NOWA ZIMNA WOJNA

Rosja Putina. Zagrożenie dla Zachodu

Edward Lucas

Przełożyli

Robert Bartołd, Maciej Szymański

2015

Tytuł oryginału: „The New Cold War. Putin’s Threat to Russia and the West”.

Copyright: © Edward Lucas 2008, 2009, 2014, 2015 (Preface)

Bez udzielonej na piśmie zgody Wydawcy nie wolno reprodukować i upowszechniać żadnej części książki. Wyjątkiem są krótkie cytaty zamieszczane w artykułach o charakterze recenzenckim.

Wydanie polskie: Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp. k.

Prawa do tłumaczenia: Robert Bartołd, Maciej Szymański

Redaktor prowadzący: Katarzyna Kozłowska

Redakcja: Zespół Kurhaus

Przekład: Robert Bartołd (Rozdziały 1, 2, 3, 6, 8, Wstęp, Indeks), Maciej Szymański (Rozdziały 4, 5, 7, 9), Katarzyna Gąsiorowska (Przedmowa Autora do wydania polskiego z 2015 roku)

Korekta: Bożenna i Janusz Sigismundowie

Projekt okładki: Dariusz Krupa

Opracowanie typograficzne i łamanie: Marek Wójcik

ISBN: 978-83-63993-67-2

Kurhaus Publishing Kurhaus Media sp. z o.o. sp. k.

02-676 Warszawa, ul. Postępu 15C, IV p.

Dział sprzedaży: kontakt@kurhauspublishing.com, tel. 22 325 34 71

Dla Cristiny

Spis treści

Przedmowa Autora do wydania polskiego z 2015 roku

Wprowadzenie (z 2009 roku)

Dojście Putina do władzy. Jak KGB przejęło władzę w Rosji?

Putin u władzy. Wygrani i przegrani nowych rządów

Złowieszcze pozory. Używanie przez Kreml władzy państwa przeciwko odmiennym zapatrywaniom

Dlaczego pieniądze są największą siłą Rosji i naszą największą słabością?

„Nowy carat”. Co popycha przywódców Rosji do działania?

Europa Wschodnia na linii frontu nowej zimnej wojny

Rurociągowa polityka. Groźba i rzeczywistość

Pobrzękiwanie szabelką czy sprzedawanie szabelek? Prawda i fikcja w polityce zagranicznej Rosji

Jak zwyciężyć w nowej zimnej wojnie. Dlaczego Zachód musi w siebie wierzyć?

Przedmowa Autora do wydania polskiego z 2015 roku

Autorzy zwykle są zadowoleni, gdy ich książki okazują się prorocze. Ja jestem przerażony. Pisząc Nową zimną wojnę w 2007 roku, starałem się dowieść, że pochodzenie i poglądy Władimira Putina zwiastują represje na terenie Rosji i agresję wobec zagranicy, a także osłabienie zdolności Zachodu do przeciwdziałania tym zjawiskom. Uważałem, że jeśli natychmiast nie podejmiemy żadnych działań, Putin zrobi coś naprawdę paskudnego, a do tego czasu wszystko obróci się przeciwko nam. Moje przewidywania nie tylko sprawdziły się co do joty, ale i – jak dziś to widzę – były nazbyt powściągliwe.

Od czasu pierwszej publikacji książki, w lutym 2008 roku, Rosja stała się jeszcze bardziej autorytarna i skorumpowana, jej instytucje uległy osłabieniu, a reformy zakończyły się fiaskiem. Pisząc niniejszy tekst, opłakuję mojego przyjaciela, lidera rosyjskiej opozycji Borysa Niemcowa, który w wyniku starannie zaplanowanego morderstwa został zastrzelony pod murami Kremla. Władimir Putin – który jeśli zdecyduje się sprawować urząd prezydenta przez kolejną kadencję, będzie u władzy do 2024 roku – osobiście stanął na czele śledztwa. Mając świadomość, że oficjalne dochodzenia w sprawie morderstw, o których piszę w mojej książce, nie zakończyły się sukcesem, mało mam w sobie optymizmu.

Wycinając przedstawicieli opozycji (krótko przed śmiercią Niemcow powiedział, że teraz składa się ona tylko z „dysydentów”), Rosja uprawiała znacznie bardziej niebezpieczną politykę zagraniczną niż to sobie wyobrażałem. Prowadziła wojnę z Gruzją, dowodziła licznymi i groźnymi ćwiczeniami wojskowymi skierowanymi przeciwko Polsce, krajom bałtyckim i innym państwom ościennym, okupowała Krym i doprowadziła do jego aneksji, a wreszcie wywołała wojnę zastępczą we wschodniej części Ukrainy.

Po ponad dwóch dekadach spokojnych, chłodnych relacji między Rosją a Zachodem wydarzenia lat 2014 i 2015 są dla wielu szokiem. Jednak patrząc z perspektywy, nie powinny być niespodzianką. Stanowią ostatni etap geopolitycznego konfliktu, wywodzącego się z zasadniczej różnicy zdań co do upadku imperium sowieckiego. Dla byłych zniewolonych narodów Europy Środkowej i Wschodniej oraz dla większości mieszkańców Zachodu lata 1989–1991 oznaczały triumfalne wyzwolenie. I jedni, i drudzy pogrzebali państwa jednopartyjne i centralnie planowaną gospodarkę, a zamiast nich proklamowali wolność i praworządność.

Wprowadzili – wierząc wówczas, że na trwałe – nowy układ bezpieczeństwa europejskiego. Odtąd granice miały być niekwestionowane, epoka szamotaniny geopolitycznej zakończona, a problemy mniejszości etnicznych, językowych i narodowych rozwiązywane na drodze pokojowego dialogu w ramach instytucji międzynarodowych, takich jak Rada Europy czy Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). Bezpieczeństwo Ukrainy zostało zagwarantowane w Memorandum Budapeszteńskim, podpisanym przez Rosję, a także przez Stany Zjednoczone, Wielką Brytanię i Francję. W zamian za rezygnację z broni nuklearnej pochodzącej z epoki sowieckiej Ukraina zyskała solidne gwarancje zachowania swojej integralności terytorialnej.

Porządek bezpieczeństwa europejskiego oparty na porozumieniu stanowił pocieszającą i budującą perspektywę, która przetrwała nawet wojny w byłej Jugosławii. Tymczasem dla wielu Rosjan spuścizna 1991 roku miała całkiem inny wymiar. Komunizm faktycznie zawiódł, lecz upadek Związku Radzieckiego okazał się upokarzającą geopolityczną porażką, której zniwelowanie było tylko kwestią czasu.

Ignorowanie tego toku myślenia wielokrotnie prowadziło Zachód do błędnego odczytywania intencji działań rosyjskich, co teraz srodze się mści. Niebezpieczeństwem jest nie tylko podział Ukrainy, który niesie ze sobą rozlew krwi, cierpienia uchodźców, chaos i straty ekonomiczne. Prawdziwie przerażającą perspektywą jest to, że Kreml może uwierzyć, iż jest w stanie wykonać więcej takich ruchów w innych częściach byłego imperium sowieckiego.

To mogłoby na przykład oznaczać otwartą konfrontację militarną między NATO a Rosją w rejonie krajów bałtyckich; ten scenariusz prowadziłby wprost do trzeciej wojny światowej. Rosja, mimo gwałtownych prób modernizacji sprzętu wojskowego, w przeciwieństwie do Związku Radzieckiego nie stanowi globalnego zagrożenia. Jednak o ile Kreml chętnie demonstruje, że w razie konieczności jest gotów do użycia sił zbrojnych, Zachód się przed tym wzbrania. Sytuacja ta stwarza asymetryczną relację, w której militarnie słabsza, aczkolwiek mentalnie silniejsza Rosja zyskuje zdecydowaną przewagę. Umacnia to animusz zbyt pewnego siebie Kremla i powoduje zagrożenia wynikające z błędnej oceny sytuacji oraz dalszą eskalację konfliktu.

Mimo że szerszy obraz sytuacji, przedstawiony w książce w 2008 roku, wciąż jest prawdziwy, zmieniły się pewne szczegóły. Nigdy nie przypuszczałem, że będę się winił za niedocenienie umiejętności Władimira Putina, którego opisałem jako zimnego, posępnego byłego pracownika KGB, tęskniącego za sowiecką przeszłością oraz głęboko wierzącego w historyczne przeznaczenie Rosji. Nie przewidziałem spektakularnego rozwoju kultu osobowości Putina, czegoś, co wówczas ledwo zasługiwałoby na wzmiankę, a co teraz jest dominującą cechą polityki rosyjskiej. Skromny, małomówny człowiek, który przejął władzę w 1999 roku, jest już tylko mglistym wspomnieniem. Dziś prawowierne media rosyjskie przedstawiają go jako największego krajowego celebrytę, mężczyznę, który z nagim, wydepilowanym torsem pozuje do sesji zdjęciowych, przedstawiających go jako ucieleśnienie rosyjskiej męskości[1] (choć inni półgębkiem wyrażają zaskoczenie). Jak na supermacho przystało, Putin pilotował już motolotnię, wskazując drogę migrującym żurawiom, ogłuszył tygrysa syberyjskiego, który ponoć zaatakował dziennikarkę, latał myśliwcem i nurkował w głębinach Morza Czarnego, „znajdując” dwie antyczne amfory (które, jak się okazało, wypożyczono z muzeum na tę okazję).

Zmieniło się także jego życie rodzinne. Mająca anielską cierpliwość Ludmiła Putin, jego żona od 30 lat, została usunięta z życia publicznego niczym zhańbiony komisarz z epoki sowieckiej. Moskiewskie plotki przedstawiały Putina zaangażowanego w romantyczny związek z Aliną Kabajewą, złotą medalistką olimpijską w gimnastyce artystycznej i najlepszą wykonawczynią tzw. obrotu przez plecy. Co prawda, prezydent stanowczo temu zaprzeczał, jak również pogłoskom, że jest ojcem jej dziecka. Putin nie postarzał się z godnością. Nosi na twarzy widoczne ślady operacji plastycznych oraz intensywnego stosowania botoksu. Cierpi na bóle kręgosłupa, niezgrabnie chodzi i siada. Niektórzy się zastanawiają, czy aby nie zażywa zbyt wielu środków przeciwbólowych. Konferencja prasowa, zorganizowana krótko po ataku na Ukrainę, była chaotyczna i chwilami niezrozumiała, daleka od zwięzłości oraz władczego zachowania, którym oczarował Rosjan po przejęciu władzy[2]. Angela Merkel, kanclerz Niemiec, narzekała, że wydawał się żyć w „innym świecie”.

Nie doceniłem też tempa rozwoju rosyjskiej ideologii (opisanej w Rozdziale 5). Wielu przedstawicieli Zachodu szydziło z opinii, że rządzący Rosją wierzą w istnienie czegoś takiego. Czy na pewno ta ideologia umarła wraz ze Związkiem Radzieckim? Ten pogląd okazał się tak samo beztroski, jak i pomysł, że Rosja pragnie żyć zgodnie z politycznym rozkładem sił w Europie, który nastąpił po 1991 roku. Patrząc z zewnątrz, idee rozpowszechniane przez speców od propagandy są doprawdy dziwaczne – na przykład, że Bizancjum sprzed 600 lat jest wzorem dla współczesnej Rosji[3]. To jednak doskonale harmonizuje z poglądem, że Rosja jest inną (wyższą) cywilizacją, atakowaną zarówno przez Wschód (wówczas tureckich Seldżukidów, a w dzisiejszych czasach przez islamistów), jak i przez głupi, zuchwały i niemoralny Zachód (uprzednio przez czwartą krucjatę, a teraz przez NATO)[4].

Putin coraz poważniej bierze sobie do serca takie idee. Opracowana przez Kreml lista lektur dla regionalnych przywódców obejmuje takie publikacje, jak: Filozofia nierówności Nikołaja Bierdiajewa, Krótka opowieść o Antychryście Władimira Sołowjowa i Nasze zadania Iwana Iljina. Zawierają one to, co David Brooks zgrabnie opisał na łamach New York Timesa jako „melodramat, mistycyzm i pretensjonalne eschatologiczne wizje (...) quasi-teokratycznej nacjonalistycznej autokracji, której przeznaczeniem jest odgrywanie dominującej roli na arenie światowej”[5]. Urzeczywistnienie tej wizji może nie nastąpić, ale Putin zaczął ją już wprowadzać w życie.

Z pewnością polityka rosyjska już dawno rozstała się z głównym nurtem polityki europejskiej. Jak zaobserwował Radek Sikorski, polski były minister spraw zagranicznych, Kreml „do tego stopnia wyprał [Rosjanom] mózgi, aby myśleli, że Zachód oznacza małżeństwa homoseksualne, wyuzdanie, niemoralny styl życia”[6]. W połowie 2013 roku Putin podpisał ustawę zakazującą rozpowszechniania wśród nieletnich „propagandy o nietradycyjnych stosunkach seksualnych”. Ustawa cieszy się szerokim poparciem, wzmogła też przestępczość na tle nienawiści do gejów i lesbijek. Putin i inne osobistości życia publicznego notorycznie łączą homoseksualizm z pedofilią. Przemawiając w czasie przygotowań do igrzysk olimpijskich w Soczi, Putin powiedział, że homoseksualni sportowcy i kibice z zagranicy mogą się czuć „swobodnie i spokojnie” podczas igrzysk, ale powinni „zostawić dzieci w spokoju”. Znany prezenter telewizyjny Dymitr Kiseliow zaskoczył wyznaniami, że szwedzka edukacja seksualna zachęca dziewięciolatki do masturbacji, że sami geje odpowiadają za prowokowanie przestępstw na tle nienawiści i że powinni zostać wykluczeni z grona dawców krwi lub narządów, ponieważ ich ciała są „nieodpowiednie, aby przedłużać innym życie”. W swoich atakach medialnych na protestujących na Ukrainie Kreml otwarcie głosił teorię istnienia bliższego związku Unii Europejskiej z początkiem przyznawania praw dla homoseksualistów.

Oficjalną przyczyną kryzysu ukraińskiego był szum wokół Partnerstwa Wschodniego Unii Europejskiej: zainicjowana w 2009 roku próba kuszenia sześciu byłych republik radzieckich wolnym handlem, doradztwem i wizami w zamian za przeprowadzenie reform umożliwiających im w przyszłości kandydowanie do członkostwa w Unii. Partnerstwo Wschodnie stanowiło lepsze rozwiązanie niż poprzedzająca je próżnia polityczna. Potwierdzało, że wobec braku chęci krajów członkowskich do zaoferowania biednym, słabym gospodarczo krajom, takim jak Ukraina, prostej drogi do członkostwa – Unia musi w pewien sposób zająć się swoim wschodnim sąsiedztwem.

Jednak od samego początku Partnerstwo Wschodnie opacznie rozumiano. Do jednego bowiem worka wrzucano kraje małe i duże, demokracje i dyktatury, pragnących reform oraz zawzięcie stawiających im opór. Oczekiwanie, że taka sama polityka będzie odpowiadała tak zróżnicowanym krajom, jak Azerbejdżan, Białoruś, Gruzja, Mołdawia i Ukraina, było swego rodzaju pobożnym życzeniem.

Zakładano również, że Kreml dostrzeże korzyści płynące z posiadania stabilnych i dobrze prosperujących sąsiadów. Zachodni politycy nie docenili głębokiego przekonania wielu Rosjan, że Zachód ma na celu jedynie osaczenie i zniszczenie ich kraju. Przywódcy krajów europejskich nie pojmowali, dlaczego ich starania mogły być w taki sposób interpretowane. Przecież nikt inny tylko Europa zablokowała amerykański plan zmierzający do wprowadzenia Gruzji i Ukrainy do NATO. Europa nie miała też nic wspólnego ze sponsorowaną przez Amerykę kolorową rewolucją, która obaliła autokratyczne reżimy (w Gruzji w 2003, na Ukrainie w latach 2004–2005). Europa inaczej do tego podchodziła: raczej dyskretnie promowała wyższe standardy administracji publicznej oraz integracji ekonomicznej, coś, co z pewnością wszystkim przyniosłoby korzyści.

Ignorowano także wrodzony antyzachodni stosunek reżimu Putina. Tymczasem w Rosji od 1999 roku poczęło narastać pragnienie drażnienia, prowokowania i straszenia Zachodu, które stało się z czasem głównym wyznacznikiem rosyjskiej polityki zagranicznej. Nie zwracano uwagi na ideologiczne wyzwania, jakie stanowią dla Kremla odnoszące sukcesy kraje postkomunistyczne. Wystarczającym złem było już to, że kraje takie jak Estonia i Polska nieźle sobie radzą. Jeżeli Ukraina i Gruzja będą miały prawdziwe wybory, otwartą gospodarkę i wolność słowa w mediach, Rosjanie mogą zacząć zadawać pytania, dlaczego nie mają tego samego. Jak Praska Wiosna w Czechosłowacji w 1968 roku stanowiła egzystencjalne zagrożenie dla autorytarnego komunizmu Leonida Breżniewa, tak perspektywa dobrobytu, wolności, praworządności i integracji europejskiej w Gruzji i na Ukrainie są potencjalnym wyzwaniem dla autorytarnego kapitalizmu w Rosji.

Rosja obawia się miękkich metod dyplomatycznych Zachodu, lecz nie jego siły woli. Moskwa postrzegała Partnerstwo Wschodnie jako element grożący wtargnięciem zachodniego intruza na jej terytorium. Uważała także – jak się okazało, słusznie – że Bruksela niezbyt poważnie realizuje tę politykę. Dlatego Partnerstwo Wschodnie oba światy traktowały po macoszemu. W oczach Rosjan jawiło się jako prowokacyjne, a mimo to podatne na naciski.

Jego najsłabszym punktem było to, że w oczach przywództwa ukraińskiego nie przedstawiało się wystarczająco atrakcyjnie. Unia Europejska domagała się, aby władze w Kijowie (wówczas najbardziej niekompetentna i skorumpowana ekipa rządząca w Europie) podjęły się dotkliwych, zdecydowanych reform, obiecując w zamian jedynie skromne korzyści w przyszłości. Szalę niechęci przeważało to, że „partnerstwo” nie oferuje ostatecznego członkostwa w Unii. Byłby to zasadniczy element: coś w rodzaju punktu orientacyjnego dla wszystkich sił politycznych na Ukrainie. Bez niego polityczny kompas stał się nieprzewidywalny.

Później, gdy ludzie Kremla prężyli muskuły latem 2013 roku, Unia Europejska nie dostrzegała zagrożenia. Najpierw Kreml wymógł na Armenii odrzucenie propozycji UE i tym samym zmusił do przyjęcia konkurencyjnego projektu rosyjskiego: unii celnej. Następnie rozpoczął ekonomiczną walkę przeciw Ukrainie, wymachując jednocześnie kijem (sankcje handlowe) i marchewką (obietnica taniego gazu i pożyczek z niższym oprocentowaniem). Putin złożył te propozycje Wiktorowi Janukowyczowi w bardzo twardy sposób, dołączając pogróżki wymierzone w jego osobiste bezpieczeństwo. Eurokraci o łagodnym usposobieniu nie mieli szans współzawodniczyć z takim językiem ani warunkami umowy. Sama zaś Unia Europejska sprawiała wrażenie, że w ogóle nie zdaje sobie sprawy z tego, iż geopolitycznie jej pomoc jest przestarzała i żałosna, gdy ma się do czynienia z tak ogromnym, potężnym krajem, całkiem odmiennie podchodzącym do wielu spraw.

Agresywna, oportunistyczna polityka Rosji w stosunku do Ukrainy stanowi jedynie część problemu. Należy na to spojrzeć także w kontekście słabości Ukrainy oraz nieuwagi i samozadowolenia zewnętrznego świata. Po pomarańczowej rewolucji z lat 2004–2005 pozornie proeuropejscy i skłonni do reform przywódcy w Kijowie zaprzepaścili wszystkie szanse, aby pokierować prawidłowo swoim państwem, torując drogę do zwycięstwa ponuremu Janukowyczowi w 2010 roku. Uderzające jest na przykład to, że po upływie z górą dwudziestu lat od uzyskania niepodległości, pozostając pod rządami i prezydenturami wielu różnych frakcji, ten kraj wciąż nie zainstalował wzdłuż swoich granic liczników gazu pobieranego z Rosji. To tak jakby prowadzić sklep, w którym dostawy nie są sprawdzane według faktur, a ceny wahają się w zależności od relacji klientów z właścicielem. Kloaka korupcji i pogoń za zyskiem z inwestycji – czerpanie nienależnych korzyści z biurokracji i z zasobów naturalnych – zatruwały Ukrainę przez długie lata.

W praktyce oznacza to, że uciskanie Ukrainy przez Rosję stanowiło serię zuchwałych taktycznych posunięć, z których każde kończyło się strategiczną klapą. Presja ta faktycznie okazała się skuteczna, gdyż utwierdziła Janukowycza, by porzucił Partnerstwo Wschodnie. Nie przewidziano jednak, że setki tysięcy, a później miliony Ukraińców zmobilizują się w zbiorowym proteście. Złość na całkowite podporządkowanie się rządu Moskwie wzmagała jeszcze wściekłość na brutalne traktowanie demonstrantów: bicie i uprowadzenia, a wreszcie użycie ostrej amunicji przez snajperów.

Ciągła okupacja protestujących na Majdanie, centralnym placu Kijowa, stała się niezwykłym przykładem wspólnotowego oporu. Towarzyszyły temu nabożeństwa kościelne, powiewające flagi europejskie, kuchnie i szpitale polowe, a także improwizowane wykłady akademickie, wzniosłe przemowy i koncerty rockowe. Euromajdan, jak go nazwano, był jedynym miejscem na świecie, gdzie raczej niewyróżniająca się polityk Cathy Ashton, wówczas szefowa polityki zagranicznej Unii Europejskiej, mogła spotkać się z wiwatującym tłumem, skandującym jej imię niczym okrzyk wojenny na polu bitwy o demokrację i wolność.

Rosja domagała się, aby rząd Ukrainy siłą rozpędził protestujących. To się nie udało. Janukowycz, człowiek o wyraźnie ograniczonych możliwościach intelektualnych i emocjonalnych, uciekł gdzie pieprz rośnie. Kiedy protestujący urządzili inspekcję jego posiadłości pod Kijowem, znaleźli nie tylko groteskowy przepych, będący przejawem marnotrawstwa i złodziejstwa związanego z jego rządami, lecz także ogromny zbiór obciążających go dokumentów, które uciekając w pośpiechu, porzucił w przydomowym stawie.

Nawet jeśli odbyło się to kosztem rozdarcia i inwazji, działania Rosji doprowadziły przynajmniej do skrystalizowania się ukraińskiej świadomości narodowej opartej na przeciwstawieniu się ingerencji Kremla. Cokolwiek Putin zyskuje na krótką metę, w dłuższej perspektywie jest to – ta zmiana sentymentów – skazane na porażkę.

Prawdziwa historia Ukrainy to historia demokratycznej rewolucji, miejscami chaotycznej, z pewnymi niepokojącymi tu i ówdzie elementami oraz pogłoskami o niejasnym ich sponsorowaniu (źródła wywiadowcze uważają, że skrajnie prawicowe grupy były faktycznie finansowane przez rząd i Rosję, aby zatruć protesty wobec ekstremizmu). Maszyna propagandy Kremla przedstawia to w zgoła odmienny sposób: rewolucja była puczem, w którym spadkobiercy kolaborantów nazistów wraz z narkomanami, pederastami, zachodnimi prowokatorami i inną hołotą obalili demokratycznie wybrany rząd. Majdan nie jest inspirującym cudem samoorganizacji demokratycznego protestu, lecz ochlokracją – twierdzą propagandyści. Ich zdaniem po wyjeździe Janukowycza Ukrainą rządzi chaos i jedynie interwencja zewnętrzna mogłaby ochronić rosyjskich „rodaków” (dwuznaczne określenie, używane przez Kreml przy każdej sposobności) przed rewanżem faszystów.

To przygotowało grunt pod aneksję Krymu, autonomicznego regionu Ukrainy z rosyjskim portem w Sewastopolu i bazą morską liczącą 25 tys. żołnierzy. Mimo że Krym ma wielkie dziejowe znaczenie dla Rosji (został podbity przez Katarzynę Wielką w 1783 roku), ma jeszcze inną historię. Zamieszkująca go od wieków populacja Tatarów została objęta przez Stalina masowymi deportacjami w 1944 roku (połowa z nich umarła w ciągu roku, a ci, którzy przeżyli, z trudem wrócili, ale jak dotąd nie otrzymali żadnych rekompensat). Krym stał się częścią radzieckiej Ukrainy w 1954 roku, gdy granicami republik radzieckich były po prostu wewnętrzne granice administracyjne. To jedyny region Ukrainy z większością populacji deklarującą swą rosyjskość; wielu z nich to emerytowani wojskowi sentymentalnie nastawieni do byłego Związku Radzieckiego.

Symboliczna rola Krymu w rosyjskich umysłach, obecność żołnierzy i niezadowolona większość mieszkańców okazały się fatalną kombinacją. Kreml rozpętał burzę propagandową, wykorzystując do tego celu wymyślone zbrodnie i obecność „faszystów” w tymczasowym rządzie Ukrainy, który objął władzę po upadku reżimu Janukowycza. Nieliczne wojska ukraińskie na Krymie zostały zaatakowane, a następnie okrążone przez armię rosyjską. Referendum z 16 marca 2014 roku, wyreżyserowane przez sprzyjające Kremlowi władze, przyniosło druzgocące zwycięstwo zwolenników włączenia Krymu do Federacji Rosyjskiej.

Niemniej główny zamysł Rosji, że „rodacy” potrzebują ochrony, jest bezpodstawny. „Mówiący po rosyjsku” jest już taką samą kategorią polityczną jak „mówiący po angielsku”. Ludzie posługują się językiem rosyjskim z wielu różnych powodów, mających lub niemających związku z ich miejscem urodzenia, obywatelstwem, przynależnością polityczną czy deklarowanym pochodzeniem etnicznym.

Niektórzy zachodni politycy dopatrywali się związku między rosyjskim wezwaniem do zniewolonych „rodaków” a motywacją Hitlera do udzielenia ochrony Volksgenossen w Czechosłowacji. Otóż to jest krzywdzące dla Hitlera (pewnie z rzadka czytacie coś takiego). Prawdą jest, że propaganda nazistowska cynicznie podsycała żale Niemców sudeckich (korzystając z radia, tak jak władze rosyjskie z telewizji) i że hitlerowski rozbiór Czechosłowacji stanowił pogwałcenie prawa. Jednak rząd w przedwojennej Pradze dał czeskim Niemcom prawdziwe powody do narzekań. Niemiecki nie należał do języków oficjalnych (nie używano go w ogólnokrajowych audycjach radiowych), a tożsamość Czechosłowacji opierała się na etnicznej i językowej przewadze Czechów i Słowaków, co zostawiało Niemcom (lub Węgrom) niewiele pola do odgrywania państwowotwórczej roli czy poczucia należenia do społeczności.

Na Ukrainie jest inaczej. Oferuje ona „mówiącym po rosyjsku” (jakkolwiek byśmy ich zdefiniowali) znacznie więcej uznania i praw niż przedwojenna Czechosłowacja dawała Niemcom. Ukraina jest krajem prawdziwie dwujęzycznym (czego obywatele Federacji Rosyjskiej, a także Brytyjczycy i Amerykanie nie mogą sobie wyobrazić). Rosyjski jest używany powszechnie i swobodnie, jest językiem nauczania na wszystkich poziomach edukacji. Faktycznie słychać, że wielu ukraińskich polityków swobodniej posługuje się rosyjskim niż językiem narodowym. Podczas przewrotu protestował na Majdanie tylko jeden etniczny Rosjanin; zginął na początku 2014 roku od kul snajperów.

Historyk Timothy Snyder uwydatnił jeszcze inne sprzeczności motywacji działań Kremla. Padały twierdzenia, że oto Ukraina cierpi wskutek odwetu nazistów. Tymczasem niektórzy główni przywódcy w rządzie tymczasowym to byli Żydzi (cieszący się gorącym wsparciem wszystkich lokalnych przywódców żydowskich). Wyraźnie widać sprzeczność: jak naziści mogą być Żydami? Jednak każdy, kto posiada wiedzę o propagandzie radzieckiej, znalazłby pewne podobieństwo. Związek Radziecki traktował nazizm jak najgorszego diabła i przedstawiał swoich oponentów jako cichych współpracowników i apologetów Trzeciej Rzeszy. A przecież Związek Radziecki był także głęboko antysemicki i nie utrzymywał żadnych stosunków dyplomatycznych z Izraelem przez większość wspólnej historii obu narodów.

Jak zauważa Snyder, propaganda nie ma na celu kreślenia rzeczywistości: ma ją kreować. Ma być scenariuszem zmierzającym do motywowania społeczeństwa i ustalania warunków debaty: „Nie wersja świata, w jakim żyjemy, lecz raczej przedstawienie świata, który nadchodzi”[7]. Propaganda Kremla odzwierciedla jego ideologię, w której Rosja jest orędownikiem cenionych, odwiecznych wartości, napastowanym przez złowrogi i dekadencki Zachód.

Mimo że ta ideologia wspaniale się w Rosji rozwinęła, to procesy polityczne i instytucje uległy rozkładowi. Na pierwszy rzut oka politycy w Moskwie nigdy nie wydawali się bardziej skryci i mniej zaangażowani. Prawo traktujące osobę otrzymującą dotacje lub fundusze spoza Rosji jako „zagranicznego agenta” wypacza kampanię na rzecz praw człowieka i działania innych grup nacisku. Grzywny oraz kary więzienia zastraszyły opozycję, ograniczono korzystanie z Internetu. Jedyną istotną zmianą w reżimie byłego funkcjonariusza KGB i jego biznesowych kumpli, którzy przejęli Rosję w 2000 roku, jest to, że członkowie tej grupy stali się o wiele bogatsi. Za kulisami aż kipi od intryg. W wyniku nałożonych sankcji część najbogatszych Rosjan ma wiele do stracenia. Decyzja, aby zaatakować Ukrainę, została podjęta przez Putina po konsultacjach z nieliczną grupką jego przyjaciół z grona byłych współpracowników KGB. Potęga Rosji obraca się wokół trójąta: model biznesowy, reżim i osobowość Władimira Putina. Model biznesowy opiera się na rabowaniu i praniu pieniędzy. Reżim to nic innego jak kasta byłych urzędników KGB oraz ich przyjaciół ze świata biznesu i przestępczości. Obydwa te elementy najprawdopodobniej się nie zmienią.

W centrum, jednakże, znajduje się enigmatyczny były szpieg, który teraz jest zarówno uznanym władcą Kremla, jak i jego więźniem. Odcisnął wprawdzie niezatarty ślad w rosyjskiej historii, tyle że nie bardzo wiadomo, jak mógłby bezpiecznie ujść ze swymi laurami. Gdy nie będzie miał władzy, co powstrzyma kogoś stawiającego niewygodne pytania (opisane w Rozdziale 1), dotyczące na przykład tajemniczych wybuchów w budynkach mieszkalnych w Moskwie? Co, jeśli ktoś zakwestionuje fortunę takich firm, jak Gunvor czy RosUkrEnergo, beneficjentów strumieni finansowych, które w innych okolicznościach (delikatnie to ujmując, bynajmniej nie oszczerczo) wpłynęłyby do kieszeni rosyjskich podatników i akcjonariuszy. Wyobraźmy sobie wiadomości telewizyjne w post-Putinowskiej Rosji, przez którą przetacza się fala spekulacji na temat zdarzeń w Riazaniu, i wznowienie śledztwa przez tamtejszą prokuraturę w sprawie dziwnych bomb, które nigdy nie wybuchły. Albo że policja szwajcarska dzięki uzyskaniu poufnej informacji od rosyjskich kolegów urządza obławę na biura Gunvoru i wypytuje pracowników o pranie pieniędzy. Od takich pozornie niegroźnie wyglądających wydarzeń jest już tylko krok od formułowania pytań prowadzących do serca prezydentury Putina.

Mając na uwadze wszystkie nieszczęścia, jakie Rosja sprowadziła na swoich sąsiadów, nie powinniśmy zapominać, że największymi ofiarami epoki Putina są sami Rosjanie. Krytycy mojej książki usiłują przedstawić mnie i moich czytelników jako rusofobów (często łącząc to określenie z przymiotnikiem „patologiczni”). Przy każdej możliwej okazji odpieram te ataki. W moim przekonaniu rusofobami są ci, którzy źle rządzą i okradają Rosję, racząc jej mieszkańców mieszaniną strachu oraz pogardy, zabijając i wsadzając do więzienia ludzi stających im na drodze. Putinowi i jego kolegom nie udało się ani zmodernizować usług publicznych i infrastruktury kraju, ani zdywersyfikować gospodarki pod względem zużycia surowców naturalnych. Teraz przysparza to reżimowi mniej poparcia niż kiedykolwiek wcześniej.

Optymistyczna wersja jest taka, że Rosja nadal znajduje się na wyboistej drodze do normalności. Rośnie nowa klasa średnia, która w końcu zacznie domagać się innej perspektywy oraz dobrej jakości dóbr publicznych i prywatnych. Podzielam ten optymizm – w długim horyzoncie czasu. Niestety, teraz w Rosji dzieje się nie najlepiej. Dobitnym przykładem wrogości do własnych obywateli jest przypadek Sergieja Magnickiego, nieszczęsnego prawnika, który odkrył oszustwo na kwotę 230 mln dol., popełnione przez urzędników rosyjskich na niekorzyść podatników.

Po ujawnieniu tych nadużyć Magnicki został aresztowany na podstawie sfabrykowanych zarzutów. Przetrzymywany w straszliwych warunkach zmarł rok później, w oczekiwaniu na rozpoczęcie procesu sądowego. W dniu śmierci został dotkliwie pobity. Władze rosyjskie nie wszczęły śledztwa przeciw temu przestępstwu, przeciwnie, sięgnęły po zastraszanie i wygrażanie. W groteskowo zniekształconym procesie prawnym wręcz obwiniono Magnickiego o nieujawnienie oszustwa, a potem pośmiertnie (!) wytoczono mu proces.

Poglądy Rosjan na temat ich rządzących pozostają tak samo ambiwalentne, jak opisywałem je w 2008 roku. Z przerażeniem i pogardą obserwują służby publiczne, wymiar sprawiedliwości, infrastrukturę i biurokrację. Większość wspiera międzynarodową kampanię odmawiania wydawania zachodniej wizy osobom zamieszanym w sprawę Magnickiego i zamrożenia ich kapitałów zagranicznych. Paradoksalnie, mimo że przeważająca część przyznaje, że ich kraj jest skorumpowany i źle zarządzany, oraz potępia słabą jakość usług publicznych, ich osobista ocena pana Putina pozostaje wysoka. Najwyraźniej wielu Rosjan faktycznie wierzy w wypowiedzi publikowane w mediach, że zaangażowanie Rosji w sprawę Ukrainy jest wstępem do zapewnienia ochrony rodaków przed faszystami i pedofilami. Jednakże błędem byłoby wyciąganie zbyt wielu wniosków z sondaży opinii publicznej. Przeprowadza się je często przez telefon, naturalne jest, że ktoś pytany przez obcą osobę w półautorytarnym państwie, co sądzi o przywództwie kraju, roztropnie powie coś pochlebnego.

