Gabriel Mérétik

NOC GENERAŁA

Przekład

Michał‍ Radgowski

Wstęp

Lidia Ostałowska

Spis treści

- WSTĘP Lidia Ostałowska

- OD AUTORA Gabriel Mérétik

- NOC GENERAŁA

1. SOBOTA 12 GRUDNIA 1981

2. NIEDZIELA 13 GRUDNIA 1981

3. PONIEDZIAŁEK 14 GRUDNIA 1981

- POSŁOWIE. OSIEM LAT PÓŹNIEJ

- SKŁAD WOJSKOWEJ RADY OCALENIA NARODOWEGO (WRON)

- WYKAZ BYŁYCH PRZYWÓDCÓW PODLEGAJĄCYCH INTERNOWANIU

- KALENDARIUM NASTĘPNYCH WYDARZEŃ

- Przypisy

WSTĘP

„To koniec? Czekam na temat dyżurny, pytania o stan wojenny. Przecież tekst ukaże się 13 grudnia. A Jaruzelski bez stanu wojennego to jak Wigilia bez karpia” – dziwił się generał, kiedy jesienią 2004 roku rozmawiał z Teresą Torańską. Pokazała go jako żołnierza. „Trzy razy powiedział mi: »Tak jest«, te trzy razy wykorzystałam w tekście” – wspominała.

Wątek stanu wojennego pojawił się na samym końcu. Torańska wiedziała, że Wojciechowi Jaruzelskiemu szczególnie na nim zależy. Od lat wykorzystywał wywiady do przedstawiania prywatnej wersji przeszłości. Nie mogła się na to zgodzić. Stwierdziła, że ocenę stanu wojennego zostawia historykom. Generał zaprotestował: „Ale ja nie mogę. A więc krótko i trochę żartobliwie, chociaż w istocie poważnie. Bez stanu wojennego nasze spotkanie mogłoby odbyć się jedynie na seansie spirytystycznym. Brzmi to paradoksalnie, ale bez stanu wojennego niemożliwy byłby – przynajmniej w tym czasie i formie – Okrągły Stół. Wiele innych przełomowych wydarzeń nie mogłoby zaistnieć, lub zaistnieć znacznie później, a w każdym razie kosztować znacznie więcej”.

Torańska krótko: „Nie zgadzam się z panem”.

Od 13 grudnia 1981 roku minęło tyle rocznic – obchodzonych w podziemiu i tych oficjalnych, świętowanych w asyście sztandarów – że odmieniły pamięć świadków. Z czasem w autentyczny i coraz odleglejszy obraz tego dnia wdarła się doraźność. Stare myśli zaczęły ustępować nowym, a ocenę przeszłości kształtowała publicystyka. Widać to doskonale w rozmowie Torańskiej z generałem. Ale nie tylko dawny obóz władzy nieustannie rewiduje to, co już minęło. Podobnie postępują jego ówcześni wrogowie. Wertują nowo otwarte archiwa, czytają kolejne naukowe prace strażników pamięci narodowej i wciąż się kłócą o to samo. Czy rzeczywiście groziła nam radziecka interwencja? Kim był Wojciech Jaruzelski – gorliwym polskim patriotą czy agentem Moskwy? Kim był Lech Wałęsa – bohaterem czy agentem „Bolkiem”? A pułkownik Ryszard Kukliński – zdrajcą czy herosem?

Ci, którzy w pierwszą niedzielę stanu wojennego nie obejrzeli Teleranka, a tym bardziej młodsi, o tamtym przewrocie wojskowym dowiadują się z podręczników i przemówień. Trzydzieści lat po puczu ośrodek badania opinii publicznej CBOS sprawdził, jak go pamiętamy. W grupie wiekowej 18–34 lata zaledwie pięć osób na sto przyznaje, że swoje wyobrażenia o tym czasie buduje na podstawie opowieści rodziców i bliskich. Co trzeciemu stan wojenny z niczym się nie kojarzy. Tylko co czwarty wie, co się stało 13 grudnia.

Historia wymaga emocji, więc każdego roku tego dnia na ulicach miast stają skoty, kołowe transportery opancerzone, amatorzy grup rekonstrukcyjnych grzeją się przy koksownikach lub uzbrojeni w pałki atakują „nielegalne zgromadzenia”. Gry miejskie, gry planszowe, happeningi, inscenizacje. Stan wojenny bywa na przemian propagandowym sloganem i gadżetem popkultury.

A przecież to najważniejsze doświadczenie pokolenia.

Żeby dotrzeć do jego istoty, trzeba szukać wcześniejszych, bardziej autentycznych świadectw.

„Stoję z dzieckiem na górce w parku, niedaleko przejeżdżają czołgi, chodzą patrole. A tu nagle widzę – idzie kobieta. W ręku ma abażur. Właśnie kupiony, zapakowany w papier. I tego właśnie nie mogłam pojąć. Stan wojenny – a tu dla niej najważniejsze, żeby sobie abażur kupić”. Wspomnienie mieszkanki dużego miasta z 14 grudnia 1981 roku znalazło się w podziemnym wydaniu książki W stanie – chronologicznej opowieści o pierwszym roku stanu wojennego ułożonej przez nielegalne pismo „Karta”.

Abażur oznaczał przystosowanie. Ale były i inne postawy. Kiedy rankiem tego samego 14 grudnia zeszłam po gazetę, usłyszałam w kolejce przed kioskiem: „No, wreszcie pozamykali tych łobuzów z Solidarności”.

Zbigniew Gluza, współtwórca „Karty” i jeden z autorów W stanie, przyznał później: „Popełniliśmy błąd, nie uwzględniając wypowiedzi osób pogodzonych z »okupacją« czy ludzi władzy. Wydawało się, że po tamtej stronie jest wyłącznie martwota, która nie zasługuje na uwagę. Nie chciało nam się tego dotykać. Braliśmy zapisy opozycyjne, będące świadectwem oporu”.

Gabriel Mérétik widział polską rzeczywistość znacznie bardziej wielowymiarowo. Doświadczony francuski dziennikarz radiowy i telewizyjny, korespondent stacji TF1 w Moskwie, pisarz, tłumacz polskiej literatury (Mrożek, Witkacy) znał polityczne realia na Wschodzie i Zachodzie, rozumiał obie mentalności. Jesienią 1987 roku w Paryżu usłyszał relację Polki o jej przeżyciach związanych z wprowadzeniem stanu wojennego, nim została internowana. „Owa mieszanina wydarzeń komicznych i tragicznych wywarła na mnie wyjątkowe wrażenie. Zastanowił mnie fakt, że do tego czasu nikt (przynajmniej na Zachodzie) nie usiłował odtworzyć przebiegu tych dramatycznych godzin”.

Paryskie spotkanie było impulsem. Dwa lata później we Francji, a następnie w Polsce ukazała się Noc generała. Książka stała się bestsellerem, a jej tytuł do dziś symbolizuje wydarzenia z 12 na 13 grudnia.

Mérétik relacjonuje ich przebieg godzina po godzinie. Zagląda do urzędów, gabinetów, mieszkań, studiów telewizyjnych i hoteli, na sale obrad związkowców, do pociągów, aresztów, miejsc internowania. Notuje, co się dzieje w Waszyngtonie i w europejskich stolicach. Czasem cofa się w przeszłość. Kiedy indziej zapowiada, co się stanie: Okrągły Stół, wybory czerwcowe. I przytacza znaczące słowa Adama Michnika, który wyjąkał: „Przez osiem lat marzyłem, żeby spotkać generała i powiedzieć mu po męsku, co o nim myślę; otóż właśnie zobaczyłem go, uścisnąłem mu dłoń i nie poczułem nic szczególnego”.

W ciągu osiemnastu miesięcy Mérétik przeprowadził setki wywiadów w wielu miejscach świata, zgromadził pięćdziesiąt godzin nagrań i kilka tysięcy stron notatek. Dokumentacja, którą zebrał, mówi Polakom o czymś więcej niż tylko o ich stanie wojennym. W Nocy generała pokazuje rozmaitość polskich rodowodów i światopoglądów. Pozwala zrozumieć, jak zachodni politycy patrzyli (może nadal patrzą?) na radziecką (rosyjską) potęgę. Czego się boją i jak kalkulują. Dowodzi, że kontynent nie potrafi oderwać się ostatecznie od wojennej, a potem jałtańskiej historii. Ale zarazem przedstawia siłę demokratycznych społeczeństw.

Pierwsze reakcje Zachodu po 13 grudnia. „Krótko mówiąc: Wielka Czwórka trzymać się będzie ściśle świętej zasady nieingerencji, oczekując, iż Moskwa uczyni to samo. (Alexander Haig, Lord Carrington, Claude Cheysson i Hans Dietrich Genscher – kierownicy dyplomacji zachodniej)”. Na całym świecie prasa „wydaje się tego dnia prześcigać w chwaleniu patriotycznych cnót generała Jaruzelskiego. »Washington Post«, londyński »Times«, »Die Zeit« i tak dalej. Najbardziej prestiżowe czasopisma piszą właściwie to samo. Niektóre nawet zaczną się zastanawiać, czy Solidarność nie posunęła się za daleko”. Po kilku dniach „zdumiewająca zmiana tonu: wszystkie te czasopisma – nie wskazując zresztą, co wpłynęło na zmianę ich przekonań – zaczną oskarżać generała Jaruzelskiego”.

Takie następstwo zdarzeń było możliwe dzięki zachodniej opinii publicznej. A fakt, że się dziś nie porozumiewamy na seansie spirytystycznym, zawdzięczamy narodzinom społeczeństwa obywatelskiego i opinii publicznej w zniewolonej Polsce.

Lidia Ostałowska

OD AUTORA

Jesienią 1987 roku postanowiłem napisać książkę o wydarzeniach związanych z wprowadzeniem w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku stanu wojennego w Polsce. Bezpośrednim impulsem do podjęcia tej decyzji była relacja młodej Polki z Krakowa, która – będąc przejazdem w Paryżu – opowiadała mi o przeżyciach tej nocy; potem została internowana. Owa mieszanina zdarzeń komicznych i tragicznych wywarła na mnie wyjątkowe wrażenie. Zastanowił mnie fakt, że do tego czasu nikt (przynajmniej na Zachodzie) nie usiłował odtworzyć przebiegu tych dramatycznych godzin.

Do podjęcia tego zadania skłoniły mnie także inne, bardziej osobiste powody. Otóż w listopadzie 1981 roku, po wielu latach bezskutecznego zabiegania o polską wizę, przyjechałem do Warszawy, by nakręcić kilka reportaży dla telewizji francuskiej przed przewidzianą oficjalną wizytą premiera Pierre’a Mauroya. Pewien mój przyjaciel, związany z kołami rządowymi, zapytał wówczas, czy zamierzam wrócić do Polski w pierwszych dniach grudnia. Nie zamierzałem śledzić wizyty premiera wraz z innymi dziennikarzami, więc odpowiedziałem przecząco. „Szkoda – odpowiedział. – Z profesjonalnego punktu widzenia mogłoby to być dla ciebie interesujące”.

Wówczas nie rozumiałem, co miał na myśli. Próbowałem jednak przekonać mojego ówczesnego szefa, by mnie znów wysłał do Polski. Bezskutecznie. Na wieść o tym, co się wydarzyło w nocy 13 grudnia, opanowała mnie gorycz.

Udało mi się jednak przeprowadzić długą i żmudną ankietę, której wynikiem jest ta książka. W ciągu osiemnastu miesięcy przeprowadziłem trzysta siedemdziesiąt wywiadów. W poszukiwaniu świadków i uczestników wydarzeń podróżowałem od Stanów Zjednoczonych do Moskwy. Jedni z rozmówców (jak na przykład kanclerz Helmut Schmidt czy członkowie ówczesnego rządu francuskiego) chętnie udzielali wywiadów. Na spotkania z innymi musiałem długo czekać. Niektórzy godzili się wyłącznie na rozmowę telefoniczną. Byli tacy, którzy zastrzegali się, że nie wyrażają zgody na cytowanie ich wypowiedzi. Owocem tych rozmów jest przeszło pięćdziesiąt godzin nagrań i kilka tysięcy stron notatek. Być może umknęło mi parę istotnych szczegółów, aczkolwiek starałem się wszystko sprawdzać dokładnie. Mogło się też zakraść kilka błędów rzeczowych. Pamięć ludzka jest zawodna.

I jeszcze jedno – sprawa doboru rozmówców. Nikogo z góry nie eliminowałem. Jednakże ograniczony czas i pewne kwestie organizacyjne nie pozwoliły mi spotkać się ze wszystkimi, z którymi chciałem rozmawiać. Czasami dopisywało mi szczęście – jak na przykład z ową szablą kawaleryjską, którą premier Francji miał podarować generałowi Jaruzelskiemu w grudniu 1981 roku i którą po wielomiesięcznych poszukiwaniach udało mi się odnaleźć w kasie pancernej Pałacu Matignon, siedziby francuskich premierów. O istnieniu tej szabli wiedziało we Francji zaledwie kilka osób. W Polsce – chyba nikt.

Czytelnik zapewne zwróci uwagę na fakt, że nie cytuję generała Jaruzelskiego. Ani Lecha Wałęsy. Przewodniczący Rady Państwa nie zgodził się mnie przyjąć. Pomyślałem więc, że dla równowagi nie powinienem starać się o zamieszczenie w książce osobistych wspomnień przewodniczącego Solidarności, z którym spotkałem się, ale przy innej okazji.

Gabriel Mérétik

SOBOTA
12 GRUDNIA 1981

23.20, Warszawa

W Warszawie, na rogu Nowogrodzkiej i Poznańskiej, kilkaset metrów od Pałacu Kultury i Nauki, którego sylwetka w stalinowskim stylu góruje ponad obszernym placem w samym sercu polskiej stolicy, znajduje się centrum telekomunikacji. Jest to ciężki budynek z czerwonawego kamienia, ozdobiony licznymi neonami, w których poszczególne litery od dawna już zgasły. Kiedyś napis informował: TELEFON MIĘDZYMIASTOWY, TELEGRAF, RADIOTELEGRAF.

Maria pracuje na drugim piętrze, od strony Poznańskiej, w oddziale telegramów krajowych i międzynarodowych. Tego wieczoru pracuje tu z trzema koleżankami. Czekają na jednego z kolegów – z innego oddziału – który odchodzi na emeryturę. Obiecał, że po swym dyżurze o północy urządzi pożegnanie z ciastkami i kawą (być może nieco zakrapianą). Wieczór jest raczej spokojny, jak to w sobotę. Wszystkie kobiety są w kapciach (zimą urzędniczki zostawiają obuwie w szatni). Dwie robią na drutach, trzecia poszła właśnie do toalety. Nagle Maria słyszy głuche uderzenia, ma wrażenie, że rozlegają się gdzieś w budynku, za metalowymi drzwiami prowadzącymi na korytarz, skąd wchodzi się także do centrali międzymiastowej. Dziwne drgania wydają się przenikać metalową strukturę gmachu. Na tablicy kontrolnej zapalają się chaotycznie światełka. Maria chwyta słuchawkę, łączy się z centrum technicznym: „Co się tam dzieje?”. Nikt nie odpowiada. Połączenie zostało brutalnie przerwane. Odgłosy się nasilają, Maria decyduje się więc pójść sama sprawdzić. Robi zaledwie parę kroków, gdy podwójne drzwi otwierają się wskutek gwałtownego pchnięcia. Czterech lub pięciu żołnierzy wpada do wielkiej sali. W pierwszej chwili sądzi, że to spadochroniarze w strojach bojowych, z maskującymi siatkami na hełmach i bagnetami na lufach pistoletów maszynowych. Jeden krzyczy: „Krzesła pod ścianę! Nie ruszać się!”. Drugi grozi Marii bagnetem.

Maria nie odczuwa lęku. Już od wielu miesięcy należy do Solidarności. Przypuszcza więc, że ponieważ związek rzucił hasło przygotowania się do strajku, chodzi tu o nową próbę zastraszenia ze strony władzy. Próbę bardziej siłową niż zwykle, ale to jej nie dziwi. Solidarność domagała się, by służby bezpieczeństwa, zajmujące się w telekomunikacji podsłuchem, zostały usunięte z budynków publicznych.

Maria rusza w stronę żołnierza ze słowami: „Jak panu nie wstyd grozić bagnetem kobiecie!”. Widząc wchodzącego do sali dyrektora w otoczeniu kilku innych aktywistów, a wśród nich jego zastępcę, wojskowego przysłanego kilka miesięcy temu z Ministerstwa Obrony Narodowej (MON-u), zaczyna krzyczeć: „Co za faszystowskie metody!”. Dyrektor na  próżno próbuje ją uspokoić. W tej samej chwili jeden z żołnierzy grozi bronią jej koleżance, która właśnie wróciła z toalety i – zaskoczona wydarzeniami – zaczęła krzyczeć. Jednocześnie Maria widzi, jak drugi zbliża się do szyby, za którą znajdują się dźwignie i przyciski uruchamiające całą maszynerię sali, i zaczyna je wszystkie wyłączać bezładnie. „Powariowali – myśli Maria. – Wysadzą w powietrze całą instalację”. Odruchowo spogląda na wielki elektryczny zegar, który właśnie się zatrzymał. Nieruchome wskazówki wskazują godzinę 23.20.

23.25

W siedzibie Solidarności regionu Mazowsze przy Mokotowskiej jest jeszcze ze dwadzieścia osób; niektórzy szykują się już do wyjścia z tego czteropiętrowego budynku, w którym dawniej była szkoła.

Krzysztof wie, że musi tu spędzić noc, ponieważ związek rzucił hasło przygotowania się do strajku, poza tym od dwóch dni w Gdańsku trwa posiedzenie Krajowej Komisji Porozumiewawczej Solidarności (KKP). Krzysztof pracuje w agencji prasowej Solidarności, dostarczającej informacji nie tylko do wszystkich regionów, lecz także agencjom prasy zagranicznej w Warszawie. Wraz z kolegami oczekują niecierpliwie na wieści z Gdańska. Około godziny 22.00 przyszedł do siedziby regionu, opuściwszy przyjaciół, którzy świętowali imieniny Aleksandra. Dowiedział się, że około 15.00 ktoś zauważył dwustu czy trzystu zomowców wkraczających do pobliskiego kina Klub. Przez chwilę członkowie Solidarności sądzili, że ma to związek z nimi, że szykuje się atak na budynek lub – co bardziej prawdopodobne – jakaś urzędowa rewizja. Potem przestali się tym zajmować.

Wreszcie zastukał teleks z Gdańska; ich korespondent nadawał materiał. Widać nie miał czasu na przygotowanie taśmy perforowanej, bo wystukiwał bezpośrednio, topornie. Nagle teleks zatrzymał się. Sprawdzają połączenia. Nic. Próbują połączenia z Gdańskiem przez inny aparat. Na próżno. Ledwo wzywają korespondenta do telefonu, by zasygnalizować, że linia przerwana, gdy nagle wszystkie teleksy jeden po drugim nieruchomieją. Po chwili milkną telefony. Ostatnia linia będzie przerwana o 23.42, dokładnie w tym momencie, w którym związkowcy powiadamiają komitet strajkowy studentów politechniki o tym, co się zdarzyło.

23.30,‌ Gdańsk

W wielkiej sali Stoczni, tej samej, w której niecałe szesnaście miesięcy wcześniej podpisano słynne Porozumienia, temperatura rośnie. Już prawie dwadzieścia godzin (od wczoraj, czyli od piątku) trwa spotkanie głównych przywódców Solidarności. Większość spośród zgromadzonych to członkowie Komisji Krajowej. Obecni są przewodniczący regionów, członkowie komisji rewizyjnej i główni doradcy związku. W sumie jest sto pięćdziesiąt osób reprezentujących (z małymi wyjątkami) najwyższe kierownictwo najbardziej znaczącego ruchu społecznego, jaki powstał w kraju wschodniego bloku.

Około pięćdziesięciu dziennikarzy, wśród nich liczni korespondenci specjalni prasy zachodniej, tłoczy się w korytarzach, oczekując na decyzje kierownictwa Solidarności. Dla wszystkich przybyłych do Gdańska jest to decydujący moment. W grudniu 1981 roku sytuacja w kraju stała się katastrofalna. Ludność z coraz większą trudnością znosi piętrzące się dolegliwości codziennego życia. W mroźne noce tworzą się już kolejki do sklepów spożywczych. Wprowadzenie przed kilku miesiącami kartek żywnościowych nie rozwiązało problemu. Nieuchronne wydaje się starcie między związkiem, który twierdzi, że ma dziesięć milionów członków, a władzą, której siła napędowa, partia, w ciągu niecałych dwóch lat po raz trzeci zmienia pierwszego sekretarza i ze zdumieniem patrzy na własne, topniejące w oczach, szeregi. Aparat państwa, rząd, mający już czwartego premiera, sprawia wrażenie niezdolnego do opanowania sytuacji. To ustępuje żądaniom Solidarności, to daje odpór, jak na przykład w sprawie utrzymania rektora Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Radomiu, co wywołało falę strajków bez precedensu w całym szkolnictwie wyższym.

Także związek, rzecz paradoksalna, przeżywa kryzys, bez wątpienia najgłębszy od sierpnia 1980 roku. Nie ulega wątpliwości, że Pierwszy Zjazd Solidarności, który odbył się właśnie tu, w Gdańsku, we wrześniu i październiku, był okresem wyjątkowo intensywnym w życiu kraju. Niektórzy nie wahali się określać tego zjazdu jako historycznego zwrotu nie tylko w życiu Polski, lecz także w całym obozie socjalistycznym. Już wtedy byli jednak tacy, w tym również członkowie Solidarności, którzy dostrzegali wyraźne pęknięcia. Biorąc pod uwagę negatywne stanowisko doradców związku i Episkopatu wobec Solidarnościowego Posłania do ludzi pracy Europy Wschodniej czy wybory kierownictwa NSZZ (Wałęsa otrzymał tylko pięćdziesiąt pięć procent głosów), było rzeczą jasną, że w łonie Solidarności będą się toczyły ciężkie walki wewnętrzne. Od dwóch dni walki te toczą się na oczach stu pięćdziesięciu osób obecnych na sali.

W sposób schematyczny można by to uznać za starcie między umiarkowanymi pod wodzą Wałęsy – popieranymi przez większość doradców, zwłaszcza bliżej związanych z Kościołem – a radykałami lub ekstremistami kierowanymi przez przeciwników przewodniczącego Solidarności: Gwiazdę, Jurczyka, Rulewskiego i Słowika.

Uczestnicy obrad byli zgodni tylko co do jednego: związek znalazł się w impasie. Podczas obrad prezydium Komisji Krajowej (które odbyły się dwa dni wcześniej, w czwartek) jeden z przywódców związku, Palka, wyraźnie określił możliwości wyboru: dialog lub konfrontacja. To znaczy: uciekanie się do akcji protestacyjnej i strajku jedynie w razie wyższej konieczności; konfrontacja narzucona przez władzę, na którą związek odpowiedziałby tworzeniem milicji robotniczej i strajkiem generalnym aktywnym (w zamyśle Solidarności chodziło o przejęcie kontroli nad produkcją i podziałem); wreszcie konfrontacja ofensywna, czyli poszukiwanie decydujących rozwiązań politycznych przez wezwanie do strajku generalnego, by wymusić wolne wybory do Sejmu.

Dyskusja na te tematy toczy się więc prawie od dwudziestu godzin. Często w sposób chaotyczny i – według opinii jednego z obecnych – na niezbyt wysokim poziomie. Jan Rulewski, przewodniczący regionu w Bydgoszczy, w marcu dotkliwie poturbowany przez milicję, co omal nie pchnęło Solidarności na drogę próby sił z władzą (niektórzy przywódcy związku podejrzewali, że rzecz była ukartowana; miało to miejsce trzy dni po rozpoczęciu na terenie Polski manewrów „Sojuz 81”, tworzących zaplecze dla ewentualnej interwencji zewnętrznej), oskarża Wałęsę i jego ekspertów o stosowanie metod szpiegowskich godnych tajnej policji. Wałęsa w odpowiedzi pyta ironicznie, co też jego przeciwnicy mogli jeść w czasie przerwy w obradach. W takiej to atmosferze dochodzą od kilku godzin do Stoczni niepokojące informacje. W wielu miejscach zaobserwowano ruchy wojsk. Tu powołano rezerwistów. Tam wezwano do szeregów na czas nieokreślony elewów milicji. W Gdańsku członkowie organizacji Młoda Polska zostali ostrzeżeni, że w pobliżu ich mieszkań zastawiono na nich pułapki. Około godziny 21.00 jeden z działaczy Solidarności zatelefonował w tej sprawie do komendanta Milicji Obywatelskiej (MO) w Gdańsku. Otrzymał odpowiedź, że jest to szeroko zakrojona akcja przeciwko elementom kryminalnym pod kryptonimem „Pierścień”.

Pół godziny temu powiadomiono przywódców Solidarności, że połączenia telefoniczne zostały przerwane. Teraz, o godzinie 23.30, przestały działać teleksy. Ale dyskusja trwa nadal. I podczas gdy Wałęsa wydaje się dziwnie nieobecny, jakby czymś zajęty lub przygnębiony, dwaj główni liderzy związku – Zbigniew Bujak z Warszawy i Władysław Frasyniuk z Dolnego Śląska – próbują jeszcze bronić idei kompromisu z władzą. Pierwszy zauważa, że od dwóch tygodni Solidarność wydaje się bujać w obłokach. Frasyniuk ironizuje na temat związkowców, którzy marzą o tym, by być posłami. Według nich szef ekstremistów, Rulewski, stawia władzy alternatywę: „Albo stawicie nam czoła i pobijemy was, albo zaniechacie tchórzliwie walki i zmiażdżymy was”. Inny uczestnik obrad, przewodniczący regionu w Rzeszowie, oświadczył właśnie, że nie ma wyboru: „Albo przejmiemy władzę, albo pójdziemy na Syberię”.

23.35, Warszawa

Steve Dubrow zdaje sobie sprawę, że przyjęcie jest nieodwołalnie zmarnowane. Attaché prasowy ambasady Stanów Zjednoczonych w Polsce zaprosił na kolację dwadzieścia osób; miejscem spotkania jest komfortowa willa w Aninie, odległa od ambasady o dwanaście kilometrów. Chociaż nie wszystkie jeszcze uliczki na peryferiach mają nazwy (na przykład jego willa znajduje się przy „trzeciej poprzecznej”), dzielnica jest już dość zasiedlona. Mieszka tu też niedaleko były premier Jaroszewicz. Wśród gości Dubrowa są dwa polskie małżeństwa dziennikarskie: redaktor z Polskiej Agencji Prasowej (PAP) i jego żona, dawna korespondentka „Życia Warszawy” w Nowym Jorku, oraz Jacek Kalabiński, znany dziennikarz radiowy, zagorzały zwolennik Solidarności, i jego żona, architekt. Jest korespondent „Le Figaro” w Polsce z żoną, która też jest architektem i bliską przyjaciółką żony Kalabińskiego. Wreszcie Amerykanie, wśród nich radca polityczny ambasady John Vaught i inny dyplomata, o którym Kalabiński sądzi, słusznie czy niesłusznie, że jest szefem warszawskiej placówki CIA.

Kolacja zaczęła się sympatycznie w wielkiej jadalni na parterze, tematów do konwersacji nie brakowało. Rozprawiano o klimacie kryzysu, o posiedzeniu Komisji Krajowej, o Kongresie Kultury Polskiej, w którym bierze udział kilkuset intelektualistów polskich (w tym kilkudziesięciu przybyłych z zagranicy) i który obraduje od dwóch dni w Warszawie, o pracach Sejmu, o którym niektórzy sądzili, że mógłby być skłonny przegłosować specjalne pełnomocnictwa dla rządu (jakkolwiek projekt podobnej ustawy został wycofany z porządku dnia wskutek nalegań prymasa). Dyplomaci i dziennikarze wymieniali informacje, opinie, przypuszczenia. Słowem, był to wieczór wprost przeznaczony do tego, by można było zachować po nim miłe wspomnienia.

Pierwszy alarm nadszedł o godzinie 21.00. Dan Fisher, korespondent „Los Angeles Times”, zatelefonował, by powiadomić Dubrowa, że po Warszawie krążą pogłoski, iż „coś się dzieje”. Podobno wojska przesuwają się od zachodu w stronę stolicy. Dan Fisher próbował połączyć się telefonicznie z konsulatem amerykańskim w Poznaniu, ale nikt nie odpowiadał. W godzinę później Ruth Gruber z agencji UPI zasygnalizowała, że niektóre teleksy przestały działać. Za każdym razem Steve Dubrow mówił o tym swoim gościom, co przyczyniało się do ożywienia konwersacji. O godzinie 23.00 znów telefon. Jeszcze raz Ruth. Niepodobna połączyć się z Poznaniem, czy mógłby więc sam sprawdzić, co się dzieje? Tym razem Dubrow, który dotąd tłumaczył rozmówcom, że ma gości, musi zacząć działać. Jest przecież attaché prasowym i nie może ignorować próśb dziennikarzy amerykańskich. Próbuje połączyć się z konsulatem w Poznaniu. Na próżno. Linia jest głucha. Telefonuje do ambasady, gdzie potwierdzają, że połączenia z konsulatami są przerwane. Wybiera inne numery, nikt nie odpowiada. Jednocześnie mówi o tym skupiającym się wokół niego gościom. Wreszcie, o godzinie 23.35, zauważa, że w słuchawce nie ma sygnału. Jego linia też jest głucha. Towarzystwo rozchodzi się w pośpiechu do domów. Steve Dubrow decyduje się udać do ambasady wraz z radcą. Kalabiński, który przyjechał taksówką (benzyna jest na kartki, a kontrole balonikowe milicji szczególnie surowe), prosi Bernarda Margueritte’a o podwiezienie. Obie pary wsiadają do mercedesa korespondenta francuskiego i jadą do najbliższej budki telefonicznej. Tam staje się oczywiste: przerwane są nie tylko linie telefoniczne zagranicznych dziennikarzy, przerwana jest cała sieć.

W tym samym czasie John Darnton z „New York Timesa”, ekspediujący artykuł o posiedzeniu w Gdańsku, też stwierdza, że jego teleks, a potem telefon przestały działać. Bierze wóz, by udać się do ambasady, postanawia wpaść po drodze do chargé‍ d’affaires, który mieszka w pobliżu. Od żony dyplomaty dowiaduje się, że mąż w wielkim pośpiechu udał się właśnie do biura.

23.45

W pokoju numer 237 w gmachu Rady Ministrów kapitan Wiesław Górnicki podnosi słuchawkę. Nie ma sygnału. Zadowolony odkłada ją i zwraca się ku dwóm maszynistkom, którym od prawie godziny dyktuje przemówienie. Przybyły one do Rady Ministrów około 21.30. Obie pracują w Ministerstwie Obrony Narodowej, mają więc zwyczaj podporządkowywania się rozkazom. Jednak znalazłszy się w tym obszernym, neoklasycystycznym pałacu, jednej z siedzib władzy w Polsce (obok Komitetu Centralnego partii, Sejmu i pałacu belwederskiego), poczuły się z lekka onieśmielone. Gdy kapitan Górnicki (choć w cywilu) poinformował je, że odtąd nie wolno im opuszczać biura, w którym się znajdują, ani komunikować się z kimkolwiek – były wręcz zbite z tropu. Młodsza nie może się powstrzymać, by nie zadać pytania, co mają zrobić, gdyby musiały skorzystać z toalety.

Kapitan Górnicki od prawie godziny dyktuje przemówienie. Potrzebne są dwie maszynistki, ponieważ fotokopiarka Urzędu Rady Ministrów uległa awarii. Każda więc pisze tekst w kilku egzemplarzach.

Stwierdziwszy, że telefon nie działa, Górnicki pozwala sobie na chwilę wytchnienia. Doradca generała Jaruzelskiego (to jego oficjalny tytuł od prawie miesiąca) w najwyższym napięciu. Wyczerpany (nie spał od czterdziestu ośmiu godzin), jest jednak w stanie pewnej egzaltacji, świadom, że oto przeżywa chwilę historyczną. Gdyż historia, historia Polski, jest jedną z pasji tego dziennikarza – pięćdziesięciolatka – który od początku, to znaczy od czasu wielkich strajków na Wybrzeżu w sierpniu 1980 roku, gwałtownie przeciwstawił się Solidarności. Do tego stopnia, że parę miesięcy temu dziennikarze z krakowskiego tygodnika „Przekrój”, z którym współpracował od sześciu lat, wręcz zażądali jego odejścia. Kiedy w październiku 1981 roku jego przyjaciel dziennikarz, Jerzy Urban, świeżo mianowany rzecznikiem rządu, zaproponował mu współpracę, Górnicki, praktycznie bezrobotny, skorzystał natychmiast z okazji.

A przecież nie zawsze był w dobrych stosunkach z władzą. W czerwcu 1967 roku, będąc od pięciu lat korespondentem PAP w Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ), uznał za aberrację posunięcie rządu polskiego, który popierając stanowisko Związku Radzieckiego, postanowił – z powodu wojny sześciodniowej[1] – zerwać stosunki dyplomatyczne z Izraelem. Powiedział o tym, co myśli, a raczej przedstawił na piśmie, ówczesnemu premierowi Cyrankiewiczowi, który przybył do ONZ. Kilka dni później Górnicki został odwołany do Warszawy i otrzymał zakaz publikowania w prasie polskiej. Rok później, w 1968, wystąpił przeciw nacjonalistycznej frakcji w partii pod wodzą generała Moczara, który w celu przejęcia władzy próbował obalić polityka numer jeden – Władysława Gomułkę – rozpętując szeroko zakrojoną kampanię antysemicką i antyintelektualną. Górnicki nie wahał się (dając dowód pewnej odwagi) przed rozpowszechnianiem demaskatorskich artykułów, których nie mógł oficjalnie opublikować. Bez wątpienia pewne znaczenie miał tu fakt, że pierwsza żona Górnickiego była Żydówką, oraz to, że jako chłopiec był świadkiem eksterminacji Żydów w Warszawie podczas okupacji.

Teraz, od kilku miesięcy, Górnicki znajduje wspólny język z władzą. Jeden z jego przyjaciół, Urban, jest ministrem. Inny, naczelny redaktor „Polityki”, jest wicepremierem. Przede wszystkim jednak jest generał Jaruzelski, choć znajomość zawarli dopiero w październiku.

Postać generała fascynuje dziennikarza. Obaj od początku przypadli sobie do gustu. Do tego stopnia, że Górnicki otrzymał stopień kapitana i został wcielony do armii, do służby czynnej. Dokładnie: tej soboty 12 grudnia około 15.00 dostarczono mu mundur. Nowy. Spod igły. Ale bez jakichkolwiek dystynkcji. Teraz Górnicki wstaje, oświadcza maszynistkom, że wychodzi na chwilę. Idzie do pokoju obok i wkłada mundur. Powraca do biura, siada i dyktuje dalej. Obie kobiety, które osłupiały na ten widok, dopiero po chwili wracają do pisania.

23.50

Zazwyczaj o tej porze biura zachodnich agencji prasowych, które znajdują się w anonimowym budynku przy ulicy Pięknej (władze polskie zakazały umieszczania tabliczek informacyjnych przy wejściu do gmachu), są opustoszałe. Tym razem jednak, wyjątkowo, sporo osób znajduje się w lokalu Agence France Presse (AFP). Olivier Mazerolle z RTL (radio francuskie) i Maria Majdrowicz, sekretarka i tłumaczka agencji, po kolacji w hotelu Forum postanowili wpaść na chwilę do biura, by poczekać na materiał od jednego z korespondentów AFP w Gdańsku, który śledził obrady Krajowej Komisji Porozumiewawczej Solidarności. To zresztą skłoniło Mazerolle’a do pozostania w Warszawie. Dziennikarz ów przybył do Polski kilka dni wcześniej z okazji przewidzianej na następny tydzień, pierwszej w krajach socjalistycznych, wizyty Pierre’a Mauroya, francuskiego premiera Rządu Jedności Lewicy[2]. Wizytę premiera planowano już na listopad, ale nie doszła do skutku. Teraz ponownie została odwołana w przeddzień, w piątek po południu. Oficjalną podaną przez Polaków przyczyną było to, że osobistość numer jeden, generał Jaruzelski – łączący funkcje pierwszego sekretarza partii i premiera, zachowujący jednocześnie stanowisko ministra obrony – jest zbyt zajęty, by przyjąć Pierre’a Mauroya z należnymi dlań względami i odpowiednio do rangi, jaką Polska przywiązuje do stosunków z Francją. Korespondenci specjalni prasy francuskiej byli rozczarowani. Postanowili jednak przedłużyć swój pobyt. Niektórzy (jak Mazerolle) byli przekonani, że posiedzenie w Gdańsku może doprowadzić do otwartego konfliktu między związkiem a władzą. Mazerolle właśnie wysłał parę minut wcześniej swój tekst w tym duchu do dziennika radiowego nadawanego o północy. Dziennikarz AFP w depeszy przesłanej tuż po godzinie 23.00 oświadczył, że obrady jeszcze się nie skończyły. By uzyskać bliższe informacje na ten temat, postanawiają wraz z Mazerolle’em zatelefonować do agencji prasowej Solidarności. Rozmowę przerwano dokładnie w chwili, gdy ich rozmówca zdążył zakomunikować, że teleks w Gdańsku nie działa. Maria usiłuje więc połączyć się ze związkiem przez teleks w biurze. Zaczyna wystukiwać zdanie: „Tu Maria, czy jest tam Jarek?”, gdy teleks zaczyna „utykać”, jakby dostał czkawki: „momomomomo”. MO oznacza milicję. Nikt jednak nie kojarzy tej szczególnej zbieżności. Konstatują po prostu, że wszystkie teleksy przestały funkcjonować. Telefony też nie działają. Numer drugi biura, Michel Castex, decyduje się powiadomić o tym kierownictwo agencji. Działa jeszcze linia łącząca AFP w Warszawie z biurem wiedeńskim. Tą drogą zostanie wysłana o godzinie 23.58 informacja powiadamiająca Paryż o zerwaniu wszystkich połączeń. Tymczasem Mazerolle wpada do siebie, do hotelu Victoria. Tu również nie działają telefony. Personel hotelu, należącego do sieci InterContinentalu, sumituje się z powodu awarii (większość gości to obywatele zagraniczni, protestujący przeciw incydentowi, który uważają za niegodny standardu Victorii) i utrzymuje, że połączenia będą z pewnością wznowione najszybciej, jak to możliwe. Mazerolle wraca do AFP.

23.55

W siedzibie Solidarności na Mokotowskiej panuje nerwowe napięcie. Wszyscy tu obecni naradzają się gorączkowo, co dalej. Nie mają wyjścia – połączenia przerwane.

Krzysztof‍ wraz z kolegą schodzą na parter, by zamknąć na klucz drzwi wejściowe. Krzysztof wychodzi na moment przed budynek. Pada śnieg, jest bardzo zimno. Najpierw słyszy szum motorów, potem widzi nadjeżdżające jednocześnie od strony placu Zbawiciela i od Koszykowej ciężarówki (jest ich chyba z dziesięć), z których wyskakują milicjanci w mundurach bojowych, z bronią i tarczami plastikowymi. Krzysztof wraca pośpiesznie, zamyka bramę, żelazne oszklone drzwi i pędzi po schodach, krzycząc: „Zomowcy tu idą!”.

Włodzimierz‍ Grzelak właśnie zasypiał, gdy znajdujący się przy łóżku radiotelefon zaczął trzeszczeć. Dopiero po chwili dociera do niego, że to, do czego się przygotowywał od wielu miesięcy, właśnie się zdarzyło. Oficjalnie Grzelak jest dyrektorem Biura Koordynacji w Telewizji Polskiej, ale przede wszystkim jest technikiem. Jest także członkiem partii, chociaż w tym przypadku nie ma to chyba większego znaczenia. W każdym razie nie jest to jedyny powód, dla którego wezwano go pod koniec lata na ważną i poufną rozmowę. Jego rozmówcy pytali go, czy mógłby szybko zorganizować rezerwowe centrum techniczne, skąd w razie potrzeby można by nadawać program specjalny. W tym czasie Solidarność domagała się coraz energiczniej dostępu do środków masowego przekazu, przede wszystkim do telewizji. W radiu i telewizji, gdzie członkowie związku stanowili przeszło jedną trzecią personelu, ogłoszono już liczne strajki ostrzegawcze. Na pytanie, jakimi będzie dysponował środkami, uzyskał odpowiedź, że otrzyma wszystko, co mu będzie potrzebne. Grzelak przystąpił więc do pracy. Studio zostało urządzone w koszarach lotnictwa przy alei Żwirki i Wigury, przy trasie prowadzącej do lotniska. W październiku wszystko było gotowe: instalacje, kamery, magnetowidy, programy (nagrane), niezbędny personel. Pracownicy zgłosili się sami. Jednak dopiero po „szczerych” rozmowach otrzymali specjalne przepustki, dające prawo wstępu do tego specyficznego studia i do budynków telewizji przy Woronicza. W tak dobranym zespole (dziesięciu–dwunastu dziennikarzy, cztery ekipy do kręcenia i dwudziestu techników) byli także członkowie Solidarności. Ale tylko ci, którzy wyraźnie wystąpili przeciw strajkom w TVP. Sprawa zespołu zresztą nie była znowu tak bardzo poufna, plany dyżurów w telewizji zawierały rubrykę „studio rezerwowe”, więc większość pracowników wiedziała o jego istnieniu. Grzelak zainicjował system‌ stałych dyżurów – jeden dzień w tygodniu dla każdej z wyznaczonych osób. Od tygodnia, ściślej od posiedzenia w Radomiu 3 grudnia, gdzie przywódcy Solidarności zagrozili strajkiem generalnym, gdyby rząd wystąpił o specjalne pełnomocnictwa, ekipa Grzelaka pełniła stałe dyżury. On też poczynił pewne przygotowania, a mianowicie napełnił bak samochodu i dwa dodatkowe kanistry benzyną. A nade wszystko ani na krok nie oddalał się od radiotelefonu typu wojskowego, który powierzono mu, wyjaśniając przy tym, że normalne połączenia mogą być „zakłócone”. Tej soboty nie był uprzedzony o niczym. Co więcej, jego bezpośredni przełożony przed wyjazdem do Krakowa oświadczył, że w czasie weekendu nic szczególnego się nie wydarzy.

Kiedy‌ więc kilka chwil przed północą Grzelak dostaje wezwanie, jest zdziwiony, ale dobrze wie, co ma robić. Ubiera się szybko, wsiada do samochodu i gna na Woronicza. Wielu techników z jego studia jest już na miejscu. Wysyła ich natychmiast do studia rezerwowego, w koszarach. Reszty będzie szukał przez całą noc.

NIEDZIELA
13 GRUDNIA 1981

0.00

Tej‌ sobotniej nocy Telewizja Polska nadaje w programie drugim film braci Tavianich Święty‍ Michał miał koguta. Nagle, dokładnie o północy, film zostaje przerwany, jakby ucięty nożem. Pojawia się spiker i oświadcza: „Dziękuję państwu. Dobrej nocy”.

W tej‍ samej chwili u drzwi profesora Klemensa Szaniawskiego rozlega się dzwonek. Znany filozof, prezes Komitetu Porozumiewawczego Stowarzyszeń Twórczych i Naukowych powstałego rok temu, gdy w euforii tworzyła się Solidarność, i bliskiego jej ideowo, przygotowuje teraz referat na jutrzejsze wystąpienie na Kongresie Kultury Polskiej. Jest jednym z jego organizatorów. Żona właśnie podała profesorowi kakao. Zaintrygowany nieco tą spóźnioną wizytą, myśli, że to ktoś z sąsiadów (w tej dzielnicy mieszka wielu intelektualistów, w większości sympatyków Solidarności). Otwiera drzwi. Na klatce schodowej stoi trzech mężczyzn. Jeden jest w mundurze. Są jakby trochę zażenowani, co przejawia się w ich nieco wymuszonej kurtuazji. Nie mają śmiałości, by wejść do mieszkania. Szaniawski musi ich prawie do tego nakłaniać. „Panie profesorze, musi pan pójść z nami. Wpierw do komisariatu, potem pojedzie pan do Białołęki, to niedaleko, zobaczy pan”. Szaniawski, który nigdy nie słyszał tej nazwy, pragnie się dowiedzieć czegoś więcej, przybysze ograniczają się do informacji, że wszystkiego dowie się w komisariacie. Czy może zatelefonować? Oczywiście. Podnosi słuchawkę. Brak sygnału. W tym momencie jego córka (ostatni rok liceum) wchodzi do pokoju i zaczyna wymyślać trzem milicjantom. Są nadal bardzo zażenowani, nie reagują. Szaniawski pyta, czy jego żona może pójść do sąsiadów i powiedzieć im, co się zdarzyło. Trzej mężczyźni nie widzą żadnych przeszkód. Żona wraca po kilku minutach. U sąsiadów telefon też nieczynny. Szaniawski pyta, czy żona i córka mogą mu towarzyszyć do komisariatu. Znowu zgoda. Przygotowują więc rzeczy, głównie ciepłą odzież.

Profesor‌ wspomina rozmowę z wicepremierem Mieczysławem Franciszkiem Rakowskim, którą odbył wczoraj, w piątek, na początku Kongresu. Zapamiętał, że tamten palił papierosa za papierosem, wydawał się bardzo czymś przejęty. W pewnej chwili Rakowskiemu wymknęło się zdanie wypowiedziane w tonacji fatalistycznej: „To ostatni akt polskiej odnowy”. Wczoraj Szaniawski tego nie zrozumiał. Teraz wydaje mu się, że pojął. I nagle przypomina mu się inna rozmowa z Rakowskim, w którym wielu polskich intelektualistów widziało przez dłuższy czas przywódcę liberałów. Było to w październiku, w czasie inauguracji roku akademickiego. Po długim monologu naczelny „Polityki”, który właśnie wszedł do rządu, oświadczył:

– Biuro‍ Polityczne nie znaczy już nic. Liczy się teraz tylko rząd.

– A to‍ dlaczego?

– Ponieważ‍ po raz pierwszy rząd dysponuje armią.

– Ale‍ przecież dysponował nią zawsze.

– Pod‍ względem formalnym, tak. Ale teraz dysponuje realnie.

Ci,‌ którzy przyszli po Michała Komara, nie odznaczają się tak dobrymi manierami.

Młody‌ pracownik naukowy, syn znanego generała komunisty, weterana wojny hiszpańskiej, skazanego niesprawiedliwie w wielkim procesie stalinowskim – spędził wieczór u sąsiadów, którzy zaprosili go na szklaneczkę whisky. Nie odrzuca się takiego zaproszenia, zwłaszcza teraz, gdy władze z niezrozumiałych powodów oświadczyły przed kilku dniami, że na jakiś czas zostanie wprowadzony zakaz sprzedaży napojów alkoholowych.

Komar‌ na lekkim rauszu opuszcza mieszkanie sąsiadów, choć przyjęcie dopiero się zaczyna (właśnie przybyło tam kilka ekip telewizyjnych), i idzie do siebie (mieszka wyżej). Jego żona Ewa otwiera drzwi. Michał ledwo ma czas zauważyć jej bladość, gdy słyszy: „Mamy gości”. Kobieta odsuwa się na bok i Komar widzi stojącego za nią milicjanta w mundurze, który trzyma w jednym ręku rewolwer, a w drugim olbrzymi łom. Komar robi krok do przodu i zostaje unieruchomiony przez dwóch innych mężczyzn, którzy wyłonili się zza drzwi. Są po cywilnemu. Starszy radzi mu ubrać się ciepło przed wyjściem do samochodu, „bo tym razem może to trochę potrwać”. Podczas gdy Komar szykuje rzeczy (uważając dobrze, by nie zapomnieć kartonu papierosów; ostatnio, gdy go zatrzymano, przez wiele dni musiał się obejść bez palenia), żona wyjaśnia, że trzej milicjanci weszli siłą, a mundurowy stale jej groził łomem, by przypadkiem nie próbowała uprzedzić męża. Milicjant w mundurze usiłuje się usprawiedliwiać: „Byłem zmuszony przez nich”. Komar zdaje sobie sprawę, że zna młodszego z cywilów. Jakieś dwadzieścia pięć lat temu na obozie harcerskim był jego podkomendnym. Przypomina sobie, że ten człowiek, dziś lekko wyłysiały, który – to oczywiste – umiera z chęci, by mu przyłożyć, chodził do tej samej klasy co żona. Wychodzą, idą po schodach. W chwili gdy mijają mieszkanie, w którym (sądząc po hałasie i śmiechach) przyjęcie osiąga apogeum, milicjanci grożą mu bez słowa. Mimo pokusy podąża za nimi w milczeniu.

Aresztowania‌ na prowincji zaczynają się wcześniej. Na przykład we Wrocławiu o godzinie 23.20 Jarosław Szymkiewicz, realizator telewizyjny, zostaje zerwany z łóżka przez trzech mężczyzn, w tym dwóch umundurowanych zomowców z pistoletami maszynowymi w ręku, którzy nie wahali się wyważyć drzwi. Zanim zabierają go w kajdankach, pozwalają mu się ubrać, co nie zawsze jest regułą. Wielu spośród zatrzymanych znajdzie się w komisariatach, a potem w więzieniu, tylko w piżamach lub marynarkach. A ta noc będzie w Polsce bardzo zimna.

0.02,‍ Warszawa

Seria‌ uderzeń. Trzaski. Krzyki, rozkazy, tupot butów na schodach. Dziesiątki zomowców wdzierają się do siedziby Solidarności. W ciągu zaledwie kilku minut udaje im się zapanować nad sytuacją. Do każdego pokoju wpadają z krzykiem, najwyraźniej zdziwieni zupełnym brakiem oporu. Wyprowadzają wszystkich znajdujących się w środku.

Krzysztofowi‌ udaje się chwycić rzeczy – ciepłą kurtkę i torbę. Nie wszyscy będą mieli taką szansę. Jeden z jego przyjaciół będzie musiał spędzić wiele dni w samej koszuli. Nie pozwolą mu zabrać ubrania. Osiemnastu działaczy, którzy znajdowali się na miejscu, zgromadzono najpierw w sekretariacie, potem wprowadzono do sali konferencyjnej na czwartym piętrze. W tym czasie milicjanci przeszukują gmach spokojnie i – na razie – bez aktów wandalizmu, którymi parę godzin później zaznaczą swą powtórną obecność.

Krzysztof‌ słyszy dochodzący z korytarza głos milicjanta: „Jest tam jeszcze ktoś?”. I odpowiedź: „Jestem tu”. To niezauważony przez nikogo młody człowiek, który pracował w archiwum. Milicjanci zabierają go, nie okazując żadnych względów. Około godziny 0.30 milicja wyprowadza na  zewnątrz dziewiętnastu działaczy. Schodzą schodami między dwoma rzędami funkcjonariuszy, którzy mierzą ich nienawistnym spojrzeniem. Na parterze stos plastikowych tarcz. Zmotoryzowane Odwody Milicji Obywatelskiej (ZOMO) nie musiały z nich korzystać.

0.05

Ryszard‌ Reiff jeszcze się nie położył. Był w trakcie przygotowywania wystąpienia na Kongres, gdy ktoś zadzwonił do drzwi jego willi na Mokotowie. Dowiaduje się, że dwóch wojskowych chce z nim mówić. Wstaje, zakłada szlafrok, idzie do wyjścia. Dwóch oficerów stoi na ganku, podpułkownik i major. Za nimi widać czarną wołgę z włączonym motorem, w środku widoczna sylwetka kierowcy. Światło reflektorów rozjaśnia płatki śniegu wirujące w powietrzu. Ryszard Reiff prosi ich do środka. Odmawiają. Mają do niego list od przewodniczącego Rady Państwa, profesora Jabłońskiego. Reiff jest bez okularów, chce więc wziąć list od podpułkownika i przeczytać w domu. Okazuje się, że to niemożliwe. Dwaj wojskowi otrzymali rozkaz, by nie zostawiali listu. Wraca więc do domu, szuka okularów i wychodzi na ganek. Na kartce z oficjalnym nadrukiem i godłem państwowym jest tylko jedno zdanie: ZWOŁUJE SIĘ POSIEDZENIE SESJI NADZWYCZAJNEJ RADY DNIA 13 GRUDNIA 1981 O GODZINIE 1.00.

Ryszard‌ Reiff jest jednym z osiemnastu członków Rady Państwa, będącej zgodnie z konstytucją kolegialną głową państwa. Rada składa się z wyznaczonych przez Sejm osób, mających reprezentować główne kierunki polityczne i społeczne w kraju (stąd obecność w Radzie bezpartyjnych i katolików). Przewodniczącym jest człowiek, który ma pewne prerogatywy szefa państwa. W krajach socjalistycznych była to przez długi czas funkcja honorowa. Trzeba było czekać na pieriestrojkę Gorbaczowa, by stanowisko szefa państwa odzyskało swój pełny blask. Profesor Jabłoński, obecny przewodniczący Rady, jest pracownikiem naukowym, byłym ministrem edukacji narodowej. Jego wykształcenie, znajomość języków obcych, socjalistyczna przeszłość, wreszcie członkostwo w partii od chwili jej powstania czynią zeń doskonałego szefa państwa, idealnie nadającego się do przyjmowania listów uwierzytelniających od zagranicznych ambasadorów. Działalność Rady Państwa ma w istocie charakter formalny.

Ryszard‍ Reiff jest członkiem Rady zaledwie od kilku miesięcy. Zawdzięcza ten „zaszczyt” faktowi, że od dwóch lat zajmuje stanowisko przewodniczącego PAX-u, prorządowej organizacji katolickiej założonej przez Bolesława Piaseckiego. Reiff nie jest z pewnością człowiekiem o wymiarach historycznych jak Piasecki. Nikt nie zdołał się dowiedzieć, w jaki sposób pod koniec wojny udało się Piaseckiemu, należącemu do skrajnej, faszyzującej prawicy, przekonać władze radzieckie (w osobie generała Sierowa, szefa wywiadu), by go nie rozstrzelano, a po drugie, by otrzymał zezwolenie na stworzenie organizacji, która w Polsce powojennej odegrała o wiele większą rolę, niż miałaby na to wskazywać jej liczebność. W roku 1979, gdy Reiff stanął na jej czele, straciła poważną część swych politycznych wpływów, pozostała jednak potężną instytucją, znaczącą pod względem ekonomicznym i z liczącym się wydawnictwem. Reiff potrafi jednak grać polityczną rolę. Ułatwiła mu to jego przeszłość. Kombatant, wierny rządowi polskiemu w Londynie, żołnierz AK, został zatrzymany przez Armię Czerwoną (przeciw której walczył w 1944 roku); deportowany do Rosji, zbiegł i wrócił do Polski pieszo.

Od‌ kilku miesięcy próbuje w prasowych organach PAX-u i z trybuny sejmowej lansować koncepcję wielkiej koalicji. Chodzi o rodzaj szerokiego sojuszu głównych sił politycznych i społecznych w kraju, jedyny – jego zdaniem – sposób na opanowanie kryzysu wyniszczającego kraj i odegnanie wizji zagrażającej wojny domowej. Idea sojuszu zyskała pewien rozgłos, zaczęto o niej pisać w niektórych gazetach i mówić w sejmowych kuluarach. Przewodniczący PAX-u jest zresztą przekonany, że generał Jaruzelski – zainspirowany tym jego pomysłem – wysunął na przełomie października i listopada własną koncepcję „porozumienia narodowego” i (idąc w tym kierunku) spotkał się, w sposób bardzo spektakularny, 4 listopada z Lechem Wałęsą i kardynałem Glempem. Spotkanie nie przyniosło żadnych rezultatów, lecz samego projektu koalicji nikt jeszcze nie pogrzebał.

Kilka‍ dni temu, 9 grudnia, Reiff miał okazję omawiać obszernie ten temat z generałem Jaruzelskim. Tego dnia premier przyjął oddzielnie przywódców trzech katolickich organizacji świeckich. Rozmowa między generałem a przewodniczącym PAX-u odbyła się w przyjaznym tonie, chociaż być może tylko dlatego, że Reiff wspomniał swojemu rozmówcy, iż urodzili się w tym samym miesiącu i roku (lipiec 1923) oraz że on (Reiff) jest starszy tylko o cztery dni. Reiff opowiadał później, iż odniósł wrażenie, że generał pragnie przed podjęciem decyzji wysondować gości.

W każdym‍ razie Reiff znalazł czas, by przypomnieć generałowi wydarzenia roku 1956 i dramatyczną rozmowę między Gomułką a Chruszczowem, dając tym do zrozumienia, że istnieje możliwość przeciwstawienia się żądaniom Kremla. Oczywiście nie mógł wówczas wiedzieć, że już w czasie sierpniowych strajków 1980 roku, a więc prawie szesnaście miesięcy przed wprowadzeniem stanu wojennego, jego rozmówca zakładał możliwość wyprowadzenia wojsk na ulice. I że od tego czasu wre praca przed wprowadzeniem stanu wojennego.

Ubierając‍ się szybko, Reiff myśli o tej właśnie rozmowie. Dwóm oficerom, którzy zjawili się po niego, powiedział, że uda się do Belwederu czy też siedziby Rady Państwa własnym wozem. Odpowiedzieli, że ze względu na trudne warunki ruchu lepiej będzie, jeżeli zabierze się z nimi i że po zebraniu go odwiozą. Wcale go to nie uspokoiło: zastanawiał się nawet, czy wojskowi naprawdę mają zamiar zawieźć go do Belwederu. Nie miał jednak wyboru, skonstatował właśnie, że jego telefon nie działa. Ubrał się więc, wyszedł i zajął miejsce z tyłu wołgi. Podpułkownik siadł obok niego, podczas gdy młodszy rangą oficer usadowił się przy kierowcy. Samochód ruszył.

0.10

Steve‌ Dubrow w towarzystwie drugiego dyplomaty amerykańskiego natyka się na Mokotowskiej na zaporę zomowców, którzy odmawiają przepuszczenia ich pod siedzibę Solidarności. Attaché prasowy‍ przybył do ambasady na krótko przed północą i stwierdził, że panuje tu stan podniecenia. Zaparkował samochód pod gmachem i wpadł do kancelarii, gdzie dowiedział się, że wszystkie środki łączności są odcięte, że przyjechali liczni dziennikarze, a na mieście zauważono wiele pojazdów milicji i ZOMO. Dubrow postanowił więc pójść pieszo do odległej zaledwie o trzysta metrów siedziby Solidarności. Parada sił, której był świadkiem, upewniła go natychmiast, że sprawa jest bardzo poważna.

Przypomniały‌ mu się wydarzenia z 2 grudnia w Warszawie, kiedy władze postanowiły położyć kres strajkowi w Wyższej Oficerskiej Szkole Pożarniczej. Około trzystu studentów ogłosiło strajk i okupowało przez wiele dni szkołę na Żoliborzu, protestując przeciwko projektowi ustawy podporządkowującej ich szkołę Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Strajk ten, otwarcie wspierany przez Solidarność, korzystał także z szerokiego poparcia ludności, która przychodziła pod budynek, zagrzewając przyszłych strażaków do walki i przynosząc im żywność. 2 grudnia siły porządkowe zainterweniowały w sposób widowiskowy. Dziesiątki pojazdów milicyjnych, armatki wodne, tysiące ludzi (zomowców i Wojskowej Służby Wewnętrznej), kilka helikopterów. O godzinie 10.00, gdy wokół budynku szkoły zgromadził się tłum i przybyły ekipy telewizji zagranicznej (szczęśliwie uprzedzone na czas), przypuszczono atak. Specjalna jednostka antyterrorystyczna (która miała swoją publiczną premierę) zrzucona została na dach z helikoptera, podczas gdy zomowcy opanowali parter. Szkoła w niecałe dwie minuty znalazła się w rękach sił porządkowych. Studentów odesłano do domów bez żadnych represji. Ta demonstracja siły ze strony władzy, którą uważano za konającą, wywarła mocne wrażenie w kręgach dyplomatycznych i wśród przedstawicieli prasy zagranicznej. Niektórzy obserwatorzy (raczej nieliczni) wyciągnęli stąd wniosek, że władza rozpoczęła ofensywę i że gromadząc znacznie większe środki, niż było to niezbędne, pragnie udowodnić, że jest gotowa do próby sił.

Próbując‍ ustalić, co się dzieje w siedzibie Solidarności, poza zaporą z milicyjnych wozów przecinającą ulicę Mokotowską, Steve Dubrow zastanawiał się, czy jest teraz świadkiem podobnej operacji.

0.15

W chwili,‍ gdy zadzwonili do drzwi, Sławomir Kretkowski już wie. Gdy jego żona Barbara na pytanie: „Kto tam?”, słyszy odpowiedź: „Otwierać”, Kretkowski biegnie po torbę podróżną, od dawna przygotowaną. W środku: dwie koszule, ciepłe skarpetki, sweter, papierosy i lekarstwa. Kretkowski cierpi na epilepsję. Wielokrotnie był już zatrzymywany z powodu swej działalności w Komitecie Obrony Robotników (KOR-ze). Klnąc, szuka futrzanych butów, chwyta kurtkę i słysząc, że milicjanci wyważają drzwi łomami, podbiega do okna w kuchni. Mieszkanie znajduje się na parterze i wiele razy udało mu się w ten sposób uciec. Otwiera okno i wyskakuje na zewnątrz. Staje bez ruchu. Milicjant w mundurze grozi mu rewolwerem. Wraca do środka, gdy drzwi puszczają. Ledwo zdąża rzucić żonie słówko i już dosłownie niosą go w kajdankach do milicyjnej nyski. Przychodzi mu na myśl, że lepiej by zrobił, słuchając żony, która gdy tylko rozeszły się pierwsze słuchy o spodziewanej akcji milicyjnej, radziła mu wziąć torbę i ukryć się na parę dni. Było już jednak tyle alarmów, tyle ostrzeżeń, i od tylu miesięcy, że przestał na to zwracać uwagę. Wczesnym wieczorem wpadł nawet do siedziby związku po pewne dokumenty potrzebne do przygotowania albumu, który wydawnictwo związkowe, gdzie pracował, chciało wydać.

W drodze‌ do komisariatu żoliborskiego Kretkowski dostaje ataku epilepsji. Milicjanci zostawiają go na godzinę, w kajdankach, rozciągniętego na podłodze półciężarówki. W takim stanie zobaczy go profesor Szaniawski, który uzyska zgodę na wezwanie lekarza do chorego.

Olivier‍ Mazerolle z Marią Majdrowicz przybywają na Mokotowską. Ich również zatrzymuje zapora milicyjna. Próbują obejść ją od strony placu Zbawiciela, lecz tam natykają się na drugą. Postanawiają więc pójść do Krzysztofa Śliwińskiego, pracownika naukowego, poligloty, odpowiedzialnego w regionie za sprawy zagraniczne, mieszkającego kilkaset metrów dalej. Gdy stają przed jego mieszkaniem na czwartym piętrze w starym budownictwie, widzą wyważone drzwi, wyrwane płaty drewna; w korytarzu dwie zapłakane kobiety. Matka i siostra Śliwińskiego mówią, że przed chwilą była milicja. Obie panie są przerażone, z trudem mówią o tym, co się zdarzyło. Milicja przyszła przed północą, gdy Śliwiński spał po dawce środków nasennych. Matka ostrożnie tylko uchyliła drzwi, nie zdejmując łańcucha. Zobaczyła uzbrojonych mężczyzn, sądziła, że to napad bandycki, zaczęła krzyczeć: „Złodzieje! Na pomoc!”. Siostra wyszła na balkon, by zaalarmować sąsiadów; obudzony Śliwiński chciał zatelefonować na milicję, rzecz jasna, bez rezultatu. Ponieważ „goście” grozili, że będą strzelać, i zabrali się do wyważania drzwi łomami, Śliwiński chciał wyprowadzić matkę i siostrę schodami kuchennymi. W tym momencie jego sąsiad, wojskowy, krzyknął, że to nie bandyci, lecz milicja. Śliwiński pozostał w mieszkaniu, inkasując prosto w twarz zawartość pojemnika z gazem łzawiącym; dowódca grupy wpadł do pokoju z pistoletami w obu rękach, krzycząc na widok radia wielozakresowego: „Natychmiast wyłączyć ten nadajnik!”.

Potem‍ wszystko przebiegało już nieco spokojniej. Śliwiński – który na skutek użycia gazu stracił głos – miał czas się ubrać, włożyć krawat, wziąć papierosy, różaniec i nawet znaczną sumę pieniędzy, zanim poprowadzono go do komisariatu. Był tam już tłum. Śliwiński pomyślał, że zrobiłby znacznie lepiej, gdyby został we Włoszech. Wrócił z Rzymu 3 grudnia i miał się tam udać ponownie 14 grudnia, w poniedziałek.

Stanisław‌ Kociołek w swym obszernym gabinecie w Komitecie Warszawskim Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) rozmyśla nad tym, że najwyraźniej nikt go nie potrzebuje. Telefony normalne przestały działać już przed godziną (to zauważył), rządówka jest rozpaczliwie niema. Nikt zatem nie uważał za stosowne oficjalnie wtajemniczyć w sprawę człowieka numer jeden w stolicy. Kociołek wiedział, że „coś się ma wydarzyć”, wczesnym popołudniem poinformował go o tym, bardzo poufnie, jeden z ważniejszych przywódców partii, Stefan Olszowski. Obaj należą do konserwatystów, do tych, w stosunku do których Polacy używają określenia „beton” i którzy od miesięcy, od początku strajków na Wybrzeżu w sierpniu 1980, przeciwstawiali się Solidarności, domagając się, by partia skończyła z tymi wszystkimi antykomunistami, kontrrewolucjonistami i innymi agentami zachodnich wywiadów, marzącymi tylko o przejęciu władzy. Kociołek już po raz drugi stoi na czele najważniejszej warszawskiej organizacji partyjnej. Pierwszy raz było to podczas wielkiego sporu między Moczarem a Gomułką. W grudniu 1967 roku jako pupil Gomułki został pierwszym sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego w Gdańsku.

W tym‍ samym Gdańsku, gdzie w grudniu 1970 roku siły porządkowe – milicja i wojsko – otworzyły ogień do tłumu manifestujących przeciw podwyżce cen, co spowodowało dziesiątki ofiar. Dziesięć lat później jednym z głównych postulatów Solidarności była budowa pomnika ofiar Grudnia. Po pobycie za granicą w charakterze ambasadora Kociołek został wezwany do kraju przez swych przyjaciół w Komitecie Centralnym w listopadzie 1980 roku. Powierzono mu warszawską organizację partyjną. Zajmuje się nią, choć bez szczególnych rezultatów. Nie odmawia jednak poparcia wszystkim inicjatywom konserwatystów w partii i poza nią. Chętnie udziela poparcia na przykład Zjednoczeniu Patriotycznemu „Grunwald” i wszelkim siłom kierunku nacjonalistyczno-tradycjonalistycznego. Krążyły pogłoski, że kilka dni wcześniej na wieść, iż Solidarność zamierza zorganizować wielki wiec dla uczczenia pamięci ofiar krwawych wydarzeń grudnia 1970 roku, Kociołek postanowił zmontować kontrmanifestację; zaczął nawet w tym celu mobilizować aparat partyjny, lecz najwidoczniej wypadł już z obiegu. Przywódcy partii w innych miastach nie zostali uprzedzeni o tym, co się szykuje.

Kwadrans‍ po północy Kociołek opuszcza swój gabinet, wsiada do samochodu i wraca do domu. Po drodze nie zauważa niczego szczególnego, może tylko trochę więcej niż zwykle samochodów milicyjnych, których kierowcy bardzo się, widać, śpieszą.

Przyjaciele‌ Jerzego Zieleńskiego, żeby się do niego dostać, musieli udowodnić lekarzom dyżurnym pogotowia na Hożej, że naprawdę należą do kierownictwa regionu Solidarności. Nie wiadomo, dlaczego personel otrzymał w tym względzie bardzo ścisłe instrukcje. Przed niecałą godziną i tu stwierdzono, że telefony miejskie nie działają. Lekarz naczelny musiał więc wyrazić zgodę na to, by trzej odwiedzający mogli wejść na trzecie piętro, gdzie ich przyjaciel od tygodnia był przykuty do łóżka.

Jerzy‌ Zieleński jest dziennikarzem. Ma pięćdziesiąt trzy lata. Kiedy zmarła jego żona, z trudem doszedł do siebie. Udało mu się jednak samemu wychować trójkę dzieci. Był też aktywny w pracach konwersatorium „Doświadczenie i Przyszłość”, które grupuje pewną część intelektualistów, w tym licznych członków partii, zainteresowanych demokratyczną ewolucją systemu. Zieleński skłania się ku KOR-owi, na którego rzecz kwestuje wśród kolegów. Jest przyjacielem Zbigniewa Bujaka, najpopularniejszego przywódcy regionu Mazowsze.

Przyjaciele‍ przychodzą z ostrzeżeniem. Siedziba związku została wzięta szturmem przez ZOMO. Połączenia przerwano. Nastąpiły już pierwsze aresztowania. Odchodzą po piętnastu minutach. Trzeba uprzedzić innych.

