wszystkich ich kłótniach.

Kiedy‌ wrócili, wydrukowała z internetu informacje na temat grup krwi i umówiła się z mamą w kawiarni. Rozłożyła papiery na stole: to są dowody na to, że tata nie może być moim biologicznym ojcem.

Nie‌ było krzyku, nie było płaczu.

Córeczko,‍ przykro mi. Najgorzej czułam się, gdy przechodziłaś badanie nerek. Chciałam ci powiedzieć, ale tata mi zabronił. Twoim biologicznym ojcem jest dawca, który oddał nasienie w klinice w Londynie. Wiek dwadzieścia pięć–trzydzieści lat, najprawdopodobniej student medycyny. Kropka. Nic więcej nie wiem. I pod żadnym pozorem nie mów tacie, że wiesz. Muszę już iść.

Ja‌ też.

Czyli‌ nie wiem, kim jestem. Oprócz tego, że nie jestem owocem romansu. I że nie grozi mi niewydolność nerek. Ale nie wiem, kto jest moim ojcem.

– Wiesz,‍ jakie to uczucie, gdy jako jedyna w rodzinie masz żółtozielone oczy i kręcone włosy? – pyta Rachel, gdy spotykamy się w jej rodzinnym Leicesterze. – Zawsze czułam się inna. Moi rodzice mają wykształcenie podstawowe, dziwiło ich to, że lubię się uczyć i chcę studiować. Ojcowie zazwyczaj przesadzają w kontrolowaniu chłopaków swoich córek. „Spróbuj jej coś zrobić, a będziesz miał ze mną do czynienia”. Kojarzysz te gadki? A mój tata nigdy się nie zainteresował, z kim się spotykam. Nawet gdy jako piętnastolatka zaczęłam dwuletni romans z facetem starszym o trzynaście lat. Zdradzał mnie, a ja chodziłam po ścianach. Mama go nie znosiła, próbowała coś zrobić. Tata kompletnie to ignorował. Potem wyszłam za Albańczyka, to małżeństwo rozpadło się po dwóch latach. I nigdy nie miałam w tacie oparcia. Wiesz, ile razy mnie pocałował? Dwa. Pierwszy raz, gdy wróciłam ze szkolnego obozu, drugi, gdy rodzice obchodzili dwudziestą rocznicę ślubu. Jezu, jakie to było krępujące. – Rachel zakrywa policzki dłońmi. – Często mówiłam mamie: nie jestem podobna do taty. Podobno w tych momentach drżała, że się zorientuję. Ale ja nigdy o tym nie pomyślałam. Więc wtedy w kawiarni poczułam ogromną ulgę.

Brakujące‍ elementy

Gdy‌ rodzice Rachel decydowali się na skorzystanie z dawcy, wśród lekarzy panowało przekonanie, że najlepiej ten fakt utrzymać w tajemnicy. Podobnie doradzano rodzinom, które adoptowały dzieci, z tą różnicą, że w latach siedemdziesiątych pojawiły się pierwsze inicjatywy adoptowanych dzieci, dążące do zmiany obowiązujących zasad i udostępnienia danych o ich biologicznym pochodzeniu. Świadectwa adoptowanych dzieci dowodziły, że luka w wiedzy na temat pochodzenia genetycznego i medycznej historii rodziny biologicznej wywoływała zaburzenia tożsamościowe, często idące w parze z niskim poczuciem własnej wartości. Wielka Brytania zdecydowała się na udostępnianie tych danych w 1975 roku.

Do‌ 1990 roku kliniki nie miały wobec pacjentów żadnych obowiązków. Dawstwo było anonimowe, a prawo regulujące medycynę reprodukcyjną nie istniało. W 1990 roku parlament brytyjski uchwalił Human‌ Fertilisation and Embryology Act, zgodnie z którym kliniki muszą między innymi archiwizować dane zawierające kartę zdrowia oraz opis wyglądu fizycznego dawców. Ich tożsamość była jednak nadal chroniona.

W 1998‍ roku Jo Rose wraz z bratem Adamem i sześciolatką, w której imieniu występowała jej mama, pozwali Ministerstwo Zdrowia. Uznali, że niedostarczenie im podstawowych informacji o biologicznym ojcu to złamanie prawa do prywatności i życia rodzinnego. Od tej pory dwudziestodwuletnia wtedy Jo stała się twarzą kampanii dzieci walczących o prawo do wiedzy na temat swojego pochodzenia oraz kontaktu z rodzicem biologicznym. Anonimowość dawców oraz możliwość ukrycia prawdy przed dzieckiem Jo uznała za hipokryzję i podwójne standardy. – Potrzeba mojej mamy, aby mieć dziecko genetycznie spokrewnione, jest rozpoznana, podczas gdy moja potrzeba, aby znać, kochać i rozumieć swojego ojca, z którym łączy mnie genetyczna nić, już nie jest – powiedziała.

W tej‍ wypowiedzi słychać echo zarzutów niezadowolonych dzieci dawców, które mają dość bycia szantażowanymi tak zwanym egzystencjalnym długiem, czyli argumentem, że gdyby nie skorzystanie z anonimowego dawcy, nie byłoby ich na świecie.

Jo‌ dowiedziała się o tym, że jej biologicznym ojcem jest anonimowy dawca, gdy miała siedem lat. Powiedział jej to tata społeczny ze łzami w oczach. Jo zapewniła go o swoich uczuciach, ale jednocześnie poczuła, że jej świat się zawalił. Wypierała te emocje bardzo długo. Jako nastolatka cierpiała na bulimię i depresję. Spotkanie z adoptowanymi dziećmi, które opowiadały o cierpieniu wywołanym brakiem wiedzy na temat swojej biologicznej rodziny, naprowadziło ją na pomysł, aby zwrócić się do instytucji państwowych o udostępnienie jej ogólnych informacji na temat dawcy, czym się zajmuje, ile ma lat, czy ma rodzinę, oraz umożliwienie kontaktu dawców z ich biologicznymi dziećmi.

Sąd‌ uznał, że w przypadku Jo i reszty można mówić o artykule ósmym Konwencji‍ o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, który stanowi, że każdy ma prawo do poszanowania swojego życia prywatnego i rodzinnego, swojego mieszkania i swojej korespondencji. Według sądu nie można jednak mówić o złamaniu tego artykułu. Niemniej sąd zaordynował powstanie platformy, która umożliwiałaby kontakt dawców z ich dziećmi. Tak powstała UK DonorLink[3], organizacja‍ wspierana przez Ministerstwo Zdrowia oraz instytucję pomagającą dzieciom adoptowanym.

– Naszym‌ zadaniem jest tworzenie bazy wszystkich tych, którzy urodzili się przed 1990 rokiem i chcą odszukać swojego rodzica albo rodzeństwo. Rejestracja jest dobrowolna – mówi Chris, z którą spotykam się w siedzibie UK DonorLink‌ w Leeds. Całe biuro to cztery osoby, nikt nie pracuje na pełny etat. Chris, jedna z dwóch koordynatorek projektu, w biurze jest trzy dni w tygodniu. – UK DonorLink‌ robi testy DNA i na‌ ich podstawie łączy spokrewnione ze sobą rodzeństwo oraz dzieci i rodziców. Szacuje się, że od lat pięćdziesiątych do lat dziewięćdziesiątych urodziło się około dwadzieścia–trzydzieści tysięcy dzieci przy wykorzystaniu nasienia czterech do pięciu tysięcy dawców. – W naszej bazie jest ich mała część – mówi Chris – dwieście siedemdziesiąt dwie osoby. W tym sto siedemdziesięcioro czworo dzieci i osiemdziesięciu dwóch dawców. Na razie nie odnaleziono żadnego ojca. Za to dwadzieścia osób znalazło przyrodnie rodzeństwo.

Nie‌ mów znajomym

Rachel‍ leczyła się z depresji. Do dziś miewa ataki paraliżującego strachu, boi się, że coś się w niej zmieni i stanie się okropną osobą. Zawsze wtedy musi powtórzyć czynność, którą wykonuje. Powiedzieć kilkakrotnie ten sam wyraz, podnieść szklankę i odstawić ją z powrotem, napisać zdanie i je skreślić. Czasem wystarczy, że zrobi to kilka razy, ale w kryzysowych momentach „zawiesza się” na kilka godzin. Nie ma dnia bez nerwicy natręctw, nauczyła się z tym żyć.

Organizacja‍ UK DonorLink,‌ w której się zarejestrowała, ostrzegała, że proces poszukiwań może być wyczerpujący emocjonalnie. Zalecała konsultacje psychologiczne, ale Rachel czuje się silna. Nakręca ją paląca ciekawość. Tylko odnalezienie jakichkolwiek informacji może przynieść ukojenie.

– Ja‌ naprawdę kocham swojego tatę. Tego, który ze mną żył tyle lat. Nie można jednak twierdzić, że geny nie mają znaczenia. Możesz nigdy nie zobaczyć biologicznego ojca, ale nic nie zmieni tego, że podarował ci połowę twojego DNA. Nie‌ mam żadnych wątpliwości, że koniec z anonimowością to zmiana dobra i konieczna.

Co‍ dalej? Teraz kolej na wprowadzenie obowiązku wpisania nazwiska dawcy na akcie urodzenia. W ten sposób rodzice nie mogliby nic ukryć.

– Mamy‌ prawo wiedzieć, kim jesteśmy i skąd pochodzimy. Raz pomyślałam, że i ja dam komuś komórkę rozrodczą. Dar życia. Ale to trwało z dwadzieścia minut – mówi Rachel, powoli dobierając słowa. – Przecież tego mojego dziecka ktoś może potem nie kochać tak, jak bym chciała, żeby było kochane. I wcale nie chodzi o to, że jestem przeciwna technikom in‌ vitro. Przecież gdyby nie one, nie byłoby mnie na świecie. Może po prostu nie każdy się do tego nadaje. Jestem teraz matką, wychowuję synka wraz z jego biologicznym ojcem. I gdy myślę, że połowa Gabriela pochodziłaby od kogoś nieznanego, że w połowie byłby obcy, to wyobrażam sobie, że nie byłoby mi łatwo. Moi rodzice przetrwali, są ze sobą trzydzieści dziewięć lat, ale były momenty, gdy było między nimi tragicznie.

Rachel‍ milknie na dłuższą chwilę. Kilka razy zaczyna, zanim w końcu powie: – Gdzieś na świecie mam z setkę, a może i więcej przyrodniego rodzeństwa. Wiesz, co czuję? Że to niesprawiedliwe. Ja o to nie prosiłam. – Kolejny raz podnosi pusty kieliszek do ust. – Nie prosiłam o to, żeby być rodzeństwem setki nieznajomych ludzi, nie prosiłam o to, żeby nie wiedzieć, kto jest moim biologicznym ojcem, nie móc się z nim skontaktować, o ile nie przyłączy się do jakiejś organizacji. Nie mam się czego wstydzić. Ale z tatą nie byłam w stanie porozmawiać rok. A wiesz, jak zareagował, gdy mu w końcu powiedziałam, że poznałam prawdę? Zapytał, czy mogłabym nie mówić o tym jego znajomym.

Ruth

– Mamo,‍ czy te dzieci naprawdę są takie wyjątkowe? – zapytała sześcioletnia Ruth przyklejona do telewizora, w którym leciał program o in‌ vitro.

– Tak,‌ kochanie, te dzieci są wyjątkowe i bardzo kochane – odpowiedziała Linda.

– Naprawdę? –‌ zapytała.

– Tak.‌ I ty też jesteś takim dzieckiem.

– A dlaczego?

– Bo‍ mój mąż nie mógł mieć dzieci i musieliśmy dostać komórki od kogoś w prezencie.

I tak‌ nie jest moja

– Osiem‌ lat próbowaliśmy, zanim ktoś skierował nas do szpitala, w którym robili in‍ vitro.

Linda‍ od razu przechodzi do rzeczy. Nie ma nic do ukrycia. Spotkała się ze mną, ponieważ wie, że to ważne dla jej córki. Jedyne miejsce, które jest otwarte w Castleford po siedemnastej, to Burger King. Zamawiamy colę. Czternastoletnia Ruby siada dwa stoliki dalej.

– Ja‌ nie miałam wątpliwości, ale mój mąż zastanawiał się przez pół roku. Bał się, czy będzie w stanie wychowywać dziecko, które nie jest z nim spokrewnione, czy będzie je traktował jak swoje. Dla mnie to było niezwykle trudne, tyle czasu już straciliśmy. Gdy się zdecydowaliśmy, udało się za dwunastym razem. To był rok frustracji, ale zakończony wspaniałym sukcesem. Rodziłam trzynaście i pół godziny, w pewnym momencie serce małej zaczęło zwalniać, moje też, więc zrobiono cesarskie cięcie. Ruth wręczyli bezpośrednio mojemu mężowi. Patrzyłam na kruczoczarny łepek małej, a żadne z nas nie ma czarnych włosów, i umierałam ze szczęścia. Byliśmy jak każda inna para. Niestety, po dwóch latach się rozwiedliśmy. Mąż miewał ataki agresji. Uderzył Ruth dwa razy. Za drugim razem przytrzasnął jej rękę w drzwiach i się na nich oparł. Musiałam odciągać go, żeby wyjąć jej rączkę. I jeszcze te słowa: „I tak nie jest moja”. To był koniec. Rodzice męża nic nie wiedzieli. Przypuszczaliśmy, że tego nie zaakceptują i będą traktować Ruth inaczej niż inne wnuki. Po rozwodzie dziewczynka odwiedziła dziadków. Gdy wróciła, wiedziałam, że on im jednak powiedział. Następnym razem poszłam z nią. Dziadek siedział w fotelu zasłonięty gazetą, nie przywitał się, nawet na nią nie spojrzał. Babcia zachowywała się normalnie. Ruth próbowała zwrócić na siebie uwagę dziadka, ale on nie reagował. Wytrzymałam dwadzieścia minut. Wyszłyśmy i moja córka nigdy więcej ich nie zobaczyła.

Rodzeństwo

– Gdy Ruth skończyła siedem lat, wróciłam do szpitala, w którym miałam zabieg. Chciałam mieć drugie dziecko, ale tylko pod warunkiem, że nasienie będzie pochodziło od tego samego dawcy. Nie chciałam bardziej komplikować sprawy. Niestety ten mężczyzna nie był już dostępny. Sześć lat później zajęłam się macierzyństwem zastępczym. Przechodziłam kolejne kursy opieki i przyjmowałam pod swój dach dzieci po traumach. Wszystkie były wykorzystywane seksualnie. Gdy trafiła do mnie Ruby, miała trzy latka, wzdęty brzuszek, nie potrafiła chodzić ani mówić. Tylko krzyczała. Trzymano ją we wnęce za kanapą. Na początku w szkole potrafiła się rozebrać do naga i pełzać na czworakach pod ławkami. Dziś chodzi sama do szkoły, czasem bywa agresywna, ale całe szczęście tylko wobec mnie, a ja potrafię sobie z tym poradzić. Przez nasz dom przewinęło się wiele dzieci. Początkowo dla Ruth to było bardzo trudne. Z czasem stała się dla nich wspaniałą siostrą.

Nie przeproszę, że urodziłam

– Gdy Ruth skończyła osiemnaście lat, zaczęła intensywne poszukiwania dawcy. Nie mogłam patrzeć, jak cierpi. Przykro mi, że przechodzi przez taki ból, ale nigdy, przenigdy nie powiem: „Przepraszam, że cię urodziłam”. Ona jest całym moim życiem. Jestem dumna z niej i z tego, jak została poczęta. Gdybym kiedykolwiek miała możliwość poznania dawcy, uścisnęłabym jego dłoń i powiedziałabym: „Dziękuję ci bardzo, bo bez ciebie nie byłoby jej na świecie” – mówi Linda przez łzy. – Uważam, że nie ma innej drogi niż prawda. Nie pomoże to zatrzymać bólu, ale może go zmniejszyć. Martwię się, że Ruth zostanie zraniona, że dawca, jeśli go znajdzie, odrzuci ją. Słyszałam okropne historie. Dziewczyna znalazła dawcę, a on nastraszył ją policją. To koszmarnie niesprawiedliwe. To nie ich wina, że tak zostały poczęte. To my to zrobiliśmy.

Czarne loki

– Mamo, ja mogę mieć z setkę rodzeństwa – powiedziała kiedyś Ruth.

– O cholera, prezenty na święta to będzie kosztowna sprawa – odparła Linda i obie wybuchnęły śmiechem.

*

– Nigdy nie myślałam o tym, że nie znam połowy jej genów, dopóki ona nie poruszyła tego tematu – śmieje się Linda. – Wydaje mi się, że dawca jest wysoki, mierzy ponad sto osiemdziesiąt centymetrów. Ma ciemne, prawie czarne kręcone włosy. W mojej rodzinie nikt nie ma takich. Ruth prostuje włosy, nie znosi swoich loków. No i zdecydowanie jest osobowością akademicką. Bardzo inteligentna, skoncentrowana, spragniona wiedzy, zdała maturę, poszła na studia. Nie ma tego po mnie. Ja skończyłam tylko szkołę podstawową.

Robi się późno. Linda odwozi mnie na dworzec i czeka ze mną na pociąg. Wpatruje się w nieoświetlony peron. – To było poza moją kontrolą – mówi nagle. – Chęć posiadania dziecka jest tak obezwładniająca, że nie jesteś w stanie jej zwalczyć. – W jej głosie brzmi nuta rozczarowania. – Wydaje ci się, że zadajesz wszystkie pytania, które trzeba zadać, ale potem okazuje się, że nie zadałaś najważniejszych. Tych, które zada twoje dziecko.

Coś nie tak

– Mama rozwiodła się, gdy miałam dwa lata, więc kiedy dowiedziałam się, że on nie jest moim ojcem, nie miało to dla mnie wielkiego znaczenia – mówi Ruth. – Byłam nawet dumna, że jestem taka wyjątkowa.

Ruth ma czarne proste włosy, brązowe oczy i okrągłą twarz. Kształt głowy, rozstaw oczu, ust i nosa są bardzo podobne do mamy. – Ale moja mama jest niska, ja jestem wysoka, mama była blondynką, gdy się urodziła, ja urodziłam się z ciemnymi włosami – wymienia różnice Ruth. Nigdy nie czuła podobieństwa do mamy ani reszty rodziny. Nikt z jej rodziny nigdy nie był na uniwersytecie, za to ona w wieku sześciu lat postanowiła, że zostanie embriolożką. Dlatego z takim zainteresowaniem oglądała wtedy program o in vitro. – Wydaje mi się, że mogę mieć to po dawcy – wyjaśnia.

Jest w tych słowach sens, jeśli przyjąć, że bardzo często dawcami byli studenci medycyny.

– Dorastałam z poczuciem, że coś jest nie tak, nie wiedziałam tylko co. Gdyby mama mi nie powiedziała, to uczucie by narastało, nie mogłabym go zrozumieć. Mamy dobry kontakt, ale jakby daleki. Ludzie myślą, że dzieci to białe kartki, a rodzice zapisują na nich nowe dane. Tak nie jest. Więc gdy skończyłam osiemnaście lat, poczułam, że nadszedł czas, by coś z tym zrobić.

Proszę więcej nie dzwonić

W pierwszej kolejności Ruth zadzwoniła do kliniki, w której była poczęta. Niestety szpital już nie istniał, ale klinika działała pod innym adresem. – Zadzwoniłam i zaproszono mnie na spotkanie. Szłam na nie pełna nadziei. Dowiedziałam się, że wszystkie informacje zostały zniszczone. Poza tym dawca i tak nie chciałby mnie poznać.

Ruth postanowiła zająć się tworzeniem własnej rodziny. Zostawiła studia, znalazła pracę, kupiła dom. Swojego partnera bez końca wypytywała, czy jego tata nie studiował aby w Sheffield. Czy na pewno nie był dawcą nasienia w Sheffield. – To była eksplozja podejrzeń. Ale przecież ja naprawdę mogłabym poślubić swojego przyrodniego brata, nie mając o tym pojęcia. Wszystko się jednak udało. Jestem szczęśliwą mamą dwojga dzieci. Jestem szczęśliwa, że żyję. Dałam im i ojca, i rodzeństwo, żeby mieli z kim dzielić życie. Dokładnie to, czego ja nie miałam. Ale wciąż nie znam swojej genetycznej historii. To nie jest coś, o czym możesz zapomnieć. Zaczęłam znowu szukać. Dzięki UK DonorLink dowiedziałam się, że dane z mojej kliniki przeniesiono do innej, prywatnej. Zadzwoniłam tam i je mieli. To był szok. Przecież powiedziano mi, że zostały zniszczone! Poprosiłam, żeby wydali mi dane dotyczące mojego dawcy. Wszystkie teczki były w kartonach w jakimś magazynie. Przejrzano dziewięć kartonów, mojej karty jednak nie znaleziono. I wtedy odmówili dalszej pomocy. Gdy zaczęłam naciskać, zmienili zdanie, powiedzieli, że mają tylko dane od 1995 roku. Dzwoniłam jeszcze kilkakrotnie. – Nie mam obowiązku pani pomagać, więc proszę przestać dzwonić – usłyszałam od dyrektorki. Przestałam, co innego mogłam zrobić. Poszłam po poradę do prawnika, ale niestety nie stać mnie na wytoczenie procesu. Mam rodzinę, nie mogę sobie pozwolić na stratę kilku tysięcy funtów. Ludzie tworzyli dzieci jak lalki. Nie interesowało ich nic więcej poza tym, czy się uda.

Tajemnice w genach

– Podobieństwo fizyczne sprawia, że czujesz się pełny. – Ruth zerka na loki Edwarda i pomarańczową główkę Elizabeth. – To pierwsza rzecz, którą ludzie robią, gdy rodzi się dziecko. Patrzą na nie i mówią: oczy ma po mamie, to czy tamto po tacie. Ja nie mogę sprawdzić, czy jestem podobna. Mam kłopot nawet ze swoimi dziećmi. Elizabeth to skóra zdjęta z taty, Edward jest podobny do mnie. Patrzę na niego i zastanawiam się, czy ponieważ wygląda jak ja i jest najbliższym męskim krewnym, jakiego mam, to wygląda jak mój biologiczny tata? Nie wiem, skąd pochodzą jego rysy. Wciąż jest ta dziura. Najgorszy jest brak wiedzy o zdrowiu dawcy. Istnieje możliwość, że ma w genach zapisaną jakąś poważną chorobę i ja ją po nim przejęłam. W tamtych czasach dawcy musieli przynieść dane o przebytych chorobach, ale nie przechodzili zbyt wielu testów. Jakiś czas temu Edward zachorował i pomyślałam, że to może mukowiscydoza, jedna z najczęstszych chorób genetycznych. Przeżyłam ogromny stres. Okazało się jednak, że jego choroba nie ma podłoża genetycznego, ale lęk był straszny.

Mieć cokolwiek

– Na początku 2009 roku zarejestrowałam się na portalu UK DonorLink i wykonałam test DNA. Zrozumiałam, że muszę to zrobić dla dzieci. Przed pobraniem materiału genetycznego nie wolno jeść dwadzieścia minut. Nie jadłam godzinę. Dostałam patyczek, taki jak do czyszczenia ucha, miałam go włożyć do buzi i potrzeć wewnętrzną stronę policzka. Tarłam jak szalona.

Gdy Ruth chciała zobaczyć budynek, w którym została poczęta, pojechali do Sheffield całą rodziną. Stanęła i nie mogła się ruszyć. To tutaj w 1983 roku znajdował się szpital, gdzie powstała. Jedyne, co wie o swoim dawcy na pewno, to to, że kiedyś był w tym szpitalu. To jedyne, co ma. Stary, opustoszały budynek w Sheffield.

Zrobili Ruth i dzieciom kilka zdjęć i pojechali na zakupy do centrum handlowego.

– To był dobry dzień, ale pozostawił pustkę, niewiele można z tego wyciągnąć, niewiele to zmienia. Ludzie, którzy interesują się swoim drzewem genealogicznym, odwiedzają miejsca, w których kiedyś mieszkali przodkowie. Dla mnie to coś podobnego – mówi ze smutkiem Ruth. – Dobrze mieć te zdjęcia. Na wypadek gdyby mieli ten budynek zburzyć chociażby. Dobrze mieć cokolwiek.

Pytania

– Pojawiają się w mojej głowie miliony pytań, które chciałabym zadać tacie. O jego rodzinę, historię jego chorób, zainteresowania. Czy mam jego oczy, czy wygląda tak jak ja, czy myśli tak jak ja? Skąd pochodzi, może jest Szkotem? Nie chcę nic innego. Usiąść, wypić kawę i porozmawiać. To najlepsze, co mogłoby mi się przydarzyć. Wiem, że jeśli go znajdę, może nie zechce mnie widzieć i nie udostępni mi żadnych informacji, ale muszę zaryzykować. Ostatnio pojechałam do Londynu na spotkanie dawców i dzieci dawców. To było niesamowite przeżycie. Pierwszy raz w życiu spotkałam ludzi, którzy czują dokładnie to samo.

Andy

Z Andym spotykam się w Oxo Tower, eleganckiej restauracji z widokiem na Tamizę. – Chciałem jeszcze raz przypomnieć, że to ja zapraszam na lunch. Jako dawca zarobiłem w życiu kupę kasy. Czas to spłacić – żartuje na początku.

– Taki to był dochodowy interes?

– Dla biednego studenta – tak. Moją motywacją była po trosze chęć pomocy, a po trosze dziesięć funtów więcej w portfelu. Stypendium wynosiło trzydzieści funtów tygodniowo, więc w ten sposób miałem co tydzień dwadzieścia–trzydzieści ekstra. A chęć pomocy wynikała stąd, że przyjaciele rodziców byli niepłodni. Jak byłem mały, nad moją głową odbywały się rozmowy o badaniach, cierpieniach, aż wreszcie o dawcy i ciąży. Zapadło mi to w pamięć.

– Jak długo tak dorabiałeś?

– Cztery lata, na studiach, od 1987 do 1991 roku.

– Medycyna?

– Blisko, farmakologia. Ale ogłoszenia wisiały na medycynie. Prawda jest taka, że leczenie niepłodności jest procedurą medyczną. Z braku dawców dawniej lekarze sami byli dawcami. W późnych latach czterdziestych w klinice Mary Barton, pierwszej w Anglii, dawcą dla kolosalnej liczby kobiet był mąż Mary – doktor Barton. Takich przypadków, kiedy nie było dawcy i lekarz, żeby mógł wykonywać te zabiegi, sam dawał swoje nasienie, było na pewno więcej. Nie ma co się dziwić, że dawcy nie chcą ujawniać swoich danych.

– A ty dlaczego postanowiłeś się ujawnić?

– W 2002 roku obejrzałem w BBC dokument o dzieciach, które szukały dawców. To był wstrząs. Te dzieci żyły w wielkim stresie, brakowało im wiedzy na temat połowy siebie. W internecie znalazłem strony prowadzone przez dzieci dawców i z przerażeniem odkrywałem, że na świecie jest mnóstwo ludzi, którzy są na mnie wściekli. To znaczy na mężczyzn takich jak ja. Którzy nie chcą udostępnić podstawowych informacji o sobie: czym się zajmujesz, czym się zajmują twoi rodzice, czy masz raka. Bardzo często wystarcza odpowiedź na te pytania. Zadzwoniłem do klinik, w których byłem dawcą, i zostawiłem dane oraz kartę zdrowia, w razie gdyby jakieś dziecko mnie szukało. W UK DonorLink zarejestrowałem się dwa lata temu. Wszystko, czego pragnę, to nie wyrządzać krzywdy.

– Ile możesz mieć dzieci?

– Pomiędzy osiemdziesięciorgiem a stu dwadzieściorgiem. Wiem, ile razy oddałem nasienie i jaka była średnia sukcesów. Utrzymywałem dobre relacje z pielęgniarką, dostałem od niej wiadomość, że po trzech miesiącach miałem dziesięcioro dzieci w drodze. Potem przestałem pytać, zaczęło mnie to przerażać. Myślę, że może mnie znaleźć mniej więcej pięcioro dzieci. Bo dwadzieścia procent rodziców mówi dzieciom o dawcy. Powiedzmy, że z tej grupy dwadzieścia procent zacznie szukać. Chętnie zawrę znajomość. Łatwo to sobie wyobrazić, jeśli odezwie się jedna, dwie osoby, ale jeśli odezwie się pięćdziesiąt? Czy podołam? To mnie martwi. Sally, moją partnerkę, również. Boi się, że nagle pojawi się u nas mnóstwo ludzi i zaczną czegoś żądać. Dzieci, które późno się dowiedziały, mają poczucie krzywdy, że były oszukiwane całe życie – dawca może im się jawić jako zbawca, który ich uratuje i wyjaśni, dlaczego ich życie nie jest wspaniałe. Gdy byłem dawcą, nie czułem żadnej odpowiedzialności, ona należała do rodziców tego dziecka. W mojej głowie nie było relacji z dzieckiem, które jeszcze nie istniało, ale z jego rodzicami. Potem zrozumiałem, że nie można przekazać całej odpowiedzialności, jej część spoczywa na tobie.

Zasada trzeciej randki

Andy pracuje dziś w policji, ale nie chce zdradzić, co robi dokładnie. – Są trzy pytania, które koledzy zawsze mi zadawali: „Ile masz dzieci?”, „Czy klinika zapewniała pornosy?”. Wielka szkoda, ale nie. „Jak duży był pojemnik?” Zawsze dziwiło mnie to pytanie, był troszkę większy niż pojemnik na jajko. Czasem koledzy pytali jeszcze: „Czy musiałeś wypełnić pojemnik po brzegi?”. Nie. „Czy miałeś problemy z trafieniem do pojemnika?” Również nie. Moi koledzy nieustannie robili sobie ze mnie jaja. Miałem taką zasadę, że gdy widziałem, że z jakąś dziewczyną zanosi się na coś poważnego, mówiłem jej o tym, że jestem dawcą, na trzeciej randce. Nigdy nie spotkałem się ze złą reakcją. Powiedziałem czterem. Ze wszystkimi miałem związki dwuletnie albo dłuższe. Najgorsza reakcja spotkała mnie ze strony mamy. W ogóle jej się to nie podoba, jest przerażona perspektywą, że pięćdziesiąt osób zgłosi się po alimenty, zabierze moje oszczędności i wszystko, co mam. Nie rozumiem tego, bo jest wspaniałą babcią dla Adama i Scarlette, moich własnych dzieci. Tamtych dzieci nie uważa za swoje wnuki. W kręgu mojej rodziny i znajomych wie o tym siedem osób. Syn i córka dowiedzieli się, gdy mieli po trzy lata. Teraz mają cztery i dziewięć i co jakieś pół roku powtarzam im to samo: „Gdzieś tam macie rodzeństwo, które jest od was dużo starsze i nie wiadomo, czy je kiedykolwiek poznacie”. Wiem, że zaczną zadawać więcej pytań, ale na razie nie robi to na nich żadnego wrażenia. W każdym razie jestem przekonany, że szczerością można zaoszczędzić sobie wiele problemów.

Równoległe historie

– Te dzieci mają po dwadzieścia trzy–dwadzieścia cztery lata, mogę być już dziadkiem! Podoba mi się to, że istnieje wiele historii, które toczą się równolegle do mojego życia, dotyczą kogoś innego, ale ja z nimi mam coś wspólnego. Że przyczyniłem się do ich powstania. Przekazywanie genów to nie była moja pierwotna motywacja, ale z wiekiem ma to dla mnie znaczenie. Interesuje mnie, co robią, czy są szczęśliwi. W tej historii nie chodzi jednak o to, czego ja chcę, tu chodzi o ich potrzeby. Nie dołączyłem do UK DonorLink, żeby móc zobaczyć moje dzieci. Dołączyłem, żeby one mogły zobaczyć mnie. Jeśli chcą. A może, ponieważ ja jestem raczej zrelaksowanym i zadowolonym człowiekiem, nie będą czuły potrzeby, żeby mnie znaleźć, bo są szczęśliwe tam, gdzie są?

Rachel

– Mam dobrą wiadomość. Znaleźliśmy twojego brata. Ma dwadzieścia sześć lat i małą córeczkę – usłyszała Rachel w słuchawce siedem miesięcy po zarejestrowaniu się w UK DonorLink. – W formularzu zaznaczył, że chce pełnego kontaktu – powiedziała Chris.

Mimo że stała w piżamie i marzła, Rachel zadzwoniła do mamy swojego chłopaka, który był właśnie w szkole i prowadził lekcje. Mama nie była wtajemniczona w sprawę, ale Rachel musiała to komuś powiedzieć.

Kiedy podała swój adres e-mailowy, po półgodzinie w jej skrzynce zagościła wiadomość od Nicka: „Mam siostrę, czy to nie jest szalone?”. Odpisała od razu. Drugi e-mail był trudniejszy. Co i jak napisać o sobie? Zapytała o córkę – ile ma lat, czy mieszkają razem.

Napisała też, że jest wegetarianką, i coś o filmach, bo Nick skończył filmoznawstwo.

Po dwóch miesiącach Nick odwiedził Rachel w Leicesterze. Spotkali się na dworcu kolejowym. Są do siebie podobni, ale Rachel nie była pewna, czy ten zagubiony mężczyzna to na pewno jej brat. Na powitanie podali sobie dłoń.

Poszli coś zjeść, potem na drinka. Większość czasu spędzili, patrząc na siebie. Nick cierpi na fobię społeczną, mało mówi. Powiedział jej jednak, że opuścił dom, gdy miał szesnaście lat. Dwa lata później rodzice się rozwiedli i wtedy mama powiedziała mu o dawcy. Uwierzył w to naprawdę dopiero teraz, gdy znalazł Rachel.

Wieczorem Nick wsiadł do powrotnego pociągu do Manchesteru. Gdy patrzył przez okno, Rachel poczuła się, jakby widziała siebie w lustrze. Wiedziała, że robi dokładnie taką samą minę, tak samo układa usta. I ma takie same żółtozielone oczy.

Cztery lata później

W 2013 roku Nuffield Council on Bioethics, niezależna organizacja charytatywna zajmująca się etyką w biotechnologii, wydała raport Donor conception: ethical aspects of information sharing (Zapłodnienie przy wykorzystaniu dawcy: etyczne aspekty udostępniania informacji). Rachel i Andy zostali zaproszeni do badań jako konsultanci i obydwoje są rozczarowani wynikami. Zarówno postulat upowszechnienia danych o dawcach, którzy byli aktywni przed 2005 rokiem, jak i wprowadzanie obowiązkowej adnotacji na temat dawcy na akcie urodzenia zostały odrzucone.

Rada stwierdziła, że bazując na dostępnych badaniach, nie potrafi ocenić, jak wiadomość o powstaniu z nasienia dawcy wpływa na dzieci. Przede wszystkim dlatego, że nie uwzględniają one głosu ludzi, którzy nie poznali prawdy. Dostępne badania przeprowadzane są na małych grupach, brak im ciągłości. Niemniej można stwierdzić, że dowiedzenie się prawdy w dorosłym życiu, najczęściej w trudnych okolicznościach (choroba, śmierć, rozwód), jest bardzo kosztowne emocjonalnie i może powodować problemy tożsamościowe. Z kolei powiedzenie dzieciom prawdy o ich pochodzeniu we wczesnym etapie rozwoju jest dla nich korzystne. Jak jednak dodają autorzy raportu: „Każda rodzina jest inna i nie można wprowadzić żadnych sztywnych reguł”.

Na potwierdzenie tych słów rada mogłaby przywołać sprawę z 2006 roku dotyczącą ojcostwa. T. ma jedenaście lat, jego mama urodziła go w wieku lat czternastu, była wtedy w domu opieki dla nieletnich, a jako ojca wskazała młodego mężczyznę, który również tam mieszkał. Dzieckiem zajęła się babcia ze strony taty, wychowywała również brata T. i jego kuzyna. T. rzadko widywał rodziców. W dniu jego dziesiątych urodzin pojawił się niejaki E., który oznajmił, że jest jego biologicznym ojcem. Wystąpił do sądu o to, aby T. z nim zamieszkał, o prawo do widywania oraz o badanie ojcostwa. Dla babci oraz T. był to ogromny szok, pozytywny wynik testu DNA mógł oznaczać, że T. nie był spokrewniony z babcią, bratem ani kuzynem. Wraz z babcią byli przeciwni badaniu. Ponieważ T. miał dziesięć lat i przedstawiał swoją wolę, sąd musiał wziąć ją pod uwagę. Zalecił badanie DNA, ale w czasie wybranym według uznania T.

Przywołując tę sprawę sądową, Carol Smart, profesorka nauk społecznych w University of Manchester, zwraca uwagę na to, że rodziny podejmują decyzje co do swoich sekretów nie od dziś i nie od dziś wiadomo, że ukrycie prawdy jest uwarunkowane normami społecznymi i ma służyć interesowi dziecka. Mimo powszechnej tendencji do uznawania wiedzy na temat pochodzenia genetycznego jako fundamentalnego prawa każdego człowieka, należy pamiętać, że decyzja zarówno o wyjawieniu prawdy, jak i o jej zatajeniu ma swoje konsekwencje.

Smart była wraz z Petrą Nordqvist wśród naukowców, którzy udostępnili wyniki swoich badań komisji z Nuffield. Zdaniem badaczek szczerość wobec dzieci jest wyzwaniem dla rodziców/a, ponieważ wiąże się z wyjawieniem prawdy całej rodzinie: dziadkom, wujkom, kuzynom oraz – społeczeństwu. Trudności, jakie pojawiają się w momencie, gdy rodzice/rodzic traci kontrolę nad informacją o tym, kto jest biologicznym ojcem/matką, przekonały badaczki, że decyzja o szczerości powinna leżeć wyłącznie w rękach rodziców/a.

Umieszczenie informacji na akcie urodzenia rada uznała za praktykę potencjalnie dyskryminującą, a konflikt interesów dzieci i rodziców podsumowała w ten sposób: „Dzieci powstałe przy wykorzystaniu komórek dawcy mają obowiązek, odpowiedni do wieku i rozumienia, zrobić, co w ich mocy, aby zrozumieć powody, dla których ich rodzice zdecydowali się stworzyć rodzinę, wykorzystując komórki dawców, oraz dlaczego podjęli taką, a nie inną decyzję co do wyjawienia tego faktu”. W skrócie: powinni być świadomi tego, że ich rodzice również mogą mieć słabości.

– Czy możesz sobie wyobrazić jakąkolwiek inną grupę dzieci, na przykład dzieci narkomanów, której powiedziano, że ma tego rodzaju powinności wobec rodziców? – komentuje Rachel.