Nadzieje na liberalizację z okresu czteroletniej prezydentury Dmitrija Miedwiediewa okazały się płonne, choć niektórzy wspominani w tej książce więźniowie polityczni wyszli już na wolność. Najbardziej znany z nich, miliarder Michaił Chodorkowski, opuścił więzienie tuż przed olimpiadą w Soczi, po czym natychmiast wyjechał z Rosji, aby rozpocząć potężną kampanię przeciwko reżimowi Putina. Brał udział w protestach na Majdanie w czasie inwazji Rosji na Krym. Michaił Gutserijew, właściciel Rosnieftu, powrócił do Rosji z londyńskiego zesłania.

Zmienił się również zasadniczo rozkład sił na polu energetyki, opisywany w Rozdziale 7. Korupcja ograniczyła pole manewru Kremla. Gdy pan Putin doszedł do władzy, rosyjski budżet zamykał się przy cenie ropy na poziomie 20 dol. za baryłkę. Teraz ta cena musiałaby wynosić 115 dol. Decyzja kartelu OPEC, aby zakończyć ograniczenia produkcji, a także gwałtowny wzrost produkcji amerykańskiej ropy naftowej wywróciły rynek do góry nogami.

Nie widniejący nawet na horyzoncie w 2008 roku gaz łupkowy może w dłuższej perspektywie zredukować zależność Europy od gazu importowanego. Na niczym spełzły próby ustanowienia przez Rosję międzynarodowego kartelu skupiającego kraje wydobywające gaz. Unia Europejska pokazała zasługującą na uznanie stanowczość w stosunku do psującego rynek Gazpromu. Mimo że niepowodzeniem zakończył się projekt rurociągu Nabucco, który miał poprowadzić gaz z Azji Środkowej i Kaukazu do Europy Środkowej, zbudowano wiele innych gazociągów. Te „połączenia międzysystemowe” oznaczają, że dziś Rosji znacznie trudniej jest odciąć dostawy gazu do niektórych krajów europejskich. Gaz tłoczony przez rosyjski gazociąg Nord Stream do Niemiec może być z powodzeniem przesyłany do Polski, Czech, Słowacji i innych krajów. Istnieje nawet możliwość przesłania gazu z Unii do Ukrainy.

Unia Europejska wymusiła na krajach członkowskich „rozdzielenie” ich przemysłów gazowych. Ten żmudny, lecz ważny krok oznacza, że każdy, kto posiada gazociąg, musi obecnie udostępnić go do przesyłania gazu niezależnie od źródła jego pochodzenia. Jednym zręcznym ruchem zniweczono w ten sposób biznesowy model Gazpromu. Innym ogromnym zagrożeniem dla przychodów Kremla jest zlikwidowanie związku między ceną gazu a ceną ropy naftowej, związku, który sztucznie windował ceny gazu w Europie. Jeszcze większym sukcesem Unii pod koniec 2014 roku było zmuszenie Rosji do nagłej i upokarzającej rezygnacji z gazociągu South Stream.

Rosja nadal usiłuje władać swoją bronią energetyczną, odnosząc sukcesy w krajach nie posiadających żadnego alternatywnego źródła dostaw energii. Rurociągi, które przesyłają gaz, również przesyłają pieniądze: potężne źródło handlu wpływami i siłami politycznymi. Jednak ogólnie biorąc, broń gazowa jest coraz mniej skuteczna[8]. Każde odcięcie z przyczyn politycznych uwydatnia ryzyko robienia interesów z Rosją przez kraje europejskie. Nawet Niemcy, kiedyś najlojalniejszy klient Rosji w Europie, teraz postrzegają ją jako drogie i niepewne źródło gazu.

To podkreśla szerszy, pożądany zwrot w bezpieczeństwie europejskim. Niemcy, główny winowajca za czasów Gerharda Schrödera, stały się mistrzem interesów wschodnioeuropejskich. Angela Merkel czuje odrazę do Putina. „Wyczuwa diabła” – jak mówi z aprobatą starszy polityk z sąsiadującego kraju. Na pierwszym ich spotkaniu rosyjski prezydent wziął ze sobą swego labradora, wiedząc, że kanclerz Niemiec od dziecka boi się psów. Zwierzę obwąchiwało nogi pani Merkel. Nie zareagowała na ten typowy element presji psychologicznej KGB. Nigdy jednak, ani ona, ani jej doradcy, nie zapomnieli Putinowi tej zniewagi.

Zamiast szczególnych relacji z Rosją Niemcy nawiązały nadzwyczajną przyjaźń z Polską. Kwitnie handel zagraniczny, przewyższając handel z Rosją w 2013 roku. To znacząco przesunęło polityczny środek ciężkości Niemiec. Rosyjskie lobby biznesowe w tym kraju nadal pozostaje silne, ale już nie dominuje jak dawniej. Wśród niemieckiej lewicy niechęć do szowinizmu i twardej ręki przedstawicieli rosyjskiego reżimu okazały się silniejsze od antyamerykanizmu, poprzednio przechylającego szalę na korzyść Rosji. Ogólnie biorąc w Niemczech zaufanie do Putina znacznie spadło. W 2003 roku ufało mu prawie trzy czwarte Niemców, w 2013 mniej niż jedna czwarta. W początkach kryzysu na Ukrainie aż 62 proc. Niemców deklarowało poparcie dla wzmożenia nacisków politycznych na Rosję (choć tylko mniejszość opowiadała się za sankcjami ekonomicznymi).

Podczas gdy słabły powiązania z Rosją, umacniały się kontakty między panią Merkel a jej polskim odpowiednikiem Donaldem Tuskiem – to w przeszłości jedne z najsilniejszych więzi między głowami rządów europejskich. Pomogło to Tuskowi uzyskać jej poparcie przy głosowaniu na szefa Rady Europejskiej. Sikorski wygłosił nawet mowę w Berlinie w listopadzie 2011 roku, w której dowodził, że największym zagrożeniem dla polskiego bezpieczeństwa są nie działania Niemców, lecz niemiecka bezczynność wobec kryzysu europejskiego. Określając Niemcy jako „nieodzowny naród” Europy, powiedział: „Oczekuję od Niemiec, aby w trosce o was i o nas, pomogły [strefie euro] przeżyć i prosperować. Dobrze wiecie, że nikt inny nie może tego zrobić. Będę prawdopodobnie pierwszym w historii polskim ministrem spraw zagranicznych, który to mówi, ale mniej się obawiam niemieckiej siły niż zaczynam bać się niemieckiej bezczynności”. Obawy o Europę dwóch prędkości, w której Rosja byłaby w stanie stworzyć przepaść i rządzić, okazały się bezpodstawne.

Dla kontrastu Wielka Brytania, która po morderstwie Aleksandra Litwinienki w 2006 roku zamroziła relacje z Kremlem, odłączyła się od europejskich systemów bezpieczeństwa energetycznego. Jednym z powodów może być to, iż BP jako najważniejsza firma energetyczna kraju posiada teraz 20 proc. udziałów w Rosniefcie, przedsiębiorstwie ufundowanym na skradzionej własności. W Rozdziale 2 szczegółowo opisuję, jak ucztowała na pozostałościach po Jukosie, gigancie naftowym Chodorkowskiego. Bez swoich inwestycji rosyjskich BP i wiele funduszy emerytalnych, które zależą od dywidendy, staje w obliczu katastrofy: konsekwencji rujnujących procesów sądowych wytoczonych po fatalnej awarii platformy wiertniczej w Zatoce Meksykańskiej w 2010 roku. Za te szkodliwe wpływy na politykę brytyjską nazwałem BP „Britnieftem”.

Możliwe, że moim największym przeoczeniem w 2008 roku było niedocenienie wymiaru militarnego rosyjskiego zagrożenia. Moja początkowa skrótowa definicja „nowej zimnej wojny” była taka, że problemem są rosyjskie banki, nie czołgi. Agresja wojskowa mogła należeć do przeszłości, ale faktycznie musieliśmy się znacznie bardziej martwić o rosyjską penetrację naszego systemu finansowego, a w konsekwencji o potencjalne ograniczenia naszej swobody działania w przyszłości.

Druga część tego przesłania była prawdą, niestety pierwsza – pomyłką. Bezkonfliktowy stan trwałego bezpieczeństwa militarnego w Europie okazał się nietrwały. Nastąpił gwałtowny zwrot, jakiego tylko nieliczni mogli się domyślać jeszcze w początkach minionej dekady. Rosja dozbraja się w szybkim tempie, podczas gdy zdolności obronne Zachodu maleją. Rządy zachodnioeuropejskie starają się reagować. NATO, postrzegane już jako formacja schyłkowa, znów nabiera znaczenia, mamy więc na nowo żywe relacje transatlantyckie. Europa nie potrafi samodzielnie obronić się przed Rosją, brakuje zarówno wojsk konwencjonalnych, jak i arsenału nuklearnego.

Podobna wyrwa w wiarygodności stanowiła potencjalnie śmiertelną słabość w czasie starej zimnej wojny. I teraz też tak jest. Najlepszym sposobem, aby uniknąć trzeciej wojny światowej, tak jak w przeszłości, jest jasna komunikacja co do zdolności odstraszających NATO. Kreml, nawet w swym najbardziej mesjanistycznym, obrażonym i agresywnym sposobie myślenia, musi się zastanawiać, czy napad lub prowokacja wobec któregokolwiek z krajów NATO nie spowoduje natychmiastowej, niedwuznacznej i bolesnej odpowiedzi.

Niepokojące jest to, że obecna sytuacja jest nieco inna niż kiedyś. Część winy leży po stronie Europy ze względu na jej niechęć do wydawania pieniędzy na obronę. Część bierze się z tego, że w przeszłości Zachód nie wysłał Rosji żadnego wyraźnego sygnału, zwłaszcza podczas ataku cybernetycznego na Estonię w 2007 roku czy po wojnie w Gruzji w 2008 (gdy Unia nałożyła możliwie najmniejsze sankcje i wycofała je tak szybko, jak tylko mogła). Jednak największa szczelina w europejskim systemie bezpieczeństwa ma swoje źródła w Waszyngtonie. Szkody zaczęły się pojawiać za rządów Busha, który zaniedbał swoich europejskich przyjaciół podczas działań na polu „wojny z terroryzmem”. Lojalni sojusznicy przelali krew i finanse w Iraku oraz Afganistanie. Część z nich, jak Polska i Litwa, także mocno się zaangażowali, udostępniając na przykład tajne więzienia (zwane „czarnymi dziurami”) do przetrzymywania i rzekomo torturowania podejrzanych o terroryzm. Gdy się spojrzy z wąskiego militarnego punktu widzenia, udział w misjach zagranicznych zbudował zaufanie i tzw. interoperacyjność. Jednak patrząc z szerszej perspektywy, relacje transatlantyckie doznały uszczerbku. Co więcej, kraje NATO w „starej Europie”, takie jak Francja i Niemcy, mają poczucie, że nowe kraje sojuszu stały się nadmiernie i bezkrytycznie entuzjastyczne w stosunku do Ameryki. Lecz zarazem w żaden sposób nie zareagowały na obawy tych krajów związane z Rosją.

Barack Obama tylko częściowo naprawił te stosunki. Na początku jego administracja poszła tropem swoich poprzedników, obarczając winą za złe relacje z Kremlem potknięcia z przeszłości i usiłując poukładać je przez okazanie dobrej woli i osobistej dyplomacji. To jednak obniżyło rangę demokracji i spowodowało skupienie się na powściągliwej współpracy w kwestiach przynoszących obopólną korzyść. W rezultacie nastąpił słynny „reset” w dwustronnych stosunkach, podkreślony przez wciśnięcie przez Hilary Clinton i Siergieja Ławrowa czerwonego przycisku z napisem Pieriegruzka. Celem było oddzielenie spraw, w których Stany Zjednoczone i Rosja nie zgadzają się (takich jak prawa człowieka i bezpieczeństwo krajów byłego terytorium radzieckiego), od spraw, które mogły zakończyć się porozumieniem i nawet były pożądane, jak tranzyt sprzętu wojskowego do Afganistanu, kontrola armii, ochrona prawna przestrzeni powietrznej itd. Niestety, rusycyści amerykańskiego Departamentu Stanu najwidoczniej mieli wolne, gdy wymyślano tę sztuczkę. Jak na ironię rosyjskie słowo na przycisku oznaczało bowiem „przeciążenie”, a nie zresetowanie; poprawnie należałoby napisać Pieriezagruzka.

Wielu w Europie Wschodniej byłoby zadowolonych z poprawy stosunków między Waszyngtonem i Moskwą. W konflikcie Wschód – Zachód kraje z pierwszej linii frontu najdotkliwiej odczuwały ich zamrożenie. Ale administracja niezbyt się liczyła z uczuciami swoich sojuszników (rzeczywiście, niektórzy urzędnicy państwowi zdawali się sądzić, że Europejczycy z centralnej i wschodniej części kontynentu muszą zostać ukarani za ich lojalność wobec administracji Busha). Stany Zjednoczone nie tylko odwołały plany systemu obrony przeciwrakietowej w Polsce i Czechach (w obronie owych planów rządy obu krajów zaangażowały mnóstwo kapitału politycznego). Zrobiono to też w znacząco beznadziejny sposób: do Polski przekazano wiadomość o odwołaniu tarczy antyrakietowej 17 września 2009 roku, dokładnie w 70. rocznicę ataku Rosji w 1939 roku. Odsłoniło to pożałowania godną, aczkolwiek charakterystyczną ignorancję wobec wrażliwości europejskiej. To tak jakby przekazać Ameryce złą wiadomość co do systemów bezpieczeństwa w regionie Azji Południowej i wybrać na to przekazanie rocznicę ataku na Pearl Harbor. Jeśli połączyć to wszystko z chłodnym, oderwanym od rzeczywistości stosunkiem do sojuszników (określanych jako „partnerzy”), a także z wysyłaniem niekompetentnych urzędników do najbardziej odpowiedzialnych zadań dyplomatycznych, to takie podejście Amerykanów do Europy musiało doprowadzić do niezadowolenia w Europie.

Wszelako administracja Obamy dokonała jednej dobrej rzeczy, bez której kontynent mógłby stać się miejscem o wiele bardziej niebezpiecznym. Przez lata powstrzymywano się w NATO od opracowania planów działania kryzysowego dla nowych członków z byłego bloku sowieckiego, obawiając się urażenia Rosjan. Sojusz tak często podkreślał, że chce przyjaznych stosunków z Rosją, że w końcu stał się zakładnikiem własnej retoryki. Zmiana nastąpiła dopiero po interwencji Baracka Obamy podczas szczytu NATO w Strasburgu i Kehl w kwietniu 2009 roku. Pod wpływem nacisków ze strony amerykańskiej (i mimo tradycyjnej już opozycji niemieckiej) NATO w końcu zgodziło się na opracowanie planów kryzysowych. Niemcy nalegali, żeby utrzymać tę decyzję w tajemnicy, tak aby uniknąć reakcji Rosji. Pozostali jednak nie mieli nic przeciwko otwartości rozmów[9].

Obecnie Stany Zjednoczone zaczynają zwracać więcej uwagi na obronę europejską. Opracowanie planów działania kryzysowego przełamało jedno tabu, bieżące reagowanie na inwazję Rosjan przełamało kolejne. Zorganizowane pod koniec 2013 roku ćwiczenia wojskowe Steadfast Jazz, obejmujące obronę fikcyjnego kawałka północno-wschodniej Europy przed atakiem nieokreślonych sił zewnętrznych, stanowiły pierwsze tego rodzaju manewry od czasu zakończenia zimnej wojny. NATO usilnie starało się bagatelizować ich rolę. Ale dla Europejczyków ze wschodniej części kontynentu i krajów nadbałtyckich ćwiczenia Steadfast Jazz miały wielkie znaczenie; w odczuciu ich mieszkańców były długo wyczekiwaną, uspokajającą odpowiedzią na o wiele szersze rosyjskie manewry Zapad (Zachód), przeprowadzone w 2009 i 2013 roku. W zamyśle miały one odeprzeć atak na Rosję zorganizowany przez „nacjonalistów” z sąsiedniego kraju. W rzeczywistości ćwiczono manewry taktyczne i ich wdrożenie na wypadek inwazji oraz okupacji krajów nadbałtyckich, po uprzednim odcięciu ich lądowego połączenia z Polską. Ćwiczenia w 2009 roku zakończyły się pozorowanym atakiem nuklearnym na Warszawę. Inny złowieszczy epizod miał miejsce w Wielki Piątek 2013 roku, kiedy rosyjskie samoloty bojowe wykonały pozorowany atak nuklearny na dwa obiekty militarne w Szwecji, wzbudzając powszechne oburzenie i rozpalając debatę na temat niedostatecznych rozmiarów szwedzkich sił zbrojnych.

Zachód musi teraz wziąć się do pracy na trzech frontach. Pierwszym z nich jest Ukraina, która w 2014 roku przeżyła trzy różne kryzysy (każdy z nich mógł być groźny) i która potrzebuje wielu lat na ich przezwyciężenie. Jednym jest kryzys finansowy, spowodowany lekkomyślnym wydawaniem pieniędzy (łącznie z kradzieżą funduszy publicznych) i dalece niekonkurencyjną, zadłużoną gospodarką. Drugi jest kryzysem politycznym wywołanym przez niedawną quasi-rewolucję i upadek większości instytucji. Aktywni politycznie potentaci wciąż pozostają w kraju dominującą siłą; stanowią nieocenioną pomoc w odpieraniu rosyjskich prowokacji we wschodnich regionach kraju oraz niwelowaniu wynikających stąd zagrożeń dla życia publicznego. Choć duch proeuropejski Majdanu popycha do działania, jest wątłą podstawą do budowy potrzebnych krajowi struktur politycznych, wartości oraz mechanizmów gwarantujących zachowanie równowagi.

Kryzys geopolityczny wywołany otwartą agresją Rosji to trzeci element. Paradoksalnie odpowiedź Zachodu na rosyjski atak może, zamiast poprawić, tylko pogorszyć tę sytuację. Jest małe prawdopodobieństwo, że Zachód będzie dostatecznie silny, aby móc istotnie coś zmienić. Rosja wydaje się znacznie bardziej skłonna do eskalacji wrogości. Jednak skoro Zachód niczego nie zmienia, ryzykuje utratą wiarygodności w razie niepowodzenia. Z drugiej strony, jeśli spróbujemy i nie uda nam się obronić Ukrainy, kto uwierzy, że nasze wysiłki w rejonie Bałtyku są poważne?

Jakiekolwiek oczekiwania co do przyszłości Ukrainy powinny być możliwie skromne. Zachód staje teraz w obliczu konieczności podtrzymywania i obrony kraju, który jest finansowym i politycznym bankrutem. Największą nadzieją dla Ukrainy, Gruzji i Mołdawii jest odniesienie sukcesu na pozostałych terytoriach tych krajów. Propaganda rosyjska może przedstawiać je jako zrujnowane siedliska faszystów, ale jeśli zaczną być one dobrym miejscem do życia, pracy, inwestycji, korzystania z opieki zdrowotnej i uczenia się, to na utraconych ziemiach wpływy Kremla powoli osłabną.

Innym frontem walki jest wspieranie wiarygodności NATO w państwach nadbałtyckich. Wszystkie te kraje żywo reagują na naciski rosyjskie. W Estonii i na Łotwie Kreml demonstracyjnie szacuje populację „rodaków”, sprawdzając, jak daleko może się posunąć w tego rodzaju propagandzie, która jest prowadzona na Ukrainie. Słabość Litwy ma wymiar geograficzny: Rosja może zażądać szczególnych praw tranzytowych do swojej eksklawy, Kaliningradu (zwłaszcza gdyby tam w pierwszej kolejności pojawiły się wyreżyserowane prowokacje, mające na celu odcięcie kolei, dróg, przesyłu energii i gazu).

Największym niebezpieczeństwem jest to, że Rosja próbuje czegoś mniejszego od inwazji, spodziewając się jedynie słabej reakcji Zachodu. Mimo że NATO teoretycznie funkcjonuje na zasadzie, że atak na jednego członka układu jest atakiem na wszystkich, to w praktyce podjęcie decyzji następuje w kilkuetapowym procesie konsultacji. Rosja liczy na to, że odpowiedź NATO na zagrożenie rejonu bałtyckiego, dalekie od jednoznacznie militarnego, może być pokrętnym żądaniem podjęcia dialogu i rozwiązania problemu na drodze dyplomatycznej. To wydaje się bezpieczna opcja dla niektórych co bojaźliwszych krajów europejskich, ale dla NATO byłby to koniec, z druzgocącymi tego skutkami dla przyszłego bezpieczeństwa kontynentu.

Zdecydowanie najlepszą obecnie strategią działania jest upewnienie się co do tego, czy Zachód nie stoi przed wyborem między faktycznym końcem NATO a konfrontacją, która mogłaby doprowadzić do trzeciej wojny światowej. Wymaga to stanowczości. Jak dotychczas obecność militarna NATO w krajach bałtyckich nie porażała rozmiarami: rotacyjne programy patroli powietrznych, współpraca służb wywiadowczych oraz ćwiczenia wojskowe. To nie wystarczy, żeby pokazać Rosji, że Zachód to nie tylko biznes. Pozostali członkowie NATO muszą wzmacniać militarną obecność w regionie – na lądzie, morzu i w powietrzu. Muszą ściślej współpracować ze Szwecją, zwłaszcza w kwestii przyszłości Gotlandii, bardzo ważnej wyspy, bazy obrony powietrznej i antyrakietowej, która mogłaby zmienić przebieg każdego konfliktu militarnego.

Trzeci front to uporanie się z presją Kremla na innych polach. Szpiegostwo rosyjskie osiągnęło bezprecedensowy poziom w historii i jest najprawdopodobniej niebezpieczniejsze i bardziej destrukcyjne dla interesów Zachodu niż było kiedykolwiek w czasach zimnej wojny. Skoordynowane masowe wykluczenie oficerów rosyjskiego wywiadu i ich mocodawców wysłałoby jasny sygnał do Kremla, że czas optymizmu się skończył. Kraje zachodnie muszą także odnowić trudne procedury lustracyjne dla osób na kluczowych stanowiskach, z czego tak niemądrze zrezygnowano w latach 90.

Zachód może również skuteczniej użyć miękkich metod nacisku.

Mimo że administracja Obamy mocno się temu opierała, w 2013 roku Kongres przeforsował prawo nakładające sankcje wizowe i zamrożenie kapitału osobom zaangażowanym w oszustwo odkryte przez Siergieja Magnickiego, a także wszystkim odpowiedzialnym za jego prześladowania i śmierć. Ustanowiło to wreszcie – po raz pierwszy w historii – wyraźną, publiczną karę dla rosyjskich kleptokratów i tyranów. Możemy i powinniśmy nałożyć powszechne sankcje wizowe dla członków elit rosyjskich, nie tylko dla polityków i starszych urzędników państwowych, ale i dla wszystkich oszustów i ich kolesiów ucztujących przy kremlowskim korycie. Posłuszni prawodawcy, propagandyści, którzy przebierają się za dziennikarzy, bandyci w policyjnych mundurach i sędziowie oraz prokuratorzy, którzy nie wypełniają swojego obowiązku bezstronności – wszyscy oni powinni mieć zakaz wstępu do Unii Europejskiej i innych krajów zachodnich, wraz ze swoimi współmałżonkami, rodzeństwem, rodzicami i dziećmi.

Instynktowna antyzachodniość putinistów jest uderzająco obłudna. Oczerniają nas jako dekadentów, wścibskich i odrażających, ale sami kształcą swoje potomstwo w naszych uniwersytetach, wypoczywają w naszych luksusowych kurortach i przechowują swoje nieuczciwie zdobyte pieniądze w naszym systemie bankowym. Oprócz zakazania im podróży w naszą stronę powinniśmy też zamrozić ich finanse, tak samo, jak to robimy z baronami narkotykowymi i watażkami. Zdecydowana większość bogactwa elit rosyjskich pochodzi z wieloletniego okradania Rosjan.

Reakcja Rosji na „prawo Magnickiego” w Ameryce dała przedsmak tego, co może zacząć się dziać z Zachodem, jeśli spróbuje nałożyć sankcje na elitę rosyjską na Ukrainie. Natychmiastową odpowiedzią Kremla było wstrzymanie adopcji rosyjskich sierot przez Amerykanów. Cóż, dość szokujące posunięcie, zważywszy, że wiele dzieci objętych tym procesem jest niepełnosprawnych, żyje w strasznych warunkach, a w niektórych przypadkach nawiązało już bliską więź z potencjalnymi rodzicami. Cięższe sankcje prawdopodobnie przyniosą jeszcze bardziej bezwzględną odpowiedź Kremla. Interesujące, jak daleko sięgać będzie dobra wola Zachodu, do jakich granic samounicestwienia dojdziemy. Próg bólu Władimira Putina (zwłaszcza bólu dotykającego innych Rosjan) może okazać się znacznie wyższy niż próg bólu Zachodu.

Smutna prawda jest taka, że zasadnicze myśli zawarte w tej książce potwierdzają się. Podczas gdy Zachód śpi, odłogiem leży oręż, której moglibyśmy użyć we własnej obronie. Rosja już nie dba o to, czy zostanie wyrzucona z klubów, takich jak Rada Europejska czy G8, ani o to, czy negocjacje o przyłączenie jej do Organizacji Europejskiej Współpracy Gospodarczej uległy zamrożeniu. W rzeczywistości takie „kary” ze strony Zachodu tylko wzmagają przesłanie reżimu do Rosjan: że oto ich kraj jest otoczony przez wrogich hipokrytów. Nie oznacza to, że Zachód powinien wycofać się z poczynionych kroków, lecz nie należy oczekiwać, że odniosą one większy skutek. Sankcje faktycznie mogą boleć, ale są jedynie przejściową niedogodnością dla reżimu Putina, nie zaś prawdziwym zagrożeniem. Jedynym efektem sankcji może być dodatkowa zachęta dla Putina do podjęcia nowych agresywnych działań za granicą oraz do represji w kraju.

Edward Lucas

Warszawa, 5 marca 2015

[1] Zob. np. Derek Brown, „Sing if you’re Vlad to be gay”, The Sun, 7 lutego 2009 r.; http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/features/2214268/Is-Russian-Prime-Minister-Vladimir-Putin-gay.html (dostęp 31.03.15).

[2] „Putin’s Press Conference Proved Merkel Right: He’s Lost His Mind”, New Republic, 4 marca 2014 r.; http://www.newrepublic.com/article/116852/merkel-was-right-putins-lost-his-mind-press-conference (dostęp 31.03.15).

[3] Nina Chruszczewa, „Lost in Byzantium: Putin may be endangering Russia’s future by revisiting the past”, Los Angeles Times, 1 czerwca 2008 r.; http://articles.latimes.com/2008/jun/01/opinion/op-khrushcheva1 (dostęp 31.03.15).

[4] Więcej na temat szczegółów wykładu zob. Aleksandr Dugin, „The War on Russia in Its Ideological Dimensions: An Analysis of the Fourth Political Theory”, 11 marca 2014 roku; http://radikaliai.lt/radikaliai/1832-the-war-on-russia-in-its-ideological-dimension-an-analysis-from-the-perspective-of-the-fourth-political-theory (dostęp 31.03.15).

[5] David Brooks, „Putin Can’t Stop”, New York Times, 3 marca 2014 r.; http://www.nytimes.com/2014/03/04/opinion/brooks-putin-cant-stop.html (dostęp 31.03.15).

[6] Wywiad Cristiny Odone, „We cannot let Putin get away with this’, says Polish Minister”, Daily Telegraph, 10 marca 2014 r.; http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/ukraine/10686706/We-cannot-let-Putin-get-away-with-this-says-Polish-minister.html (dostęp 31.03.15).

[7] Timothy Snyder, „Crimea: Putin vs. Reality”, New York Review of Books, 7 marca 2014 r.; http://www.nybooks.com/blogs/nyrblog/2014/mar/07/crimea-putin-vs-reality/?insrc=hpbl (dostęp 31.03.15).

[8] Arno Behrens, Julian Wieczorkiewicz, „Is Europe vulnerable to Russian gas cut?”, Bruksela, 12 marca 2014 r.; http://www.ceps.be/book/europe-vulnerable-russian-gas-cuts (dostęp 31.03.15).

[9] „Border controls: Thanks to Poland, the alliance will defend the Baltics”, The Economist, 14 stycznia 2010 r.; http://www.economist.com/node/15268095 (dostęp 31.03.15).

Wprowadzenie (z 2009 roku)

Nazwisko przyjaciela na liście śmierci to widok mrożący krew w żyłach. Był 7 października 2006 roku. Miałem właśnie zamiar zatelefonować do Jewgienii Albats, porywczej koleżanki po fachu, dziennikarki, ponieważ kilka dni wcześniej zobaczyłem jej nazwisko na stronie internetowej ekstremistów[1]. Na jednej z podstron (obecnie zablokowanej) witryny www.russianwill.org umieszczono dane wybitnych działaczy społecznych, prawników i dziennikarzy, zaciekłych krytyków Kremla[2] Władimira Putina – przedstawiając ich jako „wrogów narodu”. Podano ich adresy domowe i numery telefonów oraz daty urodzenia, a obok, w miejscu ewentualnej daty śmierci, wstawiono wyglądające złowieszczo znaki zapytania. W praktyce było to cyniczne podżeganie do zabójstwa.

Ale Jewgienia zadzwoniła do mnie pierwsza, żeby przekazać, iż naszą wspólną znajomą Annę Politkowską właśnie zastrzelono pod jej domem. Politkowska była nie tylko najodważniejszą reporterką Rosji. Była największym krytykiem[3] barbarzyństwa, z jakim Kreml dławił wszelki opór buntowników w walczącej o niepodległość Czeczenii. Z zaciekłością relacjonowała zwrot w kierunku autorytaryzmu, okrucieństwa i marnotrawstwa, jaki dokonał się w jej kraju pod przywództwem Putina. Do morderstwa doszło w dniu pięćdziesiątych czwartych urodzin prezydenta; wielu przyjaciół Politkowskiej uznało, że był to rodzaj makabrycznego prezentu. Pomijając już tę kwestię, Jewgienia była przerażona. Politkowska także znajdowała się na czarnej liście ekstremistów. Kto będzie następny? Jeszcze silniejsze ciarki niż sama zbrodnia wywoływała reakcja władz. Morderstwo Politkowskiej powinno zostać potraktowane jak tragedia narodowa. Ale nikt z wyższych urzędników Kremla nawet nie pofatygował się na jej pogrzeb. Putin do śmierci dziennikarki odniósł się dopiero po trzech dniach – i choć potępił zbrodnię, to uznał Politkowską za osobę o „marginalnym znaczeniu”[4].

Pokazało to, jakie niebezpieczeństwo grozi ludziom, którzy krytykują władze w Rosji, i obnażyło upadek wolności prasy w tym kraju. Zaledwie kilka tygodni później Zachód[5] dostał sygnał, który powinien wybudzić go z letargu. Dochodził z serca Londynu. 1 listopada Aleksander Litwinienko, były oficer Federalnej Służby Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej – FSB[6], który wypadł z łask władz i uciekł do Londynu, został otruty rzadko spotykanym promieniotwórczym izotopem polonu 210. Po trzech tygodniach śmiertelnych męczarni, jakie przeszedł w londyńskim szpitalu, w swoich ostatnich słowach o wydanie nań wyroku oskarżył wprost Putina[7]. Z pewnością nie był to zwykły zamach. Niemal cały polon na świecie jest produkowany w Rosji, gdzie – jak w każdym kraju – jego duże ilości podlegają ścisłemu nadzorowi[8]. Szybko się rozpada. Zwykli przestępcy nie mieliby żadnej szansy na zakup śmiertelnej dawki polonu na czarnym rynku. Brytyjskie władze doszły do przekonania, że w morderstwo to musiała być zamieszana FSB, czyli występujące pod nową nazwą dawne KGB. Ale Rosja wyśmiała prośby o pomoc, zablokowała śledztwo prowadzone przez władze brytyjskie, po czym z pogardą odrzuciła prośbę o ekstradycję[9] domniemanego zabójcy, innego byłego oficera KGB Andrieja Ługowoja[10].

Spotykał się on z przedstawicielami władz rosyjskich w Londynie zarówno przed, jak i po zabójstwie, i pozostawił ślad polonu w swych podróżach z Rosji do Londynu i z powrotem[11]. Ługowoj zaprzecza, jakoby miał jakikolwiek udział w tej sprawie, ale bez względu na to, czy miał coś z nią wspólnego, czy nie, rzecz sprowadza się do terroryzmu nuklearnego w samym sercu Londynu. W efekcie śmierć poniósł brytyjski obywatel, a wielu innych narażonych zostało na niebezpieczeństwo.

Te dwa morderstwa, i sposób, w jaki zareagował na nie Kreml, są symptomatyczne dla tematu niniejszej książki: bezpośredniego zagrożenia, jakie Rosja stanowi nie tylko dla własnych obywateli, ale też dla innych. Dwadzieścia lat po tym, jak Michaił Gorbaczow rozpoczął demontaż komunizmu, Rosja wraca do radzieckiego sposobu postępowania w kraju i za granicą, i do pogardliwego lekceważenia zachodnich standardów. Mimo to świat zewnętrzny pozostawał dotąd w samozadowoleniu. Nie dostrzegał zachowania Rosji, częściowo z powodu chciwości i myślenia życzeniowego, a częściowo dlatego, że zaprzątały go wydarzenia w innych regionach. Zachodniej opinii publicznej, jak również politykom, trudno było się skoncentrować na więcej niż jednym z dwóch problemów jednocześnie. Okazało się to kosztownym błędem w latach 30. XX wieku[12], gdy – lekceważąc związki Hitlera ze Stalinem – Zachód uważał Związek Radziecki za przydatny bastion, a nawet za głównego sojusznika, w walce z faszyzmem.

Dziś „wojna z terroryzmem” prowadzi do podobnego błędu. Po atakach na Amerykę z 11 września 2001 roku Putin pospieszył z ofertą współpracy, którą Zachód z wdzięcznością przyjął, niewiele zastanawiając się nad ceną: dawał wolną rękę Kremlowi dokręcającemu śrubę w kraju i terroryzującemu swoich sąsiadów za granicą. Rosja zyskała też coś innego: „wojna z terroryzmem” osłabiła sojusz atlantycki. Państwa europejskie tak zapamiętały się w niechęci do prezydenta George’a W. Busha, że zupełnie umknęło ich uwadze, dokąd Putin wiedzie Rosję. Nawet ci, którzy byli gotowi stanąć u boku Ameryki, przyłączyć się do „koalicji chętnych” w Iraku i zgodzić się na „nadzwyczajne traktowanie” podejrzanych o terroryzm, wkrótce zapragnęli się wycofać. Fuszerka po ataku na Irak i skąpanie tego kraju we krwi, prawna czarna dziura w Zatoce Guantanamo, skandaliczne traktowanie więźniów w więzieniu w Abu Ghraib i systematycznie stosowane tortury w innych miejscach, zostały napiętnowane przez opinię publiczną na Zachodzie i w innych regionach świata. Co więcej jednak, te nadużycia i poważne błędy stały się najpotężniejszą bronią propagandową Kremla wymierzoną przeciwko Ameryce i jej sojusznikom[13].