Parę‌ minut później Zieleński, który często powtarzał swym bliskim, że nie przeżyłby już nigdy tego, czego był świadkiem w czasie powstania warszawskiego, wstaje i narzuca na piżamę płaszcz. Wychodzi z pokoju, który dzieli z kilku innymi chorymi. Otwiera okno na korytarzu i rzuca się w ciemność…

0.20

Kapitan‍ Górnicki, który nadal dyktuje przemówienie generała, robi małą przerwę, zanim podejmie: „Rada Państwa, w zgodzie z postanowieniami Konstytucji, wprowadziła dziś o północy stan wojenny na obszarze całego kraju”. Starsza z dwóch maszynistek przestaje pisać i wybucha płaczem.

Halina‌ Mikołajska[3] nie‌ może zasnąć. Przed chwilą połączenie telefoniczne zostało przerwane; dzwoniła właśnie do Paryża, by zawiadomić przyjaciół, że władze potwierdziły, iż jej podanie o paszport zostało odrzucone. Wielka polska aktorka miała uczestniczyć tego wieczoru, 12 grudnia, w imprezie zorganizowanej w Paryżu przez Stowarzyszenie Solidarność Francusko-Polska, któremu między innymi patronuje Pierre Emmanuel. Mikołajska, jedna z największych tragiczek sceny polskiej, nie była nawet zbytnio zdziwiona tą odmową, mimo że jeszcze dwa dni temu powiedziano jej w biurze Rady Ministrów, że może jechać do Paryża. Zdaje sobie sprawę, że od pięciu lat, odkąd jako jedna z pierwszych przyłączyła się do KOR-u, władza traktuje ją jak niebezpieczną ekstremistkę. Od pięciu lat nie wolno jej występować na scenie. Pozostają występy w kościołach przed publicznością równie liczną, jak gorącą, którą wzrusza i porywa, recytując wiersze zakazane przez cenzurę. Mikołajska nie pamięta już, ile razy zatrzymano ją w podróży, gdy udawała się samochodem do jakiegoś miasta na prowincji, by być świadkiem procesu robotnika prześladowanego za udział w strajku. Aktorka należy do tych intelektualistów, którzy przejęci represjami, które zwaliły się na robotników Radomia i Ursusa za strajk i wyjście na ulicę w roku 1976, gdy rząd ogłosił projekt podwyżki cen – postanowili coś zrobić. Wobec tak masowej manifestacji premier wystąpił w Dzienniku‍ telewizyjnym, by oświadczyć, że rezygnuje z podwyżek. Ale zatrzymano, zwolniono z pracy i zaczęto prześladować dziesiątki, setki robotników. Wtedy właśnie narodził się KOR, prawdziwa czarna owca dla reżimu, który lęka się sławy bojowników ruchu i zawziętości jego przywódców. Wśród nich są opozycjoniści o długim stażu: Jacek Kuroń, Adam Michnik (wiele razy aresztowani i skazani) i nestor opozycji, profesor Edward Lipiński, wybitny ekonomista. Jest powód, dla którego władza prześladuje KOR z taką zaciekłością: jego działacze są w większości dawnymi komunistami (niektórzy twierdzą nawet, że są nimi nadal, tylko w inny sposób), znają też lepiej klasę robotniczą niż funkcjonariusze partii i umieją rozmawiać ze światem pracy. Halina Mikołajska dokonała więc wyboru. Nic nie zawróci jej z tej drogi – ani prześladowania, ani groźby fizyczne, ani szykany, którym jest poddawana bez końca. Jej mąż aprobuje ten wybór. Marian Brandys, znany pisarz, sam nie zaangażował się w prace KOR-u. Dotychczas poprzestawał na podpisywaniu wraz z innymi intelektualistami petycji, ilekroć go o to poproszono: przeciw poprawkom w konstytucji (która przewiduje od niedawna wierność Związkowi Radzieckiemu), cenzurze, prześladowaniom Kościoła, ujarzmieniu kultury przez partię i tak dalej.

Gdy‌ odezwie się dzwonek u drzwi, Marian Brandys – zanim je otworzy – usłyszy rozkaz: „Otwierać, milicja”. Odmawia. Przez wizjer spostrzega czterech cywilów. „Czy macie nakaz?”. Nie. Nie mają. „To proszę wrócić z nakazem lub z milicjantem w mundurze” – odpowiada Brandys. Próbuje uprzedzić przyjaciół przez telefon, zanim tamci wrócą. Parę minut później milicjanci są z powrotem (komisariat jest niezbyt daleko). Towarzyszy im milicjant w mundurze, wygląda na zmieszanego. Żądają, by Mikołajska się ubrała i poszła z nimi. Ponieważ – powołując się na brak nakazu aresztowania – jej mąż nadal odmawia, jeden z mężczyzn nalega, by wyjrzał na ulicę. Brandys widzi wozy milicyjne przejeżdżające pod domem.

– Co‌ się dzieje? Czy to stan wyjątkowy? – pyta.

– Coś‍ w tym rodzaju – odpowiada milicjant.

Widząc,‍ że opór na nic się nie zda (zauważyli, że milicjanci oprócz broni mają także łomy), Mikołajska i Brandys postanawiają iść z nimi; milicjanci zgodzili się, by mąż towarzyszył żonie do komisariatu. Zastają tam tłumy. Są cywile, mundurowi, zomowcy oraz ludzie, których przyprowadzono, otępiali i zbuntowani. Jakiś oficer pyta: „Co tu robi ten facet?”. „Towarzyszy żonie” – odpowiada jeden z milicjantów. „Wyrzucić go”. I Brandys znajduje się na ulicy, w padającym śniegu. Bezradny, wraca do domu pieszo. Napotkanym przechodniom przedstawia się i mówi, że zatrzymano jego żonę Halinę Mikołajską, że to stan wyjątkowy lub wojenny. Niektórzy zatrzymują się, słuchają go. Inni przyśpieszają kroku.

0.30

Mirosław‍ Krupiński, wiceprzewodniczący KKP, prowadzi obrady. Pragnie zakończyć je jak najprędzej. Czuje się wyczerpany, podobnie jak większość uczestników. „Proszę państwa, nawiązując do tego, co powiedziałem, jeżeli znajdziemy na następnej Komisji Krajowej miejsce i czas na rozmowy o sprawach zagranicznych, to ja się zobowiązuję złożyć państwu pełne sprawozdanie na temat tego, co się dzieje. Proszę dwójkę” (mikrofon numer dwa).

Henryk‌ Wujec z Warszawy próbuje jeszcze zabrać głos: „Według informacji kolegów z prasy telefony i teleksy są odcięte od Gdańska. To jeszcze uzupełniam, że nie tylko telefony, ale również teleksy są odcięte”.

Krupiński:‌ „Dobrze. Życzę państwu w związku z tym dobrej nocy. Dzisiejsza Komisja Krajowa jest zakończona”.

Andrzej‍ Słowik, przewodniczący regionu Łódź, coś krzyczy, ale jego głos gubi się w ogólnym zgiełku[4]. Przewodniczący‌ zebrania: „Nie kracz, Słowik!”.

Stu‌ pięćdziesięciu kierowników ośrodków Solidarności z całej Polski szybko opuszcza salę; dopadają ich dziennikarze, pragnący poznać decyzje tego gremium.

Pierwsza‌ dotyczy projektu referendum na tematy zasadnicze w kwestii metod sprawowania władzy przez naczelne i terenowe organy administracji państwowej. Inaczej mówiąc, chodzi o referendum na temat władzy w Polsce; miałoby się ono odbyć przed dniem 15 lutego 1982 roku.

Druga‍ rezolucja związana jest z projektem ustawy Sejmu o nadzwyczajnych uprawnieniach dla rządu w celu rozwiązania kryzysu. Oficjalnie projekt ten został odrzucony. Kardynał Glemp napisał osobiście do wszystkich posłów, prosząc, by go odrzucili. Przywódcy Solidarności są jednak przekonani, że władza nie zrezygnowała z tej idei. Dlatego więc Komisja Krajowa postanowiła, by w przypadku narzucenia przez władze tej ustawy odpowiedzieć strajkiem powszechnym.

Trzecia‍ uchwała dotyczy powołania Społecznej Rady Gospodarki Narodowej, która według zamysłów doprowadziłaby pewnego dnia do uformowania rządu tymczasowego. Rada ta składałaby się z dwudziestu czterech członków, głównie intelektualistów, w większości pracowników naukowych – ekonomistów, prawników, socjologów; niektórzy z nich są blisko związani z Kościołem.

Uchwały‍ te były dobrym podsumowaniem dyskusji, która w ciągu dwóch dni wywołała tyle emocji wśród przywódców Solidarności. W czasie obrad powracano stale do jednego tematu: do problemu władzy. To znaczy do kwestii konfrontacji z władzą. Uchwały były w końcu nieco mniej radykalne, niż wskazywała na to temperatura obrad. Być może, mimo wszystko, kierownicy związku byli świadomi rozdźwięku między własną determinacją a realnym stanem opinii publicznej. Sondaż przeprowadzony w regionie Mazowsze wykazał, że prawie połowa związkowców Solidarności była przeciwna konfrontacji z władzą. Jedna trzecia z nich skłaniała się ku poważnym ustępstwom. Co się tyczy tych, którzy nie należeli do związku, dominująca większość gotowa była pójść za rządem.

Uchwały‍ te (i to wbrew opiniom sześciu głównych doradców związku) były poparciem wniosku przegłosowanego tydzień temu w Radomiu przez przewodniczących regionu. Zebranie to, które według statutu Solidarności nie miało w istocie prawa decyzji, stanowiło punkt zwrotny w historii związku. Tu władza się nie myliła. Po raz pierwszy rząd ujawnił nagrania dokonane w czasie obrad przez Służbę Bezpieczeństwa, mimo że toczyły się one przy drzwiach zamkniętych. Podobne praktyki były bez wątpienia na porządku dziennym, lecz nigdy przedtem władza nie przyznawała się do nich. Owe nagrania (niektóre z nich były prawdopodobnie spreparowane) odzwierciedlały gwałtowną radykalizację czołowych przywódców związku. Radykalizacja wynikała zarówno z klimatu konfrontacji podtrzymywanego przez rząd (w przeddzień siły porządkowe wzięły szturmem szkołę elewów pożarnictwa w Warszawie), jak i z coraz bardziej nasilającej się rywalizacji między niektórymi przewodniczącymi regionów a Wałęsą, w ultrademokratycznym systemie działania związku jego przewodniczący w dużym stopniu pozbawiony był bowiem władzy absolutnej. Przewodniczący regionów wybrani bezpośrednio przez członków nie byli od niego zależni. To niewątpliwie tłumaczy fakt, że Wałęsa, zwykle bardzo umiarkowany, zajął tego dnia pozycję nieprzejednaną, prawie ekstremistyczną, próbując najwidoczniej pozbawić przeciwników gruntu pod nogami.

Polacy‍ mogli więc usłyszeć z ust przewodniczącego Solidarności następujące słowa: „Od początku było jasne, że walka będzie, trzeba tylko i wyłącznie dobierać środki, żeby jak najwięcej społeczeństwa rozumiało tę walkę. Głośno nie mówić: konfrontacja nieunikniona. Nie, takie rozmowy to tylko przechytrzanie, kto kogo, jak kogo, a my się sami przechytrzamy. My mamy mówić: kochamy was, kochamy socjalizm i partię, i – oczywiście – Związek Radziecki, a przez fakty dokonane robić robotę i czekać”.

Wałęsa‍ próbował również pomniejszyć różnice poglądów między sobą a dwoma głównymi rywalami, zresztą z największej ekstremy, Andrzejem Gwiazdą i Janem Rulewskim: „Różniliśmy się tylko tym, że jego [Gwiazdy] droga i droga Jasia wymaga tego, że trzeba by natychmiast wziąć czołgi, natychmiast wziąć samoloty i inne rzeczy, i oczywiście oni mają rację, tylko że nie chcieliśmy płacić maksymalnie. Oczywiście tej walki w końcu nie można wygrać, żeby nic nie zapłacić. Chodzi o to, żeby jak najmniej zapłacić”.

Większość‌ uczestników obrad radomskich nie pojęła znaczenia wczorajszej demonstracji siły ze strony władzy w Warszawie. Nie doceniali determinacji władzy lub też interpretowali ją źle, jak na przykład przywódca z Wrocławia, Władysław Frasyniuk, który powiedział, że: „Partia zachowuje się jak dzikie zwierzę, które staje się wściekłe”.

Przywódca‌ z Bydgoszczy, Rulewski, proponował wycofać mandat zaufania wobec rządu Jaruzelskiego i utrzymywał, że Solidarność może ofiarować Związkowi Radzieckiemu lepsze gwarancje niż rząd.

Władze,‌ które od dłuższego już czasu poszukiwały wszelkich najmniejszych i niewiele znaczących objawów kontrrewolucji, rozpowszechniły szeroko fragmenty wypowiedzi największych „twardzieli” z posiedzenia radomskiego. Prasa oficjalna nie ustawała w przedstawianiu Solidarności jako organizacji zmierzającej do sprowokowania krwawych starć. Organa rządowe wykorzystywały dwuznaczność słowa „konfrontacja”. Związkowi chodziło o ogólną ripostę – w postaci strajków i manifestacji – na ewentualne wprowadzenie środków wyjątkowych. Rząd zaś dawał do zrozumienia, że Solidarność przygotowuje się do walki zbrojnej i że jej celem jest przejęcie władzy. W aparacie partyjnym, w wojsku, milicji kursowały pogłoski o tym, że Solidarność przygotowała listy osób, które należało zlikwidować wraz z rodzinami. W niektórych organizacjach partyjnych, zwłaszcza na prowincji, proponowano aktywistom rewolwery.

Komisja‌ Krajowa wzięła więc na swe barki uchwałę radomską. Wielu działaczy uważało, że wynik referendum jest przesądzony.

Wyczerpani‍ trwającymi od dwóch dni zaciętymi dyskusjami kierownicy związku szybko opuszczają wielką salę Stoczni. Autobusy czekają na tych, którzy mieszkają w hotelach. Inni podwożeni są na dworzec, by złapać pociąg do swojej miejscowości. Niektórzy, jak Wałęsa, wracają do domu. W ciągu kilku minut wszyscy się rozchodzą. Na Wybrzeżu wielkimi płatami pada śnieg.

0.35,‍ Warszawa

Generał‌ Czesław Kiszczak otrzymuje wreszcie informację, na którą czekał od wielu godzin w swoim gabinecie na drugim piętrze ogromnego gmachu MSW: „Oni wszyscy wyszli”. Ci „oni” to przywódcy Solidarności. Minister spraw wewnętrznych obawiał się tylko jednego: że sztab Solidarności, powiadomiony o mających nastąpić wydarzeniach, zabarykaduje się wewnątrz Stoczni (gdzie normalnie pracuje ponad dziesięć tysięcy osób) i że ciężko będzie go stamtąd wydostać. Nie mówiąc już o symbolicznym znaczeniu, jakie miałby ewentualny atak milicji i wojska na zakłady, w których szesnaście miesięcy wcześniej podpisano słynne Porozumienia. Oto powód, dla którego Kiszczak – przez wiele lat zajmujący stanowisko szefa wywiadu i kontrwywiadu wojskowego – nakazał swym siłom, by nie zbliżały się do Stoczni i wstrzymały od działań do czasu, aż przywódcy związkowi znajdą się w swych domach lub hotelach. Teraz generał jest spokojny. W Gdańsku można rozpocząć operację „W” (od „wojna”).

00.40,‍ Gdańsk

Dzwonek‍ telefonu budzi Tadeusza Fiszbacha, pierwszego sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Gdańsku. Dzwoni telefon rządowy. Na drugim końcu linii komendant milicji w tym mieście. Przykro mu budzić towarzysza sekretarza, lecz otrzymał telefon z Warszawy. Został ogłoszony stan wojenny. Proszą, by Fiszbach wraz z wojewodą udał się natychmiast do Wałęsy i skłonił go do przyjazdu do Warszawy na rozmowy z przedstawicielami państwa.

Fiszbach‌ jest głęboko poruszony. Nie tyle faktem, że on, szef partii w ważnym województwie, członek Komitetu Centralnego PZPR, nie był poinformowany o przygotowywanych posunięciach, ile tym, że głoszona przez władzę koncepcja dialogu została zdeptana butami wojskowych. Bo Fiszbach jest nade wszystko człowiekiem dialogu. Udowodnił to, głosząc od początku strajków w sierpniu 1980 roku potrzebę negocjacji ze stoczniowcami. Był jednym z sygnatariuszy Porozumień Sierpniowych. Należał do nielicznych przywódców partii, którzy umieli znaleźć, niezależnie od okoliczności, wspólny język z Solidarnością. Rzecz szczególna, że w jego województwie w ostatnich miesiącach było najmniej strajków. Szef partii w Gdańsku uznawany jest przez liderów związku za poważnego partnera.

W tej‍ chwili jednak dziwi go, że o tak ważnym wydarzeniu informuje go milicjant; postanawia więc zatelefonować do Warszawy. Łączy się z wicepremierem Mieczysławem Rakowskim, odpowiedzialnym za kontakty z Solidarnością. Instrukcje przekazane przez szefa milicji Rakowski potwierdza ze swego gabinetu w gmachu Rady Ministrów. Nalega też na szybkie wykonanie powierzonej Fiszbachowi misji. Fiszbach – nie całkiem przekonany – woli się zabezpieczyć. Rakowski nie jest jednomyślnie aprobowany przez członków partii, a poza tym jest tylko członkiem KC. Telefonuje więc do KC do Kazimierza Barcikowskiego, członka Biura Politycznego. Barcikowski nie jest rozmowny. Najwyraźniej się śpieszy. Ma się niebawem udać na posiedzenie Rady Państwa, której jest członkiem. Potwierdza instrukcje, które otrzymał Fiszbach.

Fiszbach‌ wzywa szefa miejscowej milicji i poleca mu powiadomić wojewodę (z którym z powodu przerwanych połączeń nie może się porozumieć telefonicznie), że czeka na niego przed domem. Udadzą się do Wałęsy samochodem wojewody.

0.45,‌ Warszawa

Jacek‍ Kalabiński podjeżdża z Bernardem Margueritte’em (jego samochodem) pod budynek Polskiego Radia na ulicy Malczewskiego. Po nagłym opuszczeniu przyjęcia u Steve’a Dubrowa państwo Kalabińscy wpadli na chwilę do matki Jacka, gdzie mieszkali kiedyś przez pewien czas. Tam także telefon nie działa. Postanawiają odwiedzić jeszcze siostrę Kalabińskiego, mieszkającą w centrum miasta. Po drodze mijają kilka pojazdów opancerzonych. Posuwają się za nimi aż do siedziby Solidarności, obstawionej przez oddziały ZOMO. Wówczas decydują się, by ostrzec studentów okupujących od kilku dni Politechnikę Warszawską. Ci jednak są już zorientowani w sytuacji. Kalabiński, jeden z najbardziej popularnych dziennikarzy, prosi korespondenta francuskiego o podwiezienie do radia. Ponieważ „Le Figaro” nie ukazuje się w niedzielę, a wszystkie połączenia są przerwane, Margueritte może spokojnie bawić się w szofera.

Przed‍ budynkiem radia panuje spokój. Na parkingu stoi parę samochodów. Kalabiński zamierza wysiąść, gdy nagle ze zdziwieniem zauważa, że okna na trzecim piętrze, gdzie znajduje się duża sala konferencyjna, są zasłonięte, jakby zawieszono tam jakieś płachty czy koce. Rezygnuje z wejścia do środka. Udaje się najpierw do przyjaciela, który mieszka w pobliżu. Jest to dziennikarz z PAP-u. Zostawia u niego żonę. Razem wpadają do innego kolegi radiowca mieszkającego tuż obok. Kalabiński jest postacią zbyt znaną, by ryzykować wejście do gmachu radia, ale ów przyjaciel, Zbyszek, może sobie na to pozwolić. Wracają na Malczewskiego, Zbyszek wysiada z wozu i znika w budynku. Po paru minutach wybiega w pośpiechu. Nie zdąża jeszcze wsiąść do samochodu, gdy z budynku wychodzi za nim jakiś mężczyzna; waha się przez chwilę, a potem biegnie szybko do samochodu. Zbyszek wskakuje do mercedesa, ruszają z poślizgiem. Przyjaciel opowiada, co się zdarzyło. Gdy wszedł do holu i odsunął ciężką kotarę chroniącą przed chłodem z dworu, znalazł się oko w oko z dwoma spadochroniarzami; w rękach trzymali pistolety maszynowe, twarze mieli wymalowane na ciemno, na głowach hełmy z siatką maskującą. Zbity z tropu próbował wyciągnąć legitymację, lecz jeden z żołnierzy pokazał mu specjalną przepustkę, dokument, który odtąd miał umożliwiać wstęp do radia. Zbyszek postanowił wyjść. Wtedy właśnie jakiś cywil próbował go zaczepić.

Wszystkie‌ budynki Radia i Telewizji zostały opanowane przez oddziały wojska między 23.30 a 24.00. Berety niebieskie, berety czerwone, żołnierze w pełnym rynsztunku działali jak na ćwiczeniach. Najwyraźniej byli zaskoczeni brakiem najmniejszego oporu, jeśli nie liczyć nerwowej reakcji montażystek, które wpadły w panikę na widok komandosów wyłaniających się z ciemności.

Kalabiński‍ i Margueritte odwożą Zbyszka i zabierają swoje żony, które dzielą się z nimi ciekawymi spostrzeżeniami. Słuchały dziennika o 1.00 w nocy. Jedno je zaintrygowało: wiadomości były odczytane nie przez spikera (jak codziennie w Polskim Radiu), lecz przez dziennikarza; rozpoznały nawet, czyj to był głos.

Wszyscy‍ czworo wsiadają do auta i postanawiają wrócić do Kalabińskich. Kiedy podjeżdżają pod dom na Wiejskiej, tuż naprzeciwko sejmu, zauważają biały samochód zaparkowany przed wejściem i obok mężczyznę w cywilu. W wozie siedzi drugi. Kalabiński mówi: „Przyszli po mnie”. Margueritte odjeżdża.

Krzysztof‌ Wolicki wraca do domu pieszo. Korespondent „Le Matin de Paris” w Warszawie ma stare doświadczenia z podziemia. W roku 1943, w wieku szesnastu lat, był aresztowany przez gestapo pod podwójnym zarzutem: miał być zarazem żydowskim i angielskim szpiegiem. Zesłany na roboty do Niemiec, uciekł na przełomie 1943 i 1944 roku. W Berlinie półtora roku walczył w podziemiu wraz z grupą członków ruchu oporu, którzy – by przeżyć – dzielili swój czas na zdobywanie informacji dla Anglików i żywności na czarnym rynku.

Tej‍ soboty wieczorem Wolicki był na kolacji z przyjaciółmi w Karczmie Słupskiej. Wyszli około północy. Przyjaciele wrócili do domu taksówką. On wolał przespacerować się trochę.

Bardzo‌ szybko zdaje sobie sprawę, że coś się dzieje. Dziwi go niezwykła liczba pojazdów wojskowych. Trudno mu się zorientować, czy transportują zomowców, czy wojsko. Jedni i drudzy mają takie same mundury, można ich rozróżnić jedynie po butach i odznakach. W nocy nie jest to takie łatwe. Na wszelki wypadek postanawia przedłużyć spacer. Widząc jednak coraz więcej samochodów i ciężarówek, decyduje się wrócić do domu okrężną drogą. Podchodzi od tyłu, parter ma wiele szyb, więc nietrudno zauważyć auto z pracującym motorem, zaparkowane przed wejściem, oraz sylwetki za zamglonymi szybami. Wolicki robi półobrót i odchodzi. Tej nocy odbędzie długi marsz. Kiedy wpadnie wreszcie do domu, zachowując należytą ostrożność, żona zakomunikuje mu, że milicjanci właśnie wyszli, piętnaście minut wcześniej. Wolicki zabiera trochę rzeczy, całuje dzieci (czternaście i dwanaście lat), wychodzi w noc i śnieżycę. Zostanie zatrzymany dopiero osiem miesięcy później.

Gdańsk

Jacek‌ Kuroń czuje się doskonale. Jest w Novotelu w towarzystwie dwóch młodych współpracowniczek amerykańskiej agencji prasowej, które najwyraźniej są pod wrażeniem tego czterdziestosiedmiolatka o wyłysiałej czaszce i zniewalającym uśmiechu, tak bezpośredniego. Kuroń odkorkował właśnie whisky Johnnie Walker. To jego ulubiony gatunek. Kuroń prawie nigdy nie odmawia, ilekroć jakiś zagraniczny dziennikarz prosi go o wywiad, ale w rewanżu domaga się zwykle butelki Johnniego Walkera. Tego wieczoru ma ich przy sobie sześć czy siedem. Oprócz tego, w torbie podróżnej, którą nazywa niezbędnikiem opozycjonisty, są: kawa, herbata, grzałka do gotowania wody, szczotka do zębów i karton papierosów.

Jacek‍ Kuroń jest bez wątpienia jednym z najbardziej znanych opozycjonistów polskich. Aresztowany i skazany po raz pierwszy w roku 1964, spędził w sumie dziesięć lat w więzieniu. Sądzono go siedem razy. Zawsze z przyczyn politycznych. Przesłuchań i zatrzymań już nie liczy. Dziesiątki? Setki? Nie wie, ile razy spędził dwadzieścia cztery godziny w lokalach milicyjnych na terenie całego kraju. Był wyrzutkiem społeczeństwa za różnych pierwszych sekretarzy (Gomułka, Gierek, Kania, Jaruzelski). W kręgach bliskich Kościołowi też go nie kochają. Uchodzi tam za niebezpiecznego bolszewika. W istocie Kuroń jest prawdziwym dzieckiem polskiego komunizmu. Od 1953 roku należał do partii; wyrzucono go z niej jeszcze tego samego roku za odmowę złożenia samokrytyki. Przyjęto ponownie w roku 1956, w dobie polskiego Października, odnowy partii związanej z powrotem do władzy Gomułki. Kuroń jest przede wszystkim specjalistą od przewodzenia ludziom. W roku 1954 stworzył organizację Walterowców, czerwonych pionierów, przez którą przeszła większość przyszłych kontestatorów, studentów i pracowników naukowych. Dziesięć lat później wystosował wraz z Karolem Modzelewskim List‌ otwarty do członków partii, w którym oskarżał partię o wyzysk klasy robotniczej i zdradę zasad socjalizmu. Z tego powodu znalazł się w więzieniu po raz pierwszy. Wyrok: trzy lata. W roku 1976 był jednym z założycieli Komitetu Obrony Robotników (KOR-u). A w lipcu 1980 roku jednym z pierwszych, którzy w lot pojęli znaczenie szerzących się w całym kraju strajków. Uruchamia swoistą agencję informacyjną. 21 sierpnia zostaje aresztowany wraz z ośmioma przyjaciółmi. Strajkujący w Gdańsku stawiają warunek (jeden z dwudziestu jeden) przystąpienia do pracy – zwolnienie Kuronia z aresztu. Zostaje zwolniony nazajutrz po podpisaniu Porozumień. Następnego dnia Wałęsa powołuje go na eksperta Solidarności. Względnie umiarkowany i nader trzeźwego umysłu, jest (wraz z Michnikiem) doradcą związku, stanowi ulubiony cel ataków prasy oficjalnej i propagandy radzieckiej, które widzą w nim przywódcę polskiej kontrrewolucji.

W czasie‌ posiedzenia Komisji Krajowej Kuroń mało się odzywał. Po zakończeniu obrad jedzie z dziennikarzami amerykańskimi do Novotelu (sam mieszka w sopockim Grand Hotelu). Obiecał im wywiad. W drodze do hotelu zauważa, że są śledzeni przez kilka wozów bezpieczeństwa. Nie widzi jednak sposobu, by im się wymknąć; padający śnieg tworzy na jezdni ślizgawkę, milicjanci mogą ich dopaść bez najmniejszego trudu. Nadto w towarzystwie dziennikarzy zagranicznych Kuroń czuje się bezpieczniej niż wśród przywódców Solidarności.

Tak‌ czy owak, po udzieleniu odpowiedzi na pytania kilku dziennikarzy amerykańskich, Kuroń przebywa w jednym z pokoi Novotelu w towarzystwie dwóch młodych kobiet, zdjął właśnie sweter i popija niezłą porcję Johnniego Walkera. Nagle ktoś otwiera drzwi wytrychem. Kuroń widzi na progu starego znajomego, majora Leśniaka ze Służby Bezpieczeństwa, w towarzystwie dwóch milicjantów. Leśniak i Kuroń znają się dobrze. Major aresztował go już wiele razy i – jak to się zdarza w podobnych przypadkach – istnieje między nimi pewien rodzaj zażyłości. Pewnego dnia oficer powie adwokatowi Kuronia: „Wie pan, tyle razy już zatrzymywałem pańskiego klienta, że zastanawiam się nieraz: gdyby role się odwróciły i ja byłbym aresztowany przez niego, czy zdołałbym zachować tyle spokoju?”. Po zwróceniu uwagi majorowi, że mógłby przynajmniej poczekać, aż on dopije whisky, Kuroń zgadza się z nim wyjść. Leśniak radzi, by założył sweter, gdyż jest bardzo zimno (Kuroń ogranicza się do włożenia podbitego futerkiem płaszcza), i wyjaśnia: „Tym razem sprawa jest poważna, bardzo poważna; zapowiada się na dłużej”. Milicjantom, którzy chcą aresztowanemu założyć kajdanki, Leśniak rzuca: „Panu Kuroniowi nie trzeba”. Wychodzą. Mijając recepcję, Kuroń wręcza butelkę whisky dwóm młodym pracującym tam kobietom. Wyglądają na przerażone. Wchodzi do milicyjnej suki, która rusza natychmiast. Po drodze Kuroń zauważa liczne pojazdy milicji, transportery opancerzone wojska, a nawet czołgi. Jeden z milicjantów (miejscowy, bo major Leśniak jest z Warszawy) mówi: „Panie Kuroń, czy to było warto?”. Kuroń odpowiada: „Dwa lata temu, gdy przychodziliście po mnie, wystarczyły dwa samochody, dziś trzeba wam czołgów”.

Furgonetka‍ zatrzymuje się przed budynkiem, który Kuroń bierze w pierwszej chwili za szkołę, a który okazuje się zupełnie nową siedzibą ZOMO. Każą mu wejść do środka. Prowadzą do podziemia. Schodzą coraz niżej, wreszcie ukazuje się duża sala jaskrawo oświetlona. Podłoga pokryta piaskiem. W głębi biały mur, na którym widać liczne ślady kul. Przy drzwiach Kuroń widzi szereg zomowców z bronią w ręku. Pada rozkaz: „Pod ścianę”. Kuroń przywykł do więzień, ale teraz rzecz wygląda inaczej. Szykuje się na śmierć. Tyle mówiono o interwencji radzieckiej. Wiedział, że w takim przypadku… Ma tylko jedno pragnienie: dojść jak najszybciej do końca sali, by się obrócić i popatrzeć im w twarz. Dochodzi do ściany, odwraca się i nic. Mężczyźni stoją nieruchomo.

Warszawa

W komisariacie‍ na Wilczej kłębi się tłum. Milicjanci po cywilnemu i w mundurach, zomowcy, aresztowani w kajdankach lub bez, krewni i znajomi. Robi się cicho, gdy wprowadzają Adama Michnika; twarz ma obrzmiałą, zakrwawioną, ręce wykręcone na plecach przez wyjątkowo krzepkich i rozwścieczonych milicjantów.

Trzydziestopięcioletni‌ Adam Michnik jest jedną z najbardziej popularnych postaci polskiej opozycji. Historyk, organizator prasy i wydawnictw podziemnych, przyjaciel i uczeń Kuronia (należał do jego organizacji czerwonych harcerzy), był jedną z gwiazd wydarzeń marcowych 1968 roku na Uniwersytecie Warszawskim, z którego usunięto go pod zarzutem „spisku syjonistycznego”. Sądzony w 1969 roku, skazany na trzy lata więzienia, został zwolniony po osiemnastu miesiącach. Przez dwa lata pracuje jako robotnik w jednej z fabryk warszawskich, potem podejmuje studia korespondencyjne. Bardzo szybko dołącza do Kuronia i jego przyjaciół. W roku 1977 należy do KOR-u. Przesłuchiwany i zamykany na czterdzieści osiem godzin ponad sto razy między 1965 a 1980, od początku strajków na Wybrzeżu zostaje jednym z doradców Solidarności.

Tego‌ wieczoru wraca do domu tuż po północy, gdy kilku milicjantów po cywilnemu chce go zatrzymać. Michnik broni się pięściami. Drogo go to kosztuje. Tamci są silniejsi. To właśnie opowie kolegom w celi, jąkając się bardziej niż zwykle.

Gdy‌ dzwonią do drzwi, Aleksander Gieysztor jest nieco zdziwiony. Prezes Polskiej Akademii Nauk nie ma zwyczaju przyjmować tak późnych wizyt. Co prawda jeszcze się nie położył, pisze przemówienie, które ma wygłosić nazajutrz na Kongresie Kultury Polskiej. Jest jednym z organizatorów tego kongresu. Otwiera drzwi. W progu stoi dwóch nieznajomych studentów. Przychodzą go ostrzec, że w mieście odbywa się gigantyczna obława, że siedziba Solidarności została opanowana przez ZOMO, że liczne wozy milicji buszują w mieście. Gieysztor chce zatelefnować, goście wyjaśniają, że telefony są wyłączone. Zastanawiają się właśnie nad sensem tych wydarzeń, gdy znowu słychać dzwonek. Tym razem zjawia się jeden z przyjaciół Gieysztora, członek PAN-u, z wiadomością, że prawdopodobnie wielu pracowników naukowych zostało aresztowanych. Przez całą noc przychodzą różni ludzie. Gieysztor, pozbawiony telefonu, naprawdę nie wie, co mógłby zrobić. Około 5.00 odprowadza ostatniego gościa.

Aleksander‌ Gieysztor, historyk o światowej sławie, choć nie zna jeszcze zasięgu toczących się wypadków, prawdę mówiąc, nie jest zaskoczony obrotem wydarzeń. Od pewnego czasu przeczuwał, że konfrontacja jest nieunikniona. Dlatego też, gdy wybuchł strajk w Wyższej Szkole Pożarniczej w Warszawie, z profesorem Szaniawskim i innymi osobistościami podjął się mediacji między studentami, Solidarnością a władzą. Spektakularna interwencja sił porządkowych upewniła go, że jest już za późno na porozumienie, że władza zdecydowała się na próbę sił. Nim zapadnie w niespokojny i krótki sen, zada sobie pytanie: „W jaki sposób Solidarność dała się aż tak zaskoczyć?”.

1.00,‍ Warszawa

Pałac‍ belwederski znajduje się na wprost budynków MON-u. Trochę dalej, na prawo, stoi gmach Rady Ministrów. Trzysta metrów na lewo – ambasada radziecka. Ryszard Reiff nie jest więc zdziwiony, widząc ze swego wojskowego wozu liczne patrole milicji i wojska kręcące się w tej dzielnicy. Wjeżdżając w bramę pałacu, dostrzega pojazdy opancerzone. W środku, w pałacu, jest pełno wojska. Są też – ale o tym dowie się później – wszyscy członkowie Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego (WRON). Zauważa, że cywile i wojskowi stoją osobno, w dwóch różnych grupach. Rozpoznaje kilku wyższych urzędników, w tym wiceministra sprawiedliwości. Reiff podchodzi do jednego z oficerów i pyta go wprost, czy Rosjanie zajęli kraj. „Nie – pada odpowiedź – ale ich kwatera główna mieści się trzysta metrów stąd”. Parę minut po 1.00 wojskowi wprowadzają obecnych członków Rady Państwa do wielkiej sali konferencyjnej (pięciu jest nieobecnych). Zajmują miejsca wokół dużego, owalnego stołu. Przed każdym z członków leży imponujący stos dokumentów. Reiff zaczyna je przeglądać. Chodzi o teksty dekretów dotyczących głównie wprowadzenia stanu wojennego. Profesor Jabłoński otwiera posiedzenie i natychmiast udziela głosu generałowi Tadeuszowi Tuczapskiemu, wiceministrowi obrony, który jest najwyższy rangą ze wszystkich obecnych. Reiff, tak samo zresztą jak i inni cywile, przeżywa moment rozterki. Czy ma zapoznać się z leżącymi przed nim dokumentami, czy też słuchać generała? Decyduje się na to drugie, rzucając od czasu do czasu roztargnionym okiem na dokumenty, które ma podpisać. Generał Tuczapski nie owija rzeczy w bawełnę. Wojsko bierze odpowiedzialność za kraj i wymaga, by Rada Państwa ogłosiła stan wojenny. Reiff ma ochotę powiedzieć, że to „nadzwyczajne” posiedzenie jest nielegalne, ponieważ Sejm jest w trakcie sesji i tylko on może podjąć taką decyzję; rezygnuje jednak‌ wobec zdecydowanego tonu generała. Generał Tuczapski, sekretarz Komitetu Obrony Kraju i od wielu miesięcy bezpośredni i czynny uczestnik przygotowań stanu wojennego, zwraca się do nich tak, jakby WRON, o której utworzeniu zdołał im dopiero co zakomunikować, władza już została przekazana.

Jerzy‌ Urban podjeżdża do gmachu Rady Ministrów ładą, którą sam prowadzi; opuścił właśnie swój dom na Żoliborzu. Po drodze rzecznik rządu stwierdził, że rozkazy zostały wykonane należycie; okna budynków publicznych są dobrze zasłonięte i nikt nie może podejrzewać, że w środku wre intensywna praca. Urban zjawiłby się w swoim biurze dużo wcześniej, zaraz po tym, jak jego szef – Rakowski – zakomunikował mu przez rządówkę, że on już jest w Radzie Państwa (było wtedy około północy), ale musiał zaczekać, aż uśnie jego żona. Oczywiście nie powiedział jej ani słowa, jak zresztą wszyscy wtajemniczeni. Był także drugi powód: jego żona jest przychylna Solidarności. To mu zresztą specjalnie nie przeszkadza. Parę miesięcy wcześniej napisał w „Szpilkach” felieton zatytułowany Po ryju, w którym‌ opowiadał, że za każdym razem, gdy żona wypowiada słowo Solidarność, ma ochotę jej nakłaść po pysku. Gadano na ten temat wiele, lecz w końcu nic się nie stało – Urban raz na zawsze miał ustaloną opinię cynicznego prowokatora. W grudniu tego roku Urban, bez wątpienia należący do najbardziej płodnych dziennikarzy polskich ostatniego dwudziestolecia, zajmował stanowisko rzecznika rządu i rzucał na szalę cały swój talent, by walczyć zawzięcie z ruchem Lecha Wałęsy. Z tego też względu był niewątpliwie najbardziej znienawidzonym przedstawicielem władzy w Polsce. Nikt zresztą nie pojmował, dlaczego rząd sobie wybrał tego polemistę o zatrutym piórze, znanego bardziej z prowokacji i umiejętności skandalizowania niż analiz politycznych, niewielkiego wzrostu i okrąglutkiego, o uszach nieproporcjonalnie wielkich i straszliwie odstających, światowca uwielbiającego dobre lokale i miłośnika wódeczki. Wielu sądziło, że sprowadził go Rakowski, jego dawny szef z „Polityki”, gdzie Urban był kierownikiem działu krajowego. W istocie był on wybrańcem dwóch ludzi: Stanisława Kani, ówczesnego pierwszego sekretarza partii, i premiera Wojciecha Jaruzelskiego. Przyczyną takiego wyboru były jego wady. W styczniu 1981 roku Urban, który nigdy nie należał do partii, napisał długi list do Kani[5], w którym‍ poddał ostrej i śmiałej krytyce postawę partii, brak odwagi, rozmiękczoną propagandę i słabość jej przywódców. Nie ograniczył się do krytyki, zalecał również inny sposób postępowania, inną koncepcję walki, którą władza powinna prowadzić przeciw Solidarności. Parę miesięcy później Jaruzelski mianował Urbana rzecznikiem rządu, a potem, w październiku, uczynił go ministrem.

Oficjalnie‍ Urban nie zajmował się stanem wojennym, gdyż rząd nie rozważał nigdy takiego projektu. Jednakże teraz, od kilku dni, wiedział, że stan wojenny zostanie wprowadzony w nocy z soboty na niedzielę. W środę Rakowski odmówił podania mu porządku dziennego obrad Biura Politycznego, które przyjęło w końcu zasadę rozwiązania siłowego, nie wnikając w kwestię środków ani inne szczegóły. Nieco później Urban musiał omówić z Rakowskim pewne problemy zaopatrzeniowe w związku z planowaną w najbliższym tygodniu wizytą premiera francuskiego. Chodziło o to, jaki zapas alkoholu należy zgromadzić na przyjęcie dla dziennikarzy francuskich towarzyszących Pierre’owi Mauroyowi.

– Pięćdziesiąt‌ butelek szampana? – pyta Urban.

– W porządku‍ – odpowiada wicepremier.

– Dwadzieścia‍ butelek whisky?

– Zgoda.

– Dwadzieścia‌ butelek francuskiego koniaku?

– Doskonale.

– Pięćdziesiąt‍ butelek wódki?

– Niech‍ będzie.

W tym‌ momencie Urban zrozumiał, że wizyta nigdy nie dojdzie do skutku.

W sobotę‌ rzecznik rządu opuścił swój gabinet wczesnym popołudniem. Postanowił wrócić do domu, by przygotować teksty, które z pewnością będą mu potrzebne następnego dnia. Nieco wcześniej przyjął w swym biurze kilku komentatorów, którym usiłował zasugerować pewne idee do przyszłych publikacji. Ponieważ jednak nie mógł być zbyt przejrzysty, konferencja zakończyła się ogólną konfuzją; komentatorzy nie mogli absolutnie pojąć, w jakim celu zostali wezwani.

Gdy‌ Urban wrócił do domu, żona opowiedziała mu o dziwnym telefonie. Jeden z ich przyjaciół, pracownik MSW, zapytał, czy mają zamiar spędzić tę noc u siebie, potem dodał, że chyba byłoby lepiej, gdyby spali poza domem. Nic z tego nie zrozumiała. Już od pewnego czasu różni ludzie stukali do drzwi ich domu, wymyślali im i wygrażali. Urban wspomniał o tym przyjacielowi, ministrowi spraw wewnętrznych. Odtąd, dwa razy dziennie, dzielnicowy przechadza się przed domem. Ale tego wieczoru sprawa wydaje się poważniejsza; Urban telefonuje do Rakowskiego, by mu zdać sprawę z tej tajemniczej rozmowy. Reakcja Rakowskiego jest natychmiastowa: „Powiedz Kiszczakowi, trzeba zapuszkować twego kumpla”. Rozpatrują różne hipotezy. Spisek Solidarności. Zamach w zamachu (ponieważ Rakowski uchodzi w oczach betonu za liberała, nie można wykluczyć, że korzystając ze stanu wojennego, pewne elementy zechcą się go pozbyć). Możliwe są też przecieki, których skutki są trudne do przewidzenia.

Urban‌ – zanim zatelefonuje do Kiszczaka – postanawia wziąć wóz i pojechać na spotkanie z przyjacielem. Żona koniecznie chce mu towarzyszyć. Spotykają się o 19.00 na stacji benzynowej. Znajomy wsiada do auta. Urban jest skrępowany obecnością żony. Orientuje się szybko, że jego znajomy nie wie nic konkretnego. Powiedziano mu po prostu parę minut po godzinie 15.00, że personel ministerstwa ma się od tej chwili uważać za zmobilizowany; powinni też liczyć się z tym, że nie wrócą na noc do domów. Nie wiedząc, co się za tym kryje, chciał na wszelki wypadek ostrzec Urbana.

Mając‍ pięćdziesiąt pięć lat i dwanaście dni, Mieczysław Franciszek Rakowski przeżywa niewątpliwie najbardziej intensywne chwile swego dziennikarskiego żywota. W istocie zamienił stołek redaktora naczelnego „Polityki” (którą ma porzucić de‍ facto w nadchodzącym roku) na fotel rządowy. Zasiada w nim jako wicepremier rządu generała Jaruzelskiego, utworzonego 11 lutego. Zastępca członka KC od 1964 roku, członek od 1975, poseł na Sejm od 1972 – Rakowski tak naprawdę nie jest człowiekiem władzy. Jeśli nawet wywierał niezaprzeczalnie pewien wpływ polityczny poprzez swoje pismo, poprzez własne artykuły i książki czy wreszcie dzięki osobistym kontaktom z politykami zachodnimi, którzy traktowali go jako kogoś w rodzaju cudownego dziecka obozu socjalistycznego, to jednak był zawsze zależny od takiego czy innego pierwszego sekretarza lub też osoby odpowiedzialnej za ideologię w sekretariacie KC. Kiedy więc w końcu stycznia 1981 roku zajmujący się sprawami organizacji w KC Kazimierz Barcikowski wezwał go, by mu oznajmić, że generał Jaruzelski zastąpi wkrótce premiera Pińkowskiego, i zapytać, czy przyjąłby stanowisko wicepremiera, Rakowski nie wahał się długo. Tym bardziej że do jego obowiązków należałaby współpraca ze związkami zawodowymi, a także nadzór nad resortami nauki, kultury i szkolnictwa. Krótko mówiąc, miałby być protektorem intelektualistów. Znając te środowiska od dawna i z bliska, ciesząc się przy tym reputacją liberała, człowieka o otwartych poglądach, Rakowski widział w tym potwierdzenie pozytywnej opinii o sobie. I kiedy Barcikowski dodał jeszcze, że: „Kiedy pracujesz w rządzie, wiesz, że to czemuś służy”, dziennikarz, który przez dwadzieścia trzy lata był naczelnym, robił wywiady z Johnem Kennedym, Willym Brandtem, Indirą Gandhi, Helmutem Schmidtem, Olofem Palmem i Kurtem Waldheimem, zdecydował się spróbować czegoś nowego.

Nie‍ znaczyło to, że całkowicie stracił zainteresowanie swym tygodnikiem. Nadal kazał przysyłać sobie z drukarni próbne odbitki. Świadczy o tym pewien incydent zapamiętany przez jednego z dawnych współpracowników. Otóż pewnego dnia Rakowski odesłał drugą kolumnę gazety (na której był umieszczony przegląd wydarzeń tygodnia) z adnotacją na marginesie: „Co to za debil, redagujący tę rubrykę, zapomniał o moim wywiadzie dla »Życia Warszawy«?”. Delikwent odpowiedział odwrotną pocztą: „Szanowny Panie! Ponieważ nie chciałem być posądzony o lizusostwo, nie dałem informacji o Pana wywiadzie”. Rakowski nie zauważył, że jego interview było‍ odnotowane w „Polityce”, tylko że w poprzednim tygodniu.

Po‌ krótkim pobycie w Davos, w Szwajcarii, który wykorzystał, by wygłosić exposé o sytuacji‍ ekonomicznej i społecznej Polski, Rakowski gotów jest stawić czoła swemu nowemu przeznaczeniu. Następuje spotkanie z pierwszym sekretarzem partii (Stanisławem Kanią) oraz długa rozmowa z przyszłym szefem rządu (generałem Jaruzelskim), który – jak mówi Rakowski – zrobił na nim duże wrażenie dzięki zwięzłym i logicznym wypowiedziom. Wreszcie formalności: posiedzenie Komitetu Centralnego, który proponuje nowy skład rządu, i sesja Sejmu, która go aprobuje. Inwestytura generała jest przyjęta jednogłośnie. Nazajutrz, gdy nowy premier przedstawi skład swego gabinetu, trzej posłowie będą głosowali przeciw Rakowskiemu, a jedenastu wstrzyma się od głosu.

Miodowy‍ miesiąc trwa krótko. Początkowo większość Polaków przyjęła bardzo przychylnie generała, który sam nie będąc postacią popularną, korzystał z przychylności, jaką cieszy się wojsko w Polsce. Jeżeli chodzi o intelektualistów, to odnosili się do Rakowskiego z pewną nieufnością, niektórzy określali go jako „polityczną mimozę”, przyznawali mu jednak tę zaletę, że jest dobrze zorientowany w problemach nurtujących ich środowisko. Bardzo szybko wicepremier, będący również przewodniczącym Komitetu do spraw Związków Zawodowych, zwróci przeciw sobie przedstawicieli Solidarności, którzy będą woleli negocjować z Cioskiem, ministrem do spraw związków. Prawdziwe zerwanie nastąpi w sierpniu, w toku niezmiernie trudnych pertraktacji między przedstawicielami władzy pod wodzą Rakowskiego a całym kierownictwem Solidarności z Wałęsą na czele. W czasie gdy bojownicy Solidarności paraliżują komunikację w centrum Warszawy, obie strony próbują znaleźć jakiś sposób porozumienia. Wspólna grupa, w której po stronie rządowej znajdziemy już Urbana i Górnickiego, zredagowała nawet komunikat. W ostatniej chwili przedstawiciele Solidarności odmawiają podpisania komunikatu. Rakowski jest tym osobiście urażony. (Gdy znajdował się w gabinecie generała, by zapoznać go z treścią komunikatu, Wałęsa i Górnicki, którzy tymczasem pozostali tête-à-tête w jego‍ biurze, poważnie nadwerężyli butelkę Johnniego Walkera).

Tego‌ właśnie dnia Rakowski upewnił się, że nigdy nie będzie zgody między władzą a Solidarnością. Miesiąc później, 11 września, wzywa Górnickiego do swojego letniego domku na Mazurach. Musi go powiadomić przez milicję (Górnicki przebywa w tym samym rejonie, ale w odległości stu kilometrów i nie ma telefonu), musi także (również przez milicję) zaopatrzyć go w paliwo (benzyna jest na kartki, a Górnicki wyczerpał już swój skromny przydział). Rozmowa szybko przybiera poważny ton i Rakowski zwierza się swojemu doradcy (to tytuł oficjalny), że nie widzi innego wyjścia, jak tylko siłowe rozwiązanie konfliktu. „Jakie?” – pyta Górnicki. „Nie wiem, ale nie obejdzie się bez wojska”. „W takim razie – mówi Górnicki – jest tylko jedna możliwość: stan wojenny”. Panowie rozstają się. Zobaczą się dopiero miesiąc później w gmachu Rady Ministrów, gdy Urban włączy Górnickiego do swojej ekipy.

Nieco‍ wcześniej, w czasie IX Nadzwyczajnego Zjazdu Partii (lipiec 1981 roku), Rakowski otarł się o najwyższą sferę władzy. Została wysunięta jego kandydatura na stanowisko pierwszego sekretarza obok Kani (którego gwałtownie krytykowano), Stefana Olszowskiego (jego głównego rywala, szefa twardych) i Barcikowskiego. Rakowski nie miał najmniejszej szansy, zresztą objęcie tej funkcji wydawało mu się samobójstwem (partia straciła właśnie ponad trzysta tysięcy członków). Kandydatura ta odzwierciedlała wszakże pewne wahania Komitetu Centralnego, w którego składzie było nawet dwadzieścia procent członków Solidarności i który wybrał do Biura Politycznego robotnicę należącą do związku Wałęsy. Rakowski, podobnie jak Olszowski, wycofał swoją kandydaturę. Wybrano Kanię. Na trzy miesiące. Już 18 października zastąpił go generał Jaruzelski. Od tej chwili Rakowski nie ma już wątpliwości co do sposobu rozwiązania kryzysu. Prawie otwarcie staje się zwolennikiem rozwiązania siłowego. W tym właśnie czasie wyjaśnia profesorowi Szaniawskiemu, że władza nie należy już do Biura Politycznego, lecz do rządu, gdyż on dysponuje wojskiem w sposób rzeczywisty. Odtąd w postawie Solidarności będzie szukał argumentów przemawiających przeciw związkowi. Uwypukla wszelkie ekscesy przywódców Solidarności o kierunku ekstremistycznym, jak na przykład Mariana Jurczyka, przewodniczącego związku w Szczecinie, który oświadczył na wiecu 25 października: „Będziemy trzymali rząd na smyczy jak psa”, a potem: „Wypędzimy tę bandę moskiewskich Żydów z Polski i przypomnimy im ich prawdziwe nazwiska”. Rakowski podlicza skrupulatnie wszystkie strajki, wliczając także strajki ostrzegawcze (było ich między 5 a 28 listopada ponad czterysta). Opowie później, że w owym czasie nie ustawał w wysiłkach, by przekonać generała, żeby użył siły przeciw Solidarności. Uważał, że generał zbyt długo‌ się waha. Z zadowoleniem więc przyjął decyzję powołania w całym kraju wojskowych grup operacyjnych (23 października), których oficjalnym zadaniem było sygnalizowanie rządowi wszelkich zjawisk negatywnych i rozstrzyganie od ręki kwestii spornych. Pojawienie się tych grup było przyjęte życzliwie przez znaczną część ludności. Umknęło natomiast uwadze wielu obserwatorów zagranicznych, którzy nie zauważyli także ich powrotu do koszar 22 listopada.

Kiedy‌ 11 grudnia Mieczysław Rakowski uczestniczył jako osoba oficjalna w otwarciu Kongresu Kultury Polskiej, wiedział już, że postanowiono działać. Właśnie wtedy w obecności profesora Szaniawskiego wymknęło mu się zdanie: „To ostatni akt polskiej odnowy”. Jednak w ciągu tych ostatnich dwóch dni nie zdradził się z niczym. Co najwyżej spotykający go intelektualiści, naukowcy, artyści, pisarze odnieśli wrażenie, że wydawał się jakby zdenerwowany, niespokojny lub nieobecny. Wszyscy zauważyli, że palił więcej niż zwykle. Dwunastego wieczorem, pod koniec sesji, która miała być wznowiona nazajutrz, w niedzielę, Rakowski nie powiedział ani słowa tym, którzy – o czym przecież wiedział – mieli być aresztowani tej nocy. Ma jeszcze jedną sprawę do załatwienia. Obiecał wpaść z żoną do przyjaciół, lekarzy wyjeżdżających na kilka lat do pracy w Libii. Idzie więc na to przyjęcie, które się odbywa w wesołej atmosferze. Około godziny 23.00 wicepremier żegna się z gospodarzami. Bardzo mu przykro, ale musi jeszcze wpaść do biura. Wychodząc, upewnia się jeszcze, czy ktoś odwiezie jego żonę do domu.

Po‌ wejściu do gabinetu włącza radio. Pragnie sprawdzić, czy program, który nagrał kilka dni temu, pojawi się na antenie. Chodzi o długi wywiad, w którym wdał się w obszerne i pesymistyczne rozważania dotyczące przyszłości kraju, ewolucji kryzysu, ryzyka starcia. Wywiad został nadany. Tytuł audycji brzmi: „Rozważania przed północą”.

Około‍ północy wzywa do siebie przez rządówkę Urbana.

Urban‍ po przybyciu usprawiedliwia się ze spóźnienia (musiał czekać, aż żona zaśnie) i idzie do toalety. W tym celu musi przejść przez mały pokój przylegający do gabinetu Rakowskiego. Po powrocie robi uwagę, że jeden wojak, i w dodatku pogrążony we śnie, to trochę kiepska ochrona w takiej chwili. Rakowski mówi: „To nie wojak, to Górnicki”.

Rzeczywiście,‌ doradca generała Jaruzelskiego, który zakończył dyktowanie dla niego przemówienia i odniósł je generałowi, przeszedł potem do Rakowskiego. Tam, wyczerpany dwiema bezsennymi nocami, dosłownie padł.

Generał‌ znajduje się w tym samym gmachu, na parterze. Wybór miejsca, w którym miał spędzić tę noc, był prawdopodobnie rezultatem dojrzałego namysłu. Wojciech Jaruzelski jest, jak wiadomo, premierem. Lecz również ministrem obrony narodowej, a zwłaszcza pierwszym sekretarzem Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Obowiązujący w krajach bloku wschodniego rytuał, a nawet protokół, wymaga, by ta ostatnia funkcja traktowana była jako najważniejsza. Z logicznego punktu widzenia Jaruzelski powinien więc przebywać w Komitecie Centralnym, zwanym przez Polaków Białym Domem. Generał zdecydowanie wybrał gmach Rady Ministrów, gdyż tej nocy reprezentuje bardziej rząd i państwo niż partię, która przestała już dyktować warunki. Ideałem byłoby, rzecz jasna, znaleźć się w pałacu belwederskim, prawie naprzeciwko. Ale budynek jest już zajęty. Zwołano tam posiedzenie nadzwyczajne Rady Państwa, by uchwalić stan wojenny.

Tej‍ nocy z 12 na 13 grudnia Wojciech Jaruzelski jest niewątpliwie najpotężniejszym człowiekiem w Polsce. Nigdy, odkąd istnieje Polska Rzeczpospolita Ludowa, żaden człowiek nie sprawował tak wielkiej władzy. Jednocześnie Polacy wiedzą o nim niewiele. Gdy mianowano go w lutym premierem, a później w październiku pierwszym sekretarzem, jego oficjalna biografia zamykała się w kilku linijkach. Urodził się 6 lipca 1923 roku w Kurowie, w województwie lubelskim. Podczas II wojny światowej przebywał w Związku Radzieckim. Wstąpił do Wojska Polskiego (prokomunistycznego) w roku 1943. Dowódca plutonu, następnie szef zwiadu pułku, walczy w szeregach I Armii pod dowództwem generała Zygmunta Berlinga o wyzwolenie Warszawy, bierze udział w bitwach na Wale Pomorskim, nad Bałtykiem, Odrą i Łabą. Po wojnie od 1945 do 1947 roku walczy ze zbrojnymi siłami antykomunistycznymi. W roku 1957 jest dowódcą dywizji zmechanizowanej w Szczecinie. Od 1960 do 1965 roku szefem Głównego Zarządu Politycznego Wojska Polskiego, w latach 1965–1968 szefem Sztabu Generalnego, od 1962 roku wiceministrem obrony narodowej. W 1968 zostaje ministrem tego resortu. Oto praktycznie wszystko, co wiedziano o nim aż do początku roku 1981. Jego przeciwnicy (nieliczni) podkreślali, że w grudniu 1970 roku jako minister obrony był po części odpowiedzialny za krwawe wydarzenia na Wybrzeżu. Generał przyjmował następującą linię obrony: rozkaz otwarcia ognia do tłumu był dany przez najwyższych członków kierownictwa partii, do których jako zastępca członka Biura Politycznego nie należał.

Jego‌ rodacy zauważali przede wszystkim ciemne okulary, sztywną postawę (żona powiedziała, że urodził się na baczność) i dobrą polszczyznę, rzadko spotykaną w wyższych sferach armii polskiej. Bliżej znany stał się generał Jaruzelski dopiero 13 grudnia.

Urodził‍ się w rodzinie ziemiańskiej, której rodowód sięga XV wieku. Jej herbem (o ironio!) jest Ślepowron. W przedwojennym opisie heraldycznym można przeczytać: „W polu błękitnym, na krzyżu kawalerskim złotym zaćwieczonym na barku podkowy srebrny kruk czarny z pierścieniem złotym w dziobie”.

Jego‌ ojciec Władysław był zarządcą dóbr ziemskich. Aktywista Związku Rolników i organizacji katolickich, był ochotnikiem podczas wojny polsko-rosyjskiej 1920 roku. Dziadek Wojciech (w rodzinie nadawano zawsze imiona starszych z rodu: raz Wojciech, raz Władysław) walczył także przeciw Rosjanom. Również jego pradziadek Władysław odznaczył się w powstaniu styczniowym w walce z tym samym przeciwnikiem.

Młody‌ Wojciech uczył się w szkole ojców marianów w Warszawie. Jako instruktor harcerski w roku 1939 pozostawił w dzienniku swojego zastępu słowa, które głoszą, że „celem i hasłem każdego harcerza jest służba Bogu i Ojczyźnie”. Wzywał też swych kolegów, by kontynuowali „dziedzictwo harcerzy, którzy polegli w roku 1920, broniąc kraju przed czerwonym najeźdźcą”.

Na początku‌ wojny, we wrześniu 1939 roku, rodzice Wojciecha uciekli z nim i jego młodszą siostrą na Litwę, wówczas jeszcze niepodległą. Rok później Armia Czerwona zajęła kraj. Jaruzelscy, podobnie jak setki tysięcy Polaków, zostali wywiezieni na Syberię. W jakich warunkach? O tym wie tylko generał. Nigdy nie mówił o tym publicznie. Nie mówił również, w jakich okolicznościach zmarł jego ojciec. Według jednych został rozstrzelany w obozie, zdaniem innych zginął z wyczerpania. Wojciech pracuje jako drwal. Plotka mówi, że wtedy, w oślepiającym syberyjskim śniegu, przyszły generał nabawił się zapalenia spojówek i od tego czasu nosi ciemne okulary. W roku 1943 Wojciech Jaruzelski wstępuje do Wojska Polskiego, tworzonego przez komunistów w Związku Radzieckim po tym, jak armia Andersa sformowana wcześniej i związana z polskim rządem emigracyjnym w Londynie opuściła ZSRR, by udać się do Iranu. Bardzo możliwe, że gdyby Jaruzelski mógł się dostać do niej wcześniej, byłby służył pod rozkazami Andersa. W każdym razie w roku 1943 młody Jaruzelski trafia do Riazania, na południowy wschód od Moskwy, gdzie stworzono właśnie oficerską szkołę Wojska Polskiego. Niektórzy zadawali sobie potem pytanie, w jaki sposób Jaruzelski, człowiek pochodzący z rodziny o tradycjach rozmijających się w sposób zasadniczy z kryteriami obowiązującymi wówczas w środowisku komunistycznym, mógł być przyjęty do tej szkoły. Jest faktem, że synowie szlacheccy i uczniowie szkół klasztornych nie wypełniali szeregów Wojska Polskiego w ZSRR i nie zasiadali na ławach szkoły oficerskiej. Jednak armia ta cierpiała na dotkliwy brak oficerów (ponad czternaście tysięcy polskich oficerów, wziętych do niewoli przez Armię Czerwoną w roku 1939, „zniknęło”; zostali rozstrzelani w większości w roku 1940 przez NKWD w Katyniu). Ponadto Wojciech Jaruzelski był ochotnikiem. Uczy się więc w szkole riazańskiej.‍ Jeden z jego kolegów nazywa się Florian Siwicki. Trzydzieści osiem lat później będzie szefem sztabu Wojska Polskiego, członkiem WRON, następnie sukcesorem Jaruzelskiego na stanowisku ministra obrony.

Jaruzelski‍ opuszcza szkołę w grudniu 1943 roku w stopniu podchorążego. Zostaje dowódcą plutonu, potem bardzo szybko szefem zwiadu pułkowego. Mówiono wtedy, że zwiadowcy mają szansę przeżycia jedną na dziesięć. Niektórzy przyjaciele generała nie wahają się twierdzić, że to właśnie z racji mało proletariackiego pochodzenia wysyłano go na posterunki szczególnie niebezpieczne. Po wojnie postanawia zostać w wojsku. Bierze udział w niszczeniu partyzantki antykomunistycznej (głównie nacjonalistów ukraińskich). „Opuścić armię w tym momencie – mówi w jednym z wywiadów – równałoby się dezercji”. I dalej wyjaśnia ten wybór: „Wraz z latami wojsko stało się moim ogniskiem domowym, moją rodziną. Miałem w nim przyjaciół. Nauczyłem się w nim zawodu. Mimo młodego wieku zdobyłem wielkie doświadczenie. Pozostać w armii było więc rzeczą naturalną, pozwoliło mi to pełnić służbę, którą lubiłem, w której znalazłem harmonię z moimi przekonaniami, z moim poczuciem obowiązku”.

Kończy‍ Wyższą Szkołę Piechoty i zaczyna wykładać taktykę i służbę sztabów. Następnie studiuje w Akademii Sztabu Generalnego. Aż do roku 1957 jest odpowiedzialny za wyszkolenie wojskowe. Jego koledzy z tamtego okresu pamiętają go dość dobrze. Nazywali go małym Jezusem lub prymusem – taki był pilny, przykładny, dobrze wychowany. Jeden z kolegów wspomina, jak Jaruzelski skrupulatnie wycierał tablicę. Wbrew temu, co mówiono, a nawet pisano, Jaruzelski nie studiował nigdy w radzieckiej akademii wojskowej. Najwyżej, jak wszyscy wyżsi oficerowie bloku wschodniego, uczestniczył w konferencjach lub krótkotrwałych kursach. Informacja ta – powtórzona w książce opublikowanej w Moskwie z podpisem marszałka Wiktora Kulikowa – prawdopodobnie wzięła się stąd, że w roku 1960 Jaruzelski miał wyjechać do Moskwy na studia w Akademii imienia Woroszyłowa. Nie pojechał tam jednak, gdyż tuż przed wyjazdem zaproponowano mu kierownictwo zarządu politycznego wojska. Miał wtedy trzydzieści siedem lat. Cztery lata później był już najmłodszym generałem Ludowego Wojska Polskiego. Ze stanowiska dowódcy na prowincji przechodzi prawie na szczyty hierarchii wojskowej. W Szczecinie pozostawił po sobie wrażenie człowieka otwartego, towarzyskiego, chętnie spotykającego się z artystami, miłośnikami literatury, przepadającego za końmi i umiejącego cenić piękne kobiety. Mniej więcej w tym czasie poznał tę, która została jego żoną. Barbara była wtedy tancerką w zespole folklorystycznym. Szybko porzuciła karierę artystyczną na rzecz poważnych studiów na Uniwersytecie Warszawskim, z doktoratem włącznie. Dziś naucza języka niemieckiego i cieszy się powszechnym poważaniem w środowisku uniwersyteckim.

W roku‌ 1964 Jaruzelski wchodzi w skład Komitetu Centralnego PZPR, partii, do której należał od początku, to znaczy gdy w roku 1948 złączyły się partia robotnicza z socjalistyczną. W 1965 zostaje szefem Sztabu Generalnego, czyli człowiekiem numer dwa w wojsku. Numerem pierwszym stanie się w roku 1968.

Sukcesję‌ po marszałku Marianie Spychalskim zawdzięczał wydarzeniom w marcu 1968 roku. Grupa notabli partyjnych pod wodzą generała Moczara, ministra spraw wewnętrznych, usiłowała obalić Władysława Gomułkę, będącego u władzy od roku 1956. Jakkolwiek w tej kwestii istnieje wiele niejasności, ogólna linia jest znana; był to bez wątpienia prawdziwy spisek. Wszystko zaczęło się w czerwcu 1967 roku, w wyniku wojny sześciodniowej. Niektórzy wyżsi oficerowie w dowództwie sił przeciwlotniczych zamanifestowali zbyt wielki podziw dla męstwa armii izraelskiej; popełnili błąd, zgłaszając chęć przeanalizowania rozwoju operacji lotnictwa izraelskiego. Dowódca sił przeciwlotniczych, generał Mankiewicz, został zdymisjonowany wraz z dwoma zastępcami. W istocie poprzez niego godzono w Spychalskiego, a przez Spychalskiego w Gomułkę. Ich przeciwnicy, wykorzystując fakt, że obaj panowie poślubili Żydówki, rozpętali prawdziwą kampanię anty-semicką, do której zresztą początkowo przyłączył się także Gomułka, wspominając o istnieniu piątej kolumny. W wojsku zrobiono czystkę, zwolniono czternastu generałów i dwustu pułkowników (nie wszyscy byli Żydami). W kwietniu 1968 roku Spychalski musiał opuścić ministerstwo, by zająć wyłącznie honorowe stanowisko przewodniczącego Rady Państwa. Przyjaciele Moczara przystąpili do ofensywy ideologicznej głównie na trzech odcinkach: uniwersytety, środki przekazu i kultury. Parę tysięcy Żydów musiało wyemigrować. Tysiące ludzi straciły pracę. Gomułce jednak udało się utrzymać przy władzy. Lecz nie na długo – pozostały mu niecałe dwa lata. Nie wydaje się, by Jaruzelski zaangażował się w tę walkę jawnie. Widziano go wprawdzie nieraz w towarzystwie Moczara lub innego lidera nacjonalistów, Strzeleckiego, ale nie wypowiedział się ani razu publicznie w duchu spiskowców. Ludzie, którzy go dobrze znają, upatrują w tym jednej z głównych wad‍ jego charakteru: to człowiek stale niezdecydowany, ciągle wahający się. Być może w innych okolicznościach Jaruzelski podążyłby za tymi, których nacjonaliści oskarżali o rewizjonizm, nawet kosmopolityzm, gdyż wydawał się podzielać pewne ich poglądy. Jednak w końcu poprzestał na przyłączeniu się do silniejszych. Wtedy był to Gomułka. W grudniu 1970 roku po krwawych represjach na Wybrzeżu silniejszy był Gierek, którego partyzancka grupa Moczara próbowała wysunąć na pierwszy plan od 1967 roku.

Zdaje‍ się, że Jaruzelski raz tylko wyraźnie określił swoje stanowisko, udając się w 1956 roku z innymi młodymi oficerami wyższych stopni z wyrazami sympatii do marszałka Rokossowskiego, którego ponowne objęcie władzy przez Gomułkę zmusiło do definitywnego powrotu do Moskwy.