Postscriptum

Rachel nie znalazła dawcy ani nowego brata albo nowej siostry. Po odwiedzinach Nicka rozmawiali ze sobą przez telefon, wymieniali e-maile i SMS-y. Z czasem jednak Nick zrobił się zaborczy i zazdrosny, zaczął atakować Rachel i oskarżać ją o brak zaangażowania. Do tego stopnia, że zmieniła numer telefonu i zerwała z nim kontakty. – Ja też cierpię na depresję i fobie społeczne, myślę, że mamy to po ojcu biologicznym – mówi Rachel. – To smutne doświadczenie.

Andy nie został znaleziony przez żadne dziecko. Jego własne dzieci mają osiem i trzynaście lat i coraz bardziej ekscytują się wizją poznania przyrodniego rodzeństwa. Ale nigdy nie poruszają tego tematu przy mamie. Obawy Sally rosną wprost proporcjonalnie do ekscytacji dzieci. – Moja partnerka jest bardzo nieszczęśliwa z powodu mojej przeszłości, wywołuje to wiele kłótni między nami. O tym, że byłem dawcą, wiedziała od początku, ale gdy pojawiła się UK DonorLink i realna możliwość poznania dzieci, byliśmy ze sobą już sześć lat. Teraz mówi: „Ja się na to nie pisałam”. Jeżeli zostanę przez kogoś odnaleziony, to będzie straszna bitwa, ale nie zamierzam walczyć, zanim ona się zacznie. Może dzieci już będą starsze? Może wcale nie będzie bitwy? Na razie cierpliwie czekam. I cieszę się z głębokich, wspaniałych rozmów ze swoimi dziećmi, które wywołuje kwestia dawstwa. Ostatnio moja córka zapytała: „Czy gdy się pojawią, przestaniesz nas kochać, tak jak kochasz teraz?”.

Dawstwo wewnątrzrodzinne

Gosia i Mariusz

Wakacje w Polsce spędzają w ogromnym domu, który w stanie deweloperskim czeka na nowego właściciela od kilku lat. To pamiątka po poprzednim życiu Mariusza. Nowe życie nie potrzebuje świątyni, kwitnie nawet na tle białych, pustych ścian i folii na podłodze. Nowe życie, podarowane przez Naszą Klasę, która zatrzęsła życiem intymnym Polaków odkurzających dawne znajomości, zaczęło się, gdy Mariusz i Małgosia mieli lat trzydzieści dziewięć i pół. Kultowy wiek, jak w tym serialu, mówi Małgosia. Nie byli swoją pierwszą miłością, w czasach podstawówki ledwie się zauważali. On był w grupie, która szła do ogólniaka, ona obstawiała ekonoma. Na ulicach ich małego miasta ledwie mówili sobie cześć.

Gdy nowe życie trafi na przedstawicieli wieku kultowego, działa błyskawiczne. Małgosia do dziś nie wie, jak to się stało, że gdy Mariusz zadzwonił i zapytał, co robi, odpowiedziała, że się kąpie. – To może przyjdę i umyję plecy – podchwycił. Gdy się już umyła i ubrała, poszła wypić z nim kawę. Potem wybrali się odwiedzić kolegów. Szybko zdali sobie relację ze swojej przeszłości i sprawę z tego, że przyszłość chcą budować razem. Gosia rozwiodła się piętnaście lat temu, źle wspomina małżeństwo i męża. Ale do końca swoich dni będzie dziękować byłemu za wspaniałe córki. Mariusz rozwiódł się dwa lata temu, nie pozostały mu ani dobre wspomnienia, ani dzieci.

– Mania, maila dostałam od Mariusza, zobacz, co mi napisał – woła córkę Gosia.

„Ciekawe, jak twoje dzieci zareagują na nowego faceta w twoim życiu” – pisze Mariusz z Drezna.

Przed wyjazdem zdążyli pójść jeszcze potańczyć, w drodze powrotnej się całowali, ale żeby od razu „faceta”?

– To ja mam faceta? Co mam odpisać, Mania, ratunku.

Mania i Kasia, lat siedemnaście i osiemnaście, zacierają ręce. Od dawna chciały, aby mama sobie kogoś znalazła. Mania, która z mamą rozumie się bez słów, pomaga jej odpisywać na e-maile i SMS-y. Ale tylko na początku.

Gdy po miesiącu Mariusz przyjeżdża do Polski, od razu jadą na obiad do jego rodziców. Mama pragnie poznać tę, przez którą syn zarywa noce przed podróżą. Gosia prosi, aby zatrzymali się nad jeziorem, chce jeszcze wypalić papierosa, strasznie się denerwuje. W samochodzie słuchają piosenki Lady Pank Miejsce przy stole. Jakie to romantyczne. Gosia czuje, że łzy ślizgają się po krawędzi dolnej powieki. Nowe życie nie próżnuje. Gosia nie pamięta nawet, kiedy mówi, że chciałaby urodzić Mariuszowi dziecko.

Cztery lata później w niedokończonym, ogromnym domu, w którym brak nawet drzwi do łazienki, nowe życie ustawiło na ławce pod ścianą swoje trofea – rząd małych bucików w różnych odcieniach różowego, każdego modelu po dwie sztuki.

– Serduszko, potrzymasz Zosię przez chwilę? Albo może ty zmiksuj zupkę dla nich, proszę – mówi Gosia do Mani. Prawie półtoraroczne właścicielki bucików właśnie przed chwilą się obudziły. Zosia, przebrana i zniesiona na dół przez mamę, trochę marudzi. – No co, serduszko, chcesz jeść? – Gosia zagląda w niebieskie oczy młodszej córki. – Zosia to mój cycek, jest spokojna, dobrze się dogadujemy. Ola to cycek taty, mała szogunica, chyba wyczuwa, że u tatusia wszystko wolno. Zaraz zejdą, to zobaczysz.

Mania podchodzi do prowizorycznej kuchenki na zgrabnych, z pewnością odziedziczonych po mamie nogach. Z twarzy nie są podobne. Mania ma twarz owalną, z wysokimi kośćmi policzkowymi, a włosy wiąże w koński ogon. Gosia włosy ma miękkie, lekko kręcone, grzywka zachodzi jej na brązowe oczy.

Mariusz schodzi na dół i siada ze swoim cyckiem po drugiej stronie stołu. Mimo że dziewczynki są bliźniaczkami dwujajowymi, identyczne stroje sprawiają, że w pierwszej chwili trudno je odróżnić.

– Gdy po półtora roku starań wybraliśmy się do kliniki leczenia niepłodności, lekarz powiedział nam: „Nie ma problemu, jeśli państwo chcecie dziecko, to będziecie mieć” – wspomina Mariusz. – Mieliśmy już po czterdzieści jeden lat, więc zaproponował in vitro. Pobrano komórki Gosi, ja oddałem spermę, doszło do zapłodnienia. Trzy dni później jedziemy samochodem, a tu telefon z kliniki. Zjechałem na pobocze, czekaliśmy na informację, kiedy możemy przyjechać na transfer zarodków. Dowiedzieliśmy się, że nie ma po co przyjeżdżać, bo zarodki obumarły. To był cios. Nie byliśmy na to przygotowani.

– Wtedy przyszła do mnie Kasia: „Mamusiu, a co byś powiedziała, gdybym ja ci zaoferowała komórki?”. Byłam w szoku, nie przyszło mi nawet do głowy, że mogłabym czegoś takiego oczekiwać od córek. Powiedziałam, że dziękuję, ale to wykluczone. Bałam się, że zrobiłabym jej tym krzywdę, ona jest bardzo uczuciowa, wrażliwa, a jeśli będzie patrzyła na to dziecko jak na swoje?

– Po jakimś czasie powiedzieliśmy sobie, że nie ma co się dąsać, trzeba wytrzeć nos i iść dalej. Za drugim razem transfer się odbył, ale zarodki się nie przyjęły. Wtedy porozmawialiśmy o dawstwie z naszym lekarzem. Powiedział nam, że możemy złożyć podanie, ale nie wiadomo, ile będziemy czekać, bo w kolejce jest wiele młodych małżeństw. Na liście bylibyśmy setni.

– To było bardzo zniechęcające i nieprzyjemne. Wtedy wróciłam do tego, co zaproponowała mi Kasia. Bałam się nadal o nią, ale ponieważ utrzymywała, że jest przekonana, że może to zrobić, pojechałyśmy na rozmowę z psychologiem i na badanie krwi.

– Czy to nie pora, żeby pojechać po Kasię? – pyta Gosia.

– A, chyba rzeczywiście – odpowiada Mariusz, zabiera swojego cycka i jedzie samochodem do pobliskiego miasta odebrać starszą pasierbicę z przystanku.

Mania zmiksowała zupę, ale Zosia nie pozwala się nakarmić. Wyciąga za to ręce po łyżkę.

– Sama chcesz? Proszę – mówi Gosia.

– O, jak słodko – rozpływa się Mania.

– Pierwszy raz je sama.

– Czy Kasia została zakwalifikowana? – pytam.

– Nie – odpowiada Mania. – Czekałam na mamę na korytarzu wraz z moim ówczesnym chłopakiem. Gdy wyszła z pokoju, stanęła przede mną i zapytała, czy możemy porozmawiać. Po jej minie od razu zrozumiałam. Odeszłyśmy na bok i powiedziałam: „Dobra, mama, zapisuj mnie na te badania, skoro już jesteśmy na miejscu”. Mama poszła zapłacić, a ja weszłam do gabinetu. Wizyta składała się z testu, jak ja go nazywam: dla debili. Czyli najpierw zadają pytanie, czy lubisz zwierzęta, a za chwilę, czy lubisz psy. Była też rozmowa. Odniosłam wrażenie, że dobrze mi poszło. Powiedziałam, że przez najbliższe pięć lat nie chcę mieć dzieci, a dzieci, które urodzi mama, nie będę traktowała jak swoje, bo nie jestem na tyle dojrzała, żeby brać odpowiedzialność za takiego małego człowieczka. To się wiąże z poświęceniem wszystkiego, a ja chciałam iść na studia, spełnić swoje marzenie, że zostanę w przyszłości geodetką.

– A teraz, gdy są już na świecie, jak to odbierasz?

– Nie wydaje mi się, żeby to jakoś wpływało na moją psychikę. To nie są dzieci z moim partnerem, tylko z partnerem mojej mamy. Może inaczej by było, gdybym była surogatką, wtedy się wszystko czuje, ale to mama miała je w brzuchu, ona je urodziła. To są dzieci Mariusza, a jego traktuję jak ojca, więc dzieci z tatą to tak średnio.

(Kasia, która zaraz przyjdzie, powie mi później coś podobnego: „Mama w ciąży z dziewczynkami, to mama, która nosi moje rodzeństwo bez względu na to, czy komórka pochodzi ode mnie, czy akurat od Mani”).

Cięcie. Spróbujmy rozłożyć tę sytuację na czynniki pierwsze. Od strony biologicznej Mania jest mamą bliźniaczek, a Gosia, mama Mani, ich babcią i jednocześnie ciążową mamą, ponieważ przez dziewięć miesięcy rosły w jej macicy, a potem je urodziła. Były mąż Gosi jest biologicznym dziadkiem bliźniaczek. Kasia, siostra Mani, jest ich biologiczną ciocią.

– Rozmawiacie o tym czasem? – pytam Manię.

– Mama czasem mówi: „To wszystko dzięki tobie” – śmieje się Mania i przedrzeźnia mamę, a Gosia potwierdza, kiwając głową. – Ty mi dałaś kiedyś życie, teraz ja mogłam pomóc tobie – zwraca się do mamy. – Nie traktuję tego tak, że teraz musicie mi być wdzięczni do końca życia. Cieszę się, że mamy w domu takie małe dwa bajtle. Już żartuję, że są pomocnicy na starość, to teraz mogę późno własne dzieci robić. Jedynym minusem, jaki pamiętam, było to, że po pobraniu komórek przez pół roku na dni płodne miałam ogromny brzuch i bardzo mnie bolało. Pewnie miałam jeszcze wzmożone jajeczkowanie.

– O, jesteście. – Do pokoju wchodzi Kasia – świeżo ufarbowane włosy spięte w kucyk, czarne legginsy na nogach po mamie, granatowa marynarka. Ciemne okulary podnosi na czoło.

– Dzień dobry, kwiatuszku mój. – Gosia wstaje i całuje Kasię w policzek.

– Jakie ty masz ciemne włosy! – komentuje Mania. – Ale ładnie w nich wyglądasz.

– Olunia w samochodzie mnie jakby nie poznała – żali się Kasia.

– Bo masz okulary i spięte włosy – stwierdza Gosia. – Tata, chodź, zobacz – zwraca się do Mariusza. – Twoje dziecko samo je.

– W końcu – odpowiada Mariusz z przedpokoju i wszyscy zaczynają się śmiać. – Po drodze mi się przypomniało – mówi Mariusz, wchodząc do kuchni i siadając przy stole – że u nas w rodzinie była taka para, która się bardzo starała o dziecko. I wtedy pomyśleliśmy, że może my moglibyśmy sfinansować ich leczenie, a ona by dała nam komórkę. Trochę na zasadzie „tonący brzytwy się chwyta”. Ale rozmawialiśmy o tym tylko między sobą.

– To my idziemy zapalić – meldują dziewczyny i wychodzą do ogrodu.

– Pytałaś o to, jak jest teraz. – Gosia wraca do poprzedniej rozmowy i bierze Olę na ręce. – Ja się najbardziej martwiłam przed. Jesteśmy bardzo blisko z dziewczynami, pewnie dlatego, że sama je wychowywałam. Mania jest bardzo wrażliwa, nie wiedziałam, jak to przeżyje. Jak będą wyglądać nasze relacje, a nuż pojawi się jakaś duża więź między nią a dzieckiem. Bardzo dużo się nad tym zastanawialiśmy. Dziś się o tym nie mówi, może każdy coś sobie myśli, ale nikt o tym nie mówi. Gdy przygotowywaliśmy się do pobrania komórek, Mariusz mieszkał w Niemczech, a ja w Polsce. Brałam tabletki, a Mania zastrzyki. Nie mogłam na to patrzeć. A ona do mnie mówiła: „Mamuś, przestań, dla nas wszystkich to robię. Chcesz mieć małe cipuleńki czy nie?”.

– Kasia mówiła: „Chcesz mieć tupot małych stópek?” – wtrąca Mariusz.

– No właśnie, więc odpowiadałam Mani, że chcę, ale dziwnie mi się patrzy, jak robi sobie te zastrzyki. A ona znowu: „Mamuś, przestań, ja jestem dorosła dziewczynka”. Najgorzej było przy pobraniu. Nie mogłam z nią być na sali, więc czekałam na korytarzu i ryczałam. Jak weszłam i ją zobaczyłam na tym łóżku, otumanioną po znieczuleniu, to się rozryczałam całkowicie. A ona: „Mamusiu, proszę cię, nie płacz, ja bym wszystko dla ciebie zrobiła”. I tak się obie rozryczałyśmy, że normalnie.

– Olunia jest chyba głodna, Mania, weź, serduszko, zrób kanapkę z serkiem i pomidorkiem, tylko skórkę, proszę, obierz – prosi Gosia.

– Dobrze, mamuś. – Mania bez szemrania idzie po pomidorka do piwnicy.

– Ma pani niesamowite córki, nie tylko pomagają, ale też mają rękę do dzieci – nie kryję zdziwienia.

– Oj, tak, nie wiem, co bym bez nich zrobiła. Kasia mieszkała przez pewien czas u nas w Niemczech, bo ja w piątym miesiącu przeprowadziłam się do Niemiec. Chciałam razem z Mariuszem przeżywać ciążę, poród; nie miałam tego w pierwszym małżeństwie. Smarowanie brzuszka wieczorem, te rzeczy. Ale ciążę przechodziłam dosyć ciężko. Schudłam strasznie, dzieci ze mnie wszystko ciągnęły, plecy mnie bolały, trudno mi się chodziło, wstawało. Dużo leżałam, zamiast się cieszyć, ryczałam, hormony buzowały, do tego przeprowadzka. Kasia robiła mi kanapeczki do łóżka. Potem pomagała przy dzieciach, ja tylko siedziałam i ściągałam pokarm, a oni karmili non stop. W nocy wstawałyśmy na zmianę. Po dwóch tygodniach Mariusz musiał wrócić do pracy. Na nowy rok akademicki Kasia wróciła do Polski na uczelnię, trudno jej było w Niemczech z językiem.

– Ej, szogun – w tle słychać, jak Mania mówi do płaczącej Oli.

Kasia wstaje. – A weź po drodze do łazienki jej kanapeczkę, serduszko. Ale weź tę większą, bo Olunia ma większą buźkę, więcej do buzi wpycha.

– A nie myśleliście o tym, żeby się leczyć w Niemczech? – pytam.

– Na początku to sprawdzaliśmy, ale nie kwalifikowaliśmy się. Ja byłam za stara, limit to czterdziesty rok życia. Poza tym refundowane jest pięćdziesiąt procent, a pięćdziesiąt procent w Niemczech to sto procent w Polsce, a i refundacja należy się tylko małżeństwom. Jeśli chodzi o dawstwo, to w Niemczech dozwolone jest tylko dawstwo nasienia, nie można skorzystać z cudzych komórek jajowych. W Polsce nie było żadnego problemu, pamiętam, że zapytałam lekarza, czy to, że dawczynią będzie moja córka, nie jest przeszkodą. A lekarz powiedział: „Dla pani to jest córka, dla męża biologicznie obca osoba, więc wszystko w porządku”.

– Myśleliśmy, że jakoś poważniej to będzie wyglądać, że będzie na przykład spotkanie z prawnikiem – mówi Mariusz. – Przecież to nie wyrostek robaczkowy, chcieliśmy poczuć się zabezpieczeni prawnie, że te dzieci będą naszymi dziećmi, że prawo nas chroni. Dostaliśmy tylko papierek, że córka się zrzeka praw, podpisaliśmy i tyle.

– No nie czuliśmy się tam dopieszczeni. Śmialiśmy się, że to klinika reprodukcji pieniędzy – dodaje Gosia.

– Ile mieliście zarodków?

– Pobrano siedemnaście komórek, zarodków powstało osiem, świetnej jakości. Wszczepili dwa, a chcieli trzy, ale się nie zgodziliśmy. Więc zostało sześć, ale dwa obumarły, a zatem w sumie zostało nam cztery. Zdecydowaliśmy, że nie będziemy ich trzymać, już ich nie potrzebujemy. Oddaliśmy klinice, niech komuś podarują. Rozmawialiśmy z Manią i ona powiedziała, że to dobry pomysł, niech te zarodki komuś pomogą – odpowiada Gosia.

– W Niemczech była taka sprawa, że dziewczyna chciała poznać biologicznego ojca, który był dawcą. Kto wie, może za dwadzieścia lat tamte dzieci też będą chciały poznać swoich biologicznych rodziców – dywaguje ze śmiechem Mariusz. – Zastanawialiśmy się czasem, czy z tych zarodków w ogóle rozwinęły się dzieci. Ale już się tym nie interesujmy, niech one tam sobie gdzieś są i niech ktoś jest bardzo szczęśliwy.

– A swoim dzieciom co powiecie?

– Jeszcze nie wiemy – mówi Gosia.

– Chyba najpierw zobaczymy, na ile będą stabilne emocjonalnie. Jeśli wyczujemy, że nie są na tyle, aby to przyjąć łagodnie, to nie będziemy mówić. Poczekamy, aż będą miały jakieś dwadzieścia lat, po okresie dojrzewania – odpowiada Mariusz.

– Wcześniej nie, bo jeśli któraś na podwórku powie dzieciom, to potem nasze córki mogą być potępiane albo wytykane palcami.

– Ale w sumie to nie wiem, czemu mielibyśmy powiedzieć, ja nie czuję takiej potrzeby, to są w końcu nasze dzieci. Nasze córki są tak zbliżone charakterem: jedna do taty, druga do mamy, nie widzę, żeby nie było podobieństwa do rodziców. – Mariusz jest trochę zirytowany.

– Tata jest biologiczny, mama w jednej czwartej też biologiczna, nie odbiegamy tu od prawdziwych stuprocentowych rodziców.

– Zresztą coś mi się wydaje, że im więcej czasu upływa, tym mniejsze to ma znaczenie, zapomnimy o całej sprawie – mówi Mariusz. – Tyle jest miłości, wspaniałych chwil.

– Ale na pewno się tego nie zapomni – dorzuca Gosia.

– A ktoś z rodziny wie? – dopytuję.

– U mnie bliska rodzina wie, że było in vitro, ale nie, że Mania była dawczynią – odpowiada Gosia.

– U mnie o Mani wie mój młodszy brat, ale to moja krew – mówi Mariusz.

– A drugi brat ma innych rodziców? – pytam.

– Nie – śmieje się Mariusz. – Chodzi o grupę krwi. Ja jestem bardzo podobny do swojego taty i młodszego brata, mamy taką samą grupę krwi. Mania jest bardzo podobna do Gosi i one też mają taką samą grupę krwi. To po prostu tak jest. Ciekawe, czy jak zrobimy test bliźniaczkom, to się potwierdzi, że Ola ma moją grupę krwi, a Zosia Gosi. Na razie musimy poczekać, bo w Niemczech nam powiedzieli, że nie będą badać krwi tylko dlatego, że takie jest widzimisię rodziców.

Pół godziny później spacerujemy sobie uliczkami małego miasteczka, mijamy rzędy domków wielorodzinnych, kościół. Idę z Manią i rozmawiamy, oczywiście, o dzieciach.

– One są takie mądre – mówi Mania. – Jak na te swoje piętnaście miesięcy, to rozumieją bardzo dużo. Jak jej powiesz: „podciągnij spodnie”, to podciągnie, „podejdź do mnie”, to podejdzie.

– Mądrych mają rodziców, to są mądre – rzuca Mariusz, który idzie przed nami i całuje Gosię w policzek.

– No mądrych mają, mądrych – powtarza Mania ze śmiechem.

Co wiemy o dawstwie wewnątrzrodzinnym

Grupa robocza do spraw etyki i prawa European Society for Human Reproduction and Embryology (ESHRE), stowarzyszenia założonego przez Roberta Edwardsa, który wraz z Patrickiem Steptoe’em doprowadził do pierwszego zapłodnienia in vitro, wydała w 2010 roku dokument podsumowujący sytuację wewnątrzrodzinnego dawstwa komórek rozrodczych. Już w jego pierwszych zdaniach można przeczytać, że dane, jakimi dysponujemy, są znikome. Wśród powodów, dla których ludzie decydują się na to rozwiązanie, są:

– zachowanie genetycznego połączenia;

– poczucie bezpieczeństwa (znamy dawcę/dawczynię, wiemy, kim jest);

– czas i pieniądze (w wielu krajach skorzystanie z komórki dawcy lub dawczyni wymaga czekania w długich kolejkach, jest również kosztowne, zwłaszcza w przypadku surogacji).

W Wielkiej Brytanii szczególnie powszechna jest praktyka korzystania z komórki jajowej siostry. Powodem tego jest niewystarczająca liczba dawczyń, co wywołuje turystykę medyczną (główny kierunek w celu zdobycia komórek jajowych to Hiszpania) oraz zwracanie się z prośbą o pomoc do członków rodziny.

W wielu krajach brakuje szczegółowych regulacji dotyczących dawstwa wewnątrzrodzinnego. Kliniki opierają się na istniejącym prawie oraz prawie zwyczajowym dotyczącym kazirodztwa. Nie zezwala się na łączenie komórek rozrodczych krewnych pierwszego stopnia, na przykład brata i siostry, ojca i córki.

HFEA wskazuje również zagadnienia delikatne społecznie i etycznie:

– zaburzenie genetycznych/społecznych relacji dzieci;

– jak powiedzieć dzieciom o ich poczęciu i zarządzać nietradycyjnymi relacjami w ciągu życia;

– potencjalny emocjonalny nacisk na członków rodziny, aby zostali dawcami.

Komisja Etyczna American Society for Reproductive Medicine (ASRM) wydała w 2012 roku opinię, w której stwierdza, że skorzystanie z wewnątrzrodzinnych dawców gamet i surogatek jest zasadniczo akceptowalne etycznie, gdy wszyscy uczestnicy są w pełni poinformowani i zapewniona jest im opieka psychologiczna. Rozróżnia jednak dawstwo wewnątrzpokoleniowe, na przykład siostra–siostra, brat–brat, siostra–kuzynka, brat–kuzyn, i międzypokoleniowe, na przykład mama–córka, córka–mama, ojciec–syn. Zdaniem ASRM dawstwo międzypokoleniowe bardziej naraża potencjalnych dawców na nadmierne naciski i emocjonalną presję. Relacja dziecka z rodzicem jest na tyle skomplikowana i uwikłana w zależności, że swoboda decyzji dziecka, by być dawcą dla rodzica, staje pod znakiem zapytania. Dawstwo rodziców jest trochę bezpieczniejsze, aczkolwiek tutaj w grę wchodzi wiek, który może spowodować genetyczne nieprawidłowości. Ponadto, tak jak w wypadku dawstwa wewnątrzpokoleniowego, tu także występuje zagrożenie zaburzenia relacji rodzinnych (nieadekwatne zaangażowanie, oczekiwanie wdzięczności i tym podobne). ASRM szeroko rozumie prawa dotyczące kazirodztwa. W wypadku córki oddającej komórki jajowe matce, która jest w drugim związku, dziecko będące genetycznym potomkiem córki i jej ojczyma zdaniem ASRM zbytnio przypomina związek kazirodczy i powinno być odradzane.

Z kolei brytyjska HFEA uważa, że taki przypadek jest dopuszczalny (genetycznie osoby nie są spokrewnione) dopóty, dopóki para (córka–ojczym) nie planuje razem dziecka wychowywać.

Psycholożka Aleksandra Jodko-Modlińska, prowadząca konsultacje w jednej z polskich klinik niepłodności, spotyka pary, które korzystają z komórek członków rodziny. – Najczęściej kobiety zwracają się do swoich sióstr. I tutaj jest wiele czynników do rozpatrzenia. Na przykład nie wiemy, jak się potoczy życie reprodukcyjne dawczyni, czy będzie miała własne dzieci. Wydaje się, że najlepsza jest sytuacja, gdy dawczyni już urodziła. Ale to nie zawsze ma miejsce. Z psychologicznego punktu widzenia w rodzinie mamy do czynienia z silnym tabu kazirodczym. Gdy weźmiemy pod uwagę relację kobiety z mężem jej siostry, to mimo iż biologicznie są to sobie obcy ludzie, granica między nimi jest bardzo wyraźna, żadne przepływy seksualności nie mogą tam zachodzić. W poczęciu zaś jest element seksualny, nie erotyczny, ale seksualny. Większość ludzi uważa, że powstanie dziecka łączy się z aktem seksualnym, a tutaj pojawia się oto dziecko bez tego aktu, choć gdzieś z tyłu głowy świta nam, że jednak doszło do połączenia pierwiastków seksualnych tej kobiety i tego mężczyzny. Kwestia perwersyjności tej sytuacji może być czasem problemem. Realną kwestią do przepracowania jest to, iż dawczyni będzie najprawdopodobniej obecna w życiu dziecka, będzie je widziała, miała z nim kontakt.

Diane Ehrensaft, psycholożka i autorka książki Mommies, Daddies, Donors, Surrogates. Answering Tough Questions and Building Strong Families (Mamusie, tatusiowie, dawcy, surogatki. Odpowiadając na trudne pytania i budując silne rodziny), nazywa problem, który może wypłynąć ze zbyt bliskich relacji dawczyni z dzieckiem, „pozbawianiem rodzicielstwa”. Obserwowanie, jak siostra, czyli biologiczna mama, obdarza dziecko miłością, podkreśla jego wyjątkowość, urodę, zdolności, może wywołać w mamie społecznej ból i poczucie niewystarczalności. Ehrensaft opisuje też przypadki zazdrości o członka rodziny, który jest w stanie dać małżonkowi lub małżonce to, czego on/ona nie potrafi.

ASRM, ESHRE i HFEA zgadzają się co do tego, że w przypadku dawstwa wewnątrzrodzinnego zarówno biorcy, jak i dawcy powinni przejść wyczerpujące konsultacje psychologiczne.

Arjen i Kirsten

Kandydatury, które rozważali, to:

1. Artur. Lekarz, znajomy z czasów studenckich Arjena. Znają się trzydzieści lat. Jeden z sześciu znajomych, z którymi jeżdżą na męskie wypady. Poprosił Arjena i Kirsten, żeby zajęli się jego dziećmi, gdyby coś stało się jemu i jego żonie.

2. Ed, były chłopak Kirsten. Gdy Arjen poznał Kirsten, Ed i ona byli parą, potem się rozstali i Arjen związał się z Kirsten. Arjen: – Tak można podsumować bardzo emocjonalny rok w jednym zdaniu. – Kirsten pozostała z nim kontakcie, pięć lat później Ed związał się z mężczyzną, z którym jest do dziś.

3. Michel, ojciec Arjena. Sędzia na emeryturze. Typ intelektualisty, ojciec dwóch synów.

Po roku noszenia kandydatów w głowie, sercu i co kilka tygodni na językach, zdecydowali się na opcję numer 3. Kupili dobre wino i pojechali w nietypowe odwiedziny. Usiedli przy stole, wypili po kieliszku i powiedzieli. „Wiecie, że się staramy o dziecko, moje plemniki są słabe, in vitro się nie powiodło. Czy tata nie zechciałby być dawcą spermy?” A mama na to, że sami już o tym myśleli.

– Zastanówcie się dobrze, jutro jedziemy na tydzień do Tajlandii, jak wrócimy, dacie nam odpowiedź – powiedział Arjen.

Tuż przed odlotem odebrał telefon od mamy: – Jesteśmy pewni.

Poczuli ulgę. Znowu mogli przejąć stery w swoje ręce. Po nieudanym klasycznym in vitro z nasienia Arjena lekarz zaproponował im ICSI. To była dla nich emocjonalna granica. Nie chcieli, żeby laborant wybierał plemnik i wstrzykiwał go do komórki jajowej, to już szło za daleko. Zapisali się na listę, ale szukali innego rozwiązania. W szpitalu proponowano im dawcę, ale ponieważ prawo się zmieniło i dawcy nie mogli już być anonimowi, ich liczba się zmniejszyła, więc powstały kolejki. Poza tym Arjen i Kirsten lubią mieć kontrolę. Chcieli sami wybrać tę osobę, wiedzieć, kto to jest.

Gdy tata Arjena się zgodził, w szpitalu powiedzieli im, że procedura wygląda następująco: najpierw pobiera się nasienie, następnie się je bada, później zamraża, a po sześciu miesiącach rozmraża, aby wykluczyć zakażenia takie jak HIV. Ale oni nie chcieli czekać tak długo. Kirsten miała trzydzieści pięć lat, Michel sześćdziesiąt pięć, nie potrzebowali mrożenia. Lekarka odesłała ich do bardziej doświadczonego profesora. Ojciec jako dawca nie stanowił dla profesora problemu, ale ominięcie mrożenia było wbrew procedurom szpitalnym. – W takim razie będziecie musieli zrobić to sami w domu. Damy wam instrukcje – usłyszeli.

Michel, wielki fan literatury, czuł się jak bohater powieści. Będąc sędzią, słyszał wiele niezwykłych historii, ale nigdy by nie zgadł, że w wieku sześćdziesięciu pięciu lat znajdzie się w szpitalnym pokoju z pojemnikiem na spermę. A potem, co lepsze, zostanie przebadany na obecność wirusa HIV. Podchodził do tego z rozbawieniem. Wychowany w protestanckiej rodzinie, czuł się człowiekiem liberalnych poglądów. Myśl o nieszablonowości jego czynów sprawiała mu przyjemność, gdy siedział pomiędzy współpasażerami w pociągu wiozącym go co miesiąc do syna i synowej.

Za każdym razem najpierw jedli małą kolację, śmiechem próbowali rozładować emocje. Potem Michel szedł do najdalej usytuowanej sypialni i wracał do syna z pudełkiem w ręce. Jak dobrze, że za chwilę wypiją kieliszek dobrego szampana.

Kirsten była już w sypialni. Gdy kupowała strzykawkę w aptece, sprzedawczyni dopytywała o rozmiar i w jakim celu będzie używana. – Czy możemy porozmawiać o tym na osobności? – odpowiedziała zakłopotana Kirsten. To nie był ich ulubiony moment trzymania za stery, ale i tak o niebo przewyższał wizyty w szpitalu. Kolejne badania, wyniki, niewrażliwi lekarze. Nad tym wszystkim, jak niemogąca się skroplić ciemna chmura, wisiała historia raka jajników w rodzinie Kirsten. Ile jeszcze można bezkarnie ingerować w organizm, brać hormony, eksperymentować?

O to martwił się głównie Arjen. Jak mawiają Holendrzy – on zawsze widzi niedźwiedzie na drodze.

Gdy się dowiedział, że jego plemniki są za słabe, czuł się winny, że przez niego Kirsten nie będzie mogła mieć dzieci. Proponował jej, żeby odeszła i założyła rodzinę z kimś innym, ale nie chciała o tym słyszeć, to z nim pragnęła stworzyć rodzinę. Postanowił więc, że zrobi wszystko, aby rozwiązać ten problem. Wobec ojca nie czuł zazdrości, bardziej wstyd, większość ludzi jest jednak płodna.

Kirsten to kobieta pełna życia, pewna swojej wartości i, jak wiemy, lubi przejmować kontrolę nad swoim życiem. Ale momenty, gdy Arjen wchodził do pokoju z pojemnikiem, wymazała ze swojej pamięci. Sperma Michela w jej ciele to było dziwne uczucie. Po inseminacji nie schodziła już na dół, nie wiedziałaby, co powiedzieć w takiej sytuacji.

Gdy rozmawiamy, z czarnych loków Kirsten zaczesanych do tyłu ściekają ledwie widoczne krople wody. Właśnie wyszła spod prysznica, ale na ustach ma już bordową szminkę. Ten moment opowieści jest dla niej trudny. Inseminację z nasieniem Michela powtórzyli osiem razy. Nie potrafi o tym mówić bez łez. – W końcu poszliśmy do lekarza zapytać, czy czegoś źle nie robimy albo może moje ciało zwalcza spermę teścia. Okazało się, że próbowaliśmy nie tego dnia, co trzeba. Spróbowaliśmy dzień wcześniej i zaszłam w ciążę. To, co dla nas zrobił teść, jest piękne, lubię go, jest świetnym człowiekiem. – Kirsten powoli się uspokaja i waży słowa. – Kocham go, nie ma w tym nic seksualnego.

W trakcie ciąży jajnik Kirsten powiększył się i podejrzewano, że to coś złośliwego. Po porodzie jajnik wycięli. Obawa się nie potwierdziła, a na nieszczęście wycięto ten, który miał zdrowy jajowód; drugi był zablokowany. Teraz więc obydwoje z Arjenem byli bezpłodni. Ale mieli córkę, czego chcieć więcej.

Gdy Dore miała dwa i pół roku, Arjen zaproponował Kirsten, żeby poszli do szpitala. – Po co? – dziwiła się. Arjen chciał być pewien, że nie mogą mieć więcej dzieci. Bardzo niechętnie, niemal ciągnięta za włosy Kirsten przekroczyła próg szpitala, gdzie dowiedziała się, że to wcale nie jest pewne, że jajowód jest zablokowany. Skierowano ją na laparoskopię, która wykazała, że jajowód jest drożny.

Znowu kupili dobre wino i pojechali w odwiedziny. Michel zgodził się bez zastanowienia. Kirsten miała niecałe trzydzieści dziewięć lat, Arjen zaproponował, żeby próbowali, dopóki nie skończy czterdziestu. Pięć miesięcy przed czterdziestką, po ósmej próbie, Kirsten zaszła w drugą ciążę. Arjen opowiada o tym z dumą: – Gdyby nie mój upór, nie mielibyśmy drugiej córki. To trochę pomaga poczuć, że ja też przyczyniłem się do zbudowania naszej rodziny.

– Oj, Dore, ten rysunek jest wspaniały, wyjątkowy! – nie mogła się nachwalić opiekunka.

– E tam, wiesz, co jest naprawdę wyjątkowe? Mój dziadek jest moim prawdziwym tatą! – odparła rezolutnie pięciolatka.

Kirsten zatkało, stała obok i nie mogła się ruszyć. Gdy Arjen wrócił do domu, powiedział, że trzeba zadzwonić do opiekunki i wszystko wyjaśnić. Zawsze powtarzał, że muszą być z tego dumni, a nie traktować tego jako coś wstydliwego.

Gdy w szpitalu oznajmili, że idą własną drogą i skorzystają ze spermy Michela, lekarze mieli tylko jeden wymóg – wizytę w ośrodku opieki społecznej. Arjen z Kirsten bardzo dobrze to wspominają. Po pierwsze konsultantka próbowała z nimi ustalić, czy nie boją się, że Michel będzie ingerował w ich życie. Tego się nie obawiali, Michel miał już swoje lata, swoją rodzinę, spełnione życie. Poza tym był na to zbyt liberalny, nigdy nie narzucał swoich poglądów nikomu. Drugie pytanie ich zaskoczyło.

– Czy planujecie powiedzieć dziecku?

– Tak – odpowiedzieli bez zastanowienia.

– Kiedy?

– Gdy dziecko będzie miało sześć lat?

– To dobry wiek – zgodziła się ku ich zaskoczeniu konsultantka i poleciła im książkę oraz stronę internetową o dawstwie.

To wywołało proces myślenia. Szczególnie u Arjena, który już zaczął wypatrywać kolejnych niedźwiedzi na drodze. Książka wydała mu się dziwna. Namawiała do uduchowionych rozmów z brzuchem, to było zupełnie nie w ich stylu. Ale wkrótce Arjen trafił na stronę brytyjskiego stowarzyszenia Donor Conception Network. – Ich podejście bardzo mi się podoba. Zasadniczo twierdzą, że nie warto mieć tajemnic w rodzinie. Kłamstwo to trucizna. Trzeba się liczyć z tym, że w jakiś sposób prawda wyjdzie na jaw. I co wtedy? Jeśli na przykład moja córka będzie miała pięćdziesiąt lat, ja już nie będę żył, ale ona znajdzie włos i zrobi test, który powie jej, że nie byłem jej biologicznym ojcem? Jak na to zareaguje? Chcieliśmy mieć rodzinę, zbudowaliśmy ją w ten sposób, jesteśmy z tego dumni. Dlaczego mamy to ukrywać przed najważniejszymi osobami, których to dotyczy? Mają prawo wiedzieć.