W latach 90. XX wieku takie stanowisko Rosji byłoby nie do pomyślenia: po wygraniu zimnej wojny wartość moralna Zachodu była wysoka, natomiast antyzachodnie nastawienie Związku Radzieckiego zdawało się śmiechu wartym reliktem historii. Gdy jednak ten okres minął, publiczna retoryka Rosji zaczęła się stawać coraz bardziej zjadliwa. W lutym 2007 roku Putin oskarżył Amerykę, że stanowi na arenie międzynarodowej „zgubną” siłę. Podczas defilady zwycięstwa 9 maja w Moskwie porównał nawet amerykańską politykę zagraniczną, nie wprost, do tej, prowadzonej przez hitlerowską Trzecią Rzeszę.

Tę nową epokę trudnej konfrontacji pomiędzy Zachodem i Kremlem nazywam w skrócie nową zimną wojną. Pomimo wszystkich złych wieści, które docierają z Rosji, odkąd władzę objął Putin, takiemu określeniu zaciekle sprzeciwiają się ludzie, którzy uważają je za przesadne, niepotrzebnie prowokacyjne czy historycznie błędne. Istotnie, wielu ludzi utrzymujących, że są ekspertami w sprawach rosyjskich, odrzuca je, uznając za jawny nonsens. Na swój sposób mają oni rację. Każdemu, kto pamięta pierwsze dziesięciolecia dawnej zimnej wojny i lata zimnego odprężenia politycznego, które po nich nastąpiły, nawet najgwałtowniejsze spory z Kremlem Putina wydają się drobnymi sprzeczkami. Były to w końcu czasy globalnych konfrontacji, kiedy atak konwencjonalnych wojsk Układu Warszawskiego z zaskoczenia mógł dotrzeć do Renu w ciągu trzech dni, zmuszając Zachód do dokonania wyboru pomiędzy uległym poddaniem się lub doprowadzeniem do wybuchu wojny jądrowej. Pół kontynentu znajdowało się pod czapą lodową komunizmu, gdzie nawet najbardziej przelotne ludzkie kontakty kształtowała atmosfera strachu. W Związku Radzieckim partia komunistyczna i KGB kontrolowały niemal wszystkie sfery codziennego życia: domy i zakłady pracy, planowanie urlopów i kształcenie, każde opublikowane słowo i najbardziej podstawowe ogranizacje społeczne czy stowarzyszenia. Uczestnictwo w praktykach religijnych było ryzykowne, homoseksualizm zakazany. Przedsiębiorstwa prywatne były nielegalne, każde miejsce pracy w gestii państwa. Podróże zagraniczne były nieczęstym i pożądanym przywilejem, a nie prawem. Osoby spoza nomenklatury[14], kręgu wtajemniczonych komunistycznego państwa, które chciały zorientować się w aktualnej sytuacji, musiały mozolnie przedzierać się przez ciężkostrawną nowomowę tub propagandowych o wprowadzających w błąd nazwach, takich jak Prawda i Izwiestia (pol. Wiadomości).

Pomimo zastraszania i manipulacji, które opisuję w tej książce, Rosja nie jest już społeczeństwem zamkniętym. Ci, którzy zdecydowali się zadrzeć z władzami, narażają się na kłopoty, ale ludzie przeważnie mogą mówić, co chcą, i czytać, co chcą[15]. Jeżeli życie w Rosji im się nie podoba, mogą (niemal zawsze) z łatwością wyjechać za granicę. Przez większą część XX wieku takie zawory bezpieczeństwa wydawałyby się niewyobrażalną wolnością. Paradoksalnie, teraz, gdy się pojawiły, nie są szczególnie potrzebne. W przeciwieństwie do Związku Radzieckiego Rosji nie rozdzierają niezadowolenie gospodarcze ani porażki. Przeciwnie, inwestycje płyną szerokim strumieniem, a poziom życia się podnosi[16].

Większości Rosjan nigdy nie powodziło się tak dobrze, a poparcie dla Putina stale utrzymuje się powyżej 80 proc.[17]. Społeczeństwo jest zachwycone zarówno Dmitrijem Miedwiediewem, wybranym osobiście przez Putina na swego następcę, jak też obietnicą kontynuacji gry, w której Putin sprawuje pozakulisową kontrolę[18].

Rosja nie jest też globalnym przeciwnikiem, mimo jej coraz bardziej apodyktycznej obecności na arenie międzynarodowej. W rzeczywistości często sprawia wrażenie partnera. Rosja jest członkiem klubu G8 bogatych państw Zachodu i Rady Europy[19], forum, na którym prowadzi się jałowe dyskusje, ale która też stoi na straży przestrzegania europejskich konwencji praw człowieka. Jest częścią kwartetu, który próbuje wynegocjować pokój na Bliskim Wschodzie; przedstawia się jako sojusznik, zabiegający o utrzymanie w ryzach nuklearnych ambicji Iranu; usiłuje przemówić do rozumu cierpiącemu na megalomanię kierownictwu Korei Północnej. Uczestniczy w działaniach mających na celu utrzymanie pokoju w byłej Jugosławii. Rosja pozwoliła wielu swoim byłym krajom satelickim na wstąpienie nie tylko do Unii Europejskiej (UE), ale też do NATO. Protesty Kremla przeciwko powiększeniu NATO na wschód wielu uznaje za zrozumiałą geopolitykę, a nie rewanż nowego rosyjskiego imperializmu. Jak zareagowałaby Ameryka, gdyby historia potoczyła się inaczej i to Związek Radziecki wygrałby zimną wojnę, po czym nakłoniłby stany Nowej Anglii do ogłoszenia niepodległości i wstąpienia do Układu Warszawskiego? Coś takiego właśnie, twierdzą niektórzy[20], przydarzyło się Rosji, która w ciągu trzech lat przestała być supermocarstwem i stała się słabym, okrojonym państwem.

Jednak nawet za rządów odzyskującego dawną stanowczość Kremla Rosja nie zaczęła stanowić militarnego zagrożenia dla Zachodu. Nie potrafi sobie poradzić nawet z ocalałymi separatystycznymi bojownikami w Czeczenii, republice liczącej zaledwie 600 tys. mieszkańców na obszarze wielkości Kornwalii. W sypiącej się, rozpitej, zdemoralizowanej rosyjskiej armii powszechna jest fala. Średnio dwunastu rosyjskich żołnierzy miesięcznie popełnia samobójstwo. Najnowsze samoloty bojowe Rosji są niebywale zwrotne, jej okręty podwodne niezwykle ciche, jej torpedy przerażająco szybkie, ale nie zdołała – jeszcze – wyprodukować tej wspaniałe zaprojektowanej broni w jakiejkolwiek ilości. Ci, którzy w armii służą, są rozmieszczeni w niewystarczającym stopniu. Tylko strategiczny arsenał jądrowy daje Rosji prawo do uważania się za supermocarstwo. Ale dwie trzecie jej rakiet jest przestarzałych. Zdolność Kremla do przeprowadzenia unieszkodliwiającego pierwszego uderzenia nuklearnego na NATO występuje już tylko na kartach książek historycznych. Podobnie jak zdolność prowadzenia operacji wojskowych na całym świecie czy nawet przypuszczenia niszczycielskiego ataku konwencjonalnego na Europę. Póki istnieje zagrożenie nuklearne, paranoja i niekompetencja mogą doprowadzić do przypadkowej pożogi.

Dawny spór ideologiczny również ucichł. Radio Moskwa nie nadaje już długich wykładów poświęconych marksizmowi-leninizmowi: daleka od chęci obalenia kapitalizmu, Rosja jest jego zwolennikiem. Sklecona byle jak kremlowska filozofia „niepodległej demokracji” (zob. Rozdział 5) zastąpiła żargon i dogmaty ideologii komunistycznej. Głównym celem nie jest światowa rewolucja, ale samousprawiedliwienie się: po to, by wytłumaczyć, dlaczego arogancka władza polityczna i gospodarcza Kremla stanowi jeden z elementów naturalnego porządku rzeczy, a nie odstępstwo od powszechnie przyjętego w Europie standardu. Może to mieć więcej wspólnego z psychologią – jako głęboko zakorzeniony kompleks niższości wobec Zachodu – niż z filozofią polityki. W każdym razie główne składniki nowej ideologii są typowe: skrajny narodowy mesjanizm, przedkładanie stabilności nad wolność i silna niechęć do zachodniej hipokryzji i płytkości. Podobne poglądy panują w wielu krajach poza Rosją; w rzadko spotykanej mieszance i stężeniu.

To wszystko prawda i tylko fantasta mógłby utrzymywać, że od 1991 roku nic się nie zmieniło. Dawna zimna wojna rzeczywiście dobiegła końca. Dorastałem w Oksfordzie w inteligenckiej rodzinie, która była głęboko zaangażowana w popieranie swobody myślenia za żelazną kurtyną. Mój ojciec przemycał Państwo Platona i grecki Nowy Testament do rządzonej przez komunistów Czechosłowacji dla swoich kolegów filozofów, którzy byli skazani na dorzucanie do pieca w kotłowniach i mycie okien. Na początku lat 80. prowadziłem kampanię na rzecz polskiego związku zawodowego „Solidarność”. Uczyłem się niemieckiego w podzielonym Berlinie, polskiego w komunistycznej Polsce. Relacjonowałem dla BBC śmiertelne podrygi tak zwanej NRD (w istocie niemieckiej strefy okupowanej przez Związek Radziecki). W 1989 roku byłem jedynym dziennikarzem zachodniej gazety mieszkającym w komunistycznej Czechosłowacji i patrzyłem, jak aksamitna rewolucja zmiata ten ponury, szary reżim. Gdy państwa bałtyckie walczyły o odzyskanie niepodległości, KGB deportowało mnie ze Związku Radzieckiego, ponieważ wjechałem na obszar Litwy „nielegalnie” z pierwszą wizą wydaną przez odrodzone, ale nie uznane władze w Wilnie[21]. Gdy w Związku Radzieckim rozbłyskała i przygasała pierestrojka (przebudowa) i głasnost (jawność) Michaiła Gorbaczowa, widziałem, jak ten nieszczęsny kraj rozpada się na kawałki. Tydzień, w którym upadło imperium zła, był jednym z najszczęśliwszych w moim życiu. Tuż za nim na liście jest dzień, w którym ostatnie niedobitki sił okupacyjnych Armii Czerwonej wycofały się z państw bałtyckich, zmiażdżonych przez nią pięć dziesięcioleci wcześniej.

Dawna zimna wojna więc nie wróci. Porównania z nią są anachroniczne i nieaktualne. Ale to samo można powiedzieć o nastrojach – nazbyt optymistycznych – które się pojawiły po jej zakończeniu. Najbardziej katastrofalnym błędem, który popełnił świat po 1991 roku, jest przyjęcie założenia, iż Rosja staje się coraz bardziej „normalnym” krajem. W myśl panglosowskiej filozofii wszystkie pojawiające się trudności są jedynie wybojami – które zostaną pozostawione z tyłu – na drodze ku nieuchronnemu postępowi w stronę wolności i praworządności w rozumieniu europejskim. Ta idea zawsze wydawała się optymistyczna, ale teraz wygląda na zupełną mrzonkę; ludzie, którzy w dalszym ciągu jej hołdują, oszukują samych siebie i tych, którzy ich słuchają.

Ponure sygnały zaczęły się pojawiać za rządów Borysa Jelcyna, pierwszego demokratycznie wybranego przywódcy Rosji – pod pewnymi względami postaci większego formatu niż Michaił Gorbaczow – który skończył z radzieckim terrorem w kraju i za granicą. Przez kilka krótkich miesięcy po nieudanym puczu w 1991 roku wydawało się, że potęga KGB naprawdę została złamana, a Rosja przejawia chęć integracji z cywilizowanym światem, bez tych wszystkich „pod warunkiem” i „ale”. Mimo że partia komunistyczna już nigdy nie wróciła do władzy, szkody, jakie wyrządziła w minionych siedemdziesięciu latach, okazały się zbyt głębokie, siły ciemności w Rosji zbyt silne, a zadanie stojące przed Jelcynem i jego sojusznikami zbyt wielkie, by się to mogło ziścić. Z całym swoim rozumem, urokiem i odwagą reformatorzy okazali się jednak niekompetentni, słabi, a ostatecznie sprzedajni; gdy ponieśli klęskę, Rosja wpadła w ręce ludzi kierujących się egoistyczną żądzą pieniądza i władzy, wolnych od idealistycznych marzeń o nieskrępowanym i zamożnym kraju. Ci awanturniczy potentaci nazwali siebie „oligarchami”[22]. W środowisku w zasadzie pozbawionym prawa korupcja finansowa i polityczna stała się chlebem powszednim; kolosalne fortuny zbijano w kilka miesięcy. Służby wywiadowcze i bezpieczeństwa zaczęły wychodzić chyłkiem z cienia, lansując własną hierarchię wartości i przenosząc do nowej rzeczywistości zwyczaje z epoki radzieckiej: autorytaryzm i ksenofobię. Środki, których użył Jelcyn i jego doradcy, żeby utrzymać się przy władzy, okazały się zabójcze dla podejmowanych przez Rosję prób stworzenia wymarzonego systemu opartego na prawie i wolności. W 1993 roku użyto artylerii, żeby usunąć z rosyjskiego parlamentu radzieckich twardogłowych, którzy się tam zaszyli. Następnie sfałszowano wyniki referendum w sprawie nowej konstytucji[23] i tak samo rozegrano wybory prezydenckie w 1996 roku. Ciężko chory Jelcyn spuścił manto swojemu komunistycznemu rywalowi tylko dzięki manipulowaniu mediami i systemem liczenia głosów. Okazywanie chciwości i kupczenie wpływami, którym oddawała się klika otaczająca Jelcyna, zdyskredytowały prozachodnią politykę, system wielopartyjny i gospodarkę rynkową.

Z perspektywy czasu i tego, co nastąpiło później, lata rządów Jelcyna nie wydają się aż takie straszne. Chociaż państwo całkowicie utraciło wiarygodność, przynajmniej nie wzbudzało strachu. W latach 90. XX wieku dochodziło do bezładnej i niesprawiedliwej dystrybucji bogactwa i władzy, ale też nikt nie sprawował pełnej kontroli nad innymi. Rządzący Rosją byli niedoskonali, jednak znajdowali się pod nieustanną, często wyniszczającą, presją. W telewizji prezentowano każdy punkt widzenia: nawet gdy doradcy Jelcyna usilnie go nakłaniali, by rozprawił się z mediami, ten oponował. Zakazany był tylko powrót do rządów totalitarnych. W regionach i republikach Rosji lokalne władze robiły, co im się żywnie podobało, na dobre lub na złe. Ale po katastrofalnym krachu finansowym w sierpniu 1998 roku, w wyniku którego Rosja nie była w stanie spłacić znacznej części swych zobowiązań i musiała zdewaluować rubla, poczucie klęski wśród otaczającej Jelcyna kliki, faworyzującej potentatów, było absolutne. Z dnia na dzień upadł system bankowy, w którym przepadły oszczędności nowej klasy średniej. Z Rosji wyśmiewano się, nazywając ją chorym człowiekiem Europy, którego przeżycie zależeć miało od transfuzji zachodnich kredytów i fachowej wiedzy. Modne stały się słowa, takie jak afrykanizacja[24]. Gdy Duma, niższa izba parlamentu, w owym czasie ciało wciąż jeszcze hałaśliwe i potężne, wzmocniło swój uścisk, członkowie prezydenckiej „rodziny” zaczęli szukać rozwiązania.

Ich wybór padł na mało znanego urzędnika: cichego, skutecznego i przede wszystkim lojalnego. Wydawał się idealnym gwarantem procederu dalszego bogacenia się i zwiększania granic bezpieczeństwa oligarchów. Putin rzeczywiście dotrzymał tej części umowy. Ale gdy Jelcyn nieoczekiwanie w lecie 1999 roku mianował go premierem, prawie nikt nie przypuszczał, że wkrótce zacznie on hamować w Rosji swobody polityczne. Zrobił to w prosty sposób, wykorzystując odrazę, jaką opinia publiczna czuła do pełnych chaosu i zachłanności rządów Jelcyna, i jej strach przed nowymi czasami. W ciągu kilku tygodni tajemnicze zamachy bombowe na bloki mieszkalne w Moskwie i innych miastach wzmogły apetyt spanikowanej opinii publicznej na poczucia bezpieczeństwa i sprawiły, że wolność stała się mniej istotna. Na nowo wybuchła wojna w Czeczenii. Poparcie dla Putina wystrzeliło w górę, w ciągu czterech miesięcy czyniąc bohaterem narodowym tego mało ważnego człowieka z zaplecza sceny politycznej. W tamtym czasie większość ludzi uważała, że zamachy bombowe są faktycznie atakami terrorystycznymi, oczywistym skutkiem wcześniejszej słabości, którą Rosja wykazała się w rozprawie z separatystami i bojownikami. Z perspektywy czasu wyglądają jak cyniczny spisek, mający na celu wystraszenie opinii publicznej i skłonienie jej do poparcia nowych władców kraju: byłego KGB.

Gdy w sylwestra 1999 roku Jelcyn ustąpił, Putin automatycznie przejął jego obowiązki jako urzędujący prezydent. Rosjanom podobał się jego elegancki, rzeczowy styl wysławiania się, trzeźwość i kondycja fizyczna, motywacja do ciężkiej pracy i fascynująca aura, otaczająca byłego członka elitarnej zagranicznej służby wywiadu Związku Radzieckiego. Ale naglące i pozostawione bez odpowiedzi pytanie brzmiało: „Kim jest Putin?”. Jak pokazuje Rozdział 2, i Rosjanie, i wszyscy inni mieli poznać go znacznie lepiej, gdy już kilka miesięcy później w politycznym imadle ściśnięci zostaną aroganccy potentaci finansowi, samowolni lokalni baronowie i pozostający poza kontrolą biurokraci, którym tak świetnie wiodło się w drugiej połowie epoki Jelcyna. Gruntowne porządki z pewnością należało zrobić już wcześniej, ale Putin w swym działaniu odrzucił także pozytywne elementy dziedzictwa rządów Jelcyna: Rosję stawiającą na przyjaźń z Zachodem, ceniącą pluralizm w polityce i mediach oraz trzymającą w ryzach, i z dala od szczytów władzy, dawne KGB. Choć po odejściu z urzędu butnych kolesiów z epoki Jelcyna nikt nie płakał, ustąpili oni miejsca nowej klasie rządzącej: cichym, szarym weteranom KGB, w większości z Sankt Petersburga. W słowniku politycznym pojawiło się nowe, trudne słowo efesbefikacja (FSB-fikacja). FSB, następczyni KGB w części zajmującej się sprawami wewnętrznymi, znowu liczyła się w grze[25]. Za rządów Jelcyna była to po prostu jedna z wielu rządowych agencji, która wykorzystywała swoje możliwości podsłuchu i szantażu, głównie w celu bogacenia się. Teraz, gdy jej były szef Putin znalazł się na Kremlu, FSB praktycznie zaczęła rządzić państwem.

Był to trend mało obiecujący. Mimo to Putin cieszył się wielką popularnością w Rosji i – przynajmniej początkowo – za granicą. Rosjanie byli zadowoleni, że po szokującym bałaganie i moralnej pustce epoki Jelcyna ktoś w końcu wprowadza porządek w kraju. Podobnie jak za faszystowskich rządów Benita Mussoliniego we Włoszech, ludzi cieszyły powierzchowne oznaki stabilizacji. Nie zwracali specjalnie uwagi na arbitralny sposób sprawowania władzy, która temu towarzyszyła. Tymczasem Kreml i jego potężna biurokracja korzysta z prawa, wcale mu nie podlegając. Jak przedstawiam to w niniejszej książce, Rosja najpierw po cichu, a później jawnie odrzuciła cel, jakim było „normalne” państwo – rozwinięty kraj o przemysłowej gospodarce, który cechowałaby polityczna wolność oraz rządy prawa i którego obywatele mogliby śmiało spoglądać w oczy mieszkańcom Europy Zachodniej i Ameryki. Z punktu widzenia ludzi obecnie rządzących Rosją zachodnie wartości przetestowano już w epoce Jelcyna. Nie sprawdziły się. W najlepszym razie były po prostu nieodpowiednie dla lokalnych warunków. W najgorszym stanowiły jeden z elementów łajdackiego spisku, mającego na celu osłabienie Rosji i zmierzającego do ustanowienia hegemonii Zachodu. Teraz, na dobre i złe, Rosja szuka własnej drogi opartej na kontrolowanym systemie politycznym, silnej prezydenturze i twardym stanowisku wobec świata zewnętrznego. Wynikają z tego zagrożenia zarówno dla samej Rosji, która ma obecnie małe szanse uniknięcia długotrwałego pogorszenia swojej sytuacji, jak i dla Zachodu, starającego się poradzić sobie z pompatycznością, tyranią i przekupstwem Kremla.

W latach 90. XX wieku każda próba wytyczenia przez Rosję przyszłości na własną rękę byłaby skazana na klęskę, z uwagi na jej słabą kondycję gospodarczą: była uzależniona od miliardów dolarów zagranicznych pożyczek i dotacji na finansowanie importu oraz łatanie budżetu. Gdy pod koniec lat 90. niebotycznie wysokie stopy procentowe spowodowały ogromny napływ kapitału spekulacyjnego na rynek obligacji rządowych, podkreśliło to tylko upokarzającą podatność gospodarki na wszelką utratę zaufania świata zewnętrznego. Obecnie zadłużenie zmieniło się w nadwyżkę. Gospodarka Rosji kwitnie. Najważniejszą tego przyczyną są wysokie ceny ropy naftowej, gazu ziemnego i innych surowców – okoliczność najbardziej sprzyjająca państwu bogatemu w dobra naturalne. To spowodowało gwałtowny wzrost przychodów z podatków i eksportu. Drugim powodem jest stabilność polityczna. Inwestorzy, zagraniczni i krajowi, mogą uważać, że zasady rządzące biznesem w Rosji są twarde, ale w przeciwieństwie do epoki Jelcyna, dość stałe. W większości sfer gospodarki warunki nie zmieniają się z dnia na dzień. Dzięki gospodarczej passie Kreml może sobie pozwolić na to, by robić to, co chce. Nie obawia się już zachodnich kredytodawców – spłacił ich. Nie obawia się rynków kapitałowych – inwestorzy stoją w kolejce, by kupić udziały, pożyczyć pieniądze i zacząć robić interesy[26]. Chciwość pokonała strach. Optymiści mieli nadzieję, że bezpieczeństwo finansowe sprawi, iż Putin poczuje się na tyle pewnie, by przeprowadzić liberalizację. Nie mogli się bardziej mylić. Częściowe reformy gospodarcze przeprowadzone w pierwszych latach jego rządów zostały wstrzymane, a do tego Kreml usztywnił się jeszcze w tej kwestii, tak w kraju, jak i za granicą. Rosja marnuje znaczną część nieoczekiwanego napływu gotówki, zaniechawszy reform (o czym mowa w Rozdziale 4). A jednocześnie hojnie wynagradza tłumienie krytyki za granicą.

Największymi tego ofiarami są wolność słowa i stowarzyszania się. Niezależne media obumarły, zwłaszcza telewizja dostała się pod niemal całkowitą kontrolę władz. Najczęściej wymusza się zmianę ich właściciela; nowe prawo dotyczące ekstremizmu działa jako straszak. Krytyków Kremla nie tylko marginalizuje się w mediach, ale też uniemożliwia im ewentualny sukces przy urnie wyborczej. Nowe zasady organizowania wyborów parlamentarnych oznaczają, że kandydaci niezależni i małe partie nie mają praktycznie żadnych szans. Jednak prawdziwym sprawdzianem wolności politycznej jest to, co się dzieje między wyborami. Ocena tego jest przygnębiająca. Niemal wszystkie możliwe drogi protestu czy wyrażania odmiennej opinii są w Rosji blokowane. Tak wielu działaczy doznało prawnego i biurokratycznego nękania (a także zastraszania fizycznego), że zniechęciło to wszystkich, z wyjątkiem najodważniejszych, do zabierania głośno głosu lub angażowania się. Moi znajomi coraz rzadziej rozmawiają przez telefon. Obcokrajowcy, którzy dopuścili się krytyki Kremla, mają trudności z uzyskaniem wizy. Organizatorzy nawet niewielkich demonstracji opozycyjnych muszą pokonywać wyczerpujący tor biurokratycznych przeszkód. Manifestacje, które się jednak odbywają, są brutalnie rozpędzane przez policję i siły bezpieczeństwa. Putin i jego świta publicznie zarzucają organizacjom non-profit, że są przykrywką dla zagranicznego szpiegostwa. Krótki flirt wymiaru sprawiedliwości z niezależnością dobiegł końca. Przesłanie dla krytyków poza krajem jest jasne: „Putin jest popularny. Rosja świetnie sobie radzi. Pilnujcie swoich spraw”.

Represjom w kraju dorównuje agresja za granicą. Rosja zaczęła zawieszać porozumienia w sprawie kontroli zbrojeń i wykorzystywać samoloty bojowe do sprawdzania, jaki jest stan obrony przestrzeni powietrznej państw-członków NATO: zarówno tych położonych niedaleko jej granic, takich jak Estonia, jak i bardziej oddalonych, na przykład Wielkiej Brytanii. Ogłosiła ambitne plany nowych zbrojeń, w tym powrót na Morze Śródziemne. Przywróciła pochodzący z epoki Związku Radzieckiego zwyczaj utrzymywania bez przerwy w powietrzu floty bombowców strategicznych (zdolnych do przenoszenia rakiet z ładunkiem nuklearnym). Zagroziła wymierzeniem swoich rakiet w europejskie państwa – z czego zrezygnowano jeszcze za rządów Gorbaczowa. Takie militarne manewrowanie może przypominać konfrontację dawnej zimnej wojny. Jednak prawdziwe zagrożenie leży gdzie indziej. Gdy idzie o potęgę militarną, Rosja nadal jest zbyt biedna i zbyt słaba, żeby zrobić coś więcej niż tylko prężyć muskuły: arsenał nuklearny i siły konwencjonalne stanowią w większym stopniu pozostający w tle czynnik psychologiczny niż fizyczny. Zamiast grozić drugiej stronie materiałem wybuchowym, stalą hartowaną i wzbogaconym uranem, nową zimną wojnę toczy się za pomocą pieniędzy, bogactw naturalnych, dyplomacji i propagandy.

Kluczowe znaczenie ma gotówka. Dla tych, którzy gotowi są podjąć ryzyko, płacić łapówki i nie zważać na cały ten brud, Rosja jest kuszącym środowiskiem biznesowym. Przynajmniej na początku ludzie z Zachodu czują się tam, jakby znaleźli się w większej, bardziej zuchwałej, śmielszej wersji własnych krajów. Zyski są kolosalne, a ludzie zdają się fascynujący, energiczni i przedsiębiorczy, rozsiewający wokół siebie oszałamiający słowiański czar. Łatwo zignorować beztroską pogardę, z jaką nowi rosyjscy znajomi traktują zewnętrzne ograniczenia. Nie ma co cackać się na przykład z prawami człowieka, gdy miejscowych takie kwestie w ogóle nie interesują. Rosyjski patriotyzm być może jest drażliwy i irracjonalny, ale bystremu człowiekowi z zewnątrz nie będzie to przecież przeszkadzało w zarobku. To krótkowzroczne, bo Rosja nie jest zwykłym partnerem handlowym. Nowa zimna wojna jest po części walką o udział w rynku. Rosja buduje swoje znaczenie jako dostawca energii, jednocześnie zabiega o dostarczanie swoich surowców coraz szerszemu gronu klientów. W nadchodzących latach Europa, a nawet Ameryka Północna będzie w coraz większym stopniu uzależniona od niewystarczających, a zarazem drogich zasobów rosyjskiego gazu, ponieważ niewielkie są szanse znalezienia alternatywnych dostawców[27]. Rosja korzysta ze swojej broni, którą jest energia, do tyranizowania wrogów i przekupywania sojuszników oraz wykorzystuje siłę finansową, by kupować przyjaciół i wpływy. Niegdyś wielki niepokój wzbudzała – w kategoriach strategicznych – możliwość zablokowania przez marynarkę wojenną Związku Radzieckiego tras morskich prowadzących do Europy. Teraz – możliwość zablokowania przez Gazprom swoich rurociągów. Dawniej symbolem słabości Zachodu były wjeżdżające z łoskotem do Afganistanu radzieckie czołgi, dziś są to kremlowskie banki panoszące się w londyńskim City.

Za kulisami zachowanie Rosji ma charakter jeszcze bardziej konfrontacyjny. W organizacjach międzynarodowych, na przykład Europejskim Banku Odbudowy i Rozwoju (EBOiR), Organizacji na rzecz Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE) czy w ramach Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNPD), przedstawiciele Kremla odgrywają napady złości. Blokują działania w krajach, których nie darzą sympatią, i domagają się ogromnych kwot i ustępstw w zamian za swoją zgodę. Rosyjskie szpiegostwo osiągnęło rozmiary przewyższające nawet to z okresu szczytowego natężenia zimnej wojny.

Linie bojowe nowej zimnej wojny są coraz wyraźniej określone: Ameryka, Wielka Brytania i część państw europejskich, w większości postkomunistycznych, próbują przeciwstawić się Kremlowi. Pośrodku znajdują się kraje takie jak Niemcy, które chcą utrzymywać ścisłe kontakty biznesowe z Rosją, ale mają nadzieję, najpewniej próżną, utrzymać dystans polityczny. Grono najbliższych przyjaciół Kremla to galeria łobuzów: Syria, Wenezuela i Iran, a ponadto garstka byłych republik radzieckich o chorym systemie władzy, takich jak Białoruś i Tadżykistan. Następuje coraz większe zbliżenie stanowisk z Chinami, z którymi Rosja związana jest w ramach pewnej organizacji do spraw bezpieczeństwa pod nazwą Szanghajska Organizacja Współpracy (SOW), która nabiera coraz większego znaczenia. Choć nie stanie się to za darmo, zapewni ona – jeżeli bardziej się rozwinie – Rosji w świecie takie znaczenie, jakiego nie miała od lat 50. XX wieku.

Nawet doświadczeni obserwatorzy Rosji, którzy zżymają się na przywoływanie geograficznych i historycznych podobieństw nowej zimnej wojny [do tej z XX w.], zgadzają się jednak, że dzieje się coś bardzo złego. Popularnym tego określeniem jest „ostry konflikt strategiczny”. Podobnie jak dawna zimna wojna, ta obecna toczy się głównie w Europie, chociaż tym razem pole walki przesunęło się bardziej na wschód, do zniewolonych niegdyś państw leżących pomiędzy Rosją i bogatą częścią kontynentu. Rosja nie robi żadnej tajemnicy z tego, że pragnie mieć droit de regard [prawo wglądu] w swoje byłe imperium – chce wiedzieć o wszystkim, co się tam dzieje i chce mieć prawo powstrzymania tego, co się jej nie podoba. To oznacza przepychanki w Europie Środkowej, na Bałkanach i Kaukazie, a w szczególności w państwach bałtyckich: Estonii, Łotwie i Litwie. Są to te państwa satelickie, których utrata Kreml boli najbardziej. Ich prosperujące gospodarki i aktywne, otwarte społeczeństwa stoją w ciągłym i jaskrawym kontraście z autorytarnym, kumoterskim kapitalizmem po drugiej stronie granicy. Rosja stwarza państwom bałtyckim ogromne problemy energetyczne, odcinając dostawy ropy naftowej na Łotwę i Litwę[28]. Wywołała zamieszki w stolicy Estonii Tallinie[29]. Odrzuciła jelcynowską politykę historycznego pojednania. Według obecnie obowiązującej linii prezentowanej przez Kreml zajęcie państw bałtyckich w 1940 roku – jeden z elementów paktu Hitlera ze Stalinem – było legalne. To nie powinno być niespodzianką: Putin, który mówi, że upadek Związku Radzieckiego był „największą katastrofą geopolityczną” XX wieku, uważa, że książki historyczne pisane za czasów Jelcyna prezentują przeszłość w zbyt czarnych barwach. Chociaż państwa bałtyckie pod względem liczby ludności zaliczają się do małych krajów[30], są członkami – lojalnymi i aktywnymi – NATO i UE. Jak dotąd Zachód wiernie ich broni. Gdy w maju 2007 roku została zaatakowana Estonia, Bush szybko zaprosił jej prezydenta do złożenia wizyty na wysokim szczeblu w Białym Domu. Podobnie jak Berlin Zachodni w czasach dawnej zimnej wojny, państwa bałtyckie – raczej nie do obronienia za pomocą środków militarnych – mają kluczowe znaczenie symboliczne: jeżeli ulegną rosyjskiej presji, kto będzie następny? To oczywiście nie powstrzymało Kremla, który z determinacją dąży zarówno do podzielenia tych krajów i izolowania ich. Gdy zawiera dwustronne umowy z kolejnymi państwami europejskimi, mocno sugeruje, że aroganckie, stwarzające problemy państwa bałtyckie stoją na przeszkodzie nawiązania wzajemnie korzystnych (i jeszcze bardziej lukratywnych) więzi.

Z im mniejszym oporem spotyka się Rosja, tym bardziej stanowcza się staje. Pojawiają się wypowiedzi i zachowania, które kiedyś wydawały się niewyobrażalne. Ale zrazu lekceważy się je, uznając za li tylko element polityki wewnętrznej. Następnie traktuje się je jako godny pożałowania wyjątek. A już po chwili świat się do nich przyzwyczaja. Granice tego, co dopuszczalne, stale się przesuwają, i to w jednym tylko kierunku. Kłopotliwe, aczkolwiek nieuniknione pytanie brzmi: czym to się skończy? Jeżeli Rosja dostanie to, czego chce na Kaukazie czy nad Bałtykiem, następne w kolejce będą Bałkany i Europa Środkowa. A co później? Arktyka? Europa Zachodnia? Kawałek po kawałku Kreml poszerza swoją sferę wpływów.

Taktyka rosyjska bywa też bardziej subtelna. Kreml chce nie tylko rozciągnąć swoje wpływy na Zachód, ale też wzmocnić je na Zachodzie. Coraz silniejsze lobby biznesowe powiązane z Rosją stanowi potężną piątą kolumnę, której w ostatniej zimnej wojnie nie było. Kiedyś to komunistyczne związki zawodowe na żądanie Kremla osłabiały Zachód. Teraz czynią to prokremlowscy bankowcy i politycy, którzy dopuszczają się zdrady swoich krajów za trzydzieści rublowych srebrników. Inwestycje zachodnie w Rosji już przyczyniły się do powstania grup nacisku opowiadających się za dobrymi stosunkami z Kremlem w londyńskim City, w niemieckim wielkim biznesie i w przemyśle paliwowym w całej Europie. Dodatkową siłę przebicia dają im miliardy dolarów inwestycji rosyjskich płynących szerokim strumieniem do Europy Zachodniej i Ameryki Północnej. Gdy rosyjscy potentaci finansowi – którzy teraz zarządzają swoimi przedsiębiorstwami na polecenie Kremla – są właścicielami dużych pakietów udziałów w największych zachodnich firmach, nie są już obcymi, ale swoimi. Rosja staje się gigantyczną, posiadającą broń nuklearną wersją Arabii Saudyjskiej – krajem tak bogatym i potężnym, że nawet bezpośrednie poparcie udzielane przez nią terroryzmowi nie powoduje, iż popada w niełaskę Zachodu.