Jaruzelski‌ w przeciwieństwie do swego poprzednika, Spychalskiego, potrafił bardzo szybko zdobyć popularność w wojsku. Jest prawdą, że bił się o stałe zwiększenie funduszy dla armii. Do tego stopnia, że pewnego razu, gdy na posiedzeniu Rady Ministrów domagał się nowych kredytów na obronę, został zmieszany z błotem przez Gomułkę, który zawołał: „Dosyć! Pochłonęliście już tyle środków. Więcej nie dostaniecie”. W ciągu trzynastu lat, które spędził na czele armii, Jaruzelski umiał wydostać to „więcej”. Zmodernizował dogłębnie wojsko, a w szczególności radykalnie zmienił jego charakter. Przed wojną w armii polskiej jeden żołnierz zawodowy przypadał na sześciu rekrutów. Na początku lat osiemdziesiątych stosunek ten wynosił pół na pół. Przed wojną jeden oficer przypadał na dwudziestu żołnierzy; obecnie sześciu na dwudziestu. Przed wojną armia polska, licząca tylu ludzi co dzisiaj – trzysta pięćdziesiąt tysięcy – miała w swych szeregach tylko czterystu trzydziestu ośmiu pułkowników, stu generałów i jednego admirała; obecnie około trzy tysiące pięciuset pułkowników, stu generałów i dwudziestu admirałów[6]. Armia‍ ta, składająca się w połowie z żołnierzy zawodowych, korzysta ze znacznych przywilejów. Płace są kilka razy wyższe niż średnia krajowa, wojsko dysponuje bardziej komfortowymi domami wypoczynkowymi i własnymi szpitalami. Praca Wojciecha Jaruzelskiego na stanowisku ministra obrony znacznie się do tego przyczyniła.

Oto‌ wizerunek człowieka, który w swym gabinecie w Urzędzie Rady Ministrów czyta przemówienie dostarczone przed chwilą przez kapitana Górnickiego. Jaruzelski jest perfekcjonistą. Od kilku już dni pracuje nad tym tekstem, poprawiając go bez przerwy różnokolorowymi ołówkami (ma zawsze ich spory zapas na swym wielkim biurku). Nie ma już nic więcej do roboty. Nad tym, co miało się stać niebawem w Polsce, pracował od wielu miesięcy, zna i pamięta wszystkie fazy przygotowań: poczynając od pierwszych założeń operacji z sierpnia poprzedniego roku, późniejszych dyskusji z września roku następnego, kiedy to na przeprowadzenie rozwiązań siłowych nie zgadzał się ówczesny pierwszy sekretarz KC Stanisław Kania, działań przyśpieszonych w październiku także pod stałym i silnym naciskiem sojuszników z Układu Warszawskiego gotowych przyjść z pomocą w zwalczaniu kontrrewolucji.

Operacja‍ została rozpoczęta dziesięć godzin wcześniej. Odpowiedzialni za nią są: generał Florian Siwicki, szef Sztabu Generalnego, który z biura przy Klonowej kieruje ruchami wojsk, i generał Czesław Kiszczak, na Rakowieckiej, dowodzący wszystkimi siłami MSW, milicji i ZOMO. I Wojciech Jaruzelski. Tylko ci trzej generałowie znają wszystkie szczegóły planu wprowadzenia stanu wojennego, który przygotowywali od samego początku, to znaczy od przeszło roku.

Dopiero‍ tej soboty, dokładnie o godzinie 13.30, postanowili przejść do działania. Po zebraniu w Radzie Ministrów Siwicki i Kiszczak udali się do swoich ministerstw, by uruchomić: pierwszy – machinę wojskową, drugi – aparat milicyjny. Do tej chwili mogli jeszcze rzecz odroczyć lub anulować. Od godziny 15.00 stało się to niemożliwe. Podjąwszy decyzję, Jaruzelski wezwał dwóch głównych członków Biura Politycznego: Kazimierza Barcikowskiego i Stefana Olszowskiego. Pierwszy z nich uchodził za bardziej liberalnego niż drugi, który – jako zwolennik rozwiązania siłowego – od początku był uosobieniem partyjnego betonu. Po zaprzysiężeniu dochowania tajemnicy generał poinformował dwóch cywilów o decyzjach wojskowych. Powiadomił ich o powołaniu WRON (uznał jednak za zbyteczne podanie jej składu) i stwierdził, że Rada Państwa zbierze się o 1.00 w celu przyjęcia uchwały o wprowadzeniu stanu wojennego. To właściwie wszystko, co im powiedział. Był jeszcze inny cywil dopuszczony do tajemnicy: ten wiedział nieco więcej. Wicepremier Mieczysław Rakowski otrzymał zadanie skoordynowania wszystkich operacji cywilnych związanych z rządem.

Organizacja‍ przedsięwzięcia jest czysto wojskowa, tajemnica również; rozkazy i niezbędne dokumenty rozesłano już w zapieczętowanych kopertach. W Służbie Bezpieczeństwa mieli je otworzyć o godzinie 15.00, odpowiedzialni funkcjonariusze milicji – w większości o 18.00, dowódcy pewnych jednostek wojska – o 23.00 i tak dalej. Od godziny 15.00 jednostki ZOMO zajęły pozycje wyjściowe. Armia, będąca w stanie alarmu od kilku dni, opuszcza koszary dopiero o 23.00 (z wyjątkiem pewnych jednostek podległych MSW). Komendanci wojewódzcy milicji zostali uprzedzeni o 15.00, lecz szeregowych milicjantów wzywano dopiero od 22.00 do 24.00. Gdy pierwszych internowanych zaczęto przywozić do komisariatów, wielu milicjantów nie wiedziało jeszcze, co się dzieje.

Operacja mogła być rozpoczęta tydzień wcześniej, lecz po 15 grudnia było to niemożliwe. Tego dnia połowa rocznika odbywającego służbę wojskową miała wrócić do domu. Rekruci powinni być zwolnieni 15 września, lecz rząd uzyskał od Sejmu zgodę na utrzymanie ich w wojsku jeszcze przez trzy miesiące ze względu na panujący w kraju kryzys. Zarządzenie to przeszło wtedy prawie niezauważone. Jednak niepodobna było tego powtórzyć. O ile generałowie byli absolutnie pewni bezwarunkowego poparcia ze strony starszych oficerów, o tyle sytuacja wyglądała inaczej z młodszymi oficerami, którzy nadstawiali życzliwie ucha na poglądy Solidarności. Co się tyczy młodzieży, która miała być powołana do wojska, to przeżyła ona właśnie szesnaście podniecających miesięcy od czasu powstania pierwszego wolnego związku, wolności bez precedensu. Dlatego też wojskowi oczekiwali pojawienia się jej w koszarach nie bez niepokoju. Dotychczas udawało im się jako tako bronić przed „zakażeniem” żołnierzy w służbie czynnej (w armiach bloku wschodniego dyscyplina jest surowsza, przepustki bardzo rzadkie, kontakty z życiem cywilnym mocno ograniczone). Dla generałów istniała tylko jedna możliwość: stan wojenny.

Około 1.00 profesor Szaniawski z żoną i córką przybywa w milicyjnej furgonetce do komisariatu na Żoliborzu. Kiedy wchodzi do środka między dwoma funkcjonariuszami bezpieczeństwa, słyszy słowa oficera: „Zaprowadźcie go do komendanta, na pierwsze piętro”. Komendant w mundurze przyjmuje Szaniawskiego bardzo grzecznie i natychmiast informuje o wprowadzeniu stanu wojennego. Następnie wyciąga formularz i zaczyna czytać.

„Na mocy dekretu z 12 grudnia 1981 roku… zostaje obywatel internowany… z powodu nielegalnej działalności…”.

Komendant radzi żonie Szaniawskiego, by zabrała dokumenty męża (legitymację służbową, prawo jazdy i tak dalej), następnie pozwala profesorowi pożegnać się z żoną i córką. Gdy jest już sam na sam z profesorem, próbuje nawiązać z nim rozmowę, sprawia wrażenie zagubionego. W pewnym momencie zwraca się do Szaniawskiego:

– Panie profesorze, czy mogę zadać panu jedno pytanie?

– Proszę bardzo.

– Co z tego będzie?

– Powiem panu: kraj się ruszy!

Dwaj mężczyźni pozostają razem przez godzinę; aż do chwili, gdy przyjdą po Szaniawskiego mundurowi, by go zawieźć do więzienia w Białołęce. Wchodząc do karetki więziennej, Szaniawski zauważy ciało rozciągnięte na podłodze. To Kretkowski, ofiara ataku epilepsji. Szaniawski, który go nie zna, będzie się domagał – z sukcesem – sprowadzenia lekarza.

1.30, Gdańsk

Tadeusz Fiszbach przyjeżdża samochodem wojewody Jerzego Kołodziejskiego do dzielnicy Zaspa na ulicę Pilotów, przed dom Wałęsy. Budynek jest otoczony przez kordon milicjantów. Dwaj mężczyźni wchodzą po schodach, dzwonią, wymieniają swoje nazwiska. Drzwi się otwierają. Lech Wałęsa przyjmuje ich w piżamie. Rozmowa trwa krótko. Fiszbach wyjaśnia przewodniczącemu Solidarności, że ogłoszono stan wojenny i że powinien się udać do Warszawy, by natychmiast spotkać się z przedstawicielami Państwa (kładzie nacisk na to słowo). Wałęsa nie chce o tym słyszeć. Nigdzie nie pojedzie. Sekretarz partii próbuje go przekonać, podkreśla powagę sytuacji, apeluje do poczucia odpowiedzialności przewodniczącego. Wałęsa mówi mu, że z całym szacunkiem, ale ani na krok nie ruszy się z domu. Dwaj panowie – zanim wyszli – zauważyli, że w mieszkaniu jest pełno ludzi.

Wałęsa wrócił do domu po zakończeniu obrad Komisji Krajowej Solidarności. Oczekiwali go tam młodzi ludzie; pragnęli mu oznajmić o aresztowaniach członków organizacji Młoda Polska. Przewodniczący związku starał się zachować spokój; radził im, by przyszli nazajutrz. Nieco później przybył adwokat Władysław Siła-Nowicki, jeden z doradców Solidarności, żeby uprzedzić Wałęsę o obławach w Gdańsku. Doradzał opuszczenie domu przynajmniej na kilka godzin. Wałęsa nie chciał o tym słyszeć, twierdząc, że nie ryzykuje niczego. „Ale aresztowali twojego szofera” – mówi mu adwokat. „Będzie zwolniony” – odpowiada Wałęsa. Parę minut później przyjdzie zapłakana żona jego szofera i strażnika zarazem, by potwierdzić tę wiadomość. Przewodniczący Solidarności dla okazania, że nie należy wpadać w panikę, rozbiera się i wkłada piżamę.

1.31, Warszawa

AFP wysłała pierwszą pilną depeszę: „Władza zadaje cios Solidarności w Warszawie”. Parę minut później agencja donosi o brutalnym aresztowaniu Krzysztofa Śliwińskiego. Są to pierwsze informacje o wydarzeniach w Warszawie. Sekretarz biura pyta Michela Castexa, czy nie należałoby pojechać i obudzić kierownika, Jacques’a-Michela Tondre’a, który mieszka po drugiej stronie Wisły i którego nie można zawiadomić w żaden inny sposób. „Nie warto, dajmy mu się wyspać, jest zmęczony”.

Depesza AFP trafia do biura agencji w Paryżu. W biurze TF1 postanawiają obudzić specjalistę od spraw polskich. Ponieważ nie ma jeszcze Dziennika telewizyjnego, wszystkie zaś połączenia z Warszawą są przerwane, specjalista prosi, by go wezwać później, kiedy zbierze się więcej wiadomości. Sekretariat redakcji RFI (radio francuskie dla zagranicy) wzywa jednego z dziennikarzy sekcji polskiej, Kazimierza Piekarca, który szybko udaje się do Maison de la Radio[7].

1.45, Warszawa

Kiedy milicjanci w cywilu przyszli po niego za pierwszym razem, około 1.00 w nocy, Andrzej Celiński spał. Młody socjolog (trzydzieści jeden lat) wstąpił do KOR-u w roku 1977. Wyrzucony z uniwersytetu, powrócił tam w grudniu 1980 roku. Początkowo bliski współpracownik Wałęsy (był szefem jego gabinetu), zaczął się oddalać od ruchu parę miesięcy temu. Nie zgadzał się absolutnie ze związkowymi ekstremistami, a także z ich linią działania, która się zarysowała po zjeździe. Zachował doskonałe stosunki z Wałęsą, ale nie odzywał się do żadnego z jego doradców. Nie pełnił żadnej funkcji oficjalnej, nie uważał więc za konieczne, by pojechać do Gdańska. W posiedzeniu radomskim też nie uczestniczył. Dzwonek do jego drzwi około 1.00 w nocy zaskakuje go. Jest jeszcze bardziej zdziwiony, gdy przez wizjer dostrzega kilku cywilów i znajomego sierżanta, który od lat przynosił mu wezwania do komisariatu. „Co się stało?” – pyta Celiński. „Proszę otworzyć – odpowiada sierżant. – Mam panu coś do przekazania”. Celiński odmawia. Po krótkich pertraktacjach milicjanci odchodzą. Niemniej Celiński jest zaintrygowany tą wizytą. Próbuje zatelefonować. Linia przerwana. Na wszelki wypadek ubiera się.

Po trzech kwadransach milicjanci wracają. Tym razem zaopatrzyli się w łomy. Podczas gdy zaczynają wyważać drzwi, Celiński wypada na balkon i zaczyna krzyczeć. Prawie wszędzie zapalają się światła. W dzielnicy pełnej anonimowych wieżowców mieszkają liczni sympatycy Solidarności. Po tym ostrzeżeniu niektórzy próbują uciec, inni chowają dokumenty i materiały drukarskie. W momencie gdy ostatni zamek ustępuje definitywnie, Celiński otwiera drzwi, milicjanci wpadają do środka. Celiński spodziewa się najgorszego – w każdym razie niezłego lania. Ku jego wielkiemu zdziwieniu przybysze zachowują się niezwykle poprawnie. Gdy go prowadzą do wozu stojącego przed budynkiem, sądzi, że tym razem sprawa jest naprawdę poważna. Po przybyciu do komisariatu na Mokotowie jest już tego zupełnie pewien. Nim dowiedział się, że to stan wojenny, rozpoznał dziesiątki przyjaciół. Większość z nich to intelektualiści, odnoszący się co najmniej ironicznie do milicjantów. Padają dowcipy, niekiedy graniczące z obelgami. Celiński, wielokrotnie już zatrzymywany, jest zdumiony powściągliwością funkcjonariuszy bezpieczeństwa i milicji. Najwyraźniej otrzymali takie instrukcje. Jego wrogi stosunek do wszelkiej konfrontacji zmieni się nieco, gdy znajdzie się w ciężarówce wojskowej wraz z paroma dziesiątkami innych aktywistów w drodze do Białołęki. Zrozumie, że nie jest to godzina dialogu.

2.00

Halina Skibniewska budzi się z trudem. Od wielu dni czuje się wyczerpana. Składają się na to kłopoty osobiste (mąż w szpitalu na sali reanimacyjnej), ale również niezwykłe napięcie, któremu poddana jest od kilku tygodni ta sześćdziesięcioletnia kobieta, wicemarszałek Sejmu. Dzwonek do drzwi jest natarczywy. Podnosi się, idzie otworzyć. To przyszła jej matka, mieszkająca w tym samym domu, na ulicy Frascati, obok willi byłego szefa partii, Gomułki, niedaleko sejmu. Matka zapowiada wizytę dwóch młodych zapłakanych kobiet, które nalegają na widzenie się z nią. Pomyliły piętra i zadzwoniły do drzwi dawnego mieszkania Skibniewskiej, budząc jej matkę. Skibniewska ubiera się i schodzi, by zobaczyć się z nimi. Są to żony Jacka Kalabińskiego i Bernarda Margueritte’a. Obie są jej asystentkami (Skibniewska, architekt, wykłada na Politechnice Warszawskiej). Przerażone tym, co dzieje się w mieście, przyszły się z nią zobaczyć; ich mężowie czekają na dole w aucie. Halina Skibniewska jest wielce zdumiona. Próbuje telefonować. Na próżno. Nie ma dostępu do telefonu rządowego. Przede wszystkim dlatego, że stanowisko wicemarszałka Sejmu, które zajmuje od 1971 roku, jest – ze względu na rolę parlamentu – wyłącznie honorowe. Główną przyczyną jest to, że Skibniewska nie należy do partii i w składzie Sejmu figuruje jako bezpartyjna. Katoliczka, brała udział w powstaniu warszawskim w szeregach Armii Krajowej. Od początku istnienia Solidarności należy do niej, nosi odznakę. Występując w tej roli, prowadziła rozmowy z generałem Jaruzelskim; zauważyła, że za pozorną obojętnością skrywał niepokój. Nieustannie nerwowo ruszał palcami. W czasie pertraktacji – to pamięta – gniótł metalowe kapsle od butelek z wodą mineralną.

Halina Skibniewska absolutnie nie była uprzedzona o tym, co nastąpi. Zaniepokojona projektem pełnomocnictw specjalnych, który rząd przedłożył izbie, z ulgą przyjęła list prymasa Glempa domagającego się wycofania projektu. I kiedy rząd zakomunikował oficjalnie, że wycofuje się z projektu, z radością uprzedziła o tym swych przyjaciół z Solidarności. Chociaż jeżeli idzie o władzę, nie miała całkowitej pewności, czy nie zmieni zdania. Była przecież posłanką od 1965 roku i wiedziała, że prawdziwe decyzje podejmowane są w gmachu Komitetu Centralnego, gdzie powiewa sztandar czerwony, a nie w półkolu sejmowym, nad którym unosi się flaga narodowa. Jednak nie podejrzewała, że władza może włożyć mundur wojskowy. Prawie przez godzinę Skibniewska pociesza asystentki. Razem próbują dociec znaczenia tego, co w ich oczach rysuje się na razie jako gigantyczna operacja milicyjna skierowana przeciw Solidarności. Około 3.00 Skibniewska żegna się z gośćmi. Gdy zamyka drzwi, dostrzega matkę. Starsza pani (ma ponad osiemdziesiątkę) ubrała się, włożyła palto. W ręku trzyma torbę podróżną. Pamięta bombardowania z września 1939 roku, ewakuację z Warszawy po powstaniu 1944 roku. Pyta córkę: „Kiedy przyjdą nas wypędzić?”. Halina Skibniewska, wicemarszałek polskiego parlamentu, profesor architektury o międzynarodowej sławie, wybucha płaczem.

Gdańsk

Członkowie kierownictwa Solidarności byli rozlokowani w trzech hotelach: sopockim Grandzie nad brzegiem morza, Monopolu (gdzie znajdowała się większość członków prezydium) i w Heweliuszu, gdzie zatrzymali się liczni dziennikarze i doradcy Solidarności. Między 1.30 a 2.00 w nocy hotele zostały otoczone przez ZOMO. Tak jak siedziba Solidarności. Milicjanci w polowych mundurach mają rozkaz, aby pozwalać wszystkim wchodzić do środka, ale nikogo nie wypuszczać. Niezwykły widok przedstawia zaśnieżona plaża w Sopocie. Dziesiątki milicjantów, wyposażonych w plastikowe tarcze, zajęły pozycje przed Grand Hotelem. Jest zimno. Ludzie w mundurach przytupują dla rozgrzewki.

Jeden z głównych doradców Solidarności, Tadeusz Mazowiecki, znajduje się z przyjaciółmi w hotelowym barze; ktoś zbliża się do niego i szepcze mu do ucha, by wyjrzał przez okno. Mazowiecki widzi plażę wprost zalaną przez zomowców. Natychmiast postanawia wrócić do pokoju, gdzie dołącza doń wkrótce ponad dziesięciu przyjaciół. Czekają razem; potrwa to prawie godzinę. Dopiero około 3.00 chmara milicjantów otworzy drzwi za pomocą zapasowego klucza, by ich aresztować.

Również około 3.00 zostanie zajęty hotel Metropol. Tam milicjanci wyposażeni w wytrychy będą działali łagodniej. Nieco wcześniej, o 2.45, opanowany został hotel Heweliusz. Kilku dziennikarzom zagranicznym udało się wyprowadzić z hotelu profesora Geremka, znanego historyka, doradcę Solidarności. Z Geremkiem, mówiącym głośno po francusku, sforsowali wyjście. Milicjanci nie odważyli się zaczepić cudzoziemców. Dziennikarze całą grupą kierują się w stronę samochodu wynajętego przez AFP. Wsiadają. Oprócz Geremka jest tam młody polski dziennikarz pracujący dla AFP, Michał Mroziński, oraz drugi Polak zatrudniony przez agencję włoską (ANSA) i wreszcie Francesco Bigazzi, korespondent tej agencji. Bernard Guetta, korespondent „Le Monde”, woli zostać w Gdańsku (ponieważ „Le Monde” nie ukazuje się w niedzielę, nie śpieszy się do Warszawy). Wszyscy zostawiają bagaże w hotelu u korespondenta „Le Monde”, żeby nie zwracać na siebie uwagi milicjantów.

Wyjeżdżają na szosę do Warszawy. Na pierwszej stacji benzynowej zatrzymują się, by napełnić bak. Pracownicy stacji pytają, czy słyszeli plotkę o aresztowaniu Wałęsy; ostrzegają, że milicja ustawia zapory na wszystkich drogach wylotowych. Postanawiają jechać dalej. Parę minut później wpadają na szlaban. Milicjanci proszą o dokumenty wszystkich podróżujących. Badają je dokładnie i zwracają bez słowa. Samochód rusza. Geremek jest przekonany, że chodzi o prowokację przeciw Solidarności w Gdańsku. Postanawia dostać się jak najszybciej do Warszawy i zorganizować strajk powszechny.

2.05, Warszawa

Ambasador Francji wreszcie się budzi. Żona nim potrząsa. Jacques Dupuy wyjmuje z uszu zatyczki, bez których nie może spać (rezydencja ambasadora znajduje się na Saskiej Kępie nad brzegiem rzeki, tuż przy drodze szybkiego ruchu). Żona mówi mu, że jacyś ludzie rzucają w okno kamieniami. Ambasador zbliża się do okna, otwiera je i słyszy, jak ktoś woła: „Monsieur l’ambassadeur, monsieur l’ambassadeur! ”. Poznaje swego doradcę, który rzuca w jego okna kulkami śniegu. Dupuy wkłada szlafrok i otwiera drzwi. Radca komunikuje mu, że w mieście dzieją się dziwne rzeczy. Telefony nie działają, teleks ambasady także. Powiadomił go o tym żandarm z ambasady, jeden z dyplomatów był już wcześniej pod rezydencją, ale nie udało mu się obudzić ambasadora. Dupuy, sprawdziwszy, że telefon faktycznie nie działa, postanawia pojechać do ambasady. Ubiera się i wsiada do wozu radcy. Pada śnieg. Droga jest śliska. Jadą wolno. W pewnej chwili, jadąc wzdłuż Wisły, spotykają konwój pojazdów wojskowych. Wiele pojazdów opancerzonych. Próbują rozpoznać marki, numery, mundury kierowców, dystynkcje. To jednak niemożliwe; śnieg jest zbyt gęsty, by mogli cokolwiek dojrzeć. Dwadzieścia minut później przybywają do ambasady położonej w centrum, prawie naprzeciwko sejmu, blisko ambasady Stanów Zjednoczonych. Tylko parę świateł pali się w oknach budynku, w którym znajdują się kancelaria i biuro ambasadora. W drugim budynku, gdzie mieszka kilku dyplomatów z rodzinami, jest kompletnie ciemno. Żandarm otwiera kratę. Jacques Dupuy idzie do swego gabinetu. Krótkie podsumowanie tego, co wiedzą dyplomaci: połączenia są przerwane, ktoś widział siedzibę Solidarności otoczoną przez ZOMO. Czy zbudzić innych pracowników ambasady? Nie, nie trzeba. Ambasador prosi, by zebrali się tylko ci, którzy są odpowiedzialni za bezpieczeństwo ambasady, przede wszystkim żandarmi. Wszyscy są już obecni. Również wojskowi, po których posłał attaché wojskowy, pułkownik Dujon, gdy o 1.00 w nocy otrzymał informację od żandarma.

Yvan Dujon miał się właśnie położyć; tego wieczoru zaprosił na kolację kilku znajomych: belgijskiego dyplomatę, szwajcarskiego attaché wojskowego i polskiego oficera zajmującego się kontaktami z zagranicą. Dujon zaprosił także swego odpowiednika radzieckiego, ale spotkał go zawód. Na pół godziny przed kolacją Rosjanin odwołał swe przybycie. Dujon nalegał, próbując nawet żartować: „Mam nadzieję, że nie szykujecie nam właśnie nowego Afganistanu”. Tamten wygadał się wreszcie Francuzowi, że jeszcze tego wieczoru oczekuje ważnej osobistości z Moskwy i jego obecność przy powitaniu jest niezbędna. Na tym zakończyła się rozmowa prowadzona po rosyjsku. Dujon polecił jednemu ze swych ludzi, by się udał dyskretnie w pobliże lotniska wojskowego i obserwował ewentualne przybycie radzieckiego samolotu. Podczas kolacji złożono mu na ten temat raport. Około godziny 22.00 istotnie wylądował radziecki samolot transportowy. Na trapie widziano wysiadających: marszałka Wiktora Kulikowa, naczelnego dowódcę sił Układu Warszawskiego, i około czterdziestu wyższych oficerów radzieckich. Dla attaché wojskowego oznaczało to tylko jedno: interwencję radziecką. Zagrożenie to nie było niczym nowym. Wojskowi francuscy z dużym zainteresowaniem obserwowali zainstalowanie przez Rosjan na początku lutego ultranowoczesnej sieci łączności, sieci troposferycznej na bazie nadajników Twin Plates. Na Zachodzie nie wiedziano dotąd, że armia radziecka jest w nie wyposażona. Zauważyli również, że od trzech miesięcy przejścia graniczne na granicy ZSRR były zamknięte, a stacje kolejowe, na których dokonywano przestawiania wagonów na inne tory, znajdowały się pod specjalnym nadzorem. 11 grudnia zanotowano, że Rosjanie rozpoczęli demontaż swych posterunków granicznych. To utwierdziło Dujona w przekonaniu, że armia radziecka szykuje się do interwencji. Sześć miesięcy temu pułkownik zmodernizował i powiększył dwukrotnie aparaturę służącą do utrzymywania łączności z Paryżem. Przekonał również ambasadora, by zażądał z Paryża przysłania zapasu łóżek polowych, koców i tyle żywności, żeby pięćdziesiąt osób mogło przeżyć w ambasadzie kilka tygodni. Po odejściu gości pułkownik się położył. Żandarm przyszedł go obudzić. Po drodze do ambasady attaché wojskowy, który mieszkał również na Saskiej Kępie, w pobliżu rezydencji ambasadora, na próżno próbował go obudzić. Teraz Yvan Dujon, po przeglądzie sytuacji wraz z ambasadorem, bierze swój samochód i wyrusza na ulice Warszawy, by osobiście zorientować się w sytuacji.

2.10

W jednym z biur ambasady Stanów Zjednoczonych, położonym w tak zwanej czułej części, strzeżonej przez żołnierza piechoty morskiej pełniącego służbę w ambasadzie, Steve Dubrow wystukuje pierwszą depeszę pod dyktando radcy politycznego. Depesza zostaje zakodowana automatycznie i przez satelitę wysłana prosto do Waszyngtonu. Parę miesięcy wcześniej na dachu ambasady zainstalowano specjalną antenę w ramach modernizacji ambasad amerykańskich na całym świecie (stało się to wkrótce po wzięciu zakładników w Teheranie). Dyplomaci donoszą o tym, co mogli stwierdzić w ciągu kilku godzin: przerwanie połączeń, zajęcie siedziby Solidarności w Warszawie, ruchy milicji, pewna liczba aresztowań. Nie wiedzą, co dzieje się w innych miastach. Nie mogą połączyć się z konsulatami. Większość dyplomatów amerykańskich krąży po ulicach. Nie zauważono ruchów obcych wojsk.

20.10 (czasu lokalnego), Waszyngton

Depesza wpływa do Departamentu Stanu. Parę minut później jest rozszyfrowana i przekazana do wydziału Europy Wschodniej. Pełniący dyżur młody dyplomata telefonuje natychmiast do dyrektora wydziału Johna Davisa, który kiedyś w Warszawie był pracownikiem ambasady. Davis opuszcza z żalem swych gości i jedzie do Departamentu Stanu. W czasie weekendów Waszyngton się wyludnia. Także politycy i wyżsi urzędnicy opuszczają stolicę. Prezydent Ronald Reagan spędza weekend w Camp David. Edwin Meese, doradca prawny Białego Domu i bez wątpienia najbliższy współpracownik prezydenta, jest na Hawajach. Sekretarz stanu Alexander Haig – w Brukseli, a sekretarz obrony Caspar Weinberger – w samolocie, gdzieś między Londynem a Waszyngtonem. Na niższych szczeblach administracji sytuacja nie przedstawia się lepiej. John Davis ma trudności w skontaktowaniu się ze swymi współpracownikami. W tym samym czasie depesza z Warszawy trafia do NSC (Krajowej Rady Bezpieczeństwa znajdującej się w Białym Domu). Jest to jedna z najważniejszych służb w administracji amerykańskiej. Za czasów prezydenta Richarda Nixona stał na jej czele Henry Kissinger, następnie, za Jimmy’ego Cartera, Zbigniew Brzeziński. Wszakże teraz, 12 grudnia, NSC nie ma szefa. Radcę do spraw bezpieczeństwa Richarda Allena właśnie zdymisjonowano. Ujawniona przez prasę ciemna sprawa upominków dla Ronalda i Nancy Reaganów zmusiła go do odejścia z Białego Domu. Dymisja nie jest jeszcze oficjalna, lecz od wielu dni Allen nie przychodzi już do biura. Następca, który pracuje w Departamencie Stanu, William Clark, nie otrzymał jeszcze nominacji. Jednym słowem, na szczytach NSC panuje sytuacja płynna. Niemniej maszyna zostaje wprawiona w ruch. Jeden z głównych doradców Rady, profesor Richard Pipes, specjalista od spraw Wschodu, zostaje poproszony do Białego Domu, gdzie w osławionej sali kryzysów (Situation Room) spotyka wiceprezydenta George’a Busha (który pojawia się na krótko), admirałów Nunnsa[8] i Johna Poindextera oraz Jamesa Bakera, szefa sztabu Białego Domu (który także nie pozostaje długo). Jest prawdą, że nowa ekipa Waszyngtonu, kalifornijska, jest tradycyjnie zwrócona ku Pacyfikowi i Azji. Dla nich Polska leży bardzo daleko.

Jedynie profesor Pipes reprezentuje NSC, ponieważ reszta kierownictwa jest nieobecna. Pipes niewiele wie na temat wydarzeń w Polsce. Przez kilka godzin w nocy będzie próbował odszukać telefonicznie tych, którzy mogliby wiedzieć, co się tam dzieje. Najpierw telefonuje do ambasadora PRL w Waszyngtonie, Romualda Spasowskiego, który zupełnie nie orientuje się w sytuacji, ale potwierdza fakt przerwania łączności z Warszawą. Pipes dzwoni również do przedstawiciela Polski przy ONZ, lecz i ten nie może mu powiedzieć nic więcej. Zgłasza się do jednego z działaczy Solidarności, podróżującego po Stanach Mirka Chojeckiego. Ten przypuszcza, że chodzi tu o zwykłą prowokację policyjną, i upewnia go, że Solidarność jest zbyt potężna, by władze polskie mogły ją zmiażdżyć.

NSC jest kompletnie zaskoczona. Najlepszy dowód, że w przeddzień, 11 grudnia, na posiedzeniu pod przewodnictwem Ronalda Reagana zaakceptowała dodatkowe kredyty dla Polski w wysokości stu milionów dolarów, poza tym siedemset sześćdziesiąt pięć milionów na zakup żywności Stany Zjednoczone przyznały Polsce wcześniej w tym roku. Najważniejsze pytanie, które stawiają sobie amerykańscy notable zebrani w sali kryzysów Białego Domu, brzmi: „Czy chodzi tu o interwencję radziecką?”.

Wszyscy mają w pamięci kryzys grudniowy 1980 roku. Wtedy, przez siedemdziesiąt dwie godziny, Amerykanie sądzili, że armia radziecka zajmie Polskę w nocy z 7 na 8 grudnia. W tym okresie pod koniec kadencji Cartera (prezydent elekt Ronald Reagan miał objąć funkcję na początku nadchodzącego roku) administracja prezydenta przeżywała dramatyczne godziny. Jak wiadomo, prezydent Carter był niezmiernie przywiązany do idei praw człowieka. Dobrze znana była jego reakcja na inwazję Związku Radzieckiego na Afganistan w 1979 roku: represje ekonomiczne i bojkot igrzysk olimpijskich w Moskwie. Śledził dokładnie wydarzenia w Polsce i nie ukrywał sympatii dla Solidarności. Co więcej, dwaj z jego najbliższych współpracowników byli polskiego pochodzenia: sekretarz stanu Edmund Muskie i doradca specjalny do spraw bezpieczeństwa Zbigniew Brzeziński, zwany przez Amerykanów Zbig. Brzeziński był specjalistą od spraw Europy Wschodniej; polecił, by go stale informowano o sytuacji w Polsce. Na początku grudnia nabrał przekonania, że Związek Radziecki przygotowuje interwencję wojskową, tak jak to uczynił na Węgrzech w roku 1956 i w Czechosłowacji w roku 1968.

5 grudnia 1980 roku CIA informuje Brzezińskiego, że według pewnych źródeł 8 grudnia o świcie piętnaście dywizji radzieckich wkroczy do Polski. Równocześnie wkroczyć mają dwie dywizje czechosłowackie i oddziały Narodowej Armii Ludowej NRD. Z upływem godzin informacje się mnożą: spływają z CIA, a także z Pentagonu i NSA (tajna agencja wywiadu elektronicznego). Gromadzi się coraz więcej dowodów: zdjęcia z satelitów, raporty agentów. Brzeziński może zobaczyć zdjęcia koncentracji wojsk radzieckich na wschodzie, południu i zachodzie Polski. Na obrazach przesłanych z satelitów Pentagonu może rozróżnić szpitale polowe zainstalowane przez Armię Czerwoną w pobliżu granic Polski.

7 grudnia donoszą mu, że decyzja o interwencji wojskowej w Polsce została zaaprobowana 5 grudnia w Moskwie przez szczyt Układu Warszawskiego. W dodatku ton prasy radzieckiej i komunikaty bratnich krajów nie pozostawiają co do tego najmniejszych wątpliwości. W Białym Domu odbywa się posiedzenie za posiedzeniem: obrady rządu, NSC, specjalnej komisji koordynacyjnej. W niedzielę 7 grudnia prezydent Carter wysyła poważne ostrzeżenie do Leonida Breżniewa. Równocześnie wystosowuje dramatyczne przesłania do głównych szefów państw Zachodu: Helmuta Schmidta, Giscarda d’Estainga, Margaret Thatcher, Pierre’a Trudeau, Arnalda Forlaniego, Malcolma Frasera, Zenko Suzuki, a także Kurta Waldheima (sekretarza generalnego ONZ). Brzeziński telefonuje do papieża i korzystając z własnych kanałów, poleca uprzedzić przywódców Solidarności o nadchodzącym niebezpieczeństwie. Jimmy Carter zaprasza do Białego Domu przyszłego prezydenta Reagana, który deklaruje całkowitą zgodność poglądów ze swym poprzednikiem. Czołowi przywódcy Kongresu również zostali poproszeni do Białego Domu, gdzie pokazano im zdjęcia z koncentracji wojsk i przygotowań radzieckich. Waszyngton oświadcza, że nie ma zamiaru przygotowywać się do wojny z Moskwą w obronie Polski. Biały Dom grozi jedynie Kremlowi absolutnym zamrożeniem stosunków we wszystkich dziedzinach. Amerykanie liczą na poparcie swych aliantów, które – na ogół – otrzymują. Ojciec Święty Jan Paweł II oświadcza, że w razie inwazji na jego kraj uda się tam natychmiast specjalnym samolotem. W ostatniej chwili Brzeziński przekaże posłanie na temat Polski Indirze Gandhi. Leonid Breżniew powinien rozpocząć jutro wizytę oficjalną w Indiach.

W poniedziałek rano Amerykanie i ich sojusznicy, ale także Polacy, zdają sobie sprawę z oczywistego faktu: Związek Radziecki nie interweniował. Dlaczego? Do dziś brak odpowiedzi na to pytanie. A przecież realność zagrożenia nie budziła wątpliwości. W roku 1988 – nieoficjalnie, rzecz jasna – potwierdziły to wysoko postawione osobistości polskie. (W roku 1989 wypowiedział się na ten temat w jednym z wywiadów były pierwszy sekretarz partii Stanisław Kania). Decyzja była podjęta. Dokonano ostatnich przygotowań. Bez wątpienia nie poznamy nigdy wszystkich szczegółów sprawy. Większość aktorów w Moskwie już nie żyje: Breżniew, Ustinow, Susłow, Andropow, Czernienko.

Michaił Gorbaczow – jak sam powiedział parę lat później – nie należał do tej małej grupy, która rządziła wtedy na Kremlu. Pośród tych, którzy przeżyli, Andriej Gromyko nie ma opinii gadatliwego[9]. Jeśli zaś chodzi o marszałków, a mianowicie Wiktora Kulikowa (głównodowodzącego wojsk Układu Warszawskiego) i Nikołaja Ogarkowa, zachowywanie tajemnicy jest ich drugą naturą. Wydaje się jednak, że decyzja Moskwy (a raczej jej brak) była wynikiem połączenia różnych działań. Składały się na nie poczynania Zachodu, którego gróźb zamrożenia stosunków Moskwa nie mogła zlekceważyć; Polaków, którzy ustami pierwszego sekretarza Stanisława Kani i generała Jaruzelskiego zapewniali Rosjan, że sami są zdolni uratować socjalizm w Polsce; Jánosa Kádára, który choć poparł na moskiewskim szczycie radzieckie zamiary, miał błagać Breżniewa o zrezygnowanie z interwencji (poparł go podobno Andropow, który jako szef KGB był przeciwny akcji wojskowej, przewidując, że w przypadku Polski trzeba byłoby zapłacić za nią wygórowaną cenę). Wreszcie fama głosi, że sam Breżniew się wahał, odczuwał jakąś słabość do Polski, między innymi dlatego, że jego matka była Polką.

2.15, Gdańsk

Fiszbach i Kołodziejski pojechali wprost do Komitetu Wojewódzkiego partii dysponującego telefonem rządowym. Sekretarz łączy się z Rakowskim i zdaje mu relację z rozmowy z Wałęsą. Wicepremier wpada w złość (jest znany z tego). Zarządza, aby Fiszbach wrócił do Wałęsy i wysłał go do Warszawy, w razie potrzeby – nawet siłą. „Wszystko będzie załatwione” – dodaje do siedzących w jego gabinecie osób. Są tam: Jerzy Urban, Wiesław Górnicki i Stanisław Ciosek, minister do spraw związków zawodowych, stały interlokutor Wałęsy. Ciosek (czterdzieści dwa lata, jeden z najmłodszych członków rządu) nie wiedział nic o planach wprowadzenia stanu wojennego. Rakowski zatelefonował do niego dopiero o północy, prosząc o przybycie do Rady Ministrów. Na miejscu wprowadził go w sprawę, zaznaczając, że powinien zająć się przewodniczącym Solidarności po jego przybyciu do Warszawy. Ciosek czeka w biurze wicepremiera, by w stosownej chwili udać się na lotnisko.

2.20, Gdynia

Zbigniew Romaszewski jest bezradny. Dowiedział się, że nocny pociąg, którym chciał wrócić do Warszawy, ma dwie godziny spóźnienia. Jest prawie sam na peronie dworca w Gdyni. Nie wie, co ze sobą zrobić. A przecież wydawało mu się, że powziął dobrą decyzję, aby wrócić jak najszybciej do Warszawy pociągiem o 1.40, zamiast iść na parę godzin do Grand Hotelu, gdzie miał wynajęty pokój. Dopiero o 5.00 odchodzi ekspres do Warszawy. Większość delegatów warszawskich miała zamiar nim jechać. Wychodząc ze Stoczni, komentował z przyjaciółmi ostatnie nowiny: pogłoski o obławie, przerwanych połączeniach telefonicznych i teleksowych, a także o tym, że podobno jakiś oficer bezpieczeństwa zatelefonował około 15.00, by ostrzec zebranych o planowanej na wieczór mobilizacji wszystkich sił milicji (ta właśnie informacja najbardziej poruszyła Wałęsę). Około 16.00 pewien członek związku podał, że w Warszawie wojsko zajmuje pozycje wokół gmachów telewizji.

Rozmowa nie trwała długo, chwilę pożartowali i wkrótce rozeszli się w coraz gęściej padającym śniegu. Romaszewski wsiadł do jednego z autobusów Solidarności (dar zachodnioniemieckich związków zawodowych), który jechał do Grand Hotelu. Po przybyciu pod hotel, podczas gdy jego koledzy kierowali się w stronę wejścia, zauważył wolną taksówkę. Wskoczył do niej i pełen złych przeczuć kazał się zawieźć na dworzec w Gdyni. I oto dowiaduje się, że pociąg ma dwie godziny spóźnienia. Lecz, pomijając tę złą nowinę, nie zauważa niczego niepokojącego. Dostrzega wprawdzie wojskowy gazik przejeżdżający przed dworcem, ale nie niepokoi go to. Decyduje się więc czekać.

Delegaci z Wrocławia mają więcej szczęścia. Udało im się złapać pociąg. Co prawda będą się musieli przesiadać dwa razy (w Bydgoszczy i w Poznaniu), ale przecież jest to długa trasa, praktycznie trzeba przejechać całą Polskę. Zastanawiali się również, czy nie lepiej byłoby przenocować w hotelu, lecz ich przewodniczący, Władysław Frasyniuk, nalegał na wyjazd. Ze względu na niepokojące wiadomości woli być już na miejscu, w swoim regionie, by w razie potrzeby zorganizować strajk w wielkich fabrykach Wrocławia.

2.25 (1.25 czasu lokalnego), Londyn

Eugeniusz Smolar, dziennikarz sekcji polskiej BBC, zostaje wyrwany ze snu. Proszą go, by natychmiast przyszedł do redakcji. Zaalarmowani już przez AFP kierownicy BBC otrzymali właśnie ze „źródeł dyplomatycznych” potwierdzenie, że w Warszawie przeprowadzana jest operacja milicyjna na wielką skalę. Smolar, związany blisko z KOR-em, wprawia w ruch całą sieć korespondentów organizacji. Ale w najbliższych godzinach nie uda się nawiązać kontaktu z Polską.

2.30, Warszawa

W wielkiej sali pałacu belwederskiego profesor Henryk Jabłoński wypowiada sakramentalne zdanie: „Ogłaszam zamknięcie nadzwyczajnej sesji Rady Państwa”. Wojskowi obecni na sesji oddychają z ulgą. Projekt dotyczący stanu wojennego został przyjęty. Wszystkie dekrety wykonawcze przegłosowano oficjalnie i niemal jednomyślnie. Zabrakło jednego głosu: Ryszarda Reiffa, przedstawiciela Stowarzyszenia „PAX”. I jeśli sesja nadzwyczajna trwała aż półtorej godziny, to tylko z powodu tego szczupłego mężczyzny o pociągłej twarzy, który przez dziewięćdziesiąt minut uważał, że może odegrać historyczną rolę.

Prawie przez godzinę mówił wyłącznie generał Tuczapski, wiceminister obrony; jako przedstawiciel WRON domagał się od obecnych członków Rady Państwa proklamowania stanu wojennego (nieobecni uczynią to później). Przemówienie generała Tuczapskiego jest zarazem mową oskarżycielską (przeciw Solidarności) i ultimatum. Związek, a w każdym razie niektórzy jego przywódcy, pragnie tylko jednej rzeczy: obalenia porządku socjalistycznego w Polsce w celu przejęcia władzy. Sytuacja ekonomiczna kraju jest katastrofalna, rezerwy wyczerpane. Nie będzie można przeżyć zimy. Jest tylko jedno rozwiązanie: stan wojenny, ponieważ stan wyjątkowy nie może być ogłoszony na całości terytorium (a tylko w różnych województwach). Sejm nie zatwierdzi specjalnych pełnomocnictw dla rządu. Oto dlaczego wojskowi gwaranci niepodległości i trwałości władzy zmuszeni byli powołać WRON. Generał nie uczynił najmniejszej aluzji na temat ewentualnego zagrożenia zewnętrznego (o czym myślą wszyscy zebrani), lecz podkreślił zobowiązania Polski wobec jej sojuszników. Domagał się więc od Rady Państwa przegłosowania stanu wojennego, to znaczy prawnego potwierdzenia decyzji wojskowych.

Wiceminister obrony nie wspomina ani razu słuchaczom, że stan wojenny obowiązuje już od północy, że maszyna milicyjna puszczona jest w ruch, że armia wyszła z koszar. To wydaje się zrozumiałe samo przez się, podobnie jak fakt, że aresztowano już tysiące osób na mocy dekretu, który jeszcze nie został przyjęty. Również formularz, przygotowany przed wielu miesiącami i odczytywany w tej właśnie chwili internowanym w dziesiątkach komisariatów, nie odwołuje się absolutnie do Rady Państwa, w dodatku nosi datę 12 grudnia. Kiedy generał Tuczapski skończył, tylko Reiff prosi o głos. Nie podejmuje bynajmniej problemu natury konstytucyjnej: podczas sesji Sejmu Rada Państwa nie ma żadnej władzy. A przecież Sejm zebrał się i obraduje. Powinien podjąć pracę nazajutrz, w poniedziałek. Reiff wygłasza ostatnią mowę obrończą na rzecz porozumienia i dialogu. Podkreśla, że wprowadzenie stanu wojennego może przyćmić image armii, jej opinię prawie doskonałą, o czym można sądzić z reakcji społeczeństwa na działalność Wojskowych Grup Operacyjnych, które przemierzały kraj w końcu października. W tym momencie generał przerywa: „Grupy te – mówi – miały za zadanie przygotować stan wojenny i działały jako jednostki rozpoznawcze”. Inni członkowie Rady Państwa wydają się tym wyznaniem nieco zażenowani. Reiff próbuje wskazać na przeszkodę innego rodzaju: koszt takiej operacji. Generał Tuczapski odrzuca ten argument jednym zdaniem: „Wojskowi skalkulowali wszystko”.

Profesor Jan Szczepański, światowej sławy socjolog, członek PAN-u, próbuje ostatniego wybiegu: ponieważ trzeba rozwiązać Solidarność (to jeden z głównych celów stanu wojennego), to skorzystajmy z okazji i rozwiążmy także partię. Pozwoliłoby to w istocie powrócić do stanu zerowego. Wojskowi i o tym pomyśleli. To niemożliwe. Kierownicza rola PZPR wpisana jest w konstytucję. W tej chwili inny członek Rady Państwa, Władysław Kruczek, były przewodniczący oficjalnych związków zawodowych i przedstawiciel twardej linii w partii, próbuje przekonać Reiffa, by przyłączył się do pozostałych i głosował za stanem wojennym. „Jeśli jeden z nas – mówi Kruczek – będzie głosował przeciw, trudno będzie przekonać kraj, że stan wojenny ma na celu jedynie obronę narodowych interesów. Znajdą się bowiem i tacy, którzy powiedzą, że zmierza on wyłącznie do obrony władzy”. Reiff (który będzie zwolniony z Rady Państwa parę miesięcy później, podobnie jak Kruczek, by zachować właściwą równowagę) jest nieugięty. Posiedzenie zostaje zamknięte. Ku swemu wielkiemu zdziwieniu Reiff widzi, że koledzy podchodzą, by uścisnąć mu dłoń. Ale ich twarze są nieruchome. Natomiast wydaje mu się, że niektórzy oficerowie biorący udział w posiedzeniu ściskają jego dłoń jakby mocniej.

Tuż po zamknięciu posiedzenia Kazimierz Barcikowski opuszcza salę. On, członek Biura Politycznego, nie otworzył ust przez cały wieczór. Nie powiedział ani słowa. Trzeba stwierdzić, że w zasadzie jest członkiem Rady Państwa tylko ze względu na przewodniczenie grupie parlamentarnej PZPR (która, przypomnijmy, zachowuje w Sejmie absolutną większość). Barcikowski dowiedział się o stanie wojennym, tak jak Olszowski, zaledwie parę godzin wcześniej. Wprawdzie we wtorek na posiedzeniu Biura Politycznego generał oświadczył, że jego zdaniem nie ma innego wyjścia, tylko użycie siły, i wszyscy członkowie Biura zgodzili się z tym. Nie zostali jednak wprowadzeni w szczegóły planu generała. Już kilka miesięcy wcześniej dali mu carte blanche dla rozwiązania problemu Solidarności.

30 września, to znaczy zanim generał Jaruzelski został pierwszym sekretarzem, farbę puścił Albin Siwak, jeden z najtwardszych członków Biura, najbardziej zaciekłych w walce przeciw Solidarności. W czasie zebrania z członkami partii i związkowcami w Krośnie powiedział, że ukonstytuował się sześcioosobowy Komitet Ocalenia Narodowego z generałami Jaruzelskim i Kiszczakiem na czele oraz że wyznaczono specjalne jednostki wojska i policji do zdławienia wszelkiego oporu. Jednakże – mówił Siwak – partia i rząd postanowiły zaczekać jeszcze dwa miesiące, aż Solidarność straci poparcie większości społeczeństwa. Te uwagi zostały nawet przedrukowane w biuletynie prasowym Solidarności. Jest rzeczą ciekawą, że w najmniejszym stopniu nikogo to nie zainteresowało. Następnie partia dała Jaruzelskiemu pełnię władzy i potwierdziła to, wysuwając na czoło jego zamiast Stanisława Kanię, którego uważano za zbyt miękkiego. Ale ani przez chwilę wyżsi działacze partii nie pomyśleli, że rozwiązanie siłowe mogłoby być wprowadzone w życie bez nich. Wydawało się to nie do pomyślenia, by taka historyczna decyzja mogła być podjęta przez kogoś innego, nie przez nich. Zaaprobowali zasadę, nie zastosowanie. Stąd wściekłość niektórych, zmieszanie u innych. Być może z tego samego powodu Kazimierz Barcikowski czuł się niezręcznie tego popołudnia, gdy znalazł się w gabinecie generała.

Teraz jednak, o 2.30, miał co innego do roboty. Był współprzewodniczącym Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu. Z tego tytułu powinien zawiadomić prymasa Polski, kardynała Glempa, o wprowadzeniu stanu wojennego. Barcikowski udaje się więc do swojego biura w KC, gdzie oczekują go już kierownik Urzędu do spraw Wyznań Jerzy Kuberski i generał Marian Ryba. Postanowili udać się do pałacu prymasa na Miodową o 3.00. Ze względu na znaczenie głowy Kościoła w Polsce Barcikowski woli wysłać przedtem ministra Kuberskiego, by zapowiedział ich wizytę. Kiedy minister przybywa do pałacu, panuje w nim ciemność. Jego szofer dzwoni do bramy ogrodzenia oddzielającego pałac od ulicy. Cisza, żadnego światełka. Szofer wraca do wozu. Postanawiają obejść budynek do koła w poszukiwaniu wejścia służbowego, ale go nie znajdują. Wracają od frontu, znowu dzwonią. Znowu nic. Minister wraca więc do Komitetu Centralnego. Barcikowski jest zły. Telefon nie działa; nie ma żadnej możliwości skontaktowania się z prymasem Polski. Po telefonie do Rakowskiego Barcikowski wysyła powtórnie ministra, by spróbował obudzić kogokolwiek w pałacu prymasowskim. Minister dzwoni powtórnie, próbuje stukać do bramy, starając się wszakże nie kopać w nią nogami. Cisza. Wydaje się, że słychać, jak płatki śniegu padają na dziedziniec pałacu. Wraca do Komitetu Centralnego.

Tej nocy jeszcze wiele osób próbowało dzwonić do bramy prymasa Polski. Byli wśród nich studenci, rodziny aresztowanych działaczy Solidarności. Niektórzy przekonani, że dzwonek jest popsuty, potrząsali kratą ogrodzenia. Nikt im nie otworzył.

Nieco wcześniej działacze Solidarności z regionu Mazowsze przyszli do biskupa Bronisława Dąbrowskiego, sekretarza Episkopatu, aby poinformować go o obławie, która właśnie się zaczęła. Prałat próbował zatelefonować do Kazimierza Barcikowskiego. Stwierdziwszy, że telefon jest głuchy, powiedział: „Widzicie, że nie chodzi tu tylko o Solidarność. Sprawa wygląda na bardzo poważną”.

2.55, Gdańsk

Przewodniczący Solidarności regionu Mazowsze Zbigniew Bujak i Zbigniew Janas z Ursusa postanowili nie wracać od razu do hotelu. Dwaj zaprzyjaźnieni młodzi mężczyźni (dwadzieścia siedem i dwadzieścia osiem lat) woleli przespacerować się po mieście. Poznali się w roku 1978 w zakładach Ursus niedaleko Warszawy[10]. Obaj wykwalifikowani robotnicy. Próbowali początkowo działać w oficjalnych związkach zawodowych, ale rychło zajęli się działalnością nielegalną. W lipcu 1980 roku, jeszcze przed przystąpieniem do Solidarności, organizują strajk w swojej fabryce, rozpowszechniają nielegalne publikacje wśród robotników. Niezwykle popularni w środowisku robotniczym, są również blisko związani z kilku doradcami związku, a mianowicie z Kuroniem, Michnikiem i Olszewskim. Mimo młodego wieku Bujak, który służył w komandosach, i Janas, który był działaczem dawnych związków, nie są bynajmniej nowicjuszami. Jednak cechuje ich pewna beztroska, gdy parę minut przed 3.00 idą w stronę Metropolu, aby złożyć wizytę kilku przyjaciołom. Przybywszy na miejsce, widzą wychodzących z hotelu zomowców. To są już ostatni. Inni, którzy przyszli aresztować dziesięciu członków prezydium związku (był wśród nich także Janusz Onyszkiewicz, rzecznik prasowy Komisji Krajowej), opuścili hotel wraz ze swymi więźniami około dziesięciu minut wcześniej. Aresztowania przebiegły spokojnie. Inni goście hotelowi niczego nie zauważyli. Ciekawe, że milicjanci nie zabrali dwóch bliskich współpracowników Wałęsy.

Młoda działaczka Solidarności, obecna przy aresztowaniach w hotelu, widzi przez okno Bujaka i Janasa zbliżających się do wejścia. Próbuje dawać im znaki, ale ich nie dostrzegają. Podchodzą do drzwi hotelu. Drzwi są zamknięte. Dopiero po naleganiach portier wpuszcza ich do wnętrza. Żąda, by zostawili dowody osobiste; nie są przecież mieszkańcami hotelu. Działaczka wchodzi do holu. Zabiera ich do pokoju i zaczyna wyjaśniać, że przed chwilą zomowcy opuścili hotel. „Wiemy, dlatego przyszliśmy zobaczyć, co się dzieje”. Młoda kobieta ledwo zdąża im powiedzieć, że ich przyjaciele zostali aresztowani i że wielu agentów bezpieczeństwa znajduje się jeszcze w hotelu. Bujak i Janas pędzą na parter, dosłownie w locie udaje im się chwycić dokumenty. Słychać krzyki. Rozpoznano ich. Wybiegają na zewnątrz. Zaczyna się nieprzytomny bieg po zaśnieżonych ulicach. Nikt ich jednak nie ściga. Postanawiają się rozdzielić. Umawiają się na spotkanie na następny dzień w katedrze gdańskiej. Właściwie to już jest następny dzień.

3.00, Bruksela

Alexander Haig poznaje natychmiast dzwonek specjalnego telefonu łączącego go stale z Waszyngtonem. Tej nocy znajduje się w Brukseli, w apartamencie hotelu Hyatt Regency; zatrzymał się tam, by uczestniczyć w posiedzeniu Rady Północnoatlantyckiej, najważniejszego organu NATO, przed podjęciem nowej misji na Bliskim Wschodzie. Sekretarz stanu zjadł obiad ze swym starym przyjacielem, baronem Lambertem. W pewnej chwili baron zauważył, że przewidywania Haiga na temat zbliżającej się fali represji w Polsce ciągle się jeszcze nie sprawdzają. Haig odpowiedział: „To zdarzy się wkrótce, i to podczas weekendu, gdy fabryki będą zamknięte”. Nie sądził, że będzie tak dobrym prorokiem. Ale absolutnie nie spodziewał się, że może nastąpić to właśnie tej nocy. Oto informują go o depeszy nadesłanej z ambasady w Warszawie i wiadomościach rozpowszechnianych przez AFP. Reakcja sekretarza stanu jest natychmiastowa. Niczego nie robić, niczego nie mówić, zdobyć maksimum informacji na temat tego, co się dzieje w Polsce. Przeciwnicy sekretarza stanu powiedzą później, że będąc poza Waszyngtonem, lękał się, że przypadnie mu drugorzędna rola w tej sprawie. Wszyscy w Waszyngtonie pamiętali pewien epizod, który zdarzył się 30 marca, tuż po zamachu na prezydenta Reagana. Powiadomiony natychmiast o wydarzeniu, generał Haig zwołał sztab kryzysowy w Białym Domu i oświadczył, że przejmuje sprawy kraju w swoje ręce. (Działo się to wtedy, gdy poinformowany o zamachu wiceprezydent Bush wracał w pośpiechu z Teksasu). Co więcej, sekretarz stanu „zapomniał”, że w razie wakatu przypadało mu dopiero piąte miejsce, między innymi po przywódcach Kongresu. Sprawa wywołała wówczas wiele hałasu w federalnej stolicy, gdzie wszyscy znali niezaspokojone pragnienie władzy sekretarza stanu, dawnego naczelnego dowódcy sił Paktu Północnoatlantyckiego (NATO), który przed przyłączeniem się do obozu Ronalda Reagana zamierzał nawet uczestniczyć w wyścigu po nominację Partii Republikańskiej.

Alexander Haig zamierza z pokoju hotelowego w Brukseli dobrze poprowadzić grę i skoordynować ewentualną reakcję amerykańską. Na razie zbiera współpracowników, w tym Larry’ego Eagleburgera, który pracował z Kissingerem i który zna dobrze problemy krajów Wschodu. W tej chwili główną troską Amerykanów jest to, by dowiedzieć się, czy chodzi tu o osławioną interwencję radziecką, którą wielu – od czasu pojawienia się Solidarności w roku 1980 – uważało za nieuniknioną. Był już fałszywy alarm w grudniu 1980 roku, następnie powtarzające się manewry wojskowe armii radzieckiej w Polsce i niedaleko jej granic. Na wiosnę manewry Układu Warszawskiego „Sojuz 81” – wraz z lądowaniem wojsk niemieckich i radzieckich na polskim wybrzeżu – zgrupowały taką ilość wojsk, jakiej nie widziano nigdy od 1968 roku. Przewidziane na dziesięć dni, trwały trzy tygodnie. Nieco później odbyły się inne manewry wzdłuż polskiego wybrzeża z niespotykaną wcześniej na Bałtyku koncentracją jednostek morskich. Tym razem lądowanie nastąpiło w NRD, lecz sens tego przesłania był jasny, tym bardziej że podobne manifestacje potęgi militarnej odbywały się zawsze przy akompaniamencie gwałtownej kampanii przeciwko Solidarności.

Generał Haig pragnie się więc dowiedzieć czegoś bliższego. Zadaje pytania NSC (która nie wie nic konkretnego). Następnie zwraca się do Pentagonu, gdzie mówią mu, że sekretarz obrony znajduje się w samolocie, gdzieś między Londynem a Waszyngtonem. Informują, że od kilku dni warunki meteorologiczne nad Polską są bardzo złe i że zdjęcia z wojskowych satelitów amerykańskich niczego nie wykryły. Haigowi udaje się połączyć z Casparem Weinbergerem na pokładzie samolotu specjalnego. Zaleca mu, by nie składał żadnych deklaracji prasie. Wreszcie telefonuje do CIA, gdzie odpowiadają mu, że agencja nie dostała żadnych konkretnych informacji z Warszawy. Ambasada, z którą może nawiązać kontakt przez satelitę, nie ma niczego nowego do zakomunikowania. Haig i jego ekipa uważają, że jest rzeczą najważniejszą, by czekając na dalsze wyjaśnienia, nie dramatyzować i – rzecz jasna – nie alarmować prasy.

Gdańsk

Tadeusz Fiszbach, nadal w towarzystwie wojewody Kołodziejskiego, powraca do Wałęsy. Dom, w którym mieszka przywódca Solidarności, otaczają zomowcy. Dowódca jednostki czeka na klatce schodowej. Próbował już z kilku ludźmi wejść do Wałęsy. Ten odmówił otwarcia drzwi, twierdząc, że czeka na powrót sekretarza partii. Trzej mężczyźni wchodzą po schodach, dzwonią. Tym razem Wałęsa otwiera natychmiast. Jest już ubrany. W mieszkaniu jest także jego żona Danuta. Rzuca mroczne spojrzenie na oficera, który kilkadziesiąt minut wcześniej groził wyważeniem drzwi, jeśli nie zostaną otwarte. Przez wizjer mogła widzieć jego towarzyszy w pełnym rynsztunku bojowym. Wałęsa oświadcza Fiszbachowi i Kołodziejskiemu, że zgadza się pojechać do Warszawy, gdyż nie ma innego wyjścia. Podczas gdy żona kończy szykowanie jakiejś odzieży, wojewoda proponuje mu swe towarzystwo. Wałęsa odmawia. Pojedzie sam. W czasie pierwszej wizyty Fiszbach zapewnił przewodniczącego Solidarności, że chodzi wyłącznie o rozmowy, że nie zostanie on internowany czy nawet zatrzymany. Wałęsa odpowiedział, że jego zdaniem nie w ten sposób powinien rozmawiać Polak z Polakiem. Teraz wydaje się przekonany argumentami Fiszbacha, widząc zresztą jego wzburzenie; wzburzony musi być także wojewoda, profesor Kołodziejski, który – jak zauważyła Danuta – miał buty nie do pary: jeden brązowy, drugi czarny. Wałęsa żegna się z żoną (która jest w ciąży) i wychodzi wraz z trzema mężczyznami. Na dole rozstaje się z Fiszbachem i Kołodziejskim i zajmuje miejsce w samochodzie wojskowym. Pułkownik milicji wsiada wraz z nim.

Fiszbach wraca do Komitetu Wojewódzkiego. Jest zaniepokojony. Lęka się reakcji robotników Gdańska, tego bastionu Solidarności. Trudno mu uwolnić się od myśli, że w roku 1970 tłum zaatakował właśnie gmach KW, podpalając budynek będący symbolem władzy. Nie może zapomnieć, że ówczesne strajki i manifestacje zdławiono, używając wojska, kosztem kilkudziesięciu zabitych i rannych. To wszystko zdarzyło się jedenaście lat temu, prawie dokładnie w tych samych dniach: 15, 16, 17 grudnia. Fiszbach pragnie więc znaleźć się tam, dokąd może podążyć rozgniewany tłum, gdy tylko się dowie o wydarzeniach.

3.30, Warszawa

W siedzibie Rady Ministrów Rakowski dowiaduje się, że Wałęsa w końcu zgodził się przyjechać do Warszawy. Ponieważ jest późno i Ciosek nie zdąży na lotnisko wojskowe, by go przyjąć, Rakowski poleca mu jechać bezpośrednio do Chylic (na obrzeżach Warszawy), gdzie dla przewodniczącego Solidarności przygotowano rządową willę. Mówi mu jeszcze, że milicjanci powinni sprowadzić Wałęsę między 5.00 a 6.00.

Generał Jaruzelski przybył właśnie do studia nagrań urządzonego specjalnie w koszarach pułku łączności lotnictwa w alei Żwirki i Wigury. By się tam dostać samochodem z siedziby Rady Ministrów, wystarczy zaledwie parę minut. Na miejscu czeka dziesiątka techników (których Włodzimierz Grzelak starannie dobierał od tygodni). Wszyscy są zaniepokojeni i przejęci powagą sytuacji. Program radiowy nadawany jest z tego studia od północy.

Generał w towarzystwie adiutanta siada przy stole. Zaczyna nagrywać przemówienie radiowe. Jego głos jest stanowczy, lecz poprawia się trzy razy. Po montażu tego się nie słyszy. Zakończywszy pierwsze nagranie, generał przechodzi do drugiego studia, telewizyjnego. Wyregulowano już światła i dźwięk. Generał siada i czyta przemówienie, bez jednej przerwy. Za nim ustawiono polski sztandar; niestety, nikt nie czuwał nad ułożeniem materii i orzeł polski zawisł w dziwnej pozycji, niemal do góry nogami.

Generał wraca do siedziby Rady Ministrów. Po drodze może dostrzec wojskowych, którzy właśnie zajmują pozycje, trochę pojazdów opancerzonych, żołnierzy wokół koksowników.

4.00, Warszawa

Na ulicy Pięknej, w biurach AFP, Maria, Castex i Mazerolle próbują zorientować się w sytuacji. Dziennikarz RTL i sekretarka agencji jeszcze raz objechali miasto. Dostrzegli, że siły porządkowe (nadal trudno jest rozróżnić zomowców od wojskowych) masowo rozlokowały się w stolicy. Podjechali pod politechnikę i do domu akademickiego Riviera: wszędzie roi się od milicji. Siedziba Solidarności znowu została zajęta przez ZOMO. Wielkie drzwi wejściowe są otwarte. Mazerolle widzi w środku sylwetkę milicjanta stojącego na szeroko rozstawionych nogach, z kałasznikowem w ręku. Wpadli jeszcze na imieniny (Aleksandra) do znajomych: dwóch mężczyzn, z których jeden jest synem znanego dziennikarza, posła na Sejm, i dwie kobiety, spędzają razem wieczór, słuchając płyt Top 50 i popijając wódeczkę. Nie chcą wierzyć opowieściom gości, uważają ich za blagierów. Mazerolle i Maria Majdrowicz zdecydowanie radzą przyjacielowi, by pobiegł uprzedzić ojca. Jedna z młodych kobiet pyta: „Why do they do that?” (Dlaczego oni to robią?). Dziennikarz francuski nie wie, co jej odpowiedzieć. W drodze powrotnej do AFP widzą ludzi rozlepiających wielkie afisze. Mazerolle prosi o przetłumaczenie. Zapowiadają spektakl na lodzie. W agencji, gdzie połączenia są nadal przerwane, panuje wciąż przekonanie, że obława dotyczy tylko Warszawy.

Kazimierz Dziewanowski zjawia się przed komisariatem milicji na Mokotowie. Około 1.00 w nocy ostrzeżono go o odbywających się aresztowaniach; od tej chwili odwiedza już trzeci komisariat z kolei; pragnie sporządzić listę znajomych, po których milicjanci przyszli do mieszkań. Dziewanowski, reporter wielkiej klasy, od początku działał po stronie Solidarności. W niedługim czasie został jednym z zastępców redaktora naczelnego tygodnika Solidarność. Od kilku miesięcy jest jednym z głównych organizatorów rozpoczętego w piątek 11 grudnia Kongresu Kultury Polskiej. W opinii inicjatorów Kongres ten miał się stać czymś w rodzaju Stanów Generalnych intelektualistów polskich. Zorganizowany poza wszelkimi strukturami oficjalnymi, bez odwoływania się do pomocy państwa, zgromadził elitę inteligencji, naukowców, artystów, pisarzy. Niektórzy z nich przyjechali nawet z zagranicy. Choć już od początku był źle widziany przez władze, Kongres został otwarty w obecności wicepremiera Rakowskiego i dwóch innych członków rządu, w tym Józefa Tejchmy, ministra kultury i sztuki.

Na wstępie prezes Związku Literatów Polskich Jan Józef Szczepański zmroził zgromadzonych, porównując Kongres do orkiestry na Titanicu. Lecz przykre wrażenie zatarło się pod wpływem przemówień, z których jedne były gorętsze od drugich. Najnowszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury, Czesław Miłosz, nadesłał list do uczestników obrad. Sam papież wystosował telegram, w którym napisał, że jest z nimi sercem, myślą i modlitwą. Dziewanowski był odpowiedzialny za kontakty z prasą. Z tego tytułu w sobotę starł się ostro z ekipą Telewizji Polskiej, ściślej, z ekipą Dziennika telewizyjnego, której zabronił wstępu na Kongres. Od miesięcy toczyła się głucha wojna między Solidarnością i jej sympatykami a kierownikami Dziennika telewizyjnego, oskarżanymi o systematyczne fałszowanie informacji. Dostęp do telewizji był jednym z fundamentalnych żądań Solidarności. Jedynie ekipy redakcji programów kulturalnych otrzymały zgodę na obsłużenie Kongresu. Dziewanowski pod koniec drugiego dnia obrad, jakby tknięty przeczuciem, postanowił zabrać ze sobą stenogramy obrad. Powrócił do domu na Żoliborz i tam około 1.00 dowiedział się o pierwszych aresztowaniach, a mianowicie o aresztowaniu profesora Szaniawskiego, który był jego sąsiadem. Od tej chwili Dziewanowski jeździł po Warszawie, odwiedzał jedno mieszkanie po drugim i zaglądał do komisariatów, kompletując listę, która zawierała już dziesiątki nazwisk. Kiedy dociera do komisariatu na Mokotowie, jest 4.00. W samochodzie słyszy właśnie dziennik radiowy, ten sam co o północy. Jest w nim dość długie sprawozdanie z obrad Kongresu. Wspomina się również o posiedzeniu Komisji Krajowej Solidarności w Gdańsku. Jeden szczegół intryguje dziennikarza. Wiadomości są czytane nie – jak zwykle – przez spikera, lecz przez dziennikarza. Głos jego wydaje mu się znajomy, ale nie potrafi go zidentyfikować.