W poradniku Powiedzieć i rozmawiać. Jak rozmawiać o poczęciu dzięki dawstwu z dziećmi w wieku 0–7 lat, przetłumaczonym i wydanym przez Stowarzyszenie „Nasz Bocian”[4], autorka Olivia Montuschi, powołując się na zalecenia psycholożki Diane Ehrensaft, wymienia trzy sytuacje, w których należy zrezygnować z ujawnienia dzieciom prawdy lub odłożyć je na późniejszy etap. Pierwsza: gdy dziecko ma zaburzenia rozwojowe i zachodzi obawa, że nie będzie w stanie przyjąć tej informacji. Druga: jeśli dany rodzic przez dłuższy czas nie miał kontaktu z dzieckiem albo gdy rodzice są w trakcie rozwodu. Wtedy priorytetem jest odbudowanie więzi, a temat dawstwa należy przełożyć na później, gdy relacja będzie stabilna. Trzecia: gdy istnieje ryzyko odrzucenia dziecka przez resztę rodziny ze względów religijnych czy światopoglądowych.

Kirsten i Arjen nie doświadczyli żadnej z tych sytuacji i gdy Dore miała pięć lat, postanowili z nią porozmawiać. Ale najpierw zrobili test na ojcostwo. – Chcieliśmy mieć stuprocentową pewność, ponieważ czasem uprawialiśmy seks kilka dni przed inseminacją. Trochę miałem nadzieję, że może jakimś cudem okaże się, że to ja jestem biologicznym ojcem.

Dwa pierwsze razy z Dore rozmawiał Arjen. Powiedział, że gdy powstaje dziecko, bierze się trochę od mamy, trochę od taty i łączy się te składniki, ale to, co miał tata, nie było dobre, więc poprosili dziadka o pomoc. Reakcja Dore: „OK, a czy możesz dać mi teraz ciastko?”.

Za trzecim razem Kirsten powiedziała, że chce dołączyć. Podkreślała, że to, co zrobili rodzice, jest wyjątkowe i należy być z tego dumnym. Następnego dnia Dore narysowała piękny rysunek i wyjaśniła opiekunce, co jest naprawdę wyjątkowe.

– Wtedy nauczyliśmy się, żeby nie robić z tego czegoś zbyt wyjątkowego – śmieje się Arjen. – One nie chcą się wyróżniać, chcą być jak inne dzieci. W miarę upływu czasu dodajemy różne szczegóły, bo rozumieją coraz więcej. Gdy Dore miała dziesięć lat, zapytała: „Mamo, czy poszłaś do łóżka z dziadkiem?”.

Dore wie, że może opowiedzieć o tym, komu chce. Najlepiej jednak, jeśli uprzedzi rodziców, wtedy będą mogli pomóc jej w razie potrzeby. Do tej pory nie powiedziała nikomu poza opiekunką. Michel i Carla przez te wszystkie lata powiedzieli chyba jednej osobie. Arjen i Kirsten powiedzieli kilkudziesięciu znajomym. Ale właśnie tydzień temu oznajmili Dore i Lotte, że nie mówią już nikomu więcej, bo chcą, żeby one same mogły decydować.

– Gdy Dore miała sześć lat, pojechaliśmy do Londynu na warsztaty prowadzone przez DCN. Super było poznać ludzi w podobnej sytuacji, wymienić się doświadczeniami. Tam dowiedzieliśmy się, jak ważny jest dobór słów. My używaliśmy sformułowania „wasz prawdziwy tata”, „dziadek jest waszym prawdziwym tatą”. Poradzono nam, żeby zamienić to na „dziadek jest waszym dawcą”. W ten sposób tata pozostaje tatą, a dziadek dziadkiem. To było bardzo ważne. Dzięki temu ominęliśmy problem zacierania ról i odpowiedzialności. Nie zastanawiamy się, czy moja siostra jest ich przyrodnią siostrą, to tylko słowa, intelektualne ćwiczenia. Dziadek jest dawcą, ja jestem ojcem, więc moja siostra jest ciocią, a mój brat wujkiem. Choć oczywiście myślę o tym czasami. Na akcie urodzenia ja jestem wpisany jako ojciec, ale nie podpisaliśmy żadnych dokumentów, w których mój tata zrzekałby się praw rodzicielskich. Raczej nie wyobrażam sobie, że zacznie walczyć o dzieci. Ale rozmyślałem kiedyś o tym, co by było po jego śmierci. Teoretycznie mógłbym na podstawie testu genetycznego wystąpić o spadek, Dore i Lotte są biologicznie jego dziećmi. Oczywiście nigdy bym tak nie zrobił, zbyt sobie wszyscy ufamy, prowadziłem kiedyś tylko takie czysto hipotetyczne rozważania.

– Rozmawiacie o tym z siostrą? – pytam Dore, dwunastoletnią blondynkę z długimi włosami i okularami w dużych czarnych oprawkach. Rozmowa zainicjowana przez Kirsten idzie trochę opornie, więc przechodzę do sedna.

– Tak, ale raczej nie na serio. – Dore się trochę ożywia. – Opowiedziałam jej, jak to było – mówi i zaraz zerka na mamę. – Mogłam, prawda?

– Tak, mogłaś – śmieje się Kirsten i wyjaśnia, że Dore jest teraz w fazie, w której co chwila się upewnia, czy coś jest dozwolone.

– I co jej powiedziałaś? – pytam.

– No powiedziała, że jak chcesz mieć dziecko, to musisz mieć jajo od kobiety i nasionko od mężczyzny, ale nasionko taty było nieżywe, więc pożyczyliśmy od dziadka.

– Myślisz, że zrozumiała? – pytam.

Kirsten szybko pyta Lotte, która siedzi przy kuchennym stole i bawi się iPadem. – Chcę ciastko – słyszy w odpowiedzi. Czy to jakiś kod na powiedzenie: daj mi spokój z tą historią?

– Nie jest zainteresowana – wyjaśnia Kirsten. – Dla nich to tylko fakty.

– Żartujecie sobie czasem z tego?

– Tak. – Dore zaczyna chichotać. – Ostatnio byłam trochę zła na tatę i powiedziałam mu: „I tak jesteś moim przyrodnim bratem, a nie tatą, więc to nie ma znaczenia”. Tata się śmiał – dodaje szybko.

– Czy ja też mogę opowiedzieć dowcip? – Lotte przybiega do nas, a Kirsten wybucha perlistym śmiechem.

– A z przyjaciółmi o tym rozmawiasz?

– Nie, nie mam takiej potrzeby, wolę porozmawiać z mamą i tatą. Z przyjaciółmi może kiedyś.

– A z dziadkiem?

– Nie, wolę z rodzicami. Chociaż ciekawa jestem, co on myśli.

Michel też się nie pali do takiej rozmowy. Kirsten i Arjen nie mogą tego zrozumieć. Bardzo im na tym zależy, ale nie chcą naciskać. Michel ma siedemdziesiąt siedem lat, boją się, że gdy Dore i Lotte będą chciały porozmawiać, może go już nie być na świecie. Zaproponowali, żeby nagrał wideo albo napisał list, który mogłyby przeczytać, gdy będą dorosłe. Ale Michel ma z tym problem, nie chce w ten sposób wyróżniać dziewczynek spośród swoich wnuków, chce wszystkie traktować jednakowo.

Ale nie jest też tak, że temat jest nieobecny. – Często rozmawiamy o tym, kto po kim odziedziczył cechy i uzdolnienia – opowiada Kirsten. – Dore jest bardzo muzykalna, zapisaliśmy ją na lekcje gry na pianinie i bardzo dobrze jej idzie. Ma to po dziadku, który świetnie gra na klarnecie. Po mnie i mojej mamie dziewczynki mają włosy. Wszyscy mamy niebieskie oczy i wszyscy nosimy okulary, więc tutaj nie ma problemu – mówi ze śmiechem. – Ostatnio byliśmy na wakacjach w Belgii i dziadkowie dojechali na kilka dni. Jedliśmy obiad w restauracji i Arjen, umysł ścisły, zaczął opowiadać, że Lotte potrafi świetnie liczyć w pamięci. Na co babcia powiedziała: „A ja zawsze uważałam, że to przyszło od mojej rodziny”.

– Lotte jest bardziej otwarta, wydaje mi się, że pewnego dnia po prostu wróci ze szkoły i oznajmi, że wszystkim powiedziała. Dore to bardziej typ myślicielki – rzuca Kirsten.

– Nie boisz się, że ktoś będzie je szykanował?

– Ja nie mam takiej natury, żeby martwić się na zapas. Wielu naszych znajomych było zdziwionych naszym wyborem, ale tylko jeden był krytyczny. Stwierdził, że nie wie, jak Arjen może wychowywać niebiologiczne dzieci. I tylko tyle, wcale nas nie potępia, po prostu inaczej do tego podchodzi. Zrobiliśmy to z miłości, więc nie wiem, co mogłoby wzbudzić kontrowersje. Wszystkie dzieci doświadczają rzeczy, z którymi muszą sobie w życiu poradzić. Robimy, co w naszej mocy, żeby nasze córki radziły sobie jak najlepiej, jesteśmy otwarci, dobieramy odpowiednie słowa, mamy poczucie humoru. Jeśli pojawią się problemy, będziemy wspierać dziewczynki, ale nie będziemy ich chronić. Jeśli to, co zrobiliśmy, nie jest miłością, to ja nie wiem, co nią jest.

Agnieszka. Część trzecia

Gdy Agnieszka ogląda ślinę pod mikroskopem, Izrael ogląda w telewizji finał psychodramy nazywanej „sprawą Nahmani”. W pierwszej odsłonie małżeństwo Ruti i Daniego Nahmanich wystąpiło do sądu o to, aby ubezpieczenie zdrowotne pokryło koszty wydobycia ich komórek rozrodczych, zrobienia zapłodnienia in vitro i zamrożenia zarodków. Sprawę wygrali. Zamrożone zarodki mieli następnie przetransportować do USA, gdzie planowali podpisać umowę z surogatką (pani Nahmani przeszła histerektomię, czyli usunięcie macicy). Zanim doszło do zapłodnienia surogatki, pan Nahmani opuścił żonę i odszedł do kobiety, z którą natychmiast zrobił sobie dwoje dzieci. Trzydziestodziewięcioletnia wtedy pani Nahmani uznała, że chce skorzystać z zamrożonych zarodków. Eks się nie zgodził, więc szpital ich nie wydał. Ruti Nahmani poszła do sądu rejonowego, a ten uznał, że mąż nie może się nie zgodzić na to, by jego żona urodziła dzieci z zamrożonych zarodków. Mąż poszedł do Sądu Najwyższego i wygrał sprawę. Sąd Najwyższy uznał, że Dani nie może być pozbawiony prawa do nieposiadania dzieci. Co ciekawe, sąd rozlegle wyjaśnił, jak bardzo uznaje prawo pani Nahmani do macierzyństwa poprzez wykorzystanie medycyny reprodukcyjnej, w tym surogacji, i podkreślił, że samotne macierzyństwo to sytuacja powszechna w społeczeństwie izraelskim. Niemniej prawo pana Nahmaniego do nieposiadania dzieci nie może być zignorowane.

Ku zaskoczeniu wszystkich sąd postanowił jednak wznowić postępowanie i wydał drugi wyrok, w którym odwrócił logikę, stwierdzając: „Rodzicielstwo jest podstawową egzystencjalną wartością zarówno dla jednostek, jak i dla społeczeństwa. Dla kontrastu, nie ma żadnej wartości w nieposiadaniu dziecka”. Wygrana Ruti została określona w mediach jako wielkie zwycięstwo „biednej, niepłodnej Ruti” i usankcjonowała macierzyństwo jako wartość nadrzędną w życiu kobiety i społeczeństwa.

Sprawa ta spowodowała powstanie raportu Komisji Aloniego, na podstawie którego wprowadzono w Izraelu dyrektywy regulujące medycynę reprodukcyjną. Jedną z ich głównych zasad jest: „nikt nie powinien mieć utrudnionego dostępu do zostania rodzicem”.

Znowu paprotka pod mikroskopem. Tym razem ogląda ją doktor Stark w swoim prywatnym gabinecie. Agnieszka jest w Jerozolimie, na rocznych studiach religijnych w tradycyjnym beit midraszu. Ponieważ ustały jej miesiączki (ma dwadzieścia dziewięć lat), poszła gruntownie się przebadać. Pewna lekarka, obejrzawszy wyniki, stwierdza, że obraz jej hormonów rysuje się tak niejasno, że trzeba zbadać, czy Agnieszka nie jest genetycznym mężczyzną. Potwornie nieprzyjemne przeżycie, ale bez porównania z szokiem ostatecznej diagnozy. Owszem, Agnieszka jest kobietą, ale cierpi na przedwczesną menopauzę. Po jajeczkowaniu nie ma śladu, za to macicę ma świetną i będzie wspaniałą kandydatką do przyjęcia komórki dawczyni. Nie mogła tego zaakceptować. Tak trafiła do doktora Starka, który pobrał wymaz, zobaczył, że paprotka, czyli estrogeny, jest – wystarczy więc mała stymulacja hormonalna i Agnieszka będzie mamą. Pojechała potem do szpitala i publicznie wykrzyczała tamtej lekarce, że powinni jej odebrać prawa do wykonywania zawodu, za co później było jej wstyd.

*

Po roku Agnieszka wróciła do Polski. Prowadziła studia religijne w synagodze Nożyków, nauczała o Biblii, Talmudzie, Misznie. Zajęcia trwały kilka godzin, wraz z grupą pisali komentarze do fragmentów Tory, dyskutowali zażarcie, wymyślali alternatywne obchody świąt żydowskich. Jednym z uczniów był Adam, bystry obserwator, nieśmiały i zbyt głośny jednocześnie. Garnął się do Agnieszki jak do starszej siostry, której nigdy nie miał. Agnieszka powoli odchodziła od wiary, ale analiza świętych tekstów do dziś jest dla niej intelektualną ucztą. Cieszyło ją to, że w judaizmie znajduje się miejsce na niewiarę. Kiedyś poprosiła o rozmowę przebywającego akurat w Polsce rabina Rumunii i zapytała, co ma zrobić z ulatniającą się wiarą. – To by bardzo źle świadczyło o Żydzie, gdyby nie przechodził takiego etapu – usłyszała.

Równolegle szkoliła się w programowaniu neurolingwistycznym.

W końcu zdecydowała się na aliję, emigrację do Izraela. Rodzice byli przeciwni, ale przyszli na pożegnalną imprezę. Agnieszka miała nadzieję, że może tam, pośród ludzi zjeżdżających z całego świata, kogoś pozna. Liczyła też na izraelską medycynę.

Przez pierwsze pół roku Izrael wspiera świeżych emigrantów zasiłkiem. Gdy ten okres się skończył, Agnieszka była zrozpaczona. Nie mogła znaleźć pracy, bała się, że straci dach nad głową. Zaczepiła się jako pomocniczka ogrodnika, walczyła, aby utrzymać się na powierzchni. W tych zmaganiach niesamowitym wsparciem była grupa polskich Żydów, których znalazła w Jerozolimie. Oglądają polskie filmy, na przykład Popiół i diament czy Człowieka z żelaza, rozmawiają po polsku, gotują po polsku.

Pewnego dnia dostaje list od Adama. Pisze, że i on zdecydował się na aliję. Razem poznają Jerozolimę, pomagają sobie w szukaniu pracy. Łączy ich bratersko-siostrzana więź.

Zaczęła znowu chodzić do lekarzy. Wybitny specjalista Roy Homburg dokładnie przeanalizował naręcza wyników z drukarki igłowej zbieranych przez Agnieszkę od 1996 roku i powiedział: – Jedyną szansą na macierzyństwo jest dawstwo, i to jest wspaniała opcja.

– Ale panie doktorze, może udałoby się wystymulować jedną komórkę. – Zaryczana Agnieszka powiedziała to, co najczęściej mówią kobiety w takiej sytuacji.

I pan doktor, wcale nie powiedział: „Ma pani małe szanse, to pani decyzja”.

A Agnieszka nie pomyślała: „To może ja jednak raz spróbuję, przecież nie mogę się tak łatwo poddać”.

Nie stało się tak, bo nie byli w Polsce.

Zamiast tego doktor powiedział: – Być może ogromnym wysiłkiem uda się wystymulować komórkę, ale bardzo prawdopodobne, że okaże się ona pusta. Odradzam pójście tą drogą, to marnowanie czasu, wysiłku, pieniędzy, a zwłaszcza zdrowia. Niech pani spróbuje dojść do siebie i dojrzeć do tej decyzji.

Dochodziła dwa lata.

Czerwona szminka, rozpięta czerwona koszula, niesforny lok na czole i delikatny, przyjazny uśmiech. Fotograf już zamykał zakład, ale Agnieszka wcisnęła się i niemal zmusiła go, żeby został chwilę dłużej i zrobił jej zdjęcie. Akurat padało, więc włosy miała w nieładzie, była też trochę zgrzana. Do szukania męża idealnie.

Sziduch to hebrajska nazwa pochodząca od systemu poszukiwania małżonka przez swatów. Używa się jej również w znaczeniu randki, choć w tle pobrzmiewa szukanie męża lub żony. Przez dwa lata Agnieszka żyła sziduchami. Jeździła do Tel Awiwu grać w go, poznawała świetnych facetów, którzy chcieli z nią grać w go. Wymarzyła sobie na męża rosyjskiego Żyda, przez rok była członkiem rosyjskiego zespołu intelektualnego biorącego udział w teleturnieju Co? Gdzie? Kiedy?. Była na wycieczce dla singli po wzgórzach Golan i starówce w Jerozolimie. Przyjaciele wypychali ją do ludzi, żartowali, że powinna wziąć książkę pod tytułem Seks i czytać ją w kawiarni Hillel, bardzo popularnej wśród religijnych singli. Z tej rady nie skorzystała, ale była na sziduchu z niewidomym. Spotkanie zaaranżowała jej niewidoma przyjaciółkę. – Nie wiedziałam, co jeszcze mogę, kurwa, zrobić – wspomina Agnieszka i to jest pierwszy raz, kiedy razem się śmiejemy, a z jej ust pada przekleństwo.

Przed małżeństwem z Tomkiem życie uczuciowe Agnieszki było całkiem bogate. Nadzieja, że Izrael przywróci ją światu relacji damsko-męskich, niestety rozbiła się o koszmarne różnice kulturowe. Jeśli nie liczyć niezobowiązującego romansu ze stolarzem i kilku epizodów z sabrami, sziduchowe starania spełzły na niczym.

Trzydzieści trzy lata, trzydzieści cztery lata. Agnieszka czuje, że nie ma zbyt wiele czasu, ale jednocześnie w jej głowie opadł szlaban z napisem „Dziecko-nie-ze-swoich-komórek-jajowych-i-bez-partnera-u-boku”. W te rejony lepiej nie zaglądać. No bo jak o tym myśleć bez płaczu, bez rozczarowania, przerażenia?

Trzydzieści trzy lata, trzydzieści cztery lata. Polska strona karimaty daje o sobie znać, Agnieszka tęskni. Hebrajski uwiera, praca wciąż dorywcza, sziduchy, sziduchy, izraelscy mężczyźni są z jakiejś innej planety. A ona przecież tak bardzo chciałaby dzie…ciach, szlaban!

Trzydzieści pięć lat. Olśnienie.

Agnieszka czuła, że rodzice traktują ją jak własność, naciskają, aby szła drogą, którą oni wybierają. Całe życie z tym walczyła. Nagle zrozumiała, że wychowując dziecko z dawstwa, będzie mogła ostatecznie zrealizować ideę, że dziecko jest darem od świata, człowiekiem, który nikomu nic nie jest winny.

Dziecko-nie-ze-swoich-komórek-jajowych-i-bez-partnera-u-boku stało się najdroższym gościem.

W poświacie iluminacji wpisała w wyszukiwarkę „dawstwo”. Wyskoczył artykuł na stronie Stowarzyszenia „Nasz Bocian” – o tym, że w Anglii zniesiono anonimowość dawstwa. I nagle poczuła, że jest w domu. Aha, czyli to jest na świecie normalne, i jeszcze w dodatku może być jawne.

Podniesiony szlaban wywołał lawinę. Od tej pory męczył ją każdy zmarnowany dzień.

Nasz Bocian to stowarzyszenie wspierające niepłodnych i bezpłodnych. Posiada ogromne forum internetowe, na którym Agnieszka zadomowiła się na kolejne siedem lat. Natychmiast dostała od którejś forumowiczki e-maila ze wszystkimi informacjami dotyczącymi dawstwa. Zadzwoniła do embriolożki z kliniki w Łodzi i zapytała, jak długa jest lista do adopcji zarodka. Pół roku. – Nie mam tyle czasu – pomyślała. – Proszę mnie wpisać – powiedziała.

Odgrzebała numer do terapeutki Zvii Birman. Przegadały opcje izraelskie. Po komórkę dawczyni Izraelki jeździły na Ukrainę, Cypr, do Rumunii i Czech. Samotne kobiety mogą skorzystać w Izraelu z banku nasienia, ale nie z komórki dawczyni. Agnieszka ustaliła, że zacznie się leczyć jednak w Polsce, będzie taniej i łatwiej ze względu na wsparcie bliskich.

Trzydzieści pięć lat, trzydzieści sześć lat. Agnieszka zapisała się na histeroskopię, badanie sprawdzające stan ścian macicy. Znaleziono polipy, odesłano na operację. Operacja ją przytłoczyła, trudno być zdanym tylko na siebie, nawet jak się ma przyjaciół. Ogarnęły ją wątpliwości. Na forum napisała: „Kochane Dziewczyny, chcę się chwilowo pożegnać i bardzo Wam wszystkim podziękować. Postanowiłam teraz nie przystępować do adopcji zarodka i bardziej aktywnie poszukać partnera i taty dla dziecka. Jak go znajdę, będę przystępować do zapłodnienia z komórki dawczyni. […] Zrobię wszystkie badania (usunięcie polipów mam już za sobą), bo jak przyjdzie co do czego, to chcę być gotowa :D”.

Na trzydzieste siódme urodziny koleżanka zaplata Agnieszce na głowie małe warkoczyki. W czerwonej sukience Agnieszka wygląda niczym postać, którą znalazły kiedyś z Beatą, siostrą cioteczną, na strychu u dziadków. To była poszarzała figurka gipsowa Matki Boskiej, pomalowały ją farbkami na czerwono, włożyły jej wianek z kwiatów i kolczyki z wiśni. Gdy miały po kilka lat, każde wakacje spędzały u dziadków na wsi.

Forum: „Dziewczyny, witam ponownie! U mnie zmiana sytuacji i nowe pytania – pomóżcie! Dalej mieszkam w Izraelu, ale mam partnera gotowego dać nasienie”.

– Proszę pana, proszę pana, już może pan wejść – mówi pielęgniarka i zrezygnowana wraca do pokoju zabiegowego. Korytarz jest maleńki, pomarańczowo-niebieski, z obowiązkowymi zdjęciami słodkich bobasów na ścianach. Adam śpi jak kamień. To może być reakcja stresowa. Od momentu, gdy podjął decyzję, że chce użyczyć Agnieszce swojego nasienia, nie miał żadnych wątpliwości. Ale przechodzenie badań na HIV, gazetki porno, cała ta atmosfera trochę go wyczerpały.

Bardzo się zdziwił, gdy pewnego wieczoru podczas kolacji szabatowej Agnieszka opowiedziała, że stara się o dziecko i że będzie musiała skorzystać z komórki dawczyni i spermy z banku. Próbowała znaleźć kogoś znajomego, ale jeden przyjaciel bardzo zdecydowanie jej odmówił, i to ją strasznie zabolało. Na anonimowego dawcę przychodziło jej się zgodzić z trudem, ale wiedziała, że to jedyna możliwość. Adam zaoferował się od razu. Przecież on mógłby być dawcą, to nie problem! Jego narzeczona miała co prawda inne zdanie. Ale dla Adama sprawa była jasna – jeśli jego dziewczyna nie może zaakceptować tego, że pomoże swojej przyjaciółce, którą kocha jak siostrę, spełnić jej marzenia o dziecku, to on z taką osobą być nie może. No i pojechał. Przylecieli do Warszawy, potem pociągiem do Łodzi, po drodze słuchali Cohena, atmosfera była super. W klinice zrobiło się trochę nieludzko, dobrze, że wreszcie mógł się zdrzemnąć.

Po drugiej stronie drzwi Agnieszka modli się i rozmawia z zarodkami. Namawia je, żeby się uczepiły mocno macicy i nie puszczały. W plecaku na podłodze leży pięć misiów, dla każdego zarodka jeden. Żeby mogła potem powiedzieć dziecku: „Ten miś był z tobą wtedy, kiedy mama…”. Wszczepiono dwa zarodki, zagnieździł się jeden, trzymał się dwadzieścia jeden dni.

Po dwóch miesiącach rozpaczy Agnieszka wraca do Łodzi. Na korytarzu czeka koleżanka z Bociana, która po kilku miesiącach wykasuje swoje posty i zniknie z forum (rodzina męża, która dowie się z forum o tym, że kobieta skorzystała z komórki dawczyni, zacznie ją szantażować, że odbiorą jej dziecko, ponieważ nie jest jej).

Z trzech „Eskimosów” rozmroziły się wszystkie, żaden się nie zagnieździł. Agnieszka dochodzi do siebie w Bieszczadach, w Gdańsku u ujścia Wisły na Wyspie Sobieszewskiej, u cioci w Legionowie i wraca do Izraela.

Czarne króliki i tabaczki z przysadki. Historia in vitro

Dwa klopsiki rzucone na sklejkę pokrytą politurą. Gdy Miriam Menkin zajrzała w mikroskop, nie mogła uwierzyć. Po sześciu latach bezskutecznego zapładniania komórek jajowych zostawiła na szalce jedną komórkę w towarzystwie spermy na dłużej niż zwykle. I ona się w końcu podzieliła! W ten sposób Miriam Menkin stała się pierwszym na świecie człowiekiem, który zobaczył zapłodnienie poza ludzkim organizmem. Był rok 1944.

Sześćdziesiąt dziewięć lat wcześniej biolog Oskar Hertwig ogłosił, że zgłębił tajemnicę zapłodnienia zwierząt. W tych czasach wszelkie badania nad rozmnażaniem toczyły się w stacjach morskich i polegały na badaniu morskich bezkręgowców. Hertwig zajmował się jeżowcami, które rozmnażają się poprzez zapłodnienie zewnętrzne. Męski jeżowiec wypuszcza do wody spermę, żeński – komórki jajowe, i jedyne, co im potrzebne do zapłodnienia, to trafienie na siebie oraz obecność morskiej wody. Okrutnie przeklinany przez wdeptujących w niego turystów jeżowiec już dawno zasłużył sobie na szacunek tym, jak bardzo przyczynił się do rozwoju wiedzy na temat rozmnażania. Jego gamety są dosyć duże i przezroczyste, doskonałe do obserwowania. Zewnętrzne zapłodnienie jeżowców, czyli naturalne in vitro, okazało się łatwe do naśladowania w laboratoriach. Ponadto pozyskanie ogromnej liczby komórek rozrodczych również nie nastręcza u jeżowców problemów.

W pewnym momencie naukowcom przestało wystarczać zwykłe obserwowanie zwierzęcych zarodków i zaczęli nimi manipulować. Rozdzielać części składowe, niszczyć fragmenty mechanicznie lub chemicznie, poddawać je działaniom różnych warunków i stymulantów. Chcieli w ten sposób lepiej poznać właściwości zarodka oraz drogi, jakimi chodzą anomalie. Tak powstała embriologia eksperymentalna zwierząt. Wilhelm Roux, uważany za ojca tej dziedziny, przekłuwał komórkę dwukomórkowego zarodka przy użyciu rozgrzanej igły. Okazało się, że pozostała komórka była w stanie nadal się rozwijać. Hans Spemann, zdobywca Nobla w 1935 roku, podzielił dwukomórkowy zarodek salamandry za pomocą pętli zrobionej z włosa swojej córki. Uzyskał w ten sposób bliźniaki, czyli pierwsze klony zwierząt.

Zanim Miriam Menkin ujrzała cud ludzkiego poczęcia na szalce Petriego, pracowała w laboratorium Gregory’ego Pincusa, który zajmował się badaniem wpływu hormonów na dojrzewanie komórek jajowych ssaków, a dokładnie myszy i królika. W 1934 roku Pincus, Żyd rosyjskiego pochodzenia, ogłosił, że dokonał zapłodnienia in vitro komórek rozrodczych królika. Natychmiast został porównany do Bokanowskiego z wydanej dwa lata wcześniej książki Aldousa Huxleya Nowy wspaniały świat. Wizja przejęcia kontroli nad reprodukcją i tworzenia ludzi i podludzi wywołała panikę, co w połączeniu z nadchodzącą II wojną światową pozbawiło Pincusa posady w Harvardzie oraz możliwości kontynuowania badań.

Wtedy przerzucił się na badania nad sztucznym progesteronem i rozpoczął współpracę z Min Chueh Changiem. To Chang w 1959 roku pozaustrojowo zapłodnił komórkę jajową czarnego królika spermą czarnego królika i wszczepił ten zarodek białej królicy, która urodziła małego czarnego króliczka – pierwsze zwierzę powstałe przy wykorzystaniu zapłodnienia in vitro i do tego urodzone przez surogatkę.

Gdy John Rock, ginekolog i założyciel kliniki leczenia niepłodności Free Hospital for Women w Bostonie, usłyszał o osiągnięciu Pincusa, od razu pomyślał o tym, aby zastosować tę metodę u ludzi. Rock był żarliwym katolikiem i robił, co w jego mocy, aby umożliwić kobietom zajście w ciąże.

Zanim jednak mógł podjąć jakiekolwiek próby, musiał znaleźć komórki jajowe. Do tej pory nikt nie widział ani ludzkiej komórki jajowej, ani ludzkiego zarodka. Mniej więcej w tym czasie Rock przyjął do pracy Miriam Menkin.

Do pomocy w poszukiwaniu komórek jajowych zespół Rocka zaprosił zamężne kobiety z minimum dwojgiem dzieci i zaplanowaną całkowitą histerektomią, czyli usunięciem macicy. Przed operacją kobiety notowały dane o owulacji, temperaturze ciała i kontaktach seksualnych. Menkin nawet delikatnie namawiała do tego, aby przed operacją uprawiały seks, wtedy pojawiała się bowiem szansa na znalezienie w jajowodach zarodka. Poszukiwanie w wyciętych jajowodach komórek jajowych i wczesnych zarodków przypominało pracę poławiacza pereł, z tą różnicą, że nikt nie wiedział, jak dokładnie perła ma wyglądać.

Przez lata poszukiwań i poddawania kolejnych tkanek egzaminom udało się zespołowi wydostać trzydzieści cztery zapłodnione jaja z organów dwustu jedenastu kobiet będących w bardzo wczesnej ciąży. Pozyskane niezapłodnione komórki jajowe były zapładnianie przez Menkin. Przez sześć lat zapłodniła sto trzydzieści osiem komórek z ośmiuset. Swoje osiągnięcia udokumentowała na fotografiach. Stąd znamy zdjęcie przypominające dwa klopsy. Oczywiście nie ma mowy o żadnej sklejce, to efekt analogowych odbitek. Dwa lekko zachodzące na siebie blastomery rozpoczęły na szalce Petriego i oczach Menkin precyzyjny proces powielania i różnicowania komórek, którego celem jest człowiek.

Rock i Menkin ogłosili swoje osiągnięcia wraz ze zdjęciami w prasie naukowej w 1944 roku, ale nie próbowali implantować zarodków w ciele kobiety.

Menkin, jak wiele kobiet w tamtych czasach, nie miała możliwości zdobywania wyższej edukacji. Gdy jej mąż stracił pracę na Harvardzie, musieli się przeprowadzić do Karoliny Północnej. Po sześciu latach rozwiedli się, Miriam wróciła do Bostonu, ale laboratorium już nie było. Rock zajmował się tabletką antykoncepcyjną z Gregorym Pincusem i Min Chueh Changiem.

Niecałe dziesięć lat później, w latach pięćdziesiątych minionego wieku, na Wyspach Brytyjskich młody naukowiec Robert Edwards podąża śladami Pincusa. Zaczyna od pobudzania owulacji u niedojrzałych myszy, zapładnia ich komórki rozrodcze, transferuje je do dorosłych myszy i uzyskuje zdrowe potomstwo. Potem, wraz z doktorantką Ruth Fowler, która zostanie jego żoną, zajmuje się hodowlą komórek jajowych u dorosłych myszy przy wykorzystaniu pożywek, czyli płynów imitujących środowisko jajników i macicy. Szybko odkrywa, że Pincus robił to już ćwierć wieku temu i hodował nie tylko oocyty mysie, lecz także ludzkie. Od tej pory Edwards skupia się wyłącznie na komórkach ludzkich.

Tylko skąd je brać? Szczęśliwie udało mu się nawiązać współpracę z Molly Rose, ginekolożką, która przyjęła poród jego dwóch córek i zgodziła się oddawać mu niepotrzebne fragmenty tkanki jajników od swoich pacjentek. Pierwszym zadaniem Edwardsa było doprowadzenie do stanu, w którym komórki jajowe zaczynają dojrzewać. Ostatecznie problem dojrzałych komórek rozwiązał się dopiero, gdy Edwards nawiązał współpracę z ginekologiem-chirurgiem Patrickiem Steptoe’em. Dzięki promowanej przez Steptoe’a laparoskopii naukowcy mogli pobierać dojrzałe komórki prosto z organizmu przyszłej matki.

Problemem okazały się też plemniki. Te pobrane z ejakulatu nie były zdolne do zapłodnienia. Edwards wiedział już z badań Min Chueh Changa i Ryuzo Yanagimachiego, że plemniki nabierają tej zdolności dopiero w jajnikach samicy. Potrzebna więc była jeszcze specjalna pożywka, która zimituje proces, jak go nazwano, kapacytacji. Również i takie podłoże wynalazł wkrótce Edwards.

Następnym zadaniem było zapłodnienie. Tu materia okazała się dużo bardziej oporna. Przełomem stał się pewien mały eksperyment. Któregoś dnia Edwards zadał sobie pytanie: „A gdyby tak pożyczyć pożywkę od doktoranta, który zajmuje się hodowlą zarodków chomika?”. Była to zresztą pożywka, której używali Chang i Yanagimachi. Jak się potem okazało, była bardziej zasadowa niż ta stosowana przez Edwardsa. I to był strzał w dziesiątkę.

W walentynki 1969 roku Edwards i doktorant od chomików Barry Bavister ogłosili w „The Times” informację dotyczącą zapłodnienia in vitro ludzkich komórek. Dzień później ukazał się ich artykuł w „Nature”. Świat znowu zatrząsł się z oburzenia. Naukowy szczególnie, ze względu na obecność kolegów w mediach – w tych czasach nie była to przyjęta praktyka. Cała reszta, z poniektórymi naukowcami włącznie, podejrzewała Edwardsa o tajemne eksperymenty na zarodkach. Oskarżenia o manipulacje zarodkami Edwards cierpliwie kierował do sądu. Mimo wygranych dla Edwardsa i jego współpracowników – Patricka Steptoe’a oraz Jean Purdy, laborantki, która trzymała pieczę nad logistyką, nastały ciężkie czasy. W 1971 roku państwowa komisja badań medycznych odmówiła dofinansowania dalszych badań. Jednym z zaleceń komisji było, aby przetestować metodę zapłodnienia in vitro na innych naczelnych.

Od tej pory Edwards i jego współpracownicy działają na własną rękę. W pokoju bez okien w szpitalu Oldham, gdzie pracował Steptoe, przeprowadzają kolejne próby transferów. Edwards i Purdy dojeżdżają tam z oddalonego o niecałe trzysta kilometrów Cambridge kilka razy w tygodniu. Atmosfera wokół ich działań ma posmak frankensteinowski, z czarnymi proroctwami stworzenia dzieci kalekich i dysfunkcyjnych co rusz pojawiającymi się w mediach. W tym czasie rozwiązanie problemu niepłodności nie było tak istotne dla społeczeństwa, skupiano się raczej na kwestii kontroli urodzeń.

Informacja o możliwości wzięcia udziału w eksperymencie prowadzonym w szpitalu Oldham rozchodziła się drogą pantoflową. Pacjentki były obligowane do tego, aby nie rozmawiać z mediami, nie podawać imion współpacjentek, nie wspominać o leczeniu nawet przyjaciołom i rodzinie. Co nie było wcale takie proste, biorąc pod uwagę to, że pobyt w szpitalu trwał dwa–trzy tygodnie. W celu oznaczenia poziomu hormonów pobierano od pacjentek każdą kroplę moczu. Jeśli kobieta nie przebywała w szpitalu, musiała chodzić wszędzie z plastikowymi pojemnikami. Komórki pobierano dokładnie dwadzieścia sześć godzin po owulacji, niezależnie od tego, o której to wypadło.

Od momentu publikacji w „Nature” minęło osiem lat. Edwards i Steptoe przeprowadzili ponad sto transferów zarodków, przyjął się tylko jeden i zaowocował ciążą pozamaciczną. Edwards zaczął podejrzewać, że leki, którymi stymulował owulację pacjentek, wywołują wczesną aborcję i zaczął polegać na cyklu naturalnym. I wtedy się udało.

Pierwszą kobietą, która urodziła dziecko z in vitro, była Lesley Brown. Jej córka Louise Joy Brown przyszła na świat w 1978 roku przez cesarskie cięcie. Mimo że cała ciąża była dosyć medialna, w dniu porodu Edwards i Steptoe zrobili unik. Popołudniem wyszli ze szpitala głównym wyjściem i wrócili ukradkiem tylnymi drzwiami, to samo polecili mężowi Lesley. Poród nagrywany był przez rządową ekipę filmową. Dziecko lekarze pokazali następnego dnia, upewniwszy się, że jest zdrowe. Bądź co bądź, do tej pory dzięki in vitro zdrowe urodziły się tylko króliki.

„Urocza Louise”, „Superdziecko”, „Pierwsze dziecko z probówki” – już następnego dnia okładki na całym świecie witały bobasa z perkatym noskiem. 25 lipca 1978 roku o godzinie 23.47 największy biomedyczny eksperyment na człowieku zakończył się powodzeniem.

Polska

Zagraniczne czasopisma przychodziły do biblioteki Akademii Medycznej w Białymstoku raz w tygodniu. W te dni szef kliniki ginekologiczno-położniczej profesor Krawczuk odwiedzał bibliotekę, przeglądał je i na okładkach pism, w których znajdowały się artykuły dotyczące jego dyscypliny, pisał trzy litery – GIN. Kilka dni później jego uczeń, doktor Szamatowicz, przynosił oznaczone magazyny do kliniki, rozdawał studentom artykuły do opracowania i streszczenia. Do autorów co ciekawszych badań wysyłał prośbę o szczegóły. I tak uzbierał tysiące odbitek prac badawczych.