Toczący się w tle spór ideologiczny zmienił trochę oblicze, ale nie zniknął. Marksiści-leniniści i orędownicy kapitalistycznego dobrobytu zamiast ścierać się, popierają ten sam model kapitalistyczny. Ale nie można powiedzieć, że Kreml jedynie naśladuje Zachód. Ten błąd Rosja popełniła już w latach 90. XX wieku, gdy próbowała hurtem zaadaptować standardowe rozwiązania gospodarki rynkowej i wolności politycznej, z katastrofalnymi – jak teraz się wydaje, przynajmniej z rosyjskiego punktu widzenia – skutkami. Zamiast kopiować zachodnie wzorce, Rosja napisała więc nowe ich wersje. Pierwsza i najprostsza zasada brzmi: Kreml ma zawsze rację. W kraju każdy sprzeciw, każdy opór będzie złamany przy użyciu brutalnej siły pieniądza i środków nacisku pozostających w gestii władzy państwowej. Nie pomoże żaden sąd, żadne prawo, żadne odwoływanie się do dobrych obyczajów czy zasad etycznych – tak jak leśniczy wie, że nie należy wchodzić między niedźwiedzia i swoje drugie śniadanie, tak każdy, kto ma do czynienia z Rosją, ma świadomość, że nie należy wchodzić między Kreml i jego zyski. Rosyjscy oligarchowie przerobili tę bolesną lekcję. I potężni zachodni inwestorzy również, a wśród nich giganci paliwowi, tacy jak BP i Shell.

Linia dzieląca rosyjski model kapitalizmu i ten zachodni jest bardzo cienka. Stanowi ją szacunek dla prawa. W zachodniej mentalności ma on znaczenie tak fundamentalne, że beneficjenci bezpieczeństwa i przewidywalności, jakie z niego płyną, rzadko kiedy o tym myślą. Głęboko zakorzenione przekonanie, że umów należy dotrzymywać, że sędziów nie wolno przekupywać, że procedur sądowych trzeba przestrzegać, stanowi jeden z elementów codziennego życia. W Rosji wygląda to inaczej. Prawo jest narzędziem wykorzystywanym przez silnych przeciwko słabym. Odwoływanie się do norm prawa można obalić tezą, że stanowią one tylko zakamuflowaną presję polityczną. Podział władz, kodeksy etyczne, traktaty dotyczące praw człowieka i wielostronne zobowiązania są niczym więcej jak przydatną fikcją, odsuwaną na bok, gdy w grę wchodzą realne interesy. Gdy Zachód przytacza je jako argument w sporze, w rosyjskich uszach brzmi to jak hipokryzja i nieszczerość. Czyż państwa zachodnie nie łamały prawa, gdy realizowały swoje narodowe interesy? Czyż ich politycy nie biorą łapówek? Czyż ich urzędnicy nie pomagają swoim kolegom biznesmenom?

Faktycznie tak się zdarza, co jest godne ubolewania. Ale takie przypadki nie wynikają z fundamentalnych zasad systemu zachodniego, lecz są właśnie odstępstwem od reguł. Multilateralizm jest stale osłabiany przez działania we własnym tylko interesie i stosowanie wyjątków, jednak pozostaje on zasadą rządzącą międzynarodowym ładem. W szczególności Unia Europejska (ku zdumieniu wielu Rosjan) działa jak dobrze rozwinięta multilateralna instytucja, wewnątrz której wspólne zasady i interesy są nadrzędne wobec narodowych. Podobnie, choć w nieco mniejszym stopniu, jest ze Światową Organizacją Handlu (WTO), z jej opierającym się na przyjętych zasadach podejściem do międzynarodowego handlu i inwestycji. (Rosja jeszcze nie jest członkiem tego ciała[31]). Fakt ujawnienia korupcji w większości krajów zachodnich wiąże się z jej potępieniem i karą. W Rosji przeciwnie, przekupstwo i korupcja są nie tyle częścią systemu, co po prostu ten system stanowią. Fortuny polityków wyższych szczebli liczone są w miliardach dolarów. Urzędnicy Kremla dodatkowo zarządzają przedsiębiorstwami państwowymi. Nikt się nie skarży ani nie pyta o konflikt interesów. Najbardziej wymowną oznaką korupcji nie jest nawet niska pozycja Rosji w rankingach publikowanych przez takie organizacje, jak Transparency International (zob. Rozdział 3), lecz przede wszystkim brak zdecydowanej i głośnej reakcji opinii publicznej na oficjalne, szemrane interesy. Żaden urzędnik wyższego szczebla nie staje przed sądem, jeśli wcześniej nie wypadł z łask swoich politycznych mocodawców. Konflikt ideologiczny nowej zimnej wojny toczy się pomiędzy nieprzestrzegającym prawa rosyjskim nacjonalizmem a stosującym się do zapisów prawa zachodnim multilateralizmem.

Najdziwniejsze w tym wszystkim jest to, że Zachód nie chce uświadomić sobie tego, co się dzieje. Częściowo odpowiada za to prorosyjskie lobby biznesowe, które omamiło elity władzy kształtujące politykę zagraniczną w państwach takich jak Niemcy. Dzieje się tak też z powodu niechęci do mierzenia się z niewygodnymi konsekwencjami wynikającymi z kierunku obranego przez Rosję. Urzędnicy i politycy pytają bezradnie: „Jeżeli Rosja znowu stanowi zagrożenie polityczne, co u licha możemy na to poradzić?”. Dawna zimna wojna narzuciła krajom Europy Zachodniej mentalną i moralną dyscyplinę: wiedziały, że jeśli nie będą trzymać się razem, będą wisieć osobno. Dziś Kreml może realizować swoją najważniejszą taktykę – dziel i rządź – niemal bez przeszkód. Bezpieczeństwo Zachodu opiera się na wielostronnych porozumieniach: na idei, że wspólna niezawisłość, wspólne bezpieczeństwo i wspólne podejmowanie decyzji są najlepszym sposobem obrony wolnych społeczeństw. Ale pamięć o tej podstawowej zasadzie osłabła; sprzeniewierzono się wierze w nią. Grecja i Cypr niezawodnie lobbują na rzecz Rosji. Silvio Berlusconiemu, byłemu premierowi Włoch, zdarzyło się nawet stwierdzić, że jest „rzecznikiem” Rosji w UE.

W czasie dawnej zimnej wojny żadnemu członkowi NATO nie przyszłoby do głowy, żeby osobno układać się z Kremlem: wszelkie propozycje Związku Radzieckiego poddawano trzeźwej analizie i tylko nieliczni zachodni oficjele zdołali zrobić karierę dzięki temu, że byli mili dla bloku radzieckiego. W świecie biznesu każdy, kto zarabiał na interesach robionych z państwami komunistycznymi, natychmiast wzbudzał podejrzliwość i narażał się na ostracyzm. W nowej zimnej wojnie takie interesy są czymś powszechnym: Austria (która nie jest w NATO, ale jest w UE) oraz Bułgaria, Cypr, Francja, Grecja, Niemcy, Węgry, Włochy, Łotwa, Holandia, Portugalia, Turcja i Słowacja, żeby wymienić tylko część krajów, ulegały w ostatnich latach, w różnym stopniu, pokusie, żeby stać się „szczególnym przyjacielem” Kremla. Bywa to efektem skutecznych pochlebstw i tłumaczenia, że obiekcje innych państw w stosunku do Rosji opierają się na krótkowzrocznym, stronniczym jej postrzeganiu. Rolę odgrywają też prywatne interesy handlowe wyższych rangą polityków i urzędników. Zwykle pierwszym etapem [współpracy] jest zgoda na uzależnienie się od dostaw gazu przez kontrolowane przez Rosjan rurociągi. Następnym krokiem jest zgoda na zakup przez rosyjskich gigantów paliwowych akcji takich przedsiębiorstw, jak rafinerie i firmy dystrybucyjne. To szybko prowadzi do powstania lokalnej grupy lobbującej za utrzymaniem dobrych stosunków z Rosją i niechęcią wobec tych, którzy są tyranizowani bądź zastraszani przez nią w innych regionach. Niemcy, na przykład, wykazywały szczególną niechęć do obrony Gruzji czy państw bałtyckich. Nad wpływem takiej polityki na pozostałych ich sojuszników – a w długiej perspektywie na ich własne bezpieczeństwo – właściwie się nie zastanawiano.

Strach przed Związkiem Radzieckim cementował wzajemną solidarność nie tylko w zachodniej Europie, ale też wewnątrz sojuszu atlantyckiego ze Stanami Zjednoczonymi. Bez względu na to, jak bardzo niektórzy zachodni Europejczycy nie ufali Richardowi Nixonowi, pogardzali Jimmym Carterem czy wzdrygali się na kowbojską retorykę Ronalda Reagana, zasadnicza kwestia była jasna: to amerykański arsenał nuklearny gwarantował wszystkim Europejczykom bezpieczeństwo i wolność. Po zakończeniu zimnej wojny utrzymywanie tych mentalnych muskułów w napięciu okazało się dla wielu zadaniem ponad siły. Samozadowolenie jest dużo przyjemniejsze niż czujność. Zaufanie jest fajniejsze niż podejrzliwość. A pamięć o dawnych, smutnych czasach jest bolesna. Dziś o Rosji myśli się przez pryzmat panującego pod koniec zimnej wojny optymizmu, a nie rzeczywistości wcześniejszych czterech dziesięcioleci.

Teraz przydadzą się te dawne odruchy. Putin jest dziedzicem (zob. Rozdział 1) wzbudzającej strach i niemal zapomnianej postaci z radzieckiej przeszłości: Jurija Andropowa, byłego szefa KGB, który na krótko objął władzę, gdy w 1982 roku zmarł w końcu zniedołężniały Breżniew. Putin, tak samo jak Andropow, jest przekonany, że bezlitosna dyscyplina jest kluczem do odbudowy gospodarki. Tak jak jego protoplasta, przykłada wielką wagę do korzystania z usług tajnej policji, w celu zarówno zbierania informacji, jak i zastraszania oponentów oraz renegatów. Wierzy, że Zachód jest i słaby, i obłudny, i można go z łatwością pognębić za pomocą gróźb i wybiórczo stosowanych presji. Epoka Andropowa była skazana na klęskę: próbowano wówczas odrodzić kraj, okaleczony przez partię komunistyczną z jej obsesją kontroli, która spetryfikowała wszystkie dziedziny życia i zahamowała innowacje. Gdy Andropow doszedł do władzy, Związek Radziecki już jęczał pod ciężarem kosztów, jakie wiązały się z utrzymywaniem statusu militarnego supermocarstwa, a sytuację pogarszał jeszcze przekazany w spadku przez Lenina i Stalina system gospodarczy. Centralne planowanie pochłaniało olbrzymie ilości surowców i zapewniało żałośnie niski standard życia ludności. Kraj, w którym prezerwatywy były tak marnej jakości, że nazywano je „kaloszami”, w którym pigułki antykoncepcyjne, niebieskie dżinsy i podpaski higieniczne były pożądanymi towarami luksusowymi, a podróż za granicę niewyobrażalnym przywilejem, mógł być ideałem dla masochistycznego socjalisty. Radziecki styl życia łączył gospodarcze zacofanie z represyjnym prawem. Trudno coś takiego sprzedać.

Kreml przestał jednak marnować czas, pieniądze i ludzi na zmuszanie do funkcjonowania niesprawnego systemu gospodarczego i na urzeczywistnienie niemożliwej do zrealizowania utopijnej wizji polityki. Zamiast tego przejął zewnętrzne oznaki systemu zachodniego – prawo, wybory i własność prywatną, żeby ukryć pozbawioną prawa, brutalną i zachłanną rzeczywistość. To jest problem nie tylko Rosjan. Chociaż kraj ten nadal jest zbyt słaby militarnie i ekonomicznie oraz uzależniony od świata zewnętrznego, żeby użyć przeciwko Zachodowi brutalnej siły, ma mnóstwo środków nacisku równie skutecznych. Przede wszystkim może zagrozić i osłabić wrażliwsze, mniejsze państwa, leżące w sąsiedztwie byłego Związku Radzieckiego. Rosja jest jak agresywny człowiek o kulach – nie stanowi żadnego zagrożenia dla zdrowego człowieka, ale może być groźnym tyranem dla inwalidy na wózku. Wykorzystuje najsilniejszą broń, jaka pozostała jej po Związku Radzieckim, monopol na gazo- i ropociągi biegnące ze wschodu na zachód, do szantażowania i przekupywania byłych państw satelickich. W odpowiedzi Zachód nie tylko nie wspiera swoich sojuszników, ale i sam ulega presji. Kreml wykorzystuje swoje ograniczone znaczenie gospodarcze i dyplomatyczne, żeby paraliżować procesy decyzyjne u swoich oponentów, stosując z niezwykłym powodzeniem zasadę „dziel i rządź”. Wobec tych, którzy się wahają, niezwykle skuteczne okazują się zręczne manipulacje i pozerstwo. Jak w czasach Związku Radzieckiego, Kreml stosuje dezinformację, żeby ukryć kierunki faktycznie realizowanej przez siebie polityki i zdyskredytować swoich przeciwników. Jednak przede wszystkim największą słabością Zachodu pozostają pieniądze. Zrzuciwszy z siebie ciężar martwej ideologii, ludzie byłego KGB na Kremlu rządzą rosyjskim Klondike, pokusą, której nie potrafią się oprzeć chciwi obcokrajowcy. Gdy wszystko inne zawodzi, Rosja wykorzystuje metody terrorystów i gangsterów, mordując zagranicznych obywateli albo przeprowadzając cyberataki, takie jak ten na Estonię, w maju 2007 roku.

Krótko mówiąc, Zachód przegrywa nową zimną wojnę, niemal nie zauważywszy, że się rozpoczęła. Putin i jego sojusznicy na Kremlu zdobyli władzę w Rosji, rzucili mroczny cień na wschodnią część kontynentu europejskiego i ustanowili ogromne przyczółki w najważniejszych państwach Zachodu. A chęć stawienia oporu wygląda na alarmująco słabą. To właśnie skłoniło mnie, po ponad dwudziestu latach zajmowania się tym regionem, do napisania niniejszej książki.

Rozpoczynam od zaprezentowania sposobu, w jaki Putin i jego koledzy z byłego KGB zawładnęli krajem wyczerpanym wstrząsami gospodarczymi, zmęczonym korupcją i tęskniącym za silnym i kompetentnym przywództwem. Przeprowadzili pucz i – jak się zdaje – sięgnęli do narzędzi takich jak masowe mordy, by wywołać w społeczeństwie panikę niezbędną do przejęcia władzy. W Rozdziale 2 przedstawiam, jak – po niepewnym początku – Putin skonsolidował władzę nad Rosją. Wyjaśniam, jak zdobył poparcie polityczne wygranych i przegranych wcześniejszych piętnastu lat i zaatakował najbardziej niepopularnych ludzi w Rosji – oligarchów. W Rozdziale 3 opisuję tego skutki: rzeczywistość złowieszczej fikcji, w której odmienne opinie karze się aresztowaniem, przymusowym podawaniem leków psychiatrycznych i biurokratycznym nękaniem; w której wybory się fałszuje, polityków poskramia, mediom zakłada kaganiec, a z instytucji państwowych robi się wydmuszki. W Rozdziale 4 analizuję rosyjską gospodarkę – pozornie silną, ale w istocie słabą. Rozdział 5 jest poświęcony błędnemu sposobowi postrzegania współczesnej Rosji, najczęściej spotykanemu wśród ludzi z zewnątrz, zgodnie z którym nie ma tam żadnej ideologii. Wyjaśniam, że w pojęciu „niepodległej demokracji” zawiera się silna krytyka niedostatków Zachodu, wykorzystywana do uzasadniania ksenofobicznego i autorytarnego stylu sprawowania władzy w Rosji. W Rozdziale 6 opisuję główne (jak dotąd) pole walki nowej zimnej wojny – byłe państwa komunistyczne wschodniej Europy. Słabe i źle rządzone, stanowią łatwy cel kremlowskiego przekupstwa i zastraszania. W Rozdziale 7 omawiam najpotężniejszą broń Rosji – energię. Dowodzę w nim, że sięgający czasów Związku Radzieckiego monopol na biegnące ze wschodu na zachód gazo- i ropociągi, pozwala Rosji dyktować warunki odbiorcom i karać tych, którzy się jej sprzeciwiają. Rozdział 8 traktuje o nowej zimnej wojnie w wymiarze wojskowym i kwestiach bezpieczeństwa. Pokazuję w nim jałowość dążeń Kremla do pozycji militarnego supermocarstwa, jego szkodliwą i groźną działalność w dziedzinie handlu bronią, a także to, jak buduje strategiczne więzi z Chinami. I na koniec, w Rozdziale 9, wyjaśniam, jak Zachód może wygrać nową zimną wojnę: po pierwsze, wskrzeszając ideę wspólnego bezpieczeństwa, żeby rozprawić się z taktyką Rosji prowadzoną według zasady „dziel i rządź”, a po drugie odbudowując moralną pewność siebie, która dała nam zwycięstwo w 1989 roku.

[1] Zob. www.russianwill.org. Chociaż listy „wrogów narodu” na tej stronie już nie ma, można ją znaleźć w internetowym archiwum pod adresem: http://web.archive.org/web/20061121213231/http://russianwill.org/material/vragi.html (dostęp 30.03.15).

[2] Słowa „Kreml” używam jako skrótu dla niezwykłej koncentracji władzy politycznej, biurokratycznej, prawnej i gospodarczej, skupionej głównie w rękach byłych oficerów KGB, w pełni kontrolowanej przez Putina. Kreml nie jest monolitem. Można w nim wyróżnić klany, które rywalizują ze sobą, by realizować własne interesy gospodarcze (na przykład gigant gazowy Gazprom i jego naftowy odpowiednik Rosnieft) i z powodu osobistych powiązań, na przykład z (rzekomo) bardziej liberalnie nastawionym ideologiem Władysławem Surkowem i byłym szpiegiem wojskowym Igorem Sieczinem. Chociaż konflikty te są płynne i szybko się zmieniają, główne cechy charakterystyczne władzy Kremla pozostają niezmienne: nieprzejrzystość, bogactwo i bezwzględność.

[3] Napisała m.in. A Small Corner of Hell: Dispatches from Chechnya (2003), Rosja Putina (2004, wyd. pol. 2005) i Udręczona Rosja. Dziennik buntu (2007, wyd. pol. 2007).

[4] W wywiadzie udzielonym niemieckiemu dziennikowi Süddeutsche Zeitung Putin powiedział: „Morderstwo to bardzo ciężkie przestępstwo zarówno wobec społeczeństwa, jak i wobec Boga. Zbrodniarze muszą zostać wykryci i odpowiednio ukarani. Niestety, to niejedyna taka zbrodnia w Rosji. Uczynimy wszystko, aby postawić przestępców przed sądem. A teraz przejdźmy do politycznego aspektu tej sprawy. W śledztwie brane są pod uwagę wszelkie możliwe warianty. I oczywiście jeden z nich, jeden z najbardziej prawdopodobnych, wiąże się z jej pracą dziennikarską. Rzeczywiście krytykowała obecne władze – ale często zajmowała skrajne stanowisko. A ostatnio swoją uwagę skupiała głównie na krytyce władz w Republice Czeczenii. Muszę powiedzieć – i sądzę, że eksperci się ze mną zgodzą – że jej wpływy polityczne w Rosji były znikome i zapewne była lepiej znana w organizacjach praw człowieka i mediach zachodnich. W związku z tym sądzę, że rację miała jedna z naszych gazet, pisząc dzisiaj, że zabójstwo Anny Politkowskiej sprawiło dużo więcej trudności obecnym władzom w ogóle, a czeczeńskim w szczególności, niż jej reportaże. W każdym razie powtarzam, że to, co się stało, jest absolutnie niedopuszczalne. Ta straszliwa zbrodnia szkodzi Rosji i musi zostać wyświetlona. Powoduje szkody zarówno moralne, jak i polityczne i szkodzi systemowi politycznemu, który tworzymy, systemowi, w którym musi się znaleźć miejsce dla wszystkich ludzi, bez względu na ich zapatrywania. Przeciwnie, musimy zagwarantować, że ludzie będą mieli możliwość wyrażania swoich poglądów, w tym w mediach”; http://kremlin.ru/eng/speeches/2006/10/10/1519_type82916_112362.shtml. W przemówieniu podczas spotkania w Monachium Putin wypowiedział się w podobnym duchu: „Być może właśnie dlatego, że pani Politkowska miała bardzo radykalne poglądy, nie miała poważniejszego wpływu na nastroje polityczne w naszym kraju. Ale była bardzo znana w kręgach dziennikarskich i kręgach obrońców praw człowieka. I moim zdaniem zabójstwo takiej osoby z pewnością wyrządza dużo większą szkodę z punktu widzenia władz, władz, które mocno krytykowała, niż jej wszystkie publikacje. Co więcej, mamy wiarygodne, spójne informacje, że wielu ludzi ukrywających się przed rosyjskim wymiarem sprawiedliwości myślało o tym, żeby wykorzystać czyjąś śmierć w celu wywołania na świecie fali nastrojów antyrosyjskich. Nie wiem, kto popełnił tę zbrodnię. Ale bez względu na to, kim byli i jakimi kierowali się motywami, są przestępcami. Muszą zostać znalezieni, doprowadzeni przed sąd i ukarani. Władze rosyjskie uczynią wszystko, co w ich mocy, żeby do tego doprowadzić”; http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2006/10/10/2138_type82914type84779_112411.shtml (dostęp 30.03.15).

[5] Słów „zachodni” i „Zachód” używam na określenie rozwiniętych państw przemysłowych świata, głównie w Europie, Ameryce, Azji Wschodniej i Australazji. Cechą wspólną jest ich członkostwo w mającej swojej siedzibę w Paryżu organizacji OECD.

[6] Oryginalnie: Федеральная служба безопасности Российской Федерации.

[7] Pełna wypowiedź: http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/6180262.stm (dostęp 30.03.15).

[8] Według cennika pewnego zachodniego komercyjnego dostawcy maleńkich ilości wykorzystywanych w przemyśle, duża dawka, której użyto przeciwko Litwinience, kosztowałaby 10 milionów dolarów (5 milionów funtów brytyjskich).

[9] Rosyjska konstytucja zabrania ekstradycji. Ale władze brytyjskie tak naprawdę zirytowała postawa strony rosyjskiej, która zarzucała im, że robią aferę z niczego. Inne państwa, takie jak Izrael, również nie zezwalają na ekstradycję swoich obywateli, ale dzięki ścisłej współpracy z wymiarem sprawiedliwości innych państw, przestępcom rzadko udaje się uniknąć kary.

[10] Pod koniec 2014 roku rosyjskie media obiegła informacja, że Ługowoj będzie konsultantem merytorycznym szpiegowskiego serialu, kręconego dla jednego z kanałów rosyjskiej telewizji – NTW. Serial o roboczym tytule Nietykalni ma być oparty na historii zatrucia Litwinienki. Więcej: http://wyborcza.pl/1,75477,17105022,Podejrzewany_o_zatrucie_Litwinienki_Andriej_Lugowoj.html (dostęp 30.03.15) – przyp. Kurhaus.

[11] Proces wytwarzania polonu 210 pozostawia „odcisk palca”, resztki innych izotopów, które pozwalają ustalić dokładną datę jego wyprodukowania, a nawet reaktora, którego do tego użyto.

[12] Po nieudanej ingerencji w rosyjską wojnę domową z lat 1917‒1920 niemal trzy dziesięciolecia rządów komunistycznych w Rosji przysparzały niewielu kłopotów Zachodowi, który w przeważającej mierze ignorował stosowany przez Lenina i Stalina terror. Za rządów Herberta Hoovera amerykański podatnik nawet pomagał Rosji zwalczyć klęskę głodu. Inwestycje zagraniczne płynęły szerokim strumieniem. Wielu wierzyło, że rządy Stalina oznaczają bezkompromisową modernizację zacofanego kraju, a nie masowe mordy i zniewolenie, będące skutkiem jego osobistej paranoi. Dopiero w 1946 r., niemal trzydzieści lat po rewolucji bolszewickiej, Winston Churchill wymyślił pamiętne określenie „żelazna kurtyna”. Zimna wojna trwała przez kolejnych trzydzieści lat, do porozumienia w Helsinkach w 1975 r. na Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE), które zapoczątkowało proces ideologicznej kapitulacji Związku Radzieckiego. Zachód zaakceptował podział Europy wzdłuż istniejących granic (niektóre państwa zajmowały nieco bardziej zdystansowane stanowisko w kwestii państw bałtyckich). W zamian blok radziecki podpisał zobowiązanie do przestrzegania powszechnych praw człowieka. Kierownictwo radzieckie błędnie sądziło, że będzie to tylko papierowe ustępstwo. W rzeczywistości pozwoliło dysydentom zza żelaznej kurtyny skarżyć się na łamanie przez ich rządy swoich zobowiązań międzynarodowych, co stało się potężną bronią propagandową.

[13] Ową erozję zaufania do Zachodu doskonale widać w tzw. aferze Snowdena. W 2013 roku ten informatyk, będący pracownikiem najbardziej prestiżowych amerykańskich instytucji, CIA i Agencji Bezpieczeństwa Narodowego, opublikował tysiące poufnych rządowych dokumentów, z których świat dowiedział się m.in. jak administracja Baracka Obamy inwigiluje amerykańskich internautów. Na amerykański rząd padły gromy i choć wielu publicystów, takich jak Edward Lucas, przedstawia dowody na to, iż Edward Snowden był w swym zachowaniu co najmniej inspirowany przez rosyjski wywiad, Snowden uważany jest dziś przez wielu ludzi na całym świecie za bohatera w walce o wolność. Więcej o tym w książce Lucasa pt. Operacja Snowden wydanej nakładem Kurhaus Publishing w 2014 r. – przyp. Kurhaus.

[14] Od łacińskiego słowa nomenclatura, które dosłownie znaczy „lista nazwisk”. W Związku Radzieckim oznaczało ono osoby należące do wyższych kręgów partii komunistycznej, którym przysługiwał szereg osobistych i zawodowych przywilejów.

[15] Aczkolwiek władze nasiliły kontrolę Internetu (zob. Rozdział 2). Jeszcze przed zdobyciem władzy przez Putina dostawcy Internetu musieli instalować urządzenia, które umożliwiają władzom śledzenie wszystkich informacji przychodzących i wychodzących. W pierwszym tygodniu urzędowania prezydent Putin przyznał siedmiu następnym agencjom federalnym prawo dostępu do zgromadzonych danych wywiadowczych.

[16] Dziś sytuacja kształtuje się nieco inaczej niż w 2009 r., gdy autor aktualizował wydanie. Rosja odczuwa wyraźne spowolnienie gospodarcze, co widać m.in. w dynamice wzrostu PKB. Rosyjskie Ministerstwo ds. Rozwoju Gospodarczego Federacji prognozuje, że w 2015 r. wzrośnie on zaledwie o 0,8 proc. Mimo to Władimir Putin nadal odnotowuje wysokie poparcie w sondażach. Od czasu, gdy Edward Lucas pisał swą książkę, nawet wzrosło. Na koniec 2014 r. wynosiło według Wszechrosyjskiego Centrum Badania Opinii Publicznej 87,5 proc. Więcej: http://www.polskieradio.pl/5/3/Artykul/1307197,Sondaz-poparcie-dla-Putina-bliskie-90-procent-mimo-problemow-gospodarczych (dostęp 30.03.15) – przyp. Kurhaus.

[17] Takie badania opinii publicznej z samej swej istoty wzbudzają wątpliwości w kraju, w którym media są kontrolowane przez państwo i który ma długą tradycję podawania sfałszowanych statystyk.

[18] Rzeczywiście, Dmitrij Miedwiediew był prezydentem tylko przez jedną kadencję, w latach 2008‒2012. Dziś, gdy Władimir Putin znowu jest prezydentem, Miedwiediew pełni rolę premiera rządu Federacji – przyp. Kurhaus.

[19] W 2014 r. po rosyjskiej agresji na Ukrainę sytuacja się zmieniła. W marcu 2015 r. członkostwo Rosji w G8 zostało zawieszone, a miesiąc później Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy pozbawiło kraj prawa głosu (najpierw do grudnia 2014 r., obecnie do kwietnia 2015 r.). Także NATO zawiesiło współpracę z Rosją w ramach Rady Rosja-NATO w zakresie spraw cywilnych i wojskowych. Międzynarodowe instytucje i poszczególne państwa nałożyły na Rosję (i nakładają nadal) szereg sankcji – przyp. Kurhaus.

[20] Strona http://www.lewrockwell.com/blog/lewrw/archives/006682.html to jeden z wielu przykładów. Członkowie opacznie nazwanej Brytyjskiej Grupy Helsińskich Praw Człowieka i dziennikarz Guardiana Jonathan Steele, a także wielu komentatorów rosyjskich, również podawali podobne argumenty. Jednakże prowadzenie dyskusji o polityce zagranicznej za pomocą analogii jest zwykle błędne: Nowa Anglia nie została przyłączona do Stanów Zjednoczonych pod przymusem totalitarnego reżimu, który narzucił im obcy język i kulturę oraz deportował najinteligentniejszych i najlepszych z nich do obozów pracy niewolniczej na Alasce.

[21] 11 marca 1990 r. litewski parlament ogłosił niepodległość. Zachód był przestraszony i boleśnie bojaźliwy. Niewiele państw oficjalnie uznało radziecką aneksję państw bałtyckich. Garstka starszych wydalonych dyplomatów nadal pracowała w przykurzonych ambasadach w Ameryce, Wielkiej Brytanii i Włoszech, ale myśl, że te historyczne kurioza mogą nagle mieć jakieś rzeczywiste znaczenie, wzbudzała głęboki niepokój pokolenia zachodnich dyplomatów i polityków, którzy ciągle jeszcze wzdychali z ulgi, że radzieckie kierownictwo stało się tak niespodziewanie uległe. W tamtym czasie byłem korespondentem The Independent i postanowiłem – z pomocą mojego przebywającego w Londynie kolegi Steve’a Crawshawa – udzielić pewnego symbolicznego poparcia. Wybrałem się na Litwę jedynym bezpośrednim połączeniem (latającym raz w tygodniu samolotem Aerofłotu z Berlina Wschodniego); udało mi się przejść odprawę i wejść na pokład bez radzieckiej wizy. Przecież obywatele brytyjscy nie potrzebowali wiz przed 1940 r., dowodziliśmy, dlaczego więc miałbym starać się o nią teraz? Na lotnisku w stolicy Litwy Wilnie radziecki strażnik graniczny z ponurą miną skonfiskował mi paszport. Ale kilka minut później przywitała mnie delegacja, na której czele stał nowy litewski minister spraw zagranicznych Algirdas Saudargas. „Co będzie, jeśli nie oddadzą mi paszportu? – zapytałem, gdy siedzieliśmy nerwowo na czerwonych atłasowych sofach w poczekalni dla VIP-ów. – To wydostaniemy się przez to okno. Dostaniesz inny paszport. Ale my nie możemy mieć drugiego ciebie” – odparł biochemik, który zajął się polityką, nieco szkolną, ale płynącą z głębi serca angielszczyzną. Przez krótką chwilę byłem symbolem niebezpiecznie niepewnego statusu Litwy. Gdyby udało im się wpuścić do kraju choć jednego obcokrajowca przez kontrolowaną przez Rosjan granicę, byłby to dla reszty świata znak, że ich niepodległość to coś więcej niż śmiała deklaracja. Po powrocie pograniczników pan Saudargas wyjął z kieszeni znaczek i dał mi litewską wizę numer 0001.

[22] Od greckiego słowa, które znaczy „rządy nielicznych”. W książce The Oligarchs: Wealth and Power in the New Russia David Hoffman analizuje źródła ich potęgi, podobnie jak Chrystia Freeland w Sale of the Century: Russia’s Wild Ride from Communism to Capitalism.

[23] Zob. Peter Duncan, „Contemporary Russian identinty between East and West”, Historical Journal, nr 48, s. 277‒294, Cambridge University Press 2005.

[24] Po krachu finansowym w sierpniu 1998 r., gdy wydawało się, że Rosja jest pogrążona w chaosie i niekompetencji, opublikowałem w The Economist artykuł pod tytułem: „The Western Man’s Burden” [Brzemię białego człowieka], ironicznie nawiązując do cieszącego się sławą, dla jednych dobrą, dla innych złą, wiersza Kiplinga Brzemię białego człowieka. „Gdy w kraju notorycznie brak ludzi czy rządów zdolnych do zapewnienia ciągłości podstawowych usług, wcześniej czy później lukę tę zapełnią ludzie z zewnątrz. Słowo na określenie tego brzmi: kolonizacja. To początek, ale coś w tym rodzaju może się zaczynać w Rosji”. Nie mogłem się bardziej mylić.

[25] I to dosłownie, biorąc pod uwagę fakt, że wyżsi rangą szpiedzy zaczęli zajmować lukratywne stanowiska w przemyśle.

[26] Jak mówi przypis na s. 33, ta konstatacja jest już nieaktualna. Gospodarka Rosji gwałtownie wyhamowała w 2013 r., między innymi wskutek rewolucji łupkowej na świecie. Dziś dodatkowo odczuwa jeszcze efekty obustronnych sankcji, będących wynikiem wydarzeń na Ukrainie – przyp. Kurhaus.

[27] Sytuacja zmieniła się w drugiej dekadzie XXI wieku wraz z nadejściem rewolucji łupkowej w USA – przyp. Kurhaus.

[28] Rafineria Możejki na Litwie i terminal naftowy Ventspils na Łotwie stanowią najważniejsze cele na liście przejęć rosyjskich gigantów paliwowych. Sprzedaż Możejek polskiej firmie PKN Orlen w 2006 r. rozwścieczyła rosyjskie koncerny paliwowe. Krótko potem Rosja wstrzymała dostawy ropy naftowej płynące rurociągiem do tej rafinerii, stwierdzając, że wymaga remontu. Sprawa ta była szeroko dyskutowana w Jamestown Foundation Eurasia Daily Monitor: http://www.jamestown.org/edm/article.php?article_id=2372212 (dostęp 30.03.15).

[29] Omawiane przez wiele mediów zachodnich, m.in. The Economist. Zob. http://www.economist.com./world/europe/displaystory.cfm?story_id=9116990 i http://www.economist.com./world/europe/displaystory.cfm?story_id=9122766 (dostęp 30.03.15).

[30] Łączna liczba ich mieszkańców wynosząca ok. 7 mln jest nieco mniejsza niż Austrii czy stanu New Jersey w USA; Estonia ma 1,3 mln mieszkańców, Łotwa 2,4 mln, a Litwa 3,6 mln.

[31] Rosja została przyjęta do WTO w 2011 r., a rosyjska Duma ratyfikowała protokół o przystąpieniu w lipcu 2012 r. – przyp. Kurhaus.

Rozdział 1

Dojście Putina do władzy. Jak KGB przejęło władzę w Rosji?