Pierwsi internowani przybywają do więzienia w Białołęce położonej na północy Warszawy. Prowadzą ich do budynku, który najwidoczniej od pewnego czasu stał pusty. W wielkiej sali, gdzie odbywają się formalności wpisania na listę więźniów, personel wygląda tak, jakby został poinformowany o wszystkim w ostatniej chwili. Więźniowie, w każdym razie niektórzy, cieszą się ze spotkań. Jest tu grupa ludzi, którzy jeszcze parę godzin temu roztrząsali najpoważniejsze problemy dotyczące przyszłości polskiej kultury. Niektórzy z nich są oswojeni z tego rodzaju otoczeniem, na przykład Michnik, odczuwający jeszcze ów łomot, jaki sprawili mu milicjanci, kiedy przyszli po niego do domu. Profesor Władysław Bartoszewski, historyk specjalizujący się w II wojnie światowej, wspomina własne pobyty w więzieniu. Spędził tam długie lata tuż po wojnie za udział w ruchu oporu; był związany z rządem w Londynie. Michał Komar opowiada, że w komisariacie funkcjonariusz milicji, który przeczytał mu nakaz internowania, nie mógł powstrzymać się od łez i młody pracownik naukowy musiał go pocieszać. Inny internowany, kierowca autobusu, opowiada, że gdy przyszli po niego milicjanci, specjalnie obudził dzieci; chodziło mu o to, by na zawsze zapamiętały, jak przyszli zabrać ich ojca do więzienia.

Więźniów rozlokowano w celach z piętrowymi łóżkami. W niektórych celach jest mroźno, w oknach brakuje małych szybek. Na piętrze cuchnie. Kanalizacja jest popsuta, zatkana lub zamarznięta. Więźniowie, którym szybko odczytano obowiązujący regulamin, padają na sienniki.

Gdańsk

Major Gawlas, pilot samolotu służącego szefowi partii lub rządu, zabiera się do uruchomienia motorów. Czekał na tę chwilę pięć godzin. Lecz wszystko zaczęło się dla niego wcześniej, tego ranka, kiedy otrzymał rozkaz, by wylecieć do Gdańska i oczekiwać tam w dowództwie lotniska wojskowego na nowe instrukcje. O godzinie 23.00 usłyszał w bazie rozbrzmiewające, jakby na alarm, syreny. Komendant jednostki rzucił mu w biegu słowa: „To wojna, muszę włożyć polowy mundur”, po czym pośpieszył do sejfu, gdzie leżały instrukcje, które należało rozpieczętować w takiej właśnie chwili. Kilka minut później wrócił i poinformował Gawlasa, że ma czekać na specjalnego pasażera. Więc major Gawlas czekał. Teraz zaś widzi na  pasie startowym długą kawalkadę wojskowych i milicyjnych samochodów z zapalonymi reflektorami obrotowymi na dachu. Jeden wóz, czarna wołga, zbliża się do samolotu. Wysiadają z niej dwie osoby: pułkownik bezpieczeństwa i Wałęsa. Wchodzą na pokład. Pułkownik zwraca się do pilota: „Lecimy”. Gawlas pyta: „A dokąd?”. „Jak to, nie wiecie? Do Warszawy”. Samolot startuje.

Warszawa

Kalabiński i Margueritte nadal krążą po mieście, natykając się na coraz więcej wojskowych pojazdów. Przed chwilą podjechali do ambasady francuskiej, gdzie korespondent „Le Figaro” musiał niemal stoczyć walkę z żandarmem, by im pozwolono wejść do środka. Z ambasady jadą na małą uliczkę za katedrą na Starym Mieście. Mieszka tu profesor Stanisław Stomma, intelektualista związany z Episkopatem, dawny poseł, wciąż odgrywający ważną rolę w kołach katolickich. Był we wrześniu jednym z sygnatariuszy Apelu 35, ostatniej próby pojednania przedsięwziętej przez grupę osobistości o różnych zapatrywaniach. Byli wśród nich zarówno członkowie partii, w tym jeden członek KC, jak i przedstawiciele klubów katolickich, artyści i naukowcy. Apel 35 miał być środkiem prowadzącym do uspokojenia umysłów i uniknięcia konfrontacji między Solidarnością po pierwszej części zjazdu, a władzą, w której wkrótce miały nastąpić zmiany personalne (na miejsce Kani miano powołać Jaruzelskiego).

Intelektualiści pragnęli nie dopuścić do tego, by stosunki ze Związkiem Radzieckim stały się przedmiotem rywalizacji między partią a niezależnym związkiem. Stanisław Stomma był także przewodniczącym Prymasowskiej Rady Społecznej, która zebrała się poprzedniego dnia na życzenie prymasa Glempa. Posiedzenie było tym bardziej znaczące, że odbyło się po raz pierwszy od zakończenia wojny.

Kalabiński i Margueritte budzą profesora Stommę. Relacjonują wydarzenia, których byli świadkami, opowiadają o ruchach milicji i wojska, o szturmie na siedzibę Solidarności. Stomma nie waha się ani przez chwilę: „To wojskowy zamach stanu”. Zaprasza gości do stołu, proponuje im kawę i herbatę. Trzej mężczyźni wdają się w wielką dyskusję.

4.20 (22.20 czasu lokalnego), Waszyngton

Departament Stanu – bombardowany przez telefony redaktorów dzienników, telewizji i agencji prasowych – ogłasza komunikat, którego każde słowo zostało starannie uzgodnione między Waszyngtonem a Brukselą. Tekst brzmi: „Nie zasygnalizowano żadnego ruchu wojsk radzieckich”.

5.00, Monachium

Zygmunt Michałowski przybywa do siedziby Radia Wolna Europa mieszczącej się na peryferiach Englischer Garten. Oświetlone jest tylko wejście, podwójne, metalowe drzwi. Reszta budynku, zespół małych dwupiętrowych budowli połączonych z długim gmachem, właściwie tonie w ciemności, choć tu i ówdzie błyszczy jakieś światełko. Michałowski musi włączyć klakson, by mu otworzono. Strażnicy nie są przyzwyczajeni do widoku dyrektora sekcji polskiej o tak wczesnej porze. Michałowskiego obudził w domu około 2.00 dzwonek telefonu. Ze Stanów Zjednoczonych telefonował pewien amerykański dziennikarz z małego prowincjonalnego dziennika; pytał, co się dzieje w Polsce. Od czasu wielkich strajków na Wybrzeżu w sierpniu 1980 roku liczni dziennikarze zajmujący się wydarzeniami w Polsce zwracali się do Radia Wolna Europa, uważając, że dysponuje ono najlepszym zestawem informacji na temat krajów Europy Wschodniej. W ten sposób korespondent ów poznał Michałowskiego i zachował jego bilet wizytowy. Szef sekcji polskiej prosi rozmówcę, żeby zadzwonił później, a sam następnie telefonuje do Central News Room radia. Odpowiedzialny pracownik na dyżurze nie potrafi powiedzieć niczego ponad to, co zawierają depesze prasowe (przede wszystkim z AFP). Michałowski jest informowany na bieżąco i w miarę możliwości dokładnie. Około 4.00 łączy się z sekretarką, prosząc o zwołanie głównych współpracowników na godzinę 5.00 w siedzibie radia.

Radio Wolna Europa jest rozgłośnią szczególnego rodzaju. Stworzona w czasie zimnej wojny, była długo narzędziem propagandy przeciw krajom wschodnim (nadaje do Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii i Bułgarii, podczas gdy jej „bliźniaczka” Radio Liberty przede wszystkim do Związku Radzieckiego). Służyła dodatkowo jako źródło wywiadu dzięki informacjom dostarczanym przez uciekinierów ze Wschodu przybywających na Zachód. W wyniku powstania węgierskiego w roku 1956 charakter Wolnej Europy uległ zmianie. Kongres amerykański, zaszokowany rolą odegraną przez Free Europe (rozgłośnia nadawała apele do powstańców, zapowiadając rychłą pomoc Zachodu), postanowił zredukować element propagandy na rzecz profesjonalnego programu radia, które nadawałoby wiarygodne informacje. W tym czasie obie rozgłośnie (RWE i Radio Liberty) stały się instytucjami prywatnymi, nadal jednak otrzymują znaczną pomoc z budżetu Stanów Zjednoczonych. Są również stawką w wojnie prowadzonej przez służby wywiadowcze krajów wschodnich i CIA. Wywiady te – w Warszawie lub w Pradze – ogłaszają regularnie, że jednemu z ich agentów udało się wkręcić do Wolnej Europy i powrócić do kraju z obfitym zbiorem tajnych informacji. Operacje te mają głównie na celu zniechęcenie uchodźców ze Wschodu do dostarczania wiadomości „wrogim rozgłośniom”.

Ale to nie pomaga. Na nic się zdały historie typu Jamesa Bonda czy prowadzone za czasów Willy’ego Brandta polityczno-dyplomatyczne kampanie przeciw Bonn, w nadziei, że Niemcy zachodnie usuną RWE ze swego terytorium (większość nadajników znajduje się już w Portugalii); Radio Wolna Europa ma nadal wielu słuchaczy w krajach Europy Wschodniej. Będąc instytucją oficjalnie niezależną, zachowało wszakże uczuciowe więzy z Waszyngtonem. Dzięki temu parę tygodni wcześniej Michałowski został uprzedzony, że komisja Kongresu zbadała sytuację w Polsce: według informacji będących w posiadaniu komisji rozwiązanie siłowe także wchodzi w grę wśród innych operacji rozpatrywanych przez władze polskie. Powiedziano też Michałowskiemu, że z pewnych analiz poczynionych przez specjalistów z Waszyngtonu wynika, że jeśli coś ważnego miałoby się zdarzyć w Polsce, to prawdopodobnie 13 grudnia. Jednak w ciągu kilku poprzednich dni Wolna Europa nie otrzymała na ten temat żadnego szczególnego sygnału. Nie wyznaczono nikogo do odbywania stałych dyżurów. Audycje w języku polskim miały się zacząć tego dnia, jak każdej niedzieli, o 7.00. Michałowski spotyka się w biurze z głównymi współpracownikami. Podłączają się do monitoringu Wolnej Europy, potężnej stacji nasłuchującej, której anteny chwytają przez całą dobę wszystkie audycje radiowe krajów wschodnich – i postanawiają czekać na pierwszy dziennik radiowy Polskiego Radia nadawany o 6.00.

Warszawa

Yvan Dujon jest usatysfakcjonowany. Jego przejażdżka po ulicach Warszawy okazała się interesująca. Attaché wojskowy Francji zidentyfikował co najmniej trzy dywizje Wojska Polskiego, które przybyły do stolicy, a mianowicie 4. Dywizję Zmechanizowaną (z południa), 16. Dywizję Pancerną (z Elbląga) wraz z artylerią, a nawet jednostkę wojsk chemicznych. Uderzyła go perfekcja przemieszczeń polskich jednostek. On, profesjonalista, uważa tę pracę za bezbłędną. Wydaje mu się zarazem, że żołnierze są nieco zagubieni, że zastanawiają się nad tym, co mają robić. Dujon nie ma najmniejszych trudności z odróżnieniem pojazdów opancerzonych wojska (BMP 67) i ZOMO.

Dujon wraca do biura, by wysłać do Paryża nową depeszę. Tym razem jest przekonany, że przynajmniej w chwili obecnej ma do czynienia z operacją wyłącznie polską. Zna siłę armii generała Jaruzelskiego i wie, że dysponuje ona dostatecznymi środkami, aby utrzymać się co najmniej przez osiem dni. Klucze do arsenałów wbrew legendzie nie znajdują się bynajmniej w rękach rosyjskich. Biorąc pod uwagę to, co Moskwa określa jako zagrożenie z Zachodu, strategia Układu Warszawskiego nie zezwala na sparaliżowanie jednej z jego armii. Jedyną niedogodnością stanu wojennego jest fakt, że w ciągu pierwszych dni armia polska zużyje całą rezerwę paliwa. Attaché wojskowy szybko dochodzi do wniosku, że obecność armii jest tylko czynnikiem psychologicznym. Zajęła pozycje, by manewr ten był dostrzeżony, a nie po to, by interweniować. Wysyłając depeszę do Paryża, Yvan Dujon nie może się powstrzymać od pewnej myśli o generale Jaruzelskim. Spotykał go wielokrotnie, zwłaszcza zaś w czerwcu 1980 roku, w czasie pobytu w Warszawie ministra francuskiego Yvona Bourges’a. Jaruzelski, będący wówczas tylko ministrem obrony, zrobił na gościach wrażenie człowieka o wysokim poziomie umysłowym i szerokich horyzontach. Dujon zapamiętał, że w przemówieniu sejmowym Jaruzelski powiedział w gruncie rzeczy to, że w razie potrzeby wojsko będzie gotowe. Od dwudziestu pięciu lat francuski attaché ćwiczył się w interpretacji przemówień przywódców krajów wschodnich, zwłaszcza zaś tych w mundurach. W roku 1954 był jeńcem w Indochinach; od tego czasu wciągnął go świat, który odkryli przed nim ludzie Wietkongu. Pełnił funkcje we wszystkich krajach obozu wschodniego. Mówi płynnie w kilku językach, także po rosyjsku. I jeśli o świcie 13 grudnia odczuwa lekki wyrzut z powodu przyjęcia tezy o interwencji radzieckiej, to zaraz potem pociesza się myślą, że nie był w tym odosobniony; większość wojskowych zachodnich pełniących funkcje w Warszawie żywiła podobne obawy.

Gdańsk

Zbigniew Romaszewski wyrusza w końcu ekspresem o 5.00. Około 4.00 ogłoszono, że opóźnienie pociągu nocnego zwiększyło się o dwie godziny. Wybór był prosty. Wsiadając do ekspresu (do pierwszej klasy, gdyż w drugiej brakowało miejsc), ogląda się – dla spokoju sumienia – za innymi uczestnikami posiedzenia Komisji Krajowej. Nie widzi nikogo; sądzi, że wsiądą na dworcu w Sopocie. Lecz i w Sopocie pusto. To go zaczyna intrygować; pamięta, że wiele osób ulokowanych w Grand Hotelu miało jechać tym właśnie pociągiem. „Musieli udać się na dworzec w Gdańsku – myśli – by wsiąść wraz z tymi, którzy nocowali w Metropolu czy Heweliuszu”. Ale i w Gdańsku nie ma nikogo. Mocno zaniepokojony kieruje się w stronę czoła pociągu, ku wagonowi pierwszej klasy, doczepianemu zwykle do składu na dworcu w tym mieście. Znalazłszy się tam, spotyka dwóch przyjaciół, mecenasów: Władysława Siłę-Nowickiego i Jana Olszewskiego (doradców Solidarności i uczestników posiedzenia). Są zaskoczeni jego widokiem.

– Co ty tu robisz?

– Jak to co? Wracam do Warszawy.

– Czyżbyś nie wiedział?

– O czym?

– To stan wojenny. Aresztowano wszystkich.

Dwaj adwokaci opowiadają mu o wielkich obławach w Gdańsku i Sopocie, o aresztowaniu wszystkich uczestników zebrania KKP, o tym, że z pewnością zabrano Wałęsę.

Sami szybko zorientowali się, na co się zanosi tego popołudnia. Byli świadkami rozmowy między wiceprzewodniczącym gdańskiej Solidarności Maruszczykiem a komendantem wojewódzkim milicji. Ten ostatni, potwierdzając wiadomość o projektowanej operacji przeciw elementom kryminalnym, był na tyle uprzejmy, że prosił o osobiste skontaktowanie się z nim, gdyby na skutek jakichś nieporozumień miały wyniknąć incydenty między ludźmi Solidarności a milicjantami. Wychodząc ze Stoczni jako ostatni, obaj panowie zauważyli podjeżdżającą karetkę pogotowia. Kierowca powiedział im, że ktoś usłyszał na milicyjnych falach informację treści następującej: „Zaczynajcie operację »Brama«; powtarzam, zaczynajcie operację »Brama«”. Telefony w mieście już nie działały, dlatego poproszono pogotowie, by ostrzegło jak najszybciej ludzi z Solidarności; kierowca był najbliżej Stoczni, więc jemu przypadło to zadanie. Adwokaci postanowili jak najrychlej dostać się do Warszawy. Nie znali dobrze Gdańska, nie znali też – oprócz przywódców związku – wielu ludzi w tym mieście. Zdecydowali się wracać samochodem, wpadli więc do Grand Hotelu po bagaże. W holu Olszewski spotkał Mazowieckiego, który zdecydował się nocować w hotelu, uważając, że nie ma sensu wyprawiać się w drogę. Podczas gdy Siła-Nowicki pojechał do Wałęsy, by bezskutecznie namawiać go do opuszczenia domu, Olszewski czekał na dworcu. Około 5.00 rozpoznał go pewien kolejarz. Powiedział, że kolej została zmilitaryzowana. Siła-Nowicki i Olszewski nie czuli się osobiście zagrożeni; byli jednak przekonani, że Romaszewski może wpaść w każdej chwili. Radzą mu więc, by wysiadł w połowie drogi – w Działdowie. Kiedy jednak pociąg wjeżdża na stację, Romaszewski widzi na opustoszałym peronie patrol milicji. Woli już jechać dalej. Tuż przed Warszawą obaj mecenasi sugerują mu, by się schował w toalecie. W pewnej chwili pociąg zwalnia. Romaszewski wyskakuje w biegu.

Warszawa

Rakowski ma nowego gościa. To Józef Tejchma, minister kultury (który nie był wtajemniczony w plan wprowadzenia stanu wojennego). Pyta: „Co począć z Kongresem Kultury i jego uczestnikami?”. Jeszcze nie wie, że kilkudziesięciu z nich już siedzi. Wraz z Rakowskim postanawiają zawiesić Kongres. Jest już jednak za późno. Na drzwiach Teatru Dramatycznego, gdzie odbywały się obrady, ktoś przyszpilił kartkę: NA MOCY DECYZJI PREZYDENTA MIASTA STOŁECZNEGO WARSZAWY KONGRES KULTURY ZOSTAŁ ROZWIĄZANY.

5.27, Warszawa–Paryż

Depesza ambasadora Francji zostaje wysłana drogą radiową. Przedtem trzeba ją było zredagować i zakodować. Zredagowano ją w stylu wysoce dyplomatycznym: „Według wiarygodnych świadków […] siedziba Solidarności. Z pewnych źródeł donoszą […] zajęta przez siły porządkowe […]Na ulicach polskiej stolicy można było zaobserwować ruchy wojsk niezidentyfikowanych…”. Czy to ze względu na ów styl, czy też z powodu wczesnej godziny dyżurny na Quai d’Orsay w siedzibie ministerstwa spraw zagranicznych nie uznał za stosowne powiadomić o depeszy ministra (który mieszka w tym samym gmachu) lub przynajmniej dyrektora gabinetu.

5.30, Warszawa

Wysłannicy władz – Kazimierz Barcikowski, członek Biura Politycznego i sekretarz KC PZPR, a jednocześnie współprzewodniczący Komisji Wspólnej Przedstawicieli Rządu i Episkopatu, oraz minister Urzędu do spraw Wyznań Jerzy Kuberski i generał Marian Ryba (reprezentujący bez wątpienia WRON) – dostają się wreszcie do pałacu prymasa na ulicy Miodowej. Młody ksiądz prowadzi ich do sali przyjęć, gdzie zjawia się wkrótce niewielkiego wzrostu kardynał Glemp; prymas z wyglądu przypomina trochę rzecznika rządu Jerzego Urbana. Podobieństwo to narzucają po części odstające uszy, nieco mniejsze niż Urbana. Kardynał Glemp został prymasem Polski w wieku pięćdziesięciu dwóch lat i ku ogólnemu zdziwieniu. Nikt, zwłaszcza w kołach kościelnych, nie pojął, w jaki sposób ta osobistość dosyć niepozorna, ów prawdziwy funkcjonariusz Kościoła pozbawiony wszelkiej charyzmy mógł znaleźć się za sprawą Jana Pawła II na czele Kościoła w Polsce, obejmując sukcesję po kardynale Wyszyńskim. W istocie Glemp zawdzięczał swą pozycję szczególnemu zbiegowi okoliczności. To bliski już śmierci kardynał Stefan Wyszyński zwrócił się telefonicznie do Ojca Świętego w maju 1981 roku z prośbą o wyznaczenie na jego miejsce Józefa Glempa. Jan Paweł II nie lubił Glempa, uważając, że nie ma on odpowiedniego formatu. Lecz papież jest w złej kondycji, hospitalizowany w klinice Gemelli, dokąd przewieziono go tuż po zamachu 13 maja na placu Świętego Piotra.

Tak więc człowiek cudem wyrwany śmierci ma wysłuchać ostatniej prośby umierającego. Ekskardynał Wojtyła nie może odmówić życzeniu człowieka, który był jego ojcem duchowym. Obiecuje więc słabnącemu prymasowi, że wyznaczy tego, którego on wybrał. Kardynał Wyszyński bowiem dokonał wyboru z całą świadomością. Ten, który był uosobieniem oporu wobec zachłanności komunistycznej władzy, który spędził kilka lat w więzieniu, nie chce mieć za sukcesora człowieka walki. Pragnie, by stał się nim zarządca, posłuszny wykonawca woli Rzymu, wie bowiem, że następca Piotrowy sam będzie czuwał najlepiej nad trwałością Kościoła w Polsce. Umierający prymas Polski nie wie tylko jednego – że papież nie czuje się bezpośrednio odpowiedzialny za losy chrześcijaństwa w Polsce. Myśli on odtąd w kategoriach światowych. Fascynuje go historyczna perspektywa pojednania z Kościołem ortodoksyjnym, ze Wschodem, pojednania, do którego wiedzie droga poprzez dialog z Moskwą.

Kardynał Glemp zamierza tego dnia udać się do Częstochowy, do sanktuarium Czarnej Madonny, patronki Polski. Ma się tam spotkać ze studentami katolickimi. Od tygodni studencki światek burzy się z powodu sprawy rektora Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Radomiu. Choć ogół profesorów głosował przeciw niemu, władze uparły się utrzymać go na stanowisku. Kościół, jak czyni to w materii konfliktów społecznych od miesięcy, pragnie odegrać rolę mediatora, jeśli nie moderatora. I właśnie to kardynał Glemp ma zamiar powiedzieć studentom zaproszonym do Częstochowy.

Rozmowa między prymasem a reprezentantami władzy jest krótka. Barcikowski (najwyżej usytuowany w hierarchii władzy) powiadamia prymasa o wprowadzeniu stanu wojennego przez Radę Państwa, której jest członkiem. Kładzie nacisk na dwie sprawy: rola Kościoła będzie zachowana, a władza uczyni wszystko, aby uniknąć użycia siły. Barcikowski wyraża również nadzieję, że nadchodzące święta Bożego Narodzenia wraz z ich symboliką tak bliską Polakom pozwolą uniknąć konfrontacji.

Głowa Kościoła katolickiego w Polsce wysłuchuje deklaracji Barcikowskiego nader chłodno. Nie opatruje jej w istocie żadnym komentarzem, ogranicza się do wyrażenia – w słowach bardzo wyważonych – zasadniczej niechęci wobec wszelkich środków jednostronnych, wszelkich decyzji naruszających dialog i sprzeciwiających się porozumieniu narodowemu. Prymas nie stawia pytań. Żegna się z gośćmi. Parę minut później wsiada do czarnej limuzyny i wyrusza do odległej o dwieście dwadzieścia kilometrów Częstochowy.

Jerzy Urban zdecydował się wrócić do domu. Pożegnał wicepremiera Rakowskiego, który wolał zostać w gmachu Rady Ministrów. Po powrocie Urban budzi żonę, mówi, że za kilka minut radio nada ważne przemówienie generała Jaruzelskiego. Żona obraca się na drugi bok, oświadczając, że zawsze zdąży wysłuchać przemówienia generała, po czym zasypia.

6.00, Warszawa

„Tu Polskie Radio Warszawa. Mamy dziś niedzielę, 13 grudnia 1981 roku. Rozpoczyna się szczególny dzień w historii naszego państwa i naszego narodu. Za chwilę przed mikrofonami Polskiego Radia przemówi generał armii Wojciech Jaruzelski”.

Głos prezentera jest spokojny, opanowany, bez śladu emocji.

Rozlega się hymn narodowy, Mazurek Dąbrowskiego.

„Obywatelki i obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej!

Zwracam się dziś do Was jako żołnierz i jako szef rządu polskiego. Zwracam się do Was w sprawach wagi najwyższej. Ojczyzna nasza znalazła się nad przepaścią. Dorobek wielu pokoleń, wzniesiony z popiołów polski dom ulega ruinie. Struktury państwa przestają działać. Gasnącej gospodarce zadawane są codziennie nowe ciosy. Warunki życia przytłaczają ludzi coraz większym ciężarem. Przez każdy zakład pracy, przez wiele polskich domów przebiegają linie bolesnych podziałów. Atmosfera niekończących się konfliktów, nieporozumień, nienawiści – sieje spustoszenie psychiczne, kaleczy tradycje tolerancji. Strajki, gotowość strajkowa, akcje protestacyjne stały się normą. Wciąga się do nich nawet młodzież szkolną; wczoraj wieczorem wiele budynków publicznych było okupowanych. Padają wezwania do fizycznej rozprawy z ludźmi o odmiennych poglądach. Mnożą się wypadki terroru, pogróżek i samosądów moralnych, a także bezpośredniej przemocy.

Szeroko rozlewa się po kraju fala zuchwałych przestępstw, napadów i włamań. Rosną milionowe fortuny rekinów podziemia gospodarczego. Chaos i demoralizacja przybrały rozmiary klęski. Naród osiągnął granice wytrzymałości psychicznej. Wielu ludzi ogarnia rozpacz. Już nie dni, lecz godziny przybliżają ogólnonarodową katastrofę […].

Inicjatywa wielkiego porozumienia narodowego zyskała poparcie milionów Polaków. Stworzyła szansę pogłębienia systemu ludowładztwa, rozszerzenia zakresu reform.

Te nadzieje obecnie zawiodły.

Przy wspólnym stole zabrakło kierownictwa Solidarności. Słowa wypowiedziane w Radomiu, obrady w Gdańsku odsłoniły bez reszty prawdziwe zamiary jej przywódczych kręgów. Zamiary te potwierdza w skali masowej codzienna praktyka, narastająca agresywność ekstremistów, jawne dążenie do całkowitego rozbioru socjalistycznej polskiej państwowości […].

Obywatelki i obywatele!

Wielki jest ciężar odpowiedzialności, jaka spada na mnie w tym dramatycznym momencie polskiej historii. Obowiązkiem moim jest wziąć tę odpowiedzialność – chodzi o przyszłość Polski, o którą moje pokolenie walczyło na wszystkich frontach wojny i której oddało najlepsze lata swego życia.

Ogłaszam, że w dniu dzisiejszym ukonstytuowała się Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego. Rada Państwa w zgodzie z postanowieniami Konstytucji wprowadziła dziś o północy stan wojenny na obszarze całego kraju […]. W imię interesu narodowego dokonano zapobiegawczo internowania grupy osób zagrażających bezpieczeństwu państwa. W grupie tej znajdują się ekstremalni działacze Solidarności oraz nielegalnych organizacji antypaństwowych.

Na polecenie Rady Wojskowej internowano również kilkadziesiąt osób, na których ciąży osobista odpowiedzialność za doprowadzenie w latach siedemdziesiątych do głębokiego kryzysu państwa czy za nadużycia stanowisk dla osobistych korzyści. Wśród osób tych znajdują się między innymi: Edward Gierek, Piotr Jaroszewicz, Zdzisław Grudzień, Jerzy Łukaszewicz, Jan Szydlak, Tadeusz Wrzaszczyk i inni. Pełna lista zostanie opublikowana […].

Przepisy specjalnego dekretu przewidują darowanie i puszczenie w niepamięć niektórych przestępstw oraz wykroczeń przeciwko interesom państwa popełnionych przed 13 grudnia. Nie szukamy odwetu, kto bez złej woli dał się ponieść emocjom, uległ fałszywej inspiracji, może skorzystać z tej szansy […].

Obywatelki i obywatele!

Tak jak nie ma odwrotu od socjalizmu, tak nie ma powrotu do błędnych metod i praktyk sprzed sierpnia 1980 roku. Podjęte dziś kroki służą zachowaniu podstawowych przesłanek socjalistycznej odnowy. Wszystkie doniosłe reformy będą kontynuowane w warunkach ładu, rzeczowej dyskusji i dyscypliny. Odnosi się to również do reformy gospodarczej […].

Zwracam się do wszystkich obywateli – nadeszła godzina ciężkiej próby. Próbie tej musimy sprostać, dowieść, że »Polski jesteśmy warci«.

Rodacy!

Wobec całego narodu polskiego i wobec całego świata pragnę powtórzyć te nieśmiertelne słowa: Jeszcze Polska nie zginęła, póki my żyjemy”.

Słowom tym, rozpoczynającym hymn polski, towarzyszy muzyka. Do godziny 7.00, kiedy to przemówienie generała zostanie powtórzone w Pierwszym (jedynym) Programie na falach długich, radio nadaje tylko muzykę poważną, głównie Chopina.

Dźwięki hymnu narodowego wyrywają nagle ze snu Andrzeja Celińskiego, Michała Komara, Sławomira Kretkowskiego, Krzysztofa Śliwińskiego, profesora Szaniawskiego i dziesiątki ich kolegów znajdujących się w celach więzienia w Białołęce. Muszą mieć chwilę, by pojąć, gdzie się znajdują. Odkrywają wtopione w beton głośniki. Nazywają je betoniarkami; starsi więźniowie używają nazwy kołchoźniki, instalowano je kiedyś głównie na wsiach w dobie kolektywizacji.

Uwięzieni działacze i intelektualiści dopiero teraz w pełni zdadzą sobie sprawę z rozmiarów przeprowadzonej operacji. Będą słuchali tego przemówienia co godzinę. Wieczorem niektórzy będą je już znali na pamięć.

Poznają również warunki życia w celach: lodowatych, cuchnących, pozbawionych wody. Jeden ze współtowarzyszy Komara cierpi na biegunkę. Nie ma papieru. Komar wręcza mu, strona po stronie, cały szkic o Dostojewskim, który zaczął właśnie redagować i którego nie zabrali strażnicy.

W podziemiach pałacu Mostowskich, siedzibie milicji, młodzi działacze Solidarności zatrzymani w czasie ataku na związek są kolejno wzywani na przesłuchania. Kiedy zgodnie z prawem domagają się możliwości zatelefonowania, milicjanci podają im słuchawki głuchych aparatów. W jednym z tych biur Krzysztof Leski słyszy przemówienie generała. Oficer, który go przesłuchuje, pyta: „Zrozumiał pan swoją sytuację?”.

Maria, telefonistka, słucha przemówienia z koleżanką, którą właśnie odwiedziła. Przez całą noc próbowała skontaktować się z przyjaciółmi z Solidarności. Związek, bardzo dobrze działający na poczcie, nie był, niestety, dobrze zorganizowany. Znane były tylko numery telefonów członków, bez ich adresów. Tej nocy internowano cztery osoby.

Krzysztof Wolicki schronił się u przyjaciela, urzędnika w ministerstwie. Nie położyli się spać. Próbują dowiedzieć się czegoś o sytuacji w Warszawie z audycji rozgłośni zachodnich. O 5.00 słuchali BBC, która nadała relację o ogromnej operacji milicyjnej w polskiej stolicy. Teraz słuchają przemówienia generała.

Lech Wałęsa słucha przemówienia Jaruzelskiego w willi, do której po wylądowaniu zawieźli go oficerowie wojska. Dzieje się to w czasie wspólnego śniadania z ministrem Cioskiem. Prawie nie rozmawiają ze sobą. Wałęsa widzi przez okno zaśnieżone drzewa w mocnym blasku reflektorów. Od czasu do czasu w tle rysuje się sylwetka wartownika. Otoczenie jest bardzo eleganckie, naczynia stołowe dobrej jakości, obsługa cywilna w bardzo dobrym stylu.

Gdańsk

Tadeusz Fiszbach słucha przemówienia w swym gabinecie w Komitecie Wojewódzkim. Przed paroma minutami przez rządowy telefon odezwał się Wałęsa. Przewodniczący Solidarności prosił o przekazanie wiadomości żonie: jest już w Warszawie. Sekretarz partii w Gdańsku ma świadomość straszliwej klęski. Prośbę Wałęsy spełni niebawem.

Wrocław

Aresztowany tuż przed północą Jarosław Szymkiewicz, reżyser telewizyjny, w towarzystwie kilku innych zatrzymanych czeka już co najmniej od dwóch godzin w karetce więziennej na przewiezienie do więzienia. Jakiś milicjant wsiada do środka, poznaje go, pochyla się ku niemu i pyta: „Czy może mi pan powiedzieć, co się właściwie dzieje?”.

Poznań

Delegaci Solidarności z Wrocławia, którzy byli na posiedzeniu w Gdańsku, czują się nieco zagubieni w Poznaniu. Tu czeka ich przesiadka. Zaraz po przyjeździe przewodniczący z Wrocławia, Władysław Frasyniuk, chce zatelefonować do swojego regionu. Na dworcowej poczcie młoda przestraszona urzędniczka mówi szeptem: „Wojna, wszystko przerwane”. „Jaka wojna? Z kim?”. „Po prostu wojna”. Nieco zdezorientowani związkowcy udają się do bufetu. Ich wejście wprawia w osłupienie zapóźnionych klientów (większość z nich jest solidnie podpita), bowiem wszyscy delegaci mają w klapach emblematy Solidarności. Podbiega do nich kelnerka: „Zwariowaliście? Zdejmijcie szybko te znaczki”. „Ale dlaczego?”. „Zgarniają wszystkich, którzy to noszą”. Parę minut później wchodzi na salę milicjant w mundurze, przygląda im się długo. Pytają, kto wypowiedział wojnę i przeciw komu. Milicjant, przypatrując się znaczkom, ogranicza się do odpowiedzi: „Robi się porządki”. Wychodzi. Teraz wszyscy goście wraz z personelem radzą im, by szybko stąd znikli, jeśli nie chcą być aresztowani. Na peronie ktoś ich zaczepia i prowadzi do pokoju kolejarzy, gdzie z włączonego telewizora słychać program radiowy. Zdążają na koniec przemówienia generała Jaruzelskiego. Nie rozumieją jeszcze, co się dzieje, lecz hymn narodowy upewnia ich o powadze sytuacji. Wsiadają do pierwszej klasy najbliższego pociągu do Wrocławia. Kiedy przychodzi konduktor, chcą dopłacić za bilet. Kolejarz patrzy na nich, na znaczki Solidarności i mówi: „To bez znaczenia, dziś bilety nieważne, możecie tu zostać tak długo, jak chcecie”.

Między Gdańskiem a Warszawą

Dziennikarze z AFP, agencji włoskiej ANSA i ich pasażer, profesor Geremek, też bardzo chcieliby wiedzieć, co się dzieje. W pewnej chwili widzą z daleka wielką stację benzynową. Postanawiają się zatrzymać; być może będzie tu telefon. Na nieszczęście jedyny aparat włączony jest do centrali lokalnej i funkcjonuje tylko od 8.00 do 15.00. Rozważając tę kwestię, widzą, że pracownicy stacji z przejęciem słuchają radia. Przemawia Jaruzelski.

Dziennikarze zdają sobie sprawę, że ich artykuły na temat posiedzenia w Gdańsku są już nieaktualne. Wściekli ruszają w dalszą drogę. Ale nie ujadą daleko. Po trzydziestu kilometrach, przed Ostródą, zatrzymuje ich milicja. Zabiera ich do komisariatu i przesłuchuje przez parę godzin. „Dlaczego zabraliście profesora Geremka?” – oto, co milicję interesuje najbardziej. Mroziński z AFP i Bigazzi z ANSA, którym zabrano wszystkie papiery, mogą kontynuować podróż. Młody współpracownik agencji włoskiej i profesor Geremek muszą zostać; są aresztowani.

Dochodzi 9.00, gdy dwaj dziennikarze wyruszają w dalszą drogę. Jest zimno, ale bardzo słonecznie. Na szosie wyprzedzają dziesiątki opancerzonych pojazdów wojskowych oraz kuchnie polowe. Niektóre transporty zatrzymały się, żołnierze sprawiają wrażenie, że nie bardzo wiedzą, co mają robić.

Warszawa

Halina Skibniewska wysłuchała przemówienia generała u siebie w domu. Po odejściu dwóch asystentek wicemarszałek Sejmu nie mogła już usnąć. Przygnębiona oczekuje chwili, gdy będzie mogła pójść do szpitala, żeby zobaczyć męża znajdującego się na oddziale reanimacji.

Profesor Stomma wysłuchał przemówienia wraz z Kalabińskim i Margueritte’em. Kiedy generał skończył, dwaj dziennikarze pytają dawnego posła (przestał być posłem w 1976 roku, kiedy odmówił przegłosowania poprawki do konstytucji nakazującej sojusz z ZSRR): „Skąd pan o tym wiedział?”. „Nie wiedziałem o niczym – odpowiada Stomma – ale każdy mógł to przewidzieć”. Wyłuszcza im swój punkt widzenia. Było rzeczą oczywistą, że od zjazdu Solidarności na przełomie września i października fala ekstremistyczna zalała umiarkowane skrzydło związku. Przypomina słowa mecenasa Siły-Nowickiego, parafrazującego tekst hymnu narodowego: „Jeszcze Polska nie zginęła, choć my żyjemy”. Wskutek naporu żywiołów ekstremistycznych, radykalizacji ruchu i usztywnienia władzy kompromis stał się niemożliwy. Z logicznego punktu widzenia rozładowanie napięcia mogło nastąpić tylko przez wojskowy zamach stanu. Odprowadzając gości, Stanisław Stomma mówi: „Mogą panowie mi wierzyć, to musiało się tak skończyć”.

W agencji AFP Maria tłumaczy Castexowi na bieżąco przemówienie generała. Olivier Mazerolle trzyma jej dłoń, wydaje mu się, że młoda kobieta jest na granicy załamania.

Korespondentka UPI zasiadła do pracy w biurze ambasady, dokąd przybyła tuż przed północą. Bardzo szybko otrzyma od specjalistów z ambasady przetłumaczony tekst przemówienia. Tę wersję rozpowszechnią wkrótce dzienniki całego świata, także francuskie.

Londyn

W BBC dziennikarze sekcji polskiej słuchają przemówienia bezpośrednio. Jest to możliwe dzięki stacji nasłuchów brytyjskiego radia, zaalarmowanego od chwili pierwszych pogłosek dochodzących z Warszawy. Dzięki temu będą mogli podać wiadomość w pierwszym polskim dzienniku o godzinie 6.00.

Monachium

Również kierownictwo sekcji polskiej Radia Wolna Europa słucha przemówienia z Warszawy. Centrum nasłuchów RWE, usytuowane wiele kilometrów od stolicy Bawarii, należy do najsilniejszych na świecie. Może ono odbierać nie tylko rozgłośnię warszawską, lecz także małe radiostacje lokalne w całej Polsce. W ten sposób w grudniu 1970 roku Wolna Europa (jako pierwsza w świecie) mogła podać informacje o krwawych starciach na Wybrzeżu, o których rozgłośnia centralna w Warszawie nie wspomniała jeszcze ani słówka. Natomiast informacje te zdążyła przekazać już radiostacja w Gdańsku, ogłaszając w mieście stan wyjątkowy. Jednakże 13 grudnia 1981 roku możliwości Radia Wolna Europa są znacznie ograniczone. W niedzielę audycje polskie zaczynają się dopiero o godzinie 7.00. I o tej porze prywatne radio amerykańskie nada po polsku przemówienie generała Jaruzelskiego! Niezamierzonym – bez wątpienia – efektem tego będzie pogrążenie słuchaczy polskich w najgłębszej rozpaczy.

Wyspa Bornholm

W bazie wojskowej wyspy (położonej na Bałtyku około sto kilometrów od brzegów Polski i należącej do Danii) technicy instalują specjalną antenę przeznaczoną do odbioru Telewizji Polskiej. Dzięki niej parę godzin później świat ujrzy pierwsze oficjalne zdjęcia zmilitaryzowanej Telewizji Polskiej.

W chwili, gdy generał Jaruzelski wypowiedział słowa „stan wojenny” – tłumaczone zresztą na różne sposoby: jako „stan wyjątkowy”, „prawo wojenne”, „stan oblężenia” i tym podobnie – rozgłośnie całego świata powtórzyły tę informację, przerywając często własny program. W różnych punktach globu ziemskiego, o różnych godzinach (w zależności od różnicy czasu) dyżurni dziennikarze budzą redaktorów naczelnych, ci zaś z kolei wyrywają ze snu specjalistów od spraw polskich.

Paryż, Rungis

W jednym z hangarów paryskich hal kilkadziesiąt osób krząta się wokół kilku ciężarówek opatrzonych wielkimi tablicami lub proporczykami: „Na Boże Narodzenie dla Polaków”. Są to ochotnicy biorący udział w wielkiej akcji zainicjowanej kilka dni wcześniej przez mera Paryża i rozgłośnię Europe 1. Mieszkańcy stolicy mają dostarczyć do ratusza i do merostw w różnych dzielnicach miasta, a także na prowincji, paczki żywnościowe, konserwy i żywność dla niemowląt. Wśród ochotników są liczni Polacy noszący z dumą odznaki Solidarności. Pracują od wczoraj. Pierwsze ciężarówki wkrótce wyruszą do Warszawy. Nagle ktoś krzyczy: „Słuchajcie, słuchajcie! Przez radio mówili, że w Polsce jest wojna!”. Wszyscy rzucają się do odbiorników. W kompletnym zamieszaniu reporter próbuje nagrać pierwsze reakcje obecnych tu Polaków.

Paryż, Pałac Elizejski

Telefon zbudził Roberta Cheramy’ego. Dyżury w siedzibie prezydenta Francji przyzwyczaiły go do podobnych sytuacji. Każdej nocy i w każdy weekend jeden z doradców Pałacu Elizejskiego instaluje się w małym apartamencie, by pełnić dyżur, przyjmować telefony, ułatwiać kontakt z prezydentem osobom, które z racji swej ważności na to zasługują. Jednakże tym razem, podnosząc słuchawkę, Cheramy odczuwa pewien niepokój. Instynktownie spogląda na zegarek: jest parę minut po szóstej. „Cześć. Wiesz, co się dzieje w Polsce?”. Nie, Cheramy nie wie. Jego rozmówca z CFDT (Chrześcijańsko-Lewicowe Związki Zawodowe) streszcza mu w kilku słowach komunikaty wszystkich rozgłośni. Cheramy nie jest politykiem profesjonalistą ani dyplomatą – jest związkowcem. Mając lat sześćdziesiąt, przeszedł w listopadzie 1980 roku na emeryturę. W lutym 1981 roku zatelefonował doń znajomy, którego poznał dzięki działalności związkowej, Pierre Beregovoy; proponował wejście do rady tworzonej przez ówczesnego kandydata na prezydenta, François Mitterranda. Cheramy wyraził zgodę. 10 maja wieczorem Beregovoy, dopiero co mianowany sekretarzem generalnym w Pałacu Elizejskim, prosił Cheramy’ego o podjęcie pracy w prezydenturze Republiki; chodziło szczególnie o kwestię stosunków ze związkami nauczycielskimi.

W ten weekend Cheramy ma dyżur w Pałacu. Położył się dość późno, lecz nie uważał za konieczne, by tej nocy zapoznawać się z depeszami prasowymi, które strażnik składa co dwie godziny przy wejściu do jego pokoju. Robert Cheramy nie odczuwa żadnej rozterki. Wie przecież, że prezydenta można zaalarmować tylko w przypadku kataklizmu. Postanawia więc zatelefonować do Beregovoya. Nie czyni tego bezpośrednio, gdyż nie orientuje się, gdzie go można znaleźć. Prosi centralę Pałacu o połączenie z sekretarzem generalnym. Kiedy kontakt dochodzi do skutku, zaczyna wyjaśniać sytuację. Beregovoy przerywa. „Wiem. Jestem zorientowany. Dziękuję za telefon”. I odkłada słuchawkę.

Sekretarz generalny był u siebie, w służbowym mieszkaniu. O wydarzeniach w Polsce poinformował go Claude Cheysson. Parę minut wcześniej minister spraw zagranicznych Francji otrzymał wiadomość od Alexandra Haiga z Brukseli. Od chwili, gdy generał Jaruzelski wypowiedział słowa o stanie wojennym, Haig usiłował skontaktować się z kierownikami dyplomacji zachodniej. Od pierwszych miesięcy prezydentury Mitterranda władza ogniskuje się praktycznie w Pałacu Elizejskim. Niewielu członków rządu Mauroya ma doświadczenie ministerialne. Wielu z nich, zwłaszcza na początku kariery, zwraca się do prezydentury, gdzie w sposób nieuchronny trafiają do sekretarza generalnego. Dotyczy to nie tylko ministrów. Wielu cudzoziemców woli się kontaktować z nim niż z członkami rządu.

Podobnie przedstawia się sprawa z ambasadorem Polski Eugeniuszem Kułagą, który zjawił się u Beregovoya na początku grudnia. Władający świetnie językiem francuskim dyplomata polski pragnął poinformować go o sytuacji w swym kraju i podkreślić, jak bardzo Polska liczy na Francję. Prawdą jest, że Paryż nie żałował pomocy ekonomicznej; nie była to tak wielka pomoc jak pomoc Stanów Zjednoczonych czy Niemiec Federalnych, ale sięgała przecież setek milionów franków, co zaczynało poważnie niepokoić francuskich ekspertów z ministerstwa ekonomii i finansów. Ambasador nie przyszedł jedynie po to, by prosić o nowe kredyty; chciał również przekazać oficjalne posłanie od generała dla prezydenta Republiki. Była w nim mowa o tym, że napięcie w Polsce osiągnęło stan krytyczny, że ekstremiści z Solidarności – poczynając od Wałęsy – stracili poczucie rzeczywistości, czym zwiększają ryzyko katastrofy w kraju. Kułaga akcentował mocno, że generał pragnie prowadzić politykę centryzmu i dystansować się od obu ekstremistycznych skrzydeł.

Sekretarz generalny nie był więc zbyt zaskoczony, kiedy 11 grudnia wieczorem – gdy towarzyszył prezydentowi podczas wizyty w Portugalii – został poinformowany o odwołaniu oficjalnej wizyty Pierre’a Mauroya w Polsce (miała nastąpić kilka dni później). Miał zresztą okazję rozmawiać o tym bardzo krótko z prezydentem i Claude’em Cheyssonem, również obecnym w czasie tej podróży. Wszyscy trzej szykowali się więc na najgorsze. Dwa dni wcześniej, 9 grudnia, prezydent, odpowiadając na pytania Michèle Cotty i Pierre’a Desgraupes’a w pierwszym od początku swojej siedmioletniej kadencji wywiadzie telewizyjnym, wspomniał o polskim kryzysie głównie po to, by ostrzec Związek Radziecki przed „nierozważnymi działaniami” w Polsce. Następnego dnia, prawdopodobnie, by sprecyzować to ostrzeżenie, prezydent poprosił do siebie ambasadora ZSRR Czerwonienkę. Podobnie jak w innych stolicach zachodnich także w Paryżu lękano się przede wszystkim radzieckiej interwencji wojskowej.

Obudzony przez Cheyssona Beregovoy pojął w lot, że w Warszawie wybiła godzina próby. Dopiero o 7.00 – korzystając również z centrali w Pałacu Elizejskim – telefonuje do prezydenta Republiki. Ledwo zaczął mówić, gdy Mitterrand przerywa: „Wiem o tym. Poinformował mnie Cheysson”. Prezydent dodaje: „Prosiłem go, by nie robił żadnych komentarzy. Zobaczę się z nim później”.

Parę dni później we własnym biurze na pierwszym piętrze Pałacu Elizejskiego Beregovoy przyjmie ponownie ambasadora Polski. Tym razem Kułaga jest oddawcą listu generała Jaruzelskiego do prezydenta. Jest to – w opinii głowy państwa – list nader wzruszający, prawdziwe wołanie o pomoc. Generał wyjaśnia, że wprowadzając stan wojenny, chciał za wszelką cenę uniknąć wkroczenia armii radzieckiej do Polski.

Tego dnia ambasador Kułaga zaprasza sekretarza generalnego, by pojechał do Polski i na miejscu zapoznał się z sytuacją. Beregovoy na to: „Zgoda, jeśli spotkam się z Wałęsą, na wolności”. Kilka dni później z okazji zbliżających się świąt Beregovoy spotyka kardynała Jean-Marie Lustigera[11] i zdaje mu sprawę z tego szczególnego zaproszenia. „Jeśli pojechałbym do Polski i mógłbym spotkać Wałęsę, wolnego lub w więzieniu, to co powinienem zrobić? Czy Eminencja mógłby zapytać o to papieża?”. Parę godzin później kardynał udziela mu odpowiedzi. Papież zobowiązał go do przekazania, że byłoby rzeczą bardzo dobrą, gdyby Francja uzyskała zwolnienie Lecha Wałęsy.

Prezydent – poinformowany o tym zaproszeniu – wyraził się podobnie. „Byłby to wielki sukces dla Francji” – powiedział do Beregovoya, pozostawiając mu swobodę decyzji. Beregovoy – po następnym spotkaniu z ambasadorem Polski – oświadcza prezydentowi, że nie ma żadnej pewności co do uwolnienia Wałęsy. „Nie uda mi się. Rezygnuję”. „Postępuje pan słusznie” – stwierdza François Mitterrand.

Pierre Beregovoy nigdy nie przyjedzie do Polski.

Chequers

W Chequers, oficjalnej rezydencji weekendowej brytyjskich premierów, panuje jeszcze noc (tu jest 5.00, różnica czasu z Francją wynosi godzinę). Pełniący dyżur prywatny sekretarz Margaret Thatcher (jest ich zwykle kilku) został zbudzony przez telefon z Foreign Office, gdy tylko wiadomość o stanie wojennym w Polsce stała się informacją oficjalną. Sekretarz nie waha się ani przez chwilę. Gdy rozpoczynał pracę na Downing Street 10, Żelazna Dama udzieliła mu ścisłych instrukcji co do okoliczności, w jakich należałoby ją obudzić w nocy. Wydarzenia w Polsce do takich najwidoczniej nie należą; nie pociągają za sobą konfliktu światowego ani udziału w nim Wielkiej Brytanii. Sekretarz sądzi, że mniej więcej za godzinę pani premier wezwie go, by w czasie pierwszego śniadania wysłuchać głównych informacji o minionej nocy.

Waszyngton

Po otrzymaniu pierwszych depesz z ambasady w Warszawie członkowie sztabu kryzysowego Krajowej Rady Bezpieczeństwa odetchnęli z ulgą. Jedno z głównych pytań, które stawiali sobie od co najmniej sześciu godzin, znalazło częściowo odpowiedź: „It’s a Polish coup” – szepcze jeden z przedstawicieli Pentagonu. To sprawa polska, a nie interwencja radziecka. I podczas gdy profesor Pipes próbuje dowiedzieć się w Departamencie Stanu, co oznacza pojęcie „stan wojenny” (które Amerykanie przetłumaczyli zresztą jako martial law – prawo wojenne), inne osoby zgromadzone w sali operacyjnej NSC oddychają swobodniej. Grono to zresztą nie powiększyło się od początku wieczoru (jest parę minut po północy); wiceprezydent Bush pojawił się tylko na krótko, istnieje też niewielka szansa na skontaktowanie się z innymi specjalistami od spraw wschodnioeuropejskich.

W Departamencie Stanu kierownicy tej sekcji z Johnem Davisem na czele odczuwają podobną ulgę, tym bardziej że według nowej depeszy z ambasady na ulicach Warszawy panuje spokój. Zanotowano jednak masową obecność sił porządkowych, gdyż do patroli milicji i ZOMO dołączyły jednostki wojskowe, a pojazdy opancerzone zajęły pozycje w różnych punktach stolicy. Dyplomaci amerykańscy, krążący bez przerwy po mieście, określają to wyraźnie i stanowczo: żołnierze są bez wątpienia Polakami.

Bruksela

Sekretarz stanu poinformowany przez Waszyngton o przemówieniu Jaruzelskiego również wydaje westchnienie ulgi. Haig znajduje się w swym apartamencie hotelu Hyatt Regency w otoczeniu kilku współpracowników. Nienawidzi tego oddalenia od ministerstwa, ekspertów, środków łączności i komputerów, ponieważ wydaje mu się, że przez to jest częściowo głuchy i niemy; teraz jednak czuje się lepiej. To nie jest interwencja radziecka. Powiedziawszy to sobie i nie znając jeszcze szczegółów stanu wojennego, dawny głównodowodzący NATO odczuwa niepokój z innego powodu. „Co będzie, jeśli Polacy powstaną przeciw władzy wojska? Czy generał Jaruzelski i jego ekipa zdołają utrzymać porządek w Polsce? A czy w przypadku przeciwnym władze polskie nie będą musiały odwołać się do Rosjan?”. I widmo wkroczenia armii radzieckiej zaczyna na nowo straszyć Haiga. Domaga się od Waszyngtonu, by przycisnął CIA i Pentagon o dalsze wiadomości.

Gdzieś w Stanach Zjednoczonych…

I jeszcze ktoś został obudzony w tej chwili. Ktoś znajdujący się prawdopodobnie w Camp Peary, wielkiej posiadłości liczącej tysiące hektarów, dokładnie chronionej przez CIA. To właśnie tam amerykańska agencja wywiadowcza trenuje swych agentów, tam również, przynajmniej początkowo, ukrywała zbiegów – agentów z innego obozu. Otóż miesiąc temu CIA przejęła uciekiniera wielkiej klasy: pułkownika Ryszarda Kuklińskiego, szefa Oddziału Planowania Strategiczno-Obronnego, zastępcę szefa Zarządu Operacyjnego Sztabu Generalnego Wojska Polskiego. To najwyższy stopniem oficer armii polskiej, który przeszedł na drugą stronę, lecz – co ważniejsze – to człowiek, który w Sztabie Generalnym w Warszawie był odpowiedzialny za koordynację wszystkich planów i poczynań zmierzających do wprowadzenia stanu wojennego w Polsce. Od lat był agentem amerykańskim. Został zwerbowany przez CIA w Wietnamie[12], gdzie na początku lat sześćdziesiątych był członkiem komisji złożonej z obserwatorów – kanadyjskich, hinduskich i polskich – czuwających nad przestrzeganiem konwencji genewskich. Był jednym z najbardziej cennych i tajnych agentów CIA, którzy figurują na liście „Bigot”. Informacje od nich przekazywane są tylko kilku osobom w Stanach Zjednoczonych: prezydentowi, wiceprezydentowi, doradcy do spraw bezpieczeństwa, sekretarzowi stanu i sekretarzowi obrony. Dostarcza się je w specjalnych kopertach, do rąk własnych. Nazwiska tych agentów znane są tylko garstce kierowników CIA, w tym – rzecz jasna – dyrektorowi agencji i dyrektorowi operacyjnemu.

Do tych agentów należał Ryszard Kukliński.

Kiedy 28 stycznia 1981 roku William Casey objął funkcję dyrektora CIA, otrzymał w spadku od poprzednika, admirała Turnera, słynną listę „Bigot”, a więc i nazwisko tego agenta. Odziedziczył również kontrakt zawarty z CIA przez pułkownika polskiego Sztabu Generalnego. Kontrakt ten przewidywał, że na każde jego życzenie, to znaczy gdyby poczuł się zagrożony, CIA umożliwi jemu, jego żonie i dzieciom opuszczenie Polski i osiedlenie się w Stanach Zjednoczonych. Na początku listopada Kukliński nadał do Waszyngtonu umówiony sygnał. Po kilku dniach CIA w ciągu paru godzin zmontowała operację bez precedensu, by umożliwić wyjazd z Polski nie tylko rodzinie Kuklińskiego, lecz także jego bliskim krewnym (rodzinom jego synowych). Po dziś dzień operacja ta pozostaje tajemnicą. Wiadomo tylko, że jeszcze 7 listopada pułkownik Kukliński uczestniczył w konferencji Sztabu Generalnego. W poniedziałek, 9 listopada, jego nieobecność w biurze o zwykłej porze zaniepokoiła kolegów. Przez parę godzin przypuszczali, że spędził weekend u teściów na południowym zachodzie Polski. Jednak nie widziano go tam. Prawdopodobnie dopiero wówczas przełożeni zaalarmowali wojskową Służbę Bezpieczeństwa.

Pułkownik Kukliński mieszkał w Warszawie przy ulicy Rajców na Nowym Mieście, skąd roztacza się widok na Wisłę. Sąsiedzi, biznesmeni włoscy, przypominają sobie, że pewnego dnia chmara ludzi w mundurach i po cywilnemu dosłownie przeczesała willę znanego im z wyglądu wyższego oficera, którego widywali nieraz na spacerach z psem. Korespondent agencji włoskiej ANSA, Francesco Bigazzi, wysłał wówczas do Rzymu depeszę, w której donosił, że według wszelkiego prawdopodobieństwa wyższy oficer armii polskiej zbiegł na Zachód. Nikt nie podchwycił tej wiadomości. Mimo pewnych niedyskrecji w prasie amerykańskiej, zwłaszcza w „Newsweeku”, Warszawa potwierdzi oficjalnie zdradę pułkownika Kuklińskiego dopiero wiosną 1987 roku. Parę miesięcy później zbieg udzieli długiego wywiadu paryskiej „Kulturze”. W wywiadzie tym wyjaśni obszernie swoje poczynania, dostarczy licznych informacji dotyczących okresu, w którym pracował nad przygotowaniem stanu wojennego, lecz – co zrozumiałe – nie poda żadnych szczegółów na temat współpracy z CIA ani też okoliczności wyjazdu z Polski. Kukliński, skazany na śmierć przez polski trybunał wojskowy, dziś jeszcze jest ściśle strzeżony przez amerykańskie tajne służby[13].

Urodził się w 1930 roku. Do wojska wstąpił bardzo młodo, w wieku siedemnastu lat. Ukończył szkołę oficerską, przez dziesięć lat służył w jednostkach liniowych, wreszcie odbył studia w Akademii Sztabu Generalnego WP. Od 1963 roku zaczął pracować w sztabie, gdzie powierzano mu opracowywanie wielkich ćwiczeń wojskowych, wielkich manewrów.

W roku 1976 udał się do Moskwy na kurs operacyjno-strategiczny Akademii Sił Zbrojnych ZSRR. Z tego okresu pamięta kolegę z Akademii – Kiszczaka, generała, ówczesnego szefa wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, a od roku 1981 ministra spraw wewnętrznych i współautora – wraz z generałem Jaruzelskim – zamachu w dniu 13 grudnia.

W opinii tych, którzy go dobrze znali, Kukliński rysuje się przede wszystkim jako doskonały sztabowiec, przepadający za pracą nad mapami. Generał Kiszczak dziś jeszcze opowiada, jak to w czasie pobytu w Moskwie w Akademii Wojskowej Kukliński nie wahał się zdjąć butów, by łatwiej poruszać się po olbrzymich mapach sztabowych. „Miał bardzo ładny charakter pisma – wspomina inny generał – i ubóstwiał robić notatki na mapie”. Musiał mieć także inne zalety, gdyż cenił go bardzo generał Jaruzelski (poznał go w czasie pracy w Sztabie Generalnym, gdy stał na jego czele w latach 1965–1968). Kukliński stał się zaufanym człowiekiem generała, który zabierał go zawsze ze sobą do Moskwy. W roku 1968 Kukliński został skierowany do pracy w Legnicy na stanowisko dowodzenia naczelnego dowódcy Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego i z tego tytułu brał udział w przygotowaniach do interwencji wojskowej w Czechosłowacji. Jego funkcja w Sztabie zakładała bliskie stosunki z Rosjanami, a zwłaszcza z naczelnym dowódcą sił Układu, marszałkiem Kulikowem. Łatwo więc zrozumieć zainteresowanie, jakim cieszyła się u Amerykanów osoba pułkownika. Nigdy jeszcze nie mieli agenta tak dobrze i wysoko uplasowanego w łonie Sił Zbrojnych Układu Warszawskiego.

Pułkownik Kukliński stykał się dość blisko z trzema czołowymi postaciami Wojska Polskiego: ministrem obrony, generałem Jaruzelskim, szefem Sztabu, generałem Siwickim, i szefem wywiadu i kontrwywiadu wojskowego, generałem Kiszczakiem. Ta trójka miała zorganizować i wzorowo poprowadzić wojskowy zamach stanu 13 grudnia. Można też zrozumieć, dlaczego od początku, od 22 października 1980 roku, Kukliński stał się w łonie Sztabu członkiem ekipy przygotowującej stan wojenny. Pierwotnie w tej ekipie był tylko szef Sztabu, generał Siwicki, jego czterej zastępcy, wszyscy generałowie i Kukliński. Od listopada grupa ta, wzmocniona przez czterech wyższych wojskowych, współpracująca z sekretariatem Komitetu Obrony Kraju, ministrem spraw wewnętrznych, wydziałem propagandy KC partii i Głównym Zarządem Politycznym Armii (rzecz jasna, na bardzo wysokim szczeblu), mogła przedstawić Komitetowi Obrony pierwszy szkic stanu wojennego. Organ ten, pod przewodnictwem premiera (wówczas był nim Józef Pińkowski, po trzech miesiącach zastąpił go generał Jaruzelski), składał się wyłącznie z wojskowych. W końcu tego roku niektórzy jego członkowie mieli u autorów planu opinię niezbyt pewnych. Przedstawiono im więc plany dość mgliste, lecz idea stanu wojennego rysowała się bardzo wyraźnie. Co więcej, wojskowi planowali z rozmachem. Domagali się między innymi częściowej mobilizacji dwustu pięćdziesięciu tysięcy rezerwistów, powołania do służby wojskowej wszystkich studentów (w Polsce odbywają oni tylko ćwiczenia) i wcielenia miliona osób do obrony cywilnej.

Zdaniem Kuklińskiego niektórzy przywódcy polscy zamierzali wprowadzić stan wojenny w Polsce od sierpnia 1980 roku, to znaczy w czasie wielkich strajków na Wybrzeżu, które skończyły się Porozumieniami w Gdańsku i powstaniem Solidarności.

Przeciwstawił się temu jednak pierwszy sekretarz partii, następca Gierka, Stanisław Kania. Kania nie był członkiem Komitetu Obrony Kraju, jest jednak rzeczą jasną, że nic nie mogło się stać bez jego zgody. Aż do końca, do czasu zastąpienia go przez Jaruzelskiego, Kania był przeciwny wszelkim rozwiązaniom siłowym.

Kiedy jednak polski Sztab Generalny przygotowywał plan wprowadzenia stanu wojennego, w Moskwie pracowano nad projektem interwencji wojskowej. 1 grudnia 1980 roku generał Tadeusz Hupałowski, zastępca szefa Sztabu i członek pierwszej ekipy przygotowującej stan wojenny, wraca z Moskwy, przywożąc dokładne plany interwencji radzieckiej. Trzy armie radzieckie (piętnaście dywizji), jedna armia czeska (dwie dywizje) i jedna dywizja wschodnioniemiecka mają być gotowe do wkroczenia 8 grudnia. Dywizje radzieckie mają działać w centrum i na wschodzie, jednostki czeskie i niemieckie na zachodzie. Wybrzeże będzie zablokowane przez marynarkę radziecką i wschodnioniemiecką. Wszystko rozegra się w ramach manewrów „Sojuz 80”. Zgodnie z tym planem jednostki polskie mają być zamknięte w koszarach. Dowództwo polskie jest załamane. Jego szefowie próbują przekonać Rosjan, by nie wprowadzali jednostek niemieckich, ich udział wydaje się prowokacyjny.

Początkowo generałowi Jaruzelskiemu udaje się wymóc na Rosjanach zgodę, by w tej operacji uczestniczyło kilka jednostek polskich. 5. i 11. Dywizje Pancerne mają być włączone do armii czechosłowackiej, 4. i 12. Dywizje Zmechanizowane – do armii niemieckiej. Następnie minister obrony będzie próbował przekonać Kreml, że istnieje inne wyjście o charakterze czysto narodowym i że armia polska da sobie z tym radę. 5 grudnia szczyt Układu Warszawskiego obradujący w Moskwie przyjmuje projekt interwencji. Wojskowi polscy, podobnie jak Amerykanie (informowani na bieżąco przez Kuklińskiego) i cały Zachód, będą w końcu zaskoczeni faktem wycofania się przywódców radzieckich. Nazajutrz po planowanym wkroczeniu wojsk (kiedy nie doszło do interwencji) polskie przygotowania do wprowadzenia stanu wojennego znów nabierają rozmachu. Ekipę pięciu wyższych oficerów wzmacnia czterech innych, nie mówiąc o oficerach niższej rangi. W MSW do kierowania tą operacją wyznaczono osiemnastu wyższych funkcjonariuszy. Innym ekspertom zlecono przygotowanie wszystkich dokumentów „prawnych” (które 13 grudnia o 1.00 zostaną podpisane przez członków Rady Państwa). Natomiast wojskowi, zajmujący ważne stanowiska w różnych ministerstwach (komunikacji, łączności, energetyki i handlu zagranicznego), mają przygotować swoje resorty do pracy w warunkach stanu wojennego. I oto jednemu człowiekowi powierzono koordynację tych planów: pułkownikowi Ryszardowi Kuklińskiemu.

Działania przygotowawcze MSW mają na celu głównie sporządzenie spisów czołowych działaczy Solidarności i organizacji ocenianych jako wywrotowe. Służba Bezpieczeństwa w ciągu trzech miesięcy dokona identyfikacji czterech tysięcy osób. Owe wykazy sporządzone na początku roku 1981 będą stanowiły podstawę do sporządzenia późniejszych list osób internowanych. Stąd pewne błędy spowodowane zmianami, które będą zauważone przez osoby aresztowane w nocy z 12 na 13 grudnia. Od lutego tego roku pod ścisłym nadzorem Służby Bezpieczeństwa jest dwieście czterdzieści osób, w tym kierownicze gremium Solidarności. Chodzi o to, by móc je aresztować w każdej chwili.

16 lutego 1981 roku do auli budynku Inspektoratu Obrony Terytorialnej przy alei Niepodległości zaproszono na szczególne posiedzenie czterdzieści siedem osób. Było wśród nich czterdziestu pięciu oficerów wojska i MSW oraz dwóch cywilów – przedstawicieli wydziału propagandy KC. Wszyscy musieli najpierw podpisać zobowiązanie o zachowaniu ścisłej tajemnicy. Dopiero potem mogła się rozpocząć gra. Jest to gra specyficzna, rodzaj Kriegspiel. Wnioski są wymowne. Warunkiem powodzenia stanu wojennego będzie pełne zaskoczenie Solidarności; zatem wprowadzenie go musi się odbyć w dniu wolnym od pracy, najlepiej w nocy z soboty na niedzielę. Ponadto akcja powinna być poprzedzona internowaniem w ciągu sześciu, w ostateczności dwunastu godzin sześciu tysięcy działaczy Solidarności. Operacja ta ma już swój kryptonim: „Wiosna”. Role są podzielone między armię a milicję. Jedynie siły MSW będą dokonywały aktów internowania i dławiły – w razie potrzeby – opór w fabrykach. Wojsko będzie obecne w miastach, ewentualnie wokół dużych ośrodków przemysłowych. Jego zadaniem jest wyłącznie zastraszanie, a w pewnych okolicznościach wsparcie sił bezpieczeństwa.

20 lutego wnioski dotyczące gry decyzyjnej zostaną przekazane generałowi Jaruzelskiemu. Nazajutrz szef Sztabu Generalnego, generał Siwicki informuje swego podwładnego, pułkownika Kuklińskiego, że premier wyraził aprobatę. Premier wniósł kilka drobnych uzupełnień i polecił przerobienie materiału na notatkę pod tytułem: O stanie przygotowania państwa do wprowadzenia stanu wojennego. Zamierzał ją w parę dni później z okazji XXVI Zjazdu Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego przedstawić w Moskwie sowieckiemu kierownictwu.

Najwidoczniej jednak nie udało mu się przekonać do końca rozmówców z Kremla. 16 marca rozpoczynały się w Polsce i wokół jej granic manewry wojskowe (nieplanowane wcześniej), które miały zgromadzić sto pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy, w tym trzydzieści tysięcy w samej Polsce. Manewrom tym, pod nazwą „Sojuz 81”, towarzyszyła niesłychana presja polityczna. Właśnie wtedy, 27 marca, Polacy byli świadkami wylądowania w Warszawie specjalnego samolotu radzieckiego z trzydziestoma wysokimi funkcjonariuszami KGB, ministerstwa obrony i Gospłanu (Państwowy Komitet Planowania ZSRR) na pokładzie. Przybyli zbadać przebieg przygotowań do wprowadzenia stanu wojennego. Był to początek powietrznego mostu. W Warszawie regularnie lądowały dziesiątki samolotów i helikopterów wojskowych. W tym właśnie okresie attaché militarni Zachodu stwierdzili uruchomienie sieci ultranowoczesnej łączności wojskowej. Eksperci KGB i ministerstwa obrony byli usatysfakcjonowani, 7 kwietnia bowiem Breżniew ogłosił koniec manewrów.