W ten sposób do kliniki dotarła informacja o działalności profesora Edwardsa oraz o pierwszym dziecku urodzonym dzięki zapłodnieniu in vitro. Wywołała poruszenie, po czym wszyscy wrócili do swoich badań. Doktor Szamatowicz zajmował się metabolizmem androgenów, które wywoływały zaburzenia miesiączkowania. Szkolił się w operowaniu zmian anatomicznych jajowodów, macicy, jajników.

W latach sześćdziesiątych, gdy Szamatowicz, później profesor, zaczynał karierę, metody stymulacji hormonalnej były dosyć prymitywne. Jedna z nich polegała na tym, że do kanału szyjki macicy zakładano elektrodę i drażniono to miejsce prądem po to, aby na drodze odruchu maciczno-podwzgórzowego spowodować wyrzut gonadotropin. Gonadotropiny to hormony produkowane przez komórki przedniego płata przysadki mózgowej, które pobudzają działalność gruczołów płciowych. Innym sposobem pozyskiwania substancji hormonalnych było ich izolowanie z podwzgórza mózgowego i podawanie pacjentkom w postaci sproszkowanej tabaczki (wciąganej, ma się rozumieć, nosem). Tym zajmował się profesor Klimek. Najbardziej skuteczna i wydajna okazała się metoda wtedy jeszcze niepraktykowana w Polsce – pozyskiwanie gonadotropin z moczu kobiet w okresie przekwitania. Doskonale nadawał się do tego celu mocz zakonnic ze względu na ich odizolowanie od świata i zminimalizowane zagrożenie chorobami przenoszonymi drogą płciową. Mocz jest wykorzystywany przez producentów do dziś.

Gdy wiadomość o Louise Brown dotarła w 1978 roku do Białegostoku, korzystano już z pierwszych preparatów hormonalnych zarejestrowanych przez komisję leków i sprowadzanych z zagranicy. Ale o zapłodnieniu in vitro pomyślano dopiero pięć lat później.

– Byłem już wtedy profesorem – mówi Marian Szamatowicz, dziś profesor emerytowany. W jego gabinecie na wydziale ginekologiczno-położniczym Uniwersytetu Medycznego w Białymstoku ściany obwieszone są pamiątkami i obrazami. Jest nawet wypchana ryba, bo pan profesor jest z zamiłowania wędkarzem i myśliwym. – Pojechałem do Szwecji na szkolenie w zakresie operacji, ale przy okazji mogłem zobaczyć, jak się robi to in vitro. Jak stymulują jajeczkowanie, jak w obrazie sonograficznym wygląda wystymulowany jajnik. W Szwecji odchodzono od pobierania jajeczek laparoskopowo. Przy laparoskopii trzeba było pacjentkę znieczulić, dziurką koło pępka wprowadzić aparat optyczny do jamy brzusznej, a potem z drugiego dojścia igłą przy użyciu specjalnej pompy pobrać z pęcherzyków komórki jajowe. My z początku też tak próbowaliśmy, dopiero w 1986 roku, gdy dostaliśmy ultrasonograf od papieża, mogliśmy zacząć działać bez laparoskopu.

– Papież przyczynił się do pierwszego in vitro w Polsce?

– Ja to komentowałem tak, że papież się nie myli, dał w dobre ręce i do dobrych celów. Prawda jest taka, że główne zastosowanie ultrasonografu to był monitoring ciąż. Ale dzięki temu ultrasonografowi pobieranie komórek jajowych było dużo łatwiejsze. Zanim go jednak dostaliśmy, musieliśmy skompletować niezbędny sprzęt. Gdy wróciłem ze Szwecji i powiedziałem, że rozpoczniemy leczenie niepłodności za pomocą in vitro, koledzy patrzyli na mnie jak na człowieka nie z tej planety. Ale rok później zostałem dyrektorem Instytutu Położnictwa i Chorób Kobiecych i mogłem zarządzać zasobami ludzkimi. W tamtych czasach rządzenie młodymi, zapalonymi ludźmi było łatwiejsze. Mieli więcej entuzjazmu, ale byli też bardziej spolegliwi.

– Jaki sprzęt był potrzebny?

– Trzeba było kupić odpowiedniej jakości inkubator, w którym hodowało się komórki po zapłodnieniu. Odszukiwanie komórek jajowych w płynie pobranym z pęcherzyków jajnikowych oraz dodawanie plemników musi odbywać się w specjalnej komorze laminarnej. Ona zapewnia właściwą temperaturę i środowisko, które chroni przed infekcjami. Gdy w 1986 roku wszystko było gotowe, okazało się, że mamy problem z mediami, w których były hodowane komórki i zarodki. Walczyliśmy o lepszą jakość wody, odczynniki, ale do żadnej ciąży nie dochodziło.

Woda to była działka Waldemara Kuczyńskiego. – Całe moje laboratorium było zastawione dejonizatorami, urządzeniami do oczyszczania wody, rektyfikatorami – wspomina profesor Kuczyński. – Przestudiowaliśmy wszystkie studnie w regionie i wybraliśmy najczystsze źródło. Z sześćdziesięciolitrowej beczki uzyskiwaliśmy sto–sto pięćdziesiąt mililitrów wody do produkcji mediów, w których hodowaliśmy komórki. W części klinicznej zajmowałem się diagnostyką mężczyzn, opracowałem metodę oznaczenia populacji plemników aktywnych w nasieniu. Na mnie spadła też konstrukcja narzędzi. Teraz to się wszystko kupuje, wtedy rynek był bardzo ubogi, a poza tym nie mieliśmy pieniędzy. Sami więc robiliśmy zestawy do pobierania komórek jajowych, do transferów. Potem je woziliśmy do Instytutu Badań Jądrowych do Świerka na akcelerator, żeby wysterylizować, bo nie można było używać sterylizacji chemicznej.

Pierwsze dziecko poczęte w Polsce przy wykorzystaniu metody in vitro urodziło się 12 listopada 1987 roku. Mama Magdy była pacjentką szpitala, lekarstwa dostawała ze szpitalnej apteki, zabieg został wykonany nieodpłatnie. Tak było do 1991 roku, kiedy to minister Sidorowicz uznał, że in vitro i zabiegi kosmetyczne to nie są procedury medyczne, w związku z tym nie mogą być refundowane ze środków publicznych.

Królowa matka wszystkich komórek

Komórka jajowa dosyć często przedstawiana jest jako bierna, pękata wyspa podbijana przez sprytne i ruchliwe plemniki. To nie tylko przekładanie stereotypów społecznych na świat biologii, lecz także pozostałość po dawnych przekonaniach, że ciąża jest wynikiem działania plemnika, który w połączeniu z krwią kobiety – a po odkryciu komórki jajowej: z komórką jajową – daje nowe życie. Rozwój technologii reprodukcyjnej umożliwił dokładne przyjrzenie się procesom zachodzącym w gametach ludzkich po ich połączeniu i doprowadził do detronizacji plemnika.

„Omne vivum ex ovo”, wszystko, co żyje, pochodzi od jaja – głosił już w 1651 roku William Harvey, angielski lekarz i badacz. Te słowa przywołał światowej sławy profesor Andrzej Tarkowski w przemowie z okazji przyznania mu tytułu doktora honoris causa przez Uniwersytet Medyczny w Łodzi w 2005 roku. „Jajo jest komórką zupełnie wyjątkową, ponieważ dzięki swojej organizacji strukturalnej oraz obecności i określonemu rozmieszczeniu w cytoplazmie różnych składników umożliwia rozpoczęcie rozwoju embrionalnego, to znaczy uporządkowanego w czasie i przestrzeni ciągu przekształceń prowadzących ostatecznie do powstania osobnika nowej generacji. Jajo jest najważniejszą komórką organizmów tkankowych, mówiąc nieco poetycznie: jest »królową matką« wszystkich komórek”.

– Gdy mężczyźni twierdzą, że oni w połowie dają życie, to zawsze biorę długopis do ręki i mówię: „Gdyby wyobrazić sobie, że pokój, w którym siedzimy, jest komórką jajową, to ten mały przedmiot może symbolizować to, co pan dokłada do niej ze swojej strony” – mówi profesor Krzysztof Łukaszuk, kierownik klinik INVICTA. – Komórka jajowa ma wszystko. Ma cytoplazmę, z której powstanie prawie cały człowiek. Ma mitochondria zapewniające energię, ma wrzeciona kariokinetyczne, odpowiednią ilość białek i kwasów nukleinowych, które pozwalają na kilka początkowych podziałów zarodka. W tym kontekście plemnik wnosi niewiele – używa sobie profesor. – Plemnik ma mitochondria między główką i witką, które sprawiają, że ogonek się rusza. Podczas klasycznego zapłodnienia ogonek zostaje na zewnątrz. Przy ICSI, docytoplazmatycznej iniekcji komórki, czyli włożeniu całego plemnika do komórki jajowej, witka i mitochondria w jej wnętrzu „obumierają”. Najważniejsza cecha plemnika: posiada materiał genetyczny, który odziedziczy dziecko. Niestety często jest on poniszczony. Z jednej strony fragmentacja DNA, która zachodzi w plemnikach, jest procesem naturalnym i pożądanym. Plemniki muszą się same unicestwić, bo inaczej w brzuchu kobiety ganiałyby ich miliardy. Z drugiej strony przy zapłodnieniu uszkodzony materiał genetyczny pochodzący od mężczyzny może spowodować rozwój chorego zarodka. Na szczęście niektóre młode komórki jajowe potrafią takie zniszczone DNA naprawić.

*

Profesor Kuczyński porównuje komórkę jajową do komputera. System operacyjny znajduje się w cytoplazmie. Jądro jest twardym dyskiem, tam są zzipowane programy, które określają wszystko – w jakim tempie rośnie paznokieć i wypada włos. Gdy plemnik przeniknie do komórki jajowej, następuje aktywacja jaja, powstają dwa przedjądrza, męskie i żeńskie, które koniugują mniej więcej w dziewiętnastej–dwudziestej pierwszej godzinie od zapłodnienia. Ale to wcale nie znaczy, że dochodzi do kompilacji dwóch materiałów genetycznych. Komórka jajowa ma swój podstawowy system operacyjny, taki BIOS, który umożliwia podziały na dwie, trzy, cztery komórki (nazywane blastomerami), do trzeciego dnia rozwoju. Dopiero w dniu czwartym, piątym, gdy zarodek wykazuje sześć–osiem blastomerów, musi uaktywnić się system operacyjny, taki Windows, który przejmuje kontrolę nad dalszym rozwojem zarodka. Niestety, tu często pojawiają się schody, Windows jest wadliwy i część zarodków zatrzymuje swój rozwój, obumiera. Jeżeli system jest prawidłowy, to dochodzi do dalszego rozwoju zarodka, moruli, a następnie wytworzenia jamy i podziału komórek na trofoektodermę, z której powstanie łożysko i błony płodowe, oraz węzeł zarodkowy, dający później w efekcie człowieka. To jest stadium blastocysty, które zarodek osiąga w piątej dobie – opowiada profesor. – Obecnie tendencja jest taka, że przenosimy zarodki do macicy, a także mrozimy zarodki, które osiągną ten etap, to znacząco podniosło skuteczność.

Rozwój medycyny reprodukcyjnej odsłonił przed nami wiele tajemnic dotychczas skrywanych przez ciemne i ciepłe korytarze ciała. Wydobyte na światło dzienne komórki rozrodcze i zarodki uświadomiły nam tajemnicze prawa selekcji natury. Około siedemdziesięciu procent zarodków obumiera w pierwszej fazie ciąży i dotychczas rzadko która kobieta miała tego świadomość. Podstawową przyczyną jest nieprawidłowe połączenie materiału genetycznego. Przeniesienie ludzkiego zapłodnienia poza organizm kobiety sprawiło, że dążymy do tego, aby wszczepiać zarodki, które mają jak najwięcej szans na zdrowy rozwój. Nic więc dziwnego, że właśnie diagnostyka zarodka rozwija się najprężniej. Robert Edwards od samego początku badań nad in vitro przewidywał, że badania genetyczne zarodka staną się nieodłączną częścią in vitro. Widział w tym wielką nadzieję na eliminację ciężkich schorzeń genetycznych.

Zarodki bez tajemnic

„Pierwsze dziecko z przebadanym genomem na poziomie zarodkowym” – takie tytuły prasowe obiegły świat w sierpniu 2013 roku. Connor Levy to dziecko, które urodziło się po tym, jak jego rodzice zdecydowali się wziąć udział w eksperymencie polegającym na zastosowaniu nowej technologii badania zarodków – NGS (Next-Generation Sequencing). Z pięciu blastocyst trzy miały prawidłową budowę chromosomów. Jedna urodziła się w postaci Connora, dwie zostały zamrożone. Rodzice wiedzą, że są płci żeńskiej i męskiej.

Całkiem nieoczekiwanie okazało się, że polska klinika INVICTA jest w posiadaniu tej technologii od 2013 roku i jako pierwsza na świecie korzysta z niej w praktyce klinicznej. – Metoda ta była dotychczas wykorzystywana do wykrywania nieprawidłowości DNA i genetycznych predyspozycji do chorób u dorosłych ludzi – wyjaśnia Sebastian Pukszta, zastępca kierownika Laboratoriów Medycznych do spraw Biologii Molekularnej INVICTA. – W klasycznym sekwencjonowaniu czytało się jedną informację kilka razy, dzięki urządzeniu bazującym na najnowszej technologii jedną informację czytamy trzydzieści tysięcy razy, pięćset tysięcy razy, zależy, jak ustawimy badanie. Dzięki NGS możemy też badać aneuploidie, czyli zaburzenia w liczbie chromosomów i mutacje w pojedynczych genach jednocześnie. Tym samym możliwe jest wykonanie diagnostyki w kierunku zespołu Downa i określonej choroby jednogenowej, na przykład mukowiscydozy, na tym samym materiale, z tego samego zarodka. Już teraz możemy wyeliminować blisko siedemset chorób tak zwanych rzadkich. NGS oprócz tego, że jest niewiarygodnie dokładną metodą, znacznie obniży koszty diagnostyki preimplantacyjnej.

Badania preimplantacyjne (PGD) są stosowane z kilku powodów: gdy pojawiają się częste poronienia, kiedy programy zapłodnienia pozaustrojowego u danej pary kilkukrotnie zakończą się niepowodzeniem oraz gdy zachodzi prawdopodobieństwo przekazania dziecku choroby genetycznej. Dodatkowym wskazaniem jest wiek kobiety – powyżej trzydziestu pięciu lat. Do kliniki INVICTA często zgłaszają się także pacjenci, którym urodziło się już chore dziecko lub u których zdiagnozowano mutacje w konkretnym genie. W takich sytuacjach często konieczne jest dopasowanie metodologii i zaplanowanie badania pod indywidualne potrzeby danej pary. Jak dotąd tego typu autorskie projekty opracowane zostały w celu wykluczenia kilkunastu poważnych chorób, między innymi zespołu Smitha-Lemliego-Opitza (SLOS) i niedosłuchu wrodzonego.

– Czy są takie schorzenia, które uzna pan profesor za zbyt mało uciążliwe, aby zastosować diagnostykę preimplantacyjną? Weźmy na przykład alergie na tle genetycznym – pytam Krzysztofa Łukaszuka.

– Gdy patrzę, jak mój syn się dusi i puchnie, po tym jak wejdzie do pokoju, w którym przebywał wcześniej kot, to wcale nie jestem przekonany, że to jest mało uciążliwa choroba. Myślę, że rozwój cywilizacyjny i postępy w medycynie w pewnym sensie zaśmiecają genom, co skutkuje wzrostem ryzyka wad i chorób genetycznych. Dzięki diagnostyce preimplantacyjnej możemy ograniczyć ich występowanie i pomóc wielu ludziom. Nie widzę w tym nic złego.

– Dokładne poznanie genomu dzięki PGD NGS nasuwa pytanie, czy nie będziemy szukać w zarodkach nie tylko wad, ale i konkretnych cech?

– Po pierwsze, PGD NGS wykonujemy tylko przy wskazaniach medycznych, czyli gdy istnieje realne zagrożenie anomalią genetyczną, i tylko pod tym kątem testujemy materiał z zarodków. Po drugie, nawet gdybyśmy chcieli sprawdzić jakieś cechy albo predyspozycje, jesteśmy ograniczeni liczbą genów, które możemy wybierać. By diagnostyka miała sens, na dwadzieścia siedem tysięcy genów możemy selekcjonować maksymalnie trzy. Poza tym jesteśmy ograniczeni liczbą zarodków, które powstały. Gdy weźmie się te dwa czynniki pod uwagę, wybieranie pod względem umiejętności czy cech wyglądu staje się całkowitą abstrakcją.

– A czy dysponujemy wiedzą na temat tego, jak można by ingerować w genom na poziomie zarodkowym i dokonywać manipulacji w celu ulepszania danych cech, na przykład wytrzymałości albo pamięci?

– Taka wiedza istnieje, naukowcy dysponują danymi z eksperymentów ze świata zwierząt. Ze względów etycznych nikt nie próbuje jednak przenosić tych doświadczeń na człowieka.

Profesor Łukaszuk lubi innowacje. Na stronie swojej kliniki chwali się, że pierwszy w Polsce wprowadził mrożenie komórek jajowych, hodowanie zarodków w niskiej prężności tlenu, badanie rezerwy jajnikowej. Diagnostyką preimplantacyjną zajmuje się od 2005 roku. Chciał również podjąć działania w kierunku wymiany mitochondriów, ale nie dostał pozwolenia komisji bioetyki. Wymiana mitochondrialna stosowana jest w przypadku chorób mitochondriów. Są to bardzo ciężkie schorzenia, zazwyczaj atakujące mięśnie szkieletowe i układ nerwowy. – Mitochondria dają energię. Jeśli są chore, cała komórka nie może funkcjonować prawidłowo. To tak, jakby wyrwało jej się serce – wyjaśnia profesor. – Okazało się, że można połączyć materiał z dwóch komórek jajowych, wykorzystując prawidłowe mitochondria z jednej i zdrowe jądro z drugiej, w której mitochondria były chore.

– Dzięki temu osiągnięciu prasa ogłosiła przełom: na świecie istnieją dzieci, które mają troje biologicznych rodziców. Ucieszyło to lesbijki: skoro taka komórka jajowa posiada materiał genetyczny dwóch kobiet, obydwie kobiety mogą być biologicznie spokrewnione z dzieckiem – zauważam.

– Nie przesadzałbym tutaj z wyciąganiem wniosków. – Profesor Łukaszuk wygląda na rozbawionego. – DNA mitochondrialne nie wchodzi w skład genomu, liczy się je całkiem oddzielne. Genom ma sześć miliardów par zasad, a mitochondrium tylko szesnaście tysięcy. Skoro o plemniku mówię, że jest jak długopis w pokoju, to dla DNA mitochondrialnego będę musiał znaleźć jakiś mikrookruszek.

Regulacje w obrębie badań preimplantacyjnych skupiają się na zakazie badań w celu innym niż wykluczenie choroby, szczególnie zakazuje się badań mających na celu determinację płci. Choć w USA są kliniki oferujące wybór płci zarodka ludziom, którzy posiadają już na przykład dwoje dzieci jednej płci i trzecie chcą mieć płci przeciwnej. Wyzwaniem stały się sytuacje, w których pary chcą skorzystać z zarodka obciążonego chorobą. W Wielkiej Brytanii pewna heteroseksualna, głucha para urodziła poczęte naturalnie głuche dziecko. Gdy zaczęli planować drugie, okazało się, że będą musieli skorzystać z in vitro, chcieli więc wybrać zarodki z genetyczną głuchotą. HFEA się temu sprzeciwiła, uważała, że zarodek z chorobą nie powinien być użyty. Zdaniem pary takie stanowisko oznacza, że życie głuchych jest warte mniej niż życie ludzi zdrowych.

– Pomagaliście rodzinom, które chcą wyeliminować głuchotę. A co by pan profesor zrobił, gdyby trafiła do pana para, która chciałaby skorzystać z PGD i podać zarodki z głuchotą? – pytam.

– Naszym zadaniem jest działanie na korzyść dziecka, a w tej sytuacji korzyścią dla dziecka będzie życie bez obciążeń genetycznych. Celem PGD jest pomoc ludziom, u których występuje zwiększone ryzyko zaburzeń, tak by ich dzieci rodziły się zdrowsze, a nie chore.

Zdobycie tajemnicy powstania życia i konsekwencje oraz możliwości płynące z tego zuchwałego czynu, są niezwykłym wyzwaniem dla społeczeństw. Jak widać chociażby na przykładzie głuchej pary z Wielkiej Brytanii, prawo i etyka nie nadążają za tym rozwojem. Może powinniśmy się zatrzymać?

Taki postulat padł z ust Jacques’a Testarta, lekarza, który doprowadził do narodzin pierwszego dziecka in vitro we Francji w 1982 roku. Pięć lat po swoim sukcesie zaproponował międzynarodowe moratorium na badania w zakresie inżynierii embrionalnej. W książce Przejrzysta komórka wyjaśnia, że jego motywacje nie są religijne. To nie leczenie niepłodności za pomocą in vitro obudziło w nim wątpliwości, ale rozwój badań, jakie zaczęto prowadzić na zarodkach. Zdaniem Testarta odbywają się one bez jakiejkolwiek kontroli, dlatego postanowił dać sobie prawo do niewiedzy, zatrzymać się, zanim będzie za późno.

Obserwując naukę w latach osiemdziesiątych, Testart wieszczył, że za dwadzieścia–trzydzieści lat będziemy zapewniać sobie tkanki do wymiany poprzez sztuczny podział dwukomórkowego zarodka. Jeden blastomer rozwijałby się dalej w macicy, drugi hodowano by w celu zdobycia zawiązków narządów zamrożonych na przyszłość. Testart analizował też doniesienia o możliwości ciąży u mężczyzn, rozwoju zarodka człowieka w macicy zwierzęcia oraz reprodukcji w obrębie jednej płci.

Dziś, dwadzieścia dziewięć lat po wydaniu Przejrzystej komórki, można jasno powiedzieć, że żadna z przepowiedni Testarta się nie sprawdziła. Być może ktoś nadal prowadzi badania nad międzygatunkowym przeszczepem macicy, wszczepianiem ludzkich zarodków do macicy zwierzęcej, tak samo jak co chwila słyszymy o naukowcu, który pracuje nad sklonowaniem człowieka. Ale samo przeprowadzenie jakiegoś doświadczenia na zwierzęciu nie oznacza automatycznego sukcesu i zastosowania w świecie ludzkim.

Jeśli któryś z wątków poruszanych przez Testarta jest nadal przedmiotem badań i rozważań, to wydaje się, że to reprodukcja w obrębie tej samej płci. Jest ona związana z badaniami nad wyprodukowaniem sztucznych gamet. I tu znowu wracamy do zarodka, bo badania nad sztucznymi gametami możliwe są dzięki komórkom macierzystym. A komórki macierzyste mogą pochodzić z zarodka, dokładnie z blastocysty, z węzła zarodkowego. Wtedy nazywają się zarodkowymi komórkami macierzystymi. Innym rodzajem komórek macierzystych są tak zwane komórki macierzyste indukowane. Powstają z komórek somatycznych, które zostają zdeprogramowane, czyli niejako cofnięte do stadium zarodkowego.

Profesor Karim Nayernia z Uniwersytetu w Newcastle w 2006 roku stworzył spermę z zarodkowych komórek macierzystych i pozaustrojowo zapłodnił nią myszy, co doprowadziło do narodzin siedmiorga młodych, z czego sześcioro dożyło dorosłości. Udało mu się też stworzyć spermę z komórek ludzkiego szpiku kostnego pobranego od mężczyzny. Komórki rozrodcze powstałe w ten sposób nazywa się IVD od angielskiego in vitro-derived (pochodne in vitro).

Ale prognozy i eksperymenty idą jeszcze dalej. Czy gdyby wziąć komórkę skóry z kobiety, udałoby się stworzyć z niej spermę? I odwrotnie, czy udałoby się stworzyć komórkę jajową z komórki somatycznej mężczyzny? Profesor Nayernia podjął się i tego zadania. W 2008 roku ogłosił w prasie, że stworzył prymitywną spermę z komórek macierzystych zarodka żeńskiego. Teraz pracuje nad zamianą kobiecych komórek szpiku w spermę.

Działania Nayerni to bardzo skomplikowane eksperymenty. Osobniki, które uzyskał w doświadczeniach na myszach, miały problemy zdrowotne. Gamety ludzkie z kolei nie były używane do zapłodnienia[5]. Musiałyby najpierw przejść podziały mejotyczne, czyli dojrzeć. Naukowcy studzą więc zapały. Ale kto wie, czy kolejnym wielkim przełomem w reprodukcji człowieka nie będą sztuczne gamety? I to gamety przekraczające jej heteronormatywność?

Tego dowiemy się za kolejne dwadzieścia–trzydzieści lat.

W cieniu

Zapłodnienie in vitro, dosłownie: w szkle, powołało do życia społecznego nowego aktora. Jest nim zarodek. Powstały na szalce Petriego, trzymany w inkubatorze w warunkach imitujących środowisko jajników i macicy kobiety, karmiony odżywkami, które przypominają płyny ustrojowe kobiety. Zarodek. Bez macicy wytrzymuje kilka dni. Potem trzeba go albo podać do organizmu kobiety, albo zamrozić, inaczej obumrze. W zasadzie od początku wybił się na niezależność i zdominował debatę na temat medycyny reprodukcyjnej. Zarodek. Niezależny tak bardzo, że niektórzy chcą nawet nadać mu status obywatela.

Obywatelki, zarodków kreatorki i właścicielki, to albo waleczne matki bojowniczki, które przezwyciężyły chorobę, albo egoistyczne karierowiczki, starania o dziecko traktujące jak wizytę w supermarkecie. Tak mniej więcej można scharakteryzować dwoisty portret kobiet korzystających z medycyny reprodukcyjnej, jaki wyłania się z polskiej debaty publicznej. Portret kobiet w cieniu zarodka.

Magda

Przeszłam trzy nieudane programy in vitro i trzy kriotransfery, czyli transfery rozmrożonego zarodka. W pewnym momencie lekarstwa zajmowały w lodówce dwie półki. Przy ostatnim in vitro siadaliśmy z mężem przy stole, otwieraliśmy arsenał i zabieraliśmy się do roboty. Dawki były różne, przelewaliśmy do strzykawek, liczyliśmy, sprawdzaliśmy, czterdzieści minut nam to zajmowało.

Początek stymulacji hormonalnej polega na wyciszeniu owulacji, czyli takiej krótkiej menopauzie. Za pierwszym razem miałam potworne migreny i mdłości. Za drugim wyciszałam się na dwa miesiące, bo coś nie zadziałało. Potem dostaje się leki na wywołanie jajeczkowania. Ja wtedy puchłam, brzuch bolał, spodni nie dało się zapiąć, taka byłam wydęta. Nogi miałam obrzmiałe, że nie można było włożyć butów na obcasie. Leczenie wywołuje spadek poczucia kobiecości. Prokreacja kojarzy się z seksem, a podejście do programu bynajmniej. Teoretycznie można uprawiać seks, ale albo człowiek czuje się fatalnie, albo właśnie trzeba zrobić zaraz posiewy, albo czeka się na biopsję. Taki wieczny szlaban nie jest dobry. Do tego dochodzą wybuchy płaczu i niepohamowane wkurzenie wywołane hormonami.

Po pierwszym in vitro przez chwilę byłam w ciąży, ale poroniłam. Po drugim to samo. Zdecydowałam się na badania immunologiczne. Lekarz powiedział, że nie mam żadnych szans na zajście w ciążę, na donoszenie tym bardziej. Ale skoro są zamrożone zarodki, to trzeba je podać i jedyne, co może pomóc, to wlewy z immunoglobuliny plus szczepionki z krwi męża. Przygotowywałam się od stycznia do lipca. Co miesiąc szczepionka z krwi męża, do tego kuracja przeciwzapalna, bo stwierdzono, że mam poukrywane stany zapalne, cały czas biopsje macicy i antybiotyki. Transfer odbył się przy wlewie, kroplówka trwała dwie godziny, kosztowała pięć tysięcy siedemset złotych. Nie było mojego lekarza. Gdy wrócił, zapytał, czemu podali najsłabsze zarodki. Najsłabsze, a przecież plan był taki, że dajemy najsilniejsze! Dostałam wtedy szału.

Ale wróciłam, został jeden zarodek. Po transferze szybko zrobiłam test, wyszedł pozytywnie. Pojechałam do immunologa, a on przepisał kolejny wlew. Mąż przyjechał zapłacić kartą, mimo że był temu przeciwny. Beta była niska i po dwóch dniach po prostu spadła.

Wtedy wylądowałam u psychiatry. Nie dość, że znowu się nie udało, to miałam straszne wyrzuty sumienia, że zrobiłam ten wlew. Dostałam tabletki, ale ich nie wzięłam, jakoś się pozbierałam.

Przez wiele miesięcy brałam Encorton, steryd, który obniża odporność organizmu, żeby nie odrzucał zarodka. Mocno od tego przytyłam, zrobiłam się opuchnięta, twarz jak księżyc w pełni. I do tego zaczęłam chorować. Jak skręciłam nogę, to przez miesiąc nie mogłam z nią dojść do ładu. Lekarz powiedział, że to może też być przez Encorton. Nadciśnienia się nabawiłam, zaczęłam o kulach latać po kardiologach. W międzyczasie zabawa, bo badania się przedawniały, trzeba było robić nowe, miałam wrażenie, że nic innego nie robię, tylko jestem w klinice. Moja praca zaczęła na tym cierpieć, nie pracowałam na sto procent, nawet na pięćdziesiąt nie pracowałam. Jestem prezeską, mogę wydelegować trochę zadań, ale na koniec sama muszę całość ogarnąć. Skończyło się tak, że wypłaty za końcówkę roku obcięto mi o ponad połowę. Zresztą się nie dziwię, też bym tak zrobiła.

Po tym trzecim nieudanym kriotransferze dostałam okres i wpadłam na szalony pomysł, że pojedziemy do Białegostoku, do kliniki. Pojechaliśmy. Doktor przejrzał badania, zbadał mnie i powiedział: „A ja bym dzisiaj wystartował. Wiem, że to jest na szatańskich papierach, że musielibyście się nastawić, że będziecie tu siedzieć i w święta, i w Nowy Rok, ale czuję, że to jest dobry moment”. I na to mój mąż, który nie lubi działać w sposób nieprzemyślany ani nagły, mówi: „OK, wchodzimy w to”. Oniemiałam, był 15 grudnia, ale się zgodziłam. Doktor uprzedził nas, że wydamy trochę więcej na leki, bo on używa innych, między innymi hormonu wzrostu, trochę kontrowersyjnego, ale w USA się go stosuje. A ja pomyślałam, co mi zaszkodzi, trzy zastrzyki raptem miałam wziąć, jak ma mi pomóc, to zrobię wszystko.

Całe święta spędziliśmy, kursując na trasie Warszawa–Białystok. W pierwszy dzień świąt była punkcja, pobrali mi czternaście komórek, z tego zawiązało się siedem zarodków, przetrwały dwa, jeden zamrożono. Transfer był w Nowy Rok. Dzień po Trzech Króli spuchłam, było mi niedobrze i wymiotowałam. Wylądowałam w szpitalu, gdzie orzekli, że mam zespół hiperstymulacji jajników, czyli ciężkie powikłanie po stymulacji hormonalnej, ale mnie nie zatrzymali. Następnego dnia zemdlałam w łazience, rodzice zabrali mnie do Szpitala Bielańskiego, gdzie uznano, że mój stan jest poważny. Robiono mi odbarczenie, ściągano strzykawką wodę z brzucha na żywca, wodę miałam w opłucnej, leżałam pod tlenem. Mój mąż i mama mieli czerwone oczy, a ja nie wiedziałam czemu. Interesowało mnie tylko, czy mi beta rośnie. Kompletnie nie miałam świadomości, w jak wielkim byłam zagrożeniu.

No, ale się udało. Termin za dwa tygodnie.

Że nie zwariowałam, to się sama sobie dziwię. To jest strasznie trudna droga, trzeba mieć odporność nosorożca, żeby ją przejść. Niektórym się udaje za pierwszym razem, ale dla większości to laparoskopie, histeroskopie, torbiele, nieudane kriotransfery, poronienia.

Po tym, co przeszłam, nie chciałabym być jeszcze raz w ciąży. Ale został nam jeden zarodek. Jak się człowiek tak strasznie stara o dziecko, to każdy zarodek jest nadzieją i trudno potem się go pozbyć. Religia tu nie gra za bardzo roli. Ja się zresztą z in vitro wyspowiadałam. Ksiądz powiedział, że nie widzi w tym problemu, że jeśli jestem chora, to się muszę leczyć i nie ma powodów, żebym się z tego spowiadała. – A doktryna? – zapytałam. A on powiedział: „Pamiętam czasy, gdy nie rozgrzeszaliśmy z przeszczepów, zmieniło się”. Od tej pory się wyluzowałam. Głęboko wierzę, że kiedyś Kościół zmieni podejście.

Kasia

In vitro nie równa się dziecko. Żeby ktoś mi chociaż powiedział, że przy piętnastym transferze będzie ciąża i zdrowe dzieciątko, tobym czekała i podchodziła krok po kroku. A tak się żyje z nadzieją: a może następny, a może jeszcze następny? Niektóre dziewczyny podchodzą do in vitro szósty raz, ósmy. Gdzieś musi być granica. To zostawia ślad na naszym zdrowiu. Ja na przykład boję się, bo teraz jest OK, a za parę lat kto wie, czy nie wyjdą jakieś komplikacje zdrowotne po hormonach, nakłuwaniu jajników.

Gdy rosną pęcherzyki, to jest duży dyskomfort, jakby od środka wszystko puchło, pod koniec się normalnie wysikać nie można. To boli, jajniki, podbrzusze, człowiek jest nerwowy, hormony wykańczają. Na pracy trudno się skupić. Mieszkam czterysta kilometrów od kliniki, więc siłą rzeczy od dziewiątego dnia cyklu do transferu muszę być na zwolnieniu albo urlopie. Do tego trzeba pilnować tych tabletek, zastrzyków. Brałam tyle suplementów i witamin, że mi żołądek wysiadł.

Czasem sobie myślę, że najlepsze lata małżeństwa spędzamy w klinikach. Mam trzydzieści trzy lata, staramy się z mężem od sześciu lat, trzy lata z pomocą lekarzy. Wyniki badań są świetne, a efektów nie ma. Raz byłam w ciąży, ale poroniłam. Zaraz będę płakać…

Kiedyś mężowi walizkę za drzwi wystawiłam, poszedł na trzy dni mieszkać do mamy, po czym się okazało na wizycie, że są dobre wyniki, więc uprosiłam go, żeby wrócił, bo możemy mieć następnego dnia inseminację. To są takie huśtawki. Jak czekałam na pierwsze wyniki bety, to sama ze sobą nie mogłam wytrzymać. W dniu wyników płakałam i krzyczałam na przemian. Nie mogłam się zalogować do systemu, tak mi się ręce trzęsły, mąż się za mnie musiał logować, nie byłam w stanie wstukać głupiego hasła do komputera. Po poronieniu krzyczałam, że tabletki uspokajające nie działają. Kiedyś wróciłam wieczorem z Białegostoku po kriotransferze, rozłożyłam na ławie wszystkie leki, które wykupiłam, i poszłam spać, bo byłam strasznie zmęczona. Mąż wrócił z trzeciej zmiany i jak zobaczył te leki, to mnie zaczął budzić, bo pomyślał, że może je połknęłam. Dopiero wtedy zrozumiałam, jak mu musiało być ciężko. Dla mnie udawał silnego, ale w środku był przerażony.

Jestem cieniem siebie sprzed lat. Kiedyś byłam fajną, rozrywkową, wesołą laską. Nie było weekendu, żebyśmy gdzieś nie poszli, nie pojechali. Przez starania zamknęłam się w skorupie. Taka się stałam nudna, smutna. Straciłam radość życia.

Czasem nachodzą mnie momenty paniki – to jest dosłownie panika, płacz, rwanie włosów z głowy – co będzie, jak się nie uda? Ja sobie nie wyobrażam życia bez dziecka. Niby przez te sześć lat jakoś żyję bez dziecka, jakoś funkcjonuję, chodzę do pracy. Ale strasznie boję się tego momentu, gdy trzeba będzie powiedzieć „dość”.

Marta

Przeszłam trzy pełne procedury IMSI, czyli wstrzyknięcia do komórki jajowej plemnika przebadanego pod bardzo dużym powiększeniem. Po pierwszej mieliśmy pięć zarodków, zaszłam w ciążę, ale przestała się rozwijać w siódmym tygodniu. Z drugiej procedury mieliśmy trzy zarodki i wtedy urodziła się nasza córka. Po jeden zamrożony zarodek, który został, wróciliśmy po dwóch latach i on również dał ciążę, ale niestety na niedługo, bo do ósmego tygodnia. W tej chwili jesteśmy po trzeciej procedurze, z której właśnie lada dzień urodzi się Zosia.

Zostały nam cztery zamrożone blastocysty, które są dla nas zaskoczeniem, biorąc pod uwagę nasze prywatne statystki, nie spodziewaliśmy się tego.

Ja jestem absolutnie gotowa, żeby mieć trzecie dziecko, myślę, że Kuba też. Może się okaże, że podejdę do pierwszego, drugiego, trzeciego transferu, urodzi się trzecie dziecko i nie będzie tematu. A może się okaże, że podejdę do transferu, zajdę w ciążę i dalej nam zostaną trzy. I tutaj już może być trudno z decyzjami.

Ja mam taką filozofię „pomiędzy”. Z jednej strony traktuję te zarodki jako potencjalne swoje dzieci, czyli potencjalne rodzeństwo Julii i Zosi, i nie wyobrażam sobie ich oddania. Nie mam absolutnie nic przeciwko dawstwu, w pełni pochwalam, natomiast osobiście nie jestem w stanie sobie tego dzisiaj ułożyć w głowie. Nie potrafię sobie wyobrazić, że oddam je do adopcji i nie będę potem myślała, że gdzieś tam po świecie chodzi moje genetyczne dziecko, rodzeństwo moich dzieci. Natomiast też nie do końca mi się podoba pomysł ich zniszczenia. Podoba mi się opcja środkowa, jeśli można mówić, że w ogóle coś mi się podoba w tym wszystkim. Ale tej opcji w Polsce właściwie nie ma. Chodzi o oddanie zarodków do celów naukowych. Nie wiem, czy to jest kwestia misji, którą im nadaję, nie rozpracowywałam tego jeszcze, jest na to za wcześnie. Wydaje mi się to bardziej sensowne niż ich niszczenie. Może się okaże, że dzięki temu ktoś będzie mamą, tatą?