Wydawało się, że Władimir Putin – gdy 9 sierpnia 1999 roku chory prezydent Jelcyn zrobił z niego premiera – nie zasługiwał nawet na przypis w historii rosyjskiej polityki. Ten piąty w ciągu niespełna roku premier[1] wyglądał jak przeciętny rosyjski urzędnik: nudny, nieprzyciągający uwagi i, wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, mający zostać kolejną ofiarą nierozwiązywalnych problemów gospodarczych kraju i politycznego chaosu. Początkowo niewiele o nim wiedziano, ani o życiu prywatnym, ani zawodowym. Lubił dżudo i mówił po niemiecku[2]. Po zakończeniu pracy jako oficer KGB w byłych wschodnich Niemczech wrócił do swego rodzinnego Sankt Petersburga[3] i po cichu jął wspinać się po szczeblach urzędniczej kariery. Z wydziału studiów międzynarodowych na uniwersytecie przeszedł do pracy związanej z zagranicznymi inwestorami[4], a następnie na Kreml, gdzie pracował w departamencie nieruchomości prezydenckich, ogromnym imperium biznesowym bazującym na majątku byłej partii komunistycznej. Po krótkim okresie, w którym nadzorował kontakty z regionami, został szefem FSB[5].

Ale nawet wówczas, po bliższym przyjrzeniu się, odnosiło się wrażenie, że jego mianowanie jest ważniejsze niż się wydawało. Trzeba pamiętać, że służba w KGB była w Związku Radzieckim wielkim wyróżnieniem. Poza samym kierownictwem partii komunistycznej KGB było najlepiej zorientowaną, najskuteczniejszą i najbardziej uprzywilejowaną organizacją państwową. Nie tylko przyciągało najinteligentniejszych ludzi: dawało im też budzące grozę przeszkolenie i nie byle jaką sieć kontaktów. W stosunku do pospolitego, monotonnego, pozbawionego jakiejkolwiek istotnej wiedzy życia zwykłego obywatela mieli oni wielkie poczucie wyższości. W opinii wielu poczucie to wzmacniało specjalne przeszkolenie w stosowaniu sztuczek psychologicznych: manipulacji nieznajomymi, zdobywania ich zaufania i łamania oporu. W efekcie powstało coś w rodzaju kultu raczej aniżeli rządowej biurokracji: wszechwiedzącego, wszechobecnego i wszechmocnego. W pewnym przewrotnym sensie oficerowie KGB sami czuli się nieomal jak laickie duchowieństwo. Wielu z nich, będąc w wyjątkowo dobrym położeniu, żeby dostrzec wady komunizmu, miało prywatnie wątpliwości co do możliwości osiągnięcia stawianych przezeń celów. Ale jedno i drugie rekompensowali żarliwym patriotyzmem oraz niezłomną lojalnością wobec kolegów oficerów.

Postawienie na czele rządu kogokolwiek z KGB miałoby swoją wagę, ale Putin nie był przeciętnym oficerem KGB. Pełnił służbę za granicą. Pierwszy Zarząd Główny KGB, zajmujący się wywiadem zagranicznym, to elita elit. Ludzi w nim służących specjalnie dobierano i szkolono tak, żeby umieli opierać się pokusom podczas podróży po świecie – co w zamkniętym społeczeństwie Związku Radzieckiego było niemal niewyobrażalnym luksusem. Nie wiadomo, co dokładnie robił Putin w czasie swego pobytu w Dreźnie. Akta wschodnioniemieckiej tajnej policji, Stasi[6], są zastanawiająco skąpe, jeśli chodzi o informacje dotyczące jego działalności. Jedni sądzą, że był skromnym oficerem kontrwywiadu, którego zadanie polegało na sprawdzaniu wyższych rangą agentów pracujących na pierwszej linii. Inni uważają, że powierzono mu ważne, acz spartaczone zadanie utrzymania radzieckich siatek wywiadowczych, gdy we wschodnich Niemczech padał komunizm. Być może obie te wersje są prawdziwe. W każdym razie Putina wybrano ze szczególną starannością ze względu na jego lojalność, inteligencję i hart.

Pierwsze oznaki, w jaki sposób jego wcześniejsza droga życiowa może wpływać na postępowanie na stanowisku politycznym, pojawiły się w krótkim okresie pełnienia przez niego funkcji premiera, gdy wygłosił przemówienie do swoich byłych kolegów po fachu: „Grupa agentów FSB, ulokowana, pod przykryciem, w rządzie Federacji Rosyjskiej, z powodzeniem realizuje powierzone jej zadanie”[7]. Wielu ludzi uznało wówczas, że to niesmaczny żart. Z perspektywy czasu wydaje się, że było to coś w rodzaju prostego stwierdzenia faktu. Od 2000 roku byli pracownicy radzieckiego wywiadu i służb bezpieczeństwa przejęli kontrolę nie tylko nad Kremlem i rządem, ale też nad mediami i najwyższymi kręgami gospodarczymi. Olga Krysztanowska, socjolożka z Rosyjskiej Akademii Nauk, szacuje[8], że trzy czwarte najwyższych stanowisk w Rosji zajmują siłowiki (od rosyjskiego słowa siła, znaczącego władzę), czyli obecni i byli oficerowie wywiadu i służb bezpieczeństwa[9].

Dojście Putina i jego przyjaciół do władzy jest punktem kulminacyjnym – przypadkowym lub celowym – procesu, który rozpoczął się na początku lat 80. XX wieku, gdy KGB zaczęło odczuwać frustrację z powodu gerontokracji otaczającej coraz bardziej zniedołężniałego Leonida Breżniewa i kierownictwo partii komunistycznej. W czasach komunizmu KGB nie było wszechmocne. Nie wolno mu było szpiegować radzieckiego wywiadu wojskowego, GRU ani partii komunistycznej, która traktowała swój „miecz i tarczę” z mieszaniną podziwu i wzgardy. Podobnie jak jego siejące terror poprzedniczki – NKWD, OGPU, Czeka, a przed nimi carska Ochrana, a nawet opricznicy, okutani w czarne kaptury gwardziści Iwana Groźnego – KGB mogło terroryzować bezsilnych, ale tylko doradzać tym, którzy mieli władzę: samo nie miało żadnej władzy politycznej.

Mogło się to zmienić w listopadzie 1982 roku, gdy po śmierci Breżniewa na stanowisko sekretarza generalnego wybrano szefa KGB Jurija Andropowa. Przez piętnaście miesięcy KGB znajdowało się u szczytu władzy. Surowy, wzbudzający strach Andropow próbował odbudować system radziecki w sferze zarówno gospodarczej, jak i politycznej. Z niewielkim powodzeniem, po części dlatego, że Związek Radziecki z samej swej istoty był nie do uratowania, a także dlatego, że chore nerki Andropowa odmówiły pracy w ciągu miesięcy od objęcia przezeń władzy; gdy zmarł, wróciła stagnacja za rządów jego następcy, zramolałego funkcjonariusza partyjnego Konstantina Czernienki, które trwały zaledwie osiemnaście miesięcy. Pogodzone z nieuchronnością zmian, KGB zaczęło udzielać silnego poparcia reformom Gorbaczowa – przynajmniej dopóki zdawały się prowadzić do rozpadu kraju.

To może wyglądać na paradoks. Z pewnością głównym celem wielu liberałów i reformatorów w regionach Związku Radzieckiego w epoce Gorbaczowa było przechytrzenie centralnych instytucji władzy: Kremla, sił zbrojnych, biurokratów zarządzających gospodarką planową (lub ją psujących) i większość zimnych, szarych funkcjonariuszy KGB. Dwa główne filary, na których opierała się władza radziecka – planowanie gospodarcze i jednopartyjne państwo policyjne – zdawały się być jednym i tym samym. Nikt jednak nie zdawał sobie sprawy, że upadek centralnego planowania wkrótce stworzy najbystrzejszym ludziom w byłym Związku Radzieckim – dawnym szpiegom – szansę wygrania z Zachodem w jego własnej grze: kapitalizmie. Wolność polityczna i prawa człowieka, które zdawały się znajdować w centrum uwagi opinii publicznej, stanowiły jedynie opcjonalne dodatki. Najpierw je przyznano, a później się bez nich obywano.

To Andropow, nie Gorbaczow, jest wzorem dla Putina. W lipcu 1999 roku, wciąż będąc szefem KGB, Putin złożył wieniec na jego grobie. Później polecił ponownie umieścić tablicę pamiątkową na murze Łubianki, dawnej siedziby KGB, i chwalił Andropowa, nazywając go „wybitną postacią polityki”. Od dojścia Putina do władzy FSB osiągnęło coś, czego KGB osiągnąć tak naprawdę nigdy nie zdołało – jego członkowie, aktualni i byli, przejęli ster rządów. Różnica między jednym a drugim jest w zasadzie kosmetyczna. Krótko po tym, jak w 1999 roku Putin został premierem, ogłosił w rosyjskiej telewizji, że „nie ma czegoś takiego jak były czekista”[10]. Wiktor Czerkiesow, jego bliski współpracownik, który – jako szef KGB w Sankt Petersburgu w 1988 roku wydał ostatni w Związku Radzieckim rozkaz przeprowadzenia represji politycznych, a teraz kierował rosyjską agendą antynarkotykową – w 2004 roku napisał: „My [siłowiki] musimy zrozumieć, że jesteśmy jedną całością. Zrządzeniem historii ciężar wspierania państwa rosyjskiego spadł na nasze barki. Wierzę, że będziemy potrafili, gdy wyczujemy niebezpieczeństwo, odłożyć na bok wszystko, co nieistotne, i pozostaniemy wierni naszej przysiędze”[11].

W wydanej w 2004 roku[12] książce o judo, której był współautorem, Putin wielokrotnie powtarza, że receptą na sukces jest „minimum wysiłku, maksimum skuteczności”. To jest istotna cecha także jego polityki, zarówno wewnętrznej, jak i zagranicznej. Próby utrzymania pod kontrolą wszystkiego, jak to czynili komunistyczni poprzednicy Putina na Kremlu, sprawia, że uścisk władzy staje się sztywny i kruchy. Dużo lepsze efekty przynosi skoncentrowanie się nie na brutalnym miażdżeniu przeciwników, lecz na wytrąceniu ich z równowagi, co czyni ich bezbronnymi wobec zręcznego rzutu przez biodro i wykręcenia ręki do tyłu. Chociaż FSB w praktyce zorganizowała udany pucz, odtwarzając na wpół autorytarny system polityczny, zrezygnowano z całkowitej kontroli. Zachowano natomiast zewnętrzne oznaki pluralizmu politycznego, na które wciąż dają się nabierać ludzie z zewnątrz i marzyciele.

Na pierwszy rzut oka ta historia wydaje się prosta. Gdy Putin został premierem, w Rosji panował straszliwy zamęt. Następnie fala śmiertelnych i tajemniczych zamachów terrorystycznych, które kosztowały życie około trzystu osób, wywołała ogólnokrajową panikę. Reakcja Putina, twarde słowa i jeszcze twardsze działania w ciągu kilku tygodni uczyniły zeń najpopularniejszego polityka w kraju. Był logicznym, cieszącym się poparciem kandydatem na następcę Jelcyna. Od tamtego czasu zlikwidował nadużycia ery jelcynowskiej i uczynił z Rosji kraj silny i prosperujący. Dla wielu Rosjan i obcokrajowców nadal stanowi to istotę lat 2000–2007. W kolejnych rozdziałach przyjrzymy się przypadkom nadużywania władzy. Jednakże środki użyte do wyniesienia Putina na urząd prezydenta powinny rozwiać wszelkie złudzenia co do rzeczywistej natury jego przyszłych rządów.

Historia zaczyna się od niejasnej wiadomości, której nie poświęcono niemal żadnej uwagi poza Rosją. W sierpniu 1999 roku bojownicy z pragnącej się oderwać Czeczenii zaatakowali wsie w sąsiednim Dagestanie[13]. Kilka dni później, 31 sierpnia, pozornie niemająca z tym nic wspólnego bomba wybuchła w Moskwie w podziemnym centrum handlowym – tą szumną nazwą określono labirynt kiosków wokół wejścia do stacji metra. Jedna osoba zginęła, a czterdzieści zostało rannych. Wielu uważało, że to porachunki mafijne, choć wcześniej nieznana grupa terrorystyczna zostawiła notkę, w której przyznawała się do podłożenia bomby. Dużo większą skalę miał zamach z 4 września, gdy wybuch samochodu-pułapki pod wojskowym blokiem mieszkalnym w Bujnaksku, mieście w Dagestanie, zabił sześćdziesiąt cztery osoby i ranił dziesiątki innych. Rosja winą za te zamachy obarczyła separatystów z Czeczenii. Putin wydał polecenie zaatakowania tamtejszych, jak to nazwał, „nielegalnych oddziałów wojskowych”. Dopiero po kolejnych czterech dniach, gdy wybuch dużej bomby podłożonej w piwnicy dziewięciopiętrowego budynku mieszkalnego w południowo-wschodniej Moskwie zabił dziewięćdziesiąt cztery osoby i zranił sto pięćdziesiąt, Rosjanie zaczęli odnosić wrażenie, że znajdują się pod ciągłym ostrzałem terrorystów. W tym odczuciu utwierdziły ich następne dwa przypadki masowego mordu. 13 września, w dniu żałoby po wcześniejszych ofiarach, w ośmiopiętrowym budynku, również w południowo-wschodniej części Moskwy, wybuchła kolejna bomba, zabijając sto osiemnaście i raniąc dwieście osób. Trzy dni później zginęło następnych siedemnaście osób, tym razem od wybuchu bomby ukrytej w ciężarówce w Wołgodońsku w południowej Rosji.

Te ustawiczne ataki wywołały panikę. Ulice Moskwy nocami zaczęły patrolować grupki straży obywatelskiej. Czeczeńcy i tak od dawna byli najmniej lubianą mniejszością narodową w Rosji, a zamachy jeszcze tę niechęć wzmogły. Putin natychmiast zarządził operację wojskową przeciwko „terrorystycznej” republice. Rosja, jak się wyraził, „dopadnie” winnych nawet „w sraczu”. Był to szokujący przykład gangsterskiego slangu, którego żaden poprzedni rosyjski przywódca nawet w najśmielszych snach nie użyłby publicznie[14]. Część wykształconych Rosjan skrzywiła się z niesmakiem, ale trafiało to w nastroje społeczne. Czas bycia miłym się skończył. Ale zagadki pozostały. Czeczeni nigdy wcześniej nie atakowali takich celów ani nie stosowali takich metod. Bomby zostały fachowo podłożone w budynkach, których konstrukcja sprawiała, że wybuch powodował maksymalnie duże straty. Tego rodzaju wiedzę (i łatwy dostęp do materiałów wybuchowych) mają tylko specjaliści wojskowi. Tymczasem Czeczeni nigdy wcześniej nie wykazywali jakichkolwiek oznak potencjału organizacyjnego koniecznego do zdobycia tak dużych ilości materiałów wybuchowych czy wiedzy, jak ich użyć[15]. Zamachy bombowe zostały starannie zaplanowane, być może na kilka miesięcy naprzód, choć walki w Dagestanie były stosunkowo świeżej daty. Stosowana wcześniej przez Czeczeńców terrorystyczna taktyka polegała na braniu zakładników i wysuwaniu praktycznych żądań: uwolnienia więźniów albo rozpoczęcia negocjacji z Kremlem. Tym razem rzekomi sprawcy nie mieli żadnego motywu. Nieuniknionym skutkiem tych ataków była wojna, w której ich już zrujnowana republika zostanie starta z powierzchni ziemi.

Prawdziwą korzyść odniosła natomiast Moskwa. Rosyjska stolica przez rok huczała od plotek, że wyżsi rangą urzędnicy Jelcynowskiego Kremla planowali wykorzystać przemoc, by odwrócić to, co wyglądało na zbliżający się upadek. Przeciwko najpotężniejszemu w kraju potentatowi-politykowi Borysowi Bieriezowskiemu wytoczono proces w sprawie przywłaszczenia zagranicznych dochodów narodowego przewoźnika lotniczego Aerofłotu. Inna kontrowersyjna sprawa dotyczyła Pawła Borodina, szefa administracji prezydenta. Zlecił on Mabeteksowi, firmie szwajcarskiej o wątpliwej reputacji, przeprowadzenie wysoko wycenionego remontu historycznych budynków Kremla. We wrześniu 1999 roku rodzinie Jelcyna znów zaczęto się bacznie przypatrywać, gdy szwajcarscy śledczy ogłosili, że znaleźli dokumenty potwierdzające przekazanie przez Mabetex 15 mln dol. łapówek, m.in. w formie kart kredytowych dla prezydenta i jego dwóch córek. Rodzina Jelcyna z uporem powtarzała, że jest niewinna.

W odpowiedzi Kreml nieładnie zagrał. Prokurator generalny Jurij Skuratow musiał złożyć rezygnację po tym, jak w telewizji, w porze największej oglądalności, wyemitowano nagranie wideo przedstawiające bardzo do niego podobnego mężczyznę zabawiającego się z dwiema prostytutkami. Jedynie jawne przekupstwo deputowanych opóźniło podjęcie przez Dumę próby działań mających na celu odsunięcie Jelcyna od władzy. Wydawało się, że kolejna wcześniej czy później się powiedzie. Jurij Łużkow, niezwykle wpływowy mer Moskwy, użył całej swej politycznej i finansowej potęgi, by wesprzeć kandydaturę Primakowa w wyborach prezydenckich. Wybory miały się odbyć w 2000 roku, ale mogło do nich dojść jeszcze wcześniej, gdyby usunięto Jelcyna z urzędu. Mianowanie Putina premierem i oddanie władzy „czekistom” było właściwie ostatnim, rozpaczliwym rzutem kośćmi zwolenników Jelcyna. Zamachy bombowe i walki w Czeczenii tylko wzmocniły efekt tego ruchu: odwróciły uwagę od krętactw w sprawie korupcji urzędników i skupiły ją na twardej reakcji władz na gwałtowny atak terrorystów. Nieliczni chcieli formułować oskarżenie wprost, ale zamachy bombowe z pewnością stanowiły niezwykle korzystny splot okoliczności.

Takie teorie pozostałyby na marginesie dyskusji, gdyby nie „bomba”, która nie wybuchła. W nocy 22 września Aleksiej Kartofielnikow zobaczył biały samochód zaparkowany przed jego jedenastopiętrowym blokiem przy ulicy Nowosiołowa 14/16 w Riazaniu, 200 kilometrów od Moskwy. Będąc człowiekiem niezwykle spostrzegawczym, zauważył, że tablica rejestracyjna została przerobiona tak, żeby wyglądała na miejscową. Przyjrzał się bliżej i zobaczył trzy osoby znoszące worki do piwnicy budynku. Wezwał milicję. Eksperci zbadali to, co się okazało bombą, i usunęli worki, detonator oraz zegar ustawiony na godzinę piątą trzydzieści. Ewakuowano setki osób mieszkających w pobliżu; w końcu otwarto pobliskie kino, żeby ich tam ulokować. Specjalista miejscowej milicji od materiałów wybuchowych, Jurij Tkaczenko, użył analizatora gazu do zbadania zawartości worków – żółtawych granulek. Urządzenie zidentyfikowało je jako heksogen, potężny materiał wybuchowy. Policja natychmiast zorganizowała punkty kontrolne na głównych drogach. Znaleziono samochód dostrzeżony przez Kartofielnikowa – okazało się, że był kradziony.

Wieczorem, 23 września, rzecznik FSB Aleksander Zdanowicz pojawił się w bijącym rekordy popularności programie telewizyjnym Gieroj dnia (Bohater dnia). Mimo że chętnie przypisał sobie zasługi za udaremnienie zamachu bombowego, wydawał się dziwnie zakłopotany w kwestii tego, co się wydarzyło; być może dlatego, że został niedostatecznie poinformowany, a może z jakiegoś innego powodu[16]. Minister spraw wewnętrznych Władimir Ruszajło następnego dnia na konferencji prasowej, niemal czterdzieści osiem godzin po znalezieniu „bomby”, skrytykował instytucje stojące na straży prawa za brak czujności, za którą pochwalił mieszkańców Riazania. Następnego dnia, 24 września, Putin wyraził uznanie dla nalotów na stolicę separatystów Grozny. O sprawie w Riazaniu mówił tak:

Skoro worki, w których jak się okazało, znajdowały się materiały wybuchowe, zostały zauważone, to należy spojrzeć na pozytywne strony tego zdarzenia, choćby na to, że obywatele właściwie reagują na to, co dzieje się dziś w naszym kraju. Chciałbym (...) podziękować za to społeczeństwu. (...) To absolutnie słuszna reakcja. Bez paniki, bez sympatii dla bandytów. Oto duch, z jakim należy walczyć z nimi do końca. Do zwycięstwa. A zwyciężymy[17].

Na tym etapie ani on, ani żadne inne źródło oficjalne nawet się nie zająknęło, że odkrycie to może być czymś innym niż kolejną akcją terrorystyczną. Następnie szef FSB Nikołaj Patruszew wprawił Rosję w zdumienie, mówiąc, że cała ta sprawa była zwykłymi ćwiczeniami. Pogratulował mieszkańcom Riazania „czujności”. W workach był zwykły cukier, a podłożono je w ramach próbnego alarmu.

Na wiadomość, że bomba była mistyfikacją, riazańskie FSB wpadło we wściekłość. Wydało oświadczenie, w którym czytamy:

Jak ujawniono, podłożenie 22 września 1999 roku makiety ładunku wybuchowego w Riazaniu było elementem ćwiczeń międzyregionalnych. Wiadomość ta jest dla nas zaskoczeniem, a została opublikowana akurat, gdy funkcjonariusze FSB (...) ustalili miejsce pobytu podejrzanych o zamach i byli gotowi ich zatrzymać[18].

Jednym z powodów gniewu riazańskiego FSB było to, że operatorka centrali telefonicznej w Riazaniu Nadieżda Juchanowa zeznała, że w nocy, kiedy podłożono „bombę”, łączyła rozmowę międzymiastową z Moskwą i usłyszała podejrzany fragment: jeden z rozmówców powiedział, że jego grupę zauważono i że muszą szybko wydostać się z miasta. Drugi odparł: „Rozdzielcie się i niech każdy z was wyjedzie inną drogą”. Gdy miejscowe FSB ustaliło numer, pod który dzwoniono, okazało się, że znajduje się on w centrali FSB w Moskwie. Patruszew twierdził, że jego ludzie znajdowali się „wśród mieszkańców, którzy opuścili budynek, w którym rzekomo umieszczono ładunek wybuchowy. Brali udział w sporządzaniu portretu pamięciowego i rozmawiali z pracownikami instytucji stojących na straży przestrzegania prawa”. To nie tak. W rzeczywistości władze w Riazaniu aresztowały dwóch podejrzanych, którzy pokazali legitymacje FSB. Z centrali agencji w Moskwie przyjechał oficer wysokiego stopnia i ich zabrał[19].

To początkowe wyjaśnienie brzmi nieprzekonująco nawet według niewydarzonych standardów rosyjskiej biurokracji. Gazeta Nowyje Izwiestia zjadliwie zakwestionowała wersję przedstawioną przez Patruszewa, zastanawiając się, czy mylą mu się też kolory i nie potrafi rozpoznać swoich bliskich. Inni zastanawiali się, czy te zamachy bombowe mogą być dziełem nie wrogich Rosji terrorystów, lecz władz cynicznie próbujących manipulować opinią publiczną. Wydaje się nieprawdopodobne, żeby eksperci z Riazania pomylili heksogen z cukrem. A jeżeli w tych workach był tylko cukier, to dlaczego tak pospiesznie przekazano je do „specjalistycznej analizy” w Moskwie? Czy aby nie po to, żeby wywieźć obciążające dowody z Riazania? FSB przyczyniło się do nasilenia wątpliwości, informując, że zawartość worków „przetestowano” na poligonie artyleryjskim i stwierdzono, że jest to ładunek niewybuchowy. Dlaczego ktokolwiek miałby zadawać sobie tyle trudu, żeby zbadać cukier użyty w oficjalnie przeprowadzonych ćwiczeniach? Dlaczego wykorzystano do nich skradziony samochód – wbrew wszelkim przepisom – skoro któryś z samochodów agencji byłby równie dobry?

Wydawało się, że FSB usilnie stara się przedstawić dowody, iż Riazań rzeczywiście był jednym z planowanych ćwiczeń. Odbyły się dziesiątki innych „testów”, w większości tak amatorskich, że zawstydziłyby inspektora Clouseau. (W Moskwie oficerowie FSB zostawili atrapę, paczkę z napisem „bomba”, na posterunku milicji, gdzie znaleziono ją dwa dni później). Nikt nie wykazał się profesjonalizmem ani zaangażowaniem podobnym do tego, które rzekomo cechowały akcję w Riazaniu[20]. Na spotkaniu z mieszkańcami bloku szefowie FSB próbowali wyjaśnić, co konkretnie sprawdzano w tych „ćwiczeniach”; dlaczego nie poinformowano o nich żadnych miejscowych władz; dlaczego nie poczyniono żadnych przygotowań, by zaopiekować się ewakuowanymi mieszkańcami. Inne szczegóły były jeszcze bardziej zastanawiające. Wybór tego budynku do sprawdzenia gotowości był także dziwny, ponieważ znajdował się w nim sklep całodobowy i dostawy jakichś pakunków nie wzbudziłyby większych podejrzeń. Ale jego słaba ceglana konstrukcja idealnie nadawałaby się do ataku terrorystycznego: była podobna do konstrukcji budynku w Moskwie, w którym bombę podłożono w poprzednim tygodniu, i nie tylko natychmiast by się on zawalił, ale gruz zsunąłby się na dół i najprawdopodobniej uszkodził również sąsiedni blok.

W marcu 2000 roku oficer FSB powiedział reporterowi telewizyjnemu, że z innymi oficerami przypadkiem natknął się w Riazaniu na niezamkniętą piwnicę, kupił worki cukru w miejscowym sklepie i nabój w sklepie z bronią palną, a później ostentacyjnie podłożył tę imitację bomby, żeby sprawdzić czujność mieszkańców. Wyższy emerytowany oficer FSB Giennadij Zajcew oświadczył, że urządzenie użyte do sprawdzenia „materiału wybuchowego” dało błędny odczyt, bo było zabrudzone – za co ukarano osoby odpowiedzialne. Miało to wyjaśnić tę sprawę, ale w rezultacie jeszcze bardziej ją zagmatwało. Być może naprawdę mylił się w swoich zapewnieniach, jednak organizowanie wyglądających na niewinne czynności (zakupu cukru w supermarkecie i naboju w sklepie z bronią palną) można uznać za osobliwy sposób sprawdzania czujności społecznej. Po co jechać aż z Moskwy kradzionym samochodem, żeby zostawić trzy worki cukru w niestrzeżonej piwnicy? Nie podjęto też żadnych kroków dyscyplinarnych przeciwko Tkaczence: zamiast tego oficjalnie nagrodzono go wraz z kolegą za odwagę, podobnie jak telefonistkę panią Juchanową za czujność. Jeżeli ktoś zasłużył na karę, to osoby odpowiedzialne za tak niezwykle bezmyślne, źle zaplanowane i bezcelowe ćwiczenia[21].

Na każdą sugestię o oficjalnym współudziale władze reagowały wściekłością. Putin odpowiadał, że samo poruszanie tej kwestii jest „niemoralne”. W istocie nierozsądne byłoby opieranie się wyłącznie na mediach rosyjskich: popełniają błędy, jak zdarza się to innym reporterom w innych krajach. Wrogowie Putina mogli rozsiewać plotki lub szukać tematów zastępczych. Wszyscy zaangażowani w tę sprawę rosyjscy urzędnicy gwałtownie zaprzeczali, jakoby dopuścili się jakiegokolwiek wykroczenia, i twierdzili, że tę konspiracyjną teorię wymyślili ich przeciwnicy polityczni. Zwolennicy teorii o współudziale czynników oficjalnych mogą przedstawić wiele poszlak, ale nic nie wskazuje bezpośrednio na Putina, wyższych urzędników ani jego politycznych sojuszników. Tyle że Kreml mógł z łatwością wyjaśnić tę sprawę. Zamiast to zrobić, utajnił wszelkie materiały dotyczące Riazania na 75 lat i wielokrotnie blokował śledztwa, które rozpoczynali niezależni deputowani Dumy[22]. Dwaj z nich, Siergiej Juszenkow i Jurij Szczekoczichin, zmarli w niewyjaśnionych okolicznościach[23]. Dziennikarza Ottona Lacisa, związanego z prowadzonym przez nich śledztwem, dotkliwie pobito. Później zginął w wypadku samochodowym. Prawnik komisji Michaił Triepaszkin przebywa w więzieniu pod zarzutem zdrady tajemnicy urzędowej[24]; Amnesty International prowadzi kampanię na rzecz jego uwolnienia, twierdząc, że zarzuty są sfingowane.

Najsilniejszymi argumentami Kremla, gdyby chciał je przedstawić, byłoby to, że rosyjskie czynniki oficjalne po prostu przeszły same siebie w charakterystycznej dla nich skłonności do partactwa i tajemniczości. Być może planowanie „ćwiczeń” było po prostu nietypowe, bezduszne i niekompetentne. Być może nigdy nie przygotowano właściwej dokumentacji lub nie została ona przeczytana. Zamiast przyznać się do tego, Kreml zaprzecza, że te wydarzenia skłaniają do zadania poważnych pytań, i mocno koncentruje się na przedstawianiu tych, którzy uparcie te pytania stawiają, jako popleczników Bieriezowskiego[25], zdolnego propagandysty, który ma osobisty interes w tym, żeby oczerniać Kreml Putina. Ale alternatywną wersję popierają nie tylko zaprzysięgli wrogowie Putina, wskazują na nią także wypowiedzi i działania dziesiątków niezależnych świadków i uczestników, niemających żadnego powodu, by przedstawiać swój rząd jako morderczych maniaków, i którzy czasami, obstając przy swojej wersji, narażają się na poważne niebezpieczeństwo. Wersja oficjalna nie wyjaśnia jak należy żadnego z dziwnych szczegółów: ani dotyczących ludzi, ani „bomby”, ani samochodu, ani ewakuacji; nie nawiązuje też do pierwszego oficjalnego wyjaśnienia. Grupka „sprawców”, których w końcu złapano, postawiono przed sądem i skazano za zamachy bombowe, nie była w przekonywający sposób powiązana z tymi zbrodniami.

Najpoważniejszym powodem, by nie dawać wiary teorii spiskowej w sprawie Riazania, jest to, że tak zdecydowanie forsuje ją Bieriezowski, który – przynajmniej we własnym mniemaniu – jest największym wrogiem Putina. Biorąc pod uwagę jego kontrowersyjną wcześniejszą działalność, gdy znajdował się w centrum władzy w Rosji w latach 90. XX wieku, głośne sprawy Bieriezowskiego z pewnością zasługują na staranne, uważne zbadanie. Jego analiza rosyjskiej polityki jest interesująca, ale przeprowadza ją we własnym interesie. Nigdy nie powinno się jej brać za dobrą monetę. Jednak teoria może mieć wątpliwych zwolenników, a mimo to nadal być prawdziwa. Bieriezowski jest zaś na tyle inteligentny, żeby nie rozpowszechniać wersji dowodowej, którą można z łatwością obalić jako fikcyjną. Jak dotąd ciężar dowodów przemawia za najbardziej ponurą interpretacją: ataki były zaplanowaną bezlitosną akcją mającą stworzyć atmosferę paniki i strachu, w której Putin szybko stanie się niekwestionowanym przywódcą kraju, czego rzeczywiście dokonał. Miarą tego, jak wielka zmiana zaszła w opinii publicznej, jest to, że teoria spiskowa przestała być dziwną hipotezą, a stała się czymś, w co wierzą poważni politycy opozycji tacy jak Grigorij Jawliński[26], przywódca głównej partii liberalnej Jabłoko. To tak, jakby główni kandydaci ubiegający się o nominację Partii Demokratycznej w wyborach prezydenckich w Ameryce publicznie popierali tezę, że ataki terrorystyczne z 11 września 2001 roku zostały zorganizowane przez wiceprezydenta Dicka Cheneya. Być może jeszcze straszniejsza niż sam ten morderczy spisek jest myśl, że rosyjska opinia publiczna może być tak przyzwyczajona do brutalności rządu i nadużyć władzy, i odczuwać taką ulgę, że u władzy jest silny człowiek, że woli nie zastanawiać się nad tym, co się naprawdę zdarzyło.

W każdym razie większość rosyjskiej opinii publicznej odrzuca wszelkie teorie o współuczestnictwie czynników oficjalnych w zamachach bombowych. Popularność Putina poszybowała w górę w porównaniu z innymi kandydatami w wyborach prezydenckich wyznaczonych na następny, 2000 rok. Był to twardy facet, który nie owija w bawełnę, wyraźnie trzeźwy i dobrze zorganizowany, najlepiej wykształcony i najbardziej obyty w świecie Rosjanin od czasów Lenina. W porównaniu z jednym konkurentem, sprawiającym wrażenie zniedołężniałego byłego ministra spraw zagranicznych, Jewgienija Primakowa, był młody. Nie obciążał go bagaż radzieckiej polityki, jak innego z kandydatów, przywódcę komunistów Giennadija Ziuganowa. W przeciwieństwie do trzeciego konkurenta, mera Moskwy Jurija Łużkowa, nie był publicznie kojarzony z żadnymi kontrowersyjnymi sprawami biznesowymi. I co być może najważniejsze, mocno uderzał we wrogów Rosji.

Kompetencja małomównego Putina sprawiała dużo lepsze wrażenie niż nieudolność poprzednika. W ostatnich latach prezydentury Jelcyn był najbardziej niepopularnym politykiem w Rosji, postrzegano go jako żenującego pijaka, którego knująca intrygi rodzina i przyjaciele potentaci cynicznie łupią kraj. To właśnie jego zatruty dotyk sprawił, że rosyjska polityka wydawała się tak trudna do zrozumienia. Jednakże 15 lat wcześniej w czasach Związku Radzieckiego Jelcyn cieszył się ogromną popularnością. Ten niedźwiedziowaty szef partii komunistycznej ze Swierdłowska, dużego miasta na Uralu (które w 1991 roku odzyskało dawną nazwę Jekaterynburg), początkowo zdecydowanie popierał reformy Gorbaczowa. Następnie został szefem partii w Moskwie, ale później w 1988 starł się z radzieckim przywódcą i odrzucił komunistyczną ideologię, stając się politykiem prymitywnie populistycznym. Wybrany na przywódcę Rosji – w tamtym czasie nie było to państwo w ścisłym znaczeniu tego słowa, a tylko jedna z piętnastu republik kraju[27] – został głównym krytykiem i konkurentem Gorbaczowa. Rosjanie podziwiali jego uczciwość i szczerość w wyrażaniu opinii, chociaż świat zewnętrzny martwił się tym, że jest zbyt nacjonalistyczny, zbyt nieprzewidywalny i (jak niektórzy szeptali) zbyt uzależniony od alkoholu. Niezdecydowana gaduła Gorbaczow może i miał swoje wady, przyznawali zagraniczni dyplomaci i politycy, ale podkopywanie jego pozycji przez popieranie nieznanego konkurenta byłoby szaleństwem[28].