Nie oznaczało to bynajmniej, że Kreml przestał się interesować sytuacją w Polsce. Jest nią zaniepokojony w najwyższym stopniu od połowy ubiegłego roku. Niemal od początku wybuchu strajków na Wybrzeżu utworzono w Moskwie specjalną grupę przygotowującą akcję militarną wojsk radzieckich i sojuszniczych przeciwko Polsce. Kieruje nią naczelny dowódca Zjednoczonych Sił Układu Warszawskiego – marszałek Kulikow, który przez cały czas wielomiesięcznych przygotowań będzie odgrywał kluczową rolę. 18 kwietnia w Moskwie w sztabie wojsk Układu Warszawskiego głównodowodzący marszałek Kulikow zwołuje licznych sztabowców i oświadcza im, że na prośbę rządu polskiego zostają oni skierowani do Polski, by pomóc bratniej partii; 25 i 26 kwietnia przewozi się ich do kwatery głównej Układu Warszawskiego w Legnicy. Odtąd głównym kontrolerem przygotowań stanu wojennego będzie marszałek Kulikow. Będzie to czynił, nie oszczędzając w najmniejszym stopniu polskich przywódców, nie wahając się traktować ich jak popychadeł. Będzie ich nękał, urzędując w swej rezydencji warszawskiej przy ulicy Sulkiewicza, w pobliżu ambasady radzieckiej, ale także w Belwederze, Radzie Ministrów i Ministerstwie Obrony. Posunie się nawet – jak wieść niesie – do wyrzucenia za drzwi takiej osobistości jak Stanisław Kania. Równocześnie – mimo zakończonych manewrów – nad terytorium Polski odbywają się przeloty znacznej liczby radzieckich samolotów bojowych i helikopterów, ciężkich samolotów transportowych. Tu i ówdzie pojawiają się jednostki i instalacje radzieckie – zwłaszcza łącznościowe.

Przygotowania ukończono na początku września. 13 września generał Jaruzelski zwołuje posiedzenie Komitetu Obrony Kraju, na które, rzecz wyjątkowa, zaprasza pierwszego sekretarza partii. Zebranie ma tylko jeden cel: uzyskać od Kani zielone światło. Minister spraw wewnętrznych oświadcza, że milicja jest gotowa. Nalega, by decyzję podjąć szybko, gdyż jego zdaniem Solidarność jest zorientowana w planach władzy. Wojskowi również deklarują gotowość. Kładą nacisk na dwa warunki: tajemnicę i wybór właściwego momentu. Chodzi bowiem o element zaskoczenia, niezbędny do wywołania szoku psychologicznego wśród ludności. Kania przysłuchuje się obradom. Wreszcie konkluduje: „Konfrontacja z wrogiem klasowym jest nieuchronna. Oznacza to walkę środkami politycznymi, a dopiero gdy te zawiodą, mogą być stosowane represje”.

Posiedzenie to odbyło się 13 września, a 18 września IV Plenum KC PZPR postanowiło, aby Kanię zastąpił Jaruzelski. Wprowadzenie stanu wojennego jest odtąd tylko kwestią wyboru odpowiedniego momentu.

2 listopada pułkownik Kukliński dowiaduje się od generała Skalskiego, zastępcy szefa sztabu, że Amerykanie są au courant polskich projektów. Mieli o tym poinformować generała Jaruzelskiego Rosjanie. „Wynika stąd obawa – mówi generał Skalski – że Solidarność w razie ostrzeżenia może stawić gwałtowny opór”. Operacja może być więc trudniejsza, niż przewidywano.

Pułkownik Kukliński wyciąga inny wniosek, osobisty. W każdej chwili może zostać odkryty. Przekazuje więc do Waszyngtonu umówiony sygnał, domagając się eksfiltracji.

Zdrada pułkownika Kuklińskiego to prawdziwe trzęsienie ziemi dla trzech głównych kierowników operacji: Jaruzelskiego, Siwickiego i Kiszczaka. Ich pierwsza reakcja jest następująca: „Zaczynamy wszystko od zera”. Nie mają najmniejszej wątpliwości, że jeśli Kukliński jest w Waszyngtonie (Moskwa szybko to potwierdza), niezawodnie wyjawi ich plany Amerykanom. On przecież wie wszystko. Niepodobna rozpocząć operacji natychmiast, trzeba co najmniej kilku dni, by postawić w stan alarmu wojsko i milicję. Nie można wdawać się w konfrontację, której wynik jest teraz niepewny. Gdy mija moment paniki, generał Kiszczak – były szef wojskowego wywiadu i kontrwywiadu – radzi, by zaczekać kilka dni. Przyjrzeć się, jak Amerykanie przedstawią tę sprawę, jak będą wykorzystywali to przejście i wiadomości, które pułkownik – odtąd już były pułkownik – podał im na srebrnej tacy.

Tymczasem Amerykanie milczą. Waszyngton tak chętny w anonsowaniu najmniejszych ucieczek na Zachód, i to najniższych funkcjonariuszy, tym razem nie pisnął ani słówka. W CIA spokój. Co więcej, generał Kiszczak, obecnie minister spraw wewnętrznych, jest całkowicie pewien, że Amerykanie nie próbowali ostrzec przywódców Solidarności przed tym, co się szykowało. Każdy z tych trzech generałów pamiętał dobrze ogromną kampanię rozpętaną w grudniu 1980 roku przez Waszyngton i osobiście przez Brzezińskiego po to, by uprzedzić Polaków i cały świat o projektach interwencji radzieckiej. Jaruzelski, Kiszczak i Siwicki muszą zdać sobie sprawę z faktu, że Amerykanie – z nieznanych przyczyn – postanowili zachować informacje Kuklińskiego dla siebie. Generał Kiszczak wysunął pewną hipotezę, którą podtrzymuje po dziś dzień: Amerykanie milczeli w nadziei, że wprowadzenie stanu wojennego skończy się klęską, że krew poleje się na ulicach Warszawy i że w ostatecznym rachunku armia radziecka będzie zmuszona dokonać interwencji.

Wbrew zwyczajowi nie ukarano nikogo z powodu ucieczki pułkownika Kuklińskiego: nawet najniższego rangą wojskowego czy milicjanta. Nikt z kontrwywiadu też nie poniósł z tego tytułu konsekwencji. Inna rzecz, że trzej protektorzy Kuklińskiego to: Jaruzelski, Siwicki i Kiszczak.

Waszyngton

Ambasador PRL w Stanach Zjednoczonych zostaje obudzony przez dziennikarzy z amerykańskiej telewizji, którzy poinformowali go właśnie o wprowadzeniu stanu wojennego w Warszawie. Romuald Spasowski nie komentuje tego faktu.

W najbliższą sobotę, 19 grudnia, zwróci się z prośbą do rządu Stanów Zjednoczonych o prawo azylu.

Tokio

W ambasadzie polskiej urywają się telefony. I tu ambasador nie może udzielić żadnej odpowiedzi. Oczekuje instrukcji od własnego rządu. Zdzisław Rurarz również wystąpi 23 grudnia o prawo azylu w Stanach. Uczyniłby to wcześniej, 17 grudnia, ale przeszkodziły mu sprawy rodzinne i agonia psa.

W różnych krajach świata ambasadorzy Polski są wyrywani ze snu lub proszeni do telefonu. O niczym nie mają pojęcia. Żadnego z nich nie uprzedzono wcześniej, by uniknąć przecieków. Dopiero po czasie przesłano im zakodowane depesze wraz z instrukcjami określającymi, co mają powiedzieć przywódcom krajów, w których byli akredytowani.

6.20, Lille

Premiera Pierre’a Mauroya budzi urzędnik pełniący dyżur w Hotelu Matignon (oficjalna siedziba premiera). Czyta mu pilną depeszę AFP i podsumowuje informacje, które napłynęły w nocy z Warszawy. Mauroy poleca nawiązać kontakt z Pałacem Elizejskim i Quai d’Orsay (Ministerstwem Spraw Zagranicznych). To, co odczuwa, jest mieszaniną troski i gniewu. Pierre Mauroy nigdy nie był w Polsce, ale na północy Francji niepodobna lekceważyć więzów, jakie łączą obywateli tej części kraju z mieszkańcami znad Wisły[14]. To prawda, „les Polaks” są dziś mniej liczni w kopalniach czy na boiskach futbolowych. Folklorystyczne stroje, które potomkowie emigrantów z okresu międzywojennego wkładają jeszcze z okazji tradycyjnych świąt, teraz trącą myszką. Lecz to właśnie Polacy stanowią główną mniejszość regionu, jest ich wielu także wśród współpracowników i przyjaciół Mauroya. Tak więc mer Lille czuje się w sposób naturalny bliski społeczności, w której dorastał.

Uczucie gniewu łączy się z tym, co mógłby określić jako afront osobisty. W najbliższą środę miał udać się do Polski z oficjalną wizytą (pierwszą w kraju bloku wschodniego). Już raz, miesiąc temu, a dziesięć dni przed przewidzianą datą, wizyta została odroczona na życzenie strony polskiej. Tym razem, w piątek, ambasador Polski poprosił nagle o audiencję w Matignon. Nieco zdziwiony Mauroy przyjął go w swym gabinecie o godzinie 17.00. Lekko zażenowany przedstawiciel Warszawy prosi szefa rządu o odroczenie sine die[15] wizyty oficjalnej. Powodem ma być to, że ze względu na posiedzenie Sejmu w szczególnej sytuacji kraju generał Jaruzelski nie mógłby mu poświęcić tyle czasu i udzielić tyle uwagi, ile by pragnął. Premierowi zaparło dech w piersi. Przeczuwał, że chodzi tu o pretekst (datę posiedzenia Sejmu wyznaczono już dawno), lecz podany powód odwołania wizyty wydawał mu się nietaktem. W każdym razie wobec ambasadora zachował się lodowato i po kwadransie praktycznie wyprosił go za drzwi. W swym okresie „matignońskim” Pierre Mauroy pamięta tylko jedną tak krótką rozmowę z obcym ambasadorem: było to w kwietniu 1983 roku, gdy wezwał ambasadora Kremla, by poinformować go o wydaleniu czterdziestu siedmiu „dyplomatów” radzieckich.

Teraz Mauroy rozumie, dlaczego jego wizyta została anulowana; uraza, jaką odczuwa, jeszcze się zwiększyła. Kiedy wysłannik Warszawy opuścił jego gabinet, premier próbował – wraz ze swymi współpracownikami – wytłumaczyć decyzję generała Jaruzelskiego. Rząd francuski wiedział, że sytuacja w Polsce jest bardzo napięta. W przeddzień anulowania wizyty do Matignon nadeszła depesza z ambasady francuskiej w Polsce; była w niej mowa o możliwości wprowadzenia stanu wyjątkowego lub w każdym razie specjalnych pełnomocnictw dla rządu generała (wspominano o tym na śniadaniu, w którym brał udział przewodniczący PAX-u Ryszard Reiff). Dyplomatom francuskim Reiff wydał się wielkim pesymistą. Obserwowali wprawdzie wzrastające napięcie, szczególnie od chwili ataku na szkołę pożarnictwa, jednakże rząd francuski sądził, że w kwestii kryzysu polskiego mógłby odegrać rolę łagodzącą, wystrzegając się jednocześnie wrażenia, że chciałby się mieszać w sprawy wewnętrzne obcego kraju. Pierre Mauroy przyjął na dłuższej audiencji bawiących w Paryżu przywódców Solidarności; przekazał im niezmiernie ciepłe posłanie prezydenta Republiki. Socjaliści śledzili z wielką sympatią ewolucję wewnętrzną Polski i ruch wywołany pojawieniem się Solidarności. Po raz pierwszy od 1968 roku kraj bloku wschodniego zdawał się przybierać ludzką twarz. Francja Mitterranda należała do krajów, które udzielały Polsce znaczącej pomocy w postaci kredytów. Wszystko to owego niedzielnego ranka wydawało się postawione pod znakiem zapytania. Z kraju – będącego laboratorium nowych doświadczeń socjalizmu – Polska stoczyła się do obozu potępianych przez scjalistów dyktatur wojsko wych. Nieoczekiwanie Jaruzelski włożył ciemne okulary Pinocheta.

Mauroy był zadowolony, powtarzając sobie: „Przynajmniej nie byłem tym, który wręczył mu szablę”. Jak każda z wizyt oficjalnych, i ta w Polsce przewidywała wręczenie prezentów. Oprócz lampy górniczej, którą Pierre Mauroy miał ofiarować górnikom Śląska, w jego bagażu znajdowała się wspaniała szabla oficera kawalerii z czasów napoleońskich.

Z pewnością upominek ten sprawiłby ogromną przyjemność generałowi Wojciechowi Jaruzelskiemu, gdyż był on wybitnym specjalistą i znawcą historii wojska (uważano go za wielkiego konsera sztuki wojennej, zwłaszcza XVII i XVIII stulecia). Na pochwie szabli wyryty był już napis: Pierre Mauroy, Premier ministre de la République française, à Son Excellence le général Wojciech Jaruzelski, Premier ministre de la République populaire de Pologne. Décembre 1981[16].

Pomijając ów aspekt anegdotyczny, premier Francji myśli tej niedzieli o tym, co jawi mu się jako stracona szansa w stosunkach Francji ze Wschodem. Jak wielu przywódców socjalistycznych, tak i on wierzył w maju, że to będzie być może „wiosna między nami a nimi”.

Nie zamierza telefonować do prezydenta. Zresztą Mitterrand ma zwyczaj dzwonić do niego do Lille każdej niedzieli. Obaj panowie mają tego dnia nieco więcej czasu.

6.30, Warszawa

Profesor Czesław Bobrowski wstaje wcześnie. W wieku siedemdziesięciu lat ten ekonomista jest wierny zwyczajowi, który pozostał mu po wielokrotnych i długotrwałych podróżach po krajach Trzeciego Świata (zwłaszcza Algierii, Ghanie, Syrii czy Iraku). Jest więc już na nogach, gdy sąsiad, Jan Zakrzewski, puka do drzwi. Zakrzewski, dziennikarz zbliżony do kręgów rządowych, urzędowy komentator radia, dowiedział się z przemówienia Jaruzelskiego o wprowadzeniu stanu wojennego. Wczoraj około północy widział, jak milicjanci aresztowali jednego z sąsiadów. Był to wszakże ktoś nieznany i Zakrzewski mógł sobie powiedzieć z całym spokojem właściwym człowiekowi, który spędził wiele lat za granicą, między innymi jako korespondent we Francji i Stanach, że to nie jego sprawa. Pod koniec mowy generała próbował zatelefonować do znajomych. Ponieważ telefon nie działał, pomyślał, że to znowu jakaś awaria. Postanowił więc pójść do sąsiada, profesora Bobrowskiego, mieszkającego tuż obok, by skorzystać z jego aparatu. U Bobrowskiego także nie działa telefon. Ale przynajmniej mógł się z kimś podzielić wiadomością.

Bobrowski, choć zgodził się zostać jednym z doradców generała, nie należał, ściśle rzecz biorąc, do ekonomistów oficjalnych. W przeszłości dawał wielokrotnie dowody niezależności, nie wahając się nawet przed emigracją, gdy nie zgadzał się z polityką rządu (w 1948 roku, potem w 1963). Lecz dowiedziawszy się o wprowadzeniu stanu wojennego, dawny socjalista ma ochotę temu przyklasnąć. W każdym razie nie wzdraga się przed tezą, że podobnie jak w krajach Trzeciego Świata tylko armia zdolna jest do działania. Odczuwa ulgę na myśl, że to armia polska wzięła odtąd w swe ręce losy kraju. Bobrowski obawiał się interwencji radzieckiej, eskalacji żądań Solidarności, wojny domowej. Lękał się kryzysu, który – jego zdaniem – nadciągnie w lutym, gdy wyczerpią się rezerwy żywności i opału. Bobrowski odnosił się nader krytycznie do polityki ekonomicznej Gierka, opartej na straszliwym zadłużeniu i zbyt wielkiej zależności od Zachodu. Podobnie jak znaczna część ludności, zwłaszcza ludzie starsi, profesor Bobrowski i jego żona, Węgierka, odczuwają więc przede wszystkim prawdziwą ulgę. Później dojdzie jeszcze uczucie podziwu dla techniki zamachu generała Jaruzelskiego. „To było genialne – powie profesor – efekt zaskoczenia i to zachowanie absolutnej tajemnicy”. 13 grudnia o świcie, gdy Polacy wyszli na ulicę i zobaczyli czołgi, było to nie tylko zaskoczenie, lecz naprawdę zapanował strach.

Profesor Bobrowski, który przed wojną studiował w Sciences Po i pracował w CNRS, w École pratique des hautes études[17] zajmował ważne stanowisko w administracji, jest pod wrażeniem pewnego szczegółu, na który byli wyczuleni generałowie polscy. Otóż w przepisach wykonawczych stanu wojennego przewidzieli oni zawieszenie obowiązującej normy powierzchni mieszkalnej: pięć metrów kwadratowych na osobę.

Od chwili, gdy wiadomość o stanie wojennym dotarła do biskupa Bronisława Dąbrowskiego, sekretarza Episkopatu Polski (najpierw drogą radiową, potem przez wysłannika prymasa), postanowił on udać się do Urzędu do spraw Wyznań. W towarzystwie rzecznika prasowego Episkopatu, księdza Orszulika, zostaje natychmiast przyjęty przez ministra Jerzego Kuberskiego (który dopiero wrócił do biura po wizycie, którą wraz z Barcikowskim złożył kardynałowi Glempowi). Sekretarz Episkopatu jest znacznie mniej pojednawczy niż prymas. W bardzo ostrych słowach składa protest w imieniu Kościoła. I gdy Barcikowski (z pewnością powiadomiony o tym démarche[18]) przybywa z kolei do ministerstwa, biskup Dąbrowski domaga się zwolnienia wszystkich aresztowanych oraz spotkania z przewodniczącym Solidarności Lechem Wałęsą.

Leningrad[19]

Michel Jobert je śniadanie w rezydencji oddanej mu do dyspozycji przez Rosjan, gdy dowiaduje się o ogłoszeniu stanu wojennego w Polsce. Jest 8.30 czasu miejscowego. Minister stanu, minister handlu zagranicznego Republiki Francuskiej bawi od wczoraj w Leningradzie z wizytą oficjalną, mającą związek z posiedzeniem Wielkiej Komisji Francusko-Radzieckiej, szacownej instytucji, która zbiera się corocznie dla oceny wzajemnej wymiany gospodarczej. Lecz ta podróż stanowi pierwszą na takim szczeblu wizytę członka rządu francuskiego od objęcia prezydentury przez Mitterranda. Z tego też powodu delegacja francuska składa się z trzydziestu sześciu wysokich urzędników. Z podobnego względu towarzyszy jej ponad dwudziestu dziennikarzy. Większość z nich chciałaby przy okazji zdobyć jakieś wiadomości o Andrieju Sacharowie. Ten wybitny wygnaniec z miasta Gorki prowadzi od wielu tygodni głodówkę, by jego synowa, Liza Aleksiejewa, mogła połączyć się z mężem przebywającym w Stanach Zjednoczonych. Dziwnym zbiegiem okoliczności Liza Aleksiejewa została poinformowana trzy dni wcześniej, że może opuścić ZSRR; otrzymała nawet pozwolenie na odwiedzenie teściów w mieście Gorki. Minister stanu, którego wejście do rządu Mauroya odbyło się przed jego formalnym ukonstytuowaniem, nie dał się zmylić nagłym zainteresowaniem prasy francuskiej dla braku równowagi w wymianie francusko-radzieckiej. Wszakże doświadczenie, jakie zdobył, obracając się w kręgach rządowych (w Pałacu Elizejskim, w Matignon, na Quai d’Orsay), pozwala mu zrozumieć motywacje dziennikarzy; zresztą ma wśród nich wielu przyjaciół.

Ta wizyta była mu bardziej narzucona przez kalendarz spotkań francusko-radzieckich niż przez nagłe zainteresowanie tajemnicami Kremla. Zgodnie z rutyną poinformował o niej w stosownym czasie Pałac Elizejski, pytając, czy prezydent ma dla niego jakieś szczególne instrukcje. Prezydent nie miał żadnych, z wyjątkiem listu do Leonida Breżniewa. Jobert wcale jednak nie był pewny, czy go spotka. Minister nie interesował się szczegółami swojej wizyty. Zaaprobował jedynie gorącą sugestię jednego ze współpracowników, by dołączyć do delegacji dwóch dodatkowych policjantów. Minister, który zarzuca nieraz swym współpracownikom zabieranie w podróż wszystkich dossiers, zna dobrze ciekawość gospodarzy. Jobert wspomina chętnie pewien epizod, kiedy wysoki funkcjonariusz amerykański bawiący z wizytą w Paryżu zostawił w apartamencie teczkę z dokumentami, co wzmocniło wyraźnie pozycję negocjatorów francuskich w stosunku do ich zagranicznych kolegów.

Tak czy owak, wizyta w dawnej stolicy carów rozpoczęła się dobrze. Tylko jeden szczegół psuł ministrowi humor: zachowanie Jeana-Baptiste’a Doumenga, jedynego z czterech towarzyszących mu biznesmenów, które uważał co najmniej za napastliwe. Obaj panowie nie żywili do siebie zbytniej sympatii. Prawdą jest, że wiele ich dzieliło, poczynając od głosu (poważnego i łagodnego u pierwszego, gromkiego i gwałtownego u Doumenga), a kończąc na stosunku do życia. Doumeng, którego nazywano czerwonym miliarderem, zarabiał na to miano od początku podróży, nie wahając się grać roli pana domu, zajmując bez przerwy pierwsze miejsca, naruszając przyjęte zwyczaje i prowokując dziennikarzy.

Za pośrednictwem dziennikarzy, zaalarmowanych przez macierzyste redakcje tuż po nadejściu wiadomości, minister stanu dowiaduje się o stanie wojennym w Polsce. Co się tyczy radzieckich gospodarzy, wszyscy grają role kompletnie nieświadomych stanu rzeczy. Pierwszą troską ministra jest – to zrozumiałe – zwrócić się o instrukcje do Paryża. Co ma robić? Istnieje bardzo duży dystans między różnymi możliwościami: natychmiastowym powrotem oraz kontynuacją wizyty, jakby się nic nie stało. Podczas gdy niektórzy dziennikarze skłaniają się ku temu, by okazać największą stanowczość i pragną skandalu, inni członkowie delegacji opowiadają się za tym, by w najmniejszym nawet stopniu nie zmieniać programu. Co się tyczy Joberta, to pragnie on czekać na pewniejsze wiadomości o rozwoju sytuacji w Polsce. Zawsze zdąży powrócić samolotem z Moskwy, nazajutrz. W każdym razie postanawia zachować przy sobie list przeznaczony dla sekretarza generalnego radzieckiej partii.

6.45, Warszawa

Gdy przyjaciele wpadają do pokoju szpitalnego, Stefan Bratkowski jest jeszcze na wpół uśpiony. Przewodniczący Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich (pierwszy wybrany w naprawdę wolnych wyborach) jest od niedawna rekonwalescentem szpitala kardiologicznego w Konstancinie pod Warszawą. Trzeba przyznać, że miniony rok był wyjątkowo wyczerpujący dla tego dziennikarza, który będąc członkiem partii aż do połowy października, szczerze wierzył w to, że Polska może wstąpić na drogę odnowy socjalistycznej i demokratycznej zarazem. Poddawany nieustającym naciskom władzy, atakowany przez twardych w partii, zwłaszcza zaś przez odpowiedzialnego za sprawy ideologii Stefana Olszowskiego, Bratkowski nie ustąpił. Zapłacił za to najpierw usunięciem z partii, następnie zaś kolejnym zawałem, z którego podnosił się powoli. Przyjaciele przychodzą do niego, gdy tylko dowiadują się o stanie wojennym i fali nocnych aresztowań; pragną go zabrać i umieścić w bezpiecznym miejscu. Pomagają mu się ubrać, lecz skłaniają do pozostawienia wszystkich książek. Parę minut później jadą samochodem przez miasto. Nikt ich nie zatrzymuje. Widzą wozy opancerzone, które zajęły pozycje na głównych skrzyżowaniach, a także żołnierzy oblegających płonące piecyki koksowe. Bratkowski będzie się ukrywał przez cztery miesiące – jak się okaże – niepotrzebnie, gdyż jego nazwisko nie figuruje na liście. Nie wie o tym, tak jak nie wie nadal o przyczynach owej łagodności władzy, która nie wahała się wysłać do ośrodka dla internowanych jednego z jego zastępców w SDP, Krzysztofa Klingera, który zmarł wkrótce po uwolnieniu. Być może Bratkowski zawdzięczał nieinternowanie spotkaniom z generałem Jaruzelskim, które odbył w ciągu ostatnich dwóch lat.

Bratkowski napisał przed paru laty książkę o Kościuszce, bohaterze wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych oraz uczestniku walk przeciw Rosjanom i Prusakom. Było to raczej dzieło o inżynierze niż dowódcy. Ku własnemu zdziwieniu został zaproszony przez ministra obrony na spotkanie. Tam, w gabinecie generalskim, objawił mu się Jaruzelski zupełnie dotąd nieznany. Miłośnik historii wojska, doskonały znawca sztuki wojennej, cytujący biegle wszystkich wybitnych strategów epoki, opisujący szczegółowo przebieg wielkich bitew. Podczas rozmowy z żalem skonstatował, że – jego zdaniem – od końca XVIII wieku nie ma już wielkich wodzów. Rozmowa trwała cztery godziny. Generał wywarł na Bratkowskim jak najlepsze wrażenie. Spotkali się jeszcze później, ale już ze względów bardziej zawodowych. Bratkowski został przewodniczącym Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, generał objął stanowisko premiera, potem pierwszego sekretarza. Bratkowski przypomina sobie inną rozmowę z Jaruzelskim, już szefem rządu. Było to w maju 1981 roku. Generał wspomniał wówczas w jego obecności o chorobie kardynała Wyszyńskiego. Bratkowski zauważył ze zdziwieniem, że Jaruzelski, mówiąc o prymasie Polski, użył nieco archaicznej formuły „starszy pan”; dawniej w dobrych domach określano w ten sposób przyjaciół, osoby godne szacunku.

7.00, Warszawa

Michel Castex jest już u kresu sił. Od godziny wysyła do Paryża przez Wiedeń depeszę za depeszą; chodzi o przemówienie Jaruzelskiego. Tym razem uważa za stosowne obudzić szefa placówki Jacques’a-Michèle’a Tondre’a. Mają się tym zająć Maria Majdrowicz i Olivier Mazerolle. Pędzą na drugi brzeg Wisły. Po obu stronach mostu stoją pojazdy opancerzone i grupy żołnierzy. Maria i Olivier muszą zwalniać za każdym razem, ale tamci przepuszczają ich bez kłopotu. Dojeżdżają do domu Tondre’a na Saskiej Kępie. Dzwonią długo, wreszcie otwiera im żona; ostro protestuje przeciw zbyt wczesnej wizycie. Sekretarka wybucha: „Madame, to przecież wojna!”. Jeszcze zaspany szef AFP ubiera się w pośpiechu, zapomina zdjąć piżamę. Mazerolle musi mu na to zwrócić uwagę.

Stanisław Gajewski miał zatelefonować do przyjaciela dokładnie o 7.00; chodziło o potwierdzenie partii niedzielnego tenisa. Stwierdziwszy, że telefon milczy, były ambasador Polski we Francji wzdycha, że zdecydowanie świat idzie ku gorszemu. Lecz od kilku lat, od czasu przejścia na emeryturę, jego usposobienie stało się bardziej filozoficzne i jeśli błędne poczynania reżimu, którego nie znosi coraz bardziej, budzą w nim gniew, to drobne awarie życia codziennego przyjmuje raczej obojętnie. Idzie więc do sąsiadki z dołu, która otwiera mu drzwi; jest w szlafroku. Niestety, jej telefon też jest uszkodzony; stwierdziła to właśnie, próbując zatelefonować do przyjaciół, by im opowiedzieć o dziwnym widoku z okna. „Jakim widoku?” – pyta Gajewski. „To pan nie widział? Proszę wyjrzeć przez okno”. Gajewski zbliża się do okna. Przed budynkiem widzi czołg oraz grupę zmarzniętych żołnierzy. Dom jest usytuowany przy skrzyżowaniu, w miejscu, gdzie Trasa Łazienkowska przechodzi pod Alejami Ujazdowskimi. Jest to dzielnica ministerstw i ambasad. Zdumiony tym widokiem były ambasador pyta sąsiadkę, czy wie, co to oznacza. Nie. Nie ma pojęcia. Jak większość Polaków nie słucha radia, z wyjątkiem zachodniego, ale tamte rozgłośnie, zwłaszcza nadające po polsku, są od kilku godzin w szczególny sposób zagłuszane. Gajewski wraca do swego mieszkania. Jego dwunastoletnia córka, która wyjątkowo nocowała u niego, właśnie się obudziła. Widząc, że ojciec wygląda przez okno, przyłącza się do niego i woła: „Tatusiu, to Niemcy!”. Dla polskiego dziecka jest oczywiste, że tylko Niemcy mogliby się zainstalować w ten sposób w sercu Warszawy. Zanim zdążył powiedzieć cokolwiek, dziewczynka ubiera się i wybiega na schody, by przyjrzeć się z bliska „najeźdźcom”. Gajewski widzi ją przez okno, jak w czerwonej puchowej kurtce okrąża pokryty śniegiem czołg; próbuje też, najwidoczniej, porozmawiać z żołnierzami. Parę minut później jest z powrotem: „To nie są Niemcy, to Rosjanie. Nie chcieli w ogóle ze mną mówić”. W tym momencie ambasador włącza telewizor nadający program radia i słyszy przemówienie generała Jaruzelskiego. Jest to dla niego prawdziwy szok. Przychodzi mu do głowy jedna myśl: „Jak zareagują robotnicy? Co się będzie działo?”.

Gajewski jeszcze nie wie, że parę godzin wcześniej milicja aresztowała jego brata, wybitnego genetyka, bliskiego ideom Solidarności, choć bezpośrednio niezaangażowanego w związku. Brata nie było w domu, milicjanci wyważyli więc drzwi łomem, następnie zrewidowali mieszkanie, zabierając te dokumenty, które wydały im się podejrzane, jakby napisane szyfrem. Chodziło, rzecz jasna, o prace naukowe profesora. W jakiś czas później, skreślony już z listy internowanych, mógł wysłuchać przeprosin generała Kiszczaka. Minister wyjaśnił mu, że – niestety – miał do czynienia z tępymi gliniarzami i że o jego aresztowaniu zadecydowali głupi biurokraci. Gliniarze zatroszczyli się jednak o to, by przeszukanie odbyło się w obecności sąsiadki. Utrzymywali także, że to nie oni rozwalili drzwi; przyszli tylko upewnić się, czy nie chodzi tu o próbę włamania!

U byłego dyplomaty ów niedzielny poranek pozostawił wspomnienie szoku, zaskoczenia i strachu. Także obraz przepaści, która dzieliła naiwną, ślepą, zbyt ufną w swą potęgę Solidarność od rzeczywistości, która zmaterializowała się pod jego oknami w postaci czołgu T-54 i grupy żołnierzy.

Jana Józefa Szczepańskiego, prezesa Związku Literatów Polskich, obudzili syn z kolegą. Obaj młodzi ludzie są bardzo podnieceni. Dowiedzieli się o wszystkim przez radio i – ponieważ nie mogli zatelefonować – przyszli natychmiast go powiadomić. Na ulicy minęli patrol uzbrojonych ludzi, bez wątpienia zomowców. Syn Szczepańskiego zwrócił się do jednego z nich: „A więc to wojna? Z kim?”. Mężczyzna wycelował w niego z automatu i odpowiedział: „Z tobą”.

Zamek Hubertusstock (NRD)

Unmöglich. Niemożliwe. Ochrona kanclerza federalnego jest nieugięta. Nie wolno go budzić. W jednej z sal zamku, dawnej rezydencji myśliwskiej królów Prus, Kurt Becker, rzecznik kanclerza, hrabia Lambsdorff, minister ekonomii, Egon Franke, odpowiedzialny za sprawy wewnątrzniemieckie, i Klaus Böiling, szef misji zachodnioniemieckiej w Berlinie wschodnim, na próżno starają się przekonać dwóch ludzi z ochrony kanclerza, że okoliczności są dostatecznie poważne, by naruszyć jego zalecenia (w opinii otoczenia kanclerz nie uchodzi za rannego ptaszka).

Od przeszło godziny specjalna linia zainstalowana między siedzibą kanclerza a rezydencją delegacji federalnej jest nieustannie zajęta. Pierwszy telefon zadzwonił około 5.30. Chodziło o przekazanie jednemu ze współpracowników kanclerza treści depesz ambasady z Warszawy. Donosiły one o ruchach wojsk, masowej obecności sił porządkowych na ulicach polskiej stolicy, przejęciu siedziby Solidarności, plotkach na temat obławy w kręgach bliskich związkowi. Od 6.00 napływają informacje o przemówieniu generała Jaruzelskiego, potem zaś Bonn zalewa prawdziwa fala wezwań telefonicznych. Cała prasa chce wiedzieć, co kanclerz myśli o wydarzeniach w Polsce.

W sobotę kanclerz rozpoczął wizytę oficjalną w NRD. W istocie chodzi tu o pierwsze niemieckie spotkanie na szczycie od czasu znaczącej wizyty Willy’ego Brandta w roku 1970 i owacji, jakie powitały go w Erfurcie. Obecna wizyta miała się odbyć pierwotnie w roku 1980, została jednak wówczas przełożona, po raz pierwszy z powodu inwazji na Afganistan, potem z powodu sytuacji w Polsce (zwłaszcza strajków na Wybrzeżu). Dla każdego odpowiedzialnego polityka w RFN stosunki z „drugimi Niemcami” bez względu na określenia, jakich się zwykle używa, są niezwykle istotne. Stąd wynika znaczenie, jakie przypisywał projektowi tej wizyty kanclerz Helmut Schmidt. Toteż kiedy w końcu listopada Erich Honecker zatelefonował doń z propozycją spotkania w najkrótszym z możliwych terminów, Schmidt nie wahał się ani chwili. Tym bardziej że szef partii wschodnioniemieckiej bardzo na to nalegał. W ciągu kilku godzin ustalono datę wizyty: 12 i 13 grudnia. Opracowanie programu nie przedstawiało trudności i po uregulowaniu kilku ciernistych problemów protokolarnych obie strony szybko się dogadały. Przywódcy wschodnioniemieccy zgodzili się nawet na przechadzkę w małym miasteczku Güstrow. Delegacja zachodnioniemiecka planowała zamieszkać w zamku Hubertusstock, rozmowy zaś miały się odbyć w willi na brzegu jeziora Dölln.

Kanclerz Schmidt nie wiedział tylko jednego: otóż data wizyty nie została obrana przypadkiem. To Polacy nalegali w Berlinie wschodnim, by się odbyła właśnie w ten weekend. Generał Jaruzelski nie musiał tego mówić wyraźniej. Erich Honecker znał plany polskich wojskowych. Był również poinformowany o pewnych zarządzeniach wydanych przez armię wschodnioniemiecką w ramach skoordynowanych akcji Układu Warszawskiego. Szef partii wschodnioniemieckiej SED[20] rozwinął więc całą siłę perswazji, tym bardziej że zdawał sobie sprawę z faktu, że wprowadzenie stanu wojennego uniemożliwi ewentualną wizytę kanclerza. Natomiast NRD potrzebowała tej wizyty, zwłaszcza kredytów, które miały z niej wyniknąć.

Od chwili przybycia kanclerza na lotnisko Schönefeld Honecker rozpoczął negocjacje. Na całej trasie przejazdu, między Berlinem a jeziorem Werbellin, obaj panowie pominęli tradycyjne rozmowy o pejzażu czy pogodzie, przystępując od razu do meritum. Nieco później odbyło się pierwsze posiedzenie plenarne poświęcone stosunkom dwustronnym.

Na krótko przed tą wizytą BND (wywiad zachodnioniemiecki) przekazał do sekretariatu kanclerza supertajną notę; była tam mowa o bardzo dużej możliwości operacji wojskowej zmierzającej do wprowadzenia stanu wyjątkowego w Polsce, być może w formie stanu wojny. Parę lat później kanclerz Schmidt zwierzy się: „Nigdy nie czytałem notatek tajnych służb, wolałem zawsze wyrobić sobie własną opinię”.

W końcu, w wyniku jednomyślnych nalegań wszystkich członków delegacji, ludzie z ochrony osobistej zgadzają się zbudzić kanclerza. Gdy pojawia się Schmidt, rozpoczyna się dyskusja, która toczy się wokół jednego problemu: czy należy przerwać wizytę? Tak naprawdę nikt o tym nie myśli. Wszystkie informacje, jakimi dysponuje delegacja niemiecka, wskazują, że chodzi o operację polską, prowadzoną przez polskie wojsko. Stąd kanclerz i jego współpracownicy postanawiają trzymać się tej koncepcji wraz z konsekwencjami: nie interweniuje się w sprawy wewnętrzne obcego państwa. Jednakże zastanawiają się nad tym, czy gospodarz wiedział coś na ten temat. Wolą raczej dojść do wniosku, że Honecker nie wiedział o niczym. Jeden ze współpracowników Schmidta twierdzi kategorycznie, że Honecker jest zbyt złym aktorem, by udało mu się zataić taki sekret.

Trzeba przyznać, że w głębi ducha niektórzy z notabli zachodnioniemieckich odczuwają coś w rodzaju ulgi. To rozwiązanie wojskowe jest co prawda nieprzyjemne, jeśli idzie o formę, ale mogłoby ono zaprowadzić w Polsce porządek i dyscyplinę. Bonn jest jednym z głównych dostawców kapitału dla Polski. Pomoc Niemiec Federalnych wyraża się w miliardach marek. Kanclerz nie jest wielbicielem Wałęsy. Przy całym swym socjaldemokratyzmie domagał się od potężnej konfederacji związkowej, by miarkowała swe poparcie dla Solidarności, sytuując je ściśle w dziedzinie związkowej. Od początku powstania Solidarności Niemcy zachodnie zachowywały postawę nader powściągliwą. Jest prawdą, że w czasie największych strajków na Wybrzeżu pierwszy sekretarz Edward Gierek miał złożyć oficjalną wizytę w Bonn.

Helmut Schmidt był zaskoczony wydarzeniami w Polsce. Zaszokowała go dymisja Gierka, o którym nie wahał się powiedzieć, że gdyby był Niemcem, wziąłby go do swego rządu. Kanclerz naprawdę traktował byłego górnika jak przyjaciela. Udało mu się zresztą sprawić, żeby Valéry Giscard d’Estaing podzielał to uczucie; ten również nie szczędził pochwał na temat szefa polskiej partii. Prezydent Francji zapłacił za to dość drogo w maju 1980 roku: Gierkowi udało się go przekonać, by przybył do Warszawy na spotkanie z Leonidem Breżniewem.

Otóż 13 grudnia rano Helmut Schmidt dowiaduje się ze zdumieniem, że jego przyjaciel, Edward Gierek, został w ramach stanu wojennego aresztowany wraz z dziesiątkami innych polskich dygnitarzy, takich jak na przykład były premier Piotr Jaroszewicz. Po powrocie do Bonn kanclerz zasięgnie języka w ambasadzie RFN w Warszawie o warunkach, w jakich przetrzymywany jest Gierek. W roku 1984, po odejściu ze stanowiska, wykona znamienny gest: uda się do Polski, by spotkać się z byłym szefem partii.

Członkowie delegacji zachodnioniemieckiej dochodzą łatwo do zgody. Wizyta będzie kontynuowana zgodnie z planem. Kanclerz ma nadzieję, że do czasu konferencji prasowej, w której ma uczestniczyć wraz z Honeckerem, otrzyma więcej wiadomości o wydarzeniach w Polsce.

Generałowie polscy dopiero w ostatniej chwili postanowili aresztować pewną liczbę dawnych przywódców. Interpretowany najszerzej tekst dekretu o stanie wojennym pozwalał istotnie internować „obywateli polskich, w stosunku do których zachodzi uzasadnione podejrzenie, że pozostając na wolności, nie będą przestrzegać porządku prawnego albo prowadzić będą działalność zagrażającą interesom bezpieczeństwa lub obronności państwa”. Podane powody mogły się wydawać mało poważne, zwłaszcza że chodziło tu o byłego pierwszego sekretarza, dwóch byłych premierów, czterech wicepremierów, trzech członków Biura Politycznego lub sekretariatu KC, którzy pozbawieni zostali swych funkcji oraz stanowisk i którzy w polskim systemie politycznym z trudnością mogliby stanowić zagrożenie dla państwa. Ponadto wszyscy ci emeryci byli pod ścisłym nadzorem, bez żadnej realnej możliwości działania, gdyby nawet – co wydaje się wysoce nieprawdopodobne z uwagi na ich przeszłość – podjęli jakąś próbę ponownego objęcia władzy. Wojskowym chodziło więc mniej o zapobieżenie takiej groźbie, bardziej o wykonanie spektakularnego gestu, by udowodnić wszystkim Polakom, że członkowie WRON są za odnową.

W roku 1980 narodziny Solidarności odpowiadały powszechnemu żądaniu sprawiedliwości i wolności ze strony ogółu Polaków, jednak nie dały one odpowiedzi na pytanie, które wszyscy sobie zadawali: w jaki sposób i dlaczego Polska znalazła się w tak kryzysowej sytuacji? Jednocześnie Polacy dowiedzieli się lub utwierdzili w swych poglądach o niesłychanych przywilejach, z jakich korzystali, zwłaszcza na prowincji, przywódcy partyjni. Zrodziła się stąd silna pokusa wytłumaczenia długów państwa – które przekroczyły już sumę dwudziestu miliardów dolarów – przez sprzeniewierzenia i malwersacje. W kraju kursowały najprzedziwniejsze plotki na temat fortun zdobytych przez takiego czy innego dygnitarza, ich pałaców, samochodów, domów. Afera prezesa telewizji jest tego najbardziej znaną ilustracją. Przyjaciel i protegowany Gierka, Maciej Szczepański, szczególnie wyróżniał się stylem i poziomem życia, poczynając od szykownych hostess, które zatrudniał w telewizji, aż po służbowe podróże po całym świecie, wystawne przyjęcia wydawane w rezydencjach zakupionych lub wynajmowanych przez telewizję; wszystko to sprawiło, że opinia publiczna uznała go za sybarytę. Stał się symbolem trybu życia prowadzonego przez pewnych dygnitarzy partii.

Problem odpowiedzialności i nadużyć wywoływał poważne wzburzenie wśród szeregowych członków partii. Do tego stopnia, że wiosną 1981 roku Komitet Centralny postanowił wyznaczyć komisję do zbadania sprawy; miała ona przedstawić sprawozdanie na Nadzwyczajnym Zjeździe PZPR 16 lipca. Raport komisji musiał rozczarować tych członków partii, którzy oczekiwali zakwestionowania działalności PZPR i spodziewali się wielkiego prania brudów. Komisja (tradycyjnie już) stwierdziła odpowiedzialność polityczną wykluczonych z partii przywódców, błędy byłego kierownictwa i złe funkcjonowanie władzy. Edwarda Gierka oskarżono o przywłaszczenie domu i działki w Katowicach, jego dawnej prowincji. Byłemu premierowi zarzucono nepotyzm. Partię wybielono. Winą za nieprzestrzeganie statutu PZPR obarczono kilku notabli.

Trzeba było czekać aż do 1985 roku na publikację raportu ta zwanej Komisji Grabskiego (od nazwiska jej przewodniczącego Tadeusza Grabskiego). Ogłosił ją Instytut Literacki we Francji. Dokument ten, wydany najpierw w podziemiu, wyjawia wyjątkową niekompetencję ludzi, którzy przez lata sprawowali władzę. Mniejsza o to, że większość z nich studiowała korespondencyjnie i zasłaniała się zwykle opiniami ekspertów. Zdumiewające jest to, że nie niepokoiła ich wielka kwota długu, która po sześciu, siedmiu latach sprawowania przez nich władzy przekraczała wszelkie wyobrażenia. Dokument Komisji jest niezwykły z powodu rozmaitych przemilczeń. Jej członkowie w żadnej mierze nie próbowali ustalić, jaką część bezsensownych inwestycji finansowanych za pomocą zachodnich kredytów należy przypisać bezpośrednio Moskwie. Według licznych ekspertów polskich mogła ona sięgać pięćdziesiąt procent. Komisja Grabskiego nie uważała też za stosowne przesłuchać tych przywódców, którzy pozostali u władzy, a mianowicie Stanisława Kani i Wojciecha Jaruzelskiego.

Wydaje się, że w lipcu 1981 roku przywódcy polscy chcieli zastosować się do niepisanej reguły systemu, przypominającej sycylijską omertę (swoich się nie tyka); wymaga ona, by na szczytach władzy możliwe były tylko błędy polityczne obłożone karami tego samego rodzaju.

Wojskowi nie mieli tego rodzaju skrupułów. Co więcej, widzieli w tym dodatkową możliwość zdystansowania się od partii. Tak jak generał Jaruzelski nie uznał za konieczne, by poinformować Biuro Polityczne o szczegółach stanu wojennego, podobnie też nie próbował negocjować z przywódcami partii na temat listy dawnych notabli, których miał zamiar internować. Wojskowi ograniczyli się – z małymi wyjątkami – do spisu osób badanych przez Komisję Grabskiego; dodali doń około piętnastu dygnitarzy prowincjonalnych, najbardziej znienawidzonych lub skorumpowanych.

Trudno jednak wykluczyć, że między wojskowymi a partią były jakieś przetargi w ostatniej chwili. W nocnym przemówieniu generał Jaruzelski wymienił tylko sześciu internowanych dygnitarzy, zaznaczając, że kompletna lista będzie opublikowana później.

Większość byłych przywódców aresztowano nocą w ich domach. Znaleźli się oni w parę godzin lub parę dni później w specjalnym ośrodku dla internowanych, który był de facto wojskowym ośrodkiem wypoczynkowym na Pomorzu Zachodnim. Dziwnym zbiegiem okoliczności kilkudziesięciu intelektualistów związanych z Solidarnością internowano w Jaworzu odległym o kilka kilometrów, w innym ośrodku wypoczynkowym. Niektórzy strażnicy mieli więc pilnować – w zależności od rozkładu służb – kacyków reżimu i doradców Wałęsy. Ci ostatni dowiedzieli się od strażników, że premier Jaroszewicz nie umiał posługiwać się automatem telefonicznym, a Gierek w Wigilię Bożego Narodzenia dzielił się opłatkiem z oficerem milicji.

Paryż

François Mitterrand jest jeszcze w łóżku, kiedy słyszy dyskretny dzwonek telefonu łączącego go z Pałacem Elizejskim. Choć nie umie sobie tego wytłumaczyć, przychodzi mu na myśl Polska. Wie, że powód tego wezwania musi być bardzo ważny, bo godzina jest zbyt wczesna. Ogólnie biorąc, nie przepada za tym, by do niego telefonowano. Widzi w tym pewną ingerencję w jego życie prywatne, które zazdrośnie chroni.

Od wielu tygodni prezydent czuje, że kryzys polski przyjmie tragiczny obrót. Osiem dni temu doszedł nawet do wniosku, że Rosjanie są gotowi do interwencji. Z tego właśnie powodu uznał za celowe w wywiadzie udzielonym telewizji – pierwszym od objęcia prezydentury – rzucić pod adresem Moskwy słowa ostrzeżenia. Było to zaledwie krótkie zdanie wśród fali pytań postawionych przez Michèle Cottę i Pierre’a Desgraupes’a, lecz jego treść rozwinął obszernie nazajutrz, przyjmując w Pałacu Elizejskim ambasadora radzieckiego Czerwonienkę. Ten zaś, rzecz oczywista, przysięgał na wszystkie świętości, że Związek Radziecki nie ma najmniejszego zamiaru wtrącać się w jakikolwiek sposób w sprawy wewnętrzne Polski. To jednak nie przeszkodziło dyplomacie, którego uważano za sympatyka Breżniewa, podzielić się z szefem francuskiego państwa troskami Kremla dotyczącymi niebezpiecznej sytuacji, która może się wymknąć spod kontroli stron zainteresowanych.

Prezydent Mitterrand podnosi słuchawkę telefonu. Słyszy głos telefonisty z Pałacu, zapowiadającego rozmowę z ministrem spraw zagranicznych. Jest to raczej monolog Cheyssona, trwający kilka minut. Minister przedstawia sytuację, relacjonując również to, czego się dowiedział od Alexandra Haiga. Podkreśla, że jest w stałym kontakcie ze swymi odpowiednikami w Anglii i Niemczech. Akcentuje pewność sekretarza stanu: Rosjanie nie interweniowali, cała operacja ma charakter wyłącznie polski. Prezydent, który właściwie nie zadał ani jednego pytania, dziękuje Cheyssonowi i prosi, by informował go na bieżąco, po czym odkłada słuchawkę. Telefon znów dzwoni. Tym razem telefonista zapowiada Beregovoya. Sekretarz generalny zaczyna informować prezydenta o sytuacji w Warszawie. Mitterrand przerywa mu: „Już wiem, właśnie telefonował Cheysson”. I dodaje poważnie: „Prosiłem go, by nie składał żadnych deklaracji”.

Głęboki smutek łączy się z oburzeniem. Prezydent nie znosi wojskowych porządków. Nie może sobie wyobrazić Wałęsy w towarzystwie uzbrojonych żołnierzy. Prezydent nie zna Polski. De Gaulle, jako młody oficer, spędził tam długie miesiące na początku lat dwudziestych i nie zapomniał nigdy tego kraju, w którym przyjęto go z takim entuzjazmem w roku 1967. Giscard d’Estaing lubił tam polować w towarzystwie swojego przyjaciela Edwarda Gierka, który go w pewien sposób fascynował. A Mitterrand nigdy tam nie pojechał, nie ma też Polaków wśród jego przyjaciół. Jego znajomość tego kraju jest wyłącznie literacka, książkowa. To nie znaczy, że nie odczuwa pewnej sympatii, nawet serdeczności, dla narodu, który historia tak niefortunnie umieściła na politycznej mapie Europy.

Zmiany w Polsce zarysowujące się od roku żywo go interesują. Pojawienie się autentycznego, głęboko zakorzenionego w tradycji ruchu mas, niesionego przez spontaniczną i burzliwą falę syndykalizmu, który zwycięża panującą od trzydziestu lat totalitarną biurokrację, umacnia go w przekonaniu, że nic nie jest na zawsze zdobyte, nic też nie tkwi w bezruchu. Widział to na przykładzie dyktatur zachodnich: Portugalia, Grecja, potem Hiszpania stanowią dowód. Ale tym razem chodzi o Europę Wschodnią, której nie nazywa jeszcze „inną Europą”. Dlatego też, od czasu objęcia funkcji prezydenta, zawsze popierał dzieło pomocy dla Polski.

Kiedy generał Jaruzelski stanął na czele partii, prezydent chciał dowiedzieć się czegoś więcej o tej postaci, która cieszyła się dość dużą popularnością w swoim kraju. Informacje, które otrzymał, nie pozwoliły mu na wyrobienie sobie właściwego poglądu. Lecz z prawdziwą ciekawością przeczyta w parę dni po 13 grudnia notę jednego z doradców: będzie to analiza semantyczna przemówienia generała. Doradca, przywykły do meandrów kremlologii i subtelności drętwej mowy praktykowanej w Europie Wschodniej, dokona analizy poszczególnych zdań, wyłowi wszystkie akcenty patriotyczne, typowo polskie, które jego zdaniem potwierdzają tezę o operacji prowadzonej – bez wątpienia z ciężkim sercem – przez Polaków przeciw Polakom.

Poza bezpośrednimi konsekwencjami wojskowego zamachu stanu w Polsce prezydenta zaprzątają reperkusje dotyczące dialogu z Moskwą. Był to dotychczas dialog wypełniony sekwencjami milczenia, przyjdzie jednak dzień, gdy trzeba go będzie ożywić. Prezydent wie, że trudno wyobrazić sobie politykę zagraniczną Francji, nie wziąwszy pod uwagę ZSRR i stosunków z Kremlem. Jego poprzednicy, zwłaszcza generał de Gaulle, mieli zwyczaj przez Moskwę trafiać do Waszyngtonu, dzięki niej zdobywać tam posłuch. Mitterrand wybrał metodę odwrotną. Wie, że to się nie podoba Rosjanom. Nie zapomniał wizyty, jaką między pierwszą a drugą turą wyborów w 1974 roku Czerwonienko złożył Giscardowi, ani przyjęcia, które w następnym roku zgotowano mu na Kremlu. Wie także, że w czasie kampanii prezydenckiej względy Moskwy były po stronie jego rywala, któremu ambasada radziecka wróżyła zwycięstwo. Co więcej, prezydent żywi nadal wobec ZSRR głęboką nieufność. Lecz w końcu, o tym jest przekonany, dialog z ZSRR trzeba będzie odnowić. Pod tym względem pojawienie się czołgów polskich na ulicach Warszawy może tylko wzmocnić jego nieufność i oddalić perspektywę wznowienia dialogu francusko-radzieckiego.

W tej chwili prezydent zapomniał o tym, że Michel Jobert powinien się znajdować gdzieś między Leningradem a Moskwą.

7.15, Genewa

Janusz Stefanowicz nie bardzo może zrozumieć, czego chce od niego dziennikarz szwajcarski, który właśnie obudził go przez telefon w pokoju hotelowym. Poseł, były redaktor naczelny dziennika PAX-u „Słowo Powszechne”, przyjechał do Szwajcarii dwa dni temu, by wziąć udział w konferencji stowarzyszenia Pugwash[21], w którego skład wchodzą różne osobistości Zachodu i Wschodu. Dochodzą do niego słowa „wojna” i „Polska”, lęka się najgorszego. Potem, przez radio, dowiaduje się o wydarzeniach tej nocy. Próbuje zadzwonić do ambasady polskiej w Bernie, gdzie, niestety, niczego nie mogą mu powiedzieć. Przypomina mu się pewien szczegół. Tuż przed wejściem na pokład samolotu, którym miał lecieć do Genewy, w salonie reprezentacyjnym poproszono go do telefonu. Jeden z jego przyjaciół próbował go nakłonić do rezygnacji z wyjazdu: motywował to powagą chwili, ważnością sesji Sejmu, groźbą kryzysu. Stefanowicz odparł, że kontakty, które jako poseł mógł nawiązać lub umocnić w łonie Pugwash, są z pewnością ważniejsze. W istocie, trudno było znaleźć w grudniu 1981 roku Polaka, który zrezygnowałby z pobytu za granicą; o ile łatwiej można było tam zrobić świąteczne i noworoczne zakupy.

Warszawa

Gilberta Crépy postanowiła niezwłocznie odwiedzić w szpitalu swojego męża Zygmunta Szymańskiego. Osiem dni temu miał poważną operację serca. Gilberta, Francuzka mieszkająca od dwudziestu lat wraz z mężem w Warszawie, była wczoraj świadkiem poczynań zomowców przed jej domem. Mieszka w centrum, tuż obok siedziby Solidarności. Wraz z przyjaciółmi z tego samego bloku zastanawiała się nad znaczeniem owej manifestacji siły, zanim, zresztą dość szybko, przyszły wieści o szturmie i pierwszych aresztowaniach. Kiedy przyjeżdża do szpitala na Spartańską, stwierdza ze zdziwieniem, że wiele łóżek jest pustych. Mąż opowiada jej, że wczoraj, bez podania powodów, wielu chorych odesłano do domu.

Podobnie miały się sprawy w większości szpitali w kraju, zwłaszcza na chirurgii i ortopedii; odsyłano do domów tych pacjentów, których stan na to pozwalał. Lekarze nie byli tym szczególnie zdziwieni. Przecież od miesięcy szpitale polskie znajdowały się w tragicznej sytuacji. Brakowało wszystkiego: lekarstw, opatrunków, waty, strzykawek. Personel musiał dokonywać cudów, by sprostać najpilniejszym potrzebom. Liczne organizacje za granicą wysyłały transporty leków, lecz wszystko to było zaledwie kroplą w morzu potrzeb. Fakt ten wyjaśnia, dlaczego Solidarność miała tylu członków wśród pracowników służby zdrowia. Doktor Zofia Kuratowska, ordynator szpitala na Barskiej w Warszawie, kierowała Solidarnością służby zdrowia. Ją również uprzedzono, że byłoby rzeczą pożądaną pozostawić wolne łóżka na oddziale i wstrzymać, aż do odwołania, przyjęcia nowych chorych. Była jednak nieco zdziwiona nagłą troską sekretarza partii, który zapytał w sobotę, czy wszystko idzie dobrze, a potem dodał: „Jeśli pani będzie miała jakieś problemy, proszę pamiętać, że mogę pani pomóc”. Wtedy nie zrozumiała, o co chodzi. Nie zareagowała również na informację przyjaciół z Solidarności na Ochocie; telefonowali, by powiedzieć, że wojsko pojawiło się na Stacji Filtrów i zażądało kluczy od wszystkich pomieszczeń.

Dopiero wychodząc z domu o świcie, doktor Kuratowska dowiaduje się o wprowadzeniu stanu wojennego. Natychmiast śpieszy do szpitala, gdzie stwierdza, że wszystkie telefony są nieczynne. Wstrząśnięta biegnie po dyrektora. Ten nie wie jeszcze o niczym i ogranicza się do przekazywania dyspozycji, których ona nie próbuje nawet zrozumieć. Kuratowska domaga się (z sukcesem) zainstalowania radiotelefonu między szpitalem a pogotowiem. Zajmują się tym wojskowi.

7.30, Warszawa

Małgorzata ma szczęście – znajduje taksówkę tuż po wyjściu od przyjaciół, u których spędziła noc.

– Do hotelu Forum.

– Jak się tam dostaniemy? – pyta szofer.

Małgorzata nie rozumie.

– Cóż – dodaje kierowca – mamy wojnę.

Młoda kobieta nadal niczego nie pojmuje. Zależy jej tylko na jednym: dostać się jak najszybciej do hotelu, gdzie powinna już czekać na nią ekipa TF1, z którą ma jechać do Gdańska. Małgorzata pracuje w Telewizji Polskiej, w Biurze Współpracy z Zagranicą. Jej zadaniem jest towarzyszyć grupie Francuzów przybyłych parę dni wcześniej w celu przygotowania programów specjalnych z okazji wizyty premiera Pierre’a Mauroya. Chodziło między innymi o trzy dzienniki o godzinie 13.00, które Mourousi miał prezentować bezpośrednio z Warszawy oraz z bastionu Wałęsy – Gdańska. W grupie tej są stali współpracownicy gwiazdora programu I – Pierre Géraud, jego realizator, Marcel Fagès i jeszcze pięć osób z Paryża.

Pertraktacje między ekipą francuską a kierownictwem Telewizji Polskiej nie były łatwe. Polakom trudno zrozumieć wymagania telewizyjnego spektaklu wymyślonego przez Yves’a Mourousiego. Drażni ich pomieszanie gatunków, a pewne pomysły ekipy prezentera dosłownie wytrącają ich z równowagi. Odwołanie wizyty premiera Francji w piątek po południu z początku postawiło wszystko pod znakiem zapytania. Mourousi jednak postanowił zachować swe specjalne dzienniki na żywo. Z powodu nieobecności Mauroya gwiazdami programu będą Jaruzelski i Wałęsa. Przez całą sobotę toczą się więc dyskusje, zwłaszcza po południu przybierają na sile. Wreszcie o 20.30 dobiegają końca ku wielkiej uldze Francuzów; wydaje im się, że uzyskali prawie wszystko, czego pragnęli. Kilku z nich ma pojechać w niedzielę do Gdańska, by przygotować na miejscu dziennik, przewidziany do emisji w połowie tygodnia.

Wymęczeni, lecz zadowoleni, członkowie ekipy Mourousiego postanowili w sobotę wieczór oblać szczęśliwe zakończenie pertraktacji. Dzięki wyjątkowo korzystnemu dla nich kursowi złotówki (na czarnym rynku wynosi on jedną czwartą oficjalnej wartości) zafundowali sobie wspaniały obiad w restauracji hotelowej. Kawior i wódka zatrzymały ich przy stole aż do północy. Udali się na spoczynek w bardzo dobrych humorach. Jedna rzecz ich zdziwiła. Hol hotelu Forum był pusty. Zniknęły prostytutki, które zazwyczaj tworzyły mały tłumek, a także ich klienci. Opustoszał hotelowy bar, miejsce światowego życia nocnego stolicy.

Małgorzata wraz z kilku kolegami z Telewizji Polskiej brała udział w bankiecie. Ponieważ miała towarzyszyć o świcie części ekipy w podróży do Gdańska, postanowiła spędzić noc u przyjaciół. Nie wiedząc o tym, wymknęła się milicjantom, którzy przyszli ją internować, potem zaś szukali jej u rodziców. Małgorzata jest członkiem Solidarności.

– Wojna? Jaka wojna? – pyta Małgorzata.

Szofer taksówki wyjaśnia, że wojsko zajęło pozycje na głównych skrzyżowaniach i że milicja ustawiła liczne zapory. Małgorzata jest wstrząśnięta. Jej myśli krążą jednak wokół jednej sprawy: sześciu Francuzów ma czekać na nią w restauracji Forum. Kiedy podjeżdżają pod budynek KC, widzą, że żołnierze i milicjanci zablokowali Aleje Jerozolimskie i nakazują im jechać inną drogą. Małgorzata wyciąga legitymację, wyjaśnia, wdaje się w pertraktacje. Przepuszczają ich. Są przed Forum. Małgorzata biegnie do restauracji. Prawie cała grupa jest na śniadaniu, w doskonałych humorach, witają ją radośnie. „Jak możecie”. Małgorzata jest tak poruszona, że mówi z trudem. „Co takiego?”. Jednym gestem odsuwa zasłony okien. Przed hotelem grupka żołnierzy grzeje się przy koksowniku, obok stoi wóz pancerny. Jak większość gości hotelowych – Francuzi o niczym nie wiedzieli. Marcel Fagès postanawia natychmiast powiadomić szefa ekipy Pierre’a Gérauda, który został w pokoju. Wraz z Małgorzatą jadą na czternaste piętro. Próbują telefonować do Paryża. Telefonistka komunikuje im, że wszystkie połączenia są przerwane. Dziewczyna patrzy na dwóch mężczyzn, zupełnie zaskoczonych tym, co się dzieje, i wybucha płaczem.

Kraków

„Ale gdzie jest twoja matka?”. Michał Ronikier wściekły budzi pasierbicę. Zauważył właśnie, że jego żona Joanna nie wróciła do domu. Kasia, młoda studentka, nie wie o niczym. Przypomina sobie tylko, że mama miała być wieczorem u przyjaciół; może została tam na noc? Michał chce zatelefonować, by to sprawdzić. Telefon nie działa. Pisarz, specjalista w dziedzinie literatury anglosaskiej, wybucha: „Nie dość, że twoja matka nocuje poza domem, to na domiar wszystkiego zapomniała zapłacić za telefon”.

Istotnie, Joanna Olczak-Ronikier spędziła noc u przyjaciół. I parę dni później będzie tam również, gdy o świcie milicjanci przyjdą internować jej córkę, aktywistkę Niezależnego Zrzeszenia Studentów. Parę minut później spotka na ulicy starego profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego, Henryka Wereszyckiego. Kiedy uda jej się powiedzieć przez łzy, że córka została aresztowana, uczony odpowie: „Trudno. Dziś wszyscy uczciwi ludzie powinni znajdować się w więzieniu”.

8.00, Bruksela

Kolejny dzwonek telefonu specjalnej linii Waszyngton– –Bruksela przerywa dyskusję w apartamencie Alexandra Haiga. Zgłasza się William Clark, numer drugi Departamentu Stanu, przyszły doradca prezydenta do spraw bezpieczeństwa. Pragnie poinformować szefa o rozwoju sytuacji w Białym Domu. Niektórzy doradcy Reagana mieli zamiar zwołać jak najszybciej Krajową Radę Bezpieczeństwa w sprawie polskiej, a zatem doprowadzić do wcześniejszego powrotu Reagana, który spędza weekend w Camp David. Sekretarz stanu jest temu całkowicie przeciwny. Jego zdaniem nagły powrót prezydenta do Białego Domu, helikopter lądujący na trawniku przed kamerami telewizji, wszystko to nadałoby wydarzeniom, pozostającym ciągle wewnętrzną sprawą Polski, rozmiary światowego kryzysu. Haig, znajdujący się z dala od Waszyngtonu, pozbawiony jest dostępu do źródeł, skąd zwykle czerpał wiadomości. Odczuwa ich dotkliwy brak. Ma jednak pewną szansę, żeby znów zagrać rolę dyrygenta. Otóż za parę godzin ma się spotkać z ministrami spraw zagranicznych trzech europejskich państw sojuszniczych w celu opracowania wspólnego stanowiska Zachodu. Najpierw jednak musi uspokoić nastroje w Waszyngtonie, zyskać na czasie. Zdaje sobie przecież sprawę z tego, że przeciwnicy nie omieszkają przypomnieć mu jego postawy w czasie zamachu na prezydenta; zarzucą mu, że teraz też usiłuje wysunąć się na pierwszy plan. Haig telefonuje więc do prezydenta pomimo późnej pory (na Wschodnim Wybrzeżu jest 2.00), pragnąc poznać jego opinię na temat ewentualnego zebrania Krajowej Rady Bezpieczeństwa. George Bush uspokaja go. „W Waszyngtonie panuje spokój. Wszyscy śpią”.

Uspokojony Haig może teraz poświęcić czas trzem ministrom. Wprawdzie pierwotnie planowali to spotkanie dopiero za kilka godzin, teraz jednak nie ma już chwili do stracenia. Haig decyduje się porozmawiać z nimi natychmiast, przez telefon. Lord [Peter] Carrington z Wielkiej Brytanii jest już w Brukseli. Minister zachodnioniemiecki, Hans-Dietrich Genscher, znajduje się jeszcze w Bonn i stamtąd śledzi rozwój wypadków w Polsce. Minister francuski, Claude Cheysson, jest u siebie – w służbowym mieszkaniu na Quai d’Orsay. Haig dzieli się z nimi najnowszymi wiadomościami z Waszyngtonu i wypowiada swoje zdanie: żadnych pośpiesznych działań. Trzeba zebrać maksimum informacji i opracować oficjalne stanowisko wobec władz w Warszawie, a zwłaszcza wobec ZSRR. Podczas następnych dwóch godzin czterej kierownicy polityki zagranicznej państw Zachodu będą się telefonicznie naradzali, wymieniali informacje, konfrontowali opinie. Rozmowy toczą się po angielsku, bez żadnych pośredników. Wszyscy znają się dobrze i darzą szacunkiem. Zmierzają więc prosto do celu.

Tak naprawdę dręczy ich tylko niepewność: czy możliwa jest w tej sytuacji wojskowa interwencja radziecka? Tajna klauzula paktu północnoatlantyckiego przewiduje, że w razie niebezpieczeństwa członkowie NATO powinni podjąć działania wojskowe. Wprawdzie Francja opuściła tę organizację, lecz jest związana szczegółowymi układami ze Stanami, Wielką Brytanią i RFN. Zasadniczą kwestią jest odpowiedź na pytanie, czy istnieje militarne zagrożenie, czy zaobserwowano już jakieś ruchy wojsk radzieckich; w takim przypadku – już choćby dla samego odstraszenia Rosjan – Zachód powinien postawić swój potencjał obronny w stan alarmu. Sekretarz stanu stwierdza kategorycznie: „Amerykanie nie wykryli żadnych ruchów wojsk radzieckich! Według wszystkich dostępnych informacji siły Układu Warszawskiego nie opuściły swych baz. Nie zauważono żadnej szczególnej ich aktywności”. Inne państwa zachodnie potwierdzają to, chociaż nie dysponują szpiegowskimi satelitami. Francuzi mają w Berlinie Zachodnim znakomitą stację nasłuchów, która umożliwia przechwytywanie znacznej części wojskowych depesz Układu Warszawskiego, Brytyjczycy dysponują instalacjami wielkiej mocy do przechwytywania informacji przesyłanych drogą satelitarną. Za namową Haiga Carrington, Cheysson i Genscher dochodzą w końcu do porozumienia. Postanawiają na razie nic nie robić, tylko czekać i gromadzić informacje. Umawiają się też na spotkanie tego samego dnia po południu w stolicy Belgii.

Moskwa

O godzinie 10.00 czasu lokalnego telewizja radziecka – rzecz osobliwa – przerywa swój program, by nadać specjalny dziennik. Przez pięć minut spiker (w ZSRR dzienniki nie są prezentowane przez dziennikarzy) czyta depeszę Telegraficznej Agencji Związku Radzieckiego (TASS). „Dziś rano w Polskim Radiu przemawiał towarzysz generał Wojciech Jaruzelski, sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej”. Po czym następuje streszczenie mowy generała obwieszczającej stan wojenny, internowanie przywódców Solidarności, także jego apele do Polaków i przyjaciół Polski. Żadnych komentarzy.