Ale mam też świadomość, że nie goni mnie czas. Może będę chciała być w trzeciej ciąży, a nawet w czwartej? Nie muszę się bać późnego macierzyństwa, bo te zarodki są z materiału genetycznego trzydziestopięciolatki.

Kiedy zarodek staje się dzieckiem? Dla mnie on się staje najpierw ciążą. Może to straszne, ale tak czuję. Najpierw jest ogromną nadzieją, potem staje się ciążą, a dopiero jak już mija taki straszny strach, to powoli staje się dzieckiem. Ten strach to mechanizm obronny kobiety, która dwa razy poroniła.

Religia nie ma na nas wpływu. Nasze dziecko jest ochrzczone, mamy ślub kościelny, ale rozjechaliśmy się z Kościołem. Pamiętam Pieronka z jego określeniem dzieci z in vitro jako realizacji idei Frankensteina, to mnie zdołowało, bo uważałam go za mądrego człowieka. Będąc dzisiaj w kościele przy okazji jakiegoś chrztu albo ślubu, myślę sobie, że jestem w miejscu, gdzie mają mnie za złego człowieka. Wchodzę więc gdzieś, gdzie nie powinnam, bo tam się na mnie pluje, obraża moje dziecko i mówi brednie na mój temat. Powinnam zaprotestować, a ja grzecznie siedzę. Dojrzałam do tego, że gdyby ksiądz podczas mszy zaczął mówić coś bulwersującego o in vitro, to wyszłabym, trzaskając drzwiami. Wiem, że to zakrawa na chorobę psychiczną, ale ja dosyć mocno oddzielam Boga od Kościoła. I sama bym chciała wiedzieć, co ja o tym Bogu teraz myślę, ale mam jeszcze czas, jeszcze do tego dojdę.

Rodzina, praktykujący katolicy, bardzo nam kibicowała. Julia wie, że pojawiła się na świecie dzięki temu, że pomógł nam lekarz, który wziął nasionko tatusia i jajo mamusi i je połączył. Ma teraz pięć lat i nie chcę, żeby chodziła na religię w przedszkolu. Boję się, że zostanie tam zraniona, wydaje mi się, że jest za mała, aby się bronić.

* * *

Polska, lato 2014 roku, nadal brak regulacji prawnych dotyczących medycyny reprodukcyjnej.

– Czy gdybym leczyła się w państwa klinice i z jakichś powodów nie chciała kontynuować, powiedzmy, dlatego że urodziłam już troje dzieci i na więcej mnie nie stać fizycznie i psychicznie, a oddanie pozostałych zarodków do adopcji byłoby dla mnie za trudne, to czy mogłabym poprosić o ich zniszczenie? – pytam specjalistów w polskich klinikach.

– Nie – odpowiada profesor Kuczyński, szef i właściciel Kriobanku.

– Nie – odpowiada profesor Łukaszuk, szef i właściciel INVICTY.

– Nie – odpowiada Małgorzata Wójt, embriolożka Salve Medica.

We wszystkich trzech klinikach i w wielu pozostałych pacjent podpisuje świadomą zgodę, w której zobowiązuje się opłacać przechowywanie zamrożonych zarodków, a gdy przestanie, to klinika ma prawo przekazać je do adopcji prenatalnej. Pacjenci, szczególnie ci, którzy leczyli się przed powstaniem świadomych zgód, bardzo często wybierali opcję trzecią: nie płacę i znikam. Albo czwartą: przenoszę zarodki do innej kliniki, a co dokładnie z nimi zrobię, to moja sprawa. Albo piątą: – Niedawno miałam pacjentkę, która przyjęła zarodki w cyklu bezowulacyjnym i bez niezbędnego w takim przypadku stosowania progesteronu. Wiedziała, że nie mają szans zagnieżdżenia, ale nie mogła zdobyć się na adopcję ani zniszczenie – opowiada Małgorzata Wójt.

– Obecnie panuje silna tendencja, aby ograniczać liczbę tworzonych zarodków. Ministerialny program, który od 2013 roku finansuje leczenie niepłodności, a nad którym pracowałem siedem lat, wprowadził ograniczenie liczby zapładnianych komórek jajowych do sześciu, u młodych pacjentek z zachowanymi w pełni funkcjami rozrodczymi. U pacjentek starszych, a także przy trzeciej próbie leczenia, można zapłodnić więcej komórek i uzyskać więcej zarodków do zamrożenia – opowiada profesor Kuczyński, który jest również członkiem zarządu Sekcji Płodności i Niepłodności Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego oraz wiceprzewodniczącym Polskiego Towarzystwa Medycyny Rozrodu.

– Czy zdaniem pana profesora w państwie świeckim nie powinno być tak, że prawo do zniszczenia zarodków jednak przysługuje? W nowym projekcie ustawy jest zapis o karalności niszczenia.

– Uważam, że nie. Powołujemy jednak nowe życie. W moim pojęciu w Polsce nikt świadomie nie niszczy zarodków, bo naraziłby się bardzo poważnie na bezpośrednie przepisy kodeksu karnego. Dałem kiedyś wypowiedź do gazety, że pacjent, który korzysta z obcego zarodka adopcyjnego, płaci jedynie za zabieg przeniesienia zarodka, czyli tyle samo co pacjent, który ma przenoszony swój własny mrożony zarodek. Za ludzkie zarodki przekazane do adopcji nie pobieramy żadnych pieniędzy. Chciałem publicznie zapewnić o transparentności takiego postępowania, a naraziłem się na oskarżenie o handel ludźmi. Jakieś stowarzyszenie ochrony życia oskarżyło mnie właśnie o handel ludźmi. Takie oskarżenie, jakkolwiek absurdalne, pociąga za sobą niezwykłe konsekwencje. Policja musi przeprowadzić śledztwo, wzywa mnie i przesłuchuje, co nie jest przyjemne. Przywołuję ten przykład, aby pokazać, jak delikatny jest to problem. Po wielu latach pracy w klinice leczenia niepłodności uważam, że w polskich warunkach powinniśmy utrzymać zakaz niszczenia zarodków oraz zapewnić im maksymalne bezpieczeństwo.

Z pytaniem o prawo do zniszczenia własnych zarodków idę do profesorki prawa Eleonory Zielińskiej.

– Czy zgodnie z polskim prawem mogę zniszczyć swoje zarodki?

– W tej chwili stan prawny jest niedookreślony, więc praktycznie taka możliwość istnieje. Kodeks karny jest zorientowany na zarodek, który znajduje się w organizmie kobiety, i w takim wypadku możemy znaleźć zakaz zniszczenia poprzez przerwanie ciąży. Brak jest zastosowania przepisów dotyczących zabójstwa do zarodka, który znajduje się poza organizmem kobiety.

Profesorka Eleonora Zielińska jest jedną z niewielu osób, która otwarcie mówi, że liczba procedur finansowanych przez państwo powinna być ograniczona, ponieważ jest zbyt kosztowna dla zdrowia kobiet. Do medycyny reprodukcyjnej ma stosunek krytyczny, ponieważ często stawia ona kobiety w sytuacji przymusu rozmnażania. Swoje opinie podpiera tym, że jest feministką.

Co więc o medycynie reprodukcyjnej sądzą feministki?

*

Jedną z pierwszych, która zabrała głos w tej sprawie, była Shulamith Firestone. W rozwoju embriologii widziała nadzieję na wyzwolenie kobiet od reprodukcji – bo w reprodukcji upatrywała powód wszelkich nierówności społecznych i ekonomicznych. W książce wydanej w 1970 roku, czyli osiem lat przed urodzeniem pierwszego dziecka z in vitro, przewidywała, że narzędziem, które oswobodzi kobiety i dokona rewolucji, będzie sztuczna macica. Była to wizja, która całkowicie nie znalazła pokrycia w rzeczywistości. Z czasem okazało się, że medycyna reprodukcyjna może zadziałać w przeciwnym kierunku. Dając nowe możliwości posiadania dziecka, będzie powielać i umacniać rolę kobiety jako matki, która jest gotowa na wszelkie poświęcenia, byle zrealizować swoje przeznaczenie. Czyli dokładnie to, z czym feministki w tych czasach walczyły. A walczyły o prawo do niereprodukowania, prawo do antykoncepcji, aborcji, realizacji planów zawodowych.

Pogląd na macierzyństwo, również to zaistniałe dzięki medycynie reprodukcji, zmienił się wraz z feminizmem trzeciej fali, który podkreślał odmienność doświadczeń i celów różnych kobiet. W tym tych, które chcą mieć dziecko i być matkami.

Część feministek widzi w surogacji i dawstwie komórek zagrożenie dla kobiet. W wielu państwach Europy Zachodniej przeważa pogląd, że życie ludzkie nie może ulegać komercjalizacji, w związku z czym dawstwo gamet oraz surogacja możliwe są tylko w ramach pomocy altruistycznej z rekompensatą kosztów. W efekcie mieszkańcy państw takich jak Wielka Brytania czy Szwecja jeżdżą do państw Europy Wschodniej, które zezwalają na komercyjne dawstwo gamet, czyli innymi słowy – krajów, których na taką etykę nie stać.

Nie da się ukryć, że komercjalizacja dawstwa oraz surogacji naraża kobiety w gorszej sytuacji materialnej na wyzysk. Feministki liberalne powiedzą, że kobieta dokonuje takiego wyboru i ma do niego pełne prawo. Podobnie rzecz ma się z dyskusją o prostytucji. Nie można wykluczać dobrowolności zachowań kobiet oraz nie można traktować kobiet z założenia jako bierne ofiary, nawet jeśli decydują się na pracę w sferze narażonej na handel ludźmi i przemoc seksualną. Przywołanie prostytucji jest też o tyle trafne, że niektóre feministki porównywały surogatki do prostytutek, twierdząc, że podobnie jak one sprzedają swoje ciało.

W 2002 roku antropolożka Michal Nahman przeprowadziła badania w bukareszteńskiej klinice, która pozyskuje komórki jajowe od dawczyń dla swoich izraelskich pacjentów. Kobiety, z którymi rozmawiała, jako podstawową motywację podawały finanse. Zapłata w wysokości dwustu dolarów była wielokrotnością ich zarobków i pozwalała na spłacenie długów, wyremontowanie mieszkania, opłacenie edukacji, zakupy. Niektóre z kobiet po pierwszym zabiegu mówiły sobie, że to ostatni raz. Wracały, ponieważ potrzebowały pieniędzy.

Nahman daleka jest od nazywania ich biernymi ofiarami wyzysku, choć jednocześnie sytuacja, w której poddają ciało stymulacji, oddają materiał genetyczny w zamian za pieniądze, budzi w badaczce wątpliwości. Kwestia, czy powinniśmy na to zezwalać, pozostaje otwarta i – jak sugeruje Nahman – powinna być analizowana w kontekście systemu ekonomiczno-społecznego, który do tego prowadzi, a nie w kontekście indywidualnych decyzji, które mogą przecież dawać poczucie godności i sprawczości.

Sarah Franklin, antropolożka specjalizująca się w tematyce medycyny reprodukcyjnej, zwróciła uwagę na sposób, w jaki kobiety doświadczają leczenia niepłodności. Niekończące się wizyty lekarskie, badania, przygotowania, emocjonalne huśtawki sprawiają, że leczenie niejako przejmuje kontrolę nad życiem kobiety i staje się sposobem życia. Oprócz obciążenia fizycznego i psychicznego daje też złudne poczucie działania i wpływania na swoje życie. Pojawia się wewnętrzny przymus ciągłego próbowania. Pomimo porażek, które stają się nieodłączną częścią leczenia, kobiety chcą dalej próbować wszystkiego, aby móc spojrzeć w lustro i powiedzieć sobie: zrobiłam, co mogłam. To z kolei staje się pułapką, bo nigdy nie wiadomo, czy kolejny raz nie przyniesie jednak sukcesu. Stąd poczucie, że dostępność medycyny reprodukcyjnej jest również w jakimś sensie przekleństwem.

A co mówią feministki w Polsce? W Polsce feministki milczą. Antropolożka Magdalena Radkowska-Walkowicz stawia bardzo realną tezę, że dzieje się tak z obawy przed tym, że jakakolwiek forma krytyki in vitro zamieniałaby się automatycznie w paliwo dla prawicy. Choć pojawiają się pojedyncze głosy. Elżbieta Korolczuk, cytowana przez Radkowską-Walkowicz, pyta: „Jeśli […] niepłodność jest chorobą, to czy leczenie nie powinno być obowiązkiem wszystkich chorych? Czy refundacja in vitro – szczególnie jeśli nie wprowadzi się ograniczeń co do liczby cyklów – nie stanie się narzędziem nacisku na kobiety, by próbowały zajść w ciążę, i to do skutku?”.

Za polem bitewnym ideologicznych Grunwaldów mieści się pole walki, które toczą kobiety. Stoją tam ze swoimi partnerami, partnerkami albo same i podejmują decyzje. Odpowiadają na nowe pytania, kiedy zaczyna się życie, czy to moralne, aby skorzystać z badań preimplantacyjnych, co zrobić z zamrożonymi zarodkami, czy adopcja zarodka to dobre rozwiązanie, czy powinny oddać komórki jajowe innej kobiecie. Są moralnymi pionierkami, pionierkami mimo woli.

Agnieszka. Część czwarta

Trzydzieści osiem lat. Ogromne długi. Ubezpieczyciel z Izraela nie uznaje leczenia w Polsce i nie zwraca Agnieszce pieniędzy. To trudny czas, Agnieszka jest bardzo aktywna na forum. Wysyła uściski, szczęśliwe wiruski (emotikony z pstrokatymi kwiatkami, wielkimi zielonymi kciukami i dwiema główkami, jedną głaszczącą drugą). Dzieli się swoim doświadczeniem, doradza, moderuje wątek o dawczyniach komórki.

Prosi też o pożyczkę, kilka osób wpłaca jej pieniądze na konto, zwróci je kilka lat później.

Trzecie podejście, nowa procedura. Tym razem dawczyni oddaje cztery komórki, powstają dwa zarodki. – Czy chciałaby pani zwiększyć szansę i przyjąć dodatkowy zarodek? Mamy tu taki jeden, para rozmroziła dwa, a zdecydowała się na transfer tylko jednego i tego drugiego nie chciała ponownie mrozić – pyta embriolożka. – Oczywiście – odpowiada bez namysłu Agnieszka.

Tym razem na korytarzu czeka Beata. W torbie obok leży bęben szamański, w który delikatnie postukuje. Skoro Agnieszka chciała, żeby z nią pojechała, musiała się zgodzić na odrobinę czarów. Taką ma siostrę i tyle. Po zabiegu Beata wchodzi do pokoju, kładzie ręce na brzuchu Agnieszki i śpiewają pieśń z czasów, gdy należały do kobiecego kręgu. Zamiast zarodek albo dziecko mówią „ziarenko”. Beata zastanawia się, jak bardzo się angażować. Jeśli wejdzie w to mocno, będzie bolało. Tak jak za pierwszym razem, gdy Agnieszka poroniła. Leżały razem w łóżku i płakały, a Beata z przerażeniem myślała, ile jej siostra jeszcze zniesie. Nie mówiła tego na głos, poza ciocią Elą to ona najbardziej z rodziny popiera starania Agnieszki, jest jej ostoją, rodzinnym łącznikiem. Jej rolą jest wspierać.

Teraz Agnieszka leży pod ścianą ze zdjęciami dzieci i wyobraża sobie, że fotografia jej dziecka też tam trafia. Ma tylko problem, bo nie wie, ile tych dzieci będzie i jakiej będą płci. W uszach ma słuchawki z muzyką relaksacyjną, w żyłach płynie sztuczny progesteron, który ma pomóc zagnieździć się zarodkom w ściance macicy. Modlitwy same cisną się na usta. Mój dzidziusiu, kocham cię, zdecyduj się i bądź ze mną.

„Twój umysł ma moc sprawczą, zaprogramuj swój umysł na szczęśliwe rozwiązanie. Wiara rodzi się z bycia wdzięcznym. Wyobraź sobie, jak zdmuchujesz świeczkę na pierwszym torcie urodzinowym swojego dziecka”. Z komputera lecą relaksacyjne tony, Agnieszka czyta polecenia przetykane zdjęciami różowych bobasów i brzuchów ciążowych. Od kilku tygodni musi leżeć, ponieważ zrobiły jej się krwiaki w macicy, które mogą pęknąć i zagrozić zarodkowi. Gdy paraliżuje ją lęk, włącza sobie na YouTube Szczęśliwe rozwiązanie – mind movie – dla kobiet w ciąży.

„Zwycięstwo, zwycięstwo, zwycięstwo!” Kobiety w strojach ludowych śpiewają i unoszą ramiona, bufiaste rękawy trzepoczą niczym żagle. „Jaki bezpieczny stał się świat, […] Grajcie dzwony, bijcie nam!” Zagrajcie nam wszystkie srebrne dzwony w wykonaniu chóru żołnierskiego zagrzewa do walki i pomaga zwizualizować sukces.

Na koniec Agnieszka włącza kołysankę i wraz z Sewerynem Krajewskim śpiewa do brzucha: „Królu mój, królu mój, ty śpij, ty śpij, a ja, królu mój, nie będę dzisiaj spał. Kiedyś tam będziesz miał dorosłą duszę, kiedyś tam, kiedyś tam”.

I tak w kółko, kilka razy dziennie.

Najwięcej lęku kłębiło się wokół niewiadomej. Agnieszka nosi w sobie dziecko Adama, który wydaje jej się genetycznym strzałem w dziesiątkę. Zdrowy, bystry, wrażliwy i, nie ukrywajmy, bardzo przystojny. Ale połowa puli genetycznej jest i pozostanie nieznana. Agnieszka nie obawiała się o to, czy pojawi się więź z dzieckiem. Czekała na swojego najdroższego gościa z miłością w blokach startowych. Ale panicznie się bała, czy gość będzie zdrowy.

Nie, nie chciałaby komórki jajowej od kogoś znajomego. Bogna jej przecież nawet oferowała. Bardzo wzruszające, ale jednak z komórkami jajowymi jest jakoś inaczej. A jeżeli Bogna poczułaby się matką? Próbowała odzyskać dziecko? Mieć wpływ na wychowanie?

Na forum Agnieszka pisała: „Nie wiem nic o mojej drogiej dawczyni, ani ile ma lat, ani jak wygląda, nie znam koloru oczu, włosów, czy jest już matką, czy jej transfer się udał… ale wiem, że musi być osobą o bardzo wielkim sercu, bo nikt by nie oddał swoich komórek dla 2000 złotych rekompensaty za leki, to za mała suma, aby stała się dla kogoś motywacją. Jedyna rzecz, jaką wiem o biologicznej matce mojego dziecka, to że dokonała daru serca i ta kochana komórka, z której rośnie moje dziecko, pochodzi od wspaniałej osoby”.

Gdy krwawienia ustały i Agnieszka mogła wstać z łóżka, zaczęły się nudności spowodowane wysokimi dawkami progesteronu. To częste u kobiet, które przechodzą terapię hormonalną. U Agnieszki dawki były bardzo duże, ponieważ jej organizm był już w stanie menopauzy. Momenty, gdy nie odczuwała mdłości, były rzadkością. Nudności budziły ją także w nocy. Tak jak bóle kręgosłupa, na które jedynym lekiem były powtarzane cztery razy na dobę ćwiczenia.

Lecz w końcu: – Zagrajcie nam dzisiaj wszystkie srebrne dzwony! Ania ma dwa tysiące dziewięćset gramów, pięćdziesiąt cztery centymetry. Zwycięstwo!

– Co pani tu?

– Jestem najbliższą krewną, chcę przywitać dziecko na świecie – mówi Beata, a jej ciało dopowiada: „I nigdzie się stąd nie ruszę”.

– No dobrze, to proszę umyć ręce, obmyje pani dziecku śluz z oczu.

Beata delikatnie przetarła oczy Ani, była pierwszą osobą, którą zobaczyła córka Agnieszki. Wzięła małą na ręce i przekonała położne, że musi z nią pojechać na salę noworodków. – To bardzo ważne, to dziecko potrzebuje kontaktu.

Przez dwie godziny śpiewała wszystkim noworodkom na sali tę samą pieśń, którą śpiewały z Agnieszką po transferze. „Podąża w dal rzeka, płynąc, wciąż zbiera. Podąża w dal rzeka z powrotem do mórz. Nieś, Matko Ziemio, mnie, dzieckiem twym zawsze będę. Nieś, Matko Ziemio, mnie z powrotem do mórz”.

Po dwóch godzinach błagania personelu Agnieszka mogła zobaczyć córkę. Ania głęboko westchnęła, wspięła się sama od piersi pod pachę i głęboko zasnęła. Potem jeszcze na salę pooperacyjną przyszli mama, tata, brat z narzeczoną. Wydawali się skrępowani, ale byli. Drugiego dnia do pokoju Agnieszki wbiega chłopak. – Kurde, cholera, co tu się dzieje? To niemożliwe, jest życie, jest dziecko! – wykrzykuje i miota się po sali. Gdy przychodzi tata Agnieszki, Adam się wycofuje, mijają się bez słów.

Dwa tygodnie po porodzie Agnieszka pisze na forum:

Dziewczyny, ja z doskoku między karmieniami…:D

Chcę parę słów dołączyć na wiele razy omawiane tematy:

1. Mam nadzieję, że mojej wspaniałej Dawczyni też się udało!

2. Czuję, że moja cudowna córeczka jest tak wspaniała, że za nic bym jej nie zmieniła na dziewczynkę z moich genów… cudownie jest tak, jak jest, i czuję ją w 100% jako moją córeczkę. Ludzie gadają „Skóra zdjęta z mamy” i inne brednie… tak jak mówiły inne dziewczyny, co urodziły. Ta ludzka wyobraźnia… […]

Całuję Was wszystkie, wierzę, że wyczekacie i wywalczycie swoje szczęścia.

Królewna płacze, więc znikam!

Trzeciego dnia po porodzie nadchodzi szabat, Agnieszkę odwiedza w szpitalu przyjaciółka Żydówka, Helena, ze świecami i z szarlotką. Wiele godzin patrzą w milczeniu na śpiące dziecko. Agnieszka pierwszy raz błogosławi Anię tradycyjnymi słowami: „Jesimech Elohim keSara, Riwka, Rachel weLea: niech Bóg uczyni Cię jak Sarę, Rywkę, Rachelę i Leę”.

Czwartego dnia wychodzą ze szpitala. W domu są same. Obiady przywozi wolontariusz ze stołówki w synagodze. Agnieszka rzuca się na nie jak lwica, non stop jest głodna. U Ani stwierdzono napięcie mięśniowe, które wymaga rehabilitacji. Z mamą jak zwykle jakiś konflikt. Czasem wpada tata i przynosi zakupy. Agnieszka jest sama, musi wyjść do ludzi. Po sześciu tygodniach trafia do kręgu matek w szkole jogi. Tam odzyskuje poczucie, że wszystko, co przechodzi, jest zupełnie normalne.

Rehabilitacja jest wyczerpująca, przez część ćwiczeń Ania płacze wniebogłosy. Agnieszka odpuszcza jedno, najtrudniejsze dla niej ćwiczenie. Nosi Anię w chuście, upaja się bliskością. Zaczyna zajadać zmęczenie, tyje w ten sposób trzydzieści kilogramów.

Niebawem będzie musiała pójść do pracy, pracodawca naciska na szybki powrót. Zmęczenie, zwycięstwo, zmęczenie, zwycięstwo.

Notka z forum: „Moja Piękność ma 6 tygodni, a ja już myślę, jak zarobić na rodzeństwo… 30 miesięcy odkładać po 300 złotych…? Po uszy tkwię w spłacaniu pożyczek. A Kruszynka jest Cudem…”.

Agnieszka chciała urodzić dziecko, ale była chora i nie miała nasionek. Miała pusty brzuszek i była bardzo smutna. Na rysunku z szarych chmur lecą krople deszczu. Agnieszka porozmawiała więc z embriolożką, która wpadła na wspaniały pomysł: można wziąć nasionko od dobrej pani i nasionko od dobrego pana i połączyć w jedno, a gdy urośnie, włożyć Agnieszce do brzuszka. Agnieszka poprosiła o pomoc dobrego przyjaciela i pojechali razem do kliniki w Łodzi. Embriolożka połączyła nasionka przyjaciela i dobrej pani w jedno ziarenko, a dobry przyjaciel poleciał do Izraela, do swojego domu. Na rysunku jest też odlatujący samolot i Agnieszka machająca pomarańczową chustką. Pa, pa. Ziarenko rosło pięć dni, a potem Agnieszka przyjęła je do brzuszka. Ziarenko zaczęło się rozwijać. Na rysunku tęcza, nutki, dużo radości i śpiewu. Gdy urodziła się Ania, do szpitala przyszła cała rodzina i wszyscy się cieszyli, że Ania jest z nimi na świecie. Przyjechał też dobry przyjaciel mamy i przywiózł Ani małego krecika. „Kiedyś w przyszłości się poznamy” – powiedział.

Tak w skrócie wygląda książka pod tytułem Ania przychodzi na świat. Agnieszka zrobiła ją własnoręcznie w niebieskim albumie na zdjęcia. Ilustracje narysowała kilkuletnia córka Beaty. Ania dostała ją z okazji Chanuki i od razu pokochała.

– Jakiego koloru tata ma oczy?

– Czy naprawdę mieszka w Izraelu?

– Jak ma na imię?

Ania ma trzy lata i coraz częściej pyta mamę o przyjaciela z Izraela. Świat również zaczyna się tym interesować. Ostatnio poszły do sklepu. Jakieś dziecko poprosiło mamę o soczek i mama mu kupiła. Ania, wiedząc, że Agnieszka jej soczku nie kupi, powiedziała: – A moja mama ma soczek w domu i mi da w domu. – Na co padło pytanie: – A gdzie jest twój tata? – Mój tata jest w Isralu – odpowiedziała Ania, zmagając się ze słowem „Izrael”. Agnieszka czuje ulgę – jak to dobrze, że Ania ma to zdanie. Ostatnio używa go coraz częściej, czasem widać, że jest zakłopotana.

Niedawno zapytała, czy tata to Adam. Agnieszka wytłumaczyła jej, że przecież w Izraelu mieszka dużo różnych przyjaciół. Ale za każdym razem czuje, jakby ktoś jej jeździł walcem po sercu. Plan był taki, że nic nie będą przed Anią ukrywać. Ale w broszurze Donor Conception Network nie przewidziano tego, że może zacząć się interesować tatą tak szybko. Zdaniem DCN silna potrzeba poznania tożsamości pojawia się około siódmego roku życia.

Z Adamem spotykam się w Izraelu. Akurat szaleje niespotykana w tych rejonach zima. Jerozolima jest odcięta od świata na kilka dni, zamknięto autostradę, pociągi nie kursują. Na ulicach sytuację stara się opanować wojsko. Przyjezdni, którzy utknęli w mieście, zbierają się w schronach. Chasydzi na kapelusze i do butów wciskają reklamówki, dzieci w euforii budują igloo, wykorzystując pudełka po litrowych lodach do produkcji śnieżnych cegieł. Gdyby nie to, że zamknięto miasto, pół Izraela zjechałoby się oglądać śnieg. W Tel Awiwie z kolei non stop pada, markizy stworzone do ochrony przed piekącym słońcem zbierają wodę, oferując przechodniom kąpiel w wodospadzie. Zapchane rynny nie wytrzymują ciśnienia. W telewizji nagły atak zimy transmitowany jest dwadzieścia cztery godziny na dobę.

Adam nie narzeka, zima przypomina mu Polskę, za którą tęskni, ale nie byłby już w stanie do niej wrócić. Najbardziej brakuje mu rodziny, tego, żeby móc po prostu wpaść na herbatę, a nie widzieć się z nimi raz do roku. Tęskni też za Agnieszką, to jego najbliższa przyjaciółka. Zawsze, jak coś się u niego dzieje złego, to dzwoni najpierw do Agi. I od niedawna tęskni też za Anią. Na początku zależało mu głównie na tym, żeby Agnieszka mogła mieć dziecko. Cieszył go bobas, ale bardziej ze względu na Agnieszkę. Teraz, gdy Ania ma trzy lata, ich relacja trochę się zmieniła.

– Ania jest bardzo podobna do mnie – mówi Adam, a ja zastanawiam się, kogo on mi przypomina. – Tak jak ja jest nadpobudliwa, jak ktoś rozmawia przez telefon, nie mogę się powstrzymać, żeby się nie wtryndolić. Ania nie jest w stanie wytrzymać trzech minut, gdy ktoś przy niej rozmawia. Zaczęła bardzo wcześnie mówić i chodzić. Jest bardzo wrażliwa na naturę, ja też to miałem. „O, patrz, mamo, ptaszek, kocham ptaszki, o, patrz, kotek, kocham kotki”. Że to przypadek, że wiele dzieci jest wrażliwych na naturę? Uhm, nie sądzę. – Adam mruży oczy i wyciąga komórkę. – Ania ma niesamowitą równowagę, też pewnie po mnie, bo ja potrafię się wdrapać wszędzie. Mam tu taki filmik, zobacz. Ania skacze po łóżku jak szalona, a jej kolega próbuje się z nią bawić. I zobacz, on spada z łóżka, a ona nie może uwierzyć, jak to możliwe, że spadł.

– Stajesz się ojcem? – pytam.

– Nie wiem. Nie mam poczucia, że jestem ojcem Ani, ale mam poczucie, że beze mnie nie pojawiłaby się na świecie. Nie chodzi tylko o kwestię biologiczną, ale też o to, że bardzo mocno popchnąłem Agnieszkę do tego, żeby to zrobiła. Chcę, żeby Ania wiedziała, i to się stanie, tylko musimy to zrobić w taki sposób, żeby nie wyrządzić jej krzywdy. Nie wiadomo, jak odbierze to, że mieszkam tak daleko. Do tej pory byłem wujkiem, z którym była dobra zabawa. Dla niej to może być bolesne. Na początku nie było problemu, dużo ludzi jest rozwiedzionych. Ale ona zaczęła pytać, wyciągać wnioski. To jest trochę tak jak z NASA. Robią jakiś projekt i potem się okazuje, że powstało pięćset różnych mieszanek azotu, o których nie wiedzieli, że są łatwopalne. Tutaj jest dokładnie tak samo. Było jakieś założenie, jakiś plan, a dzieje się zupełnie inaczej. Musimy działać na bieżąco.

Adam popiera starania Agnieszki o drugie dziecko. Choć martwi się, czy Agnieszka da sobie radę. – Moja mama też była w pewnym sensie samotną matką z wyboru. Z ojcem byli razem bardzo krótko, ja nie miałem z nim żadnej relacji. Może dlatego było mi łatwiej zaakceptować, że Agnieszka będzie wychowywała dziecko sama.

– A ty chcesz mieć dzieci ze swoją żoną?

– Na razie o tym nie myślimy. Moja żona nie przyjęła dobrze tego, że ja sam zadecydowałem o tym, że będę dawcą dla Agnieszki i nie wziąłem pod uwagę jej sprzeciwu. Byliśmy wtedy na innym etapie związku, znaliśmy się dosyć krótko. Do dziś jest to dla nas nieprzepracowana kwestia. Teraz będziemy musieli się zastanowić z Agnieszką, jak to wszystko ogłosić. To też będzie trudne dla mojej żony, na pewno. Ale zanim zrobimy ten krok, musimy wykonać test na ojcostwo. Wtedy Agnieszka przyjęła jeden zarodek z adopcji. Ja wiem na dziewięćdziesiąt dziewięć procent, że jestem biologicznym ojcem, widzę to, ale musimy mieć pewność.

– A co będzie, jak się okaże, że Ania nie jest twoim biologicznym dzieckiem? – pytam.

– Nic się nie zmieni. Jestem przywiązany do niej, ta więź nie jest biologiczna.

– Ale widzisz w niej siebie. Nie będziesz rozczarowany?

– No tak, widzę. To trochę będę.

Zakończenie roku w przedszkolu Ani. Czekam na Agnieszkę pod bramą. Kolejne samochody podjeżdżają, wsuwają się w wolne miejsca parkingowe, odbierają dzieci i znikają. Agnieszka spóźni się kwadrans, miała kłopoty w pracy. Nie posiada samochodu, polega tylko na komunikacji miejskiej. Gdy dociera, dzieci bawią się na placu zabaw, jednej przedszkolanki już nie ma. Szkoda, przecież Agnieszka przyniosła dla wszystkich pań czekoladki i rysunki zrobione przez Anię. W torbie ma też kilka szmacianych torebek na rzeczy, które trzeba odebrać z przedszkola. Pościel, szczoteczkę do zębów, ubrania. Zabawki Ania pakuje do swojego plecaka.

Podróż do domu zajmuje czterdzieści minut autobusem. Potem z przystanku jakieś piętnaście minut piechotą.

– Mamo, ja nie mam siły – mówi Ania i zaczyna zdejmować plecak.

– Nie, Andziu, nie możesz go zdjąć. Każdy musi coś nieść, ja niosę tyle toreb i ty też musisz nieść swoje zabawki sama. – Ania nie daje za wygraną. – Dobrze, Aniu, jak dojdziemy do ławki, to na chwilę sobie odpoczniesz.

– W przedszkolu wszyscy wiedzą o in vitro – mówi Agnieszka, gdy siadamy na ławce. Ania zdjęła plecak i gania wokół drzew. – Adam nie jest wpisany do aktu urodzenia, zgodnie z prawem musiałam podać imię fikcyjne, teraz już nie używa się sformułowania „ojciec nieznany”. Adam wybrał Gabriel, od archanioła. Podczas Simchat Bat, uroczystości przywitania Ani w synagodze, dziękowałam lekarzowi, embriolożce, przeczytałam też błogosławieństwo, które Adam napisał dla Ani. Mówiłam, że Adam żyje w Izraelu, że jest dla mnie bliską osobą, że wspólnie zadecydowaliśmy o drugim imieniu. Ale wiem z plotek, że wszyscy sądzili, że to fikcja: ja jestem ciemna, a Ania blond, więc pewnie mam dziecko z gojem.

– No właśnie, a czy zgodnie z żydowskim prawem Ania jest Żydówką? – pytam.

– Gdy podjęłam decyzję o przyjęciu komórek, porozmawiałam z moim rabinem Michaelem Schudrichem. Byłam wtedy na etapie religijnym i on powiedział, że są pośród rabinów dyskusje na ten temat, ale on stoi na stanowisku, że mogę to zrobić jako samotna kobieta. I że dziecko będzie Żydem, bo matką jest ta, która rodzi. Ale całkiem niedawno rabinat izraelski uznał, że dziecko jest Żydem, tylko jeśli powstało z żydowskiej komórki. Zgodnie z takim postawieniem sprawy Ania powinna przejść konwersję. Opinia rabinatu izraelskiego mnie nie dotyczy, ale mam z tym ból głowy. Ja uważam, że moja córka jest pełnoprawną Żydówką pochodzącą od prababci, babci i mnie. Nosi imię po swojej prababci. To jest nasza linia i nie musi być związana z przekazaniem genów – ważne jest noszenie ciąży, więź z dzieckiem. Konwersja byłaby oburzająca i upokarzająca. Mam prawo obejść swoją niepełnosprawność taką drogą i moje dziecko powinno być tak samo uznane przez naród żydowski, jak dziecko pochodzące z mojej komórki, którą odebrała mi choroba. To by była dyskryminacja z powodu choroby.

Docieramy do domu. Wchodzimy do wąskiej starodawnej windy z dodatkowymi drewnianymi drzwiczkami w środku. – Oj, gdybym miała bliźniaki, nie wiem, jak bym sobie tu poradziła – mówi Agnieszka. – Już te dwa schodki, które są na parterze, dawały mi popalić, jak jeździłam z Anią w wózku. Tak, bliźniaki byłyby strasznym hardkorem. Ale to mnie nie powstrzyma przed przyjęciem maksymalnej liczby zarodków, czyli w moim wieku i w mojej sytuacji, dwóch.

Wchodzimy do środka.

– Widzisz, jakie mamy piękne ściany? – pyta od progu Agnieszka. Podziwiam rozbielony zielony w przedpokoju, białe wino w salonie, który jest jednocześnie pokojem Ani, i rozbielony wrzos w sypialni Agnieszki. Jest miło i przytulnie. Na maleńkim balkonie szykujemy sobie dwa krzesełka i dwa kubki kawy. Ania ogląda ortodoksyjną śpiewaną bajkę po hebrajsku o Księdze Wyjścia.

– Nie wiem, czy ci mówiłam, ale mam takiego przyjaciela w Izraelu, który jest jasnowidzem. Ogólnie nie wierzę w takie rzeczy, ale uważam, że on ma autentyczny dar. Zapytałam go kiedyś o drugie dziecko i on mi powiedział dwie rzeczy. Po pierwsze, że tym razem będzie trudniej. Ale nie zdradził, w jakim sensie. Mam nadzieję, że chodzi o to, że muszę przekroczyć coś w sobie. Wciąż ważę dwadzieścia kilogramów za dużo. Nie wiem, czy będę w stanie to zmienić. Powiedział, że powodzenie będzie zależało od szczegółowości przygotowań i mierzalnego odpoczynku, takiego dziwnego sformułowania użył. Chodziło mu może o regenerację, o uspokojenie, wszystko, co wypłukuje nadmiar adrenaliny z organizmu. No i druga rzecz, która się łączy z drobiazgowością przygotowań, to sytuacja prawna Ani, w razie gdyby coś mi się stało. Sugerował, że powinnam napisać testament i znaleźć kogoś, kto notarialnie zgodziłby się przejąć opiekę nad nią w razie mojej śmierci. Kiedyś rozmawiałam z Beatą, żeby ona w sytuacji mojej śmierci przejęła wychowanie Ani. W tej chwili jest tak, że najbliższą, pełną miłości więź Ania ma z dziadkami. Moi rodzice są dla mnie dość trudnymi osobami, nadal nie akceptują moich starań o drugie dziecko, i pewnie jednak zwróciłabym się do Beaty i przyjaciół. A czy mówiłam ci, że Adam przyjeżdża do Polski? Obydwoje jesteśmy spłukani, ale może uda się zrobić test.

Kilka tygodni później. SMS od Agnieszki: „Dziś 15 minut przed zamknięciem gabinetu lekarskiego zrobiliśmy test DNA. Było sympatycznie, płacimy pół na pół. Wyniki za 2 tygodnie. Pozdrawiam. Ag”.

Osiemnaście dni później. SMS do Agnieszki: „Hej, co słychać, jesteś w Warszawie?”

Odpowiedź: „Jestem, nie chcę się spotykać na razie, bo test wykluczył ojcostwo i jest to dla mnie trudny czas”.