Takie wątpliwości rozwiały się, przynajmniej na chwilę, w ciągu kilku godzin 1991 roku, gdy świat się przebudził i zobaczył, że Jelcyn stoi na czele sprzeciwu wobec puczu twardogłowych, którzy obalili Gorbaczowa i próbowali przywrócić dyktaturę w radzieckim stylu. Gdy Jelcyn nic sobie nie robił z zagrożenia, jakie stwarzali snajperzy, i stał na zdobytym czołgu przed budynkiem, z którego rządził moskiewskim Białym Domem, stanowił ucieleśnienie rosyjskich i światowych nadziei na przyszłość bez strachu. W ciągu kilku miesięcy rozwiązał Związek Radziecki i partię komunistyczną, poddał KGB cywilnej kontroli, ogłosił, że Rosja jest wielopartyjną demokracją, i mianował na stanowiska rządowe grupę radykalnych ekonomistów reformatorów. Zamiary godne podziwu: szczerze pragnął uczynić Rosję równie dobrą jak wielką, odrzucając zarówno rujnujące dogmaty centralnego planowania, jak i mordercze działania państwa policyjnego. Niestety, trudności były jeszcze większe niż nadzieje. Ludzkie, materialne i gospodarcze dziedzictwo imperium zła zachowało się i zatruwało to, co wyrosło na jego gruzach, zwłaszcza w Rosji. Komunizm był tu głębiej zakorzeniony niż w zniewolonych narodach Europy Środkowej i w państwach bałtyckich, gdzie rządy prawa, kapitalizm i – w niektórych krajach – nawet wolność polityczna trwały wciąż żywo w pamięci. Jeżeli żyjący w 1991 roku jacyś Rosjanie w podeszłym wieku pamiętali z dzieciństwa krótko istniejący rząd tymczasowy Aleksandra Kiereńskiego w 1917 roku, nie byli w stanie działać zgodnie z tym, co zapamiętali.

Za rządów Putina, i wśród zagranicznych krytyków epoki Jelcyna, lata 90. XX wieku lekceważy się, nazywając je okresem kompletnej klęski. Mimo to trudno sobie wyobrazić rosyjskiego przywódcę, któremu mogłoby się wtedy powieść. Nawet najlepsze zasady na świecie, wprowadzane w życie w idealnej kolejności z bezgranicznym poparciem zewnętrznym, nie mogły przezwyciężyć koszmarnych problemów, przed którymi stali rządzący Rosją. A Jelcyn z pewnością popełniał poważne błędy. Mający żałośnie małą wiedzę ekonomiczną, znajomość świata poza Rosją oraz zwyczaj promowania bandytów i oszustów, pogorszył skutki trzech bardzo niepopularnych, ale nieuchronnych zjawisk: zniknięcia oszczędności, trudnej zmiany ładu ekonomicznego i powiększającej się przepaści między bogatymi i biednymi.

Do utraty oszczędności doszło, wbrew powszechnemu przekonaniu, przed prezydenturą Jelcyna. W ostatnich miesiącach upadającego Związku Radzieckiego bank centralny drukował pieniądze w takim tempie, że matryce rozgrzewały się do czerwoności, pozbawiając rubla wartości, która obniżyła się z nominalnej równowartości z funtem brytyjskim na czarnym rynku najpierw do 30 (na początku 1990 r.), a następnie do 300 (w połowie 1991 r.) rubli za funta. Gdy inflacja ostro poszła w górę, a kurs wymiany poleciał na łeb na szyję, pieniądze zaczęły tracić swą funkcję. Po śmiesznie niskich cenach ustalonych przez planistów gospodarczych towary po prostu nie trafiały do sklepów: dla mających szczęście obcokrajowców oznaczało to, że za plik wartych grosze rubli można było kupić parę topornych nart biegowych lub głośny, ale skuteczny młynek do kawy. Zwykła rodzina, która chciała zaspokoić swoje podstawowe życiowe potrzeby, takie jak kiełbasa czy mydło (a pod koniec nawet chleb), patrzyła na puste półki, stała godzinami w kolejkach, wyświadczała sobie z innymi nawzajem przysługi, żeby dostać to, czego potrzebowała, lub płaciła, jak się wydawało, niebotyczne ceny na czarnym rynku. Mądrzy obywatele radzieccy zaczęli gromadzić oszczędności w twardych walutach i gdy mogli, wymieniali też swoje ruble – chociaż utrudniały to brutalne chwyty, takie jak wycofanie z obiegu za rządów Gorbaczowa banknotów rublowych o najwyższych nominałach. Oszczędności wielu ludzi istniały tylko w postaci liczb na wyciągach z konta w bankach, które nie miały żadnych rzeczywistych środków na wypłaty. Większość ludzi wierzyła, że „niedobory” są przejściowe – gdy tylko ceny wrócą do „normalnego” poziomu, będą mogli wydać swoje oszczędności. Zgromadzili coś, co ekonomiści nazywają „nawisem inflacyjnym” – górę niemożliwych do wydania pieniędzy. Gdy rząd Jelcyna słusznie, i za późno, na początku 1992 roku uwolnił ceny, towary znów pojawiły się w sprzedaży, najpierw na chodnikach lub nielegalnych bazarach, następnie w prowizorycznych budach, a w końcu w sklepach. Rubel znowu stał się pieniądzem. Jednak towary sprzedawano po cenach dużo wyższych, czasami nawet setki razy niż w czasach Związku Radzieckiego. Miliony gospodarstw domowych nagle i boleśnie się przekonały, że ich oszczędności nie mają żadnej wartości. Wielu Rosjan nigdy nie wybaczyło tego Jelcynowi i jego grupie młodych ekonomistów reformatorów, chociaż swój gniew powinni tak naprawdę skierować przede wszystkim przeciw Gorbaczowowi i jego dawno zapomnianym współpracownikom za to, że wydrukowali tak dużo pieniędzy. Po kilku latach coraz większej, choć nadal niepewnej stabilizacji doszła jeszcze dewaluacja pieniądza z sierpnia 1998 roku. Natomiast za rządów Putina wartość rubla nominalnie utrzymywała się na niezmienionym poziomie względem walut zachodnich, a realnie gwałtownie wzrastała. Odrodził się system bankowy. Rosyjskie gospodarstwa domowe uważają rubla za prawdziwy pieniądz. Mimo wszystkich swoich zalet tego Jelcynowi nie udało się nigdy osiągnąć.

Zmiana ładu gospodarczego lat 90. XX wieku również była nieunikniona. W systemie radzieckim ogromne fabryki realizowały gigantyczne zamówienia napływające na polecenie biurokratów z Moskwy. Marnotrawstwo było olbrzymie, jakość fatalna, zwracanie uwagi na życzenia klientów nieznane. Poza gospodarką planową znaczna część produkcji nie miała żadnej w ogóle wartości: była warta mniej niż surowce, które zużyto do jej wytworzenia. Jak to ujął polski ekonomista Jan Winiecki: „Radziecka krowa piła więcej mleka niż dawała”[29]. Takie dziedziny zarządzania jak rozwój produktu, sprzedaż czy marketing były czymś nieznanym. Większość przedsiębiorstw miała ogromne obciążenia społeczne. Wolno i boleśnie zaczęły oddziaływać kary i zachęty rynkowe. Gospodarka rosyjska wkroczyła na drogę modernizacji, początkowo zwalniając pracowników i kończąc produkcję bezużytecznych towarów. Ale ceną były lata trudności i niepewności wielu ludzi. O to też obwiniano Jelcyna: to za jego kadencji gospodarka kurczyła się, a bezrobocie gwałtownie rosło. Nieliczni myśleli o prawdziwych winowajcach: Leninie, Stalinie i Breżniewie. Za rządów Putina gospodarka (zob. Rozdział 4) rosła miesiąc po miesiącu przez ponad siedem lat. Rosjanie to doceniają; niewielu zadaje sobie pytanie, jak poradziłby sobie Putin, gdyby przejął zrujnowaną gospodarkę radziecką, a ceny ropy utrzymywały się na bardzo niskim poziomie albo o ile lepiej wypadłby Jelcyn, gdyby zaczął rządzić Rosją dziesięć lat później.

Większość Rosjan nie była w stanie ocenić kierunków polityki Jelcyna. Gospodarka rynkowa należała do ściśle strzeżonych tajemnic, i to takich, które miały zostać ujawnione niemal z dnia na dzień. Nic w dawnym życiu nie przygotowało ludności na gwałtowne zmiany gospodarcze. Umiejętności konieczne do przeżycia w epoce władzy radzieckiej obejmowały głównie stoicyzm, który znośnym czynił alkohol i tytoń. Nagle liczyć się zaczęła przebojowość, inicjatywa i umiejętność adaptacji. Wielu zwykłych Rosjan, którzy zajęli się robieniem interesów, odkryło, że życie jest ciężkie: sprzedaż żałosnego asortymentu towarów z drugiej ręki na obskurnych bazarach dawała w najlepszym razie kieszonkowe, ale nie pozwalała zarobić na utrzymanie. Wielu nawet nie chciało spróbować. Uporczywie trzymali się dawnego marksistowskiego przekonania, że zysk jednego człowieka musi być stratą drugiego. Dla wielu ludzi w średnim i starszym wieku było za późno, żeby uczyć się nowych umiejętności. Co gorsza, ci, którzy poznali nowe reguły gry, okazali się kiepskimi ambasadorami kapitalizmu: spekulanci, kombinatorzy i zwykli gangsterzy, których zyski w większym stopniu zależały od pozbawionej skrupułów szybkiej reakcji niż talentu, wysiłku i pomysłowości. Dla ludzi, którzy przez lata przeżywali trudności i żyli w niepewności, świadomość, że inni chwytali życiowe – dosłownie – szanse, była niewielkim pocieszeniem. Ożywione kontakty handlowe i bezwzględna konkurencja wydawały się równie odrażające, jak zakulisowe machinacje i hipokryzja wcześniejszego rządu. „Wszystko, co mówili nam o komunizmie, było kłamstwem, ale wszystko, co mówili nam o kapitalizmie, było prawdą” – skarżono się powszechnie. Standard życia osób zatrudnionych w sektorze publicznym gwałtownie się obniżył.

Szczególnie źle się wiodło pracownikom fizycznym. Za komunizmu ich praca była ciężka, a nawet niebezpieczna. Ale mieli poczucie bezpieczeństwa, zarabiali stosunkowo dobrze i często przysługiwały im przywileje takie jak tani urlop nad Morzem Czarnym – niekiedy nawet upragniona wycieczka do Bułgarii. Lenistwa i niekompetencji nie karano, tak samo jak nie nagradzano talentu i ciężkiej pracy. Nieoficjalna myśl przewodnia w radzieckim miejscu pracy brzmiała: „My udajemy, że pracujemy, oni udają, że nam płacą”. Teraz, niemal z dnia na dzień, życie przestało być przewidywalne, a stało się ryzykowne. Przedsiębiorstwa państwowe dawały nie tylko zatrudnienie, ale też mieszkanie, ogrzewanie, oświatę i opiekę zdrowotną. Gdy upadała firma, wraz z nią waliła się cała reszta. Gdy bezrobocie gwałtownie wzrosło, wielu pracowników fizycznych w średnim wieku zastanawiało się, czy jeszcze kiedykolwiek znajdzie zatrudnienie. Nowe miejsca pracy to wymagający szefowie i arbitralna dyscyplina. Świadczenia społeczne były żałośnie niskie, często też wypłacano je z opóźnieniem.

Chaosowi w gospodarce dorównywał chaos w polityce. Chociaż Jelcyn chciał, żeby Rosja stała się nowoczesnym, zamożnym, uprzemysłowionym krajem, miał jedynie mgliste wyobrażenie, co się z tym wiąże w praktyce. Jego trzy nienaruszalne zasady to: wolność słowa, przyjaźń z Zachodem i trzymanie komunistów z dala od władzy. Były świetne, ale nie wystarczały, żeby odpowiednio rządzić krajem. Na przykład Wiktor Gieraszczenko, relikt epoki radzieckiej, który zarządzał bankiem centralnym do 1994 roku, po prostu nie wierzył, żeby drukowanie pieniędzy powodowało inflację. Jeffrey Sachs, ekonomista z Harvardu, powiedział o nim: „Być może to najgorszy szef banku centralnego dużego kraju w historii”. Państwo było bezradne: mogło liberalizować, ale nie regulować. Prawa i instytucje niezbędne do funkcjonowania gospodarki rynkowej, takie jak administracja podatkowa, rejestr nieruchomości, nadzór bankowy i sądy, albo w ogóle nie istniały, albo w wypaczonej i nieadekwatnej do sytuacji wersji radzieckiej. Reformy też były przypadkowe i niekompletne, gdyż Jelcyn nigdy nie miał stabilnej większości parlamentarnej: w rzeczywistości przez większą część lat 90. władza ustawodawcza spoczywała w rękach zdecydowanych przeciwników, a nie zwolenników zmian. Łatwym wyjściem z tej sytuacji było przekupywanie parlamentarzystów. To załatwiło sprawę, ale za cenę zakorzenienia się idei, że władza polityczna jest dobrem, które można kupować i sprzedawać, a nie odzwierciedleniem woli narodu. Kreml w epoce Jelcyna stawał się coraz dobitniejszą ilustracją oklepanego przysłowia, że ryba psuje się od głowy. Nie będąc szczególnie zachłannym człowiekiem[30], Jelcyn okazał się zupełnie niezdolny do powstrzymania otaczającej go kliki rodziny i przyjaciół. Ich chciwość i ostentacyjność stały się synonimem upadku jego rządów.

Do kryzysu finansowego w 1998 roku system wielopartyjny i gospodarka rynkowa wraz z osobistą reputacją Jelcyna zostały głęboko zdyskredytowane (zob. zestawienie poniżej). Rosjanie zamiast diemokratija (demokracja) i priwatizacija (prywatyzacja) mówili dier’mokratija (gównokracja) i piratizacija (piratyzacja). Biedni ludzie chcieli wypłaty na czas emerytur i pensji; biznesmeni chcieli stabilności. Patrioci chcieli, żeby ich kraj szanowano. Niemal wszyscy chcieli, żeby ukrócić zapędy oligarchów. Były to doskonałe warunki do przeprowadzenia cichego puczu przez spadkobierców KGB[31]. Początkowo hipotetycznie, później na próbę, a wkrótce z pewnym siebie entuzjazmem rozmawiano o Putinie jako przyszłym prezydencie. Wówczas, i od tamtej pory, jego motywem przewodnim stało się to, że reprezentuje wyraźne zerwanie z przeszłością. Jego styl rządzenia był dobrze wyreżyserowany i spójny, zupełnie niepodobny do stylu poprzednika. Kierunki realizowanej polityki są zdecydowanie odmienne. Mimo to pozostaje faktem, iż do władzy doszedł w okresie, który teraz potępia, zaczynając jako bezrobotny były szpieg, a kończąc na kierowaniu najpotężniejszą agendą rządową. Bez względu na to, jak bardzo to sformułowanie nie podoba się zwolennikom Putina, jest on produktem epoki Jelcyna i został starannie wybrany przez „rodzinę” Jelcyna i jej przyjaciół potentatów[32].

Przygnębieni Rosjanie

Kto najskuteczniej i najszybciej może zaprowadzić w Rosji porządek? (w proc.)

Putin 41

Komuniści pod wodzą Ziuganowa 14

Siły zbrojne 9

Ojczyzna-Wszechrosja 8

Jelcyn 1

Jak Pan/Pani określiłby/określiłaby dzisiejszą politykę Rosji?

Narodziny anarchii 63

Budowanie demokracji 9

Stary system, nowe nazwy 8

Zbliżanie się do dyktatury 6

Jakie słowo najlepiej oddaje sytuację polityczną w dzisiejszej Rosji?

Napięta 60

Krytyczna, wybuchowa 29

Spokojna 3

Dobra 0

Jaki system gospodarczy najbardziej Panu/Pani odpowiada?

Centralne planowanie i rozdzielnictwo 48

Własność prywatna i rynek 35

Czy byłoby lepiej, gdyby kraj pozostał taki, jaki był przed 1985 r.?

Tak 58

Nie 27

Źródło: VTsIOM, październik 1999 © „The Economist Newspaper” Ltd

Od zera do bohatera. Wskaźnik popularności Putina w pierwszych miesiącach jego obecności w życiu publicznym

Gdy Putin gładko wchodził w rolę pełniącego obowiązki prezydenta, a następnie wygrał wybory prezydenckie w marcu 2000 roku, najpoważniejsze pytanie nie brzmiało, czy będzie sprawował władzę, lecz jaka będzie to władza i nad kim. Otwarte były trzy możliwości. Putin mógł pozostać postacią mało znaczącą, nieśmiało przyglądającą się, ale niewywierającą realnego wpływu na funkcjonowanie pieniądza ani niemającą rzeczywistej władzy w polityce rosyjskiej. Mógł być wytęsknionym czarodziejem, który wprowadzi reformy na właściwe tory, zmodernizuje Rosję i pomoże jej ostatecznie wyjść z postimperialnego cienia. I mógł być też potworem: autokratycznym przywódcą, tym, który będzie rządził za pomocą strachu i zawróci Rosję do jej ksenofobicznej, autorytarnej przeszłości.

[1] Słaby, ale przychylnie nastawiony do reform Siergiej Kirijenko odszedł po sierpniowym krachu finansowym. Później Duma odrzuciła byłego wieloletniego premiera Wiktora Czernomyrdina, uważanego za człowieka Jelcyna, który usiłował go przez dwa tygodnie przepchnąć jako swego następcę. Po nim rządził osiem miesięcy Jewgienij Primakow, nieugięty szpieg, który przedzierzgnął się w ministra spraw zagranicznych. Niestety, jego coraz silniejsze powiązania z regionalnymi baronami sprawiły, że w oczach Kremla stał się zbyt potężny; pozwolił też, by prowadzone przez prokuratora generalnego śledztwa w sprawie operacji finansowych rodziny Jelcyna osiągnęły niebezpieczny stopień zaawansowania. Od 12 maja do 9 sierpnia 1999 r. zastępował go Siergiej Stiepaszyn, były minister spraw wewnętrznych. Po nim nastąpił Władimir Władimirowicz Putin.

[2] Niemczyzna Putina, często określana jako „płynna” i „na poziomie rodzimego użytkownika języka”, jest wprawdzie gramatycznie poprawna, ale naznaczona tak silnym akcentem, że bardziej odpowiednie byłoby uważać ją za „znośną” i „zrozumiałą”. Pod adresem http://www.youtube.com/watch?v=yMifzZehatE (dostęp 9.03.15) można zobaczyć zmontowaną sekwencję pokazującą, jak nieporadnie strofuje protestującego na konferencji prasowej. Być może w czasach działalności szpiegowskiej mówił lepiej.

[3] Które wówczas nosiło jeszcze radziecką nazwę Leningrad.

[4] „Jego [Putina] następcy przypisują mu zasługę sprowadzenia do Petersburga Coca-Coli, Dresdner Bank i Crédit Lyonnais. Odpowiadał też za utworzenie dwóch specjalnych stref ekonomicznych na obrzeżach miasta, które przyciągnęły firmy, takie jak Gillette i Wrigley”. Samuel Charap, The Petersburg Experience Putin’s Political Career and Russian Foreign Policy, Problems of Post-Communism, t. 51, nr 1 (styczeń-luty 2004 r.).

[5] KGB rzekomo rozwiązano po nieudanym puczu twardogłowych z sierpnia 1991 r. W rzeczywistości zmieniono tylko nazwę. Słynny Zarząd V, zajmujący się prześladowaniami opozycji, stał się zalążkiem nowej policji podatkowej. Wiele innych zadań przekazano Federalnej Służbie Kontrwywiadowczej (FSK, Федеральная Служба Контрразведки); przyjęta w kwietniu 1995 r. ustawa zmieniała jej nazwę na FSB.

[6] Ministerium für Staatssicherheit (MfS, Ministerstwo Bezpieczeństwa Państwa).

[7] Zob. http://www.economist.com/world/displaystory.cfm?story_id=9682621 (dostęp 9.03.15).

[8] Olga Krysztanowska, Stephen White, „Putin’s Militocracy”, Post-Soviet Affairs, t. 19, nr 4, s. 289‒306 (październik-grudzień 2003 r.).

[9] Innym poręcznym ich określeniem jest słowo securocrat, termin ukuty przez liberalnego polityka z Afryki Południowej Frederika van Zyla Slabberta dla dowódców służb bezpieczeństwa i wojska w epoce apartheidu.

[10] Powtórzył to w przemówieniu z okazji Dnia Czekisty w 2005 r.

[11] „Moda na KGB? Niewiedomstwiennyje razmyslienja o profiessji” („Moda na KGB? Nieuświadamiane myśli o służbie”) Komsomolska Prawda, 29 grudnia 2004 r.

[12] Judo: History, Theory, Practice (North Atlantic Books, 2004). Współautorami byli Wasilij Szestakow i Aleksander Lewicki.

[13] W 1944 r. Czeczeńców na masową skalę deportował do Azji Środkowej Stalin, co było karą za ich rzekome sympatie nazistowskie. Ponieważ stawili oni najsilniejszy opór carskim ekspedycjom w XIX w., wielu Czeczeńców miało nadzieję, że upadek Związku Radzieckiego przyniesie im, tak samo jak państwom bałtyckim, niepodległość. Jednak zrządzeniem historii Czeczenia nie była wówczas Socjalistyczną Republiką Radziecką (SRR), jak sąsiadująca z nią Gruzja, lecz zaledwie Autonomiczną Socjalistyczną Republiką Radziecką, wchodzącą w skład Rosyjskiej Socjalistycznej Federacyjnej Republiki Radzieckiej. Po upadku Związku Radzieckiego piętnaście socjalistycznych republik radzieckich odzyskało status państw, bez względu na to, czy tego chciały, czy nie. Dla Czeczenii wystąpienie z Rosji miało okazać się o wiele trudniejsze. Przez trzy lata cieszyła się (czy raczej cierpiała z jej powodu) trudną częściową niepodległością. Klanowe społeczeństwo Czeczenii jeszcze mniej nadawało się do tworzenia instytucji dobrych rządów niż społeczeństwo Rosji. Plenił się bandytyzm, tak że Rosjanie z czasem zaczęli nienawidzić czeczeńskiej „mafii”, której okrucieństwo oraz niemożliwa do złamania wzajemna lojalność sprawiły, że idealnie nadawała się do ściągania opłat za „ochronę”. W 1994 r. nakłoniono Jelcyna, ażeby w celu odciągnięcia uwagi opinii publicznej od jego problemów politycznych wywołał – jak sądzono – „krótką zwycięską wojnę” z maleńką republiką autonomiczną, w której mieszkało około połowy z żyjących w Rosji 1,36 miliona Czeczenów. Wojna nie była ani krótka, ani zwycięska, zamęt zaś przerodził się w katastrofę. Ciężkie czołgi i niewyszkoleni rekruci armii rosyjskiej zostali odparci przez dobrze dowodzonych, lekko uzbrojonych separatystów. W rezultacie w 1996 r. Rosja podpisała z Czeczenią rozejm, proponując z grubsza powrót do wcześniejszego status quo – niepodległości, ale niezupełnej. Była to szansa na stabilizację i wolność, niestety w fatalny sposób zaprzepaszczona. Część winy spoczywa po stronie Rosji, która w dalszym ciągu destabilizowała sytuację w republice, ale znaczną jej część ponoszą sami Czeczeńcy. Zatrważający bandytyzm przerodził się w okrucieństwa popełniane przez watażków. Ich przywódcy, tacy jak Szamil Basajew, byli nieznającymi litości wojownikami, ale beznadziejnymi politykami. Mnożyły się porwania, które często kończyły się makabrycznym ścięciem głowy. Obcokrajowcy, także ci związani z Al-Kaidą, wykorzystywali Czeczenię jako bazę dla swoich obozów szkoleniowych oraz – jak utrzymywali niektórzy – jako odskocznię dla rządów islamskich na całym ubogim, źle rządzonym południu Rosji. Tę tezę potwierdził atak na Dagestan, jedna z wielu prowokacji, na którego czele stał Basajew, dawny sojusznik Kremla, a obecnie jego wróg, przez większość Rosjan uważany za największego terrorystę w kraju. W odpowiedzi Rosja zbombardowała wsie w Dagestanie, które zajęli islamscy radykałowie. Mało kto zwrócił na to uwagę – działania zbrojne o niskim stopniu intensywności na północnym Kaukazie nie były, niestety, niczym nowym.

[14] Innym przykładem grubiaństwa Putina była wypowiedź w październiku 2006 r. na spotkaniu z premierem Izraela Ehudem Olmertem, gdy z uznaniem mówił o prezydencie tego kraju Mosze Kacawie, oskarżonym o wiele przypadków molestowania seksualnego swoich pracownic. „Proszę pozdrowić swojego prezydenta... naprawdę nas zaskoczył – rzekł Putin z uznaniem. – Nie wiedzieliśmy, że potrafi sobie poradzić z dziesięcioma kobietami”.

[15] I od tamtej pory nie zorganizowano zamachów bombowych na taką skalę ani tak profesjonalnie przeprowadzonych.

[16] Podał w wątpliwość typ „bomby”, stwierdzając jedynie, że laboratoria FSB w Moskwie będą musiały zbadać to dokładniej.

[17] Nadane w wieczornym programie informacyjnym Wiesti. Przekład za: Aleksander Litwinienko, Jurij Felsztinski, Wysadzić Rosję, przeł. Maciej Szymański, Rebis, Poznań 2007, s. 86‒87.

[18] Tamże, s. 96.

[19] Szczegółową analizę sprawy bomby w Riazaniu można znaleźć w książce Davida Sattera Darkness at Dawn: The Rise of the Russian Criminal State, Yale University Press, New Haven, Connecticut i Londyn 2003 r.

[20] Co więcej, jeżeli w Riazaniu faktycznie przeprowadzono ćwiczenia, to złamano wszelkie zasady. W spętanej biurokracją Rosji takie ćwiczenia wiążą się z szeroko zakrojonym planowaniem i mnóstwem papierkowej roboty. Trzeba wyznaczyć oficjalnych obserwatorów, każdy szczegół „akcji” musi zostać rozpisany, a całość zaakceptowana przez wyższych rangą oficerów. Rozpoczęcie i zakończenie są protokołowane, po czym następuje ocena ich uczestników. Co najważniejsze, o takich działaniach musi być poinformowany szef miejscowego FSB. Ćwiczenia w Riazaniu złamały te wszystkie zasady. Najbardziej rażące jest to, że w Rosji, podobnie jak we wszystkich innych krajach mających poważne siły zbrojne, przeprowadzanie ćwiczeń, w których uczestniczy uzbrojony personel „służby czynnej”, jest ściśle zakazane: inaczej rzecz ujmując, baza wojskowa nie może sprawdzać swojej gotowości przez wysłanie jednej grupy żołnierzy do przeprowadzenia gdzieś „ataku”, przed którym bronią się inni uzbrojeni w ostrą amunicję. Powód jest prosty: uczestniczący w ćwiczeniach byliby narażeni na okaleczenie lub śmierć. Mogłoby to się skończyć strzelaniem do kolegów żołnierzy. Nie można było zatem zaplanować przeprowadzenia takich ćwiczeń w Riazaniu, który i tak był postawiony w stan gotowości ze względu na wcześniejsze zamachy w Moskwie: oficerowie FSB podkładający „cukier” ryzykowali, że zostaną zastrzeleni, jeśli natkną się na skłonnego do przemocy i strzelania milicjanta. Jeżeli to naprawdę były ćwiczenia, to wiązały się z niemal szalonym ryzykiem dla tych, którzy je zaplanowali.

[21] Jeszcze dziwniejsza była historia z bazy sił specjalnych w Riazaniu. Nowaja Gazieta poinformowała, że oto spadochroniarz o nazwisku Aleksiej Piniajew, pełniąc straż przy magazynie, zauważył worki z napisem „cukier” i otworzył jeden z nich za pomocą bagnetu, mając nadzieję, że będzie mógł użyć jego zawartości do posłodzenia sobie herbaty. Miała obrzydliwy smak. Poinformował oficera dowodzącego, który – przypominając sobie doniesienia mediów o workach znalezionych w piwnicy przy ulicy Nowosiłow, poinformował miejscowe FSB. Eksperci ustalili, że znajdował się w nich heksogen. Władze zareagowały gwałtownie. Początkowo twierdziły, że Nowaja Gazieta wymyśliła tę historię. W tajemniczych okolicznościach nie dopuszczono do ukazania się jej następnego numeru, ktoś po prostu włamał się do jej sieci komputerowej i usunął pliki, które miały zostać wysłane do drukarni. Dowódcę oddziału i kolegów Piniajewa wysłano do Czeczenii, on sam zaś publicznie wycofał się ze swoich słów, po czym został ukarany za ujawnienie tajemnic państwowych i kradzież własności państwowej – w postaci cukru. Już to samo wydawało się wystarczająco absurdalne, ale w marcu 2000 r. jego pułk pozwał do sądu redakcję gazety. Dowódca, pułkownik Oleg Czuriłow powiedział, że Piniajew nie istnieje i nikt o jego rzekomym zakresie obowiązków i tak nie miałby dostępu do magazynu amunicji. Jeżeli miało to wyciszyć tę sprawę, to z pewnością się to nie udało.

[22] Na przykład w marcu 2000 r. wniosek o poproszenie prokuratora generalnego o odpowiedź na nadzwyczajne pytania dotyczące tego wydarzenia przeszedł stosunkiem głosów 197 do 137, ale nie zdołał osiągnąć wymaganej większości bezwględnej w liczącej 450 deputowanych izbie, ponieważ partia prokremlowska (która w tamtym czasie nazywała się „Jedność”) jednogłośnie opowiedziała się przeciwko jego przyjęciu.

[23] Szczekoczichin zmarł niespodziewanie 3 lipca 2003 r. po nagłej chorobie. Władze odmówiły ujawnienia dokumentacji medycznej jego krewnym i dostarczenia próbek tkanek do przeprowadzenia niezależnej ekspertyzy. Udało im się jednak przesłać próbkę skóry londyńskiemu toksykologowi, który wydał wstępną diagnozę zatrucia radioaktywnym talem, trucizną używaną przez KGB w czasie zimnej wojny. Krewni Szczekoczichina i jego koledzy są przekonani, że wydał na siebie wyrok śmierci, wszczynając śledztwo. Juszenkowa z kolei zastrzelił nieznany sprawca niedaleko jego moskiewskiego domu w kwietniu 2003 r. Za to morderstwo skazano cztery osoby na mocy kontrowersyjnego wyroku, podważanego przez jego przyjaciół i krewnych. Jednym ze skazanych jest kolega z opozycyjnej partii Liberalna Rosja, twierdzący stanowczo, że jest niewinny.

[24] Wyszedł na wolność w listopadzie 2007 r. – przyp. Kurhaus.

[25] 23 marca 2014 r. został znaleziony z pętlą na szyi na podłodze w łazience w swoim domu w Ascot. Biegli oświadczyli, że nie są w stanie ustalić, czy Bieriezowski popełnił samobójstwo (o zamiarze jego dokonania wspominał kilkakrotnie w rozmowach prywatnych), czy ktoś mu w nim dopomógł – przyp. Kurhaus.

[26] Zob. http://www.yavlinsky.ru/news/index.phtml?id=357 (dostęp 9.03.15).

[27] Związek Radziecki składał się z piętnastu Socjalistycznych Republik Radzieckich (chociaż niektórzy obserwatorzy zewnętrzni uważali trzy państwa bałtyckie za terytoria okupowane z powodu ich spornego statusu prawnego). Rosja była zdecydowanie największa z tej piętnastki, sama stanowiła federację, stąd jej pełna nazwa Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka. W jej skład wchodziły narodowościowe Autonomiczne Socjalistyczne Republiki Radzieckie, takie jak Czeczenia i Tatarstan, które są wraz z miastami, takimi jak Moskwa i regionami, jak Obwód Niżnonowogrodzki 89 „podmiotami federalnymi” postkomunistycznej Federacji Rosyjskiej.

[28] Z punktu widzenia Zachodu Gorbaczow był lepszy od wszystkich swoich poprzedników. Widział, że system radziecki jest nie tylko niesprawny, ale i odrażający. Andropow starał się go naprawić, prowadząc twardszą politykę, Gorbaczow natomiast postanowił spróbować go zliberalizować. To oznaczało wolność słowa, rzeczywiste wybory, umiarkowaną decentralizację i pewne ograniczone reformy gospodarcze. W 1987 r. zezwolił przedsiębiorstwom państwowym na swobodny handel nadwyżkami produkcji. W 1988 r. wydał zezwolenie na tworzenie spółdzielni poza systemem gospodarki planowej. Zgodził się na pewne inwestycje zagraniczne. Cenzura złagodniała i zniknęła. W maju 1989 r. odbyły się pierwsze w radzieckiej historii częściowo wolne wybory, których efektem był ożywiony parlament: Zjazd Deputowanych Ludowych. W ciągu kilku miesięcy Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego zrezygnowała ze swojej „przewodniej roli” (tj. monopolu na władzę); media zaczęły ujawniać kłamstwa i zbrodnie przeszłości. Poza Europą Gorbaczow energicznie zakończył wiele podsycanych przez Związek Radziecki konfliktów w Afryce Południowej, Afganistanie i Ameryce Łacińskiej. Wszystko to było mile widziane, ale skazane na niepowodzenie. System radziecki znajdował się w tak opłakanym stanie i był tak niestabilny, że gdy tylko poluzowano wiążące go w całość nici nakazów i kontroli, gospodarka – i całe kremlowskie imperium – zaczęło się gwałtownie rozsypywać. Państwa satelickie Europy Środkowej i narody Związku Radzieckiego zdały sobie sprawę, że Kreml nie będzie już dłużej zabijał, żeby utrzymać kontrolę. Węgry, Polska, Niemcy Wschodnie i Czechosłowacja szybko podarły regulamin Układu Warszawskiego i odzyskały niezawisłość. Państwa bałtyckie – Estonia, Łotwa i Litwa – zrobiły to samo, zgłaszając umiarkowane postulaty autonomii, które od razu niemalże przerodziły się w jawne żądania odzyskania niepodległości. Na Zachodzie wdzięczność była ogromna. Mimo całej dezorientacji i wahań Gorbaczowa, wyświadczył światu ogromną przysługę. Pozwolił upaść komunizmowi przy zdumiewająco małym rozlewie krwi. Według standardów innych europejskich imperiów był to wyczyn godzien najwyższej pochwały.

[29] Wywiad autora w 1994 r.

[30] Drugi tom wspomnień przyniósł Jelcynowi trzy miliony dolarów, głównie dzięki ingerencji Bieriezowskiego i innych. Comiesięczne odsetki od tej sumy były przekazywane w gotówce do biurowego sejfu Jelcyna. Najwyraźniej uważał je za solidne oszczędności. Według standardów panujących na prowincji Związku Radzieckiego to rzeczywiście była fortuna, ale dla ludzi z jego otoczenia były to marne grosze.

[31] Putin również skorzystał na ożywieniu gospodarczym po krachu z 1998 r. Chociaż wysokie ceny ropy naftowej i gazu miały dopiero nadejść, tani rubel zwiększał popyt na towary rosyjskiej produkcji. Nagle import stał się cztery razy droższy i rosyjskie przedsiębiorstwa wykorzystały swoją szansę, produkując odpowiednio opakowane artykuły żywnościowe i towary konsumpcyjne po konkurencyjnych cenach. Rosyjskie piwo, mydło, soki i detergenty, kiedyś odrzucane przez wszystkich z wyjątkiem ludzi ubogich, nagle zaczęły pojawiać się na półkach najelegantszych supermarketów.