Od czasu strajku na Wybrzeżu w sierpniu 1980 roku Rosjanie śledzili ze szczególnym zainteresowaniem ewolucję kryzysu w Polsce. Być może także dlatego, że raz jeszcze zostali zaskoczeni rozmiarami ruchu, którego nie zdołali przewidzieć. W końcu lipca – zgodnie z tradycją – Edward Gierek udał się na Krym, gdzie złożył wizytę Leonidowi Breżniewowi.

Zadziwiające jest to, że Sowieci tak naprawdę nigdy nie mogli zrozumieć Polaków. Nawet stworzenie po II wojnie światowej systemu ideologicznego na wzór radziecki nie zdołało przełamać barier historycznych, kulturowych, religijnych, które dzielą oba kraje od stuleci. Jest to wynikiem dziedzictwa przeszłości (w XVI i XVII wieku Królestwo Polskie zachwiało tronem carów), a także porachunków politycznych (w roku 1939 Stalin nakazał likwidację Komunistycznej Partii Polski i uśmiercenie jej głównych przywódców). Stosunki między partiami radziecką i polską zawsze cechowała głęboka nieufność. Lub raczej nieumiejętność oceny rzeczywistości. Jak bowiem wytłumaczyć fakt, że na Kremlu nie przewidziano powrotu do władzy Gomułki w październiku 1956 roku ani jego usunięcia w grudniu 1970 roku w wyniku buntu na Wybrzeżu, ani objęcia władzy przez Gierka, ani kryzysu 1976 roku, ani narodzin Solidarności. Za każdym razem wydarzenia te były zaskoczeniem dla Kremla. Zawsze też zdumiewał ich dobór ludzi, którzy mieli kierować partią w Polsce. Ani Gomułka, ani Gierek nie uchodzili za ludzi Moskwy. Musieli dopiero zdobywać zaufanie Kremla, przeciwstawiając się innym członkom polskiego kierownictwa partyjnego, którzy już na nie zasłużyli. Dodajmy jeszcze, że w Moskwie działały różne klany, choć ich rywalizacja rzadko wykraczała poza mury Kremla.

W roku 1980 Związek Radziecki (ujmując rzecz schematycznie) dysponował w Polsce pięcioma kanałami informacyjnymi:

– ambasada,

– PZPR, która kontaktowała się z odpowiedzialnym za stosunki z bratnimi partiami Rusakowem, podobno bardzo bliskim Kirilence[22],

– armia związana z głównodowodzącym siłami Układu Warszawskiego marszałkiem Kulikowem oraz radzieckim ministrem obrony marszałkiem Ustinowem,

– policja, zwłaszcza Służba Bezpieczeństwa, związana ściśle z KGB i jego ówczesnym szefem Jurijem Andropowem,

– wreszcie korespondenci radzieckiej prasy, przede wszystkim agencji TASS, których artykuły nie zawsze trafiały do moskiewskich dzienników, lecz na pewno zawsze na biurko Michaiła Susłowa, odpowiedzialnego za sprawy ideologiczne.

Nie ulega wątpliwości, że każdy z tych kanałów miał własną wizję sytuacji w Polsce, a charakter informacji zależał od osoby, dla której miała być przeznaczona. Od czasu rządów Gorbaczowa wiemy już, jak działała ta ekipa „starców” na Kremlu, w jaki sposób były podejmowane (lub niepodejmowane) decyzje.

Kremlolodzy dysponują w zasadzie tylko jednym źródłem – prasą radziecką. Jej analiza wymaga nieustannej uwagi, gdyż trzeba tu ważyć każde słowo, badać każdą fotografię, odwoływać się ciągle do precedensów. Jest to ćwiczenie pożyteczne, gdy chce się porównać wydarzenia z 1968 roku (przed interwencją w Czechosłowacji) i z roku 1981 (przed stanem wojennym w Polsce). Mankamentem, niestety, jest to, że dane są niekompletne, ponieważ prasa nie uwzględnia następujących faktów: w roku 1968 ZSRR uprzedził o swych zamiarach prezydenta Johnsona, a w roku 1981 Amerykanie, dzięki swemu agentowi Kuklińskiemu, byli doskonale zorientowani o sytuacji w Warszawie.

Rosjanie dopiero na przełomie sierpnia i września 1980 roku zaczynają reagować na wydarzenia w Polsce. W prasie ukazują się artykuły korespondentów wysłanych do Polski (wtedy też po raz pierwszy używają słowa „strajk”), a także (i przede wszystkim) trzy artykuły „Prawdy” podpisane pseudonimem „Pietrow”, co miało oznaczać, że odzwierciedlają one opinię Komitetu Centralnego.

We wrześniu przywódcy radzieccy dwukrotnie wyrażają swe obawy. Pierwszy raz dotyczą one bezpośrednio Polaków, kiedy to Leonid Breżniew przesyła nowemu szefowi polskiej partii, Kani, tradycyjną depeszę gratulacyjną. Kładzie w niej nacisk na „prawdziwe interesy i dobro ludu, ideały komunizmu, umocnienie kierowniczej roli PZPR i utwierdzenie pozycji socjalizmu w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej”. Parę dni później „Prawda” publikuje artykuł dotyczący istotnego zresztą problemu, jaki stanowił wówczas pluralizm związkowy. Gdy przywódcy w Warszawie sposobili się do uznania Solidarności, organ centralny partii radzieckiej odwoływał się do Lenina, który twierdził, że idea wielości związków jest „burżuazyjną prowokacją grubszego kalibru lub przejawem skrajnej głupoty”. W ten sposób Moskwa określiła granice, które uznała za nieprzekraczalne, dalszy zaś atak poprowadzili sojusznicy. Erich Honecker z NRD, potem Gustav Husák z Czechosłowacji przybierają togi prokuratorów, używając określeń wykorzystywanych dwanaście lat wcześniej przez Ulbrichta i Gomułkę. Tyle że w stosunku do Czechosłowacji.

Od tej chwili, od października 1980 roku, jest rzeczą jasną, że ani Kreml, ani jego najwierniejsi sojusznicy (czyli Berlin, Praga i Sofia) nie aprobują ewolucji w Polsce. Pozostaje tylko zagadką, w jaki sposób będą usiłowali jej się przeciwstawić.

Pod koniec października Kania i Pińkowski zostają wezwani do Moskwy. Szef partii polskiej powróci tam w marcu, tym razem w towarzystwie nowego premiera, Jaruzelskiego, z okazji zjazdu KPZR. Kolejna wizyta – tradycyjne spotkanie letnie na Krymie – odbędzie się w sierpniu 1981 roku. W tym czasie kilka delegacji radzieckich gościło w Warszawie, osławiony „Pietrow” drukował dalsze artykuły w „Prawdzie”, a Susłow i Ustinow rzucali z wysokości kremlowskich trybun kolejne ostrzeżenia. W celu podkreślenia powagi sytuacji partia radziecka wystosowała w czerwcu list otwarty bezpośrednio do PZPR. Wykraczało to poza zwykły rytuał. Trzy miesiące później przywódcy Kremla wysłali za pośrednictwem swojego ambasadora nowe ostrzeżenie pod adresem Warszawy.

Jednocześnie na łamach prasy radzieckiej mnożyły się mniej lub bardziej katastroficzne opisy sytuacji w Polsce, urabiające wspólną reakcję społeczeństw krajów socjalistycznych. Natomiast dzienniki Berlina, Pragi i Sofii wskazywały na fakt ingerencji ze strony środowisk imperialistycznych i przypominały o obowiązku wzajemnej pomocy wszystkich członków obozu.

Ze studiów nad prasą radziecką i innych krajów Wschodu wynika jasno, że z wyjątkiem dwóch wyraźnie określonych momentów (szczytu komunistycznego w Moskwie 5 grudnia 1980 roku oraz zjazdu partii radzieckiej w marcu 1981 roku) przywódcy radzieccy i ich najbardziej wierni sojusznicy nigdy nie byli poważnie przygotowani do bezpośredniej interwencji wojskowej w Polsce. Należy też dostrzegać pewne niuanse w tym wojowniczym nastawieniu. Sierpień 1980 roku zaskoczył wszystkich sąsiadów Polski. Jest bardzo prawdopodobne, że pogłębiający się kryzys polski, zwłaszcza zaś zwycięstwo strajkujących na Wybrzeżu i przyjęcie przez rząd dwudziestu jeden warunków (rzecz w Europie Wschodniej bez precedensu), utwierdził Breżniewa i jego najbliższych sojuszników w przekonaniu, że Polska może się załamać. Postanowili więc – w pierwszym odruchu paniki – za wszelką cenę zapobiec temu przez interwencję, podobnie jak to miało miejsce podczas wypadków czechosłowackich w 1968 roku.

Konieczność przygotowań wojskowych o charakterze technicznym tłumaczy w pełni zwłokę w rozpoczęciu interwencji militarnej aż do daty szczytu Układu Warszawskiego, na którym zaaprobowano zasadność tej interwencji. Nie wdając się w powody, które skłoniły Breżniewa do odroczenia operacji militarnej, można tylko stwierdzić, że nastąpiły zmiany w charakterze ewentualnej interwencji i jej wstępnym uzasadnieniu. Wygląda na to, że od lutego 1981 roku Rosjanie starają się sprawiać wrażenie, że czekają na wezwanie o pomoc ze strony niektórych przywódców polskich. Odpowiada to rozwojowi sytuacji w Polsce, gdzie część aparatu partii i Służby Bezpieczeństwa próbuje udowodnić antysocjalistyczny i jawnie kontrrewolucyjny charakter Solidarności. Poczynania te osiągają apogeum w okresie wypadków bydgoskich, które omal nie przerodziły się w powszechny, prawie powstańczy strajk. Od kwietnia, czyli od wizyty Susłowa w Warszawie, Rosjanie sprawiają wrażenie polityków, którzy zaczynają wierzyć w szanse przedłożonego im przez generała Jaruzelskiego projektu stanu wojennego.

Można sądzić, że podobnie jak w Polsce tylko garstka wojskowych była au courant tego planu, także w Moskwie byli o nim poinformowani tylko niektórzy przywódcy. I podobnie jak w Polsce można było śledzić w łonie partii starcia między twardymi – z Grabskim i Olszowskim na czele – i uważanymi za liberałów – Kanią, Jaruzelskim i Rakowskim (konflikt ten wypłynie w lipcu na Nadzwyczajnym Zjeździe Partii), tak i w Moskwie różne klany określały swą pozycję wobec sprawy polskiej. Bez wątpienia wyjaśnia to zmiany i zamieszanie między Warszawą a Moskwą. Grupy te czy klany dążyły bowiem do różnych celów.

Niektórzy dowódcy radzieccy uważają, że ich armia nie może prowadzić jednocześnie dwóch wojen interwencyjnych, to znaczy w Afganistanie i Polsce. Andropow jest przekonany, że interwencja wojskowa będzie niezmiernie kosztowna (był ambasadorem w Budapeszcie w roku 1956); nie ufa także polskiej Służbie Bezpieczeństwa. Breżniew waha się. Dlatego strażnicy ortodoksyjnej świątyni na najwyższym szczeblu – Susłow i Kirilenko – kładą nacisk na zagrożenie wynikające z sytuacji polskiej. Gdy w roku 1968 Piotr Szelest, władca Ukrainy, mógł zabawiać się w podżegacza, podkreślając niebezpieczeństwo, jakie stanowi dla jego republiki Radio Czechosłowackie, to w latach 1980–1981 ani jego następca Szczerbicki, ani rządzący Leningradem Romanow, ani Griszin z Moskwy (ci dwaj ostatni uchodzili za kandydatów do sukcesji po Breżniewie) nie mieli żadnego powodu, by zaangażować się w sprawę polską. Co więcej, jeśli wierzyć dziś Gorbaczowowi, nie należeli oni do małego grona osób podejmujących wielkie decyzje. Ponieważ owa grupka (Breżniew, Gromyko, Ustinow, Susłow, Andropow i Czernienko) była podzielona, można przypuszczać, że w roku 1981 przywódcy Kremla byli w istocie skłonni dać Polakom szansę rozwiązania własnego kryzysu. Chodziło więc o pozostawienie wolnej ręki generałowi Jaruzelskiemu, który od wielu miesięcy informował ich na bieżąco o przygotowaniach do stanu wojennego. Od tego czasu niektórzy przywódcy radzieccy wprawdzie mogli z większą lub mniejszą uwagą słuchać takiego czy innego dygnitarza polskiego, domagającego się bezpośredniej interwencji pod pretekstem zagrożenia dla socjalizmu, to jednak było wszystko.

W istocie najbardziej uderzający jest fakt, że w żadnym momencie przywódcy polscy nie próbowali przekonać Moskwy, iż istnieje inne rozwiązanie niż alternatywa: interwencja lub stan wojenny. W przeciwieństwie do tego, co zdarzyło się w październiku 1957 roku, w czasie konfrontacji Gomułka–Chruszczow, generał Jaruzelski nie próbował nigdy wykazać swym rozmówcom na Kremlu, że Polska mogłaby zaakceptować Solidarność, pozostając jednocześnie członkiem wspólnoty socjalistycznej. W grudniu 1987 roku Gorbaczow usłyszał od jednego z gości, że z punktu widzenia Polaków zbyt późno doszedł do władzy. Odpowiedział wówczas, że na próżno szukał w modelu polskim elementów pozytywnych, które mogłyby go zainspirować. W każdym razie nie znalazł tam korzeni głasnosti ani pieriestrojki. To zresztą nie przeszkodziło sekretarzowi generalnemu KPZR w okazaniu generałowi Jaruzelskiemu wyraźnego poparcia. Może dlatego, że Polska stanowi wciąż drugi co do wielkości kraj wspólnoty. Również pod względem liczby ludności i rozmiarów zadłużenia.

Warszawa

Kiedy Kazimierz Dziewanowski przybywa pod Pałac Kultury, z pewnym zdziwieniem dostrzega przed zamkniętymi drzwiami Teatru Dramatycznego kilkanaście opatulonych postaci. Najwidoczniej nie tylko on wpadł na ten pomysł (w zasadzie prace Kongresu powinny się rozpocząć o 9.30). Zbliża się i zauważa z ulgą, że są to głównie osoby, które tak jak on pracują społecznie na rzecz Kongresu. Za grubymi szybami drzwi widać umundurowane postacie. Milicja i wojsko zajęły już pomieszczenia i wygląda na to, że przeprowadzają dokładną rewizję. Na drzwiach mała kartka z ręcznie wykonanym napisem: NA MOCY DECYZJI PREZYDENTA MIASTA STOŁECZNEGO WARSZAWY KONGRES KULTURY ZOSTAŁ ROZWIĄZANY.

Dziewanowski wymienia nazwiska osób, które według zdobytych przez niego informacji zostały aresztowane w nocy. Następnie postanawia wpaść do domu, by zdążyć na godzinę 9.00 na mszę w kościele Wszystkich Świętych, która ma być odprawiona w intencji uczestników Kongresu.

Jadąc w stronę domu, zauważa na Żoliborzu grupki żołnierzy zajętych naklejaniem czegoś w rodzaju plakatów w pobliżu przystanków tramwajowych i autobusowych. Zaintrygowany zbliża się do gromadki ludzi, którzy w ciszy czytają świeżo naklejony afisz. Na afiszu przede wszystkim rzuca się w oczy gruby tytuł: UCHWAŁA, a niżej: O WPROWADZENIU STANU WOJENNEGO.

Afisz jest pożółkły, druk wygląda na stary. Lecz – co szczególne – nie jest opatrzony ani datą, ani nazwiskiem przewodniczącego Rady Państwa…

Budapeszt

Radio węgierskie informuje o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce, cytując rozgłośnię w Warszawie. Dziennikarze budapeszteńscy wiedzieli od kilku godzin, że w Polsce „coś” się zaczyna dziać. Słuchają systematycznie radia zachodniego. Od 6.00 zapoznają się z przemówieniem generała Jaruzelskiego, mogli go również słuchać o godzinie 7.00 na falach rozgłośni warszawskiej. Zaraz po 6.00, po wysłuchaniu po raz pierwszy przemówienia Jaruzelskiego, szef węgierskiego dziennika radiowego zaalarmował jednego z wiceprzewodniczących radia, który natychmiast połączył się z członkiem Biura Politycznego partii. Ten ostatni – całkowicie zaskoczony informacją – zarządził, by nie podawać żadnych wiadomości bez zezwolenia z KC. Zezwolenie to nadeszło wreszcie parę minut po 8.00, a więc prawie w chwili, gdy telewizja radziecka przerwała swój program w tym samym celu. Węgierska agencja oficjalna MTI poda wiadomość dopiero o 8.57.

9.00, Warszawa

W kościele Wszystkich Świętych kłębi się tłum. Dziewanowski rozpoznaje licznych uczestników Kongresu. W chwili gdy ma wejść do kościoła, pewna kobieta wręcza mu grubą teczkę. Są to archiwa Kongresu. Przyszła do Teatru Dramatycznego przed 8.00, podała się za sprzątaczkę i skłoniła żołnierzy, by wpuścili ją do środka; „musi przecież zabrać swoje kapcie”. Żołnierze pozwolili jej wejść. Nie wiedziała, że poprzedniego dnia wieczorem Dziewanowski również wpadł na ten sam pomysł i zabrał fotokopie materiałów Kongresu.

W kościele panuje wielkie poruszenie. Wierni przeżywają nową, tragiczną chwilę historii kraju. Biskup Miziołek nawiązuje do tego w homilii; słuchają go intelektualiści i artyści, którzy jeszcze parę godzin temu mieli nadzieję, że właśnie teraz rozpocznie się nowa era.

Po zakończeniu mszy spotka się wiele osobistości, by wspólnie ustalić pierwszą listę osób aresztowanych tej nocy. Wśród obecnych są prezes Polskiej Akademii Nauk Aleksander Gieysztor i prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich Andrzej Wajda.

W tym samym czasie przed wejściem do Pałacu Kultury znajduje się inna grupka uczestników Kongresu, którzy nie byli na mszy. Wśród nich jest prezes Związku Literatów Polskich Jan Józef Szczepański. Ich lista jest identyczna, obejmuje ponad trzydzieści nazwisk. Jedno nazwisko znalazło się tam przez pomyłkę, mianowicie Mariana Brandysa, pisarza, męża aktorki Haliny Mikołajskiej, którego widziano w komisariacie na Wilczej, nie wiedząc, że tylko towarzyszył żonie. W pewnej chwili zdyszany przybiega pod teatr historyk sztuki Jan Białostocki. Rozmawiał właśnie z ministrem kultury, który go zapewnił, że Kongres jest tylko zawieszony. Ktoś postanawia dokonać poprawki w tekście wywieszonym na drzwiach; wykreśla słowo „rozwiązany”, by je zastąpić słowem „zawieszony”. Kongres już nigdy nie wznowi obrad[23].

Uczestnicy postanawiają pójść do siedziby Związku Literatów Polskich odległej o przeszło kilometr. Pogoda jest piękna. Zimno, lecz słonecznie. Śnieg, który niedawno spadł, wydaje się nieskalany. Hanna Krall, dziennikarka, dobrze znana ze swych zjadliwych reportaży o życiu w Polsce, nie może się powstrzymać, by nie powiedzieć głośno: „Co za piękny dzień, będziemy go pamiętali przez całe życie”.

Ktoś przyniósł pod kościół Wszystkich Świętych garść ulotek. Wydrukowano je w nocy, w fabryce traktorów Ursus. Wzywają one do strajku generalnego, zapowiadają opór robotników. Niektórzy zaczynają płakać. Inni się modlą.

Jacques Faure, po usłyszeniu wiadomości w radiu, śpieszy do ambasady francuskiej, gdzie pełni funkcję drugiego sekretarza. Koledzy próbowali go obudzić w nocy (mieszka na Saskiej Kępie, w pobliżu willi ambasadora), lecz bezskutecznie. Młody dyplomata zajmował się w ambasadzie sprawami związanymi z ruchem związkowym, szczególnie Solidarnością. Jest wyczerpany. Ostatnie tygodnie dały mu się dobrze we znaki. Atak na szkołę pożarnictwa, potęgowanie się zjawisk kryzysowych, które w jego opinii musiały doprowadzić do konfrontacji – wszystko to wymagało całych dni (a nawet nocy) pracy. W dodatku jego żona ma wkrótce urodzić dziecko. Poprzedniego wieczoru czekał do późnej nocy na wiadomości z Gdańska, wreszcie zmęczony usnął.

Przejechawszy most na Wiśle i zapory ustawione przez wojsko, zbliża się do ambasady; z lekkim niepokojem zauważa tu grupę ludzi w strojach koloru khaki. Wydaje mu się, że są uzbrojeni. Po zaparkowaniu wozu na parkingu ambasady poznaje ich i uspokaja się. To myśliwi. Grupa składa się głównie z biznesmenów reprezentujących francuskie spółki w Polsce. Mają oni zwyczaj spotykać się w niedzielny ranek w ambasadzie przed wyruszeniem na łowy na grubego zwierza do jednego z trzech terenów łowieckich, którymi dysponuje klub dyplomatyczny. Tego dnia dowiedzieli się z żalem, że polowanie zostało odwołane.

Częstochowa

Ponad dwieście dziesięć kilometrów dzieli Warszawę od Częstochowy. Droga jest dobra, ulepszono ją znacznie w latach sześćdziesiątych za czasów Gierka, który pragnął skrócić czas podróży do swych śląskich włości, Katowic. Skorzystała na tym Częstochowa. Mimo obfitych opadów śniegu droga jest czysta i mercedes prymasa pokonuje ją najwyżej w ciągu dwóch godzin. Samochód mija liczne transporty wojskowe oraz posterunki kontrolne, które przepuszczają go bez przeszkód.

Dla polskich katolików Częstochowa jest bez wątpienia prawdziwym sanktuarium. Klasztor i kościół są miejscem pielgrzymek. Przychodzą tu rokrocznie setki tysięcy wiernych. Tu znajduje się obraz Czarnej Madonny, symbol wiary narodu, który widział w niej zawsze zbawienie i rękojmię wolności od czasu, gdy w roku 1655 klasztor przetrzymał zwycięsko długie oblężenie wojsk szwedzkich. Wielu Polaków (a wśród nich Lech Wałęsa) od sierpnia 1980 roku nosiło wizerunek Matki Boskiej Częstochowskiej obok znaczka Solidarności.

13 grudnia dwa lub trzy tysiące katolickich studentów, przybyłych tu poprzedniego dnia z doroczną pielgrzymką ze wszystkich stron kraju, wcale nie oczekiwało prymasa, chociaż obiecał im przybyć na to spotkanie. Ostatnie wydarzenia pogrążyły ich w rozpaczy. Niektórzy na wieść o stanie wojennym postanowili wrócić do domów. Inni modlili się. Pojawienie się prymasa Glempa w kościele o godzinie 9.00 przyjęli z największą ulgą. Większość z nich była bowiem przekonana, że ze względu na okoliczności prymas nie opuści Warszawy. A jednak był tu, tak jak zapowiedział parę dni wcześniej, to znaczy 9 grudnia, kiedy zachęcał ich do zakończenia strajku, paraliżującego od wielu tygodni wszystkie wyższe uczelnie w Polsce. Można więc zrozumieć, z jaką niecierpliwością młodzi ludzie czekali na homilię prymasa.

Prymas Glemp miał zaledwie trzy godziny na jej przemyślenie, tyle bowiem upłynęło od chwili, gdy wysłannicy generała przyszli powiadomić go o nowej sytuacji. Zaledwie trzy godziny, by określić oficjalne stanowisko Kościoła polskiego w pierwszych godzinach stanu wojennego. Musiał to zrobić sam, bez najmniejszej nawet możliwości porozumienia się z Watykanem, rozmowy z Janem Pawłem II. Najwidoczniej prymas Polski nie miał wątpliwości, co powinien powiedzieć:

„[…] Stan, w którym przebywamy, niechaj będzie okresem wymagającym od chrześcijan mądrości. Mądrość to patrzeć ku przyszłości, spoglądać szeroko wokół siebie. Roztropność nie polega na tym, by uderzać głową w mur, bo głowa służy do czegoś innego. Trzeba spokojnie zastanowić się nad sytuacją, której celem powinien być pokój, zachowanie życia, aby nie polała się krew. Oto cel, przed którym stoi każdy z nas. Dlatego wszystkie nasze ambicje, zaślepienie, idea narzucenia swoich poglądów powinny ustąpić refleksji. Tu właśnie trzeba się posłużyć głową, inteligencją; nie wolno popełniać czynów bezrozumnych, szaleństwo zawsze tłumaczy się przegraną. Tak jak na wojnie najważniejsze są dyscyplina żołnierzy, mądrość i zdolność przewidywania ich dowódców, tak w tej sytuacji straszliwego napięcia oczekuje się tej dyscypliny i tej wielkiej roztropności nie tylko od dowódców, lecz od każdego z nas. Gdyż zdajemy sobie sprawę, rozpatrując tę sytuację w świetle Prawdy Bożej, w świetle Ewangelii, że tylko miłość i dobroć zwyciężą. Jezus powiedział: jeśli ktoś prosi cię o koszulę, daj mu płaszcz, jeśli ktoś cię spoliczkuje, nadstaw mu drugi policzek. Wtedy zawaha się uderzyć po raz drugi, gdyż będzie wiedział, że pragniesz dobra”.

Kiedy kardynał Glemp wsiada do samochodu, by udać się w drogę powrotną do Warszawy, większość młodych ludzi, do których zwrócił się z posłaniem, opuszcza sanktuarium Czarnej Madonny. Nad dachami klasztoru fruwa stadko wron.

Paryż

„[…] W kilka godzin po ogłoszeniu stanu oblężenia liczne patrole wojska przemierzają ulice Warszawy; widać również wiele opancerzonych transporterów”.

Pierre Marion odstawia filiżankę kawy, którą miał właśnie wypić. Jak każdej niedzieli w czasie śniadania włączył mechanicznie radio. Dyrektor SDECE[24], od sześciu miesięcy, jest co najmniej zaskoczony, że nikt go natychmiast nie powiadomił o stanie wojennym w Polsce. Przede wszystkim jednak zaskoczony jest charakterem samych wydarzeń. Wiedział, że coś ma się tam zdarzyć. I to nie dzięki informacjom agentów francuskich; nie miał żadnego w tym kraju. Wiadomość, że coś ważnego zdarzy się w Polsce na początku grudnia, zawdzięczał swoim oficjalnym kontaktom w CIA; odmówiono mu jednak podania szczegółów. Nowy szef wywiadu francuskiego miał wprawdzie doskonałe źródła za Atlantykiem (przez długi czas pracował w Stanach Zjednoczonych), lecz – niestety – nie umiał poprawnie zinterpretować owej poufnej wiadomości. Podobnie jak wielu innych odpowiedzialnych funkcjonariuszy zachodnich wyciągnął fałszywy wniosek, że Rosjanie przygotowują się do interwencji w Polsce.

SDECE nie miała agentów w Polsce (informacje napływały z Watykanu, od kierowców, z nasłuchu radiowego), ale pracowali w niej z pewnością dobrzy specjaliści, analizujący wydarzenia na świecie. Pierre Marion opracował system notatek o charakterze syntetycznym, które przesyłano w każdą środę prezydentowi Republiki i premierowi, by mogli się z nimi zapoznać przed posiedzeniem Rady Ministrów. 9 grudnia w tygodniowej ocenie znajdowało się kilka symptomatycznych passusów: „[…] od czasu historii ze szkołą pożarnictwa skryta walka weszła w nową fazę […]. Obecnie władze podjęły ofensywę […]. Dowodzi to, że rezygnują z dialogu”. Niestety, konkluzje były błędne: „Wydział sądzi, że chodzi tu o taktykę, której sukces jest niepewny […] nie da się przewidzieć w krótkim czasie…”.

Parę tygodni wcześniej analitycy z SDECE rozumowali prawidłowo, pisząc: „Rozwijając ofensywę, władze chcą doprowadzić kraj do sytuacji, w której będzie on pragnął ustanowienia rządów wojska”.

Czy francuską służbę wywiadowczą stać było w tym względzie na więcej? Bardzo wątpliwe. Za czasów V Republiki SDECE odwróciła się od Europy Wschodniej, interesując się głównie Afryką lub – z konieczności – Bliskim Wschodem. Poprzednik Mariona, Alexandre de Marenches (dwaj panowie – warto to zaznaczyć – nigdy się nie spotkali; w tym przypadku nie było oficjalnego przekazania władzy), opowiadał, jak w maju 1980 roku dowiedział się z prasy o spotkaniu w Warszawie Giscarda d’Estainga z Leonidem Breżniewem.

13 grudnia 1981 roku nikt nie szukał kontaktu z dyrektorem SDECE.

W niedzielę zebrania redakcyjne w telewizji odbywają się zazwyczaj o 9.30. Lecz tego dnia, zarówno w TF1, jak i w Antenne 2, rozpoczynają się o 9.00. Na porządku dziennym: sprawa informacji. Ponieważ wszystkie połączenia z Warszawą są przerwane, dziennikarze dysponują jedynie depeszami, wysyłanymi, niestety, dość skąpo przez zachodnie agencje prasowe. Telewizja odbiera głównie telegramy AFP, gdyż ze względów oszczędnościowych zrezygnowano z usług innych agencji. Drugim problemem jest kwestia zdjęć archiwalnych, możliwie najświeższych. Przy ulicy Cognacq-Jay mieści się INA (Narodowy Instytut Środków Audiowizualnych), który ma zarząd nad archiwum aktualności. Tłum dziennikarzy obu programów błyskawicznie wypełnia biura Instytutu na pierwszym piętrze; każdy chce wyprzedzić konkurentów. Jedni domagają się „wozów pancernych”, „Wałęsy”, „Jaruzelskiego”, inni ostatnich zdjęć warszawskich ulic. „Dajcie mi kościoły”, „mnie potrzebne są ogonki”. W tej przepychance trudno uniknąć błędów, tak więc widzowie zobaczą później, prawdopodobnie nie zdając sobie z tego sprawy, „żołnierzy polskich” ubranych w mundury radzieckie. Na szczęście zarówno TF1, jak i Antenne 2 przygotowały liczne reportaże o Polsce z okazji wizyty Pierre’a Mauroya w PRL, która miała się rozpocząć za kilka dni. Lecz rzeczą najistotniejszą jest, w jaki sposób obsłużyć to, co się tam teraz dzieje. Na miejscu są wprawdzie ekipy dwóch programów, lecz nie ma z nimi łączności. Trzeba więc wysłać reporterów, obojętnie jaką drogą. Bez wiz, rzecz jasna. „Niech przynajmniej sfilmują granicę” – słychać w TF1 i w Antenne 2. I nowe ekipy wyruszają. Do Szwecji (skąd czynione będą próby przepłynięcia do Polski promem), Austrii, Berlina Zachodniego. Na telewizyjnej giełdzie kamerzystów najwyżej stoją tego dnia kierowcy TIR-ów. Zwłaszcza ci, którzy od wielu tygodni transportują regularnie żywność i lekarstwa do Polski.

Zaczyna się także polowanie na Polaków. Jedna z ekip udaje się do polskiego kościoła przy Saint Honoré, inna na północ Francji, gdzie mieszka wielu obywateli francuskich polskiego pochodzenia. Co najmniej od godziny kilka ekip czeka w pełnej gotowości przed polską ambasadą.

Trwa pogoń za ekspertami w sprawach Polski i Związku Radzieckiego.

9.25

Jean-Marie Lefebvre nie wiedział, co o tym myśleć. Od pół godziny nieustannie łączył się z centralą MSZ. Za każdym razem odpowiadano mu, że telefon ministra jest zajęty. Lefebvre, specjalista od polityki zagranicznej w Europe 1, nie miał dyżuru w niedzielę. Jednak na wieść o wydarzeniach w Polsce natychmiast pośpieszył do rozgłośni. Dopiero o 9.00 udało mu się połączyć z Jeanem Bressotem, szefem prasowym na Quai d’Orsay. Dowiedział się, że minister jest u siebie, w urzędzie. W końcu Claude Cheysson podnosi słuchawkę i chętnie zgadza się odpowiedzieć na kilka pytań.

Kiedy Jean-Marie Lefebvre stawia kolejne pytanie: „Czy rząd francuski ma zamiar coś zrobić?”, odpowiedź ministra jest natychmiastowa: „Absolutnie nic. Będziemy śledzić na bieżąco rozwój sytuacji w Polsce”. Potem minister doda jeszcze: „Jesteśmy w stałym kontakcie z naszymi partnerami, zwłaszcza tymi, którzy wraz z nami okazywali Polsce znaczącą pomoc”.

W chwili, kiedy Claude Cheysson to mówi, zastanawia się jeszcze nad pytaniem, które stawiali sobie od trzech godzin Haig, Carrington, Genscher i on sam: czy w stosunku do Zachodu istnieje zagrożenie radzieckie i czy należy uruchomić procedury militarne przewidziane w takich przypadkach? Ale ponieważ czterej kierownicy polityki zagranicznej doszli do zgodnego wniosku, że to nie jest ten przypadek, Cheysson kategorycznie podkreśla raz jeszcze: „Absolutnie nic. Nie, rzecz jasna, nie zrobimy niczego”.

9.30, Chylice koło Warszawy

Pod obojętnym wzrokiem oficerów, strzegących od tej chwili Wałęsy, minister Ciosek opuszcza przewodniczącego Solidarności.

Już od wielu minut nie mieli sobie nic do powiedzenia. Początkowo komentowali przemówienie generała. Potem minister próbował wyjaśnić Wałęsie sens ogłoszonych decyzji. Przywódca związkowy, daleki od przyjęcia tych racji, podkreślał zwłaszcza fakt, który będzie – jego zdaniem – dowodem najgorszej hańby władzy: w ciągu miesięcy rząd, pozorując negocjacje, przygotowywał podstępnie stan wojenny. Narzucając jemu, Wałęsie, rolę moderatora, skłaniając go do przemierzania kraju wszerz i wzdłuż w celu wygaszania strajków, Ciosek i inni chcieli go skompromitować. Rzecz jasna, zgadza się z tym, że w Solidarności są również ekstremiści. Lecz Służba Bezpieczeństwa, posiadająca przecież wszystkie nagrania z obrad – nieraz burzliwych – kierowniczych gremiów Solidarności, wiedziała, że stanowią oni mniejszość. „Dlaczego – pyta Wałęsa – rozpowszechniano te nagrania po spreparowaniu taśm? A czy po stronie władzy nie było ekstremistów? Takich jak Siwak [członek Biura Politycznego], Olszowski, Kociołek, zachęcających otwarcie do konfrontacji?”. Ciosek zgadza się z tym i wyjaśnia, że właśnie po to, by uniknąć najgorszego, uniemożliwić im szkodzenie, generał Jaruzelski zdecydował się działać. Na wszystkie pytania przewodniczącego Solidarności: „Gdzie znajdują się członkowie Krajowej Komisji, gdzie są nasi eksperci?”, Ciosek odpowiada niezmiennie, że nic o tym nie wie. „Dlaczego nie jestem razem z nimi?”. Minister nie ma pojęcia. Próbuje wytłumaczyć Wałęsie, że powinien się uważać za kogoś w rodzaju więźnia stanu.

Zadaniem Cioska nie jest stawianie żądań ani wysuwanie propozycji pod adresem przewodniczącego Solidarności. Jeszcze nie. Dla generałów rzeczą najważniejszą teraz było umieszczenie Wałęsy w takim miejscu, żeby mieć go pod ręką. Najbardziej dręczyła ich obawa, że wymknie się nocnym łapankom, skryje głęboko w podziemiu i stanie na czele ruchu oporu, co – ich zdaniem – musiałoby doprowadzić do zbrojnej walki. Nikt z wojskowych WRON nie zapomniał jeszcze lat 1944–1949, kiedy toczyła się walka z antykomunistyczną partyzantką. Strach skłonił ich do sterroryzowania ludności. Po to była potrzebna ta operacja milicyjna bez precedensu, masowa obecność pojazdów pancernych na ulicach, gotowość do ewentualnego użycia broni. Na tym etapie nie potrzebują Wałęsy. Tym bardziej że ani przez chwilę nie sądzili, iż mógłby się zgodzić na współpracę.

Co się tyczy Wałęsy, to domaga się jednego: spotkania z przedstawicielami Kościoła i odnalezienia jego doradców. Mimo że rozmowa między Cioskiem a Wałęsą odbywała się w niezwykle napiętej atmosferze, nie wykroczyła poza przyjęte formy. Ciosek zwracał się do Wałęsy per „panie przewodniczący”, Wałęsa zaś nazywał go „panem ministrem”. W ciągu ostatnich miesięcy spędzili zbyt wiele czasu na negocjacjach, by nie odczuwać dla siebie czegoś w rodzaju wzajemnego szacunku. W przeciwieństwie do innych polityków, zwłaszcza zaś Rakowskiego, który nie mówił o Wałęsie inaczej niż „ten nieszczęsny facet”, Ciosek zdawał sobie doskonale sprawę z faktu, że ma do czynienia z człowiekiem obdarzonym nieugiętą siłą woli, z prawdziwym przywódcą, mimo że ten prawie zawsze zasięgał rad u ekspertów. Ze swej strony Wałęsa odnosił się z pewnym szacunkiem do tego postawnego, raczej jowialnego mężczyzny, który potrafił mówić otwarcie, jakby nie znał drętwego języka partii. Teraz jednak nie mają sobie już nic do powiedzenia. Wałęsa jest bardzo zmęczony. Czuje ostry ból głowy. Nie po raz pierwszy zresztą. Prosi więc Cioska o tabletki Optalidonu. Jest to silny środek przeciwbólowy używany również przez ministra, który ma go zwykle przy sobie. Niestety, nie tym razem. Obiecuje Wałęsie przysłać lekarstwo po powrocie do Warszawy. Przyrzeka, że każe powiadomić jego żonę (powiedzą jej, że choć pozbawiony swobody ruchów, mąż cieszy się dobrym zdrowiem).

Między Poznaniem a Wrocławiem

Do przedziału, w którym siedzą Frasyniuk i jego przyjaciele z kierownictwa regionu Wrocław, znów wchodzi kontroler. Chce ich ostrzec przed milicją, która czeka na nich na wrocławskim dworcu. Telefoniczna sieć kolei nie została przerwana przez wojskowych (to było zbyt niebezpieczne) i kolejarze podsłuchali rozmowę między milicjantami. „Wiedzą już, kim jesteście i że znajdujecie się w tym pociągu”. Kontroler radzi im wysiąść na najbliższej stacji. Odmawiają. Jak najszybciej muszą znaleźć się we Wrocławiu, w miejscu pracy, gdzie powinni czekać na nich członkowie organizacji. Spróbują wyskoczyć w biegu. Tuż przed Wrocławiem pociąg zwalnia. Trzej mężczyźni wyskakują na tory. Widzą kolejarzy, którzy pozdrawiają ich z daleka. Pociąg nabiera szybkości.

10.00, Paryż

W ostatnich wiadomościach Europe 1 nadaje wywiad z Claude’em Cheyssonem i to jego straszne zdanie: „Nie, rzecz jasna, nie zrobimy niczego”.

François Mitterrand żartem opowiadał wielokrotnie przyjaciołom, że minister spraw zagranicznych dwukrotnie omal nie przyczynił się jego śmierci. Po raz pierwszy było to w październiku, kiedy na wieść o zabójstwie prezydenta Egiptu, Anwara as-Sadata, oświadczył, że to wielka strata dla ludu egipskiego, lecz być może wielka szansa dla świata arabskiego. Prezydent, który właśnie prowadził samochód, o mało nie spowodował wypadku. 13 grudnia właśnie się golił, gdy usłyszał w radiu wypowiedź Cheyssona. „Jeszcze chwila – powiedział – a podciąłbym sobie gardło”.

Trzy godziny wcześniej, kiedy minister informował prezydenta przez telefon o wydarzeniach w Polsce, ten polecił mu wyraźnie, by nie składał żadnej deklaracji. Teraz prezydent wzywa go do telefonu i prosi o jak najszybsze przybycie do Pałacu Elizejskiego.

Thierry Pfister, szef biura prasy premiera, jest jeszcze u siebie, kiedy telefonują z Pałacu Matignon. Proszony jest o natychmiastowe przybycie do biura. Chodzi o skoordynowanie oświadczeń oficjalnych dla członków rządu i przygotowanie projektu tekstu dla premiera Mauroya.

Warszawa

Ministerstwo Spraw Zagranicznych zaczyna wysyłać do głównych ambasad zakodowane depesze radiowe. Chodzi o instrukcje dla polskich przedstawicieli dyplomatycznych w kontaktach z władzami krajów, w których są akredytowani. Pewne elementy odpowiedzi zostały im już dostarczone, zanim otrzymali teksty oficjalne, a mianowicie:

– operacja ma charakter wyłącznie polski, jej celem jest uniknięcie ewentualnych interwencji z zewnątrz (argument ten może być użyty tylko w niektórych krajach);

– internowano jedynie ekstremistycznych przywódców Solidarności (internowano, a nie aresztowano);

– fakt internowania przewidziany przepisami prawa nie będzie miał wpływu na ich świadectwo o niekaralności, podobnie jak byłych dygnitarzy partii i rządu;

– generał Jaruzelski niezależnie od sytuacji jest zdecydowany kontynuować rozpoczęte przed rokiem reformy.

W instrukcji powiedziane jest wyraźnie, że kierownicy polskich misji dyplomatycznych mają czekać na wezwanie przez władze kraju, w którym są akredytowani, do udzielenia im informacji.

W tym samym czasie minister spraw zagranicznych Józef Czyrek zaczyna przyjmować zagranicznych ambasadorów akredytowanych w Warszawie: najpierw z krajów zachodnich, potem niezaangażowanych. Ponieważ telefony są nieczynne, więc urzędnicy ministerstwa muszą osobiście zawiadamiać dyplomatów o spotkaniu. Z tego też względu trudno o zachowanie zasady pierwszeństwa. Minister wygłasza w zasadzie to samo przemówienie (posługuje się tymi samymi argumentami), które znalazło się w instrukcji dla zagranicy.

Polskie Radio, które nadawało dotąd co godzinę przemówienie generała Jaruzelskiego przeplatane muzyką symfoniczną, zapowiada: „Za chwilę nadamy proklamację Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego”.

„Polki i Polacy! Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej!

Zwraca się do Was Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego. Ojczyźnie naszej grozi śmiertelne niebezpieczeństwo. Antypaństwowe, wywrotowe działania sił wrogich socjalizmowi zepchnęły społeczeństwo na krawędź wojny domowej […]. Jawne już przygotowania reakcyjnego zamachu, groźba terroru doprowadzić mogą do przelewu krwi […].

Rodacy!

W nocy z 12 na 13 grudnia ukonstytuowała się Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego. Jej przewodnictwo objął generał armii Wojciech Jaruzelski. Mając za sobą Siły Zbrojne Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej i licząc na zaufanie i wsparcie przez wszystkie patriotyczne i postępowe siły społeczne, Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego jest zdecydowana zapewnić spokój wewnętrzny i bezpieczeństwo kraju”.

10.30

Po wyjściu z kościoła Wszystkich Świętych profesor Gieysztor postanawia odwiedzić Andrzeja Micewskiego, katolickiego dziennikarza z kręgów bliskich prymasowi Polski. Naciska dzwonek, Micewski, zanim wpuści go do środka, uchyla drzwi zabezpieczone łańcuchem. Od świtu spodziewał się aresztowania przez milicję. Teraz z wyraźną ulgą zaprasza Gieysztora do salonu i częstuje herbatą. Prezesowi PAN-u zależy na możliwie szybkim powiadomieniu kardynała Glempa o fali aresztowań w środowisku intelektualnym. Wymienia Micewskiemu nazwiska z długiej listy ustalonej w kościele. Micewski przepisuje je powoli. Ma bardzo słaby wzrok. Musi więc używać do tego celu silnej lupy. Przebiegając wzrokiem poszczególne nazwiska, obaj panowie wymieniają komentarze; zastanawiają się niekiedy, co mogło spowodować aresztowanie tej lub innej osoby. Od czasu do czasu dziennikarzowi wymyka się z ust: „To niemożliwe!”. Kiedy Gieysztor kończy dyktowanie, Micewski robi wrażenie załamanego. Obiecuje gościowi przekazać listę jak najrychlej do Episkopatu i prosi go, by wpadł około 3.00 do rezydencji prymasa.

Pięćdziesięciopięcioletni, krępej budowy, o rudych włosach ostrzyżonych na jeża, Andrzej Micewski jest osobistością ocenianą niejednoznacznie w środowiskach polskich katolików. W końcu lat czterdziestych miał bliskie kontakty z PAX-em, był związany z władzą, a zwłaszcza z ministerstwem bezpieczeństwa; w latach sześćdziesiątych znalazł się w gronie tych, których można by określić jako katolików postępowych i humanistycznych, skupionych w kręgach „Znaku” i krakowskiego „Tygodnika Powszechnego”. Jego prawdziwa kariera rozpoczęła się wraz z wyborem kardynała Glempa na głowę Kościoła w Polsce. Pierwotnie prymas protegował go na stanowisko redaktora naczelnego „Tygodnika Solidarność”. Gdy to się nie powiodło, Glemp zlecił mu oficjalnie pełnienie funkcji pośrednika między Kościołem a związkami. Nieoficjalnie powierzano Micewskiemu różne mniej lub bardziej poufne misje. Jego przeszłość i kontakty ułatwiają mu dyskretne poruszanie się w różnych środowiskach. Na przykład w końcu listopada spotyka się z wieloma członkami partii, którzy w jednym są całkowicie zgodni: tak dalej być nie może, Solidarność przekroczyła granice, władza musi zareagować. W kawiarni sejmowej jeden z rozmówców Micewskiego wyzna mu nawet, że „władza zareaguje”; wyjaśnia dokładnie, że akcja musi się zacząć koniecznie przed 15 grudnia, przed odesłaniem z wojska młodego rocznika do domu.

Micewski, rzecz jasna, przekazuje tę wiadomość prymasowi, który początkowo powie: „Przypuszczam, że rząd chce mnie przestraszyć za pańskim pośrednictwem”. 5 grudnia kardynał Glemp przyjmuje w swojej rezydencji Lecha Wałęsę i jego trzech głównych doradców: Bronisława Geremka, Tadeusza Mazowieckiego i Andrzeja Wielowieyskiego. Obecny przy tej rozmowie Micewski odnosi wrażenie, że prymas chyba coś wie o grożącym związkowi niebezpieczeństwie. Wnioskuje to z tonu – niezwykle poważnego – jakim prymas mówi do przywódców związku. Glemp komunikuje, że podejmie ostatnią próbę uratowania Solidarności i spróbuje wznowić dialog z władzą, tak jak to miało miejsce 4 listopada podczas spotkania z generałem Jaruzelskim i przewodniczącym Solidarności. Istotnie, nazajutrz Glemp napisze do Jaruzelskiego, do marszałka Sejmu i do Wałęsy. Micewski jest jednak przekonany, że jest już za późno. Uważa, że związek posunął się dwa dni temu o krok za daleko. Było to w Radomiu, gdzie przyjęto taką linię postępowania, która – jest o tym przekonany – może doprowadzić tylko do konfrontacji.

Micewski nie przepada za Solidarnością. W każdym razie za pewnymi jej przywódcami, a zwłaszcza za doradcami, którzy wywodzą się z KOR-u. „To są dzieci partii – mówi – wychowane w rewolucyjnym, komunistycznym duchu”. Opinia ta jest dość rozpowszechniona w kołach kościelnych, szczególnie w najbliższym otoczeniu prymasa. W przeciwieństwie do Jana Pawła II, który od lipca 1980 roku popierał robotników dochodzących swoich praw w Polsce, a potem Solidarność – Glemp zawsze zajmował stanowisko umiarkowane. Rzecz jasna, mógł się tylko cieszyć, że związek stanął do walki pod sztandarem Matki Boskiej Częstochowskiej. Z nieufnością odnosił się jednak do politycznych postulatów niektórych przywódców i doradców Solidarności. Słabość władzy niepokoi go. W otoczeniu Glempa mówi się, iż rząd boi się do tego stopnia, że ledwo trzyma się na nogach. Lub też – co gorsza – że jest tak słaby, że będzie musiał uciec się do siły.

7 grudnia głowa Kościoła przyjmuje ponownie przywódców i doradców Solidarności. Próbuje bezskutecznie skłonić ich do odejścia od przyjętych na początku miesiąca decyzji. Micewski (nieobecny na tym spotkaniu) jest przekonany, że Glemp posunął się w swych ostrzeżeniach tak daleko, jak tylko to było możliwe. Inni uczestnicy zebrania nie odnieśli takiego wrażenia. W pamięci zachowali przede wszystkim wysiłki kardynała, pragnącego pośredniczyć w nawiązaniu dialogu. Raz jeszcze, dwa dni później, prymas przyjmie Wałęsę i jego doradców. Nigdy jeszcze, to znaczy od początku kryzysu, nie było tak częstych kontaktów między Episkopatem a Solidarnością. To właśnie pozwala Micewskiemu sądzić, że Kościół próbuje ostrzec przywódców związku przed grożącym niebezpieczeństwem. „To nieprawda – odpierają tę tezę przyjaciele Wałęsy. – Gdyby prymas nas uprzedził, nie zachowalibyśmy się biernie, nie dalibyśmy się zaskoczyć przez stan wojenny”.

12 grudnia wieczorem (po raz pierwszy od zakończenia II wojny) Glemp zwołuje Prymasowską Radę Społeczną, która na przewodniczącego wybiera profesora Stommę. Prymas wygłasza przemówienie, w którym podkreśla powagę chwili. Przytłaczająca większość członków Rady popiera sprawę Solidarności. Wyrażają przekonanie, że związek zwycięży. Jedynie Micewski, także uczestniczący w tym posiedzeniu, nie kryje się ze swym pesymizmem. Twierdzi, że jest już za późno na porozumienie. Być może przekonanie to jest wynikiem jego rozmów z przedstawicielami partii. Wszak nie tak dawno umówił się z członkiem Biura Politycznego, zajmującym się sprawami Kościoła, Kazimierzem Barcikowskim. Oficjalnym powodem była ukończona właśnie przez Micewskiego książka o kardynale Wyszyńskim. Katolicki dziennikarz chciał przedłożyć jej tekst do wglądu sekretarzowi KC. „Czy nie sądzi pan – zapytał – że powinienem wyciąć pewne zbyt antysowieckie fragmenty?”. Barcikowski istotnie był tego zdania i razem usunęli z książki pięć czy sześć stron. Barcikowski na tym spotkaniu nie ostrzegł go wyraźnie. Był jednak dostatecznie przewidujący, by przekonać Micewskiego, żeby poinformował Glempa o niebezpieczeństwie stanu wojennego. Prawdą jest, że latem, w czasie wyjątkowo trudnych negocjacji, Barcikowski powiedział do przedstawicieli Solidarności: „Albo dogadacie się z nami, albo z rogatywkami”.

Micewski będzie ponownie przyjęty przez Barcikowskiego pięć dni po wprowadzeniu stanu wojennego. Barcikowski będzie przybity. Dowie się właśnie, że w starciach w jednej z kopalń śląskich zginie wiele osób. Postara się jednak uspokoić dziennikarza: „Może pan jechać do Paryża zgodnie z zamiarem”. Parę dni później szofer Barcikowskiego przywiezie Micewskiemu trzy paszporty: dla niego, żony i dziecka. Micewski, który nawet nie wypełnił odpowiedniego kwestionariusza, będzie mógł spędzić święta Bożego Narodzenia w Paryżu.

11.00, Warszawa

Pierre Géraud z ekipą TF1 długo dzwoni do drzwi korespondenta tego programu w Warszawie. Wreszcie zaspany korespondent – najwyraźniej przed chwilą wstał z łóżka – otwiera im. Poprzedniego wieczoru uczestniczył w bankiecie zorganizowanym przez Gérauda w restauracji hotelu Forum i położył się bardzo późno spać.

„Co się dzieje? – pyta ochrypłym głosem. – Czy wypadliście z łóżek?”. „To wojna” – mówi Małgorzata. „To wojna – potwierdza Pierre Géraud. – Prawo wojenne, stan oblężenia”. „Tak, tak, oczywiście – odpowiada korespondent. – A ja jestem chińskim cesarzem”. Nie chce im wierzyć, sądzi, że to żarty. W końcu zaprasza ich do środka. Słuchając radia – chociaż nie rozumie ani słowa po polsku – zaczyna wierzyć, że powiedzieli prawdę. Głuchy telefon przekonuje go o tym do końca. Jest kompletnie zaskoczony, ale szybko przychodzi do siebie. Muszą wpaść do ambasady, potem do AFP, by dowiedzieć się czegoś więcej.

Paryż

Pomnik Adama Mickiewicza z 1919 roku znajduje się w alei Alberta I. Ten największy polski poeta romantyczny, duchowy przewodnik narodu w walce z uciskiem rosyjskim, w walce o niepodległość kraju jest dla Polaków symbolem miłości Ojczyzny i Narodu.

Nic więc dziwnego, że właśnie tu, u stóp pomnika, o godzinie 10.00 zaczęły się gromadzić grupki Polaków. Godzinę później jest już kilkaset osób. Wielu ludzi starszych, żyjących we Francji od dekad, są także młodzi, którzy przybyli tu parę tygodni, a nawet parę dni temu. Są również Francuzi, a wśród nich Pierre Joxe wraz z dwoma innymi członkami Komitetu Kierowniczego Partii Socjalistycznej.

Wiele osób trzyma w rękach małe tranzystory i słucha bieżących komunikatów o wydarzeniach w Polsce. O godzinie 10.00, kiedy radio Europe 1 nadaje wywiad z Cheyssonem, słychać okrzyki: „Cheysson dymisja! Cheysson dymisja!”. Od czasu do czasu ktoś intonuje patriotyczną pieśń. Wkrótce przybywa na miejsce ekipa telewizyjna. W pewnej chwili ktoś rzuca hasło: „Pod ambasadę polską!”. Tłum rusza z miejsca i kieruje się w stronę placu Inwalidów, kilkaset metrów dalej, na drugi brzeg Sekwany, gdzie także zbierają się grupy manifestantów.

11.20

„Dzień dobry, nasz dziennik niedzielny wyjątkowo rozpoczynamy bieżącymi wiadomościami z Polski”.

Philippe Labro mówi jednocześnie z powagą i bardzo płynnie. Po raz pierwszy Antenne 2 postanowiła przerwać swój telewizyjny program niedzielny specjalnym flashem. Gwiazdor prezentujący dziennik południowy czuje się doskonale w trudnej sztuce improwizowania:

„Tej nocy – jeśli państwo jeszcze tego nie wiedzą – w Polsce ważne wydarzenia doprowadziły szefa państwa polskiego, generała Jaruzelskiego, do proklamowania stanu oblężenia. Członkowie Związku Zawodowego »Solidarność«, który – jak państwu wiadomo – od dawna przeciwstawiał się rządowi, zostali aresztowani, zwłaszcza ci, których generał Jaruzelski określił jako ekstremistów”.

Ulegając emocjom chwili, Philippe Labro nadaje Edwardowi Gierkowi tytuł „byłego pierwszego sekretarza rządu polskiego”. Udaje mu się zasugerować telewidzom, że są świadkami wydarzeń w Warszawie godzina po godzinie. W ten sposób Antenne 2, która tego dnia nada jeszcze dziesięć takich flashów, stanie się – przynajmniej dla Polaków we Francji – programem najczęściej oglądanym w ciągu następnych paru dni.

11.30, Warszawa

„A może ja bym zaniósł mu te proszki?” – mówi wicepremier Rakowski do Cioska, który zdał mu właśnie relację z długiej rozmowy z Wałęsą. Jest to oczywiście żart; obecnie nie ma mowy o negocjacjach z szefem związku. Jeszcze jest na to za wcześnie.

Dwa dni później Mieczysław Rakowski pojedzie jednak do Wałęsy. Kiedy wicepremier zjawi się w willi, w której jest przetrzymywany przewodniczący Solidarności, Wałęsa będzie właśnie spał. Pod strażą oficera, który obudzi Wałęsę, by zapowiedzieć mu przybycie gościa. Nieszczęście polega na tym (jeśli wierzyć Wałęsie), że oficer ma bardzo złą dykcję. Wałęsa na wpół rozbudzony nie rozumie go, słyszy jakieś „ster”, „ski”. „Niech się każe wypchać” – mówi przewodniczący i zasypia na nowo. Kiedy budzi się dwie godziny później, strażnik powtarza, że był Rakowski (tym razem wyraźnie wymawiając nazwisko). „Był wściekły, trzasnął drzwiami, myślałem, że wszystkie szyby polecą”.

Wałęsa próbował później tłumaczyć, że nie miał zamiaru obrazić Rakowskiego, broń Boże. Lecz wicepremier, który nigdy nie żywił serdecznych uczuć do przewodniczącego Solidarności, zapamięta sobie ten incydent. Odtąd też nigdy nie będzie szukał okazji, by spotkać się z Wałęsą.

Wojskowi chcą przede wszystkim upewnić się, czy ich operacja zakończyła się sukcesem. Nieco wcześniej, w gabinecie generała, trzej główni zainteresowani dokonali oceny wydarzeń. Raport generała Siwickiego jest krótki. Wszystkie ruchy wojsk przeprowadzono zgodnie z planem. Wszystkie jednostki zajęły pozycje w przewidzianych miejscach. Od świtu patrole przemierzają ulice głównych miast. Pojazdy opancerzone znajdują się we wszystkich punktach strategicznych. W całym kraju specjalne jednostki spadochroniarzy opanowały wyznaczone im cele, przede wszystkim gmachy radia, telewizji, centrale telekomunikacji. Żadnych incydentów nie było.

Raport ministra spraw wewnętrznych jest dłuższy. Nie wdając się w szczegóły, charakteryzuje dwie główne operacje: aresztowanie przywódców Solidarności w Gdańsku i zajęcie siedziby regionu w Warszawie. Trudno jeszcze podać dokładną liczbę internowanych (minister czeka na raporty ze wszystkich województw), wydaje się jednak, że – oprócz nielicznych wyjątków – cała akcja się powiodła. Jest rzeczą niemal pewną, że siły porządkowe nie musiały uciekać się do użycia broni. Zanotowano kilka incydentów, nic poważnego, była to raczej przepychanka.

Generałowie Siwicki i Kiszczak ani przez chwilę nie opuścili biur. Natomiast generał Jaruzelski wpadł na chwilę do domu. Jeden z jego przyjaciół utrzymuje, że spotkanie generała z żoną, a zwłaszcza córką (uczennicą jednego z warszawskich liceów), było raczej burzliwe. Obie panie dowiedziały się o wydarzeniach z radia.

Jerzy Urban zgodził się podrzucić swego przyjaciela Wiesława Górnickiego do domu, na Sadach Żoliborskich. Mieszkają tu intelektualiści, dziennikarze, profesorowie. Wielu z nich należy do zagorzałych zwolenników Solidarności, więc aresztowania tu były dość częste. Kiedy Górnicki (który wpadł do domu, by się ogolić) wychodzi z Urbanem na dwór, spotyka sąsiadkę, która widzi go po raz pierwszy w mundurze. To żona jednego z najlepszych jego przyjaciół, Jerzego Jaruzelskiego, także dziennikarza, noszącego takie samo nazwisko jak generał. Lecz jest to rodzina wywodząca się ze szlachty, podczas gdy rodzina generała należy do gałęzi bocznych. Dorota spogląda na Górnickiego, potem na Urbana, po czym znów przenosi wzrok na sąsiada w mundurze. Blednie. Tłumiąc płacz, odwraca się i biegnie do mieszkania. Gwałtownie zatrzaskuje drzwi.

11.58, Paryż

Antenne 2 nadaje drugi flash na temat Polski. Zdenerwowany i przejęty powagą sytuacji Philippe Labro sięga nieoczekiwanie po militarną metaforę i informuje telewidzów, że: „Siły informacyjne Antenne 2 mobilizują się, by dokładnie i na bieżąco przekazywać państwu wiadomości o stanie oblężenia w Polsce”.

12.00, Rzym

W Watykanie na placu Świętego Piotra tłum, nieco większy niż zwykle, czeka na niedzielne przemówienie Jana Pawła II. Tu i ówdzie widać polskie flagi narodowe, transparenty z napisem SOLIDARNOŚĆ. Zgromadziły się setki Polaków; skandują: „Solidarność, Solidarność!”. Ku nim właśnie zwraca się następca świętego Piotra, by wygłosić kilka słów po polsku: „Dosyć krwi przelano w przeszłości w Polsce. Trzeba teraz pracować na rzecz pokoju”.

Ojca Świętego powiadomił o wydarzeniach w Polsce parę minut po 6.00 jego osobisty sekretarz, ksiądz Stanisław Dziwisz. Zaalarmowali go także polscy księża, którzy usłyszeli tę wiadomość przez radio. Papież próbował natychmiast skontaktować się z Episkopatem Polski w Warszawie. Poinformowano go, że wszystkie połączenia z Polską są przerwane. Watykan mógł zatem śledzić rozwój wypadków tylko na podstawie informacji drukowanych w prasie. Papież jest kompletnie zaskoczony tym, co się stało. Wydarzenia przybrały formę najzupełniej nieoczekiwaną. Formę, a nie treść. Rok wcześniej Brzeziński (doradca prezydenta Cartera) przekonał go, że istnieje groźba interwencji radzieckiej w Polsce. Papież powiedział wówczas, że w przypadku inwazji nie zawaha się udać do swojego kraju. I jeśli nawet od tamtej pory zagrożenie militarne uległo złagodzeniu, to i tak dawny kardynał Wojtyła nie miał żadnych złudzeń co do możliwości zmiany reżimu panującego w Polsce. Nikt nie wie, czy kiedykolwiek dostrzegał jakiś związek między zamachem, którego stał się ofiarą w maju 1981 roku, a sytuacją w Polsce. Jednak w listopadzie, przyjmując w Watykanie licznych intelektualistów polskich z Geremkiem, Gieysztorem i Stommą, zwierzył się ze swego głębokiego niepokoju, czyniąc nawet aluzję do „ciemnej przyszłości”, zagrażającej ich krajowi. Prawdopodobnie miał na myśli raczej interwencję radziecką niż zamach polskich wojskowych.

Warszawa

Telewizja Polska zaczyna nadawać przemówienie generała Jaruzelskiego. Tekst połączony z obrazem wydaje się mniej sugestywny, mniej przerażający niż wersja radiowa. Wielu widzów zauważa, że orzeł na sztandarze jest przekrzywiony. Niektórzy widzą w tym złą wróżbę. Nieliczni zauważają, że generał zamienił ciemne okulary na jasne z bardzo grubymi szkłami.

Parę minut później na ekranie pojawiają się dwaj prezenterzy. Są w mundurach, bez żadnych dystynkcji (dostarczono im je poprzedniego dnia, podobnie jak Górnickiemu). W ciągu najbliższych godzin dwaj mężczyźni, dziennikarze telewizyjni, będą czytali komunikaty oficjalne i inne teksty związane ze stanem wojennym.

Nazajutrz w Polskę pójdzie dowcip:

„Jaki jest najniższy stopień w armii polskiej?”.

„Spiker telewizyjny”.

W tym samym czasie radio nadaje oficjalne obwieszczenie Rady Państwa:

„Kierując się potrzebą zapewnienia wzmożonej ochrony podstawowych interesów państwa i obywateli, w celu stworzenia warunków skutecznej ochrony spokoju, ładu i porządku publicznego oraz przywrócenia naruszonej dyscypliny społecznej, a także mając na względzie zabezpieczenie możliwości sprawnego funkcjonowania władzy i administracji państwowej oraz gospodarki narodowej – działając na podstawie artykułu 33 ustęp 2 Konstytucji Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej – Rada Państwa wprowadziła stan wojenny. W związku z tym podaje się do publicznej wiadomości, że na czas obowiązywania stanu wojennego…”.

Nikt nie zauważył wówczas, że tekst obwieszczenia nie odwoływał się w ogóle do pojęcia socjalizmu. Słowo to w ogóle nie zostało wypowiedziane!

Natomiast w więzieniach i innych ośrodkach internowania, gdzie wtopione w mury głośniki nadają bez przerwy program warszawskiego radia, salwy śmiechu towarzyszą fragmentowi obwieszczenia, który mówi, że: „Zakazane zostało uprawianie turystyki oraz sportów żeglarskich i wioślarskich na morskich wodach wewnętrznych i terytorialnych”.

Na Woli ktoś napisał na murze pełne wściekłości słowa: „Generale! Być może historia ci wybaczy, ale ja cię p…”. (Napis został zamazany po kilku godzinach).

12.25, Warszawa

Cichną śmiechy wywołane zakazem uprawiania sportów morskich w czasie obowiązywania stanu wojennego. Polskie Radio zaczyna nadawać komunikat ministra spraw wewnętrznych. Na całym terytorium kraju wprowadza się godzinę milicyjną: od 22.00 do 6.00. Zakazuje się przebywania w miejscach publicznych bez dokumentów tożsamości (uczniowie w wieku powyżej trzynastu lat muszą mieć legitymacje szkolne lub tymczasowe dowody osobiste). Zakazuje się zmiany miejsca pobytu i przenoszenia się do innej miejscowości bez zezwolenia. Wolności osobiste są zawieszone. Osoby, które ukończyły szesnaście lat, a nie przekroczyły sześćdziesięciu, mogą być powołane do bezpłatnej pracy dla celów obrony. Broń palna krótka, myśliwska i sportowa, nawet pistolety startowe, powinna być złożona do depozytu w komendach MO w ciągu najbliższych dwudziestu czterech godzin od daty wprowadzenia stanu wojennego.

12.45, Warszawa

Radio Warszawa komunikuje, że od godziny 6.00 zamknięte są granice państwa.

Paryż

Jeden temat w dzienniku Antenne 2: Polska, stan oblężenia. Na początku Philippe Labro zaprasza telewidzów do wysłuchania mowy generała Jaruzelskiego. Właściwie tylko głosu, gdyż Antenne 2 nie zdołała znaleźć tłumacza. Gość redakcji, historyk polski Krzysztof Pomian, określa prawdopodobieństwo wojny domowej w Polsce jako niezwykle wysokie.

Waszyngton

Zbigniew Brzeziński, były doradca prezydenta Cartera do spraw bezpieczeństwa, dowiaduje się o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce rano z telewizji (o godzinie 7.00 czasu lokalnego). Wstrząśnięty Zbig, jak go nazywają Amerykanie, próbuje się dowiedzieć czegoś więcej przez telefon od przyjaciół, którzy pozostali na stanowiskach po objęciu władzy Republikanów. Nie dysponują oni dużo większą ilością informacji niż dziennikarze. Wszyscy potwierdzają jednak, że nie chodzi tu o radziecką interwencję wojskową.

13.45, Warszawa

Radio Warszawa:

„Halo, halo! Nadajemy komunikaty.

W związku z tymczasowym przerwaniem łączności telefonicznej i z powodu niemożliwości telefonicznego połączenia się w nagłych wypadkach ze szpitalami, pogotowiem, strażą pożarną poszczególni obywatele mogą zwracać się do funkcjonariuszy milicji i patrolów wojska z prośbą o wezwanie stosownej pomocy”.

„W związku z wprowadzeniem stanu wojennego na całym terytorium kraju od dzisiaj, to znaczy od 13 grudnia, zostaje wstrzymana sprzedaż paliwa do pojazdów prywatnych”.

14.00, Gdańsk

Zbigniew Bujak miał spotkać się ze swym przyjacielem Zbigniewem Janasem w pobliżu ołtarza w kościele Najświętszej Marii Panny. Żeby tam dotrzeć, musiał przedsięwziąć liczne środki ostrożności. Jest zbyt młody, by mieć doświadczenie okupacyjnego podziemia, lecz praca przy kolportażu podziemnych ulotek wiele go nauczyła. Woli więc poprosić towarzyszącego mu członka Solidarności, by ten sprawdził, czy droga jest wolna. Kolega wchodzi do kościoła sam, przechadza się przez chwilę, potem bez wahania zbliża do mężczyzny, który sprawia wrażenie całkowicie pogrążonego w modlitwie. Nigdy nie widział Janasa, lecz rozpoznaje go natychmiast. Zdradza go ślad po wąsach, które właśnie zgolił.

Janas postanawia wrócić do Warszawy. Bujak woli zostać jeszcze parę dni w Gdańsku. Znajdzie się w stolicy dopiero osiem dni później w przebraniu kolejarza. Zresztą w tym mundurze spędzi pierwszy miesiąc w Warszawie.

Bruksela

Alexander Haig próbuje z hotelu połączyć się z prezydentem Ronaldem Reaganem w Camp David. Oficer odbierający telefon wyjaśnia mu, że na Wybrzeżu Wschodnim jest 8.00 i prezydent jeszcze śpi.

14.15 (16.15 czasu lokalnego), Moskwa

Po raz drugi tego dnia telewizja radziecka przerywa program, by nadać dziennik specjalny, poświęcony wydarzeniom w Polsce. Przypomniawszy w skrócie wiadomości nadane parę godzin wcześniej, spiker czyta przez dwadzieścia minut cały tekst przemówienia generała Jaruzelskiego.