Tęczowe rodziny

Czworo rodziców i dwoje dzieci

– Hej, Dana, chciałem tylko zapytać, jakie buty ma dzisiaj Abigail? Różowe crocsy? No tak, to ja wpadnę do was przed przedszkolem i wezmę sandały. To cześć, pa, pa. – Yanai odkłada telefon i wzdycha.

Dziś czwartek, Abigail nocuje u niego. Pojadą do dziadków, bratu Yanaia urodziło się dziecko i urządzają małe przyjęcie. Jak on nie lubi crocsów. No ale co zrobić, Dana nigdy nie przywiązywała wagi do ubrań i kolorów. Na wszelki wypadek zagląda jeszcze do pokoju Abigail, zagląda pod łóżko, stolik ze starym komputerem, komodę z szufladami. Nie ma jednak u siebie srebrnych sandałów, które pasowałyby do sukienki córki. Rzuca okiem na podłogę w trochę zagraconym salonie połączonym z otwartą kuchnią, zagląda do wnęki, w której stoją biurko i komputer do pracy. Trudno, takie są uroki życia na dwa domy.

Yanai bierze klucze i telefon z wysokiego stołu oddzielającego kuchnię od korytarza i wychodzi. Na zewnątrz skwar, hałas i postindustrial. Mija windę towarową, warsztat samochodowy i idzie do auta. Jest jedynym lokatorem w okolicy.

Przedszkole i dom Dany są piętnaście minut drogi stąd. Yanai otwiera bramę, przechodzi przez ogród z ogromnym dmuchanym basenem i wskakuje po schodkach do budynku. W domu Dany salon również połączony jest z kuchnią, ale lśni bielą i jasnym drewnem. Boczna ściana po sufit pokryta jest półkami z książkami. Yanai wita się w przelocie z Dafi, która wyszła właśnie na papierosa na oszkloną werandę. Szybko namierza srebrne sandałki i wychodzi do przedszkola. To tylko dwie ulice dalej. Początkowo Yanai również mieszkał w tej zielonej, wymarzonej dla młodych rodzin dzielnicy. Ale po roku rozstali się z Ronenem i wtedy zamieszkał w lofcie.

– To był dla nas szok – wspomina Dana, szczupła czterdziestolatka z pasmami siwych włosów i bystrym spojrzeniem. – Yanai i Ronen byli ze sobą siedemnaście lat i właśnie to nas do nich przyciągnęło. Gdy się poznałyśmy z moją dziewczyną, ja miałam dwadzieścia sześć lat, a Dafi dwadzieścia dziewięć. Od początku wiedziałyśmy, że chcemy założyć rodzinę i chcemy, aby dzieci miały ojców. Nie będzie ci przeszkadzać, jeśli zacznę robić obiad? – pyta i staje za wyspą kuchenną, w której jest zlew i szafki z garnkami. Z łazienki dochodzą odgłosy kąpania, dziewczynki biorą ciepłą kąpiel po kilkugodzinnym siedzeniu w ogrodowym basenie.

– Dlaczego chciałyście ojców dla dzieci? – pytam.

– Dafi miała bardzo silną relację z tatą, który umarł. Jej zdaniem ojciec jest bardzo ważny dla dziecka. A poza tym, gdy ona chciała mieć dzieci, ja byłam pochłonięta pisaniem doktoratu, wiedziałam, że nie dam rady połączyć tego z rodzicielstwem. Pomyślałam, że nie musimy budować rodziny na sposób hetero. Powiedziałam Dafi: „Idź i znajdź ojca dla twojego dziecka”. I ona znalazła.

Dana otwiera jedną z białych szafek na ścianie i wyciąga makaron oraz sos pomidorowy, a z lodówki świeże warzywa. Krojąc pomidory, czosnek i cebulę, opowiada, jak Dafi poszła do Centrum dla Nowych Rodzin, które umówiło ją na randki z trzema gejami, ale żaden nie przypadł jej do gustu. Przełom nastąpił na czterdziestce ich koleżanki. – Nie znasz żadnego geja, który chciałby zostać ojcem? – zapytała Dafi znajomego. – Właśnie minutę temu pewien gej zapytał mnie, czy nie znamy lesbijki, która chciałaby zostać matką – usłyszała w odpowiedzi. Tak Dafi poznała Ronena, co zapoczątkowało dwuletni okres randkowania. Cała czwórka – Ronen, jego chłopak Yanai oraz Dafi i Dana – chodziła na obiady, imprezowała, jeździła na wakacje, była nawet na wyspie Lesbos. Przez cały ten czas Dafi i Ronen rozmawiali o swoich oczekiwaniach, aż w końcu po dwóch latach podpisali kontrakt. Niedługo potem Dafi i Ronen zaczęli pierwsze domowe inseminacje, ale udało się dopiero po wizycie w szpitalu.

„Córce Ehuda Olmerta, pozostającej w długoletnim związku ze swoją dziewczyną, urodziło się dziecko” – doniosły gazety we wrześniu 2007 roku. Dana jest bowiem córką byłego premiera Izraela, członka centrowej partii Kadima.

Gdy Amalia miała dwa lata, Dana zdecydowała, że teraz czas na nią i Yanaia. Podpisali ten sam kontrakt, z małymi zmianami, i podeszli do pierwszej, domowej próby inseminacji, która się powiodła. Amalia poczuła się zagrożona, odrzucała Dafi, chciała przebywać tylko z Daną. Była pierwszym dzieckiem dla czworga rodziców, a teraz miała zrobić miejsce dla swojej siostry, i wcale jej się to nie podobało.

– Gdy ktoś cię pyta, ile masz dzieci, to co odpowiadasz? – pytam, a Dana zrywa listki świeżej bazylii z doniczki.

– Że dwoje. To ja byłam z Dafi podczas porodu, nie Ronen. On czekał na korytarzu. I to ja pierwsza wzięłam Amalię na ręce. Uważam ją za swoje pierwsze pierwsze dziecko, a Abigail za swoje drugie pierwsze dziecko. Amalia pokazała mi, że to możliwe, jej zawdzięczam to, że Abigail jest na świecie. Choć początkowo nie chciałam, żeby Amalia na mnie mówiła „mama”. Pomyślałam, że to dziwne i mylące, żeby dziecko miało dwie mamy. To ciekawe, że nie ma dla mnie nazwy. Jestem rodzicem, ale nie jestem ani mamą, ani tatą.

*

Od strony formalnej Dana i Dafi nie są małżeństwem. Amalia jest córką Dafi i Ronena, Abigail Dany i Yanaia. – U moich koleżanek lesbijek, które skorzystały ze spermy dawcy, jest tak, że niebiologiczna mama zaadoptowała dziecko i oficjalnie stała się drugim rodzicem. Ja jestem rodzicem dla Amalii, ale prawo nie bierze tego pod uwagę. Dlatego mamy pomysł, żeby zmienić nazwiska. Cała nasza szóstka będzie miała to samo – Alvi, co po arabsku oznacza „moje serce”, a jest kombinacją inicjałów naszych imion. To będzie długa droga, ale chcemy to zrobić, żeby podkreślić, że one są siostrami, mimo że nie są spokrewnione biologicznie. Nie chcę, żeby ktoś: szkoła, świat, społeczeństwo, powiedział im kiedyś, że nie są siostrami, bo mają różne nazwiska.

Aż trudno uwierzyć, że jeszcze dwadzieścia sześć lat temu związki homoseksualne były w Izraelu przestępstwem. Dziś Tel Awiw uważany jest za raj dla gejów i lesbijek, szczególnie dla tych, którzy chcą założyć rodzinę. Widok dwóch mężczyzn lub dwóch kobiet obsypanych dziećmi i ich gadżetami nikogo nie dziwi. Takie rodziny są tu powszechne, co widać w przedszkolach i szkołach na corocznym święcie rodziny obchodzonym w lutym. Z tej okazji odbywają się przeróżne uroczystości, a dzieci rysują portrety swoich rodzin. Oprócz klasycznych pojawiają się na nich tak zwane nowe rodziny. Dwie mamy, dwóch ojców, dwie mamy i tata, dwóch ojców i mama. Amalia narysowała siebie i Abigail oraz czworo rodziców – Ronena, Yanaia, Dafi i Danę.

I jeszcze kilka faktów: od 1994 roku pary homoseksualne mogą korzystać ze świadczeń małżeńskich, prawa podatkowego i spadkowego, jeśli zdecydują się zarejestrować swój konkubinat. Od 2006 roku Izrael uznaje jednopłciowe małżeństwa zawarte poza granicami kraju. W tym samym roku pary homoseksualne uzyskały prawo adopcji biologicznego dziecka swojego partnera, a dwa lata później prawo do adopcji dziecka niespokrewnionego biologicznie.

Na polu medycyny reprodukcyjnej lesbijki mają ułatwione zadanie – mogą korzystać ze spermy dawcy, a państwo, tak jak w wypadku par heteroseksualnych, finansuje wszystkie ich próby do momentu urodzenia się dwojga dzieci. Surogacja natomiast do 2014 roku była zarezerwowana wyłącznie dla par heteroseksualnych, co wywołało turystykę medyczną gejów do USA, Indii, Tajlandii, Meksyku. Od 2010 roku państwo uznaje dzieci urodzone z surogatek za granicą i przyznaje im obywatelstwo izraelskie.

– Zachęcanie do posiadania dzieci, finansowanie zabiegów medycznych to wszystko część państwowej polityki demograficznej. Żydzi powinni być w Izraelu większością, demograficzny pojedynek z Arabami trwa. Więc niezależnie od tego, czy jesteś hetero, homo, czy transgender, masz prawo założyć rodzinę. Oczywiście odbywa się to z korzyścią dla środowisk homoseksualnych – wyjaśnia Dana.

Z badań antropolożki Sary Kahn wynika, że rodziny, które nie były w stanie zaakceptować homoseksualizmu swoich dzieci, zmieniają postawę, gdy pojawia się wnuk. Tak też było z rodzicami Dany.

W centrum stoją rodzice, Ehud i Aliza Olmertowie. Po lewej dwie córki oraz brat z rodzinami, a po prawej Dafi, Ronen trzymający Amalię za ramię, Dana z Abigail na rękach i Yanai. Na rodzinnym zdjęciu Dana i jej komórka rodzinna zajmuje całe skrzydło.

– Mój tata jest bardzo pragmatyczny – opowiada Dana. – Powiedział: „Nie będę się unieszczęśliwiać, ponieważ ty podejmujesz swoje wybory”. Gdy urodziła się Amalia, zrozumiał, że to jest na serio. Do tej pory myślał, że coś się może zmienić, że może robię to po to, aby mu coś udowodnić. Gdy założyłam rodzinę, zrozumiał, że to nie ma z nim nic wspólnego. To nie jest tak, że rodzice stali się nagle aktywistami machającymi tęczową flagą, ale na pewno stopniowo zaakceptowali moje wybory. Fakt, że dziewczynki mają ojców, im pomaga, to trochę jakby heteroseksualna para się rozwiodła. Zresztą moja mama czasem nazywa Yanaia mężem. „Czy twój mąż będzie?”, pyta na przykład. A o Dafi mówi „żona”, kocha ją i traktuje jak rodzinę w stu procentach.

Dziewczynki mają ogromną rodzinę, mnóstwo kuzynów, cioć, wujków i cztery zestawy dziadków. Rodzice Dafi i Ronena są z nimi równie blisko jak rodzice Dany. Widzą się z dziewczynkami przynajmniej raz w tygodniu. Wyjątkiem jest rodzina Yanaia, który niechętnie o niej opowiada. – Moi rodzice pochodzą z Jemenu, są bardzo konserwatywni. Zamiast powiedzieć im, że jestem gejem, wyprowadziłem się do Tel Awiwu i trzymałem na dystans. Gdy Dana zaszła w ciążę, zdecydowałem, że muszę się ujawnić. Mój ojciec chciał się zabić, ale w końcu jakoś to przyjął. Ale nadal nie jeżdżę tam często. Oni tego nie rozumieją, nie potrafię im wytłumaczyć, co to znaczy być gejem. Dla nich istnieję tylko ja i Abigail, reszty nie chcą znać.

Dom mamy jest głównym domem dziecka.

Początkowo dziecko mieszka wyłącznie z nią. Po roku spędza jedną noc w domu taty. Docelowo dwie noce u taty i jeden dzień weekendowy (bez nocowania).

Podział finansów: sześćdziesiąt procent kosztów ponosi tata, czterdzieści procent mama.

W razie śmierci któregoś z rodziców dziecko zostaje z drugą mamą i siostrą.

W razie wyprowadzki któregoś z rodziców za granicę na zawsze rodzic traci prawa do dziecka.

W razie tymczasowej wyprowadzki za granicę rodzic zobowiązuje się sfinansować odwiedziny drugiego rodzica z dzieckiem trzy razy w roku.

W razie wyprowadzki poza Tel Awiw w obowiązku wyprowadzającego się jest kwestia zapewnienia dziecku dojazdów.

Rodzic, który przejdzie na ultraortodoksyjny judaizm, traci prawa do dziecka.

To kilka ustaleń z kontraktu. Od czasu jego podpisania nikt do niego nie zaglądał. Yanai nawet nie wie, gdzie go schował. Najważniejszy był proces dochodzenia do niego, w ten sposób cała czwórka poznawała siebie i swoje motywacje oraz potrzeby. Oczywiście nie wszystko da się uregulować na zapas. No bo jak na przykład zachować harmonię w czterorodzicowej rodzinie, gdy jedna para rodziców się rozchodzi? Jeden dom rozpada się automatycznie na dwa. Początkowo Yanai i Ronen nie chcieli się widywać, więc jak utrzymać kontakt niebiologicznego rodzica z niebiologiczną córką? Czy siostry mogą spać razem u jednego z ojców? Właśnie to nocowanie stało się zarzewiem konfliktu. Dana uważa, że Abigail nie powinna nocować z Amalią u Ronena, ponieważ powinna mieć dwa domy, a nie trzy. Yanai z kolei uważa, że nic się nie stanie Abigail, jeśli czasem zanocuje z siostrą u swojego drugiego taty, którego kocha.

– W naszej rodzinie ja jestem tym złym – komentuje Yanai. – Nie chcę się przeprowadzić do Bicaronu, dobrze mi w mojej ruderze, mam tu dużo przestrzeni i wolność. Ja też nie pozwalam mamom ingerować w to, jak spędzam wolny czas. Na początku po rozstaniu było trudno, ale pozostaję z Ronenem w przyjaźni, widujemy się co najmniej dwa razy w tygodniu, Ronen przychodzi z Amalią do nas na kolację. Czasem czuję też, że Dana chce dysponować moim czasem. Gdy Abigail jest chora albo wypadnie coś innego, od razu pojawia się presja, żebym to ja się nią zajął. Często też słyszę wymówki, że spędzam u nich w domu za mało czasu. Ale prawda jest taka, że mimo że się kłócę z Daną, nie chciałbym mieć dziecka z nikim innym.

*

Kolejne zagadnienie, które trudno uregulować w kontrakcie, to nowi partnerzy. Jak ich wprowadzać do życia dzieci i całej rodziny? A co jeśli z kolejnym partnerem któryś z rodziców też chciałby mieć dziecko?

– Okazało się, że Amalia, która nigdy nic nie mówiła na temat naszego rozstania, bardzo to przeżywała. Któregoś razu powiedziała mamie: „Myślę, że Yanai odszedł od taty, bo za dużo płakałam”. Wszyscy byliśmy w szoku. Dlatego gdy poznałem Aviela, swojego nowego chłopaka, na początku bardzo uważałem na dziewczynki, przedstawiłem je dopiero po pół roku. Bardzo się polubili, lecz niestety po dwóch latach nasz związek się skończył. To trudne, ale też nie można przesadzać. Kiedyś arabskie rodziny mieszkały razem jak w plemionach i razem wychowywały dzieci. Ludzie pojawiają się w życiu dzieci i znikają. Ostatnio na przykład Amalia została przeniesiona do innego przedszkola i bardzo tęskniła za swoją starą nauczycielką. To naturalne.

Koniec kąpieli, Dana wyciera ciemne blond fale Amalii i mrowie ciemnych loczków Abigail (to po tacie, Yanai też ma kręcone włosy, których nie znosi, dlatego bardzo krótko je obcina). Amalia ma niewiarygodnie niebieskie oczy podkreślone ciemną oprawą i melancholijne spojrzenie, Abigail ma wesołą okrągłą buzię i oczy jak gorzka czekolada. Starsza siostra idzie się pobawić z koleżanką do pokoju. Młodsza chce pograć na iPadzie, siada koło mnie na kanapie. Dana wrzuca makaron do gotującej się wody.

– Kiedyś chętnie doradzałam innym parom, miałam nawet wykłady w ośrodku dla gejów i lesbijek. Teraz jestem trochę bardziej uważna, to droga pełna wyzwań. Samo opracowanie kontraktu nie wystarcza, czasem dochodzi do kryzysów. Dużo rozmawiamy, dużo krzyczymy. Jak w małżeństwie. Ja jestem żoną Dafi, ale też Yanaia. Dafi jest moją żoną, ale też Rona. Te relacje są trochę skomplikowane. Yanai na przykład często się zamyka, gdy dochodzi do konfliktu, nie chce rozmawiać. Ja tak nie potrafię. Kiedyś był obrażony przez miesiąc. Gdy masz dziecko z kimś, kogo nie kochasz miłością romantyczną, musisz zrozumieć, że on się dla ciebie nie zmieni, nie możesz tego oczekiwać. Teraz już to wiem.

– Może anonimowy dawca byłby lepszym rozwiązaniem?

– Nie, bardzo się cieszę, że Abigail ma ojca, który ją kocha, i że wie, kto nim jest. Nie sądzę, żeby biologia była aż tak ważna, ważniejsze jest, kto się tobą opiekuje. Ale wydaje mi się, że istotne jest, aby wiedzieć, kim jest twój ojciec. Poza tym dzięki temu dwa wieczory w tygodniu mamy dla siebie, nie wiem, jak inni rodzice dają sobie radę. Abigail skończy niedługo siedem lat i mogę powiedzieć z czystym sumieniem, że nasz układ działa.

Revital i Oli

– Dla nas bardzo ważne było, żeby dzieci miały dwoje rodziców. Nigdy nie rozważałyśmy więc co-parentingu ze znanym nam mężczyzną gejem czy też hetero. Od razu wiedziałyśmy, że chcemy anonimowego dawcę.

Revital, trzydziestosześcioletnia blondynka, jest ostatnio zabiegana, poród może odbyć się każdego dnia, dlatego spotykamy się w pracy, w porze obiadowej.

– Co chcesz wiedzieć, pewnie wszystko od początku, tak? No więc najpierw był kontrakt.

Zanim zaczęłyśmy się starać o dziecko, poszłyśmy z Oli do prawniczki. Chciałyśmy wszystko tak przygotować, żeby gdy pojawi się dziecko, nikt nie miał wątpliwości, że jest nasze. Podpisałyśmy więc kontrakt, w którym zostałyśmy oficjalnie partnerkami, zmieniłyśmy też nazwisko na podwójne. Uregulowałyśmy także kwestie praw rodzicielskich w wypadku rozstania oraz dziedziczenia w razie śmierci jednej z mam. Chodziło nam o to, aby ustalić, że nasze rodzicielstwo i prawa są równe i niezależne od biologicznego pokrewieństwa. Po narodzinach dziecka ja je adoptuję i wtedy będziemy miały obydwie prawa rodzicielskie.

Potem wybrałyśmy się do publicznego szpitala nieopodal naszego domu. Lekarz był bardzo uprzejmy, niczemu się nie dziwił. Musiałyśmy zapłacić sto dolarów za każdą porcję spermy naszego dawcy. Plan jest taki, że za jakiś czas ja będę próbowała zajść w ciążę i chciałyśmy, aby dzieci były rodzeństwem przyrodnim, więc wykupiłyśmy całe dostępne nasienie tego dawcy. Dowiedziałyśmy się też, że to był jedyny dostępny jego materiał, że nie będzie już dawcą.

Dawca jest anonimowy. Nie sądzę, by moje dziecko było bardziej połączone z moją partnerką niż ze mną tylko dlatego, że ona je urodziła i od niej pochodzi materiał genetyczny. Dla mnie rodzic to ktoś, kto cię wychował, dbał o ciebie, zapewniał byt, uczył o świecie, kulturze. Dlatego myślę, że dzieci wychowane w takim przeświadczeniu nie będą czuły potrzeby poznania ojca biologicznego. Dla nich podstawą relacji nie będzie biologia. Tak myślę, ale zobaczymy, co przyniesie życie.

Jeśli chodzi o zagrożenie kazirodztwem w przyszłości, to w ogóle się tego nie boimy. Będziemy po prostu czujne, zapytamy rodziców, czy to nie dziecko z dawstwa, jeśli tak, to porównamy dane, mamy pięć informacji na temat dawcy, myślę, że to wystarczy.

Rodzina? Moja jest bardzo szczęśliwa. Gdy dwanaście lat temu powiedziałam im, że jestem lesbijką, nie zaakceptowali tego, musieli do tego trochę dojrzeć, przywyknąć. Bałam się, co powiedzą na plany założenia rodziny. Zaskoczyli mnie całkowicie, bo byli wniebowzięci. Nawet moi dziadkowie. Cieszą się, że będą mieli pierwszego wnuka i prawnuka. Ale jest jeden problem, nie wyobrażam sobie wychowywania dzieci poza Tel Awiwem. Wiem, że w innych miastach tęczowe rodziny nie są tak łatwo akceptowane. Tu w przedszkolu możemy być pewne, że w grupie będzie dziecko, które ma samotną mamą, tatę geja albo mamy lesbijki. Poza Tel Awiwem byłybyśmy raczej ewenementem. A nie chciałabym, żeby dzieci wychowywały się w poczuciu, że odstają, są inne. Tel Awiw jest drogi, trudno się tu utrzymać, ale musimy tu mieszkać, nie mamy wyboru.

Wiele osób pyta, jak będą do nas mówić. Może jedna będzie „ima”, mamą po hebrajsku, a druga „mum”, z angielskiego? Moja mama mówiła do mnie po angielsku, ja też tak planuję zrobić. Zobaczymy. Ogólnie myślę, że to nie jest kłopot. To raczej koncepcje w naszych głowach. Pokolenie naszych rodziców jest heteroseksualne, więc my, geje i lesbijki, pochodzimy ze związków heteroseksualnych. Dlatego nawet jeśli nie wstydzimy się tego, kim jesteśmy, w naszych głowach siedzi schemat, że dom składa się z mężczyzny i kobiety. Ale to się zmieni. Dla dzieci naszych dzieci informacja, że ktoś ma dwie mamy, nie będzie niczym dziwnym.

Ziv i Rafi

Zazwyczaj wzruszają się kobiety. Para gejów ma troje dzieci? Jak słodko. I urodziła je surogatka? Wow, czyli jesteście pełnoetatowymi rodzicami! I do tego dawczyniami były wasze siostry? Co za niesamowita historia!

– Więc tak – Ziv podsumowuje swój trzyetapowy blitzkrieg ludzkich dusz – można powiedzieć, że moja wizytówka to: jestem gejem, mam dzieci, moja siostra była dawczynią komórki jajowej.

Ziv, opalony i wysportowany pięćdziesięcioletni nauczyciel, w swoim życiu czuje się tak wygodnie jak w biało-czerwonej kuchni, w której dziś upiekł ciasto pomarańczowo-kokosowe i właśnie parzy zieloną herbatę z zerwaną za oknem świeżą trawą cytrynową. – Ludzie się wzruszają, bo uważają, że to wspaniała historia. Idor, nasz najstarszy syn, jest produktem komórek jajowych mojej siostry i spermy Rafiego. Dwóch pozostałych synów, Itay i Eran, to produkt komórek jajowych siostry Rafiego i mojej spermy. To najbliżej, jak dwóch mężczyzn może zbliżyć swoje geny, poza klonowaniem, rzecz jasna.

Ziv, jak na nauczyciela przystało, dba o to, abym wszystko dobrze zrozumiała (czasem sprawdza nawet, czy znam niektóre angielskie słówka). Po pierwsze: kontekst kulturowy. Izrael jest krajem, w którym ten, kto nie ma dzieci, nie jest w pełni osobą. Judaizm zobowiązuje do rozmnażania i nawet niereligijni Żydzi czują ten imperatyw. Holokaust, utrata jednej trzeciej ludności, wpływa na chęć reprodukowania, ponadto Izrael znajduje się w permanentnym konflikcie wojennym. Po drugie: jaki jest cel bycia razem, jeśli nie masz dzieci? Gdy mężczyzna i kobieta żyją razem, z tej miłości rodzi się dziecko. To naturalne. A gdy dwóch mężczyzn żyje razem, co robią po dwóch, trzech latach? Każdej nocy patrzą na siebie i myślą: „Co zrobimy dzisiaj?”. W końcu ile razy można pójść na imprezę.

Ziv i Rafi zadali sobie takie pytanie już po półtora roku. I tak naprawdę to bardziej zadał je Rafi, a odpowiedź znał już od dawna. Jeszcze z poprzednim chłopakiem wymyślił, że do stworzenia dzieci potrzebne będą komórki siostry i surogatka. Jego ojciec jest ginekologiem, dyrektorem w największym szpitalu w Jerozolimie. Dzięki niemu Rafi wiedział, jakie są możliwości. Wiedział też, że jeśli chcą skorzystać z surogatki, muszą wyjechać, bo w Izraelu jedynym sposobem, w jaki geje mogli w latach dziewięćdziesiątych założyć rodzinę, było współrodzicielstwo.

Ziv w tym czasie po swoim nowym życiu dopiero się przechadzał. Z szafy wyszedł, gdy miał lat trzydzieści pięć, Rafi – gdy miał dwadzieścia pięć. Kiedy Ziv osiadał w roli chłopaka Rafiego, Rafi powiedział: – Jedziemy do San Francisco, to ważne dla mojej kariery.

No to pojechali. Ledwie się tam urządzili – Ziv nie miał jeszcze nawet wizy, która zezwalałaby mu na pracę – Rafi już zaczął się rozglądać za surogatką. Na początku Ziv był sceptyczny.

Dzwoni telefon. – To Rafi, wraca do domu, był na kolacji biznesowej, jest wysoko w hi-tech – wyjaśnia Ziv. – Ja jestem mamą, on jest tatą. Dzieci często o tym rozmawiają. Czy to nie ciekawe? Wyrastają w rodzinie jednopłciowej, a jednak społeczeństwo wyposażyło je w koncept mamy. Idor, najstarszy, to nasz myśliciel. Mówi czasem: „W naszej rodzinie obydwoje jesteście półtatą i półmamą. Ty się częściej złościsz niż Rafi, ty jesteś tatą, Rafi jest mamą, bo z nim jest więcej zabawy. Ale ty gotujesz, a on nie, ty jesteś mamą, a on tatą”. Itay, średni, mówi: „Rafiego nie ma w domu, bo dużo pracuje, on jest tatą”. Jednocześnie synowie są bardzo dumni z tego, że mają dwóch ojców. Zawsze im powtarzamy, że gdy dwie osoby się spotykają i zakochują w sobie, to chcą mieć rodzinę niezależnie od tego, czy są mężczyznami, czy kobietami. Ale wiedzą też, że aby powstało dziecko, potrzebny jest i mężczyzna, i kobieta.

Wydaje mi się, że rozwiązanie, które wybraliśmy z Rafim, jest lepsze dla dzieci, niż gdy na przykład geje robią sobie dziecko z kobietą hetero- albo homoseksualną. Wtedy rodziców jest troje, a nawet czworo. Poza tym gej często chce mieć dziecko ze swoim partnerem, a nie z kobietą. My myślimy o dzieciach jak o przedłużeniu naszego związku. Moim zdaniem dziecko musi mieć dwoje rodziców, a nie troje, to bardziej stabilne.

Często o tym rozmawiamy. Na przykład dzisiaj przed snem Itay zapytał: „Więc wyszedłeś za Rafiego, tak?”.

„Tak, pobraliśmy się w Stanach, przed powrotem do Izraela” – odpowiedziałem.

„To śmieszne, mężczyzna z mężczyzną?”

Na to odezwał się Idor, starszy brat: „Widziałeś naszą flagę, która wisi za oknem? To tęczowa flaga. Był taki czas, kiedy tylko mężczyzna i kobieta mogli się pobrać, ale teraz to się skończyło. Teraz mężczyzna i mężczyzna mogą się pobrać i kobieta z kobietą też. To wszystko przez flagę”.

Zanim tęczowa flaga zawisła w oknie, Ziv musiał się ujawnić przed rodziną. Zaczął od siostry. Bardzo się ucieszyła. Gdy skończyła służbę w wojsku, przez dwa lata podróżowała po świecie, wróciła i próbowała zainicjować rozmowy o tym, dlaczego życie brata wygląda, jakby utknęło w martwym punkcie. Ale Ziv nie był jeszcze gotowy i to ich oddaliło od siebie. Gdy dziesięć lat później wyznał jej w kawiarni, że jest gejem, obydwoje poczuli, jakby to jedno zdanie usunęło mur, który pojawił się między nimi.

Z ojcem nigdy nie miał bliskiej relacji, nie pasował do jego wyobrażeń. Wiadomość o tym, że Ziv jest gejem, zrobiła na ojcu takie samo wrażenie jak całe życie syna – żadne. Z mamą był zawsze blisko. Dla niej to był przełom.

– Mimo że wcześniej zdarzało jej się mówić coś przeciwko gejom, gdy zrobiłem swoje wyznanie, nie tylko przestała, ale powiedziała też wszystkim wokół. Postąpiła bardzo mądrze, bo często jest tak, że gdy dziecko wychodzi z szafy, wchodzą do niej rodzice. Największy problem rodziców polega nie na tym, że ludzie gadają za plecami, tylko na tym, że nie mogą odpowiedzieć na pytanie: „Co u twojego syna?”, nie mają się czym pochwalić. Gdy powiedziałem, że jestem gejem, moja mama miała nagle historię, którą mogła opowiedzieć, więc była szczęśliwa.

– Hej, już jestem, ale idę jeszcze zobaczyć dzieci – mówi Rafi od progu. – Jak zasnęli? Wszystko w porządku? – pyta po chwili.

– Tak, wszystko OK. Jak jedzenie w restauracji?

– Bardzo dobre, musimy tam kiedyś pójść – odpowiada Rafi. – Wiesz co, mogę ci coś pokazać – zwraca się do mnie i wyciąga komputer. – To prezentacja, którą zrobiłem dla kolegów w pracy. Poprosiłem, żeby każdy opowiedział o czymś niezwiązanym z pracą. Ja wybrałem medycynę reprodukcyjną. Mój tata robi in vitro, pracuje w ortodoksyjnym szpitalu, gdzie zgłaszają się ludzie bardzo wierzący, mają siedemnaścioro dzieci i chcą in vitro, aby mieć osiemnaste.

Rafi odpala prezentację, przeskakuje slajdy wyjaśniające pracę narządów rozrodczych, hormonów, zdjęcie Edwardsa i Steptoe’a oraz Louise Brown, pokazuje, jak się pobiera komórki jajowe, jak wiruje spermę, łączy komórki i umieszcza w ciele kobiety przy użyciu USG. – Potem opowiedziałem im o surogacji i o tym, jak za pomocą hormonów należy zsynchronizować cykle dawczyni i surogatki. Pokazałem im wtedy rozpiskę, którą dostaliśmy dla mojej siostry May i dla Jenny, surogatki, która urodziła naszego najmłodszego syna. O, tego – mówi Rafi i klika na ostatni slajd. Trzech chłopców, a pod nimi zdjęcia embrionów. Wszyscy mają kręcone włosy, ale drugi i trzeci są bardzo podobni do siebie.

– Siostry nie miały zastrzeżeń? – pytam.

– Zaczęliśmy od siostry Ziva, miała już trzydzieści dziewięć lat i troje dzieci. Ziv zaproponował, żebym to ja ją zapytał przy okazji biznesowej podroży do Izraela.

– Tak, my z siostrą jesteśmy chyba zbyt podobni, twardzi, autorytarni, łatwo u nas o nieporozumienie – wtrąca Ziv.

– Spotkałem się z Tami i jej mężem, zgodzili się od razu. Pytali głównie o samą procedurę. Potem Tami poszła do mojego ojca na badania. My znaleźliśmy w USA lekarza i surogatkę i następnie ten lekarz i mój ojciec koordynowali cykle Tami i Janice, surogatki. Mój tata przeprowadził stymulację hormonalną Tami w Izraelu, a na pobranie komórek przyjechali razem z Tami i moją mamą do San Francisco. Tami musiała brać zastrzyki co sześć godzin, przez ostatnie dwadzieścia cztery godziny dostawała jeszcze jakieś specjalne leki. Moja mama jest pielęgniarką, działała na dwa zegarki, bo przecież między Izraelem i San Francisco jest dziesięć godzin różnicy.

– Tami mówiła o sobie, że była pudełkiem z jajkami – wspomina Ziv. – Cieszy się, bo zawsze chciała mieć syna, ale nie mogła się zdecydować na kolejne dziecko. Ma trzy córki, najstarsza skończyła osiemnaście lat. Myślę, że Tami czuje z Idorem szczególną więź, ale nie ma poczucia, że to jej syn. Siostra Rafiego również ma troje dzieci, są w tym samym wieku co nasze. I ona mówi: „Dałam mojemu bratu jajo, ale to wszystko”. Mieszka bardzo blisko, nasze dzieci chodzą razem do przedszkola.

– Na razie tylko córki mojej siostry wiedzą, że ich mama jest dawczynią, my powiemy naszym dzieciom, gdy o to zapytają. Nie będziemy tego ukrywać. Byliśmy ostatnio u psychologa, który potwierdził, że nasze postępowanie jest dobre. Wychowujemy nasze dzieci tak, że ich ciocie są ciociami, a kuzyni kuzynami. Chcemy, żeby gdy zaczną pytać o pochodzenie, pytali, kto jest dawczynią komórki, a nie gdzie jest mama. Bo nie ma żadnej mamy, mama to ktoś, kto wychowuje dziecko.

– Nie chcieliście, żeby siostry były też surogatkami?

– Nie, ciąża buduje więź, to mogłoby być dla nich za dużo.

San Francisco to starszy brat Tel Awiwu, który w prawach LGBT wyedukował się dwadzieścia lat wcześniej. Rewolta zaczęła się już w latach sześćdziesiątych, w 1976 roku zniesiono prawo penalizujące związki homoseksualne, potem kolejno ustanawiano związki partnerskie, prawa antydyskryminacyjne, prawo do adopcji, prawo do zawierania małżeństwa.

Gdy Ziv i Rafi przeprowadzili się do San Francisco, szybko się zorientowali, że jest to również mekka gejów, którzy chcą założyć rodzinę. Prawo kalifornijskie zezwala na dostęp do surogacji zarówno osobom hetero-, jak i homoseksualnym niezależnie od tego, czy żyją w parze, czy samotnie. Szczególnie popularna i bezpieczna od strony prawnej jest surogacja ciążowa, czyli taka, w której surogatka nie jest dawczynią komórki jajowej. Surogacja tradycyjna, czyli sytuacja, w której surogatka jest mamą ciążową i biologiczną jednocześnie (ponieważ komórka jajowa pochodzi od niej), ma w Stanach złą sławę od czasu głośnej sprawy Baby M. W 1985 roku Mary Beth Whitehead, surogatka tradycyjna, podpisała umowę surogacyjną z Williamem Sternem, ponieważ jego żona Elizabeth cierpiała na stwardnienie rozsiane i bała się, że ciąża może pogorszyć jej stan. Po narodzinach dziewczynki pani Whitehead oddała dziecko, lecz po kilku dniach zmieniła zdanie. Przyszła do domu Sternów i poprosiła, aby mogła pobyć z dzieckiem kilka dni, obiecała, że je odda. Gdy po kilku dniach policja chciała odebrać jej dziecko, uciekła na Florydę, gdzie ukrywała się przez osiemdziesiąt siedem dni. – Gdy ją urodziłam, była tak podobna do mojej córki, że nie mogłam sobie wyobrazić, że oddam ją za dziesięć tysięcy dolarów – mówiła w licznych wywiadach telewizyjnych. Sternowie, którzy pozwali Whitehead, wygrali, William Stern dostał prawo do opieki jako biologiczny ojciec. Jednocześnie sąd uznał, że kontrakt, który zawarto z surogatką, jest nielegalny i potencjalnie poniżający dla kobiet. Surogatka została uznana za prawną matkę i otrzymała prawa do spotykania się z dzieckiem. Gdy Baby M, czyli Melissa Stern, skończyła osiemnaście lat, wystąpiła o odebranie praw rodzicielskich biologicznej matce i została zaadoptowana przez Elizabeth, matkę, która ją wychowała.

Gdy Rafi zaczął poszukiwania surogatki, Ziv był sceptyczny nie tylko dlatego, że nie nadążał za tempem swojego partnera. Pamiętał też sprawę Baby M i wszystkie inne sprawy sądowe z surogatkami w roli głównej. Ale w końcu trafili na Kendys.

Kendys miała dwoje własnych dzieci, surogatką była dziesięć razy, a na koniec zrobiła sobie trzecie dziecko, wykorzystując spermę od znajomej pary gejów, dla których pracowała kiedyś jako surogatka. (Jak to mawia Rafi: – One wszystkie są trochę kuku. Żeby to zrobić, trzeba być trochę kuku. – Jenny nie była – wtrąca wtedy Ziv).

Gdy już zmęczyła się rodzeniem kolejnych dzieci, Kendys założyła jednoosobową agencję. Współpracowała głównie z gejami, bo z jej doświadczenia wynikało, że zbyt często kobiety-intencyjne matki wchodzą w konflikt z surogatkami, tak jakby były zazdrosne. Z gejami relacje były zawsze gładkie jak pupa niemowlaka.

Gdy Kendys przyszła do Ziva i Rafiego na pierwsze spotkanie, została do trzeciej rano. Przekonała Ziva, że surogatki bardzo, bardzo rzadko zmieniają zdanie, że prawo jest po stronie intencyjnych rodziców, że surogatki zawsze mają swoje rodziny, robią to z własnej woli, nie mają problemu, żeby urodzić dziecko gejom, że pieniądze są ważne, ale motywacje altruistyczne, że od nich zależy, jaka będzie relacja z surogatką. Uwierzyli jej, bo mówiła na podstawie swojego doświadczenia. Dziś uważają ją za matkę chrzestną swoich dzieci.