[32] Ciekawe, jakiego mieli na niego haka, że byli tak pewni, iż dotrzyma swojej części porozumienia.

Rozdział 2

Putin u władzy. Wygrani i przegrani nowych rządów

Na początku rządów Putina trudno było powiedzieć, kto na nich ucierpi, a kto skorzysta. Wydawało się nieprawdopodobne, żeby Putin, będąc wytworem i tworem Jelcynowskiego Kremla, był zdolny zmienić system ukształtowany w latach 90. XX wieku. Jak by poskromił oligarchów, których prywatne służby bezpieczeństwa i wypchane portfele sprawiały, że dysponowali większą potęgą niż większość instytucji państwowych? I jak władza centralna miałaby zmusić do posłuszeństwa silnych regionalnych przywódców, największych gangsterów, mafijnych bossów, twardzieli i watażków rządzących wieloma regionami Rosji? Nikomu nie przychodziło nawet do głowy, żeby Putin był w stanie coś zmienić: zwykły szaraczek krążący po niemających końca kremlowskich korytarzach. Krąg zaufanych nowego prezydenta stanowiła krępująca zbieranina „rodziny” – krewnych i znajomych Jelcyna, którzy wynieśli go do władzy – oraz dwóch klanów z Sankt Petersburga, siłowików i liberałów. Prezydent niezdecydowanie ulegał wpływom wszystkich tych grup i sprawiał wrażenie, że zgadza się z tym, kto doradzał mu ostatni. Powszechne były „żarty o Putinie”, większość z nich obscenicznie się kończyła[1]. Poza starannie wyreżyserowanymi sesjami zdjęciowymi rosyjski przywódca nie sprawiał korzystnego wrażenia podczas wystąpień publicznych: był drażliwy, wulgarny i niesympatyczny. Gdy pojawiały się problemy, znikał. Kiedy po spartaczonym odpaleniu torpedy zatonął „Kursk”, jedna z najnowocześniejszych atomowych jednostek rosyjskiej floty okrętów podwodnych, Putin jeszcze przez tydzień bawił na urlopie. Gdy w końcu reporter amerykańskiej telewizji spytał go, co się właściwie stało (przedstawiciele rosyjskiej marynarki winą obarczali wszystkich i wszystko, tylko nie własną niekompetencję), wydawało się, że Putin nie potrafi okazać współczucia, zmartwienia czy żalu. Skrzywił się i rzekł tylko: „Zatonął”. Postępy na wojnie czeczeńskiej były powolne, liczba ofiar ogromna. Wydawało się, że jego popularność zmniejszy się równie szybko, jak się zwiększyła.

Jednak szarak Putin miał upodobanie do magii. Mocno i zdecydowanie wypowiedział się na temat reformy gospodarki, podkreślając, że chce, aby Rosja osiągnęła portugalski poziom zamożności w ciągu 10 lat. Jego rząd przeforsował w 2001 roku podatek liniowy w wysokości 13 proc.; podobnie jak w innych państwach, w których go zastosowano[2], efekty były imponujące. Jego ministrowie mówili o wprowadzeniu „jednego okienka”, w którym można otworzyć małą firmę. Zastępował on kosztowną drogę przez mękę po różnych instytucjach, którą musieli przebywać odważni rosyjscy przyszli przedsiębiorcy. Następnie, wraz z upływem miesięcy, popiskiwania szaraczka Putina przechodziły w coraz głośniejsze porykiwania. Początkowo z potknięciami, później coraz płynniej zaczął naciskać na niezależne źródła władzy politycznej i gospodarczej. Dla tych, którzy sądzili, że wygrani i przegrani lat 90. zostali ustaleni raz na zawsze, był to czas, żeby się nad tym ponownie zastanowić.

Społeczeństwo rosyjskie ukształtowały trzy fazy współczesnej historii: epoka radziecka, w której najwyżej ceniono lojalność polityczną; epoka Gorbaczowa i Jelcyna, ceniąca talent i zdolność adaptacji; wreszcie epoka Putina, która karze tylko odmienność poglądów. Każdy z tych okresów miał swoich przegranych i wygranych. Podstawą sukcesu Putina jest to, że tak niewielu straciło, a tak liczni zyskali. Należą do nich zarówno ci, którzy czuli się skrzywdzeni w przeszłości, jak i ci, którym się dobrze wiodło we wszystkich tych okresach. Za władzy radzieckiej zdecydowanie największymi wygranymi była nomenklatura. Dzięki rodzinnym koneksjom, inteligencji i oportunizmowi zdobyli, zwykle już w starszym wieku, najlepsze, co Związek Radziecki mógł im zaoferować: iście królewskie posiadłości, dostęp do specjalnych sklepów, w których po śmiesznie niskich cenach sprzedawano zachodnie towary, samochody z kierowcą, opiekę medyczną i prostytutki. Ograniczone mieli tylko kontakty z obcokrajowcami: nieufność tak się zakorzeniła w systemie radzieckim, że nawet elicie nie można było pozwolić na swobodne kontakty z wrogiem i jego pokusami.

Upadek państwa jednopartyjnego i gospodarki planowej nagle sprawił, że czystość ideologiczna i powiązania partyjne liczyły się mniej, na wagę złota były talent i łatwość przystosowywania się. Zdolni ludzie ze struktur dawnej władzy poszli naprzód, wyrzucając na śmietnik swoje stare komunistyczne układy wraz z szarymi plastikowymi butami i nylonowymi garniturami z szaf. Jedni przeszli do sektora prywatnego, tworząc mające świetne powiązania banki lub firmy importowo-eksportowe. Inni pozostali w służbie rządowej, jak na przykład młody Putin, zajmując się stosunkami zagranicznymi na szczeblu miejskim w Sankt Petersburgu, w mieście, które mogłoby nawet – o czym niektórzy marzyli – przyćmić pod względem znaczenia Moskwę, gdy Rosja odkrywała na nowo wagę swoich europejskich korzeni. Wielu ludzi z KGB przeszło do „czynnej rezerwy”, pracując w sektorze prywatnym, ale podtrzymując kontakty z młodości, tak na wszelki wypadek.

Dla tych zdolnych aparatczyków, członków komunistycznego establishmentu, dojście Putina do władzy nie mogło być lepszą wiadomością. Radziecka przeszłość dawała im kontakty i wiarygodność, nowe warunki oferowały możliwość ich zamiany na pieniądze. Najlepsze przykłady pochodziły ze szczytu Kremla: Siergiej Iwanow, który zrobił szpiegowską karierę w KGB, a od lutego 2007 roku był pierwszym wicepremierem, został prezesem rady nadzorczej Zjednoczonej Kompanii Lotniczej (UABC) – nowej, kontrolowanej przez państwo firmy produkującej samoloty[3]. Igor Sieczin, zastępca szefa sztabu na Kremlu (którego zajęcie w epoce radzieckiej – „tłumacz wojskowy” w Afryce – silnie sugeruje działalność w GRU, czyli wywiadzie wojskowym Związku Radzieckiego) pracował z Putinem w Sankt Petersburgu, a teraz jest prezesem Rosnieftu[4]. Dzięki okazyjnej cenie, po jakiej nabył swe aktywa, Rosnieft jest obecnie największą firmą naftową Rosji[5]. Siergiej Naryszkin, robiący szybką karierę wicepremier[6], który jest byłym współpracownikiem Putina zarówno z czasów Sankt Petersburga, jak i KGB, jest tam jego zastępcą i prezesem największej stoczni. Wiktor Iwanow[7], weteran KGB i urzędnik Kremla wyższej rangi, prezesuje radom nadzorczym Aerofłotu i gigantowi systemów obrony powietrznej Almaz-Antej. Podobni ludzie też zarządzają (lub zajmują w nich wpływowe stanowiska) ministerstwami gospodarki, transportu, zasobów naturalnych, telekomunikacji i kultury. Co najmniej jedną czwartą kadry zarządzającej stanowią byli pracownicy KGB. Aleksiej Gromow[8], rzecznik Kremla, którego miejsca pracy za granicą silnie sugerują, że ma za sobą karierę w KGB, zasiada w radzie nadzorczej głównej stacji telewizyjnej. Na czele monopolu kolejowego, drugiego co wielkości po Gazpromie przedsiębiorstwa w Rosji, stoi Władimir Jakunin, były dyplomata i oficer KGB[9]. Radzieccy aparatczycy, którzy nie zdołali się odnaleźć w nowej sytuacji, przeciwnie, wyginęli jak dinozaury. Ich ostatnim wzlotem był nieudany pucz przeciwko Gorbaczowowi. Z trudem wyobrażali sobie świat bez instytucji władzy radzieckiej, a jeszcze mniej funkcjonowanie w takim świecie. W kraju, w którym statystyczna długość życia mężczyzn gwałtownie spadła poniżej sześćdziesiątego roku życia, wielu trzymało się ideologii komunistycznej do grobu. Mało kto za nimi płakał. Nowi władcy Rosji ze wzgardą patrzyli na to, jak źle stara gwardia rządziła Związkiem Radzieckim, obracając supermocarstwo w kupę szmelcu.

Z różnych powodów dawną radziecką kastą rządzącą gardzą też główni przegrani epoki komunizmu – widmowa klasa średnia dobrze wykształconych ludzi z zasadami, których pozbawiono możliwości prowadzenia takiego życia, jakie mogliby wieść w krajach kapitalistycznych. Awans w jakimkolwiek zawodzie nie obejmował z reguły tych, którzy nie byli gotowi połknąć „pigułki szczęścia”, tego, co Czesław Miłosz nazywał „Murti-Bing”[10]. Niektórzy zostali naukowcami i inżynierami – te profesje w znacznej mierze nie uległy skażeniu komunizmem. Ale wiele zawodów wykonywanych przez klasę średnią, które w rozwiniętej gospodarce kapitalistycznej dają przeważającą część zatrudnienia, nie istniała. Zawody takie jak lekarz czy nauczyciel miały o wiele niższy status niż w państwach zachodnich. Życie intelektualne podlegało zniewoleniu przez system, który uniemożliwiał podróże zagraniczne i poważnie ograniczał dostęp do kultury oraz idei świata zewnętrznego. Otwarte wypowiadanie się – co było niemal nie do pomyślenia – groziło surowymi karami: myśl o przymusowej przeprowadzce do mieszkania komunalnego, wspólnej kuchni i łazience z awanturującymi się pijakami, zwykle okazywała się wystarczającym środkiem odstraszającym. Skutkiem była emigracja wewnętrzna. Ludzie oddawali się piciu alkoholu, rozpaczy i bliskim przyjaźniom w życiu prywatnym, gdzie w wąskim kręgu zaufanych przyjaciół mogli – taką przynajmniej mieli nadzieję – mówić swobodnie.

Dla wielu ludzi z tej widmowej klasy średniej lata rządów Jelcyna były dobre, przynajmniej pierwsze lata. Pojawiły się nowe zawody. Rosyjskie firmy potrzebowały prawników biznesu, Rosjanki potrzebowały chirurgów plastycznych oraz ginekologii i położnictwa na przyzwoitym poziomie, wszyscy chcieli się uczyć angielskiego. Dziennikarstwo przeszło długą drogę od ściśle kontrolowanej gałęzi radzieckiej propagandy do zawodu otwartego dla każdego, kto miał lekkie pióro i błyskotliwy umysł. Jak grzyby po deszczu wyrastały profesje nieznane w Związku Radzieckim: agent biura podróży, agent pośrednictwa w handlu nieruchomościami, akwizytor i doradca podatkowy. Mało znane hobby stawały się specjalistycznymi biznesami. Przyszły dobre rzeczy: podróże zagraniczne w ciągu kilku lat przestały być niewyobrażalnym luksusem, a stały elementem normalnego życia. Ludzie, którzy wcześniej znali Londyn tylko ze stron książek Dickensa czy Conana Doyle’a, mogli za cenę biletu autobusowego zobaczyć go na własne oczy. Wydłużyły się kolejki po wizy w zachodnich konsulatach, najpierw wstydliwie, później skandalicznie. Zapuszczone, niechlujne radzieckie mieszkania przechodziły „jewroremont” (euroremont) i nabierały błysku, a czasem blichtru. Zmienił się sposób odżywiania: sprzedaż wódki spadła, konsumpcja wina i piwa poszła ostro w górę. Rosjanie kupowali samochody w takim tempie, że wielkie miasta stały się niemożliwie zatłoczone. Niektórzy zaczęli prywatnie kształcić swoje dzieci.

Lata rządów Jelcyna okazały się też dobre dla innej grupy przegranych systemu radzieckiego – ludzi o zdolnościach handlowych. Gospodarka planowa oferowała niewiele miejsc pracy dla ambitnych, bystrych i niezważających na nic ludzi, którzy byliby podporą systemu kapitalistycznego. Nieliczni dostawali pracę w radzieckim handlu zagranicznym, zwykle wiązało się to ze ścisłą współpracą z KGB. Dla pozostałych jedynym miejscem, gdzie mogli wykorzystać swój talent, był czarny rynek. Potępiani jako „spekulanci” i podlegający surowym karom, jeśli zostali złapani, kryli się na marginesie społeczeństwa; od czasu do czasu dostawali hojną gratyfikację, gdy KGB w zamian za informacje o ich klientach popuszczało im trochę cugli[11].

Stwarzając obu tym grupom niezrównane możliwości, kapitalizm przyczynił się do powstania rażących nierówności. W chaotycznych latach 90. nawet najwybredniejsi członkowie intelektualnej i kulturalnej elity kraju ocierali się o ludzi, których wcześniej traktowali z pełną przerażenia niechęcią. Bieriezowski, w epoce radzieckiej ceniony matematyk, dostrzegł sposobność w biznesie samochodowym i stał się jednym z najbogatszych ludzi w Rosji. Władimir Gusiński, reżyser teatralny, przeznaczył 1000 dol., wszystkie swoje oszczędności, na otwarcie sklepu z damską odzieżą i miedzianymi bransoletkami. Dziesięć lat później miał największą firmę medialną w Rosji. Aleksander Smoleński po latach szarpania się z władzami radzieckimi o swoją na wpół legalną działalność biznesową, otworzył jedną z pierwszych spółdzielni w branży budowlanej, a niedługo potem bank. W ciągu 5 lat stał się jednym z najbogatszych ludzi w Rosji. Inni wybrali bardziej bezpośrednią drogę do bogactwa. Zatwardziali przestępcy stanowili naturalną bazę dla nowo powstającej rosyjskiej mafii, której okrucieństwo i wzajemna lojalność prześcignęły pomysłowość sił policyjnych, które zawsze polegały na nieistniejącym już wsparciu polityków i KGB. Prowadzili przeróżną działalność: od grabieży własności państwowej przez ustanawianie monopoli i karteli po zwykłe wymuszenia.

I dla podejrzanych, i dla dystyngowanych najszybsze zyski dawały towary, które łatwo się przewoziły i łatwo sprzedawały, takie jak cenne surowce mineralne[12]. Każdy, kto przekraczał dawną granicę radziecko-polską, widział na poboczach ustawione tablice z ofertą metali nieżelaznych. Sprytni pośrednicy zaczęli kupować najbardziej poszukiwane produkty państwowych fabryk i hut, płacąc nominalną cenę nominalnemu właścicielowi i dodatkowo wysokie sumy za „zezwolenie” dyrektorowi, po czym sprzedawali je na wolnym rynku. Nie wiadomo, czy z punktu widzenia szczątkowego poradzieckiego systemu prawnego cokolwiek było tu nielegalne. Jeszcze bardziej fantastyczne zyski mieli ci, którzy potrafili kierować nie tylko firmami, ale całymi fragmentami rządu. Potentaci, którzy odnieśli największe sukcesy, stali się oligarchami, robiąc wielomiliardowe fortuny, przejmując majątek państwowy po – jak się wydawało – zaniżonych cenach, w czasach, gdy większość Rosjan z trudem dawała sobie radę z nakarmieniem i odzianiem swoich rodzin. Te wyprzedaże były najprawdopodobniej mniej szkodliwe niż się wówczas wydawało; w połowie lat 90., gdy sądzono, że partia komunistyczna jest o krok od odzyskania władzy, mało kto w ogóle chciał kupować te przedsiębiorstwa. Ale aukcje były dziwnie ustawione i nowi właściciele, gdy już przejęli firmy, okazali się lepsi w pozbywaniu się majątku i oszukiwaniu pozostałych udziałowców niż tworzeniu spółek z prawdziwego zdarzenia. Bogatsi posyłali swoje dzieci do najlepszych angielskich szkół, takich jak Eton i Winchester, i kupowali sobie kryjówki w najdroższych dzielnicach Londynu. Rosyjskie panienki lekkich obyczajów zaczęły unikać zagranicznych klientów, za którymi kiedyś tak się wytrwale uganiały; upolowanie bogatego rodaka dawało dużo większe profity.

Potentaci finansowi powoływali do życia instytucje, które nazywali „bankami”, ale lepszym dla nich określeniem byłoby skrzyżowanie osobistej skarbonki, piramidy finansowej i kantoru wymiany walut. Nie miały wiele wspólnego z nudnym zajęciem polegającym na udzielaniu rozsądnych kredytów godnym zaufania pożyczkobiorcom czy konkurowaniu o oszczędności ludzi za pomocą udogodnień czy dobrej obsługi i funkcjonowały z powodów wyłącznie kosmetycznych. W krachu finansowym 1998 roku te „banki” w większości zniknęły, wraz ze zdeponowanymi w nich oszczędnościami. Rodząca się rosyjska klasa średnia jeszcze raz straciła swoje pieniądze: w 1991 roku wskutek inflacji, tym razem z powodu oszustwa i niekompetencji.

Największym osiągnięciem Putina jest to, że ten kryzys – wbrew ówczesnym oczekiwaniom wielu ludzi – okazał się jedynie chwilowym niepowodzeniem. Mimo tych wszystkich ataków na inne swobody Putin utrzymał te, na których „nowym Rosjanom” najbardziej zależało. Bardziej niż kiedykolwiek wcześniej Rosjanie mogli planować swoje życie: mogli oszczędzać, kształcić się, podróżować i wychowywać dzieci tak jak chcieli; mogli kupić wszystko, na co było ich stać; mogli posiadać majątek w kraju lub za granicą; modlić się (w większości), do kogo chcieli; czytać niemal wszystko, na co mieli ochotę; żyć zgodnie z własnymi preferencjami seksualnymi (choć nie zawsze publicznie). I mimo że brakowało im wolności wyboru swoich przedstawicieli, organizowania się w celu wywarcia wpływu na rząd czy zmiany systemu politycznego, nigdy w rosyjskiej historii tak wielu Rosjanom nie żyło się tak dobrze i tak swobodnie. Jest z czego być dumnym i nawet ci, którym nie podoba się droga, którą Rosja obecnie podąża, muszą to uczciwie przyznać.

Najpoważniejsze zmiany dotyczą sfery podstawowych zainteresowań klasy średniej: podróży, edukacji i rozrywki. W Związku Radzieckim samochody należały do dóbr luksusowych. W 1993 roku przypadało ich 59 na 1000 mieszkańców. Liczba ta wzrosła pięciokrotnie. Około 15 proc. wszystkich Rosjan było co najmniej raz za granicą – rzecz niewyobrażalna w czasach radzieckich. W rzeczywistości Rosjanie znaleźli się na dziewiątym miejscu listy nacji wydających najwięcej na rozrywkę. Setki tysięcy jeżdżą do Europy na zakupy, studia i odpoczynek. W 2006 roku Rosjanie odbyli 1,47 mln wycieczek do Turcji, 900 tys. pojechało do Egiptu (w obu tych krajach Rosjanie otrzymują wizy po przybyciu). Rosjanie czują się powiązani ze światem zewnętrznym w sposób, w jaki ich radzieccy poprzednicy mogli tylko marzyć. Kiedyś hala odlotów międzynarodowych moskiewskiego lotniska Szeremietiewo stanowiła sanktuarium dla elity, teraz każdy, kto może sobie na to pozwolić, jest w stanie tanio i często latać za granicę z dziesiątków lotnisk w całej Rosji.

W Związku Radzieckim dostęp do edukacji na wysokim poziomie zależał, z wyjątkiem osób najinteligentniejszych, od koneksji rodziców. Mimo egalitarnej retoryki systemu komunistycznego, zwłaszcza szkolnictwo wyższe było bardzo elitarne – na studia szło mniej niż 30 proc. osób w wieku osiemnastu i więcej lat; teraz liczba ta wynosi niemal 80 proc. Na dobrych uczelniach panuje powszechna korupcja – żeby się dostać i otrzymać wysoką ocenę. Koneksje polityczne (na przykład w prokremlowskiej organizacji młodzieżowej) mogą oznaczać, że uzyska się wyższe wykształcenie bezpłatnie lub że łatwiej będzie się dostać na studia. Dla osób, które takich koneksji nie mają, koszty nauki na najlepszych uniwersytetach są bardzo wysokie. Na niektórych uczelniach studia prawnicze czy biznesowe mogą kosztować 40 tys. dol. Gdzie indziej jakość nauczania jest często niższa niż w czasach Związku Radzieckiego. Proponowane bywają tak bezużyteczne kierunki jak „marketing i międzynarodowy PR”, nierzadko na studiach wieczorowych. Ale przed nikim nie zamyka się drzwi.

Polityka nadal ogranicza życie intelektualne, choć tylko częściowo. Putin nie odciął rodzącej się klasy średniej od idei świata zewnętrznego. Prawdą jest, że machina propagandowa Kremla na użytek wewnętrzny tłumi wpływy zewnętrzne, ale odzwierciedla to też własne preferencje Rosjan. Internet przeważnie nie jest cenzurowany[13] i każdy Rosjanin, który ma czas, może go przeglądać (7 proc. dorosłych obywateli korzysta z niego codziennie, 17 proc. raz w tygodniu i 22 proc. co najmniej raz w miesiącu; w ostatnich 2 latach liczba Rosjan mających dostęp do komputera w domu wzrosła z 14 do 25 proc.). Osoby chcące słuchać zagranicznych stacji radiowych nadal mogą to robić, przynajmniej na trzeszczących, uciążliwych w obsłudze odbiornikach krótkofalowych[14] lub w Internecie. Chociaż księgarnie nie mają w sprzedaży książek kontrowersyjnych politycznie, można je zamówić na Ozonie, rosyjskim odpowiedniku Amazonu. Niskonakładowe gazety i czasopisma na ogół nadal mogą publikować to, co chcą; Echo Moskwy, jedyna niezależna stacja radiowa, pozostaje symbolem wolności mediów.

Grupa ludzi prowadzących taki styl życia według standardów państw silnie uprzemysłowionych, gdzie większość mieszkańców zwykle określa się mianem „klasy średniej”, jest mała, ale z pewnością rośnie. Kreml szacuje, że do 2010 roku grupa ludzi nazywana „klasą średnią” (zarabiających od 900 do 1100 dol. miesięcznie) będzie stanowić 35 proc. ludności Rosji[15]. To wzrost z 20 proc. w 2006 roku i z zaledwie 16,5 proc. ludzi, którzy umieszczali siebie w tej kategorii w 2003 roku. Wzmacnianie się klasy średniej tworzy siłę społeczną, choć jak do tej pory bierną politycznie, jakiej Rosja nigdy w swojej historii nie miała, a jej przyszłe zachowania polityczne są największą zagadką kraju. Istnienie licznej klasy średniej może nie stanowić warunku wystarczającego dla politycznej wolności i pluralizmu, ale wydaje się warunkiem koniecznym. Jak dotąd nowe mieszczaństwo Rosji silnie popiera istniejący stan rzeczy, ale gdy (lub jeśli) zacznie mu doskwierać bezprawie, korupcja i inne problemy, może zacząć się domagać większej wolności i tolerancji. Jak dotąd jednak wszystko świadczy o tym, że prosperity wiąże się z tym, co można byłoby nazwać „miękkim nacjonalizmem”: liczba ludzi, którzy chcą „Rosji dla etnicznych Rosjan” jest największa w najbardziej rozwiniętych i najbogatszych miastach – Moskwie i Sankt Petersburgu. „Im bardziej zamożni stają się Rosjanie, tym bardziej będą potrzebowali czegoś poza pieniędzmi i wydaje się, że będą tego szukać w statusie etnicznym” – mówi analityk badań opinii publicznej Dmitrij Polikanow.

Gdy klasa średnia się bogaci, robotnikom też nie wiedzie się źle. Nie tylko podwoił się ich dochód rozporządzalny, ale bezrobocie, największe przekleństwo Rosji pierwszych 15 lat okresu przejściowego, spadło do fikcyjnych 7 proc. Pracodawcy narzekają na brak siły roboczej. Nie będzie żadną przesadą stwierdzenie, że każdy Rosjanin, który nie jest pijakiem (a także część tych, którzy nimi są), może znaleźć pracę. To przemawia do „dawnych Rosjan”: przegranych w latach 90., do ludzi w starszym wieku, o mniejszych dochodach i bardziej zacofanych poglądach na życie. Ich pensje i emerytury są wypłacane na czas. Pracodawcy muszą proponować im lepsze warunki niż kiedykolwiek wcześniej. Silnie rozbudowany sektor publiczny oferuje bezpieczne, niewymagające wysiłku i coraz lepiej opłacane życie tym, którzy gotowi są na konieczne polityczne kompromisy. Dla takich Rosjan życie zatoczyło koło od epoki radzieckiej, za co są wdzięczni.

Rosyjski kapitalizm nie jest kapitalizmem zachodnim: większe znaczenie mają tu koneksje, a mniejsze prawo. Postęp dokonywał się irytująco powoli i był wybiórczy. Wiele obietnic z pierwszej kadencji Putina nie zostało zrealizowanych. Służby publiczne nadal są w strasznym stanie, zwłaszcza na obszarach wiejskich. Bardziej ze strachu niż hojności, rządy tylko trochę ograniczyły rozbudowany i nieefektywny system świadczeń społecznych, takich jak dopłaty do czynszów. Małe firmy ciągle czekają na swoje „jedno okienko”. Styczność z systemem prawnym zagraża normalnemu życiu, zamiast je gwarantować. Pomimo kosmetycznych zmian i przeprowadzanych na papierze reform biurokracja nadal stanowi ogromny ciężar dla gospodarstw domowych i przedsiębiorstw[16]. Własność państwowa rośnie, nie maleje. Ale za te wady niezadowoleni Rosjanie nie winią raczej Putina. Badania opinii publicznej pokazują, że większość Rosjan uważa, iż rząd pracuje źle, a jednocześnie wysoko ocenia prezydenta.

Mimo tego wszystkiego Rosja jest krajem, gdzie obywatel może marzyć o osobistym spełnieniu dzięki inteligencji i ciężkiej pracy. Obietnica zamożnego i cywilizowanego życia pojawiła się w epoce najpierw Gorbaczowa, później Jelcyna, ale dla wielu Rosjan stała się rzeczywistością dopiero za rządów Putina. Wskutek tego nawet najnowocześniejsi „nowi Rosjanie” są dumni ze swojego kraju i przeważnie traktują krytykę z mieszaniną irytacji i zdumienia. To chyba jest – pytają – po prostu ignorancja i hipokryzja Zachodu? Dlaczego nie chwali się nas za postęp, którego dokonaliśmy, a wypomina niedociągnięcia? Mimo wszystkich nietaktów Zachodu Rosja zawsze wyciągała rękę do zgody. Współpracowała z NATO w kwestii terroryzmu i zlikwidowała rosyjskie bazy z okresu zimnej wojny w Wietnamie i na Kubie. Nie tylko ma doskonałe stosunki z wieloma państwami europejskimi (na przykład Niemcami), ale jest też szanowana i podziwiana na znacznych obszarach świata za zdolność prowadzenia własnej polityki zagranicznej. Te krytyczne głosy mówią więcej o samych krytykach niż rosyjskiej rzeczywistości. Jeżeli stosunki z Ameryką są lodowate, wina za to leży po stronie Waszyngtonu, a nie Moskwy. To błąd Amerykanów, że podburzają swoje marionetkowe państwa, takie jak Estonia, Gruzja i Polska, żeby te grały Rosji na nerwach. A błąd Wielkiej Brytanii polega na tym, że daje schronienie zdrajcom, terrorystom i oszustom. Nowocześnie myślący Rosjanie żałują, że od czasu do czasu dochodzi w ich polityce zagranicznej do oziębiających relacje epizodów, ale nie traktują ich zbyt serio. W końcu – argumentują – Zachód tak naprawdę troszczy się tylko o własny interes, a jeśli o to chodzi, Rosji nie da się długo ignorować.

To tyle na temat wygranych w latach rządów Putina. A co z przegranymi? Jedną z wyraźnych grup jest mafia. Jej odwrót zaczął się już pod koniec epoki Jelcyna. Teraz została wypchnięta z wymuszeń przez, od niedawna pewne siebie, państwo. Gangsterzy amatorzy nie mogli się równać z ludźmi, za którymi stała urzędnicza potęga. Małe firmy nadal musiały płacić haracz swojej kryszy[17], ale było dużo bardziej prawdopodobne, że jest nim raczej potężny lokalny polityk czy urzędnik niźli butny zbir w połyskliwym dresie i skórzanej kurtce. Inteligentni gangsterzy stali się szanowanymi biznesmenami lub urzędnikami publicznymi. Głupi wycofali się na obrzeża gospodarki. Ta zmiana sprawiła, że dla legalnych przedsiębiorców życie stało się bardziej przewidywalne, choć niekoniecznie wygodniejsze. Zamiast nielegalnej prowizji od zysków nowa państwowa mafia mogła się domagać udziału w interesie. Jeżeli właściciel odmawia, może z dnia na dzień stracić wszystko. Dla ludzi mających wielkie firmy Kreml Putina oznacza ryzyko większe niż nagroda. Prosperity to większy tort, ale tylko gdy przysługuje ci kawałek. Ceną za niepowodzenie jest więzienie, wygnanie lub skrytobójstwo, przeżycie zaś gwarantuje jedynie całkowite posłuszeństwo Kremlowi. Mądry potentat finansowy przedstawia się teraz bardziej jako sowicie wynagradzany zarządca dóbr państwowych niż ich posiadacz. Doskonałym tego przykładem jest Oleg Deripaska, który w 1990 roku przerwał studia na kierunku fizyki, żeby zająć się biznesem, zarobił miliardy na straszliwie konkurencyjnym rosyjskim rynku aluminium i ożenił z wnuczką Jelcyna. „Jeżeli państwo powie, że musimy z tego zrezygnować, zrezygnujemy – powiedział w połowie 2007 roku. – Nie rozdzielam siebie i państwa. Nie mam żadnych innych interesów”.

Pierwszą ofiarą nacisków Kremla był Władimir Gusiński, największy w Rosji magnat medialny. Jego imperium produkowało większość najlepszych materiałów dziennikarskich w Rosji, aczkolwiek pod niejasną kontrolą redaktorską z góry. Po zdecydowanym sprzeciwie wobec pierwszej wojny czeczeńskiej wiadomości Gusińskiego stanęły murem za kandydaturą Jelcyna w wyborach z 1996 roku. Był to czas, kiedy wyzwolone rosyjskie media sprzedały swą duszę: wierząc, że najważniejsze jest utrzymanie z dala od władzy dawnej komunistycznej gwardii, pierwsze pokolenie niezależnych dziennikarzy w historii Rosji przeprowadziło – bez jakichś szczególnych wskazówek centrali – piarowski blitzkrieg godzien najżarliwszego radzieckiego propagandysty. Jelcyn, choć ciężko chory, przezwyciężył pozornie beznadziejną niepopularność i wygrał ze swoim komunistycznym konkurentem Ziuganowem. Być może cel był szlachetny, środki stanowczo nie. 2 lata później główna tuba Gusińskiego, stacja telewizyjna NTV, znowu zmieniła front, nie zostawiając suchej nitki na Jelcynie, zarzucając mu słabość i korupcję oraz popierając Łużkowa, który mierzył w prezydenturę. (Zdecydowane i kompetentne podejście mera Moskwy do miejskiego kapitalizmu sprawiło, że niektórzy nazywali go nieoczekiwanym obrońcą czystego rządu). Dosadny program polityczny NTV nadawany w niedziele wieczorem Itogi (Podsumowanie wydarzeń) mógł na ludziach z zewnątrz przyzwyczajonych do zachodnich audycji politycznych sprawiać wrażenie niezwykle stronniczego i moralizatorskiego, ale mimo to dla każdego zainteresowanego polityką nadal stanowił obowiązkowy punkt dnia. Relacje biznesowe w NTV zdawały się uzależnione od tego, kto płaci (lub kto nie chce zapłacić). Chociaż nazwanie tej stacji niezależną w całym znaczeniu tego słowa byłoby przesadą, zachowywała przynajmniej niezależność od Kremla. W oczach ludzi optymistycznie zapatrujących się na przyszłość Rosji NTV wyglądała na najbardziej prawdopodobnego kandydata, z którego może ostatecznie wyewoluować szanowana stacja telewizyjna, a z nią profesjonalni dziennikarze prezentujący bezstronne informacje.

Choć imperium medialne Gusińskiego od samego początku nie darzyło sympatią Putina, mało kto sądził, że będzie narażone na poważniejsze kłopoty. W nadawanym przez nie satyrycznym programie Kukły wyśmiewano go[18], ale w podobny sposób traktowano wszystkich innych polityków. Komentatorzy zmieszali go z błotem za reakcję na zatonięcie „Kurska”, tymczasem dziennikarze zajęli się zbadaniem okoliczności zamachu bombowego w Riazaniu. Jednak w kraju, w którym państwo przez siedem dziesięcioleci miało monopol na wszelkie informacje, wolność nawet niedoskonałych mediów bardzo sobie ceniono. Była to jedna z nielicznych cech epoki Jelcyna godnych pochwały. Chyba za rządów Putina władze nadal będą ostrożnie postępować z najważniejszą niezależną stacją telewizyjną w kraju? Nic z tego. Kreml nie tylko nakazał przestać szydzić w Kukłach z głowy państwa, ale wiosną i latem 2000 roku na biura Gusińskiego urządzono wiele nalotów pod zarzutami, które wydawały się albo wybiórcze, albo zmyślone. Stały za nimi różne instytucje stojące na straży przestrzegania prawa. Sam właściciel 13 czerwca został aresztowany i wtrącony na kilka dni do jednego z najsłynniejszych moskiewskich więzień. Miesiąc później dobił targu z rządem – miał sprzedać swoją firmę medialną Gazpromowi, po czym przeniósł się do Izraela i w końcu otworzył kanał satelitarny NTV+, który – dla osób mających możliwość jego odbioru – jest obecnie jedynym w Rosji niezależnym nadawcą. Część najlepszych dziennikarzy NTV odeszła, innych zwolniono, paru przeszło na drugą stronę. Niektórzy uchodźcy z NTV przenieśli się do dwóch małych niezależnych kanałów TV-S i TV-6; obydwa zamknięto w ciągu następnych 2 lat. Wielu z nich pracuje teraz w REN-TV, kanale o ograniczonym zasięgu, który zachował nieco niezależności. NTV nadaje wciąż w zasadzie taką samą mieszankę apolitycznej rozrywki i kremlowskiej propagandy, jak jego rzekomi konkurenci.