15.00, Warszawa

Sekretarz Episkopatu, biskup Dąbrowski, zebrał wszystkich członków Prymasowskiej Rady Społecznej, która odbyła pierwsze posiedzenie poprzedniego dnia, jak również tych doradców Solidarności, którzy nie zostali aresztowani w nocy: Andrzeja Wielowieyskiego, profesorów Stelmachowskiego i Chrzanowskiego, a także mecenasa Siłę-Nowickiego (wrócił z Gdańska pociągiem o świcie). Są obecni również inni intelektualiści, jak na przykład profesor Gieysztor, członek Rady Andrzej Micewski i ojciec Orszulik, kierujący biurem prasowym Episkopatu. Niektórzy zresztą przebywają tu od rana. Porównawszy wszystkie listy aresztowanych osób (Kościół zaczął sporządzać własne spisy, na razie z powodu braku łączności tylko warszawskie), zebrani rozważają konsekwencje wydarzeń. Wszyscy podkreślają niezwykłe zaskoczenie i rozmiary operacji, która – w to nie wątpią ani przez chwilę – ma doprowadzić do unicestwienia Solidarności. Niepokoją ich zwłaszcza rozmiary represji. Wprawdzie – podkreśla biskup Dąbrowski – przedstawiciel władzy, Barcikowski, powiedział wyraźnie, że WRON nie zamierza absolutnie ograniczyć roli Kościoła, a nawet liczy na jego pomoc w tej ciężkiej próbie narzuconej przez okoliczności, ale aresztowano już przecież osobistości z kręgów bardzo bliskich Kościołowi. Według pewnych pogłosek zatrzymywano nawet księży (pogłoski te okażą się nieprawdziwe). Nikt nie śmie wymienić liczby aresztowanych. Jedynie mecenas Siła-Nowicki, który spędził długie lata w więzieniach reżimu i bronił licznych opozycjonistów, uważa, że w celu osiągnięcia sukcesu milicja i armia musiały aresztować tysiące, jeśli nie dziesiątki tysięcy osób.

Różnice poglądów, które jeszcze wczoraj mogły dzielić niektórych członków Rady, idą obecnie w zapomnienie, wymazane przez zamach wojskowy. Każdy zdaje sobie sprawę z faktu, że cały kraj czeka na głos Kościoła. Wszyscy zgadzają się, że powinien przemówić jak najszybciej, jeśli to możliwe, nawet tego wieczoru.

Biskup Dąbrowski powie to później kardynałowi Glempowi po jego powrocie z Częstochowy. Prymas niezwłocznie zwoła członków Rady. Będą jednomyślni: trzeba za wszelką cenę uniknąć rozlewu krwi. Większość z nich ma w pamięci wojnę i powstanie warszawskie. Wiedzą, że rozpacz może doprowadzić do reakcji niekontrolowanych.

Kościół zawsze odgrywał w Polsce rolę szczególną. Zwłaszcza wtedy, gdy kraj został wykreślony z mapy Europy przez mocarstwa zaborcze – Rosję, Prusy i Austrię. W ciągu prawie stu pięćdziesięciu lat wiara i język były spoiwem narodu rozdartego między trzy potęgi. Polacy zwracali się do Boga z modlitwą, by zwrócił im wolną Ojczyznę. W imię Boga walczyli zbrojnie o niepodległość kraju w trzech powstaniach: w latach 1794, 1830–1831 i 1863–1864, zdławionych krwawo przez zaborców. Pozostała więc jedynie wiara.

Była ona także symbolem nadziei w czasie II wojny światowej. Pod koniec wojny komuniści polscy byli do tego stopnia przekonani o znaczeniu religii, że nie wahali się wprowadzić do swojego wojska, utworzonego w ZSRR i bijącego się u boku Armii Czerwonej, kapelanów. Wkrótce jednak usunął ich stamtąd reżim stalinizmu. Walka z Kościołem nie osiągnęła takiego natężenia jak w innych demokracjach ludowych, stała się jednak, podobnie jak kolektywizacja czy rozwój ciężkiego przemysłu, jednym z najistotniejszych elementów budowy nowego reżimu.

W celu ograniczenia wpływów Kościoła nowa władza uciekała się do różnych środków (na przykład wzmacniając ruch PAX-owski), lecz – co wydaje się paradoksem – dopiero po śmierci Stalina przywódcy w Warszawie ośmielili się zaatakować głowę Kościoła, kardynała Wyszyńskiego, który miał być uwięziony przez trzy lata. W roku 1956 jednym z pierwszych gestów powracającego do władzy Władysława Gomułki było uwolnienie kardynała. Niestety, polski Październik trwał krótko. Ten sam Gomułka, popadając w skrajny dogmatyzm, przeraził się nagle politycznej roli Kościoła, zwłaszcza w życiu międzynarodowym. Kryzys osiągnął punkt kulminacyjny w roku 1966 (w tym roku obchodzono Tysiąclecie Chrztu Polski). Nie było wprawdzie mowy o aresztowaniach księży, ale cały aparat państwa został wprawiony w ruch w celu nękania i paraliżowania Kościoła. Żadnych pozwoleń na budowę kościołów. Żadnych odroczeń służby wojskowej dla seminarzystów. Brak papieru na publikacje katolickie. Żadnych paszportów. Nie była to jeszcze wojna, raczej nieustanne działania podjazdowe. Skończyły się one w roku 1970 po krwawych rozruchach na Wybrzeżu, które położyły kres panowaniu Gomułki. Jego następca, Edward Gierek, który lubił opowiadać zachodnim przyjaciołom, Helmutowi Schmidtowi i Valéry’emu Giscardowi d’Estaingowi, o swej matce nie tylko wierzącej, lecz także praktykującej, próbował znaleźć modus vivendi[25] z Episkopatem. Szybko jednak zrezygnował z tego i nawet u siebie na Śląsku nie odznaczał się szczególną tolerancją.

Wprawdzie Kościół oficjalnie nie zajął stanowiska w 1975 roku w sprawie projektu zmian w Konstytucji PRL, dotyczących wprowadzenia artykułów, które przewidywały kierowniczą rolę partii i uświęcenie przyjaźni z ZSRR, to jednak wielu intelektualistów katolickich nie wahało się podpisywać petycji skierowanych przeciw temu projektowi. Nieco później poseł Stomma (wyznaczony później, w roku 1981, na przewodniczącego Prymasowskiej Rady) głosował w Sejmie przeciw projektowi, tracąc mandat poselski. Od roku 1976, od czasu rozruchów w Radomiu i Ursusie, następowało powolne zbliżenie między Kościołem a opozycją; niektórzy przeciwnicy reżimu znaleźli drogę do kościołów, by organizować tam głodówki. W roku 1980 strajkujący na Wybrzeżu otworzą bramy Stoczni i okupowanych fabryk tylko przed księżmi (którzy odprawiali tam msze). A jednym z dwudziestu jeden warunków przystąpienia do pracy (punktów słynnych Porozumień) było transmitowanie niedzielnej mszy przez radio.

Od tej chwili toczy się w Polsce dyskusja. Stawiane są pytania, czy to Kościół doprowadził do powstania Solidarności, czy też Solidarność stała się tą siłą, która przyczyniła się do nadania Kościołowi specjalnej (więc i politycznej) rangi; dzięki niej jest dziś, w roku 1989, jednym z głównych aktorów życia w kraju. Problem to fundamentalny, a odpowiedzi mogą w znacznej mierze określić przyszłość kraju. Kościół, podobnie jak społeczeństwo, nie jest całkowicie jednolity zarówno teraz, jak i nie był w przeszłości. Na przykład ojciec Kolbe, kanonizowany w roku 1982 przez Jana Pawła II za poświęcenie swego życia w Auschwitz (zajął miejsce innego więźnia skazanego na śmierć), przed wojną w swym dzienniku nawoływał do eliminacji Żydów. Nie było wprawdzie ani jednego duchownego polskiego, który stanąłby otwarcie po stronie okupanta, lecz zdarzali się zwolennicy nacjonalizmu i tacy, którzy chwalili zalety rasy, porządku. Po wojnie niektórzy duchowni poszli za komunistami. W przeważającej większości jednak kler pozostał wierny Rzymowi. Podobna dwoistość postaw wystąpiła w Episkopacie w roku 1953 po aresztowaniu kardynała Wyszyńskiego, kiedy to jedni woleli postawę męczenników, inni – liczniejsi – uważali za bardziej słuszne zachować życie i siły na przyszłość. W latach 1980–1981 Kościół też jest podzielony. Gdy jedni księża płacą życiem za swą postawę (ksiądz Popiełuszko), inni domagają się świadectw chrztu od matek, które przyszły do kościoła po mleko w proszku dla dzieci (rozdzielano je w roku 1981 w ramach pomocy nadchodzącej z zagranicy).

W dobie toczącej się gry o przyszłość Polski niektórych intelektualistów niepokoi rosnąca potęga i wszechobecność Kościoła. Władza ta zaznacza się w szkołach. Dzieci, które nie chcą chodzić na lekcje religii, są prześladowane przez innych uczniów. Niewierzący zaczynają być dyskryminowani. Dyskryminacja ta ma źródło w dawno utrwalonej analogii: niewierzący = komunista = agent Moskwy. W roku 1988 w pewnym warszawskim mieszkaniu z krucyfiksem, co prawda bardzo stylizowanym, na ścianie (nacisk otoczenia), pewien młody Polak powiedział mi: „Jesteśmy jak Irańczycy dziesięć lat temu; szach porzuci władzę prędzej czy później, nie chciałbym jednak, by nasi ajatollahowie zajęli jego miejsce”.

Kilkudziesięciu dziennikarzy zagranicznych, którzy utkwili w polskiej pułapce, ma taki sam problem: jak przesłać artykuły do macierzystych redakcji. Tylko kilka agencji może wysyłać depesze. Wszyscy inni korespondenci, którzy zgłosili się do biura Interpressu, zostali poinformowani, że wkrótce otrzymają do dyspozycji specjalną linię teleksową, ale – rzecz jasna – będą musieli poddać teksty cenzurze. Na razie powinni radzić sobie sami. Stali korespondenci próbują wykorzystać ambasady (tak uczynili wszyscy Amerykanie). Specjalni wysłannicy, pozbawieni takich kontaktów na miejscu, zwracają się raczej do własnych agencji prasowych. Jest więc rzeczą naturalną, że Olivier Mazerolle prosi AFP o przekazanie tekstów, które potem będą czytane w rozgłośni paryskiej.

Nie dotyczy to wyłącznie dziennikarzy zachodnich. Korespondent radia węgierskiego prześle komentarze za pośrednictwem ambasady Węgier. Lecz – jak zawsze w podobnych okolicznościach – najbardziej poszkodowani są fotoreporterzy. Od chwili, kiedy nie zważając na ryzyko, zrobili pierwsze zdjęcia, myślą tylko o jednym: w jaki sposób przekazać je agencjom, w jaki sposób dopaść jakiegokolwiek cudzoziemca opuszczającego Polskę i przekazać mu swoje filmy. Fotoreporterzy kręcą się wszędzie: na dworcu, w agencji prasowej, w ambasadach i holach hoteli. Niektórzy zdołają nawet przeniknąć na warszawskie lotnisko, szczelnie obstawione przez wojsko. Lecz bez skutku. Wszyscy muszą czekać na odlot pierwszego samolotu, odjazd pierwszego pociągu i modlić się, by ich kurierzy przeszli bez przeszkód kontrolę celną i wojskową. Nie mówiąc już o agentach bezpieczeństwa. Różnie to jednak bywa. Na przykład pewnemu zachodniemu dyplomacie, zadenuncjowanemu przez rodaka, pseudodziennikarza, celnicy zabiorą na granicy wiele rolek filmu. Natomiast ekipa TF1 – wyjeżdżająca pierwszym pociągiem – ku swemu wielkiemu zaskoczeniu przewiezie bez kłopotów kasety wideo nakręcone w pierwszych dniach stanu wojennego. W tym samym pociągu, wyruszającym z Warszawy 16 grudnia, pewien debiutujący fotograf przeżyje godziny pełne trwogi. Przyjechał do Polski z wizą turystyczną i oto udało mu się zrobić zdjęcia nie tylko w Gdańsku, lecz także w Warszawie i Krakowie. Teraz, ulokowany w przedziale pociągu, zastanawia się, gdzie ukryć bezcenny materiał. Przychodzi mu do głowy pomysł, żeby schować rolki filmu w wydrążonej bułce. Potem wrzuca ją do kosza na śmieci pod opuszczonym stoliczkiem i spokojny dobija do granicy z NRD. Lecz celnicy, zaintrygowani aparatami fotograficznymi tego „zwykłego turysty”, każą mu wysiąść z pociągu. Na jego gwałtowne protesty odpowiadają, że – jeśli nie ma nic na sumieniu – będzie mógł wyruszyć następnym pociągiem, sześć godzin później. Przykro im z powodu tej zwłoki, ale powinien zrozumieć, warunki są takie, że… Po sześciu godzinach fotograf istotnie znajduje się w pociągu do Berlina Zachodniego. W Berlinie z poczty dworcowej przeprowadza dziesiątki rozmów telefonicznych. Musi znaleźć w Paryżu człowieka, który pośpieszy na Dworzec Północny, wejdzie do wagonu warszawskiego pociągu i odnajdzie bezcenną kanapkę, która powinna wciąż znajdować się w koszu. Telefonuje do agencji prasowych – nikt mu nie wierzy. Wreszcie uda mu się przekonać przyjaciół polskich, którzy zrobią rundę po wagonowych śmietniczkach. Kanapka z rolkami jest na miejscu. Za pieniądze uzyskane ze sprzedaży zdjęć młody fotograf, który ma wrażenie, że w ciągu tych paru godzin postarzał się o kilka lat, kupi małą kawalerkę.

15.25

Radio Warszawa nadaje:

„A oto pierwsze reakcje światowe po wprowadzeniu w naszym kraju stanu wojennego w celu ochrony bezpieczeństwa państwa.

AFP podaje, że papież wyraził w niedzielę w południe niepokój z powodu sytuacji w Polsce, cytuję: »w wyniku wydarzeń ostatnich godzin«. W końcowej części tradycyjnego przemówienia niedzielnego wygłaszanego z okna biblioteki w Watykanie Jan Paweł II prosił zgromadzonych na placu Świętego Piotra pielgrzymów, by modlili się o pokój w Polsce. Według AFP papież powtórzył wypowiedziane już z innej okazji słowa, cytuję: »dosyć krwi przelano w przeszłości w Polsce« […].

Wszystkie agencje prasowe skomentowały tego rana przemówienie generała Jaruzelskiego. Wszystkie agencje podkreślają ścisły związek między wprowadzeniem stanu wojennego w Polsce a rezolucjami Komisji Krajowej Solidarności w Gdańsku, rezolucjami, które prowadziły do konfrontacji […].

Agencje i rozgłośnie radiowe krajów socjalistycznych zakomunikowały dziś rano o wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce i nadały tekst przemówienia generała Jaruzelskiego.

Jeśli chodzi o reakcje oficjalne, to UPI jako pierwsza przedstawiła reakcję prezydenta Reagana. Prezydent został poinformowany o ostatnich wydarzeniach w Polsce. Prezydent oświadczył, że nie widzi powodu, by przerywać weekend i wcześniej wracać do Białego Domu.

Następna reakcja z Bonn: rzecznik rządu oświadczył według DPA, że, cytuję: »kanclerz z całym zdecydowaniem trwa na stanowisku maksymalnej powściągliwości wobec sytuacji w Polsce« […].

Duński minister spraw zagranicznych, Kjeld Olesen, przestrzegł przed dramatyzowaniem sytuacji i wyraził wiarę, że sytuacja w Polsce powróci do normalnych warunków, w tym także do wznowienia produkcji. A Polsce bardzo potrzebna jest produkcja – podkreślił minister.

Podaliśmy pierwsze reakcje światowe po wprowadzeniu w naszym kraju stanu wojennego w celu ochrony bezpieczeństwa państwa”.

16.00, Bruksela

Kierownicy dyplomacji zachodniej spotkali się wreszcie u sekretarza generalnego NATO Josepha Lunsa, który zresztą już wcześniej wyznaczył to zebranie wszystkich stałych przedstawicieli krajów członkowskich NATO. Obecni są: Alexander Haig, Lord Carrington, Claude Cheysson i Hans-Dietrich Genscher. Szybko wymieniają informacje. Z wyjątkiem kilku wskazówek związanych z wezwaniem ambasadorów ich krajów do Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie, nie mają od rana nowych wiadomości. Luns potwierdza, że według wszystkich raportów NATO siły radzieckie nie ruszyły się z miejsca. Analiza nagrań dokonanych wszystkimi dostępnymi NATO sposobami nie wykazała znaczącego zwiększenia połączeń radiowych armii Układu Warszawskiego. Tak więc Wielka Czwórka może się trzymać linii wytyczonej o świcie. Nie jest to interwencja radziecka, lecz operacja wewnętrzna, sprawa polska. Niemniej jest sprawą istotną przestrzec Moskwę przed wszelką pokusą interwencji. Należy przypomnieć także władzom w Warszawie, że Zachód przywiązuje wielkie znaczenie do reform przeprowadzanych w Polsce. Krótko mówiąc: Wielka Czwórka trzymać się będzie ściśle świętej zasady nieingerencji, oczekując, że Moskwa uczyni to samo.

Parę minut później amerykańskiemu sekretarzowi stanu udaje się połączyć z prezydentem Reaganem, który znajduje się nadal w Camp David. Dokonuje przeglądu sytuacji i przedstawia linię postępowania, którą powinny obrać Stany Zjednoczone; należy uniknąć przelewu krwi, który – jak podkreśla – możliwy jest w Polsce w każdej chwili. Przede wszystkim trzeba unikać prowokowania Sowietów. Ale jednocześnie należy poprzeć Solidarność i nie rezygnować z poparcia będących w toku reform. W tym celu Haig sugeruje, by w tej chwili absolutnie nie zajmować twardej postawy, mogłoby to bowiem zaostrzyć sytuację; proponuje ograniczyć się do stwierdzenia, że Waszyngton jest gotów kontynuować humanitarną pomoc dla narodu polskiego. Prosi wreszcie prezydenta o zgodę na złożenie, tu, w Brukseli, deklaracji dla prasy; rzecz jasna, będzie czuwał osobiście nad tym, by postawa Stanów wydała się spokojna i przemyślana. Reagan zgodzi się na to bardzo chętnie.

Oświadczenia złożone przez Haiga na konferencji prasowej będą odpowiadały całkowicie przyjętej wcześniej linii postępowania. „Eksperymenty polityczne odbywające się w Polsce powinny być kontynuowane bez przeszkód. […] Stany Zjednoczone stwierdzają raz jeszcze, że naród polski powinien sam znaleźć sposób na przezwyciężenie aktualnych trudności i doprowadzić do kompromisu między istniejącymi tam siłami”.

Haig zauważa, że reakcje dziennikarzy są bardziej niż sceptyczne (jeśli nie ironiczne), nie chce więc zbyt pomniejszać wagi wydarzeń w Polsce. Podkreśla fakt, że wraca natychmiast do Waszyngtonu; jego podróż do Izraela, Turcji, Pakistanu, Indii, Egiptu i Maroka zostaje odwołana.

Warszawa

Delegacja intelektualistów polskich nie miała kłopotu z dostaniem się do gmachu KC. Wystarczyło powołać się na to, że jest oczekiwana. Delegaci ze zdziwieniem stwierdzają, że budynek nie sprawia wrażenia warownej twierdzy. Na dziedzińcu widzieli chyba dwa wozy pancerne lub transportery, lecz w holu, z wyjątkiem kilku milicjantów i żołnierzy, ani śladu wzmocnionej ochrony. Zauważyli, że powiewający zwykle na dachu czerwony sztandar został zastąpiony przez flagę narodową. Jest ich dziewięciu: Aleksander Gieysztor, prezes Polskiej Akademii Nauk, Jan Józef Szczepański, prezes Związku Literatów Polskich, Andrzej Wajda, prezes Stowarzyszenia Filmowców Polskich, Jerzy Puciata, prezes Związku Polskich Artystów Plastyków, i pięciu innych przedstawicieli inteligencji. Brakuje Stefana Bratkowskiego, który zniknął ze szpitala, i Klemensa Szaniawskiego, aresztowanego poprzedniej nocy.

Od świtu domagali się przyjęcia przez sekretarza KC zajmującego się sprawami kultury, Hieronima Kubiaka. Spotkanie zostało wyznaczone na wczesne popołudnie. W gabinecie sekretarza znajdują się także minister kultury i sztuki Józef Tejchma oraz kierownik wydziału kultury w KC Krzysztof Kostyrko. Delegaci szybko się orientują, że są aktorami w teatrze cieni. Przedstawiają rozmówcom wykaz aresztowanych niedawno intelektualistów; sytuacja trąci surrealizmem, gdyż gospodarze sprawiają wrażenie, że wiedzą niewiele więcej niż oni. Kiedy pada nazwisko Szaniawskiego, Kubiak stwierdza, że powinien być już na wolności. Potem obiecuje działać, by zwolniono wszystkich. Trzej przedstawiciele władzy akcentują szczególnie fakt, że „operacja” (to właśnie ich określenie) przebiegła bez ofiar. Ponoć był tylko jeden ranny z powodu rykoszetu pocisku, trudno im jednak powiedzieć, gdzie lub w jakich okolicznościach zdarzył się ten wypadek. Intelektualiści zastanawiają się nad tym, czy ich rozmówcy wiedzieli o wprowadzeniu stanu wojennego. W pewnym momencie jednemu z członków delegacji wydaje się, że Kubiak nagłym gestem (palec podniesiony do góry) i grymasem na twarzy chce im dać do zrozumienia, że nie może powiedzieć już nic więcej. Minister Tejchma, który za rok zniknie w ogóle ze sceny politycznej, bąka coś mgliście na temat możliwości wznowienia obrad Kongresu Kultury, „jak tylko sytuacja na to pozwoli”.

Po wyjściu z gmachu Komitetu Centralnego członkowie delegacji pokrótce dzielą się wrażeniami. Zgadzają się co do tego, że partia wypadła z gry, panami sytuacji są teraz wojskowi (i milicja); kultura to ich ostatnie zmartwienie, a raczej – jak zauważa ktoś z obecnych – rozmyślnie pragnęli sterroryzować intelektualistów, by skłonić ich do trzymania się z daleka od rozgrywek między władzą a Solidarnością.

16.31, Warszawa

Radio Warszawa podało do wiadomości, że Komitet Obrony Kraju zarządził militaryzację części administracji państwa i kilku dziedzin gospodarki. Zmilitaryzowano koleje, transport samochodowy, PKS, pocztę, radio, telewizję, jednostki organizacyjne straży łączności, przedsiębiorstwa obrotu produktami naftowymi CPN, zespoły portowe, niektóre zakłady energetyczne (to jest kopalnie i elektrownie), zawodowe straże pożarne, zakłady produkcji specjalnej (to znaczy wszystkie przedsiębiorstwa pracujące dla wojska) i komunalne przedsiębiorstwa komunikacyjne.

Zgodnie z osławioną Ustawą z dnia 21 listopada 1967 roku dotyczącą powszechnego obowiązku obrony kraju wszyscy pracownicy zakładów zmilitaryzowanych zostają zmobilizowani. Czas pracy określany jest przez władze, pracownicy mogą być skoszarowani i przenoszeni na dowolne stanowiska.

Osoby, które nie zgłoszą się do pracy, uchylą się od niej lub odmówią wykonania polecenia służbowego, podlegają karze więzienia od dwóch lat aż do kary śmierci włącznie.

Zawiesza się: NSZZ „Solidarność”, wszystkie związki niezależne, organizacje studenckie, Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich, jak również Polski Związek Łowiecki.

Radio Warszawa ogłasza wreszcie powszechny akt łaski dla wszystkich winnych wykroczeń i przestępstw politycznych popełnionych przed wprowadzeniem stanu wojennego, ale pod warunkiem, że wobec tych osób nie zostało jeszcze wszczęte śledztwo (wyklucza to, rzecz jasna, wszystkich internowanych).

17.00, Leningrad

„Kiedy wraca pan do Francji?”. Dziennikarze otaczający Michela Joberta w wielkiej sali przyjęć konsulatu francuskiego w dawnej stolicy carów nie dadzą się tym razem wykpić ministrowi, który celuje w odpowiedziach pół żartem, pół serio. Próbowali dostać się do niego przez cały dzień. Było to niemożliwe ze względu na przygotowany przez Rosjan program dnia, a jeszcze bardziej ze względu na rygorystyczny protokół, który nie dopuszczał dziennikarzy francuskich do ministra. Dopiero więc po zrealizowaniu wszystkich punktów programu Michel Jobert znalazł się na terytorium francuskim, w konsulacie, przed dwudziestoma dziennikarzami, którzy oczekiwali go niecierpliwie. Minister nie widzi powodu, dla którego miałby zmieniać program pobytu. Wolałby raczej podyskutować o wydarzeniach w Polsce w ramach politycznej części swojej misji, to znaczy w czasie jutrzejszego spotkania z przywódcami radzieckimi.

Warszawa

Przez cały dzień ludzie defilowali Mokotowską przed gmachem, który jeszcze parę godzin temu był siedzibą Solidarności regionu Mazowsze. Wczesnym rankiem zomowcy i Służba Bezpieczeństwa opuścili budynek. Związkowcy natychmiast rzucili się do środka, by uratować, co jeszcze było do uratowania, a więc maszyny do pisania i dokumenty (zabierane często przez nieznane osoby). Wkrótce jednak siły porządkowe powróciły. Przede wszystkim po to, by urządzić prawdziwą zasadzkę, następnie – kiedy już wszystkie interesujące dokumenty zostały zabrane przez specjalistów z Rakowieckiej – spustoszyć w ślepej furii wnętrza i wszystko, co się tam jeszcze znajdowało. Po południu przed gmachem jest tylko kilku milicjantów w cywilu i mała grupka zomowców. Zostali tu po to, by nie dopuścić do robienia zdjęć przez zagranicznych reporterów i filmowania wypatroszonego gmachu, a także tłumu, który powoli zaczyna się zbierać. Tu i ówdzie na twarzach można odczytać bezgraniczny smutek i rozpacz, widać łzy.

Nagle, nie wiadomo skąd, pojawiają się dziesiątki zomowców i zajmują pozycje przed gmachem. Ze zgęstniałego tłumu dobywa się groźny pomruk. Słychać krzyki. Najpierw nieśmiałe, potem coraz silniejsze: „Solidarność, Solidarność!”. Zomowcy zaczynają się miotać, podnoszą plastikowe tarcze, wymachują pałkami. Tłum odpowiada obraźliwymi gestami, potem obelgami: „Gestapo, gestapo”. Zaczyna się szarża. Milicjanci walą pałami gdzie popadnie, złośliwie. Tłum zmienia szyki, wylewa się aż na plac Zbawiciela. Nowy atak. Nowe przegrupowanie. Nowe posiłki – jednostki ZOMO przychodzą na pomoc, tym razem z armatkami wodnymi.

W godzinę później, kiedy zapadnie noc, ulica będzie pusta. Przed dawną siedzibą Solidarności pozostaną jedynie dwa czy trzy samochody milicyjne.

Warszawa

Dziennikarze zagraniczni – stali korespondenci i będący tu przejazdem – czekają w podnieceniu na obiecane informacje. Późnym rankiem powiedziano im – w Interpressie i MSZ – że zostaną zawiadomieni, gdy władze będą miały im coś do powiedzenia. Wczesnym popołudniem urzędnicy ministerstwa i pracownicy agencji obeszli wszystkie biura korespondentów prasy zagranicznej, by zaprosić ich do siedziby Interpressu. Nie wszyscy mogli przybyć. Niektórzy tkwią zablokowani w Gdańsku, inni rozminęli się z emisariuszami Interpressu. Lecz mimo to zebrało się około kilkudziesięciu dziennikarzy; wymieniają zasłyszane skąpe informacje i pogłoski. Wreszcie do sali wchodzi czterech cywilów i jeden wojskowy. Rozpoznają od razu rzecznika rządu Jerzego Urbana; muszą jednak mieć trochę czasu, by zidentyfikować mężczyznę w mundurze bez odznaczeń, jedynie z czterema gwiazdkami na naramiennikach. Nie ma wątpliwości. Te okulary i wysokie, odsłonięte czoło należą z pewnością do Wiesława Górnickiego, doradcy generała Jaruzelskiego. Tym dwóm towarzyszą: szef biura prasy MSZ Stanisław Gugała (znany dobrze w kręgu korespondentów zachodnich; był długi czas w Paryżu), wicedyrektor gabinetu ministra i dyrektor ośrodka prasowego MSZ, o którego istnieniu i lokalizacji dowiadują się po raz pierwszy.

Urban jako minister i Górnicki jako doradca przygotowali troskliwie występ przed prasą. Kapitan Górnicki oświadczy parę minut później: „Chciałbym zwrócić uwagę państwa na fakt, że jesteście świadkami pierwszego pojawienia się tego duetu. Nasza ekipa odzwierciedla stan rzeczy, do którego trzeba przywyknąć w naszym kraju w najbliższych dniach”.

Ze swoistym poczuciem humoru (Urban prosi dziennikarzy o wybaczenie, że znaleźli się w okropnej sytuacji z powodu przerwania wszelkiej łączności, ale – dodaje – jest to rzecz normalna w każdym kraju, który wprowadza stan wojenny czy wyjątkowy), nie unikając żadnych pytań (Górnicki nie waha się zacytować opinii Departamentu Stanu stwierdzającej, że nie wykryto żadnej obecności wojsk radzieckich na granicach kraju), podkreślając z naciskiem, że obaj parali się dziennikarstwem, mówcy starają się wpoić w dziennikarzy przekonanie, że w Warszawie obowiązuje nowy styl: szczerość, otwartość i nieugiętość. Kapitan Górnicki wyjaśnia, że internowanie nie jest rzeczą wymyśloną nad Wisłą i przypomina internowanie Amerykanów pochodzenia japońskiego po ataku Japonii na Pearl Harbor. Urban ze swej strony na pytanie, czy można byłoby spotkać się na konferencji prasowej z Wałęsą, odpowiada: „Zapytajcie go osobiście, nie jestem jego agentem”.

To, co chcą przekazać Urban i Górnicki, jest proste: nie jest to wojskowy zamach stanu. Wałęsa nie jest ani aresztowany, ani internowany (w języku dziennikarskim będzie to przetłumaczone na zdanie: „Negocjacje toczą się nadal”), w kraju panuje spokój. Żeby nadać temu twierdzeniu większy ciężar gatunkowy, Urban nie zawaha się przyznać, że w kilku miastach wybuchły strajki, zwłaszcza w resorcie komunikacji, a przed siedzibą Solidarności w Warszawie odbyła się właśnie manifestacja.

W istocie z tego wszystkiego dziennikarze nie dowiadują się niczego nowego. Z wyjątkiem jednej rzeczy: powiedziano, że nie wolno im opuszczać granic Warszawy. Co się zaś tyczy reszty, przedstawiciele MSZ obiecali dostarczyć więcej informacji, „jak tylko to będzie możliwe”.

18.00, Warszawa

Po raz trzeci tego dnia Kazimierz Barcikowski spotyka się z sekretarzem Episkopatu, biskupem Dąbrowskim. Biskup rozstał się właśnie z prymasem po jednej z licznych konferencji, które toczyły się w pałacu na Miodowej, by przekazać członkowi Biura Politycznego listę osób internowanych. Ich uwolnienia w jak najszybszym terminie domaga się Kościół.

Pierwsze dźwięki Mesjasza Haendla rozbrzmiewają w kościele Świętego Antoniego Padewskiego. Wiele osób nie może się powstrzymać od łez w tej wyjątkowej chwili przeżywanej po okresie niesłychanego napięcia. Ten niecodzienny koncert rozpoczął się właśnie w kościele z końca XVII wieku przy ulicy Senatorskiej (choć stan wojenny wyraźnie zakazuje organizowania wszelkich imprez artystycznych). Jeśli miejsce jest niezwyczajne, to wykonawcy tym bardziej. Chodzi bowiem o zespół pięćdziesięciu osób, prawie samych amatorów, z których połowę stanowią cudzoziemcy. Są wśród nich dyplomaci, ich żony, biznesmeni, wykładowcy. Wszyscy są członkami zespołu stworzonego przed dwoma laty i prowadzonego przez Josepha Hertera z Detroit, profesora szkoły przy ambasadzie amerykańskiej. Miłośnik muzyki, Herter, cierpliwie formował grupę. Na początku składała się tylko z cudzoziemców, powoli dołączali i Polacy. Próby odbywały się przeważnie w ambasadzie Stanów Zjednoczonych. Także wczoraj, w sobotę, członkowie zespołu mieli próbę.

Laurence de La Baume, żona radcy ambasady Francji, jest w zespole od początku jego istnienia. Kiedy obudziła się o godzinie 9.00 i dowiedziała o wydarzeniach nocy (nikt nie obudził ich wcześniej, choć mieszkają w budynku ambasady), pierwszą jej myślą było, czy odbędzie się koncert tak pieczołowicie przygotowany. „Czy w ogóle będę mogła śpiewać?”. Pośpieszyła do ambasady amerykańskiej, by zobaczyć Jo Hertera. Po drodze zauważyła na ulicach pojazdy pancerne. Ambasada Francji znajduje się naprzeciw sejmu, obok kanadyjska i nieco dalej amerykańska. De La Baume nie była obojętna wobec tego, co się zdarzyło. Przeciwnie: podobnie jak mąż wrosła w środowisko polskie, mieli tu wielu przyjaciół. Może po to, by nie myśleć o tym, co ich mogło spotkać, młoda Francuzka skoncentrowała się na sprawie koncertu, jakby tej niedzieli 13 grudnia była to sprawa najważniejsza.

Joseph Herter zaczął ją uspokajać. Koncert się odbędzie, taki przynajmniej jest jego zamiar. O godzinie 17.00 zespół rozpoczął próbę w kościele. Przedtem zdarzył się niemiły incydent między patrolem wojskowym a dwoma dyplomatami amerykańskimi, członkami orkiestry. Żołnierze domagali się od Amerykanów, by otworzyli futerały. Ci odmówili; ton sporu się zaostrzył. Żołnierze wycelowali w nich broń. W końcu wszystko się wyjaśniło. O godzinie 18.00 kościół był wypełniony. Cudzoziemcy, rodziny artystów amatorów, także od dawna już zaproszeni zaprzyjaźnieni Polacy i wierni, którzy tego dnia napłynęli do kościołów. Po ostatnich taktach Śmierci Chrystusa w kościele zapanowała cisza. Potem zaczęła się prawdziwa owacja, której towarzyszyły łkania. Dla wielu Polaków koncert ten – w kościele otoczonym wojskiem i milicją, w mieście, gdzie ogłoszono stan wyjątkowy, w kraju poddanym prawu wojennemu – był dowodem, że Zachód ich nie porzuci. Widzieli w nim coś więcej niż manifestację, widzieli w nim posłanie nadziei.

18.30, Güstrow (NRD)

Po rozmowach z przywódcą Niemiec Wschodnich kanclerz federalny znajduje się znów przed dziennikarzami; sprawia na nich wrażenie człowieka zmęczonego, który przeszedł ciężką próbę. Rozmowy jednak nie przebiegły źle. Choć Honeckerowi nie udało się uzyskać znaczących ustępstw w dziedzinie humanitarnej, dwaj politycy znaleźli wspólny język na gruncie ekonomicznym. NRD otrzyma więc kredyty w wysokości 850 milionów marek, choć suma ta będzie przyznana tylko do 30 czerwca 1982 roku. Nie ulega wątpliwości, że Helmut Schmidt jest zaniepokojony sprawą polską. Przez cały dzień kazał się informować o rozwoju sytuacji w Warszawie, o reakcjach w świecie, poczynając od Bonn. Oficjalnie kanclerz potwierdza zasadę nieingerencji w sprawy Polski. Posunie się nawet do wskazania, że jego gospodarz, Erich Honecker, podziela tę samą troskę. Helmut Schmidt nie może sobie pozwolić na potępienie stanu wojennego, podobnie jak nie może urazić, nawet w formie aluzji, przywódców radzieckich. Kanclerz jest jednym z głównych obrońców projektu gazociągu, który ma doprowadzić do Europy Zachodniej gaz syberyjski; w tej roli przyszło mu nawet stawić czoła potężnemu sojusznikowi amerykańskiemu.

Schmidt nie ustąpi; trzeba pozwolić Polakom, żeby sami rozwiązali własne problemy. Nawet gdyby to miało być nieprzyjemne dla demokracji. Jest o tym głęboko przekonany. To, co się wydarzyło w Polsce, biorąc pod uwagę ciężki kryzys trapiący ten kraj od ponad półtora roku, jest najmniejszym złem. Tej tezy będzie bronił po powrocie do Bonn. Przyjdzie mu to z tym większą łatwością, że w istocie wszyscy politycy w RFN nie pragną niczego innego, jak tylko się pod nią podpisać. Helmut Schmidt broni tej tezy po dziś dzień[26]. Jest całkowicie przekonany, że generał Jaruzelski zapobiegł bezpośredniej interwencji armii radzieckiej. Kanclerz, utrzymujący chętnie, że Niemcy mają szczególne zobowiązania w stosunku do Polski, śledzący zawsze z bliska to, co się działo po drugiej stronie Odry i Nysy, widzi w Jaruzelskim postać niepospolitą. Po złożeniu urzędu, już jako zwykły obywatel, w czasie prywatnej podróży do Polski (odwiedzi swojego przyjaciela Edwarda Gierka) zgodzi się chętnie na wizytę u generała, mimo że ten będzie wówczas potępiany przez cały Zachód.

19.00, Warszawa

Po wielokrotnym nadaniu przemówienia generała Jaruzelskiego i proklamacji Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego Radio Warszawa komunikuje o niektórych bieżących zarządzeniach:

– jutro ukażą się tylko dwa dzienniki: „Trybuna Ludu” – organ partii, i „Żołnierz Wolności” – gazeta armii;

– sesja Sejmu przewidziana na 15 i 16 grudnia zostaje odroczona;

– ferie szkolne są przyśpieszone; zaczną się od jutra i będą trwać do 3 stycznia;

– wszystkie szkoły wyższe zostają zamknięte z powodu ferii zimowych: data ponownego otwarcia będzie ustalona później.

Radio Warszawa powtarza reakcje zagranicy, dodając jeszcze trzy oświadczenia:

„Francuski minister spraw zagranicznych Claude Cheysson, zapytany, czy rząd francuski zamierza podjąć jakieś decyzje w związku z sytuacją w Polsce, odpowiedział, że władze Republiki »nie zrobią absolutnie niczego«”.

„Kanclerz austriacki Bruno Kreisky oświadczył dziś w telewizji, że wprowadzenie stanu wojennego w Polsce stanowiło ostatnią, poważną próbę zapobieżenia najgorszej ewentualności. Szef rządu austriackiego wyraził pogląd, że krok ten podjęto po tym, gdy nie udał się zamiar pojednania przeciwstawnych sił”.

„Według agencji ADN kanclerz Schmidt oświadczył, że dziś rano w rozmowie z Honeckerem wspomniał również o wydarzeniach w Polsce. Kanclerz stwierdził, że podobnie jak Honecker ma nadzieję, że będzie rzeczą możliwą znalezienie pokojowego rozwiązania konfliktu w Polsce”.

Radio Warszawa nadaje dekret o stanie wojennym. Trzy lata więzienia grożą tym, którzy nie poniechają działalności związkowej, pięć lat za organizowanie strajku lub manifestacji, pięć lat za rozpowszechnianie fałszywych wiadomości.

Wolne soboty (jedna ze zdobyczy Solidarności) zostają zniesione, tydzień roboczy liczy znowu sześć dni, i jeśli sytuacja będzie tego wymagała, może być zwiększony do siedmiu; dzień pracy może być zwiększony do dwunastu godzin, roczny urlop ma wynosić dwanaście dni (jeden dzień za jeden miesiąc pracy).

Stanisław Ciosek udaje się powtórnie do willi, w której nadal pod dobrą strażą przebywa Wałęsa. W ciągu dnia przewodniczący Solidarności mógł słuchać radia. Mimo uwag strażników nie zaprzestał łapania radiostacji zachodnich, które nadają po polsku na falach krótkich.

Minister na początku rozmowy powiedział, że z rodziną wszystko w porządku; przekonał się o tym osobiście, rozmawiając z żoną Wałęsy przez telefon. Zresztą będzie mogła go z pewnością odwiedzić w najbliższych dniach. Wałęsa domaga się znowu wiadomości od przyjaciół ze związku; pragnie też spotkać się z doradcami i przedstawicielem Kościoła. „Po raz pierwszy – podkreśla – nie mogłem uczestniczyć w nabożeństwie”. I kiedy Ciosek pyta go, czy nie ma innych zażaleń, Wałęsa wybucha gniewem: pragnie być zamknięty razem z innymi przywódcami związku. Rozmówca obiecuje przekazać jego żądania, komu należy, następnie zawiadamia go, że do chwili obecnej stan wojenny nie spowodował żadnych ofiar.

19.30, Warszawa

Tego dnia kościoły nawet przez chwilę nie były puste. Ale kościół Jezuitów na Starym Mieście jest tak nabity, że wierni stłoczyli się także na placu przed świątynią. W środowiskach intelektualnych związanych z Kościołem szybko rozeszła się wieść, że tu właśnie prymas wygłosi homilię. Czekano na nią w dużym napięciu, ponieważ miała to być pierwsza oficjalna odpowiedź Kościoła polskiego na wprowadzenie stanu wojennego.

„Stan wojenny zastał nas osłupiałych dzisiejszego niedzielnego ranka. Pod wieczór oswajamy się z tym terminem, przekonujemy się, że to coś groźnego, i pytamy się, co będzie dalej, co będzie jutro, jak się zachować…

Stan wojenny, jak się dowiadujemy, jest stanem nowych i ostrych praw, zawieszających wiele dotychczasowych swobód obywatelskich. Władza przestaje być władzą dialogu z obywatelem, a przynajmniej w większej części przestaje być taką władzą, a staje się władzą wyposażoną w środki doraźnego przymusu i wymaga posłuszeństwa. Sprzeciwienie się postanowieniom władzy w stanie wojennym może wywołać gwałtowne wymuszenie posłuszeństwa aż do rozlewu krwi włącznie, ponieważ władza dysponuje siłą zbrojną. Możemy się oburzać, krzyczeć na niesprawiedliwość takiego stanu, protestować przeciw naruszaniu praw obywatelskich, praw człowieka i tak dalej. Może to jednak nie przynieść spodziewanego rezultatu, bo władza w stanie wojennym nie jest, przynajmniej – podkreślam – w dużej części, władzą dialogu. Władza uważa, że stan wojenny podyktowany jest wyższą koniecznością, jest wyborem mniejszego zła zamiast najgorszego. Przyjmując prawidłowość takiego rozumowania, przeciętny człowiek podporządkowuje się nowej sytuacji. Jednak wielu ludzi zostaje dotkniętych w swych aspiracjach, dążeniach, odepchniętych bolesnym poczuciem krzywdy i wtedy, nie licząc się z proporcją sił, chce sprzeciwić się zaistniałej sytuacji, zaistniałemu złu. Kościół pragnie, wczuwając się w ich położenie, zrozumieć każdego człowieka. I dlatego boleśnie przyjął przerwanie dialogu z takim trudem zawiązującego się i wejście na drogę przemocy, jaką jest stan wojenny. A to nie może się odbyć bez naruszenia podstawowych praw obywatelskich. Niesie to ze sobą w wielu przypadkach sponiewieranie ludzkiej godności, aresztowania niewinnych, poniewierkę ludzi kultury i nauki, rozterki w wielu rodzinach. Przedstawiciele Kościoła będą nieustannie dopominać się, na ile to będzie im dane, o uwolnienie obywateli niesłusznie zatrzymanych, o uwolnienie chorowitych, ojców rodzin i tak dalej. I już po dzisiejszych interwencjach mamy tę zapewnioną nadzieję, że w tych godzinach, przynajmniej co do kilku literatów, sprawa powinna być rozstrzygnięta pozytywnie, to znaczy ich uwolnieniem. Pozostaje wszakże sprawa najważniejsza: ratowanie życia i obrona przed rozlewem krwi. W tej obronie Kościół będzie bezwzględny. To nic, że ktoś może Kościół oskarżyć o tchórzostwo, o kunktatorstwo, o rozładowywanie radykalnych nastrojów, to nic. Kościół chce bronić każdego ludzkiego życia, a więc i w stanie wojennym będzie wołał, gdzie tylko można, o spokój, o zaniechanie gwałtów, o zażegnanie bratobójczych walk, gdyby do tego miało dochodzić. Nie ma większej wartości nad życie ludzkie. Dlatego sam będę wzywał o rozsądek nawet za cenę narażenia się na zniewagi i będę prosił, nawet gdybym miał boso iść i na kolanach błagać: »Nie podejmujcie walk Polak przeciw Polakowi. Nie oddajcie waszych głów, bracia robotnicy i pracownicy wielkich zakładów, bo cena uciętej głowy będzie bardzo niska. Natomiast każda głowa i każda para rąk bezcenne będą dla odbudowywania tej Polski, jaka będzie i jaka być musi po zakończeniu stanu wojennego«”.

Sens tego kazania jest taki sam jak homilii wygłoszonej w gronie studentów parę godzin wcześniej w Częstochowie. Jednak oddźwięk nieporównanie większy. Władza nie myli się pod tym względem: radio od godziny 22.00 będzie nadawać tę homilię co godzina (prymas nie wiedział, że została nagrana); dopiero gwałtowny protest Episkopatu położy kres tej niepożądanej eksploatacji.

Skutki apelu głowy Kościoła polskiego są od razu widoczne. Wielu ludzi znajdujących się w kościele Jezuitów opuszcza go w rozpaczy. Wściekli, z uczuciem, że zostali porzuceni przez wszystkich, wracają do domów w pośpiechu, by zdążyć przed godziną milicyjną; po drodze zdają się nie zauważać patroli wojskowych, które przemierzają stolicę. Śnieg znów zaczął padać.

Homilia prymasa spowoduje reakcje przeciwne w łonie samego Kościoła. Poruszenie będzie tak wielkie, że 15 grudnia zbierze się Rada Główna Episkopatu i postanawi opublikować komunikat, tym razem pozbawiony wszelkich niejasności:

„Dnia 15 grudnia 1981 roku odbyło się w Warszawie posiedzenie Rady Głównej Episkopatu Polski pod przewodnictwem Arcybiskupa Józefa Glempa, Prymasa Polski.

Rada Główna Episkopatu, zbierając się w sytuacji stanu wojennego – na podstawie dostępnych informacji o sytuacji w Ojczyźnie – kieruje do wiernych Kościoła katolickiego słowa oddania, jedności i braterskiego współczucia. Boleść nasza jest boleścią całego narodu, sterroryzowanego siłą militarną. Wielu działaczy ruchu związkowego zostało internowanych. Internowania rozszerzają się i obejmują robotników, ludzi kultury, nauki i studentów. W wielu zakładach pracy ogłoszono strajki. Niepewność i bezsilność świata pracy powoduje wzrost emocji, rozgoryczenie i nienawiść aż do zapamiętania się i determinacji.

Dramatyczna decyzja władz o wprowadzeniu stanu wojennego w naszym kraju stanowi cios dla społecznych oczekiwań i nadziei, że drogą narodowego porozumienia można rozwiązać istniejące problemy naszej Ojczyzny. Poczucie moralne społeczeństwa zostało poważnie ugodzone dramatycznym ograniczeniem praw obywatelskich. Kościół – zgodnie ze swoją misją – broni zawsze praw i godności człowieka, stanowiącej podstawę etyki społecznej, broni także Państwa jako dobra wspólnego. Przyjdzie czas, że dowiemy się pełnej prawdy o przyczynach wprowadzenia stanu wojennego. Jednak już dziś należy podjąć pozytywne działania.

W poczuciu współodpowiedzialności za Naród Rada Główna Episkopatu Polski, nie rezygnując z podstawowych praw i osiągnięć całego społeczeństwa – co jest prawdą nieodwracalną – zwraca się z gorącym apelem o zachowanie spokoju i wyciszenie namiętności i gniewu. Wierzymy, że Naród nie cofnie się i cofnąć się nie może z odnowy demokratycznej, jaka rozpoczęła się w Ojczyźnie. Tylko w trzeźwej refleksji można uformować program ocalenia narodowego i suwerenności.

Dlatego chcemy, aby Kościół i społeczeństwo skoncentrowało się na następujących dążeniach:

1. Uwolnienie internowanych, a do czasu uwolnienia stworzenie im ludzkich warunków. Wiadomo bowiem o wielu nadużyciach, o przetrzymywaniu niektórych internowanych w zimnych pomieszczeniach bez ciepłej odzieży.

2. Przywrócenie związkom zawodowym, zwłaszcza Związkowi Zawodowemu »Solidarność«, zgodnego ze statutem działania. Z tym łączy się umożliwienie swobodnego działania przewodniczącemu i prezydium związku. Związek »Solidarność« broniący praw ludzi pracy jest konieczny do przywrócenia równowagi życia społecznego.

Rada Główna Episkopatu Polski wzywa wszystkich wiernych do gorących modlitw o jedność Narodu i pokój w Ojczyźnie. Prosimy o modlitwy w katedrach i sanktuariach. Niech Matka Najświętsza, dana ku obronie Narodu, na zbliżające się Święta Bożego Narodzenia wprowadzi ład do sumień i pokój do serc. Niech każdy dzień modlitwy i zaufania Bogu będzie oddaleniem niebezpieczeństwa rozlewu krwi i gwałtów. Niech będzie przybliżeniem Chrystusowego pokoju na twardej drodze odnowy.

W duchu wiary pamiętajmy, że wszystko ostatecznie jest w ręku Boga”.

Tekst ten wywoła u generałów prawdziwy alarm bojowy: zobaczą w nim niemal wypowiedzenie wojny. Będą musieli za wszelką cenę zapobiec rozpowszechnieniu go w kościołach, gdzie ma być czytany w czasie nabożeństw niedzielnych. Tej nocy generał Ryba, jeden z członków WRON, oraz minister do spraw wyznań polecą helikopterem do Gniezna. Po zakończeniu obrad Rady Głównej Episkopatu kardynał Glemp uda się do dawnej stolicy piastowskiej i historycznej siedziby prymasów Polski. Konfrontacja będzie dramatyczna. Wojskowi w końcu biorą górę. Nie konsultując się z innymi członkami Rady, Glemp zgodzi się wycofać tekst, nie może go bowiem anulować. Lecz generał Ryba uzyska rzecz najistotniejszą: komunikat nie będzie czytany w kościołach.

Parę dni później prymas będzie miał okazję wyrażenia swej wrogości w stosunku do doradców Solidarności. Przyjmując prezesa Związku Literatów Polskich Jana Józefa Szczepańskiego, Glemp będzie uskarżał się na błędy Solidarności, która – jego zdaniem – „zdradziła pracujących, rzucając się w wir aktywności politycznej”. Winą za to prymas obciąży doradców, którzy nie są nikim innym jak „trockistami”.

20.00, Warszawa

Biskup Dąbrowski i ksiądz Orszulik zostają powiadomieni, że jeszcze tego wieczoru będą mogli udać się do Lecha Wałęsy. Służbowy samochód zawiezie ich tam, gdzie „goszczony jest” przewodniczący Solidarności.

Paryż

Mesdames, Messieurs, bonsoir.

Ta sama formuła użyta przez dwóch prezenterów głównych programów telewizyjnych, Jeana-Pierre’a Bertheta i Patricka d’Arvora. Na ekranie w TF1 mapa Polski, w Antenne 2 wielki tytuł: „Stan oblężenia, stan szoku”.

Tego wieczoru sprawa Polski dotrze do wszystkich domów we Francji. Prawie te same obrazy i twarze w obu programach. Jaruzelski czytający przemówienie. Wałęsa żartujący z przyjaciółmi. Żołnierze radzieccy. Prymas Polski Józef Glemp. Atak na Wyższą Szkołę Pożarniczą. Kolejki do sklepów na ulicach Warszawy. Ale także zdjęcia z manifestacji przed ambasadą polską w Paryżu. Pierwsze reakcje związkowców i polityków.

20.10, Warszawa

Radio Warszawa nadaje:

„Na zakończenie naszego dziennika wieczornego podajemy skład Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, która ukonstytuowała się w nocy z 12 na 13 grudnia 1981 roku:

Przewodniczący: generał armii Wojciech Jaruzelski […]”.

Podane są tylko stopnie wojskowe i – wbrew zwyczajowi – żadne nazwisko nie jest poprzedzone słowem „towarzysz”.

Większość nazwisk nie jest znana przeważającej części Polaków, którzy reagują tylko na ostatnie: podpułkownika Mirosława Hermaszewskiego. To polski kosmonauta, który odbył lot na radzieckim statku kosmicznym w roku 1978.

Obserwatorzy dyplomatyczni w Warszawie zauważają brak jakichkolwiek określeń funkcji partyjnych sprawowanych przez wszystkich tych wojskowych (Jaruzelski jest pierwszym sekretarzem KC), a także godziny, w której ogłoszono skład WRON. Bez wątpienia główni animatorzy zamachu (Jaruzelski, Siwicki, Kiszczak) zamknęli listę dopiero wczesnym popołudniem. Do takiej konkluzji doszli w każdym razie wojskowi doradcy Zachodu, którzy natychmiast pochylili się nad swymi listami hierarchicznej ważności w armii polskiej.

20.30, więzienie w Białołęce

Profesor Szaniawski czyta nie wiadomo po raz który wczorajszy biuletyn prasowy Solidarności, w którym znalazł nawet własną odpowiedź, jakiej udzielił dziennikarzowi zwracającemu się z prośbą o wywiad. Powiedział mu (było to w przeddzień otwarcia Kongresu Kultury): „Kiedy tylko pan zechce, ale błagam, innego dnia”. Gdyby wiedział! Przez cały dzień studiował więc ten biuletyn, trzeba było czymś się zająć, by umknąć przed falą informacji i komunikatów coraz groźniejszych, płynącą z umieszczonych w murze głośników. Około godziny 18.00 przyniesiono więźniom posiłek. Większość z nich nawet go nie tknęła. To pierwszy dzień. Wyciągnięty na pryczy Szaniawski pogrążył się znowu w lekturze. Drzwi celi otwierają się. Wchodzi oficer milicji w mundurze i woła: „Klemens Szaniawski!”. Profesor wstaje: „To ja”. Milicjant zbliża się, poleca wziąć rzeczy i udać się za nim. Szaniawski sądzi, że go przenoszą do innej celi, zabiera koc, blaszaną miskę, sztućce i wychodzi za kapitanem na korytarz, nie żegnając się z nikim ani (za co będzie później na siebie zły) nie pytając, czy może trzeba coś przekazać na zewnątrz.

Dopiero po zamknięciu drzwi celi milicjant mówi: „Panie profesorze, jest pan zwolniony”. Formalności wypisania załatwiane są szybko, właściwie bez słowa. Kapitan przeprasza, że ze względu na późną porę nie może zwrócić mu teraz rzeczy osobistych oddanych do depozytu, a mianowicie dokumentów i zegarka (będą one odesłane nazajutrz przez milicjanta). Wyprowadza profesora na mały dziedziniec – rodzaj śluzy – w stronę wyjścia. Nie wiadomo, dlaczego jedne drzwi zamykają się dobrze z metalicznym trzaskiem, następne zaś nie chcą się otworzyć. Są więc zablokowani przez długie minuty na tym podwórku. Jest bardzo zimno. Pragnąc nieco rozładować smutną atmosferę, Szaniawski pyta żartem milicjanta: „Nie boi się pan być zamknięty z niebezpiecznym przestępcą?”. Kapitan odpowiada na to z lekkim niesmakiem: „Niech pan sobie nie drwi, profesorze, pan był tu krótko, tylko przelotnie, ale są tu prawdziwi więźniowie”.

Przed więzieniem stoi samochód, polski fiat. W środku – szofer i dwóch cywilów. Szaniawski wsiada, nie odwraca się nawet, by rzucić ostatnie spojrzenie na gmach. Przez całą drogę nie padnie ani jedno słowo. Samochód odwozi go pod sam dom.

Profesor Szaniawski był pierwszym internowanym w Warszawie. Stało się to dokładnie o północy. Był też pierwszym zwolnionym. Parę dni później wraz z delegacją znanych osobistości domagających się zwolnienia internowanych intelektualistów, zwłaszcza kobiet i chorych, zostanie przyjęty przez generała Kiszczaka; generał przeprosi go, twierdząc, że nie wiedział o jego aresztowaniu, że przeciwstawiłby się temu. Po latach przyzna, że rzucił tylko pobieżnie okiem na listę osób przeznaczonych w Warszawie do internowania.

Tej niedzieli, 13 grudnia, nikt nie wie dokładnie, ile osób od wczoraj pozbawiono wolności. Istnieje wciąż bardzo płynna granica między internowanymi (wskutek decyzji administracyjnej), zatrzymanymi (w obławach ulicznych, siedzibach regionów Solidarności, najściach nocnych i tym podobnych) a tymi, których zaczyna się aresztować na mocy dekretu o stanie wojennym (za rozrzucanie ulotek, pisanie haseł na murach). Władze opublikowały tylko dane dotyczące internowanych: 5937 osób. Przypuszcza się jednak, że w pierwszych godzinach i dniach stanu wojennego zatrzymano lub aresztowano kilkadziesiąt tysięcy Polaków.

Warunki życia w ośrodkach odosobnienia były bardzo różne. Część internowanych spędziła pierwsze noce w prowizorycznych pomieszczeniach (często zwykłych drewnianych barakach), inni w normalnych więzieniach, gdzie w tym celu pośpiesznie opróżniono całe oddziały. Niektórzy będą musieli pozostać tu dłużej. Inni, zwłaszcza zaś większość przywódców Solidarności, jej doradców, jak również przeważająca część intelektualistów związanych z organizacją, zostali dość szybko przeniesieni do ośrodków wczasowych wojska, partii czy radia. Reżim więzienny, któremu zostali poddani, różnił się w zależności od charakteru ośrodków i strażników. Na początku był to zwykły personel więzienny, klawisze bardziej przyzwyczajeni do pospolitych przestępców niż profesorów uniwersytetu. Wskutek znacznego napływu zatrzymanych władze musiały się odwołać do pomocy emerytów i pomocniczych sił milicji. Jeśli w większości przypadków, niewątpliwie na rozkaz Warszawy, kierownictwa ośrodków okazywały pewne względy najbardziej znanym „klientom”, to istnieje także wiele świadectw złego traktowania, maltretowania, a nawet bicia więźniów. Niektórzy strażnicy i strażniczki traktowali ich w sposób prawdziwie sadystyczny. Łącznie było siedemdziesiąt dziewięć ośrodków internowania. Niewiele z nich było dostępnych dla przedstawicieli Kościoła czy Międzynarodowego Czerwonego Krzyża.

Wielu internowanych, zwłaszcza długoletni opozycjoniści polityczni, którzy bywali już zatrzymywani wielokrotnie i osadzani w areszcie, obawiało się najgorszego. W siedzibie ZOMO w Gdańsku urządzono im pokazowy spektakl jak w złym teatrze: sprowadzenie do piwnic, reflektory, zomowcy w hełmach z pistoletami maszynowymi w ręku. Była to tylko symulacja. W czasie przenosin do innego miejsca lub więzienia niektórzy strażnicy z eskorty dawali im do zrozumienia, że są (lub będą) deportowani daleko na Wschód (zatrzymywali ciężarówki z aresztowanymi w szczerym polu). Nie były to poczynania incydentalne, lecz operacja zmierzająca do zastraszenia. Doszło do tego, że podczas przewożenia doradców Solidarności z Białołęki do ośrodka w Jaworzu komendant eskorty uznał za stosowne dać więźniom słowo honoru oficera Wojska Polskiego, że nie będą wywiezieni za granicę.

Wielu więźniów uderzała różnica w zachowaniu między milicjantami a wojskowymi. Doktor Kuratowska, odwiedzająca obozy na życzenie prymasa, przypomina sobie następujący fakt: pewnego razu w jednym z ośrodków odprowadzało ją do wyjścia dwóch mężczyzn – oficer bezpieczeństwa i wojskowy. Podczas gdy ten pierwszy powiedział jej oschle „do widzenia”, drugi pocałował ją w rękę.

Jeden z bliskich współpracowników Wałęsy, Andrzej Celiński, wspomina swój powrót – ze względów zdrowotnych – po kilku miesiącach internowania. Gdy sanitarny samolot, którym leciał wraz z żoną (przyznano jej prawo odebrania go z ośrodka), wylądował na lotnisku wojskowym na Bemowie, Celiński ze zdziwieniem ujrzał witającego go oficera, który oświadczył, że czeka na niego samochód, którym pojedzie do szpitala. I dodał: „Od generała Kiszczaka”.

21.55 (23.55 czasu lokalnego), Leningrad

Nocny pociąg Leningrad–Moskwa nazywa się w przewodnikach Intouristu „Czerwoną Strzałą”. W rzeczywistości chodzi tu nie o jeden, lecz dwa składy, odjeżdżające z dworca w odstępie czterech minut (pierwszy o godzinie 23.55, drugi o 23.59). W tym samym czasie dwa inne pociągi zwane również „Czerwoną Strzałą” opuszczają Moskwę w kierunku Leningradu. Cudzoziemcy zawsze zastanawiali się nad osobliwością rozkładu. Przyczyna jest bardzo prosta. Dla urzędników radzieckich, którzy podróżują tymi pociągami – stanowiąc znaczną część ogółu pasażerów – te kilka minut oznacza dodatkową dietę podróżną. Pociąg ten ma jeszcze inną cechę szczególną: widzi się tu wiele par, które instalują się szybko w przedziałach dwu- i czteroosobowych (w ZSRR wagony sypialne są koedukacyjne). Otóż chodzi tu najczęściej o związki niezalegalizowane. Pary te ze względu na bardzo surowe przepisy w hotelach radzieckich nie mają innego sposobu spędzenia ze sobą kilku godzin.

Michel Jobert nie zna z pewnością tych szczegółów, wsiadając o godzinie 23.55 do pociągu (reszta delegacji i dziennikarze pojadą drugim, tym o godzinie 23.59). Minister stanu jest w fatalnym humorze. Przede wszystkim dlatego, że nie otrzymał odpowiedzi na telegram wysłany do Paryża tuż po pierwszej informacji o wydarzeniach w Polsce. Następnie musiał uczestniczyć w niekończącym się obiedzie oficjalnym wydanym na jego cześć przez władze Leningradu. Przez dwie godziny znosił alkoholowy bełkot gospodarza dawnej stolicy carów, który – zdaniem ministra – był pijany jak Polak[27]. Oczywiście nie było najmniejszej możliwości odbycia z gospodarzami poważnej rozmowy na temat wydarzeń w Warszawie. Co więcej, sąsiedzi przy stole, między jednym a drugim kieliszkiem wódki wypitym jednym haustem, próbowali wciągnąć go we łzawe rozważania na temat determinacji towarzyszy polskich i nierozerwalnych więzów przyjaźni między klasą robotniczą obu krajów. Na domiar złego w pociągu było potwornie gorąco, niepodobieństwem zaś było otworzyć okno.

Minister nie przejmuje się zbytnio dalszym ciągiem swojej podróży. Wprawdzie nie otrzymał instrukcji z Paryża: czy ma zostać, czy wyjechać, ale sądzi, że chyba nie będzie musiał przerwać wyprawy. Właśnie w tym momencie do przedziału wchodzi Jean-Baptiste Doumeng. Musi powiedzieć Jobertowi, że miał niedawno okazję dyskutować o Polsce z biskupem Martym i że według biskupa Watykan życzy sobie, aby w Warszawie panował porządek. To już za wiele dla byłego sekretarza generalnego Pałacu Elizejskiego. Jobert prosi oschle Doumenga, by go zostawił samego, jest zmęczony.

W czasie pobytu w Związku Radzieckim Michel Jobert nie spotka się z Leonidem Breżniewem. Sowieci powiedzą mu, że przywódca jest chory. W rzeczywistości Breżniew ozdrowieje parę dni później, by przyjąć – z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin – jednomyślny i panegiryczny hołd ze strony wszystkich przywódców ZSRR i krajów socjalistycznych (z wyjątkiem generała Jaruzelskiego). Francuski minister spotka się jedynie z ministrem spraw zagranicznych Andriejem Gromyką. Jest to zadziwiające spotkanie między dwoma politykami, którzy znani są z tego, że uśmiechają się niezmiernie rzadko. Michel Jobert pragnie rozmawiać na temat Polski. Gromyko: „Polska to Polska”. Jobert: „Właśnie chciałbym z panem pomówić o Polsce”. Gromyko: „Nie, nie będzie pan ze mną rozmawiał o Polsce”. Jobert: „Tak, ale właśnie mówię o Polsce”. Dwaj panowie, którzy znają się od lat (Jobert był nawet w domu u Gromyki i poznał jego córkę), będą tak w ciągu długich minut wymieniać mało przyjemne uwagi. Podwójny monolog, dialog głuchych tłumaczony skrupulatnie przez dwóch tłumaczy, którzy na próżno próbują dostrzec na twarzach rozmówców cień jakiegokolwiek wyrazu…

22.15 (16.15 czasu lokalnego), Waszyngton

Ronald Reagan wraz z małżonką Nancy wysiada z helikoptera przed Białym Domem. Radośnie pozdrawia dziennikarzy. Ubrany jest w sportową kurtkę i wygląda na całkowicie odprężonego. Wymieniwszy kilka słów z jednym z doradców, zbliża się do dziennikarzy atakujących go ze wszystkich stron pytaniami. Reagan składa jedynie bardzo krótką deklarację: „Stany Zjednoczone wyraźnie zapowiedziały ZSRR, że nie będą bagatelizowały jakiejkolwiek interwencji w wewnętrzne sprawy Polski”.

Agencja TASS z niezwykłą szybkością powtórzy tę deklarację z komentarzem, który będzie sprawiał wrażenie, że ZSRR ją aprobuje; mocno podkreśli, że istotnie chodzi tu o sprawę wewnętrzną.

Jest już dwudziesta druga godzina po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce. Stanowisko ustalone w Brukseli przez sekretarza stanu Haiga: nie robić niczego, co mogłoby rozdrażnić przywódców radzieckich, zachować powściągliwość, nie wypowiadać się, zostało przekazane do Waszyngtonu. Credo dyplomacji amerykańskiej brzmi: mowa o wewnętrznej sprawie Polski. Parę godzin po powrocie Haig wyrazi to jeszcze dobitniej: „Chodzi o uniknięcie ostateczności. Wyklucza się wszelkie działania wojskowe Stanów, nawet gdyby Armia Czerwona interweniowała w Polsce”. Czołowi politycy amerykańscy jeszcze się nie spotkali. Haig jest nadal przeciwny zwołaniu posiedzenia Krajowej Rady Bezpieczeństwa. Tego niedzielnego wieczoru eksperci NSC i specjaliści National Foreign Intelligence Board wciąż nie korzystają z informacji agenta CIA Ryszarda Kuklińskiego. Żaden z tych specjalistów nie miał dostępu do całości raportów polskiego oficera (parę tysięcy stron!), co więcej, żaden z nich nie zna jego nazwiska. Nie mają też pojęcia, że ów człowiek znajduje się od miesiąca zaledwie parę kilometrów od Waszyngtonu! I że mógłby im w ciągu paru godzin opisać szczegółowo to wszystko, co się dzieje w Polsce od wczoraj. Ale ogólne zasady działania administracji amerykańskiej, szczególnie zaś CIA, są takie, że muszą upłynąć godziny lub dni, zanim szef CIA Casey, następnie Reagan, Bush, Haig i Weinberger dostaną do ręki syntezę informacji dostarczonych przez pułkownika Ryszarda Kuklińskiego.

14 grudnia (w poniedziałek) Biały Dom ogranicza się do zakomunikowania o zawieszeniu pomocy żywnościowej dla Polski.

16 grudnia prezydent Reagan nadal jest niezdecydowany: „[…] przypisać prawo wojenne naciskom Kremla? Byłoby po prostu niezręcznie przypuszczać coś podobnego. Poczekamy na dalsze wiadomości”.

Wskutek opieszałości administracji amerykańskiej dopiero 17 grudnia memorandum CIA znajdzie się na biurku prezydenta w Gabinecie Owalnym Białego Domu. Natychmiast zmienia się ton wypowiedzi. Reagan zawiadamia o odmowie kredytów (sto milionów dolarów) uchwalonych 11 grudnia: „Dopóki potrwa prawo wojenne, pomoc dla Polski będzie niemożliwa”. A nieco później: „Byłoby rzeczą naiwną przypuszczać, że to wszystko mogło się zdarzyć bez pełnego poparcia i wiedzy Związku Radzieckiego. Nie damy się zmylić”.