– Dolina Kalifornijska to nie jest Dolina Krzemowa – podkreśla Ziv i opowiada, że to biedna kraina pick-upów i czapeczek baseballowych, gdzie dziewczyny wychodzą za mąż, gdy mają szesnaście, siedemnaście lat. W Kalifornii surogatki pochodzą z Doliny Kalifornijskiej, dawczynie komórek z Doliny Krzemowej. Janice urodziła czworo dzieci, które sama wychowywała, pracowała w sklepie papierniczym, nie miała ubezpieczenia zdrowotnego. W wieku szesnastu lat została zgwałcona. Do mężczyzn była zrażona, ale polubiła Ziva i Rafiego, lubiła z nimi przebywać. Za czterdzieści tysięcy dolarów, które zarobiła, wysłała córkę do college’u. Nie miała bliskich relacji z rodziną.

Podczas porodu obecni byli: czternastoletnia córka Janice, Rafi oraz Ziv. Kendys wyczuliła ich, aby nie zabierali dziecka od razu, żeby pozwolili Janice poopiekować się nim, przytulić. Janice opiekowała się Idorem dobę, na zdjęciach widać, jak próbuje karmić go piersią, potem chłopiec wędruje z rąk do rąk. Największą ekstazę widać na surowej zazwyczaj twarzy Ziva.

Janice nie chciała być drugi raz surogatką, Itaya urodziła Regina. Życie Reginy jest jak wyjęte z programu Potyczki Jerry’ego Springera. Jej tata waży sto czterdzieści kilogramów i nie wychodzi z domu. Rodzice są rozwiedzeni, każdy pobrał się ponownie i w sumie Regina ma dwadzieścioro rodzeństwa. Mąż Reginy, Ray, pochodzi z Filipin, wyszła za niego, gdy miała szesnaście lat, pierwsze dziecko urodziła w wieku lat siedemnastu. Kiedy Ray skończył osiemnaście lat, dowiedział się, że kobieta, która go wychowała, to tak naprawdę jego babcia, bo mama była narkomanką i prostytutką – urodziła Raya, oddała mamie i nigdy nie wróciła. Związek Reginy i Raya był otwarty, najlepsza przyjaciółka Reginy była kochanką Raya. Gdy Ray stracił pracę, zaczął pracować u jej męża.

Oczywiście o tym wszystkim dowiedzieli się dużo później. Przy każdej kolejnej wizycie poznawali jakąś nieprawdopodobną historię. Po jakimś czasie mieli już tego nawet dosyć, ale Regina surogatką była wzorową, jej ciąże przebiegały bezproblemowo, poza tym mimo wszystko pochodziła bardziej z ich świata – urodziła się w LA, była Żydówką. Za swoje usługi zażądała jednak sześćdziesięciu tysięcy dolarów, nie jak poprzednia surogatka – czterdziestu.

Tym razem na poród przylecieli rodzice Ziva, ale nie zdążyli. Gdy byli w samochodzie, dostali telefon, że Itay już się urodził. – Ludzie robią zdjęcia, a ja robię film, jak ludzie robią zdjęcia – mówi Rafi w filmiku ze szpitala i kręci tatę Ziva robiącego zdjęcie synowi, mamę Ziva tulącą maleńkiego Itaya, Raya siedzącego koło łóżka Reginy. Wszyscy mają żółte naklejki z napisem „Gość” na ubraniach. – Idor biega w kółko, jest trzecia piętnaście rano, Itay ma sześć godzin.

*

Najmłodszego, Erana, urodziła Jenny. Reginy nawet nie pytali, jej osobowość była zbyt przytłaczająca. Według Ziva i Rafiego Jenny jako jedyna znana im surogatka nie jest lekko fiśnięta. Ma wielką rodzinę, mieszka z mamą i babcią, dziewięćdziesięciopięciolatką, która w rękach stale trzyma papierosa i szklankę whisky. Jenny urodziła pierwsze dziecko, gdy miała dwadzieścia lat, dwa lata później przyszły na świat jej bliźniaki. Gdy ją poznali, miała trzydzieści dwa lata.

W czternastym tygodniu ciąży okazało się, że Jenny ma w kręgosłupie złośliwego guza i musi być natychmiast operowana. Na naradzie, która odbyła się w szpitalu, obecni byli: Jenny wraz z babcią i mamą, Kendys, ginekolożki, chirurg, Ziv i Rafi. Rodzina i ginekolożki były za tym, aby przerwać ciążę, operacja stanowiłaby zagrożenie dla płodu. Chirurg powiedział, że w efekcie wycięcia guza Jenny może zostać sparaliżowana, może nawet nie oddychać samodzielnie. Kendys naraziła się rodzinie, bo uznała, że Jenny powinna zachować ciążę. Rafi zadeklarował, że dla nich najważniejsze jest, aby Jenny była zdrowa i że decyzję oddają w jej ręce. Ziv bał się, że operacja może sprawić, że ich dziecko będzie niepełnosprawne, ale nie powiedział tego na głos. Wtedy głos zabrała Jenny: „Chcę zostawić dziecko”. W drodze powrotnej ze szpitala Ziv i Rafi rozmawiali o tym, że ten wybór to sposób Jenny, aby poradzić sobie z sytuacją. Tak, jakby ciąża i chęć jej zachowania miała uchronić ją przed złem, zmobilizować ostatnie siły, aby nie dać się chorobie. Ten wybór nie należał do nich i przyjęli go z pokorą.

Jenny wyszła z operacji w bardzo dobrym stanie, fizjoterapii wymagały tylko jej palce. Eran był wcześniakiem, ale urodził się całkowicie zdrowy. Jenny bardzo chciała pozostać w kontakcie, często się odwiedzali. Przez dwa miesiące wysyłała Fedexem mrożone mleko.

*

Wszyscy trzej synowie Ziva i Rafiego urodzili się w USA i zostali automatycznie uznani za obywateli amerykańskich. Na amerykańskim akcie urodzenia w rubrykach „rodzic 1” i „rodzic 2” umieszczono nazwiska obydwu ojców. W Izraelu dzieci dostały obywatelstwo na podstawie pochodzenia taty biologicznego. Obecnie Itay i Eran mają jednego rodzica – Ziva, Idor – Rafiego. Aby wszyscy mieli dwóch prawnych rodziców, najpierw Ziv i Rafi wystąpili o adopcję, teraz, pod wpływem nowej interpretacji przepisów przez prokuratora generalnego, zmienili to na procedurę uzyskania praw rodzicielskich. Drugim torem próbują też uzyskać przepisanie danych z amerykańskiego aktu urodzenia, ponieważ innej parze gejów w podobnej sytuacji udało się uzyskać takie pozwolenie sądownie.

– Izrael to kraj rozwiązań ad hoc. Prawo nie nadąża za zmianami – komentuje Ziv. – W USA spotkaliśmy wielu Europejczyków, którzy mieli problemy z naturalizacją swoich dzieci. Regina urodziła dzieci Norwegom, którzy nie mogli sfinalizować sprawy przez trzy lata. A do naszego byłego przedszkola zaczęły chodzić bliźniaki geja solo, Żyda z Niemiec, który wrócił z dziećmi urodzonymi przez surogatkę w USA do Niemiec, ale Niemcy, które zabraniają surogacji, pod żadnym pozorem nie chciały uznać tych dzieci za obywateli niemieckich. To zmusiło go do przeprowadzki do Izraela.

Dostęp do medycyny reprodukcyjnej umożliwił gejom i lesbijkom budowanie własnych rodzin, zachowując biologiczny komponent. Lesbijki mogą skorzystać z nasienia dawcy w ten sposób, że jedna jest dawczynią komórki, a druga nosi ciążę. Geje mogą wynająć surogatkę, która przyjmie dwa zarodki, komórkę dawczyni zapłodnioną spermą jednego partnera i drugiego (w ten sposób dzieci są przyrodnimi bliźniętami). Jest wiele przykładów na to, że gdy pojawiają się możliwości, ludzie próbują jak najbardziej zbliżyć się do posiadania genetycznego potomstwa. Na bazie swoich wyborów dobierają i tworzą własną koncepcję rodziny. Ziv i Rafi uważają, że ideał to dwoje rodziców. Podobnie sądzą Revital i jej partnerka Oli. Yanai, Dana, Ronen i Dafi chcieliby, aby każdy z ich czworga był uznany prawnie jako rodzic. Bardzo możliwe, że to tylko kwestia czasu. W Kanadzie sąd zgodził się już w dwóch wypadkach na wpisanie trojga rodziców do aktu urodzenia – za każdym razem chodziło o parę lesbijek i mężczyznę, który był dawcą.

Surogatki. Ukraina

Isabelle wita mnie mocnym uściskiem dłoni. Ale zaraz, czy ona jest w ciąży? Przecież do Kijowa przyjechała wybrać kobietę, która urodzi dla niej dziecko.

– Po ostatniej ciąży zostało mi trzydzieści kilogramów nadwagi i okrągły brzuch. Ludzie ustępują mi miejsca w autobusie, dziwią się, gdy zamawiam piwo. Przecież nie będę im tłumaczyć, że nie mogę mieć dzieci. Próbowałam cztery razy. Za każdym razem kończyło się katastrofą. Ale nie zaakceptowałam faktu, że nigdy sama nie urodzę. Decyzję będę musiała podjąć w ciągu trzech dni. We wtorek poznam Irynę, dwadzieścia osiem lat. W środę Marię, trzydzieści dwa lata. Potem muszę zdecydować, z którą podpiszę umowę.

Kontrakt

Dwanaście tysięcy dolarów – za urodzenie dziecka (jeśli kobieta jest w wieku od dwudziestu do trzydziestu trzech lat, przedział trzydzieści trzy do trzydziestu siedmiu lat to półtora tysiąca mniej).

Trzysta dolarów co miesiąc dla ciężarnej – na jedzenie, witaminy, kieszonkowe.

Sześćset dolarów – na ubrania ciążowe (jednorazowo).

Trzy tysiące dolarów – dodatkowa opłata, gdy ciąża okaże się mnoga.

Przedmiotem kontraktu jest zajście w ciążę oraz urodzenie dziecka przez matkę zastępczą na rzecz rodziców biologicznych, którzy dostarczą materiał genetyczny.

Metoda: in vitro. Liczba prób: trzy.

Matka zastępcza zobowiązuje się do: ujawnienia wszelkich informacji na temat stanu zdrowia teraz i w przeszłości, poddania się zabiegowi implantacji zarodka w jej ciele, konsultowania z lekarzami kwestii żywieniowych i pożycia seksualnego oraz zrzeczenia się praw do dziecka w terminie trzech dni od porodu.

Rodzice zobowiązują się do pokrycia wszelkich kosztów dotyczących spraw medycznych.

W wypadku trzech nieudanych prób, które kończą umowę, rodzice płacą matce zastępczej tysiąc dolarów.

W wypadku przerwania ciąży na skutek działań matki zastępczej nie dostaje ona żadnych pieniędzy oraz zwraca comiesięczną wypłatę.

Pieniądze, czyli miłość

– To, co ta kobieta zrobi dla mnie, jest tak ważne, że nie potrafię tego wyrazić. Rekompensata finansowa? Tutaj ceny są trochę niższe, ale ogólnie uważam, że zapłata to naturalna sprawa. Gdybym była bogata, dałabym więcej. Myślę, że obecnie w wielu wypadkach pieniądze oznaczają miłość. Gdy kogoś kochasz i dajesz mu pieniądze, dajesz mu również wolność, bezpieczeństwo, wygodę. A taki dar nie ma ceny. Gdybym tylko mogła, dałabym jej coś więcej, coś innego. Ale co?

Farbowane blond włosy, kocie czarne kreski na powiekach, rubaszny śmiech. Isabelle wygląda o dziesięć lat młodziej niż czterdzieści dwa, które deklaruje. Do Kijowa przyjechała ze Szwajcarii.

– Tutaj prawo jest jasne, w wypadku implantacji embrionu w ciele innej kobiety rodzicami są właściciele materiału genetycznego. W Szwajcarii surogacja jest surowo zabroniona – tłumaczy.

Podobnie jest we Włoszech, w Niemczech i Austrii. W innych państwach Europy prawo albo tych praktyk nie reguluje (Belgia, Finlandia), albo je utrudnia. Na przykład w Wielkiej Brytanii czy w Danii zastępcze macierzyństwo jest dozwolone, ale tylko gdy jest nieodpłatne. W Polsce brak regulacji prawnych, istniejące prawo stanowi natomiast, że matką jest kobieta, która urodziła.

– Na Ukrainie, żeby zarejestrować dziecko jako swoje, wystarczy pójść do urzędu z zaświadczeniem, że surogatka zrzeka się praw do dziecka. W Szwajcarii akt urodzenia z ukraińskiego urzędu nie wystarczy. Będę musiała zrobić test DNA, żeby udowodnić, że to moje dziecko.

Dwa pogrzeby

– To okropne uczucie dać życie dzieciom, które nie mogą przetrwać. Opowiem ci o tym od razu, żebyśmy miały to już za sobą.

Problem ze mną polega na tym, że jestem bardzo płodna, ale nie mogę donosić ciąży. Mam mechaniczny defekt szyjki macicy. Po trzech miesiącach już się otwiera. Pierwszą dziewczynkę urodziłam w szóstym miesiącu. Była bardzo słaba. Lekarze powiedzieli mi, że może umrzeć naturalnie albo mogą jej podać zastrzyk. Wzięłam ją, żeby umarła przy mnie, ale bałam się, że cierpi, lekarze zaprzeczali, ale w końcu poprosiłam o zastrzyk.

Rok później znowu zaszłam w ciążę. Od czwartego miesiąca nie mogłam wstać z łóżka, nawet do toalety. Co tydzień lekarze sprawdzali, czy nie mam infekcji, która niestety się pojawiła. Dopiero gdy miałam czterdzieści stopni gorączki, a infekcja zaczęła się rozprzestrzeniać, wywołano skurcze. Urodziłam piękną dziewczynkę. Mówiłam o niej „rosyjska księżniczka”, bo miała wielkie oczy w kształcie migdałów. Była na intensywnej terapii przez kilka dni. Jeździłam z gorączką na wózku, aby wziąć ją na ręce i patrzeć, jak bezgłośnie krzyczy.

Po trzech dniach lekarze powiedzieli, że mała jest w stanie śmierci mózgowej. Usłyszałam: „Powiedz nam, kiedy będziesz gotowa, żebyśmy wyłączyli maszyny”. Zaczęłam krzyczeć. Zapytali, czy chcemy być obecni podczas jej śmierci. Wzięliśmy ją z mężem w ramiona.

Nazwałam ją Shanna. Kochałam ją tak bardzo. Myślę, że dlatego to wszystko robię. Mam jej zdjęcie w komórce. Chcę ją na zawsze zapamiętać.

Zanim Isabelle poda mi telefon, ostrzega, że zdjęcie zrobiła po śmierci dziewczynki.

– To było dwa lata temu – mówi po chwili. – Wciąż w pewnym sensie nie mogę w to uwierzyć. Dlatego robię wszystko, żeby mi się udało. Ale potrzebuję pomocy. Dla mnie urodzić komuś dziecko to najpiękniejsza rzecz, jaką człowiek może zrobić dla drugiego człowieka. Jeśli wszystko odbędzie się w ludzki sposób, będzie to dla mnie piękne doświadczenie. Może nawet bogatsze niż zwykła ciąża.

Indie, Kamerun czy Ukraina?

Zarodki Isabelle i Zafera czekają na surogatkę w kijowskiej klinice Nadija od ponad roku.

– Gdy przyjechaliśmy rok temu z mężem, mieliśmy nadzieję, że uda nam się załatwić wszystko za jednym razem. Oddać komórki, które lekarze połączą w zarodki i zamrożą, znaleźć dla nich zastępczą matkę i podpisać umowę. Zarodków powstało siedem, z resztą poszło gorzej. Okazało się, że agencje pośredniczące w znalezieniu „surmamy” nastawione na klienta z zagranicy są za drogie. A my żyjemy bardzo skromnie. Mąż jest obywatelem USA, teoretycznie moglibyśmy próbować tam, ale w Stanach koszty dochodzą do stu tysięcy dolarów. Tutaj, jeśli ominiemy pośrednika, całość może zamknąć się w dwudziestu, trzydziestu tysiącach.

Po trzech tygodniach poszukiwań Isabelle i Zafer wyjechali z Ukrainy. Nie znaleźli matki zastępczej. Isa była zrozpaczona.

Zarejestrowała się na stronie, która za sto funtów oferuje dostęp do ogłoszeń surogatek z całego świata. Oprócz surogatek można znaleźć tam dawczynie i dawców komórek rozrodczych oraz rodziców w potrzebie.

– Bardzo dużo było ofert z Indii i Kamerunu. Początkowo chciałam jechać do Indii. To największe centrum macierzyństwa zastępczego, legalne i najtańsze na całym świecie. Niestety, Zafer jest bezglutenowcem i byłby to dla niego ogromny problem. Napisałam wiele e-maili, ale nikt nie chciał się zgodzić na to, aby pojechać na Ukrainę, gdzie zostawiłam moje zamrożone dzieciaki. Aż w końcu natrafiłam w internecie na Lanę.

W oczach Lany błyszczy duma

Wysoka, duża, rozłożyste ramiona, które przygarną wszystkich. Tak Lanę opisała Isabelle. Bardzo precyzyjnie. Od razu ją rozpoznaję, gdy spotykamy się w pizzerii w jej rodzinnym Krzemieńczuku (cztery godziny busem z Kijowa). Jej bezpośredniość budzi zaufanie. Zamiast twardej negocjatorki, którą była, gdy e-mailowo umawiałyśmy się na spotkanie, widzę przejętą swoją rolą łagodną blondynkę.

– Pytałam jeszcze raz moje dziewczyny, żadna nie zgodziła się z tobą spotkać bez zapłaty – mówi na początku. – Wiesz, ja też uważam, że dopiero jak dziennikarz zapłaci, to się przyłoży, a nie napisze byle co. Dla ciebie zrobiłam wyjątek, bo lubię Polaków – śmieje się.

Lana ma trzydzieści dwa lata, dwoje swoich dzieci i dwoje, które urodziła dla innych. Ma też Pogotovie – firmę pośrednictwa między surogatkami a niepłodnymi parami.

– Myślę, że w tym roku liczba dziewczyn, które mam w bazie, przekroczy setkę. Rocznie moje dziewczyny rodzą mniej więcej piętnaścioro dzieci, większości nie widzę, bo rodzone są w Rosji, Czechach, Polsce. Wiele rodzin woli wziąć dziewczynę do siebie. Zapewniają mieszkanie, wyżywienie, opiekę i mają ją na oku. Ja sama jedno dziecko urodziłam dla Rosjan, w 2002 roku. Potem rok spędziłam w Polsce, próbując zajść w ciążę dla Polaków. Niestety, nic z tego nie wyszło, ponieważ zarodki były za słabe. Ale w Polsce znalazłam inną parę twoich rodaków, z którą urodziliśmy w Moskwie. – W oczach Lany błyszczy duma.

Druga cesarka, którą zrobiono w Moskwie, zabrała Lanie szanse na kolejne ciąże. Po dwóch cesarkach prawdopodobieństwo powikłań rośnie, kliniki wolą się zabezpieczyć. Niektóre nie biorą już po pierwszej.

– Poczułam się pusta, nikomu niepotrzebna. W tym czasie stałam się bardzo aktywna na forach internetowych o surogatkach, byłam jedną z pierwszych mam, które urodziły dla obcokrajowców. Ludzie tam poznani pytali mnie, czy nie znalazłabym im kogoś na Ukrainie. W końcu, gdy wróciłam do domu, dałam w lokalnych gazetach ogłoszenie: „Poszukiwana mama zastępcza, zdrowa, do 35 lat, z dzieckiem”.

– Brałaś od tych dziewczyn pieniądze?

– Od dziewczyn nigdy nic nie brałam i nie będę. Płacą mi tylko rodzice. Ale na początku nawet od nich nic nie chciałam.

– Dlaczego?

– Nie wiem, nie przychodziło mi to do głowy. Od pierwszych par dostawałam perfumy albo słodycze. To rodzice uświadomili mi, że takie usługi są potrzebne. Żeby ktoś dopilnował badań, spotkań, terminów. Był skrzynką kontaktową. Dziś to ja płacę za badania surogatek, dojazdy i ewentualne leczenie. Cena wynosi tysiąc pięćset euro od kontraktu, z czego trzysta, czterysta euro to zwrot moich kosztów. Zgłoszeń było sporo, wiele kandydatek na matki dzwoniło z ciekawości. Pytały o różne rzeczy: Czy dziecko na pewno nie będzie z nimi powiązane biologicznie? Czy będą mogły mieszkać w innym mieście, żeby rodzina się nie dowiedziała? (to częsta praktyka) Czy dostaną rekompensatę, jeśli ciąża spowoduje problemy zdrowotne?

Tata nie wie

– Dzisiaj poznałam Irynę. – Po spotkaniu z pierwszą kandydatką Isabelle nie może usiedzieć na miejscu. – Tę, która mi się bardziej podobała. Była cicha, trochę spłoszona, zadała mi tylko jedno pytanie: jak długo jestem mężatką. Może bała się, że sama nie dam rady. Jej mąż jest strażnikiem w więzieniu, mają jedno dziecko. Wiem, powinnam myśleć o swoim dziecku, a nie o tym, żeby jej pomóc. Ale ona jest taka chuda. Ma czarne zęby i bardzo jej zależy. Dzisiaj poczułam, że wszystko jest możliwe. Jedyne, co mnie boli, to konieczność wyboru. Myślałam, że decyzja będzie leżała bardziej w rękach lekarzy. Ale niestety to ja muszę odrzucić jedną z nich.

– Dlaczego Zafer nie przyjechał z tobą?

– Pojechał do Stanów zarabiać. Projektuje zastawy stołowe i różne dziwne urządzenia. Z wykształcenia jest malarzem. Gdyby nie pomoc moich rodziców, nie byłoby nas stać na matkę zastępczą. Poznaliśmy się w Nowym Jorku, gdy miałam dwadzieścia dziewięć lat. Z wykształcenia jestem śpiewaczką, nagrałam płytę, komponowałam, ale na życie zarabiałam pracami po osiem dolarów za godzinę. Na dziecko zdecydowaliśmy się dopiero po powrocie do Szwajcarii, gdy miałam już trzydzieści osiem lat. Rodzice nigdy nie zaakceptowali tego, że wyszłam za mąż za Turka. Mimo że był ze Stanów. Nigdy nam nie pomagali. Ojciec pytał: „Czemu nie wyszłaś za kogoś lepszego, bogatszego?”. W głębi serca nie chciał, żebym miała z Zaferem dziecko. Dopiero po śmierci mojej ostatniej córeczki mama postanowiła mi pomóc. Tata nie wie nawet o tym, że pojechałam na Ukrainę do Lany.

Ucieczka z Krzemieńczuka

– Gdy byłam mała, marzyłam, żeby mieć jedno dziecko, dziewczynkę, i nie mieć męża – śmieje się Lana. – Pewnie dlatego, że moi rodzice wiecznie się kłócili, wrzeszczeli, a potem tata wychodził z domu. Całe szczęście dziś, gdy są już starsi, żyją w zgodzie. Męża poznałam, gdy miałam osiemnaście lat. Chciałam skończyć studia, planowaliśmy z tatą, że zajmę się w jego nowej firmie kontaktami z klientami, marzyły mi się podróże. Ale gdy rok później zaszłam w ciążę, postanowiłam wyjść za mąż.

Zamieszkali w rozpadającym się domku po babci na obrzeżach Krzemieńczuka. Niby dwa pokoje, ale bez wody, gazu, toalety.

– Zamiast kuchenki i ogrzewania mieliśmy piec, wodę brałam z ulicy, gdzie robiło się też pranie. Ale byłam szczęśliwa. To na pewno była miłość! – żartuje Lana. – Po trzech latach musiałam przerwać studia, bo urodziłam drugie dziecko. Mąż pracował w fabryce torów, dobrze zarabiał, ale starczało tylko na bieżące potrzeby. Po pięciu latach odszedł do innej kobiety.

Sama z dwojgiem dzieci, bez pracy, Lana zaczęła szukać informacji w internecie. Już wcześniej widziała oferty surogatek. Dosyć szybko znalazła ogłoszenie Olgi i Siergieja z Moskwy. Zabrała swoje dzieci oraz kota i wynajęła się w Moskwie do urodzenia dziecka.

Lekarka doradza wykraść

– Na początku myślałam tylko o pieniądzach. Kontrakt podpisałam na sześć tysięcy dolarów, płatne po porodzie. Olga nie miała jednej nerki, borykała się z problemami z sercem, lekarz wykluczył ciążę. Siergiej dużo pracował i dużo zarabiał. Cieszyłam się, że chociaż przez dziewięć miesięcy będę miała porządne mieszkanie i parę groszy, bo dostawałam małe kieszonkowe. Pierwszy raz coś we mnie drgnęło po wizycie w klinice ginekologicznej. To było siedem lat temu. Nie było jeszcze takich warunków jak teraz, na korytarzach kłębiły się tłumy, co chwila ktoś wychodził z gabinetu z płaczem.

Lana mieszkała w Moskwie pół godziny drogi od Olgi. Obydwie miały po dwadzieścia pięć lat, szybko się zaprzyjaźniły. Gdy pierwsza próba okazała się porażką, Olga przez dwa miesiące nie odzywała się do Lany, nawet nie zadzwoniła.

– Siedziałam w domu i płakałam. Gdy za drugim razem się udało, bałam się śmiać lub płakać, żeby nic się nie stało – wspomina z uśmiechem. – Wszystko szło dobrze do USG, które zrobiliśmy w piątym tygodniu. Lekarz powiedział, że dziecko nie urosło i możliwe, że ciąża zamiera. Przez ten tydzień Olga codziennie przywoziła mi świeczki z cerkwi i dobre jedzenie, zazwyczaj mięso. Ja tego mięsa nie mogłam jeść, od razu robiło mi się niedobrze, ale musiałam.

Dalsza ciąża i poród przebiegły bezproblemowo. Jedynym kłopotem okazała się lekarka na porodówce.

– To była starsza kobieta i nie mogła pojąć, kim jest matka zastępcza. Oskarżała mnie o seks z żonatym mężczyzną, potem wmawiała, że dziecko jest do mnie stuprocentowo podobne i że nie powinnam go oddawać. Zakazała Oldze przychodzić do szpitala, wpuszczała tylko tatę. Na koniec zaproponowała, że pomoże mi wykraść dziecko w nocy i uciec – wspomina Lana. – Było to trochę nieprzyjemne, ale uczucia miałam jasne: to nie jest moje dziecko, nie mam do niego żadnych praw. Interesowałam się nim tak, jakby chodziło o dziecko brata, że takie maleńkie, takie śliczne. Byłam też dumna, że to ja donosiłam i urodziłam. Gdy przynoszono mi je co dwie godziny do karmienia, wszyscy się dziwili, że karmię butelką, a ja specjalnie brałam tabletki, żeby nie mieć pokarmu. Jedna rzecz była dla mnie dziwna. Swoje dzieci zawsze nazywałam „rudziki”, bo miały rudawe włosy. A tu urodziłam dziecko naprawdę rude, prawie pomarańczowe. Rude, ale nie moje.

Komu ja to dziecko oddałam?

– Po tygodniu nas wypuścili. Z Olgą spotkałam się w samochodzie. Po roku znajomości nie ma się już obaw, czy wezmą dziecko. Bo ja na początku bałam się jak każda matka zastępcza. Co będzie, jak w ogóle nie odbiorą? Czy dadzą pieniądze? Olga zapłaciła mi od razu. Wzięli dziecko, wsadzili mnie do taksówki i pojechałam do siebie. Dopiero jak weszłam do mieszkania, zaczęła się histeria.

Mój były mąż, który przyjechał, żeby zająć się naszymi dziećmi w czasie porodu, próbował się dowiedzieć, co mi jest. Czy żal mi dziecka? Czy coś boli? Ale ja sama nie miałam pojęcia. Zanosiłam się od płaczu i nie potrafiłam wydusić słowa. W końcu kupił mi kilka drinków w puszce, wziął dzieci na spacer, a ja zostałam i ryczałam.

Wieczorem zadzwoniła Olga i powiedziała, jak minął dzień. Ile mały spał, co jadł i ile, jak go kąpali, jak nasmarowali oliwką, ile pampersów wymienili. I nagle zrozumiałam, skąd się wzięła moja histeria. Olga miała wtedy dwadzieścia sześć lat, nigdy wcześniej nie opiekowała się maleńkim dzieckiem. Na lalce córki uczyłam ją zakładać pampersy. I w głowie mi zostało, że ona nie potrafi się tym dzieckiem zająć. Więc jak usłyszałam, że dziecko je, śpi i jest bezpieczne, natychmiast się uspokoiłam.

W Moskwie byłam jeszcze miesiąc i ani razu nie płakałam. Byłam tylko ciekawa, ale nie chciałam sama dzwonić. Bałam się, że może pomyślą, że mi zapłacili, więc moja rola się skończyła. Gdy wyjeżdżałam, wszystko było w porządku. Dziś Aleksander, nawet ładne imię mu dali, ma pięć lat. Trochę mi żal, że nigdy się potem nie odezwali. Myślałam, że się zaprzyjaźniliśmy.

Niedawno znalazłam ich na jednym portalu społecznościowym. Na żadnym zdjęciu Olgi nie było Aleksandra. Strasznie się zdenerwowałam. Może tak jak Olga miał słabe serce? Szperałam w tym internecie i szperałam, aż w końcu znalazłam. Istnieje! To była wielka ulga. Teraz zaglądam tam raz na rok. Nie więcej. Nie myślę o nim często. Ale myśl, że mógłby nie żyć, była paraliżująca.

Jak to robiłam w Polsce

Po powrocie z Moskwy Lana ponownie ogłosiła się w internecie.

– Odezwali się Polacy. Miesiąc później zjawiłam się we Wrocławiu. Byłam taka pewna siebie. Poprzednia surogatka, Polka, nie zaszła w ciążę trzy razy, ale mnie się na pewno uda, u mnie będzie od pierwszego razu, przecież jedno dziecko już tak urodziłam.

Szansa powodzenia techniki in vitro wynosi około czterdziestu procent. W wypadku matki zastępczej szanse rosną nawet do pięćdziesięciu procent, ponieważ kobieta jest zdrowa, zdolna do rodzenia. Problemem może się okazać materiał genetyczny. Jeśli zarodki są za słabe, nic nie pomoże.

– Nie byłam przygotowana na porażkę. Nawet czułam, że jestem w ciąży. Kolejne dwa razy też się nie powiodły. Lekarz w Białymstoku najpierw powiedział, że mu psujemy statystyki, a na koniec stwierdził, że wina musiała być w zarodkach. Kobieta miała trzydzieści siedem lat i wyciętą macicę. To osłabia pracę jajników.

Spędziłam u nich rok. To byli zwykli ludzie, on menedżer, ona agentka ubezpieczeniowa. Ich rodzice byli chyba bardziej zdenerwowani niż oni. Zawsze u nich zostawiałam dzieci, gdy z rodzicami jechaliśmy z Wrocławia do kliniki w Białymstoku. W ciągu dnia uczyłam córkę, bo była już w wieku szkolnym, i siedziałam na forach internetowych dla surogatek.

Na koniec dostałam bilet powrotny, i to wszystko. I jeszcze wróciłam z deportacją, bo wizę miałam na trzy miesiące. Myślałam, że jak zarobię, to uda mi się wszystko załatwić na granicy. Teraz moje dziewczyny mają w kontrakcie zagwarantowane trzysta dolarów miesięcznie, a jeśli po pół roku, po trzech próbach, nic się nie uda, to dostają tysiąc dolarów wynagrodzenia.

Pod koniec pobytu w Polsce znowu dałam ogłoszenie. To też byli Polacy, ale zaproponowałam im Moskwę. Nie chciałam już pracować z polskimi klinikami, w Moskwie obsługa wydawała mi się bardziej profesjonalna. Ta mama nie miała macicy i jajników, skorzystała z anonimowej dawczyni. Raz przyjechali, żeby mąż oddał nasienie. Zapłacili i odlecieli. Dalej wszystko robiłam sama. Sama chodziłam na badania, brałam zastrzyki przygotowujące do transferu zarodka, przechodziłam transfery.

Gdy za drugim razem dowiedziałam się, że jestem w ciąży, zadzwoniłam do polskiej mamy i czterdzieści minut płakałyśmy do słuchawki. Wspaniała chwila.

Narkotyk

Lana wzdycha i opada na krzesło.

– To jest jak narkotyk, uzależnienie. Pamiętam, że po drugim dziecku myślałam, że już nikomu nie jestem potrzebna, muszę odejść, a przecież nie chcę, nie mogę bez tego żyć. Wiele surogatek mówi to samo. To nie jest taka praca, że tylko otrzymujesz pieniądze i działasz jak automat. Zawsze dostajesz tyle wdzięczności, tyle emocji, nerwów. Masz poczucie, że robisz coś, co naprawdę jest potrzebne.

Wiem, że będę z tym sama

Wieczorem przed środą, kiedy to ma poznać drugą surogatkę i podjąć decyzję, Isabelle przychodzi na spotkanie podcięta.

– Wybrałam się dzisiaj na zwiedzanie ławry, spotkałam Anglików z mojego hostelu i poszliśmy na kilka piw. O mały włos nie powiedziałam im, po co tu przyjechałam. Nigdy nie wiadomo, jak ludzie zareagują.

O tym, że w Szwajcarii jest to temat tabu, dowiedziała się w szpitalu.

– Po śmierci Shanny lekarze wysłali mnie do psychiatry. Wspomniałam jej o matkach zastępczych. Podczas trzeciej wizyty przez całą godzinę tłumaczyła mi, że macierzyństwo zastępcze to prostytucja. Strasznie mnie to zabolało. Napisałam do niej list, że oceniła coś, o czym nie ma pojęcia, relację opartą na szacunku, wsparciu, i że poczułam się obrażona. Największe zastrzeżenie miała do wyrazu „praca”. Ale tutaj go używają. Pytam te kobiety: „Czemu chcesz być mamą?”, a one odpowiadają: „Bo to dobra praca”. Oczywiście, że to praca, nawet gdy jesteś matką swojego dziecka, to wykonujesz pracę. We francuskim o porodzie mówi się travail de l’accouchement, czyli praca rodzenia. To jest praca. Ale nie jest to zwykła umowa handlowa. Raczej niezwykła ludzka przygoda. Ta kobieta będzie jak siostra, stanie się częścią rodziny, kimś, kogo nigdy nie zapomnę. Poglądy Kościoła również nie robią na mnie wrażenia. Bóg jest tam, gdzie jest życie, a to jest krok w kierunku afirmacji życia. Jestem gotowa na to, że w moim kraju będę z tym sama – mówi zdecydowanie.

Tyle już nakłamałam

Lana również żyje w ukryciu. I również usłyszała argument o prostytucji. Były mąż jest jedyną osobą, która wie, czym się zajmuje.

– Gdy jechałam do Moskwy, powiedziałam, że mam kontrakt jako korektorka w piśmie, rzeczywiście miałam tam małe zlecenia. Dzieciom też nie powiedziałam, zawsze byłam gruba, więc się nie zorientowały. Pod koniec tylko narzekałam: „Oj, jak przytyłam, kiedy ja wreszcie schudnę”. Największy kłopot mam z rodzicami. Blisko jesteśmy ze sobą, a ja ich okłamuję. Tata jest biznesmenem i kiedy siedzimy razem z bratem, a rozmowa schodzi na pracę, ja zawsze coś zmyślam. Mam taki poboczny biznes, wydawnictwo, jestem wiceprezeską, ale to tylko przykrywka. Tyle już nakłamałam, że nie wiem, jak miałabym się teraz przyznać. Kiedyś, na początku, gdy nie miałam swojego komputera, sprawdzałam u taty informacje na temat surogatek. Nie wiedziałam, że jest taka funkcja, która pozwala sprawdzić historię przeglądanych stron. Gdy mój tata zobaczył, o czym czytałam, zrobił straszną awanturę i zabronił mi korzystać z komputera. Podczas awantury powiedział, że matka zastępcza jest gorsza od prostytutki. I tak mi w głowie zostało.

Czym tu się chwalić?

Lana nie jest odosobniona w obawach przed upublicznieniem swojej działalności. Mimo że macierzyństwo zastępcze jest na Ukrainie całkowicie legalne, nie jest dobrze widziane. Kliniki leczenia niepłodności, które nie tylko wykonują odpowiednie zabiegi, ale mają własne bazy matek zastępczych, na zainteresowanie mediów reagują alergicznie. Odmawiają spotkania lub odpowiadają wymijająco. Boją się kontrowersji i atmosfery skandalu, szczególnie po aferze sprzed dwóch lat, kiedy pewna Amerykanka, która zawarła kontrakt z surogatką, przyjechała na Ukrainę kilka dni po porodzie. Gdy zjawiła się w konsulacie z aktem urodzenia, daty przekroczenia granicy oraz porodu zostały skojarzone i kobieta trafiła do aresztu pod zarzutem handlu ludźmi. Sprawę skomplikowało wykorzystanie komórek dawczyni. Ostatecznie ją zwolniono, ale dziecko zostało na Ukrainie, oddano je do adopcji.

– Nie chcemy promować macierzyństwa zastępczego, ten, kto potrzebuje pomocy, przychodzi i ją otrzymuje, ale nie chcemy zamieniać się w ekspertów wyłącznie w tej dziedzinie. Przede wszystkim jest to forma leczenia proponowana, gdy wszystkie inne metody zawiodą. Zgodnie z prawem surogatka może pomóc tylko parze, która nie może urodzić swojego dziecka z udokumentowanych powodów medycznych – mówi Wałerij Zukin, szef kliniki Nadija oraz wiceprezes Ukraińskiego Stowarzyszenia Medycyny Reprodukcyjnej. – Nie podoba mi się robienie z Ukrainy mekki macierzyństwa zastępczego. Zasadniczy jest tu aspekt moralny. Dlaczego mamy się reklamować jako centrum surogatek? Bo jesteśmy tańsi? My nie chcemy z nikim konkurować, bo w tej sprawie nie może być mowy o konkurowaniu.

Na Ukrainie funkcjonują dwadzieścia dwie kliniki leczące niepłodność. Według Ukraińskiego Stowarzyszenia Medycyny Reprodukcyjnej w 2007 roku surogatki urodziły trzydzieścioro dwoje dzieci, z czego pięcioro dla obcokrajowców. To jedyne dostępne liczby. Sami autorzy raportu przyznają, że dane te są zaniżone. Internet przepełniony jest oferującymi surogację stronami w języku angielskim, rosyjskim, włoskim, niemieckim, hiszpańskim, francuskim. Pośrednictwem zajmują się też prawnicy. Mnóstwo jest również ogłoszeń prywatnych.

Szukam surogatki dla siostry

„Surogatka z doświadczeniem, wiek 35 lat, dwójka dzieci, zamieszkała w Kijowie”.