Kiedy 19 grudnia ambasador Polski Romuald Spasowski prosi o prawo azylu w Stanach Zjednoczonych, prezydent ma zamiar oświadczyć, że nie widzi potrzeby przyjęcia go. Lecz eksperci NSC namawiają Reagana, by zaprosił ambasadora do Białego Domu. Faktem jest, że w tym czasie pozycja Departamentu Stanu i jego szefa Alexandra Haiga wyraźnie osłabła na korzyść CIA. Reagan ma mu za złe, uważa, że to przez niego był tak powściągliwy na początku w swoich oświadczeniach na temat wydarzeń w Polsce. Myślał, że faktycznie chodzi o wewnętrzną operację polską. Przyjmuje więc 22 grudnia w Białym Domu, w obecności telewizji, ambasadora polskiego wraz z małżonką. Spasowski, stary wyga dyplomacji polskiej, był już raz na placówce w Waszyngtonie. Znane mu są wszelkie rytuały i etykieta, mówi doskonale po angielsku. Zasięgnąwszy rady u wybitnych przedstawicieli Polonii polskiej w Stanach, przygotował dwunastopunktowe memorandum na temat: co powinien zrobić prezydent Stanów, by dopomóc Polakom. Dwunasty punkt zaskakuje Reagana: „Zobaczyć koniecznie film Wajdy Człowiek z żelaza”. Kiedy prezydent odprowadza do samochodu Spasowskiego i jego żonę, trzymając nad nią parasol, obiecuje zorganizować pokaz filmu w najbliższych dniach, na który też ich zaprasza.

Seans odbędzie się parę dni później w Białym Domu. Oprócz prezydenta i Nancy oraz Spasowskiego z żoną w pokazie uczestniczyć będzie kilku specjalistów od spraw Wschodu. A także George Bush, który usiądzie przy drzwiach, gdyż – jak mówi – będzie musiał wyjść wcześniej, by udać się na jakieś przyjęcie.

Wiceprezydent zostanie jednak do końca filmu. Kiedy zapalą się światło, Ronald Reagan mieć będzie łzy w oczach. Podniesie się z miejsca, zbliży do Spasowskiego i – ściskając mu dłoń – oświadczy: „Będąc gubernatorem Kalifornii, nie miałem pojęcia o Polsce. Solidarność przywodziła mi na myśl Dawida walczącego z Goliatem. Teraz zrozumiałem. Nigdy, przenigdy nie zapomnę piosenki z filmu ani jego bohaterów”.

Człowiek, który doradził ambasadorowi wprowadzenie tego punktu do memorandum, Jan Nowak, wiedział, jak wrażliwy jest prezydent na tego rodzaju filmy. Wrażliwość tę wykorzystają w przyszłości inne osoby z otoczenia przywódcy, by go przekonać (wyświetlając film wideo posługujący się najnowszą techniką obrazu) do IDS, fantastycznego projektu wojen gwiezdnych.

Nazajutrz po projekcji filmu Reagan (nadal pozostający pod jego wrażeniem), całkowicie przekonany o udziale Związku Radzieckiego w zamachu, domagać się będzie od Haiga ogłoszenia sankcji ekonomicznych wobec tego państwa. Kiedy sekretarz stanu zauważy, że Stany Zjednoczone muszą działać wspólnie z sojusznikami, prezydent powie: „Niech pan sobie jakoś poradzi, inaczej zrobię to sam”.

Pod wpływem oburzenia (i emocji) Reagan ogłosi 29 grudnia pierwsze sankcje wobec Związku Radzieckiego. Dotyczyć będą one szczególnie skomplikowanych technologii (ale nie sprzedaży pszenicy). 5 stycznia odniesie Reagan pierwszy sukces dyplomatyczny. Przyjmując Helmuta Schmidta w Białym Domu (kanclerz zachodnioniemiecki przyjedzie do Stanów na wakacje), Reagan pokaże mu dowody udziału Moskwy w zamachu generała Jaruzelskiego (dane dostarczone przez Kuklińskiego). Wstrząśnięty Schmidt potępi we wspólnym komunikacie „rolę Związku Radzieckiego w polskim kryzysie”.

Pozostaje jeden problem, który trapi do dziś wielu Polaków. Dlaczego Amerykanie, uprzedzeni o sprawie, nie próbowali odwieść Kremla i generała Jaruzelskiego od narzucenia stanu wojennego? Dlaczego nie postąpili podobnie jak w grudniu 1980 roku? Dlaczego nie ostrzegli przywódców Solidarności? Dlaczego nie próbowali zaalarmować sojuszników?

Powstały na ten temat dwie hipotezy:

– pierwsza mówi o „spisku jastrzębi” CIA, którzy stawiali jakoby na wojnę domową i destabilizację krajów Wschodu (broni jej zwłaszcza generał Kiszczak – minister spraw wewnętrznych i jeden z autorów stanu wojennego);

– druga dotyczy złego funkcjonowania administracji amerykańskiej, rywalizacji w Białym Domu, braku prawdziwej władzy (wyznają ją liczni notable z Waszyngtonu).

Druga hipoteza wydaje się bardziej prawdopodobna. Trzeba jednak dodać pewne wyjaśnienie. Wielu polityków, szczególnie w RFN, lękało się, że Europa Wschodnia stanie w ogniu od zarzewia polskiego. Co się tyczy kół ekonomicznych, to były zaniepokojone sytuacją głównego (w tej epoce) dłużnika, zagrożonego przez wielkie rewindykacje pseudozwiązkowe. Wprowadzenie porządku wojskowego (w białych rękawiczkach – jak mówił Zbig Brzeziński) stanowiło dla wszystkich mniejsze zło. „Najmniej złe rozwiązanie” – tak to określił później kanclerz zachodnioniemiecki Helmut Schmidt.

22.30, Warszawa

Od pół godziny obowiązuje godzina milicyjna. Dla większości Polaków, którzy nie przeżyli II wojny światowej, pojęcie to niewiele znaczy. Wszakże pod wpływem groźnych komunikatów rozpowszechnianych przez cały dzień, być może też z powodu zamknięcia większości lokali publicznych, przeważająca część ulic stolicy i innych miast jest pusta. Od czasu do czasu szybko przejeżdża służbowy samochód lub nieco wolniej toczy się pojazd milicji czy wojska. Ulice są kompletnie opustoszałe. Tym łatwiej dostrzec patrole, które zwiększono z nadejściem wieczoru. Milicjanci i żołnierze są podenerwowani. Sylwetka, jakiś cień, hałas motoru, nie daj Boże ktoś uciekający. Od razu rusza pościg, słychać krzyki, przekleństwa, czasem strzały. Tej pierwszej nocy stanu oblężenia większość osób zatrzymano przez przypadek. Jedni (przedstawiciele sił porządku) i drudzy (ludzie podziemia) nie opanowali jeszcze reguł gry. W następnych dniach i tygodniach w Warszawie i innych dużych miastach, zwłaszcza wśród artystów, zrobi furorę taka zabawa: przejść przez miasto po godzinie milicyjnej. Jednocześnie następuje prawdziwy renesans życia towarzyskiego. Ludzie spotykają się ze sobą, zapraszają się, chcą się rozerwać. Z powodu godziny milicyjnej wieczory te kończą się bardzo wcześnie albo – przeciwnie – trwają przez całą noc.

W tę pierwszą noc niewielu ludzi zostanie zatrzymanych. Paru pijaków, kilku beztroskich obywateli, którzy wyszli z domu bez dokumentów, paru cudzoziemców i jacyś przyjezdni z prowincji.

[Poza Warszawą]

Działacze Solidarności od początku bardzo poważnie potraktowali groźby wojskowych, ponieważ mieli już przykre doświadczenia z działalności w podziemiu. Mimo wszystko chcieli dalej walczyć, uważali więc bardzo, aby głupio nie wpaść.

We wszystkich ośrodkach przemysłowych kraju ci, którzy ocaleli z nocnej branki, próbują się zorganizować. Władysław Frasyniuk, wymknąwszy się milicji, odnalazł swych kolegów Piotra Bednarza i Józefa Piniora (sprawującego w regionie funkcję skarbnika). Pinior, mając złe przeczucia, podjął w piątek we wrocławskim banku fundusze związku (osiemdziesiąt milionów złotych). Tę znaczną wówczas sumę (około pięciuset tysięcy dolarów) umieszczono w walizkach i starannie ukryto. Pozwoli ona Solidarności w tym regionie utrzymać podziemny aparat, pomagać rodzinom uwięzionych, płacić wysokie grzywny wymierzone osobom zatrzymanym w najbliższych miesiącach. W niedzielę spontanicznie zastrajkowało kilka zakładów przemysłowych we Wrocławiu, przede wszystkim komunikacja miejska. Kierownictwo związku zwróci się do tramwajarzy i kierowców autobusów z apelem o wznowienie pracy: działacze Solidarności muszą się poruszać po mieście, ludzie muszą dotrzeć do miejsc pracy, tam bowiem – jak sądzą – będzie można zorganizować odwet.

Podobnie dzieje się w Gdańsku, Szczecinie, Poznaniu, Katowicach, Krakowie, Lublinie i Warszawie. Wprawdzie wokół przywódców działających w podziemiu (jak Frasyniuk, Lis, Bujak, Szumiejko, Borusewicz – jeśli wymienić tylko najbardziej znane nazwiska wśród tych, którzy nie dadzą się schwytać przez miesiące, a nawet lata) wytworzą się małe, doświadczone i gotowe na wszystko ekipy, ale zniknięcie całego aparatu związkowego i okupacja wszystkich jego lokali uniemożliwi akcje odwetowe na większą skalę. Strajki, które zaczną wybuchać w całej Polsce i które będą przyjmować coraz większe rozmiary, będą raczej aktami rozpaczy, reakcją na zamach wojskowy niż prawdziwą ripostą narodową, jak to przewidywali przywódcy Solidarności.

Związek będzie w pewnym sensie ofiarą własnego sukcesu. Solidarność pozbawiona legalnej egzystencji i środków zostanie sparaliżowana. Musi praktycznie zaczynać od zera. Ma tylko jedną przewagę: poparcie większości Polaków.

Od pierwszej chwili przywódcy Solidarności spróbują uruchomić system podziemnych wydawnictw. Większość legalnych urządzeń poligraficznych została skonfiskowana przez milicję; jednak kierownicy wydawnictwa NOWA postanowią działać poza strukturami związku, niektórzy nawet będą trzymali w tajemnicy przed działaczami Solidarności miejsca, w których znajdą się ich drukarnie. Dzięki nim, po wielu przeprowadzkach, związek będzie mógł szybko rozpocząć druk ulotek i podziemnych wydawnictw (setki tytułów w całym kraju). Zbigniew Romaszewski zakrzątnie się wokół projektu podziemnego radia. Mówił już o tym wielokrotnie z innymi działaczami związku. Byli temu przeciwni. Woleli walczyć otwarcie. Romaszewski, który odnalazł żonę ocalałą z milicyjnych łapanek, nawiązuje kontakty z technikami z radia. Parę miesięcy później, 12 kwietnia, warszawiacy będą mogli usłyszeć pierwszą audycję podziemną Solidarności. Te osiem i pół minuty odbije się szerokim echem w całym kraju. W maju zacznie działać nadajnik w Poznaniu, w czerwcu gdański. Romaszewskiemu uda się nawet – za pomocą potężnych głośników – nadać specjalną audycję w pobliżu więzienia na Rakowieckiej, mniej niż kilometr od siedziby MSW. Zostanie aresztowany w kwietniu 1982 roku i skazany na  pięć lat więzienia. Podobne kary spotkają innych animatorów podziemnego radia, lecz do końca stanu wojennego w większości wielkich miast funkcjonują dziesiątki nadajników radiowych.

Pomimo ciężkich kar wymierzonych osobom przenoszącym lub rozpowszechniającym tajne wydawnictwa władze nie zdołają zahamować tego procesu.

PONIEDZIAŁEK
14 GRUDNIA 1981

6.00, Warszawa

Miliony Polaków idą do pracy tego poniedziałku. Do ich świadomości w pełni dociera fakt, że kraj znajduje się od trzydziestu godzin pod panowaniem nowego reżimu. Odczuwa się wyraźnie obecność znacznych sił wojska i milicji, które patrolują wielkie miasta, zajmują ważne punkty strategiczne, stacjonują w pobliżu dużych zakładów przemysłowych. Prawie wszędzie działa komunikacja (dopiero później, w ciągu dnia, w wielu miejscowościach wybuchną strajki). W tramwajach, autobusach, pociągach podmiejskich nikt nie rozmawia. Twarze ponure. Niespokojne spojrzenia.

Dozorcy domów zamazują hasła wymalowane na murach w nocy i zdzierają plakaty nalepione przez Solidarność. Dzielnicowi zrobili już rundę po swoich dzielnicach, oświadczając, że obecność wrogich napisów będzie traktowana jako przestępstwo karane przez trybunały specjalne.

Kraj jest zmilitaryzowany. WRON wyznaczyła dwa tysiące stu czterdziestu dziewięciu komisarzy wojskowych delegowanych przez Komitet Obrony Kraju. Podlegają im tysiące wojskowych. Ich władza absolutna rozciąga się na dwieście dwadzieścia pięć miast i tysiąc sto pięć przedsiębiorstw. Są to kopalnie, stalownie, wielkie fabryki, transport, ale także ministerstwa i nawet Polska Akademia Nauk, której komisarzem jest generał Dzipanow. Dyrektorzy fabryk lub departamentów, którzy odmawiają im posłuszeństwa lub kwestionują ich rozkazy, są natychmiast zwalniani.

W większości fabryk organizuje się spontanicznie wiece. Prawie wszędzie robotnicy głosują za strajkiem. Często z powodu braku koordynacji ruchy te wygasają po paru godzinach czy dniach. Tam gdzie Solidarność była mocno zakorzeniona, gdzie wyjątkowo silne są tradycje walki robotniczej, strajkujący barykadują się wewnątrz fabryk i kopalń. Reakcja władz jest brutalna, bezlitosna. Wzywa się czołgi, by wyważać bramy lub ogrodzenia (na przykład w Stoczni Gdańskiej czy kopalniach Śląska). Następnie do akcji wkraczają zomowcy, używając granatów paraliżujących lub gazu łzawiącego. Główne bastiony strajków będą wzięte po kolei szturmem w ciągu pierwszego tygodnia stanu wojennego. Na ogół operacje te typu commando (siły porządku korzystają chętnie ze wsparcia helikopterów) są wyjątkowo brutalne; trwają krótko.

Na Śląsku, w kopalniach, które prawie w całości okupowane są przez strajkujących, dojdzie do tragedii. W środę, 16 grudnia, zomowcy przy wsparciu wojska zaatakują dwukrotnie kopalnię Wujek. Zabarykaduje się tam kilkuset robotników, którzy zagrożą wysadzeniem chodników służących im za schronienie. Do górników, atakujących milicjantów żelaznymi prętami, zomowcy otworzą ogień. Siedmiu zabiją, dziesiątki zranią. Ostatnie kopalnie i stalownie będą spacyfikowane bez przelewu krwi w końcu grudnia.

Lecz nawet w tych przedsiębiorstwach, gdzie praca nie ustanie, produkcja przez dłuższy czas będzie niższa od przeciętnej. W fabryce samochodów FSO na Żeraniu w pierwszym tygodniu stanu wojennego nie przekroczy dwudziestu pięciu procent normalnej. Codzienne komunikaty energetyczne wykażą wyraźnie, że przemysł pracować będzie w zwolnionym tempie.

Od 17 grudnia władze (podczas rozmów weryfikacyjnych) domagają się od pracowników państwowych (robotników i urzędników wszystkich sektorów) podpisania deklaracji lojalności.

Odmowa podpisania tej deklaracji prawie zawsze prowadziła do natychmiastowego zwolnienia z pracy. Prymas Polski próbował interweniować u generała Jaruzelskiego, by skłonić go do zrezygnowania z tej degradującej ludzi procedury. Na próżno.

8.00, Paryż

Prasa poranna jest prawie jednomyślna: „Biedna Polska, biedny Jaruzelski”.

„Le Figaro”: „Biorąc pod uwagę, do czego doszedł kraj, generał Jaruzelski nie mógł działać inaczej, niż to uczynił w nocy z soboty na niedzielę. To ostatnia szansa niepodległej Polski”.

„ĽAurore”: „Możemy być pewni, że generał Jaruzelski nie podjął tych trudnych decyzji z lekkim sercem. Z pewnością nie miał już innych środków, by rozwiązać mniejszym kosztem kryzys, zdolny doprowadzić naród do krwawej łaźni”.

„Le Parisien Libéré”: „Jedyne usprawiedliwienie generała Jaruzelskiego wiąże się z tą alternatywą: albo jego milicjanci [sic!], albo czołgi radzieckie”.

Duża część prasy akceptuje więc teorię mniejszego zła. Podczas gdy „ĽHumanité”, wyróżniając się aż do końca, kładzie nacisk na „ekscesy” Solidarności, która „zdezorganizowała gospodarkę, doprowadziła do nędzy, nieporządku i nieustannych strajków”, „Le Matin” już próbuje usprawiedliwić postawę rządu: „W pierwszym dniu kryzysu było rzeczą trudną dla odpowiedzialnego rządu, by dolewał oliwy do ognia. Emocja nie wyklucza zimnej krwi, zresztą reakcje Stanów Zjednoczonych i innych krajów zachodnich są utrzymane w podobnym tonie”.

Emocja daje o sobie znać tego poranka tylko w „Libération”, której artykuł wstępny nie wyraża w najmniejszym nawet stopniu współczucia: „Strach, hipokryzja, drobna ostrożność, podrzędny cynizm, niczego nam nie oszczędzono z tych obrzydliwych gier »dyplomacji« na wysokim szczeblu”.

Prasa całego świata wydaje się tego dnia prześcigać w chwaleniu patriotycznych cnót generała Jaruzelskiego. „Washington Post”, londyński „Times”, „Die Zeit” i tak dalej. Najbardziej prestiżowe czasopisma piszą właściwie to samo. Niektóre nawet zaczną się zastanawiać, czy Solidarność nie posunęła się za daleko.

Parę dni później nastąpi zdumiewająca zmiana tonu: wszystkie te czasopisma – nie wskazując zresztą, co wpłynęło na zmianę ich przekonań – zaczną oskarżać generała Jaruzelskiego, że jest po prostu agentem Moskwy.

To prawda, że w tym czasie nacisk opinii publicznej skłoni rządy do usztywnienia stanowisk.

Rozgłośnie radiowe nadal dysponują niewielkim zasobem informacji (Olivier Mazerolle, wciskając się między depesze AFP, wysyła zaledwie kilka artykułów).

Michèle Cotta – szefowa Radia France – dowiaduje się, że od jutra RTL będzie nadawała dzienniki po polsku. Telefonuje więc natychmiast do Fouada Benhalla, dyrektora RFI: „Czy mamy jakieś audycje po polsku?”. „Tak naprawdę to nie – odpowiada Benhall. – Dysponujemy tylko paroma minutami przeznaczonymi dla Polaków w regionie Lille. Musimy coś z tym zrobić”.

Parę dni później, po piekielnej awanturze z Quai d’Orsay (w MSZ nie chcą o tym słyszeć), manipulując częstotliwościami, przywłaszczając sobie nadajniki i łamiąc reguły budżetowe służb publicznych, RFI rozpocznie nadawanie audycji po polsku dla Polski. Będzie to prawdziwy sukces: w 1982 roku radio francuskie stanie się najbardziej słuchaną w Polsce rozgłośnią zachodnią.

Stacje telewizyjne, które w tym czasie nie nadają jeszcze dzienników porannych, zaczną otrzymywać zdjęcia z Polski nadawane via Bornholm. Są to obrazy emitowane przez Telewizję Polską z dwoma prezenterami w mundurach; to one zapoczątkują południowe dzienniki zarówno w Antenne 2, jak i TF1.

8.30, Warszawa

Prezes PAN-u Aleksander Gieysztor, choć uchodzi za opozycjonistę, jest na pewno jednym z niewielu Polaków dysponujących telefonem rządowym (jego aparat przyłączono tego ranka do specjalnej sieci). Z pewną obawą nakręca numer ministra spraw wewnętrznych generała Kiszczaka – 8276. Generał podchodzi do aparatu i zgadza się przyjąć go jeszcze tego samego dnia o godzinie 16.00. Atmosfera spotkania jest pełna kurtuazji. Generał (w mundurze) wysłuchuje nazwisk aresztowanych uczonych, zwłaszcza członków i współpracowników PAN-u. Przyrzeka interweniować w sprawie ich zwolnienia. Kiedy Gieysztor wymienia nazwisko Szaniawskiego, Kiszczak przerywa, komunikując, że profesor jest już na wolności.

Gieysztor będzie przyjęty powtórnie przez ministra (tym razem w cywilu) 18 grudnia w towarzystwie prezesa ZLP Jana Józefa Szczepańskiego. Obaj pragną uzyskać zwolnienie intelektualistów, szczególnie kobiet, ludzi starszych i chorych. W pewnej chwili wymienią nazwisko doktora Marka Edelmana (jednego z niewielu żyjących bohaterów powstania w warszawskim getcie), który – jak się dowiedzieli – również został internowany. Zwrócą uwagę na fakt, że aresztowanie to wywoła z pewnością ogromne poruszenie na całym świecie. „Kim jest ten Edelman?” – zapyta generał Kiszczak. Poinformowany podejdzie do telefonu i rokaże się połączyć z szefem Służby Bezpieczeństwa w Łodzi. „Zdaje się, że macie tam niejakiego Edelmana. Tak. W porządku, zwolnijcie go natychmiast”.

9.00, Warszawa

W jednej z małych sal gmachu Rady Ministrów wokół stołu jest ich dziewięciu. Poprzedniego dnia spotkali się na krótko, nieformalnie. Teraz jest to pierwsze posiedzenie robocze. Czterech wojskowych i pięciu cywilów tworzy „Dyrektoriat”, który odtąd ma rządzić Polską stanu wojennego. Wojskowi – generałowie: Jaruzelski, Siwicki, Kiszczak i Janiszewski (szef Urzędu Rady Ministrów) – wszyscy są członkami WRON. Cywile – wicepremierzy, jedyni reprezentanci rządu: Janusz Obodowski i Mieczysław Rakowski. Trzej przedstawiciele partii – Kazimierz Barcikowski (odpowiedzialny między innymi za stosunki z Kościołem), Mirosław Milewski (były minister spraw wewnętrznych, który przekazał stanowisko Kiszczakowi, lecz odpowiada w KC za sprawy bezpieczeństwa) i Stefan Olszowski (reprezentant betonu w partii). Barcikowski, Rakowski i Olszowski byli – w różnych okresach – kandydatami na stanowisko pierwszego sekretarza. Jeśli chodzi o tych dwóch ostatnich, to bardziej się nienawidzą, niż rywalizują ze sobą. Olszowski, który pragnie uchodzić za człowieka Kremla, pogardza Rakowskim, oskarżając go prawie otwarcie, że byłby gotów sprzedać się Zachodowi, a szczególnie Niemcom. To prawda, że Rakowski ma doskonałe stosunki z kanclerzem Schmidtem. Lepsze niż Olszowski z Breżniewem.

Ze swej strony (prywatnie) Rakowski nie pozostaje dłużny Olszowskiemu. Wszystko go drażni u „Funia” (Funio – zdrobnienie od Stefan). Jego przeszłość (małego funkcjonariusza najpierw w Zrzeszeniu Studentów Polskich, potem w partii), jego styl pracy, jego koncepcja propagandy (Olszowski odpowiada za propagandę w kraju, natomiast Rakowski jest odpowiedzialny za informacje dla zagranicy), którą uważa za prymitywną. To Olszowski kontroluje owe dwa dzienniki, które mogą się ukazywać, a także radio i telewizję. To on nalega, by prasa stanu wojennego przedstawiała przywódców Solidarności jako zagranicznych agentów, którzy się sposobili do pochwycenia władzy dla CIA. To on domaga się, by Dziennik telewizyjny ukazywał uczucie ulgi ludności i gorące przyjęcie zgotowane przez zwykłych ludzi dzielnym żołnierzom pełniącym służbę na śniegu i mrozie. Na jego osobiste życzenie telewizja ukazała starszego pana częstującego żołnierzy czekoladkami. Człowiek ten, profesor wyższej szkoły rolniczej tuż przed emeryturą, grzecznie czekał na przybycie ekipy z kamerami.

Olszowski nie znosi „dziennikarza światowca”, jakim jest Rakowski, mówi o nim „MFR”, jakby chciał podkreślić, że jest to rodzaj reklamowego chwytu. Zazdrości mu bywania w tak zwanym towarzystwie, stosunków z intelektualistami (sam zresztą zabiegał o popularność wśród artystów). I kiedy po wprowadzeniu stanu wojennego prawie wszyscy intelektualiści i artyści zbojkotują telewizję, odmawiając udziału w realizowanych programach, Olszowski pierwszy oskarży o to Rakowskiego; powie o nim, że jest niezdolny do uzyskania ich do współpracy pomimo wszystkich prezentów, które mógł im zrobić. Nienawiść dzieląca tych ludzi jest tak wyczuwalna, ich koncepcje tak przeciwstawne, ich idee tak różne, że jak tylko nadarzy się okazja, generał Jaruzelski obu wyłączy z gry.

Lecz w ten poniedziałek zastajemy ich jeszcze razem. Biorą udział w posiedzeniu „Dyrektoriatu”. Uczestnicy zebrania są dość zadowoleni z przebiegu wypadków (Rakowski określa je nieoficjalnie jako przewrót).

Reakcje zagranicy są w znacznej większości przychylne. Wygląda na to, że argument „mniejszego zła” chwycił na Zachodzie. Jeśli chodzi o sojuszników, to robią wrażenie, że nie żałują zaufania okazanego generałowi Jaruzelskiemu. Można zaobserwować jedynie lekkie podrażnienie z powodu usunięcia na bok partii i aresztowania jej dawnych przywódców (w sprawie których interweniowali już liczni wpływowi towarzysze).

Generał Kiszczak może przedstawić optymistyczny bilans wielkiej obławy. Tylko kilku przywódców Solidarności prześlizgnęło się przez oczka sieci. Aresztowanie ich jest kwestią dni.

Generał Siwicki również jest dość zadowolony. Zanotowano tylko jeden przypadek niesubordynacji. Zdezerterował pewien chorąży, zabierając ze sobą pistolet maszynowy (zostanie zatrzymany nieco później; nie udało nam się dowiedzieć, co się z nim stało).

Mieczysław Rakowski powie później: „Witaliśmy każdy dzień z uczuciem ulgi, powtarzając sobie, że nie było przelewu krwi”. Niestety, jednak zdarzy się tragedia w kopalni Wujek. Według relacji Rakowskiego: obradował będzie właśnie „Dyrektoriat”, kiedy szef milicji z Katowic zawiadomi telefonicznie generała Kiszczaka o strajku górników; poprosi go o zezwolenie na otwarcie ognia. Jaruzelski – twierdzi Rakowski – sprzeciwi się temu zdecydowanie. Nieszczęściem dowódca jednostki próbujący zawładnąć kopalnią straci głowę i wyda rozkaz użycia broni.

Kiedy za siedem lat zapytają Rakowskiego, czy przeprowadzono w tej sprawie śledztwo, czy dowódca jednostki stanął przed sądem, odpowie: „Nie wiem, musiałbym się dowiedzieć”.

Według relacji licznych świadków generał Jaruzelski będzie bardzo przejęty śmiercią siedmiu górników z kopalni Wujek. Białe rękawiczki, w jakich przeprowadza operację (by powrócić do określenia Zbigniewa Brzezińskiego), będą od tej chwili splamione krwią. Ale parę dni później Rakowski powie jednemu z przyjaciół: „Pani Thatcher ma na sumieniu śmierć więcej niż dziesięciu ludzi. Nikt jednak nie będzie jej miał tego za złe, jeśli tylko uda jej się rozwiązać problem irlandzki”.

Dariusz Fikus pracował przez długie lata wraz z Mieczysławem Rakowskim w „Polityce”. Był sekretarzem redakcji. W roku 1980 został wybrany na sekretarza generalnego Stowarzyszenia Dziennikarzy Polskich, był jednak nadal członkiem kolegium tygodnika. Od tego czasu stosunki między nimi były napięte. Zwłaszcza od czasu, kiedy Rakowski wszedł do rządu, a Olszowski próbował ograniczyć swobodę działania SDP. Fikus stawał się coraz bardziej krytyczny w stosunku do władzy. 12 grudnia wieczorem pewien milicjant ostrzegł żonę Fikusa, że byłoby lepiej, gdyby ten nie nocował w domu. Wiadomość tę przekazała mężowi. W ten sposób mógł umknąć milicjantom, którzy przychodzili po niego trzy razy. W poniedziałek, nadal poszukiwany, idzie do „Polityki” i zwraca sekretarzowi Podstawowej Organizacji Partyjnej (POP) legitymację członkowską. Parę dni później Rakowski da mu znać, że (dzięki jego staraniom) nie figuruje już na liście osób przeznaczonych do internowania.

Profesor Jerzy Nawrocki – minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki – udaje się osobiście do Rady Ministrów, by złożyć dymisję. Zostaje ona przyjęta bez słowa sprzeciwu przez generała Jaruzelskiego.

Parę godzin potem WRON postanawia rozwiązać konferencję rektorów szkół wyższych. Oskarża się ich o uzurpowanie pewnych prerogatyw państwa.

Radio Warszawa komunikuje, że losowanie totolotka, które powinno się odbyć w niedzielę 13 grudnia, odbędzie się w późniejszym terminie.

15.10, Warszawa

Wszystkie teleksy zachodnich agencji prasowych zatrzymały się w tej samej chwili. Połączenia zostały przerwane w momencie (jest to czysty przypadek), gdy nadawano wiadomość o powszechnym strajku w stalowni Huty Warszawa. Teleks Reutera wznowi pracę nieco później. Będzie działał jeszcze przez dwa dni. Stało się to na życzenie Banku Polskiego. Reuter nadaje najlepszy serwis ekonomiczny i kierownictwo polskie, by otrzymać te informacje, musiało wyrazić zgodę na funkcjonowanie teleksu. Inne teleksy nie są potrzebne. „Dyrektoriat” uważa, że zna wszystkie reakcje państw zachodnich na temat stanu wojennego w Polsce. Nie musi być informowany o tym.

Odcięcie linii teleksowych niewątpliwie miało na celu wywołanie dramatycznego efektu, a poza tym można było manipulować narodem, puszczać fałszywe pogłoski (bez możliwości ich sprawdzenia). W ten sposób znajdzie się w obiegu wiadomość o śmierci Tadeusza Mazowieckiego, jednego z bardziej znanych doradców Lecha Wałęsy. Informacja o jego zmartwychwstaniu (tym razem oficjalna) będzie obliczona na dyskredytację rozgłośni zachodnich, które podały wiadomość o rzekomej śmierci Mazowieckiego, i ośmieszenie tych, którzy – na przykład we Francji – manifestowali oburzenie z tego powodu.

Prawdę mówiąc, istnieje jedno połączenie między Warszawą a resztą świata. Przyda się, choć w niewielkim stopniu. Byli działacze KOR-u, mający do niego dostęp, pragną zachować je w tajemnicy. Na wszelki wypadek.

Nawet dzisiaj nie chcieli nam powiedzieć więcej na ten temat. Na wszelki wypadek.

POSŁOWIE
OSIEM LAT PÓŹNIEJ

Po sześciu miesiącach pracowitych negocjacji między ministrem spraw wewnętrznych generałem Kiszczakiem a Lechem Wałęsą z udziałem przedstawicieli Kościoła rozpoczyna się wreszcie w pałacu Radziwiłłów 6 lutego 1989 roku spotkanie Okrągłego Stołu. Wokół tego sławnego już mebla zasiada pięćdziesiąt siedem osób.

Na czele delegacji rządowej stoi generał Czesław Kiszczak, jeden z autorów zamachu 13 grudnia. Jego głównym pomocnikiem jest Stanisław Ciosek, ten sam, który w roku 1981 pertraktował z Solidarnością i z tego tytułu musiał odwiedzać Wałęsę w jego przymusowej rezydencji. Od tego czasu Ciosek został członkiem Biura Politycznego.

Po stronie Solidarności siedzą Lech Wałęsa w otoczeniu głównych doradców, internowanych 13 grudnia 1981 roku: Bronisława Geremka, Jacka Kuronia, Tadeusza Mazowieckiego i Adama Michnika. Dwaj inni przywódcy Solidarności, którym udało się wymknąć milicji 13 grudnia i prowadzić walkę w podziemiu, zajmują także miejsca naprzeciw generała Kiszczaka.

Wśród innych uczestników Okrągłego Stołu widzimy profesorów Aleksandra Gieysztora i Klemensa Szaniawskiego, byłego już prezesa SDP Stefana Bratkowskiego, dawnego prezesa ZLP Jana Józefa Szczepańskiego. A także dwóch księży i protestanckiego biskupa.

Dwóch ważnych aktorów nocy 13 grudnia nie znajdziemy na zdjęciach wykonanych przy Okrągłym Stole: Mieczysława Rakowskiego i Stefana Olszowskiego. Rakowski – po okresie niełaski na czysto honorowym stanowisku wicemarszałka Sejmu – został członkiem Biura Politycznego, potem premierem. Stefan Olszowski, po odejściu z Biura, pełnił funkcję ministra spraw zagranicznych, następnie przeszedł na emeryturę. Mieszka w Nowym Jorku, w dzielnicy Queens.

Środa, 19 lipca 1989 roku. Po godzinie 15.00 opustoszały ulice polskich miast. Tak bywa wówczas, gdy telewizja nadaje pasjonujące programy. Lecz tym razem chodzi o spektakl niezwykły, wydarzenie bez precedensu: bezpośrednią transmisję z wyborów prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe (Sejm plus Senat) wyłonione w wyborach czerwcowych.

Tym, co pasjonuje Polaków, są nie tyle rezultaty wyborów (jest tylko jeden kandydat: generał Jaruzelski), ile okoliczności, a zwłaszcza aktorzy. Rzecz jasna, trudno to przyrównać do szoku, jaki przeżyli 18 kwietnia 1989 roku, oglądając generała witającego w siedzibie Sejmu Lecha Wałęsę i jego bliskich współpracowników. Przed wejściem do gmachu przewodniczący Solidarności (dopiero co zalegalizowanej w wyniku obrad Okrągłego Stołu) został powitany przez Stanisława Cioska. Wraz z innymi przywódcami związku oczekiwany był przez generała, któremu towarzyszyli minister spraw wewnętrznych Czesław Kiszczak i prezes Rady Ministrów Mieczysław Rakowski. Zarejestrowana pieczołowicie na taśmie wymiana okolicznościowych słów przy powitaniu nie odpowiada randze wydarzenia.

– Góra z górą się nie zejdzie.

– Ale człowiek z człowiekiem…

– Dla dobra kraju.

Główni doradcy Wałęsy – Geremek, Mazowiecki, Michnik, Wielowieyski – ściskając dłoń generała, awansują z kategorii renegatów do godnych szacunku partnerów. Warto przyjrzeć się uśmiechowi premiera Rakowskiego, który od grudnia 1981 roku nie przestał powtarzać, że Solidarność nigdy nie odzyska legalnego bytu, a teraz ściska dłoń profesora Geremka. Adam Michnik, jąkając się jak zwykle, powie parę dni później: „Przez osiem lat marzyłem, żeby spotkać generała i powiedzieć mu po męsku, co o nim myślę; otóż właśnie zobaczyłem go, uścisnąłem mu dłoń i nie poczułem nic szczególnego”.

Było wiele innych spotkań, scen mniej zaskakujących, do których się prawie przywykło. Na przykład widok generała siedzącego u boku Wałęsy w pierwszym rzędzie parlamentu w czasie przemówienia prezydenta Busha. Tak jak usadowili się na pierwszej, inauguracyjnej sesji Sejmu wyłonionego w wyborach 4 i 18 czerwca.

A więc odbyły się owe wybory; niecałkowicie demokratyczne. Porozumienia Okrągłego Stołu przewidywały, że koalicja rządowa (partia i jej sojusznicy) będzie dysponowała sześćdziesięcioma pięcioma procentami miejsc w Sejmie, Senat zaś będzie wybrany w sposób całkowicie wolny. Lecz ta kulawa demokracja – jak ją określił Bronisław Geremek – miała jednak pokonać partię. Już w pierwszej turze Solidarność praktycznie zgarnia wszystkie mandaty, które dla niej zarezerwowano. Co gorsza, lista rządowa zawierająca nazwiska trzydziestu pięciu kandydatów należących do elity władzy, w tym premiera, ministrów obrony i spraw wewnętrznych, została masowo przekreślona przez wyborców: trzydzieści trzy osoby nie zdobyły wymaganych pięćdziesięciu procent głosów.

Po wyborach do Sejmu i Senatu w dniach 4 i 18 czerwca 1989 roku następuje zasadnicza zmiana krajobrazu politycznego Polski. Izba wyższa parlamentu – Senat – jest w dziewięćdziesięciu dziewięciu procentach w rękach Solidarności. W Sejmie Solidarność zdobyła wszystkie mandaty przewidziane dla bezpartyjnych, równocześnie oddziaływała na to, który z kandydatów miał ostatecznie objąć mandaty partyjne w koalicji ustalonej przy Okrągłym Stole.

Trzydziestu dwóch posłów i senatorów było internowanych w stanie wojennym, a wśród nich przewodniczący Obywatelskiego Klubu Parlamentarnego Bronisław Geremek oraz tak znani liderzy ruchu związkowego, jak: Jacek Kuroń, Adam Michnik i Karol Modzelewski.

Tuż po wyborach stratedzy władzy (Jaruzelski ani Wałęsa nie kandydowali) muszą sobie uświadomić jedną rzecz: nie mogą już liczyć na rzeczywistą większość w parlamencie. Nagle generał wycofuje swą kandydaturę na prezydenta; oświadcza, że ustąpi chętnie miejsca ministrowi spraw wewnętrznych generałowi Kiszczakowi, który prowadził rozmowy z opozycją i był głównym architektem Okrągłego Stołu. Wreszcie po długich pertraktacjach, a także wizytach Mitterranda i Busha w Polsce oraz Jaruzelskiego w Belgii i Wielkiej Brytanii, po ogłoszeniu komunikatu o wznowieniu stosunków dyplomatycznych między Polską a Watykanem, generał ustępuje wobec presji przyjaciół.

Wybory nie potoczyły się w sposób błyskawiczny. Kwestie proceduralne grożą zahamowaniem machiny legislacyjnej. Nagle telewizja przerywa transmisję z wyborów. W końcu pięciuset czterdziestu czterech obecnych na sali członków Zgromadzenia (posłów i senatorów) zgadza się co do rezultatu: generał Jaruzelski (nieobecny, podobnie jak Wałęsa, gdyż obaj nie są członkami parlamentu) otrzymał dwieście siedemdziesiąt głosów. Dwieście trzydzieści trzy osoby głosowały przeciw, trzydzieści cztery się wstrzymały, siedem głosów uznano za nieważne. Wymowa liczb jest oczywista. Ponieważ Solidarność dysponuje tylko dwieście pięćdziesięcioma dziewięcioma głosami, a ponad dziesięciu jej posłów nie brało udziału w głosowaniu, nie ulega więc wątpliwości, że niektórzy członkowie koalicji rządowej głosowali przeciw generałowi. Jest rzeczą jasną, że bez absencji elektorów Solidarności (co pozwoliło zredukować kworum) i bez wstrzymania się od głosu kilku innych generał nigdy nie zostałby wybrany.

Piąty prezydent Polski (licząc od 1918 roku) – generał Jaruzelski – dysponuje rozszerzonymi uprawnieniami, zwłaszcza w dziedzinie obrony narodowej, bezpieczeństwa wewnętrznego i spraw zagranicznych. Ponadto władny jest rozwiązać parlament. Lecz nade wszystko musi on stawić czoła twardym doświadczeniom praktyki parlamentarnej, nawet jeśli zasady sprawowania jego urzędu zostały mniej lub bardziej arbitralnie ustalone przy Okrągłym Stole.

Wkrótce po wyborze prezydent Jaruzelski zdołał postawić na czele partii Mieczysława Rakowskiego, a następnie powierzyć generałowi Kiszczakowi misję utworzenia rządu. Tego już pewna część Polaków, zwłaszcza zaś liczna grupa posłów Solidarności, znieść nie mogła. Na czele państwa mieli się znów znaleźć główni twórcy zamachu stanu z 13 grudnia. Nie podważając oficjalnie porozumień Okrągłego Stołu, lecz idąc za głosem opinii publicznej (wzburzonej w dodatku posunięciem odchodzącego z premierostwa Rakowskiego, który wprowadził wolne ceny na żywność, wywołując drożyznę bez precedensu), przywódcy Solidarności odrzucili ideę uczestnictwa w rządzie. Ku ogólnemu zaskoczeniu Adam Michnik, redaktor naczelny niedawno założonej „Gazety Wyborczej”, rzuca hasło: „Wasz prezydent, nasz premier”. Parę tygodni później w sierpniu 1989 roku, po kuluarowych pertraktacjach dość niezwykłych w kraju, który praktycznie nigdy nie napawał się smakołykami kuchni parlamentarnej, Wałęsa zaskoczył wszystkich, proponując partiom sprzymierzonym z PZPR (czyli ZSL i SD) stworzenie koalicji z Solidarnością. Zostało to zaakceptowane. Arytmetyka wyborcza okazała się silniejsza niż pewne alianse.

W czasie kolejnego spotkania Lech Wałęsa przedstawił prezydentowi Jaruzelskiemu trzech kandydatów na stanowisko premiera – Bronisława Geremka, Jacka Kuronia i Tadeusza Mazowieckiego.

Wyobraźmy sobie tę scenę: były elektryk, okrąglutki, ze słynnymi wąsami i dyskretną odznaką w klapie naprzeciw generała niezbyt dobrze czującego się w stroju cywilnym. Parę miesięcy temu pierwszy z nich był osobą prywatną, poddaną nieustannie inwigilacji milicyjnej. Drugi dysponował pełnią władzy. Lecz to właśnie Wałęsa proponuje teraz swych kandydatów. Są nimi trzej eksperci Solidarności, trzej intelektualiści, których nazwiska figurowały owej fatalnej nocy grudniowej na czele listy osób przeznaczonych do aresztowania i internowania. Pierwszego z nich oskarżano, że jest amerykańskim szpiegiem. Drugi spędził całe lata w więzieniach reżimu. Trzeci został w istocie wypędzony z Sejmu (którego był posłem przez osiem lat) za głos protestu przeciw antyintelektualnej i antysemickiej kampanii w marcu 1968 roku. Co więcej, jest to człowiek z kręgów bliskich papieżowi Janowi Pawłowi II. Otóż tego właśnie zaakceptuje w końcu generał.

24 sierpnia Tadeusz Mazowiecki zostaje wybrany na premiera miażdżącą większością głosów (tylko czterech posłów głosowało przeciw).

W rządzie Tadeusza Mazowieckiego znaleźli się – odizolowani wcześniej od społeczeństwa decyzją WRON – Jacek Kuroń (minister pracy i polityki socjalnej), Izabella Cywińska (minister kultury i sztuki), Andrzej Drawicz (prezes Komitetu do spraw Radia i Telewizji), Aleksander Hall (minister do spraw kontaktów z partiami politycznymi) i Jacek Ambroziak (szef Urzędu Rady Ministrów).

Spróbujmy przywołać obrazy sprzed niespełna ośmiu lat – nocy z 12 na 13 grudnia.

– Generał Jaruzelski w mundurze, czytający kolejny raz swe przemówienie…

– Mieczysław Rakowski (w tym samym gmachu) tłumiący gniew…

– Lech Wałęsa lecący do Warszawy wojskowym samolotem w charakterze więźnia stanu…

– Jacek Kuroń postawiony przed szeregiem zomowców uzbrojonych w pistolety maszynowe…

…i Tadeusz Mazowiecki, w kajdankach wyprowadzany z hotelowego pokoju między dwoma rzędami milicjantów.

Tej nocy w Polsce było bardzo zimno i padał śnieg.

Po ośmiu latach, które minęły od ogłoszenia stanu wojennego w Polsce, główni animatorzy wydarzeń grudnia 1981 roku pozostali wprawdzie na scenie politycznej, ale każdy z nich pełni inną funkcję i odgrywa inną rolę.

Polska stała się katalizatorem przemian europejskiego ładu politycznego zbudowanego na jałtańskim układzie.

Nic już nie jest takie, jakie było przez ponad czterdzieści minionych lat.

SKŁAD WOJSKOWEJ RADY OCALENIA NARODOWEGO (WRON)

przewodniczący:

generał armii Wojciech Jaruzelski (pierwszy sekretarz Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej, prezes Rady Ministrów, minister obrony narodowej)

Członkowie:

generał broni Florian Siwicki (zastępca członka Biura Politycznego, wiceminister obrony)

generał broni Tadeusz Tuczapski (wiceminister obrony)

generał broni Eugeniusz Molczyk (wiceminister obrony)

admirał Ludwik Janczyszyn (dowódca Marynarki Wojennej)

generał dywizji Czesław Kiszczak (minister spraw wewnętrznych)

generał dywizji Tadeusz Hupałowski (minister administracji publicznej)

generał dywizji Czesław Piotrowski (minister górnictwa i energetyki)

generał dywizji Józef Baryła (wiceminister obrony)

generał dywizji Włodzimierz Oliwa

generał dywizji Henryk Rapacewicz

generał dywizji Józef Użycki

generał dywizji Tadeusz Krepski

generał dywizji Longin Łozowicki

generał brygady Michał Janiszewski (szef gabinetu generała Jaruzelskiego)

generał brygady Jerzy Jarosz

pułkownik Tadeusz Makarewicz

pułkownik Kazimierz Garbacik

pułkownik rezerwy Roman Leś

podpułkownik Jerzy Włosiński

podpułkownik Mirosław Hermaszewski (pierwszy kosmonauta polski)

WYKAZ BYŁYCH PRZYWÓDCÓW PODLEGAJĄCYCH INTERNOWANIU

1. Edward Babiuch, były premier.

2. Edward Gierek, były pierwszy sekretarz KC PZPR.

3. Zdzisław Grudzień, były członek Biura Politycznego, pierwszy sekretarz KW PZPR w Katowicach.

4. Piotr Jaroszewicz, były premier.

5. Stanisław Juraszek, były wojewoda zamojski.

6. Franciszek Kaim, były wicepremier.

7. Wiesław Kiczan, były wiceminister górnictwa i energetyki.

8. Bernard Kokowski, były prezydent Koszalina.

9. Antoni Krysiak, były wojewoda częstochowski.

10. Edmund Lehmann, były wojewoda bydgoski.

11. Włodzimierz Lejczak, były minister górnictwa i energetyki.

12. Józef Łabudek, były wojewoda bielski.

13. Jerzy Łukasiewicz, były sekretarz KC, członek Biura Politycznego.

14. Józef Majchrzak, były pierwszy sekretarz KW w Bydgoszczy.

15. Zbigniew Mrukowicz, były wicewojewoda częstochowski.

16. Zbigniew Nadratowski, były wojewoda wrocławski.

17. Jan Piskorski, były prezydent Zamościa.

18. Przemysław Piskorski, były wojewoda włocławski.

19. Jerzy Przytarski, były wojewoda toruński.

20. Tadeusz Pyka, były wicepremier.

21. Jan Stępień, były wojewoda słupski.

22. Jan Szotek, były wiceminister przemysłu maszynowego.

23. Jan Szydlak, były wicepremier, były przewodniczący Centralnej Rady Związków Zawodowych.

24. Władysław Śleboda, były prezydent Poznania.

25. Andrzej Śliwiński, były wojewoda pilski.

26. Włodzimierz Tyras, były wicewojewoda słupski.

27. Mirosław Wierzbicki, były wojewoda częstochowski.

28. Marek Wołyniak, były wiceprezydent Płocka.

29. Tadeusz Wrzaszczyk, były wicepremier.

30. Andrzej Zajdel, były wiceprezydent Płocka.

31. Jerzy Zasada, były pierwszy sekretarz KW w Poznaniu.

32. Zdzisław Żandarowski, były sekretarz KC PZPR.

KALENDARIUM NASTĘPNYCH WYDARZEŃ

16.12.1981

Paryż

„Utrata wolności publicznych, kolektywnych i indywidualnych – niezależnie od tego, czy jawi się jako rezultat nacisku z zewnątrz, czy uciemiężenia wewnętrznego – jest w każdym przypadku godna potępienia i powinno się o tym mówić jasno, mocno i stale” – oświadczył prezydent Republiki Francuskiej François Mitterand na posiedzeniu Rady Ministrów.

Warszawa

Polska Agencja Prasowa donosi, że „w wyniku starć w kopalni doszło do kilku ofiar śmiertelnych i wielu rannych”. Chodzi o kopalnię Wujek. Wskutek ataku sił porządkowych zginęło siedmiu górników.

18.12.1981, Moskwa

W telegramie gratulacyjnym z okazji siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin Breżniewa generał Jaruzelski – który do Moskwy nie pojechał – dziękuje przywódcy radzieckiemu za okazane zrozumienie.

23.12.1981

Warszawa

Specjalny wysłannik Watykanu Luigi Poggi przybywa do Warszawy. Spotyka się z generałem Jaruzelskim i dwukrotnie z Wałęsą.

Paryż

W Operze uroczysty wieczór na rzecz Polski. Wśród obecnych: jedenastu członków rządu, pierwsza dama Danielle Mitterrand i kilku doradców z Pałacu Elizejskiego. Dwa tysiące zaproszonych gości, w tym takie gwiazdy, jak: Artur Rubinstein, Miguel Ángel Estrella, Joan Baez, Wolf Biermann. W programie między innymi utwory Berlioza, Verdiego i Chopina.

30.12.1981, Bonn

Mieczysław Rakowski zostaje przyjęty przez zachodnioniemieckiego ministra spraw zagranicznych Hansa-Dietricha Genschera. Zwrócił się również – bez sukcesu – o przyjęcie w Paryżu i innych stolicach europejskich.

31.12.1981, Paryż

W życzeniach noworocznych François Mitterrand oświadczył, że: „Trzeba uczynić wszystko, by wyjść z Jałty”.

1.02.1982, Warszawa

Podwyżka cen o blisko trzysta procent.

17.02.1982, Warszawa

Operacja milicyjna na szeroką skalę przeprowadzana jest w całej Polsce. Dwadzieścia pięć tysięcy milicjantów, żołnierzy i ormowców sprawdza tożsamość stu czterdziestu pięciu tysięcy osób. Trzy i pół tysiąca stanie przed kolegiami. Nie ujęto nikogo z dawnych szefów Solidarności.

3.03.1982, Warszawa

Władze podają do wiadomości, że osoby internowane w wyniku wprowadzenia stanu wojennego mogą opuścić Polskę na własne życzenie. Prawie nikt – z małymi wyjątkami – nie zgodzi się na emigrację.

31.08.1982

Z okazji drugiej rocznicy podpisania Porozumień w Gdańsku dochodzi do gwałtownych starć w kilku miastach. We Wrocławiu, Gdańsku i Lublinie siły porządkowe otwierają ogień: siedmiu zabitych.

8.11.1982, Arłamów (niedaleko granicy radzieckiej)

Lech Wałęsa przebywający pod surową strażą w swojej przymusowej rezydencji pisze do generała Jaruzelskiego:

„Wydaje mi się, że nadchodzi już czas wyjaśnienia niektórych spraw i działania w kierunku porozumienia. Trzeba było czasu, aby wielu zrozumiało, co można i na ile można. Proponuję spotkanie i poważne przedyskutowanie interesujących tematów, a rozwiązanie przy dobrej woli na pewno znajdziemy.

Kapral Lech Wałęsa”.

10.11.1982, Moskwa

Umiera sekretarz generalny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego i faktyczny przywódca ZSRR, Leonid Breżniew. Następcą zostaje Jurij Andropow.

12.11.1982, Warszawa

Lech Wałęsa zostaje zwolniony z internowania.

12.12.1982, Warszawa

Generał Jaruzelski zwraca się do Sejmu z propozycją zawieszenia stanu wojennego.

16.06.1983, Warszawa

Jan Paweł II przybywa do Polski z tygodniową wizytą; wywołuje to potężne manifestacje. Papież spotyka się z generałem Jaruzelskim. Widzi się również z Lechem Wałęsą.

22.07.1983, Warszawa

Zostaje zniesiony stan wojenny. Jednak wielu przywódców Solidarności, KOR-u i KPN-u nadal pozostaje w więzieniach.

5.11.1983, Oslo

Lech Wałęsa otrzymuje Pokojową Nagrodę Nobla.

9.02.1984, Moskwa

Umiera Jurij Andropow. Następcą zostaje Konstantin Czernienko.

21.07.1984, Warszawa

Sześciuset pięćdziesięciu dwóch ostatnich więźniów politycznych zostaje amnestionowanych i uwolnionych.

19.10.1984, Warszawa

Ksiądz Jerzy Popiełuszko zostaje zamordowany przez trzech oficerów Służby Bezpieczeństwa.

10.03.1985, Moskwa

Umiera Konstantin Czernienko. Sekretarzem generalnym partii zostaje Michaił Gorbaczow.

4.12.1985, Paryż

Generał Wojciech Jaruzelski zostaje przyjęty przez prezydenta Republiki Francuskiej François Mitterranda. Gdy Mitterrand wylatuje na Antyle, premier Laurent Fabius oświadcza w Zgromadzeniu Narodowym, że jest zaniepokojony. Fabiusa rozjątrzył w istocie fakt, że o wizycie Jaruzelskiego dowiedział się z depeszy agencji AFP.

Wrzesień 1986, Warszawa

Amnestia polityczna. Zwolniono ponad trzynaście tysięcy więźniów.

Marzec 1987, Warszawa

Znaczące podwyżki cen (od dwudziestu do pięćdziesięciu procent). Liczne strajki.

30.11.1987, Warszawa

Porażka rządu w referendum dotyczącym reform.

Luty – marzec 1988, Warszawa

Nowa fala strajków w całym kraju.

Sierpień 1988, Warszawa

Poufne negocjacje w sprawie ewentualnego spotkania między Lechem Wałęsą a generałem Czesławem Kiszczakiem.

26.09.1988, Warszawa

Mieczysław Rakowski zostaje premierem. Jerzy Urban zachowuje stanowisko rzecznika rządu.

31.10.1988, Warszawa

W przededniu wizyty premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher w Polsce rząd ogłasza zamknięcie Stoczni Gdańskiej.

9.12.1988, Paryż

Lech Wałęsa na zaproszenie François Mitterranda przybywa do Paryża, by wziąć udział w uroczystościach czterdziestej rocznicy Deklaracji Praw Człowieka. Po raz pierwszy przewodniczący Solidarności otrzymuje zgodę na wyjazd za granicę. Również po raz pierwszy spotyka drugiego laureata Pokojowej Nagrody Nobla, profesora Andrieja Sacharowa.

18.01.1989, Warszawa

W czasie obrad X Plenum Partii generał Jaruzelski, generałowie Kiszczak i Siwicki oraz premier Rakowski grożą dymisją, by wymusić na kierowniczym gremium partii zgodę na Okrągły Stół z udziałem Solidarności.

6.02.1989, Warszawa

Początek obrad Okrągłego Stołu z udziałem opozycji i władz.

5.04.1989, Warszawa

Zakończenie prac Okrągłego Stołu. Najważniejszym rezultatem – oprócz uznania Związku Zawodowego „Solidarność” (co nastąpi oficjalnie 17 kwietnia) – jest komunikat o wyborach do Sejmu oraz do Senatu, który znowu został powołany do życia. Skomplikowana ordynacja wyborcza przewiduje polityczny podział miejsc w Sejmie: Solidarność może się ubiegać o sto sześćdziesiąt jeden mandatów (na czterysta sześćdziesiąt), a władza (to jest PZPR i jej sojusznicy) rezerwuje sobie sześćdziesiąt pięć procent miejsc. Wybory do Senatu są całkowicie wolne.

18.04.1989, Warszawa

Pierwsze spotkanie generała Wojciecha Jaruzelskiego z Lechem Wałęsą od listopada 1981 roku.

4.06.1989

Pierwsza tura wyborów. Prawdziwa lawina głosów na Solidarność. Zdobywa ona od razu dziewięćdziesiąt dwa miejsca w Senacie (na sto) i sto sześćdziesiąt spośród wyznaczonego limitu stu sześćdziesięciu jeden w Sejmie. Główni przywódcy koalicji rządowej, którzy woleli umieścić swoje kandydatury na liście krajowej, są pokonani (premier Rakowski, minister spraw wewnętrznych Kiszczak, minister obrony narodowej Siwicki, jak również szef oficjalnych związków zawodowych). Tylko dwóch spośród trzydziestu pięciu kandydatów zdołało przekroczyć barierę pięćdziesięciu procent głosów. Po wniesieniu poprawki do ordynacji wyborczej tworzy się trzydzieści trzy nowe okręgi wyborcze, w których ubiegają się o mandaty przedstawiciele rządzących partii.

9.06.1989, Bruksela

Wizyta generała Jaruzelskiego w Belgii.

10–11.06.1989, Londyn

Wizyta generała Jaruzelskiego w Wielkiej Brytanii.

14–16.06.1989, Warszawa

Oficjalna wizyta prezydenta Republiki Francuskiej François Mitterranda w Polsce.

18.06.1989

Druga tura wyborów. Solidarność zdobywa wszystkie zarezerwowane dla niej mandaty poselskie (sto sześćdziesiąt jeden) i dziewięćdziesiąt dziewięć na sto miejsc w Senacie. Udaje jej się również przeprowadzić wybór co najmniej dwudziestu posłów kandydujących na listach koalicji rządowej, ale przychylnych związkowi. Tak więc chwieją się wszystkie kalkulacje władzy. Generał Jaruzelski, nie będąc pewny większości w Zgromadzeniu Narodowym (połączenie Sejmu i Senatu), waha się wystawić swoją kandydaturę na prezydenta – stanowisko, które stworzono właśnie dla niego w oczekiwaniu na całkowicie wolne wybory w roku 1993.

24.06.1989, Warszawa

Znaczna podwyżka cen artykułów pierwszej potrzeby.

9–11.07.1989, Warszawa

Oficjalna wizyta prezydenta Stanów Zjednoczonych George’a Busha w Polsce.

19.07.1989, Warszawa

Wybór prezydenta PRL przez Zgromadzenie Narodowe. Jedyny kandydat, generał Jaruzelski, otrzymuje dwieście siedemdziesiąt głosów. Dwustu trzydziestu trzech posłów i senatorów głosowało przeciw, trzydziestu czterech się wstrzymało, siedem głosów uznano za nieważne. Na szczęście piętnastu posłów nie uczestniczyło w posiedzeniu, co pozwoliło generałowi uzyskać bezwzględną większość różnicą jednego głosu.

29.07.1989, Warszawa

XIII Plenum KC PZPR. Mieczysław Rakowski zostaje pierwszym sekretarzem KC.

1.08.1989, Warszawa

Zniesienie kartek na mięso i urynkowienie gospodarki. Gwałtowne podwyżki cen.

2.08.1989, Warszawa

Generał Czesław Kiszczak zostaje prezesem Rady Ministrów.

4.08.1989, Warszawa

Przewodniczący NSZZ „Solidarność” składa oświadczenie w sprawie utworzenia rządu koalicji: Solidarność, ZSL, SD. Generał Czesław Kiszczak rezygnuje z misji utworzenia rządu; proponuje, aby rząd koalicji PZPR, ZSL i SD utworzył Roman Malinowski.

17.08.1989, Warszawa

Spotkanie Lecha Wałęsy z Romanem Malinowskim (ZSL) i Jerzym Jóźwiakiem (SD). Zapada decyzja o powstaniu nowej koalicji rządowej.

21.08.1989, Warszawa

Prezydent Wojciech Jaruzelski proponuje urząd premiera Tadeuszowi Mazowieckiemu (Solidarność), desygnowanemu wcześniej na to kluczowe stanowisko przez Lecha Wałęsę.

25.08.1989, Warszawa

Tadeusz Mazowiecki zostaje premierem.

13.09.1989, Warszawa

Sejm powołuje nowy rząd. Dwunastu ministrów wywodzi się z kręgów Solidarności, czterech z PZPR, czterech z ZSL, trzech z SD.

23.09.1989, Warszawa

Komitet do spraw Radia i Telewizji zmienił dysponenta politycznego. Premier Mazowiecki odwołał Jerzego Urbana, a na jego miejsce powołał Andrzeja Drawicza z Solidarności.

18–21.10.1989, Rzym

Wizyta premiera Mazowieckiego w Rzymie. Spotkanie z papieżem Janem Pawłem II. Był to według słów premiera: „Powrót do źródeł wartości chrześcijańskich i europejskich. Rzym jest bowiem symbolem tych wszystkich wartości, które Polakom są bardzo drogie”.

9–14.11.1989, Warszawa

Długo i starannie przygotowywana wizyta kanclerza RFN Helmuta Kohla w Polsce; nieoczekiwanie przerwana (na dwadzieścia siedem godzin) przez kanclerza w związku z decyzją władz NRD o otwarciu granic z RFN. Wizyta zakończona podpisaniem porozumień umożliwiających zakończenie procesu pojednania między narodami polskim i niemieckim (rozpoczętego podpisaniem umowy „o podstawach normalizacji” w dniu 7 grudnia 1970 roku).

24–25.10.1989, Warszawa

Eduard Szewardnadze – minister spraw zagranicznych ZSRR – z wizytą w Polsce. Był to trzeci przedstawiciel kierownictwa radzieckiego odwiedzający Polskę po utworzeniu rządu premiera Mazowieckiego. Podobnie jak poprzednicy potwierdził wolę rządu ZSRR współpracy z nowym rządem polskim.

9–20.11.1989

Lech Wałęsa z wizytą w Kanadzie, USA i Wenezueli. Wystąpił między innymi na forum Kongresu USA. Był trzecią cywilną osobą po La Fayetcie i Churchillu (niepiastującą w tym czasie żadnej funkcji państwowej w swym kraju) przemawiającą w Kongresie.

23.11.1989, Moskwa

Wizyta premiera Tadeusza Mazowieckiego w ZSRR. Spotkanie z Michaiłem Gorbaczowem.

[1]  Wojna sześciodniowa – wojna izraelsko-arabska stoczona pomiędzy Izraelem, Jordanią a Syrią w 1967 roku.

[2]  Terminem tym określano powstały po zwycięskich wyborach we Francji rząd utworzony wspólnie przez socjalistów i komunistów – przyp. tłum.

[3]  Halina Mikołajska – polska aktorka i reżyserka, od końca lat sześćdziesiątych działaczka opozycji antykomunistycznej. Podczas internowania przebywała w trzech ośrodkach: Jaworzu, Gołdapi i Darłówku. Zdążyła wziąć udział w pierwszej turze wyborów 4 czerwca 1989 roku; zmarła 22 czerwca, w trakcie powstawania książki.

[4]  W stenogramie wypowiedź tę zanotowano jako „nieczytelna” – przyp. tłum.

[5]  Tekst listu Jerzego Urbana zamieściła w lipcu 1989 roku (nr 29) „Polityka” (przedruk za „Kulturą” paryską) – przyp. tłum.

[6]  Dane z roku 1989.

[7]  Ogromny budynek Radio France w Paryżu na brzegu Sekwany, którego kształt przypomina logo radia, oddany do użytku w 1963 roku.

[8]  Są trudności, by dziś zidentyfikować owego admirała, nazwisko zapewne jest błędne. Prawdopodobnie autorowi chodziło o Irę Hudsona Nunna (1901–1990), admirała amerykańskiej marynarki wojennej, weterana drugiej wojny światowej, uhonorowanego Krzyżem Marynarki Wojennej i odznaczeniem Legii Zasługi.

[9]  Andriej Gromyko – wówczas minister spraw zagranicznych ZSRR, zmarł w lipcu 1989 roku, w czasie powstawania książki.

[10]  To nieprawda: Ursus od 1977 roku był już dzielnicą Warszawy.

[11]  Jean-Marie Lustiger w 1981 roku był biskupem Orleanu, do godności kardynalskiej wyniósł go papież Jan Paweł II dopiero dwa lata później.

[12]  Jest to informacja niepotwierdzona. Józef Szaniawski, polski pełnomocnik pułkownika Kuklińskiego, w swojej książce Pułkownik Kukliński. Misja Polski pisze o Kuklińskim tak: „1971. Z własnej inicjatywy podejmuje współpracę z Centralną Agencją Wywiadowczą Stanów Zjednoczonych. Czyni to w momencie, kiedy Związek Sowiecki jest u szczytu potęgi politycznej i militarnej, a Stany Zjednoczone ponoszą klęskę w Wietnamie. Nikt nie wyobraża sobie, że komunizm upadnie, cały świat liczy się z możliwością konfliktu atomowego, rozpętanego przez Moskwę”.

[13]  Ryszard Kukliński zmarł 11 lutego 2004 roku w Tampie, USA. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie.

[14]  Chodzi o emigrantów z międzywojennej Polski, z których duża część została we Francji do dziś. 3 września 1919 roku wyniszczona wojną Francja i odrodzona, ale targana bezrobociem Polska podpisały konwencję ustalającą warunki przyjazdu polskich robotników do kraju nad Sekwaną. Początkowo rekrutacją pracowników trudniło się francuskie ministerstwo pracy, potem zajęły się tym bezpośrednio zainteresowane francuskie przedsiębiorstwa. Większość emigrantów, których liczbę szacuje się na sześćset trzydzieści siedem tysięcy, pochodziła z biednej Galicji i trafiła na tereny północnej Francji, do kopalń.

[15]  Sine die – na czas nieokreślony.

[16]  Pierre Mauroy, Premier ministre de la République française, à Son Excellence le général Wojciech Jaruzelski, Premier ministre de la République populaire de Pologne. Décembre 1981 – Pierre Mauroy, premier Republiki Francuskiej, Jego Ekscelencji generałowi Wojciechowi Jaruzelskiemu, premierowi Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, grudzień 1981.

[17]  Prestiżowe uczelnie i instytuty badawcze we Francji – przyp. tłum.

[18]  Démarche – krok lub intencja dyplomatyczna.

[19]  Leningrad – miasto zbudowane przez cara Piotra I Wielkiego na mokradłach kosztem życia dziesiątków tysięcy ludzi, wielokrotnie przemianowywane: najpierw nazywało się Sankt Petersburg, od 1914 roku Piotrogród, od 1924 roku Leningrad na cześć zmarłego właśnie wodza rewolucji, a w 1991 roku przywrócono mu nazwę pierwotną. W trakcie zbierania materiałów do książki i jej pisania nazywało się Leningrad. Do 1918 roku było stolicą państwa.

[20]  SED – Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec, partia polityczna sprawująca rządy w Niemieckiej Republice Demokratycznej właściwie przez cały okres jej istnienia.

[21]  Pugwash, pełna nazwa: Konferencja Pugwash w Sprawie Nauki i Problemów Światowych – ruch uczonych na rzecz rozbrojenia i pokoju. Nazwa pochodzi od miejsca pierwszego posiedzenia, kanadyjskiej miejscowości Pugwash, gdzie amerykańscy i rosyjscy naukowcy utworzyli tę organizację.

[22]  Andriej Kirilenko – członek Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (przez trzydzieści lat), Biura Politycznego KC KPZR (dwadzieścia lat), deputowany do Rady Najwyższej ZSRR (trzydzieści dwa lata). Dwukrotny Bohater Pracy Socjalistycznej, odznaczony pięcioma orderami i nieokreśloną ilością medali.

[23]  Odwieszenie kongresu nastąpiło po dziewiętnastu latach, w grudniu 2000 roku. Wielu uczestników pierwszego kongresu nie mogło już jednak wziąć udziału w tym reaktywowanym, bo nie żyło lub było schorowanych, odwieszenie było więc tylko zadośćuczynieniem historycznym.

[24]  Wywiad francuski – przyp. tłum.

[25]  Modus vivendi – ułożenie stosunków pomiędzy stronami na podstawie tymczasowego kompromisu, z pominięciem najbardziej rozbieżnych i zapalnych kwestii oraz zakładające ich późniejsze uregulowanie.

[26]  Dziewięćdziesięciopięcioletni dziś były kanclerz Helmut Schmidt jest nadal bardzo aktywny politycznie. W 2014 roku poparł aneksję ukraińskiego Krymu przez Rosję.

[27]  Soûl comme un Polonais – francuski związek frazeologiczny. Oznacza kogoś, kto pomimo wypicia dużej ilości alkoholu, nadal zachowuje trzeźwość myślenia, ma tak zwaną mocną głowę. Współcześnie często używany niezgodnie z etymologią na określenie kogoś pijanego do nieprzytomności.

Tytuł oryginału

La Nuit du Général : enquête sur le coup d'Etat du 13 décembre 1981

Copyright © Gabriel Mérétik, 1989

Copyright © for this edition by Jolanta Mérétik, 2014

Copyright © for the Polish translation by Michał Radgowski, 1989

Copyright © for the Polish translation of this edition by Zofia Dębek, 2014

Copyright © for this edition by Fundacja Instytut Reportażu, 2014

Wydanie drugie, zmienione

Przypisy pochodzą od wydawcy, chyba że zaznaczono inaczej

Wstęp

Copyright © Lidia Ostałowska, 2014

Redakcja

Dorota Szymborska, Justyna Wodzisławska

Korekta

Emilia Niedzielak

PROJEKT OKŁADKI, OPRACOWANIE GRAFICZNE, SKŁAD I ŁAMANIE

Dominika Jagiełło / OneOnes Creative Studio /

www.behance.net/OneOnes

ISBN

978-83-941461-4-6

REDAKTOR NACZELNA WYDAWNICTWA

Julianna Jonek

REDAKTOR SERII FAKTYCZNY DOM KULTURy

Mariusz Szczygieł

Imprint Fundacji Instytut Reportażu

Gałczyńskiego 7, 00-362 Warszawa

www.instytutR.pl, dowody@instytutR.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.