Kijów okazuje się Fastowem, oddalonym o godzinę drogi pociągiem podmiejskim. Natasza nie chce rozmawiać przez telefon, zaprasza do siebie. Pod szkołę, gdzie się umówiłyśmy, przychodzi pomarańczowa od solarium, cała w cętkach i złocie mama z córką i rasowym cocker-spanielem. Kamienica to ruina, mieszkanie Nataszy jest klitką, ale wyposażoną w dwa telewizory, komputer i odnowioną łazienkę z prysznicem. Pijemy herbatę, siedmioletnia córka Nataszy siedzi z nami przy stole. Tłumaczę, że szukam surogatki dla siostry.

– Czy rodziłaś już dla kogoś? – pytam.

– Tak, dwa lata temu dla pary Szwedów, mieli po pięćdziesiąt lat. – Natasza wyciąga z szafy kontrakt, który potwierdza informację. – Na umowie jest kwota dwunastu tysięcy dolarów, ale zapłacili szesnaście, tacy byli szczęśliwi. Byli tu dwa razy, a ostatni miesiąc mieszkali w Kijowie. Dziecko okazało się takie podobne do mamy. Po porodzie oni z nim siedzieli, karmili je.

– Nie było ci smutno?

– Nie. Od początku byłam nastawiona na to, że to nie moje dziecko. Nie przywiązałam się.

– Dlaczego to robisz?

– Całe życie byłam kucharką, ciężka praca, mało pieniędzy. Starszego syna oddałam do Kijowa, do rodziców, bo się tu nie mieścimy. Koleżanka pracuje w klinice, powiedziała mi, że mogłabym spróbować, że dobrze płatne i można komuś pomóc przy okazji.

– A co mąż na to?

– Podoba mu się. Zresztą cała rodzina mnie wspiera. Gdy byłam w ciąży, teściowa nawet wiadra z wodą mi nie pozwoliła podnieść. Lekarz mówił, że o taką ciążę to trzeba bardziej dbać niż o swoją.

– Gdzie można by zrobić zabieg?

– Współpracuję z jedną kliniką w Kijowie, mają moje wyniki badań. Jak pójdziemy tam razem, to będzie taniej, niż gdybyś sama do nich zadzwoniła.

– Jakie są twoje warunki?

Natasza błądzi wzrokiem po obitych kilimami ścianach.

– Co do ceny możemy się dogadać, dwanaście tysięcy dolarów powinno być OK.

Cząstka siebie

– Lana, czy w ciąży tym dzieciom nie przekazujesz cząstki siebie?

– Kiedyś o tym dużo myślałam. Z jednej strony dziecko wie, co lubisz, czego słuchasz, co mówisz, ale z drugiej strony nikt nie dowiódł, jakie to ma znaczenie. Pewne jest jedno. Wykluczona jest sytuacja, żeby matka miała negatywne emocje wobec przyszłych rodziców, żeby czekała, aż urodzi i pozbędzie się bagażu. Żadna kobieta nie będzie pracować z parą, której nie chce pomóc. Szuka, dopóki nie będzie pewna, że będzie mogła tej parze oddać dziecko, spokojna o jego los. Chodzi o poczucie szczęścia, że tej parze pomogłaś. Jeśli tego nie ma, nie można pracować.

Wpływ macierzyństwa zastępczego na psychikę kobiety nie jest jeszcze dokładnie poznany. Dotychczasowe, niezbyt liczne badania pokazują, że nie stanowi ono zagrożenia dla integralności psychiki. Rozmowy z trzydziestoma czterema surogatkami, średnio po roku od urodzenia dziecka, przeprowadzone przez grupę brytyjskich badaczy z londyńskiego City University, wykazały, że nie poniosły one żadnych kosztów psychicznych.

Wiktoria!

Czwartek wieczór. Isabelle jest wykończona.

– Podpisałam. Ale imię matki nie jest jeszcze wpisane, bo okazało się, że badania miała robione pół roku temu, a klinika wymaga badań sprzed maksimum dwóch miesięcy – mówi i wyciąga stosy dokumentów w języku ukraińskim. Jest umowa z Laną, umowa z kliniką i z matką zastępczą. Załączono nawet zaświadczenie, że matka zastępcza nie zalega z podatkami.

– Skąd wiedziałaś, co podpisujesz?

– Tłumaczka, która z nami była, trochę mi przeczytała. Kontrakt z surogatką widziałam już wcześniej, Lana przesłała mi e-mailem. Przetłumaczyłam sobie w internecie, wyglądało OK. Musiałam zaryzykować. Wszystko tu opiera się przecież na zaufaniu. Gdy tylko kobieta przedstawi badania, klinika uzupełni jej imię w kontrakcie.

Wczoraj okazało się, że Maria, ta, która bardziej podobała się Zaferowi, nie mogła przyjechać. Zamiast niej Lana przyprowadziła Wiktorię.

– Z wyglądu mogłaby uchodzić nawet za Turczynkę, ma bardzo ciemne włosy, jej mama pochodzi z Uzbekistanu. Jest otwarta, wesoła, ma trzydzieści dwa lata i dwoje dzieci. Jej mąż prowadzi firmę przewozową i wspiera ją w tym przedsięwzięciu. Nie była jeszcze matką zastępczą, ale jej przyjaciółka była, więc dużo wie na ten temat – opowiada Isabelle, nieprzytomna od wrażeń i stresu, który teraz powoli zamienia się w otumanienie. – Iryna miała za dużo smutku i niezdrowy wygląd, który zaczął mnie martwić. Wybrałam Wiktorię, bo wiem, że od niej dziecko dostanie pozytywną energię. Myślę, że między nami zaiskrzyło.

Na prośbę bohaterów wszystkie imiona, oprócz Lany, zostały zmienione.

Reprodukcja post mortem

– Pokazywałaś rybki? – pyta Wład Julię.

– Jakie piękne – mówię, patrząc na pomarańczowe i biało-czerwone rybki pływające w niewielkim oczku wodnym przed domem.

– Wszystko było piękne: pobraliśmy się, gdy miałam dziewiętnaście lat, kochaliśmy się, urodziły nam się takie piękne dzieci, zbudowaliśmy taki piękny dom, w Izraelu wszystko się pięknie ułożyło. I co z tego zostało?

Wchodzimy na górę, na piętro Barucha. Salon z kuchnią, dwa pokoje. W jednym mieszka kuzyn, drugi należał i należy do Barucha. Nad łóżkiem cała półka nagród, pucharów – grał w tenisa i ping-ponga. – Taki był silny, taki duży, mocny, muskuły miał – mówi Julia. Ale o chorobie syna nie chce rozmawiać, zastrzega to na samym początku.

Siadamy przy stole w kuchni. Julia wstawia do piekarnika pizze. Pytają, czy chcę trochę wina. Dochodzi południe, jestem w pracy, ale tym razem nie odmawiam. Śmiejemy się ze stereotypów na temat Polaków i Rosjan. – Gdy tu przyjechaliśmy, to z początku ludzie się dziwili, że nie chodzimy cały czas pijani. – Wład uśmiecha się pod równo przyciętym siwym wąsem.

Do Izraela przybyli w 1990 roku. Karmiel, miasteczko nazywane sercem Galilei, przyjęło wtedy siedemnaście tysięcy rosyjskich Żydów. Julia i Wład zjeździli Ziemię Świętą wszerz i wzdłuż i postanowili, że zostaną przewodnikami. Starszy syn, Oleg, trochę zamknięty w sobie, wyemigrował do Stanów, młodszy, Baruch, szedł przez życie z wielkim uśmiechem wymalowanym na okrągłej twarzy odziedziczonej po mamie. W domu zawsze pełno było jego przyjaciół, aż w końcu Julia i Wład wygłuszyli drzwi na górze, żeby nie dochodziły stamtąd hałasy. Pośmiertnie wydrukowany album potwierdza opowieści rodziców: Oleg zawsze trochę z boku, Baruch zawsze skory do żartów. Po odbyciu służby wojskowej Baruch podróżował po Azji, gdy wrócił, okazało się, że ma raka.

Cztery dni przed śmiercią obejrzał z rodzicami w telewizji program o prawniczce Irit Rosenblum i jej życiowej misji – Testamencie Biologicznym. Dzięki podpisaniu tego dokumentu i zdeponowaniu spermy Baruch mógłby mieć dzieci po śmierci. Zadzwonili do Rosenblum natychmiast.

– To było pięć lat temu – mówi Julia. – Irit robi święte dzieło. Na początku to ona szukała kobiety, która chciałaby urodzić to dziecko. Znalazła piękną młodą Rosjankę. Ta dziewczyna mieszkała z nami półtora roku, aż do sprawy sądowej, w której sąd miał przyznać jej prawo skorzystania z tego nasienia. Ale poznała kogoś i odeszła. Życzę jej szczęścia, to była dobra dziewczyna. Drugą znaleźliśmy przez internet, była starsza, kilka razy robiła in vitro, ale się nie udawało. Czekaliśmy, myśleliśmy nawet o tym, żeby surogatka urodziła za nią, ale ona nie mogła, miała problemy i zrezygnowała. Nie chcę o niej mówić, bo jest bardzo bliska memu sercu.

Pół roku temu znowu daliśmy ogłoszenie. Zadzwoniło dużo kobiet, ale z żadną się nie udało. Jedna urodziła już dziecko, mówiła, że bardzo chce następne, ale będzie potrzebowała dodatkowej pomocy, a mieszkała daleko. Inna miała bardzo lewicowe poglądy, mówiła, że potrzebuje ludzi bliskich ideowo. To było śmieszne, bo przecież w rodzinie jeden może być lewicowy, a drugi religijny, rodzina jest rodziną.

Wciąż czekamy. Może być wykształcona, może być niewykształcona, Rosjanka, Marokanka. Lesbijka? A czemu nie? Dla mnie najważniejsze, żeby była młoda. Samotne kobiety czekają do czterdziestki i potem są problemy. Jedyny nasz warunek jest taki, żeby to było in vitro. Nie mogę oddać całej fiolki na inseminację.

Zgodnie z wytycznymi Prokuratury Generalnej Izraela z 2003 roku partnerka mężczyzny, który zdeponował spermę przed śmiercią i zostawił zgodę na jej pośmiertne użycie, ma prawo skorzystać z nasienia. W wypadku, gdy śmierć jest nagła lub mężczyzna znajduje się w stanie terminalnym, partnerka ma prawo wystąpić z prośbą o pozyskanie jego nasienia. Następnym etapem jest wystąpienie o sądowe pozwolenie na użycie spermy w celu zapłodnienia. Wtedy sąd najpierw weryfikuje, czy mężczyzna znajdujący się w stanie terminalnym lub nieżyjący chciał mieć dzieci. Rolą pracownika socjalnego, który się tym zajmuje, jest również sprawdzenie, czy partnerka zmarłego nie działa pod presją, na przykład ze strony rodziny zmarłego.

Profesor Ruth Landau z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie w etycznej i psychospołecznej krytyce tego rozporządzenia zadaje następujące pytania:

Czy kobieta jest w stanie przejść proces żałoby, decydując się na takie rozwiązanie?

Czy pracownik socjalny jest w stanie właściwie ocenić pragnienia zmarłego, opierając się głównie na rozmowach z rodziną, która ma sprecyzowane poglądy i preferencje w tej sprawie?

Czy pracownik socjalny jest w stanie właściwie ocenić sytuację partnerki i wyeliminować jako jej motywacje poczucie zobowiązania wobec rodziców zmarłego?

Czy w wypadku braku jasnego testamentu odgadywanie woli zmarłego nie jest naruszeniem jego autonomii?

Co z ochroną interesu dziecka, czy przyjście na świat jako sierota nie narusza jego dobra?

Zgodnie z rozporządzeniem prokuratury sami rodzice zmarłego nie mogą wystąpić o użycie nasienia. Ale dla Irit Rosenblum to nie problem. Wśród klientów ma rodziców dzieci, które przed śmiercią nie były w związku. Pierwsza była Rachel Cohen, której syn zginął z rąk snajpera w Gazie w 2002 roku. Pani Cohen udało się przekonać lekarzy do pośmiertnego wydobycia nasienia. Następnie zwróciła się do Rosenblum o pomoc. Po pięciu latach walki dostały zgodę na wykorzystanie nasienia przez kobietę, która urodzi i będzie niezależną matką. Pierwsza chętna musiała zrezygnować w obliczu kilku bezowocnych prób zapłodnienia. Druga urodziła pod koniec 2013 roku córeczkę zmarłego jedenaście lat wcześniej Keivana Cohena. To pierwsze dziecko, które urodziło się dzięki inicjatywie dziadków.

– Poznała już pani wnuczkę Rachel Cohen? – pytam Irit Rosenblum w jej biurze w Tel Awiwie.

– Jeszcze nie, ma dopiero dwa tygodnie i była wcześniakiem, poczekam – odpowiada drobna blondynka w okularach o czerwonych kocich oprawkach. – Ale zawsze odwiedzam rodziny. Obecnie mam ponad sto rodzin, które podpisały Testament Biologiczny. Pośmiertnie urodziło się już czworo dzieci. Pierwsze w 2011 roku. Jego mama umarła na raka. Przez jedenaście lat leczyli się z niepłodności i gdy umarła, pozostawiła po sobie dwa zarodki. Jej mąż zgłosił się do mnie i zaczęłam walczyć o to, aby sąd przyznał mu prawo do skorzystania z surogatki w Izraelu. Nie udało się, ponieważ w Izraelu z usług surogatki może skorzystać tylko para małżeńska. Po dwóch latach uzyskałam pozwolenie, aby wywiózł zarodki do USA i tam skorzystał z surogatki. Udało się, ma syna.

– Testament Biologiczny powstał, aby chronić żołnierzy?

– Tak, kiedyś poznałam żołnierza, który stracił podczas służby płodność i nie wiedział, jak o tym powiedzieć partnerce, z którą miał się pobrać. To był pierwszy raz, gdy pomyślałam, że żołnierze powinni się ubezpieczać na tę okoliczność. Zwołałam konferencję i zaproponowałam utworzenie banku nasienia dla żołnierzy. Dzwoniłam do wojskowych, namawiałam ich, aby promowali to rozwiązanie, ale słyszałam, że żołnierze są zbyt młodzi, aby mówić im takie rzeczy. „Zbyt młodzi? – odpowiedziałam. – Dajecie im broń i twierdzicie, że są za młodzi, aby mieć świadomość, jakie są niebezpieczeństwa służby?” Jeździłam do USA, spotykałam się z żołnierzami NATO, trochę jak wariatka. – Irit śmieje się skrzekliwym głosem. – Z czasem zaczęli się zgłaszać do mnie rodzice dzieci, które umarły i nie miały partnera. Moim zdaniem każdy ma prawo do przekazania swoich genów, ci chłopcy też. Dla kobiety, która zdecyduje się na skorzystanie z tej spermy, to również doskonałe rozwiązanie. Nie musi korzystać z anonimowego dawcy, jej dziecko będzie miało rodzinę ze strony ojca. Stwarzając sytuację, w której sprawy o pośmiertną reprodukcję ciągną się latami, prokurator generalny dyskryminuje młodych ludzi, którzy nie zdążyli zbudować związku. Choć po tych wszystkich latach zauważam pewne zmiany, społeczeństwo powoli zaczyna rozumieć ich potrzeby. Ja jestem wciąż kilka kroków do przodu. Obecnie pracuję nad sprawą, w której para lesbijek chce skorzystać z nasienia nieżyjącego mężczyzny.

Pizze zjedzone, Julia krząta się po kuchni. Jest szczupła, wyprostowana, ale ciało ma spięte, gotowe do obrony. Wład, szeroki w pasie i ramionach, nie odzywa się prawie w ogóle. Jest strażnikiem, po prostu jest.

– Starszy syn ma dzieci? – pytam.

– Ma. Wyjechał dziesięć lat temu. Kiedy Baruch chorował, przyjechał, mieszkał tu trzy lata, ale wrócił do USA. Powiedziałam wtedy mężowi, że musimy mieć kolejne dziecko. Bardzo tego chciałam. Na potomka Barucha nie wiadomo, ile będziemy czekali, a nie sposób żyć tak w samotności. I udało się, to kolejny cud. Urodziłam w wieku pięćdziesięciu pięciu lat.

Wład podsuwa mi przed oczy telefon, na wyświetlaczu zdjęcie pięknego niebieskookiego chłopczyka z brązowymi lokami. Wtedy dociera do mnie, skąd w mieszkaniu tyle dziecięcych sprzętów.

– Poszliśmy do lekarza, hormony, in vitro.

– Komórka dawczyni?

– Urodziłam dziecko, to wszystko. Oby było zdrowe.

– Ja nawet zdjęcia robiłem, bo potem by nikt uwierzyć nie chciał – śmieje się Wład i prowadzi do pokoju z komputerem. Na zdjęciu Julia podnosi zieloną tunikę, a pod spodem widać bliski rozwiązania brzuch ciążowy. Potem Wład pokazuje mi pokój Ariela, w którym jak w małpim gaju pełno zbudowanych przez dumnego tatę huśtawek, drabinek i słupków.

Wracamy do kuchni.

– Oleg to dobry chłopak – mówi Julia. – Wymyślił, że trzeba podpisać dokument zaświadczający, że jak my umrzemy, to on przejmie opiekę nad Arielem. Zadzwonił i powiedział: „Nie wiem, jak to ująć, mamo, ale nie jesteście młodzi, pomyślałem więc, co z Arielem”. Podpisaliśmy u Irit.

– Czy dla was ważne jest życzenie syna, czy też liczy się wasza potrzeba, żeby mieć wnuka? – zadaję pytanie, na które ciało Julii odpowiada ulgą. Nareszcie koniec czekania.

– I to, i to. Baruch wyrósł w bardzo dobrej rodzinie, chciał mieć dzieci, chciał mieć swoją rodzinę, po prostu nie zdążył, ale my żyjemy. A jeśli żyjemy, to chcemy prowadzić normalne życie, nie jesteśmy śmiecie, chcemy żyć jak normalni ludzie. – Głos Julii się załamuje. Wład siedzi w bezruchu. – Najważniejsze, że on tego chciał, ale my też chcemy.

– Czy dziecko nie będzie za bardzo przypominało wam syna, który zmarł? Nie będzie to zbyt bolesne?

– Oczywiście, to będzie trudne.

– Stratę też trzeba przepracować – dodaję.

– Byłam na antydepresantach, chodziłam do psychologa, a potem poszłam do ginekologa i urodziłam Ariela, to nie jest terapia? Przynieśli go do mnie pierwszego dnia po cesarskim cięciu, byłam cała obolała, ale położyli go obok i powiedzieli, że to najlepsze lekarstwo na ból. W każdym znaczeniu tego słowa. Nadzieja, że będę miała kolejnego syna, dała nam życie. – Julia podnosi głos. – Nie wiem, czybym przeżyła śmierć Barucha bez tego, nie wiem. To mnie uratowało. Lekarstwa, psycholog i ta możliwość.

– A dla dziecka to nie będzie za trudne?

– Dziecko na razie nie istnieje, kiedy się pojawi, to będziemy rozmawiali, pójdziemy do psychologa. Najważniejsza rzecz, to żeby dziecko się urodziło. A jeśli rodzice się kłócą albo ojciec pije? Co to za pytanie? Będzie ból, tak, postaramy się, żeby dziecko tego nie czuło.

– W życiu nie trzeba planować na zapas – odzywa się Wład.

– To tak jak z tymi pracownikami społecznymi. Po decyzji sądowej musieliśmy pójść do nich na rozmowę. Zazwyczaj przychodzą tam ludzie z marginesu. A tu pojawia się rodzina, która dobrze mówi po hebrajsku, ma dom, wykształcenie, pieniądze. Zdezorientowana pracowniczka społeczna nie wiedziała, o co pytać, aż w końcu powiedziała: „A jeżeli zechcecie nadać mu inne imię?”. Też mi pytanie. Jakby imię było najważniejsze.

Wład się dołącza: – Dziecka jeszcze nie ma, a oni widzą same problemy. Najważniejsze, żeby było dziecko. Ale pracownik społeczny może powiedzieć „nie” i nic z tego nie będzie.

– Ja jej odpowiedziałam: „Ty jesteś Bogiem, jak Bóg możesz zdecydować”. Przestraszyła się. Ona decyduje, prokuratura decyduje. Dziewczynka piętnaście lat może pójść z jakimś głupcem, mieć dziecko i nikt nie pyta, może czy nie może. Będziesz matką, nie będziesz, chce babcia dziecko czy nie. A tutaj mamy wszystko, majątek, pracę, wszyscy chcemy. Gdybyśmy mogli zarządzać spermą, wzięlibyśmy surogatkę.

– Dziecko nie będzie miało okazji poznać ojca, będzie sierotą, pogrobowcem, może będzie miało o to żal?

– Moi rodzicie rozwiedli się i moja matka zawsze mówiła, że ojciec jest złym człowiekiem. To jest lepsze? I jestem podobna do niego. Żal mieć można o wszystko i można też we wszystkim znaleźć radość. To, że ojciec może być anonimowy albo może dać życie już po śmierci, to jest cud. Jeśli dziecko zapyta: „Czemu tak zrobiłaś?”, to odpowiem: „Kochałam cię, chciałam, żebyś istniał”. – Julia nie może przestać płakać, sięga po chusteczki i wydmuchuje porządnie nos. – Przepraszam, to jest bardzo bolesne.

Wład zaczyna się kręcić niespokojnie. Czas się kończy.

– My walczymy ze śmiercią, chcemy zrobić życie ze śmierci. – Julia patrzy na mnie, badając uważnie, czy rozumiem. – To najbliżej zmartwychwstania, jak człowiek może się znaleźć. Jeżeli istnieje życie po śmierci, to to jest to, co robimy.

Czy rozumiem?

Agnieszka. Część piąta

– Proszę pani, przepraszam, ale muszę zapytać wprost. Jak bardzo wiarygodne są wyniki waszego laboratorium? – Agnieszka nie może uwierzyć w to, co słyszy. Test na ojcostwo Adama miał być tylko formalnością, potrzebną do porozmawiania z Anią. To jest po prostu niemożliwe.

– Próbka była świeża, wysokiej jakości, udało się pobrać dwadzieścia cztery markery i je porównać – wyjaśnia spokojnie pani w słuchawce. – Standardowo robi się te testy, porównując osiemnaście markerów, my robimy więcej. Ten test daje sto procent wykluczenia. Nie ma możliwości, żeby badanie w innym laboratorium dało inny wynik.

Agnieszka kończy rozmowę. Łzy, które ciekły jej po policzkach, zamieniają się w łkanie. Wybiera numer Adama.

– Aga, powiedz, czego boisz się najbardziej? – Adam próbuje dociec sedna problemu, choć sam nie kryje zdziwienia.

– Myślałam, że może zająłbyś się Anią, gdybym umarła – duka Agnieszka przez łzy. – Chciałam mieć poczucie, że jest druga osoba, na wszelki wypadek.

– To się nie musi zmienić – odpowiada Adam i w głowie kiełkuje mu pewna myśl. – Aga, czy sądziłaś, że ja bym ją formalnie adoptował, gdyby się okazało, że jestem ojcem? – pyta z lekkim zdziwieniem.

– Nie, niekoniecznie, ale chciałam, żebyś czuwał nad jej losem.

– Agnieszka, dla mnie dużo się nie zmienia, mam poczucie, że przyczyniłem się bardzo mocno do tego, że Ania istnieje. Pamiętasz, w jakim byłaś wtedy stanie? To ja sprawiłem, że sprawy nabrały tempa. Ania zawsze będzie dla mnie wyjątkowym dzieckiem.

Agnieszka dzwoni następnie do embriolożki. Opowiada przez łzy o wynikach testu i prosi o wpisanie na listę do adopcji zarodków. Mimo rozpaczy ma całkowitą jasność, że nie będzie korzystać z nasienia Adama. Status dzieci musi być taki sam.

Jak dobrze, że Ania jest z dziadkami na wakacjach. Agnieszka pakuje się i jedzie na weekend w Karkonosze, do przyjaciółki z gminy żydowskiej. Maszerując po górach, układa się na nowo po kawałku.

– Dziwi mnie, że z moim zdroworozsądkowym podejściem do życia w tej sprawie kompletnie poszłam za marzeniem.

Jest koniec lata, siedzimy na placu zabaw pod blokiem Agnieszki. Ania śmiga po zjeżdżalniach i zakopuje sobie nogi w piaskownicy. Spotykamy się już prawie rok. Przypominam sobie, że o dodatkowym zarodku Agnieszka wspomniała dopiero po dobrych kilku miesiącach, gdy zaczęła szukać firmy robiącej testy na ojcostwo.

– Teraz wydaje mi się to niesłychane, że nie zrobiliśmy testu zaraz po narodzinach Ani. Temat ojcostwa został wtedy całkowicie odsunięty. Adam miał poczucie bliskości z Anią i był gotów to rozwijać, ale na bazie biologicznej więzi. Błąd leży po mojej stronie. Strasznie żałuję, że powiedziałam Ani i napisałam w książce, że ma tatę w Izraelu. Chwaliła się tym w przedszkolu, to było dla niej bardzo ważne, że kiedyś się poznają. Na razie odłożyłam książkę, żeby trochę o niej zapomniała. Adam zostanie przyjacielem, który wspierał mamę. W nowej wersji ziarenka będą od nieznanej pani i nieznanego pana. Nie wiemy, z jakiego kraju, pewnie z Polski. Rozmawiałam z Anią wczoraj o tej sytuacji. Powiedziałam, że się pomyliłam, gdy mówiłam, że tata mieszka w Izraelu, że nie wiemy, od kogo było to ziarenko i że nigdy go nie poznamy. Ale dodałam, że jest szansa na to, że może mama pozna kiedyś fajnego pana, który z nami zamieszka i który stanie się tatą. Ania powiedziała, że bardzo by tego chciała.

Adam nie jest przekonany, jaki wynik testu na ojcostwo byłby dla Ani korzystniejszy.

– Dla mnie to zaczynało być bardzo trudne emocjonalnie: że rośnie potrzeba ujawnienia, że jestem biologicznym ojcem, a ja nie wiem, czy sprostam tej sytuacji. No bo przecież mieszkam w Izraelu i nawet gdybym chciał, to nie jestem w stanie być tym ojcem, nie jestem w stanie dać jej tego, czego ona by potrzebowała. Bałem się, czy nie będzie się czuła odrzucona, rozczarowana. Czy nie zacznie zadawać pytań. Dlaczego taty nie ma z nami? Dlaczego tata ma drugą rodzinę? Czy mnie kocha mniej? Z czasem dawstwo nieanonimowe stawia masę trudnych pytań. Nie zmieniło się nic i zmieniło się wszystko. Moje uczucia zostają takie same. Trochę się wprawdzie rozczarowałem, bo widziałem wiele podobieństw. Byłem zafascynowany tym, że widziałem w niej małego Adama. Z mojego punktu widzenia wszystko jest tak, jak miało być od samego początku. Okazało się też, że w Agnieszce urosło oczekiwanie, że gdyby coś się jej stało, to ja się zajmę Anią. Nie rozmawialiśmy o tym nigdy wcześniej. Teraz stara się o drugie dziecko i powiedziałem jej, że musi myśleć o Ani, nie tylko o tym, żeby mała miała rodzeństwo. Wiem, że to jej podstawowa motywacja, ale przede wszystkim Agnieszka musi myśleć o tym, żeby Ania miała mamę.

*

Chęć drugiego dziecka jest w Agnieszce niezachwiana. Już zaczęła brać tabletki, aby przystąpić do histeroskopii. Wie, że popełniła błąd, mówiąc Ani o tacie z Izraela, ale stara się sobie wybaczyć. W jej myśleniu dominuje poczucie, że zdarzył się cud. – Gdybym się nie starała i mój organizm nie był przygotowany, nie wiadomo, co by się stało z tym zarodkiem. Gdyby został ponownie zamrożony, jego szanse byłyby dużo mniejsze. Nigdy w życiu nie zmieniłabym Ani na swoje zdrowie i zajście w ciążę w inny sposób. Byłoby zupełnie absurdalne, gdyby świat był pozbawiony Ani.

PS Na początku grudnia Agnieszka podeszła do transferu zarodka.

Na prośbę Agnieszki imiona bohaterów i niektóre fakty z ich życia zostały zmienione.

Słowniczek

Blastocysta – etap rozwoju zarodka, ostatni, który można uzyskać w warunkach laboratoryjnych; blastocysta składa się z węzła zarodkowego i trofoektodermy, z której powstanie łożysko.

Blastomery – komórki, z których składa się zarodek.

Cytoplazma – część komórki otaczająca jądro; tu odbywa się przemiana materii, która dostarcza organizmowi energii.

Dawceństwo – nazwa wymyślona przez dzieci, które mają wspólnego dawcę.

Dawstwo wewnątrzrodzinne – darowanie gamet przez członków rodziny.

Gameta – komórka rozrodcza.

Histeroskopia – badanie ginekologiczne polegające na oglądaniu wnętrza macicy przy użyciu specjalnego urządzenia – histeroskopu, wprowadzanego przez pochwę do szyjki macicy i dalej do jamy macicy.

ICSI – docytoplazmatyczna iniekcja plemnika, rodzaj zapłodnienia pozaustrojowego, w którym plemnik jest podany bezpośrednio do komórki jajowej przez embriologa.

IMSI – docytoplazmatyczna iniekcja plemnika przebadanego pod kątem morfologicznym; plemnik zbadany jest pod dużym powiększeniem.

Inseminacja – wstrzyknięcie wyizolowanych i przygotowanych plemników bezpośrednio do jamy macicy.

IVF – zapłodnienie pozaustrojowe; w klasycznym IVF komórka jajowa i plemniki łączą się samoistnie na szalce Petriego.

Kriotransfer – transfer mrożonych zarodków; przechowywane zarodki są rozmrażane, odpowiednio przygotowywane i podawane do macicy kobiety.

Laparoskopia – pozwala na diagnostykę i leczenie narządów rodnych, polega na wprowadzeniu do jamy brzusznej przez kilkumilimetrowe nacięcia układu optycznego i narzędzi chirurgicznych.

Matka ciążowa – kobieta, która rodzi dziecko powstałe z komórki dawczyni.

Oocyt – komórka jajowa.

Surogatka – kobieta, która rodzi dla kogoś innego; surogatka tradycyjna dodatkowo ofiarowuje swoją komórkę jajową.

Szalka Petriego – naczynie laboratoryjne; wyglądem przypomina słoik obcięty około centymetra nad dnem.

Bibliografia

Książki, artykuły

Adrian Stine Willum, Sperm stories: Policies and practices of sperm banking in Denmark and Sweden, „European Journal of Women’s Studies” 2010, vol. 17 (4)

Almeling Rene, Sex Cells. The Medical Market for Eggs and Sperm, Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 2011

Bartel Hieronim, Embriologia medyczna. Ilustrowany podręcznik, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2009

Carsten Janet, After Kinship, New York: Cambridge University Press, 2004

Daley George Q., Gametes from Embryonic Stem Cells: A Cup Half Empty or Half Full?, „Science” 2007, vol. 316

Ehrensaft Diane, Mommies, Daddies, Donors, Surrogates. Answering Tough Questions and Building Strong Families, New York, London: The Guilford Press, 2005

ESHRE Task Force on Ethics and Law including G. de Wert, W. Dondorp, G. Pennings, F. Shenfield, P. Devroey, B. Tarlatzis, P. Barri, and K. Diedrich, Intrafamilial medically assisted reproduction, „Human Reproduction” 2011, vol. 26 (3)

Ethics Committee of the American Society for Reproductive Medicine, Using family members as gamete donors or surrogates, „Fertility and Sterility” 2012, vol. 98 (4)

Franklin Sarah, Biological Relatives: IVF, Stem Cells, and the Future of Kinship, Durham: Duke University Press, 2013

Freeman Tabitha, Jadva Vasanti, Kramer Wendy, Golombok Susan, Gamete donation: parents’ experiences of searching for their child’s donor siblings and donor, „Human Reproduction” 2009, vol. 24 (3)

Golombok Susan, Badger Shirlene, Children raised in mother-headed families from infancy: a follow-up of children of lesbian and single heterosexual mothers, at early adulthood, „Human Reproduction” 2010, vol. 25 (1)

Jadva Vasanti, Badger Shirlene, Morrisette Mikki, Golombok Susan, ‘Mom by choice, single by life’s circumstance…’ Findings from a large scale survey of the experiences of single mothers by choice, „Human Fertility”2009, vol. 12 (4)

Kahn Susan Martha, Reproducing Jews: A Cultural Account of Assisted Conception in Israel, Durham, London: Duke University Press, 2000

Kramer Wendy, Cahn Naomi, Finding Our Families. A First-of-Its-Kind Book for Donor-Conceived People and Their Families, New York: Avery, 2013

Montuschi Olivia, Powiedzieć i rozmawiać. Jak rozmawiać o poczęciu dzięki dawstwu z dziećmi w wieku 0–7 lat. Poradnik dla rodziców, broszura, Stowarzyszenie „Nasz Bocian”

Mundy Liza, Everything Conceivable. How Assisted Reproduction is Changing Men, Women, and the World, New York: Alfred A. Knopf, 2007

Nordqvist Petra, Smart Carol, Relative Strangers. Family Life, Genes and Donor Conception, Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2014

Landau Ruth, Posthumous sperm retrieval for the purpose of later insemination or IVF in Israel: an ethical and psychosocial critique, „Human Reproduction” 2004, vol. 19 (9)

Lesnik-Oberstein Karín, On Having an Own Child. Reproductive Technologies and the Cultural Construction of Childhood, London: Karnac Books, 2008

Radkowska-Walkowicz Magdalena, Doświadczenie in vitro, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2013

Sandel Michael J., Przeciwko udoskonalaniu człowieka. Etyka w czasach inżynierii genetycznej, przeł. Olga Siara, Warszawa: Kurhaus Publishing, 2014

Silver Lee, Raj poprawiony. Nowy wspaniały świat?, przeł. Stanisław Dubiski, Warszawa: Prószyński i S-ka, 2002

Smart Carol, Law and the regulation of family secrets, „International Journal of Law, Policy and The Family”2010, vol. 24 (3)

Testart Jacques, Przejrzysta komórka, przeł. Janina Anna Żelechowska, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1990

Tomalski Przemysław, Nietypowe rodziny. O parach lesbijek i gejów oraz ich dzieciach z perspektywy teorii przywiązania, Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2007

Weston Kath, Families We Choose. Lesbians, Gays, Kinship, New York: Columbia University Press, 1991

Źródła internetowe

https://www.countway.harvard.edu/chm/archives/iotm/iotm_2006-05.html [dostęp: sierpień 2014]

http://www.hps.cam.ac.uk/visibleembryos/index.html [dostęp: sierpień 2014]

http://www.pbs.org/wgbh/amex/pill/peopleevents/p_pincus.html [dostęp: sierpień 2014]

http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/3052688.stm [dostęp: sierpień 2014]

http://www.theguardian.com/society/2013/jul/12/story-ivf-five-million-babies [dostęp: sierpień 2014]

http://www.pbs.org/wgbh/americanexperience/features/timeline/babies/2/ [dostęp: sierpień 2014]

http://www.nytimes.com/2013/04/11/us/robert-g-edwards-nobel-winner-for-in-vitro-fertilization-dies-at-87.html?pagewanted=all&_r=1& [dostęp: sierpień 2014]

http://www.bionews.org.uk/page_39203.asp?hlight=nayernia [dostęp: sierpień 2014]

http://www.hfea.gov.uk/in-vitro-derived-gametes.html [dostęp: sierpień 2014]

Nota edytorska

Rozdział Dawcy nasion ukazał się w „Dużym Formacie” (17 października 2013) pod tytułem Gratulacje, to wiking!

Rozdział Paląca ciekawość ukazał się w wersji pierwotnej w „Dużym Formacie” (7 stycznia 2010).

Rozdział Surogatki. Ukraina ukazał się w „Dużym Formacie” (14 maja 2009) pod tytułem Urodzę za 12 tysięcy dolarów.

Przypisy

[1] Latem 2014 roku na zlecenie parlamentu Szwecji powstał raport zalecający zmianę prawa i umożliwienie kobietom samotnym dostępu do inseminacji nasieniem dawcy. W momencie wydania książki data zmiany prawa nie była jeszcze znana.

[2] Nieanonimowi dawcy pojawili się w dwóch największych w Europie bankach spermy, które znajdują się w Danii, dopiero w 2007 roku. W 2009 roku banki zaczęły sprzedawać nasienie klientom indywidualnym, wcześniej współpracowały wyłącznie z klinikami.

[3] Obecnie The Donor Conceived Register.

[4] Stowarzyszenie na Rzecz Leczenia Niepłodności i Wspierania Adopcji „Nasz Bocian” powstało w 2002 roku. Prowadzi forum internetowe skupiające osoby niepłodne i ekspertów oraz z zaangażowaniem promuje prawa osób niepłodnych w Polsce. W 2012 roku rozpoczęło pionierską akcję „Powiedzieć i rozmawiać” dotyczącą dawstwa.

[5] W Wielkiej Brytanii gamety ludzkie powstałe in vitro mogą być wykorzystywane do badań, ale nie do leczenia. Zarodek może powstać tylko w celach badawczych i musi zostać zniszczony po czternastu dniach. Aby wykonać zapłodnienie komórek IVD potrzebna jest specjalna licencja.

WYDAWNICTWO CZARNE sp. z o.o.

www.czarne.com.pl

Sekretariat: ul. Kołłątaja 14, III p., 38-300 Gorlice

tel. +48 18 353 58 93, fax +48 18 352 04 75

e-mail: mateusz@czarne.com.pl, tomasz@czarne.com.pl,

dominik@czarne.com.pl, ewa@czarne.com.pl, edyta@czarne.com.pl

Redakcja: Wołowiec 11, 38-307 Sękowa

tel. +48 18 351 00 70, e-mail: redakcja@czarne.com.pl

Sekretarz redakcji: malgorzata@czarne.com.pl

Dział promocji: ul. Hoża 42/1, 00-516 Warszawa, tel./fax +48 22 621 10 48

e-mail: agnieszka@czarne.com.pl, dorota@czarne.com.pl,

zofia@czarne.com.pl, marcjanna@czarne.com.pl

Dział marketingu: honorata@czarne.com.pl

Dział sprzedaży: piotr.baginski@czarne.com.pl,

agnieszka.wilczak@czarne.com.pl, urszula@czarne.com.pl

Audiobooki i e-booki: anna@czarne.com.pl

Skład: d2d.pl

ul. Sienkiewicza 9/14, 30-033 Kraków, tel. +48 12 432 08 52,

e-mail: info@d2d.pl

Wołowiec 2015

Wydanie I