Bierezowski, maniakalny manipulator rosyjskiej polityki, stanowił drugi cel. W opinii wielu Rosjan był symbolem grabieży i kupczenia wpływami, które charakteryzowały epokę Jelcyna. Zaczynając pozornie od zera, doszedł do firmy naftowej i stacji telewizyjnej, po czym przejął kontrolę nad dochodami w walutach obcych rosyjskiego narodowego przewoźnika lotniczego Aerofłotu. W latach 90. był tak wpływowy, że przez jakiś czas miał biuro sąsiadujące z gabinetem Czernomyrdina, który pełnił w tamtym czasie funkcję premiera. Będąc bliskim współpracownikiem rodziny Jelcyna, odegrał podstawową (i niejasną) rolę w wyniesieniu do władzy Putina. Latem 2000 roku jednak Putin i na niego napuścił urząd prokuratora. Bieriezowski odpowiedział twardo, twierdząc, że nadchodzi dyktatura. Mało kto chciał słuchać. W ciągu kilku miesięcy stracił najważniejsze składniki swego majątku. Jego stacja telewizyjna ORT ponownie dostała się pod kontrolę rządu. Prokuratorzy i księgowi ślęczeli nad księgami Aerofłotu. Osłabiono jego kontrolę nad firmą naftową Sibnieft. Bieriezowski przeprowadził się do Londynu, gdzie uzyskał azyl polityczny. Niektórzy zastanawiali się, dlaczego brytyjski rząd zezwolił tak kontrowersyjnej postaci osiedlić się w stolicy; to pytanie stawiano dużo ostrzej, gdy rosyjskie władze zażądały jego ekstradycji. Najbardziej prawdopodobna odpowiedź jest taka, że był to rewanż za podjęte przez Bieriezowskiego w 1998 roku starania o uwolnienie dwóch obywateli brytyjskich, którzy zostali porwani w Czeczenii.

Trudno było jakoś szczególnie współczuć Bieriezowskiemu. Z dziennikarskiego punktu widzenia stanowił doskonałe źródło, często wdawał się w pogawędki, mówiąc szybkim, syczącym rosyjskim albo pewną, lecz ekscentryczną angielszczyzną, w swoim absurdalnie luksusowym prywatnym klubie w centrum Moskwy. Pozostaje jednak faktem, że wszyscy, którzy się z nim zetknęli, inni udziałowcy, pracownicy i klienci przeklinali go w żywy kamień. Opowiadał, że naraził się potworowi, który był połączeniem ambicji politycznej i biznesowej chciwości oraz używał brudnych sztuczek ze świata służb wywiadowczych. Jeśli tak było, można z równym powodzeniem utrzymywać, że był to potwór, którego sam stworzył i którego był uosobieniem. Kiedy osiedlił się za granicą, jego magia wyparowała, za to wypowiedzi publiczne stawały się coraz ostrzejsze. Zrobił się politycznie toksyczny: skojarzenie z nim mogło oznaczać trochę dodatkowych pieniędzy, ale skazywało na klęskę każdego, kto chciał mieć jakąś polityczną przyszłość w Rosji.

Pozostali oligarchowie szukali schronienia, przesadnie komplementując politycznie Putina i przyrzekając, że rezygnują z wszelkiego zaangażowania politycznego. Demonstracyjnie odżegnywali się od związków z opozycją. Tylko Michaił Chodorkowski, założyciel i główny udziałowiec firmy naftowej Jukos, gotów był postawić się Kremlowi. Jego firma stanowiła przykład doskonale zarządzanej organizacji, biła na głowę wszystkie rosyjskie imperia biznesowe. Z jej początkami wiązały się jakieś kontrowersyjne, a nawet (jak twierdzili niektórzy) krwawe wydarzenia. Udziałowcy zewnętrzni, którzy kupili pakiety mniejszościowe w zależnych firmach produkcyjnych Jukosu, skarżyli się wściekli, że ich oszukano. Zebrania udziałowców na krótko przed ich planowaną datą przenoszono do odległych miejsc, a tam fałszowano porządek obrad i głosowania, czego efektem były skandalicznie niesprawiedliwe decyzje. Niektórzy wspominali o bardziej brutalnych metodach: burmistrz i menedżer rafinerii, którzy utrudniali rozwój przedsiębiorstwa, przedwcześnie zmarli (Chodorkowski gwałtownie zaprzeczał, jakoby miał udział w którejkolwiek z tych spraw). Jednak najbardziej interesująca w Jukosie nie była jego historia – według rosyjskich standardów zwyczajna – lecz kierunek, w jakim firma zmierzała. Po krachu w 1998 roku zaczęła czyścić swoje rachunki, sprowadzać zagranicznych menedżerów oraz niezależnych członków zarządu i odeszła od żałosnych, powodujących marnotrawstwo zwyczajów i technologii z epoki radzieckiej, zastępując je najnowszymi osiągnięciami wiedzy i wyposażenia. W swoim szczytowym okresie rozwoju sam Jukos dawał 2 proc. światowego wydobycia ropy naftowej. W porównaniu z innymi rosyjskimi firmami stanowił wzór korporacji. W 2000 roku zapłacił 1,9 mld dol. podatków – więcej niż warta była cała firma w czasie jej prywatyzacji 5 lat wcześniej. Chodorkowski przeznaczał ogromne sumy na działalność charytatywną zarówno w Rosji, jak i za granicą, od Omska do Oksfordu. Dla tych, którzy wierzyli, że złodziejscy baronowie Rosji odejdą od bandytyzmu i zyskają szacunek w ciągu jednego pokolenia, Chodorkowski, najbogatszy człowiek w Rosji i szesnasty w świecie, był znakomitym tego przykładem[19].

Jego siłę podkopała zbytnia pewność siebie. Chodorkowski nie tylko publicznie nie zgadzał się z Kremlem w kwestiach takich jak wojna w Iraku (którą popierał) i przyjazne stosunki z Ameryką (jak wyżej). Jego działalność charytatywna, oficjalna i nieoficjalna, zaczęła grozić niebezpiecznym politycznym kontrnatarciem. Setki członków obu izb parlamentu, a ponadto wyżsi urzędnicy i ministrowie rządu, podejmując decyzje, pozostawali pod wielkim wpływem troskliwej hojności imperium Chodorkowskiego. Wedle standardów minionych lat nie było to nic szczególnego. Każdy bogaty Rosjanin miał listę płac, a im bardziej wypchany nosił portfel, tym bardziej imponującą pomoc sobie kupował. Nastała jednak nowa epoka: Putin nie miał ochoty tolerować żadnego konkurenta do władzy, zwłaszcza zaś takiego, który snuł wielkie plany co do energii oraz polityki zagranicznej i wewnętrznej. Gdyby Chodorkowski przystąpił do zbudowania niezależnego rurociągu eksportującego surowiec (co planował), zagroziłoby to kluczowemu dla Kremla monopolowi na eksport ropy naftowej. Reakcję mógł wyzwolić jego plan najpierw fuzji z Sibnieftem, innym rosyjskim gigantem gazowym, a następnie wprowadzenia amerykańskiej firmy energetycznej jako wielkiego inwestora strategicznego w nowej firmie. To dałoby nie tylko fachową wiedzę i handlową siłę przebicia, ale też poważne gwarancje polityczne Ameryki. Gdyby go zrealizowano, Chodorkowski byłby w zasadzie nietykalny. Kreml zaczął więc oddawać strzały ostrzegawcze, aresztując jego bliskiego współpracownika i dając oczywiste wyrazy niezadowolenia. Chodorkowski przeciwstawił temu nagłośnioną w mediach podróż, w czasie której spotykał się z przywódcami regionów wschodniej Rosji. Kreml potraktował to jako wypowiedzenie wojny – wojny, w której Chodorkowski nie miał szans na zwycięstwo.

25 października 2003 roku prywatny samolot Chodorkowskiego wylądował na lotnisku w Nowosybirsku na Syberii, żeby zatankować paliwo. Zamaskowani agenci FSB szturmem wzięli samolot, skonfiskowali broń ochroniarzom i aresztowali głównego pasażera. Przetransportowano go do więzienia w Moskwie i postawiono zarzut oszustwa oraz unikania płacenia podatków. Dla udziałowców Jukosu, w tym rzeszy ludzi z Zachodu, szczęśliwa passa wcześniejszych lat przerodziła się w katastrofę. Cena akcji firmy spadła na łeb na szyję, gdy rozgrabiali ją, popierani przez państwo, jej konkurenci, a najważniejsze składniki majątku wyprzedawano w celu zapłacenia gigantycznych podatków. Bez względu na to, jak szybko Jukos próbował zgromadzić pieniądze, władze równie szybko zwiększały sumę należności, jednocześnie wyznaczając niemożliwe do dotrzymania terminy. Na przykład 14 kwietnia 2004 roku zaczęły się domagać, żeby Jukos zapłacił 3,5 mld dol. zaległych podatków do… końca dnia[20]. Następnie komornicy zamrozili jego udziały w Jugansknieftiegazie, głównym centrum produkcji. Majątek Jukosu wyprzedawano po zaniżonych cenach przedsiębiorstwom blisko związanym z Kremlem. 19 grudnia władze rosyjskie wystawiły na aukcję 76,79 proc. udziałów w Jugansknieftiegazie, żeby odzyskać wynoszącą już 28 mld dol. sumę niezapłaconych podatków. Firmy zachodnie zbojkotowały tę aukcję, ponieważ Jukos złożył wniosek o upadłość w Ameryce i zapowiedział, że pozwie każdego, kto będzie brał udział w grabieży jego majątku. W aukcji uczestniczyły tylko dwie firmy, spółka zależna Gazpromu i nieznana wcześniej spółka Bajkałfinansgrup. Wygrała ta druga, składając ofertę w wysokości niemal 9,4 mld dol., ledwie połowę z 17 mld, na jakie Jugansknieftiegaz wyceniano wcześniej w tym samym roku. Bajkałfinansgrup została zarejestrowana dwa tygodnie wcześniej, jej kapitał zakładowy wynosił 10 tys. rubli (358 dol.), siedzibę miała w małym biurowcu w prowincjonalnym mieście. Mimo to zdołała pożyczyć 1,7 mld dol. od Sbierbanku[21], państwowej instytucji finansowej, żeby wpłacić wadium wymagane do udziału w aukcji. Cztery dni później została przejęta przez Rosnieft.

W maju 2005 roku Chodorkowskiego skazano na 9 lat więzienia[22] za oszustwo i inne przestępstwa. Wyrok odsiaduje w jednym z najbardziej odosobnionych zakładów karnych w pobliżu granicy z Chinami we wschodniej Rosji, osiem godzin jazdy od najbliższego lotniska[23]. Pospieszna wyprzedaż aktywów Jukosu trwała dalej. Niekiedy dochodziło do zmowy międzynarodowych firm energetycznych, które pojawiały się, żeby wziąć udział, ale nie wygrać, albo które zdobywały jakiś majątek tylko po to, żeby sprzedać go Gazpromowi. W przypadku mniejszych składników majątku oszustwo jeszcze bardziej raziło. Na przykład w lipcu 2007 roku Rosnieft zakupił transportowe spółki zależne Jukosu, które były właścicielami głównie kontraktów leasingowych dotyczących cystern kolejowych oraz stacji paliw i rurociągów. Jedyna inna firma uczestnicząca w aukcji, nieznana spółka Benefit, wycofała się po pierwszej ofercie Rosnieftu. W następnym miesiącu równie nieznana firma Promnieftstroj wyrwała zagraniczne aktywa Jukosu za 306 mln dol. na aukcji, w której uczestniczyła również tylko jedna nieznana firma. Rosnieft podał przed aukcją informację, że jest powiązany z firmą Promnieftstroj; po aukcji stwierdził, że został błędnie poinformowany i nic go z tą firmą nie łączy. Jeżeli uczestnicy tych wydarzeń martwili się, że aukcje mogą wyglądać na oszustwa, niewiele zrobili, żeby rozwiać te przypuszczenia.

Natomiast każda firma, która kupuje majątek Jukosu bez zezwolenia Kremla, prosi się o kłopoty. Pouczającym tego przykładem jest zniszczenie Russnieftu (myląca nazwa, ale nie ma żadnych związków z Rosnieftem), producenta ropy naftowej kontrolowanego przez Michaiła Gutserijewa, pioniera rosyjskiego biznesu na początku lat 90., silnie powiązanego z Czeczenią. Po nabyciu przez Russnieft, pośrednio, niektórych aktywów Jukosu sąd zamroził wszystkie udziały firmy; przeciwko Gutserijewowi toczy się postępowanie karne, on sam gorliwie zapewnia o swej niewinności. Jego firma, wartości do 9 mld dol., ma być do przejęcia za około 4,5 mld przez Deripaskę, ulubionego oligarchę Kremla, który prawdopodobnie przekaże ją Rosnieftowi. W wiele mówiącej chwili Gutserijew oskarżył władze rosyjskie o „bezprecedensowe polowanie” na siebie, m.in. nękanie firmy regulacjami, śledztwo podatkowe i zarzuty kryminalne. „Zaproponowali mi, żebym wycofał się z biznesu naftowego, żeby pozostać »w dobrych stosunkach«” – skarżył się. Ale po kilku godzinach wycofał się z tego, usuwając z witryny internetowej firmy stronę ze swoim protestem i zapewniając, że sprzedaje spółkę całkiem dobrowolnie. Po tym, jak jego syn zginął w wypadku samochodowym w niewyjaśnionych okolicznościach, Gutserijew zbiegł za granicę.

W tamtym czasie wydawało się, że ten atak na prawo własności zdyskredytuje w oczach ludzi z zewnątrz Putinowski styl rosyjskiego kapitalizmu. Ale okazało się, że było to tylko chwilowe wahnięcie. W starciu chciwości ze strachem wygrała chciwość. Gdy rosyjska giełda znów wystrzeliła w górę niczym odrzutowiec, wróciły też inwestycje zagraniczne, zarówno pośrednie, jak i bezpośrednie. Jukos był „wyjątkiem”, tłumaczyli doświadczeni obserwatorzy spraw rosyjskich. Coś przykrego stało się z firmą, gdy jej szef rzucił bezpośrednie polityczne wyzwanie Kremlowi; nikt nie będzie aż tak głupi, żeby zrobić coś takiego w przyszłości. Oligarchowie z pewnością sobie na to zasłużyli, w przeszłości Chodorkowskiego czaiło się mnóstwo pytań bez odpowiedzi. Jednak atak na Jukos był niezwykle selektywny. Metody unikania opodatkowania, opierające się na wykorzystywaniu wakacji podatkowych przyznawanych przez regiony w celu przyciągnięcia inwestycji, z pewnością były pomysłowe. Każdy rząd byłby usprawiedliwiony, gdyby zechciał starannie go zbadać i prawdopodobnie szybko zlikwidować. Ale inne firmy stosowały podobne metody, nie wywołując niezadowolenia czynników oficjalnych. Również wyliczenia niezapłaconych podatków zapierały dech w piersiach. Suma żądana za 2003 rok wynosiła, według Jukosu, 111 proc. wszystkich dochodów firmy. Przedsiębiorstwom faworyzowanym przez Kreml płacenie niższych podatków uchodzi na sucho: Gazprom na przykład uzyskał w 2003 roku dochody w wysokości 28 mld dol., a zapłacił ledwie 4 mld dol. podatku. Państwo rosyjskie miało też inne sposoby zagwarantowania obywatelom, że odzyskają to, co stracili podczas grabieży i chaosu lat 90. Mogło zrenacjonalizować imperia oligarchów i wypłacić rekompensaty lub skorzystać z okazji i nałożyć stały dodatkowy podatek, gdy ceny ropy naftowej zaczęły rosnąć. Inwestorzy pewnie by ponarzekali, ale nie darliby włosów z głowy. Zamiast tego Kreml, żeby dostać to, czego chciał, wykorzystał system prawny, wysyłając dwojaki przekaz: oto są nasi wrogowie i do ich zniszczenia użyjemy takich właśnie środków.

I tak do 2004 roku Putin wodził już media i biznes za nos. Inne sfery władzy pozostawały jednak poza kontrolą Kremla. Pochodzący z wyboru szefowie regionów i republik[24] nadal mogli w dyskusjach z „centrum” powoływać się na swój mandat wyborczy. Silną pozycję zdobyli w latach 90., gdy Jelcyn obiecał regionom Rosji „tyle niezależności, ile zdołają przełknąć”. Ten eksperyment ze skrajnym federalizmem okazał się katastrofą – w silnym państwie zachodnim, takim jak Kanada czy Niemcy, potężne regiony, jak Quebec czy Bawaria, mogą w rozsądny sposób prowadzić swoje sprawy. Jednak w Rosji chęć uzyskania przez urzędników dodatkowych dochodów, prywatnych i oficjalnych, poczęła wzrastać z każdym szczeblem władzy. Gdy rynek uległ bałkanizacji[25], regiony zaczęły uchwalać własne prawa i wydawać własne zarządzenia. W czasach kryzysu, na przykład po krachu 1998 roku, niektóre regiony ograniczyły „eksport” do pozostałych części Rosji. Na Uralu mówiło się nawet o wprowadzeniu odrębnej waluty, która miała być bardziej wiarygodna niż rubel. Większe i silniejsze prowincje, takie jak Tatarstan, zaczęły otwierać za granicą „ambasady”.

Putin przyglądał się temu – i bardzo mu się to nie podobało – pracując na Kremlu za rządów Jelcyna. Gdy został prezydentem, natychmiast się wziął do wzmacniania władzy centrum, zwiększając uprawnienia prokuratorów, FSB, policji podatkowej i wojsk Ministerstwa Spraw Wewnętrznych. Po 2002 roku żaden regionalny przywódca nie rzucił jawnego wyzwania Putinowi. Ale w dalszym ciągu mogli go ignorować. „Rosja jest wielka, a car daleko”, mawiano, przywołując stare rosyjskie porzekadło. Wydawało się, że tylko w czasach totalitaryzmu Kreml mógł żywić uzasadnione nadzieje na ścisłe kontrolowanie życia regionów. To się zmieniło we wrześniu 2004 roku, gdy Rosja przeżyła jeden z najgorszych ataków terrorystycznych w historii. Bojownicy głoszący poparcie dla czeczeńskiej niepodległości wzięli jako zakładników setki dzieci, rodziców i nauczycieli w szkole podstawowej w Biesłanie w Osetii Północnej. W akcji antyterrorystycznej zginęło 334 zakładników, w tym 186 dzieci. W niektórych krajach skłoniłoby to władze do głębokich, bolesnych przemyśleń. Czeczenia najwyraźniej nie została „spacyfikowana”, jak utrzymywał Kreml. I dlaczego władze okazały się tak niekompetentne? Nie potrafiły, na przykład, nawet odpowiednio odgrodzić szkoły kordonem. Wielu świadków opowiadało, że widzieli, jak czołgi strzelają w szkołę, zwiększając jeszcze rozmiary tej rzezi; posiadane przez terrorystów materiały wybuchowe nie wystarczyłyby – jak się zdaje – żeby dokonać takich zniszczeń. Władze sprawiały wrażenie nieprzygotowanych do ugaszenia pożarów, które szalały w budynku po tym, jak przypuszczono nań szturm. Najbardziej zastanawiające ze wszystkiego jest to, że atak przeprowadzono po osiągnięciu porozumienia przez czeczeńskiego buntownika Asłana Maschadowa i władze Osetii Północnej w sprawie zakończenia oblężenia. Na te pytania, cicho stawiane wyłącznie przez liberalną opozycję i pojedynczych dziennikarzy, takich jak Politkowska, nigdy nie odpowiedziano. Targany lodowatą wściekłością Putin wygłosił jedno z najwięcej ujawniających przemówień. Zaczął od przypływu nostalgii:

Żyjemy w czasach, które nastąpiły po upadku ogromnego i wspaniałego państwa, państwa, które niestety okazało się niezdolne do przeżycia w szybko zmieniającym się świecie. Ale mimo wszelkich trudności udało nam się zachować jądro tego, czym był kiedyś Związek Radziecki, i nazwaliśmy ten nowy kraj Federacją Rosyjską.

Dalej zrównał terrorystów z zewnętrznymi „wrogami” Rosji, nie tylko na wschodzie, ale – po raz pierwszy – na zachodzie.

Nasz kraj, chroniony wcześniej przez najpotężniejszy system obronny na całej długości jego granic zewnętrznych, z dnia na dzień okazał się pozbawiony ochrony zarówno od wschodu, jak i od zachodu (...). Pokazaliśmy, że jesteśmy słabi. A słabi przegrywają. Są tacy, którzy chcą oderwać od nas „soczysty kawałek tortu”. Inni im pomagają. Pomagają, twierdząc, że Rosja wciąż jest jedną z najważniejszych potęg nuklearnych świata, i jako taka stanowi dla nich zagrożenie. Więc dowodzą, że to zagrożenie trzeba usunąć[26].

Krótko potem ogłosił podjęcie nowych działań mających na celu scentralizowanie kraju – planowanych od jakiegoś czasu – po którym przywódcy regionów nie będą już wybierani bezpośrednio, lecz mianowani przez niego, a następnie zatwierdzani przez miejscowe zgromadzenia ustawodawcze. Każde ze specjalnych porozumień, które Jelcyn podpisał z czterdziestoma z osiemdziesięciu dziewięciu regionów Rosji, zostało anulowane.

Szczególnie nerwowo Kreml reaguje na dwadzieścia kilka republik, które nominalnie są ojczyznami tubylczych ludów niesłowiańskich. Pamięta, jak „nacjonalizm” w państwach bałtyckich i nie tylko doprowadził do rozpadu Związku Radzieckiego. Dekada separatystycznego konfliktu w Czeczenii przywołuje widmo tego samego w innych częściach Federacji Rosyjskiej[27]. Wiele mniejszości kraju ma rodaków za granicą, z których większość była dawniej lub nadal jest wrogo nastawiona do Rosji. Na przykład Tatarzy i inne mniejszości tureckie spoglądają ku Turcji, która niegdyś była supermocarstwem o terytorium sięgającym głęboko w Azję Środkową. Mniejszości ugrofińskie w miejscach takich jak Komi, Mari El, Karelia czy Mordowia mają językowe i narodowościowe powiązania o różnym stopniu nasilenia z Estonią (uważaną przez wielu Rosjan za głównego wroga ich kraju), Finlandią i Węgrami. Wszystkie lub niektóre z tych mniejszości można z łatwością uznać za piątą kolumnę. Bogaty w ropę naftową Tatarstan, ojczyzna drugiej pod względem liczebności grupy etnicznej po samych Rosjanach, ponownie wprowadził w miejsce cyrylicy alfabet łaciński do zapisu miejscowego języka, blisko spokrewnionego z tureckim. To ma sens językowy (cyrylica dobrze się sprawdza przy zapisie bogatych w spółgłoski języków słowiańskich, ale zniekształca niemal wszystkie inne). Jednak Putin szybko tego zakazał[28]. Dopiero w 2007 roku Tatarstan po długotrwałych i kosztownych zabiegach odzyskał pewną symboliczną autonomię. Niewielka liczba innych republik może teraz otrzymać podobny status: ograniczoną samorządność w zamian za bezwarunkową lojalność. W innych lokalni działacze spodziewają się jedynie kontynuacji represji oraz połączenia z innymi samorządnymi podmiotami, co jeszcze bardziej osłabi ich już i tak słabą etniczną i językową tożsamość. Lokalni prokremlowscy przywódcy w większości tych miejsc ograniczają więc nauczanie w językach tubylczych, osłabiając więzi z rodakami za granicą i rozprawiając się z każdym, kto dąży do umiarkowanych nawet form autonomii. Podobnie jak w czasach radzieckich, Rosjanie uważają swój język za wrota do kultury ogólnoświatowej dla tych nieszczęśliwców, którzy dorastali, mówiąc w jakimś bełkotliwym języku w zabitej dechami dziurze. Nieliczni pamiętają o ludobójczych skutkach władzy rosyjskiej, gdy rozszerzała ona panowanie dwa stulecia wcześniej, nie pamiętają też o szczególnej dokuczliwości stalinowskich represji, którym poddawano mniejszości Związku Radzieckiego.

Taka historyczna amnezja jest cechą charakterystyczną podejścia Putina i jednym z powodów atrakcyjności tego podejścia. Zadowala zarówno „nowych Rosjan” z rodzącej się klasy średniej, jak i „dawnych Rosjan” z tych warstw społeczeństwa, które w tyle pozostawiły bolesne zmiany minionych dwóch dekad. Choć wielu ludzi poza Rosją nostalgia Putina za Związkiem Radzieckim zbija z tropu i wydaje się obraźliwa, sporo Rosjan uważa, że Związek Radziecki był czasem wielkich narodowych sukcesów, i są zaskoczeni, że ktoś może być innego zdania (nawet wśród młodych ludzi ponad 60 proc. zgadza się z Putinem, że rozpad kraju był katastrofą). Gdy widzą, że ich prezydent twardo traktuje Zachód, odczuwają dumę.

Można dowodzić, że to wszystko było konieczne. Tylko twardy przywódca może rządzić Rosją. Po anarchii epoki Jelcyna przyszedł czas na dyscyplinę. Naród rosyjski potrzebował czasu, żeby się oswoić z gospodarką rynkową; zasadnicze znaczenie miało to, żeby oznaczała ona podnoszenie standardu życia i stabilizację, a nie grabież i chaos lat 90. W sprawach polityki zagranicznej Zachód nie może oczekiwać, że Rosja będzie wiecznie przyjaźnie nastawiona i skłonna do kompromisów. Putin musiał zachowywać się twardo, przynajmniej na użytek polityki wewnętrznej, ale to można pominąć, uznając za zwykłe pozerstwo: we wszystkich fundamentalnych sprawach, takich jak przeciwdziałanie islamskiemu ekstremizmowi czy rozprzestrzenianie broni nuklearnej, Zachód i Rosja są po tej samej stronie. Krótko mówiąc, jeżeli Putin trochę ściął niektóre zakręty, to dla dobrej sprawy. Do 2008 roku system polityczny Rosji zostanie „skonsolidowany”. Putin odejdzie z urzędu i zastąpi go wybrany w wolnych wyborach następca, w zgodzie z rosyjską konstytucją[29]. Tyle że te zakręty zostały ścięte nie w dobrej, ale złej sprawie. Chodzi nie tylko o to, że w okresie poprzedzającym wybory w 2008 roku nie ma najmniejszych oznak otwartej, uczciwej czy wolnej konkurencji. W następnym rozdziale bardziej szczegółowo przeanalizujemy upadek wolności politycznej w latach rządów Putina, ukazując mechanizmy przejścia Rosji od anarchii do autorytaryzmu oraz sposób, w jaki ten kurs jest kontynuowany.

[1] W jednym z nich mowa o ciastku „napoleonce”, w którym jest spora ilość masy z jaj i mleka. Mężczyzna wchodzi do sklepu i pyta o ciastko „putinówkę”. „A co to jest? – pyta sprzedawca. – To napoleonka, tyle że bez jaj”.

[2] Liniowy (nieprogresywny) podatek dochodowy od czasu jego wprowadzenia przez Estonię w 1994 r. stał się popularnym, przynoszącym sukcesy kierunkiem polityki na znacznym obszarze byłego świata komunistycznego. I choć łączy się ze znacznym obniżeniem podatków od najwięcej zarabiających, jak dotąd zawsze skutkował wyższymi przychodami podatkowymi i końcem afer związanych z uchylaniem się od płacenia podatków. Dobrze zwłaszcza sprawdza się w krajach o dużej szarej sferze gospodarczej, gdzie inaczej podatków w ogóle by nie ściągnięto, i tam, gdzie słabość administracji premiuje prostotę i przejrzystość. Poza Rosją, do krajów, które wprowadziły podatek liniowy, należą: Albania, Bośnia, Bułgaria, trzy państwa bałtyckie, Gruzja, Macedonia, Czarnogóra, Rumunia, Serbia, Słowacja i Ukraina. Żadne byłe państwo komunistyczne, które wprowadziło ten podatek, jak dotąd od niego nie odstąpiło.

[3] Od 22 grudnia 2011 r. jest szefem administracji Putina – przyp. Kurhaus.

[4] Wciąż pełni tę funkcję. Uważany jest za drugiego po Putinie najpotężniejszego człowieka w Rosji – przyp. Kurhaus.

[5] Wedle własnych słów Sieczina: „Żadne rosyjskie przedsiębiorstwo nie płaci większych podatków niż my, za  2014 rok wyniosą one ponad 80 miliardów dolarów” (http://biznes.onet.pl/wiadomosci/energetyka/tak-sieje-sie-nienawisc/6q7qy; dostęp 10.03.15) – przyp. Kurhaus.

[6] Szybkie dojście do władzy Naryszkina sugeruje, że może być on kandydatem na urząd prezydenta lub inne wysokie stanowisko. Jest wicepremierem ds. stosunków gospodarczych z zagranicą i byłym doradcą w Gazpromie, a także szefem inwestycji w Promstrojbanku oraz w radzie nadzorczej kilku wojskowych stoczni okrętowych. Chociaż współpracował ze wszystkimi ważnymi frakcjami i klanami na Kremlu, zachowuje na razie neutralność; jeśli wciąż mu się to będzie udawało, być może zyska silną rekomendację w oczach prezydenta. (Wydaje się że zyskał – od 21 grudnia 2011 r. jest przewodniczącym Dumy Państwowej Federacji Rosyjskiej – przyp. Kurhaus).

[7] Od 2008 r. stoi na czele Federalnej Służby Kontroli Obrotu Narkotyków – przyp. Kurhaus.

[8] Od 2008 r. pełni funkcję zastępcy szefa administracji Putina – przyp. Kurhaus.

[9] Niektóre z tych powiązań to przykłady niemal komicznego nepotyzmu. Andriej Patruszew, 26-letni syn szefa FSB, został oddelegowany z FSB do Rosnieftu, gdzie doradza teraz Sieczinowi. Po kilku zaledwie miesiącach Putin przyznał temu młodemu szczęściarzowi medal kremlowski za „wiele lat sumiennej pracy”. Nawet urzędnicy, którzy nie mają za sobą jakiejś zdecydowanej przeszłości w KGB, są blisko powiązani ze światem biznesu. Dmitrij Miedwiediew, pierwszy wicepremier, jest prezesem zarządu Gazpromu; Wiktor Christienko, minister przemysłu i energii, jest prezesem zarządu Transnieftu; minister nauki i szkolnictwa wyższego Andriej Fursenko został mianowany szefem nowej państwowej firmy nanotechnologicznej; Aleksiej Gordiejew, minister rolnictwa, jest prezesem zarządu Rosagroleasing; Anatolij Serdiukow, minister obrony, jest prezesem zarządu Chimpromu, giganta przemysłu chemicznego. German Gref, minister rozwoju gospodarczego i handlu, jest prezesem zarządu Russia Venture Company; Igor Lewitin, minister transportu, jest prezesem zarządu przedsiębiorstwa zarządzającego moskiewskim portem lotniczym Szeremietiewo; Igor Szuwałow, doradca prezydenta w sprawach polityki zagranicznej, jest prezesem zarządu Kolei Rosyjskich; jego kolega Siergiej Prichod’ko jest prezesem zarządu korporacji Taktyczne Uzbrojenie Rakietowe.

[10] Pojawia się on w powieści Zniewolony umysł z 1953 r., będącej klasyczną relacją z intelektualnych kompromisów wymuszanych przez władzę komunistyczną.

[11] Na czarnym rynku szczególnie aktywni byli członkowie odrębnej kasty przestępców tzw. wory w zakonie (dosł. „złodzieje w prawie”, tzn. przestępcy przestrzegający kodeksu honorowego). „Prawo” („Kodeks”) powstało w celu udzielania sobie nawzajem wsparcia wśród przestępców w obozach w epoce stalinowskiej i było mieszaniną ceremonii, solidarności oraz hierarchii egzekwowanych pod karą śmierci lub okaleczenia. Zabraniało wszelkiej współpracy z systemem radzieckim w jakiejkolwiek formie, zarówno w więzieniu, jak i poza nim. Członkowie mogli się utrzymywać wyłącznie z działalności przestępczej i musieli zerwać więzy z przyjaciółmi oraz rodziną. Małżeństwo było zakazane. O pozycji informował system tatuaży, porozumiewano się niemożliwym do przeniknięcia żargonem, tzw. fenią, wymyślonym przez przedrewolucyjnych domokrążców.

[12] W 1991 r. spotkałem w hotelowym holu profesora niosącego metalowy neseser zawierający trzy kilogramy jadu pszczelego; miał nadzieję sprzedać go zachodniej firmie farmaceutycznej za „ileś tysięcy dolarów”. Mój faks w biurze, które wcześniej wynajmował niesłowny handlarz metalami, wypluwał oferty kilogramów rzadkich metali, takich jak osm i skand. Wypełniona nimi walizka w Europie byłaby warta tysiące dolarów.

[13] Witryny internetowe prowadzone przez grupy opozycyjne i separatystów czeczeńskich są czasami blokowane; nie wiadomo, na ile są to oficjalne polecenia władz. Blogerzy też zadzierają z ekstremistami i prawem. W sierpniu 2007 roku 21-letni bloger zwany Sawwa Terentiew z Syktywkaru został oskarżony o wzbudzanie nienawiści do milicji po tym, jak na jego blogu pojawił się wpis mówiący, że skorumpowanych milicjantów należałoby publicznie spalić.

[14] BBC odebrano częstotliwości FM, najwyraźniej z powodów politycznych.

[15] Wedle różnych szacunków jest to ok. 10–20 proc. (http://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/swiat/272640,1,zycie-w-rosji-miedzy-oligarchia-a-biedota.read, dostęp 10.03.15) – przyp. Kurhaus.

[16] OECD tak mówi o postawionym sobie przez Rosję celu osiągnięcia standardu administracji publicznej podobnym do istniejącego w państwach zrzeszonych w G7: „Rosji będzie niezwykle trudno ten cel osiągnąć, nawet w długiej perspektywie czasowej, jeżeli reformę administracji publicznej będzie pojmować w wąski, technokratyczny sposób, zamiast jednocześnie poprawiać otoczenie instytucjonalne, w którym funkcjonuje administracja państwowa. W tym aspekcie największe niebezpieczeństwa mogą wynikać z oczywistego rozdzielenia, z jednej strony, podejścia reformatorskiego, którego celem jest wzmocnienie pozycji obywateli względem biurokracji i uczynienie instytucji publicznych bardziej transparentnymi, sprawniejszymi i odpowiedzialnymi przed nimi, oraz z drugiej strony systemu politycznego, który wydaje się zmierzać w kierunku mniejszej transparentności i odpowiedzialności”. Cytat z opracowania: „Clientelism”: to a „Client-centered Orientation”? The Challenge of Public Administration Reform in Russia, OECD 2007.

[17] Krysza – „dach”, po polsku w tym kontekście mówi się „plecy” – przyp. Kurhaus.

[18] W programie tym, wzorowanym na brytyjskim Spitting Image z lat osiemdziesiątych, używano niezwykle groteskowych, ale bardzo łatwych do rozpoznania kukiełek. W pierwszych tygodniach prezydentury przedstawiano Putina jako cierpiącego na impotencję młodego króla w noc poślubną, monarchę nie mogącego się zdecydować na szaty koronacyjne, a także jako niewykształconego cenzora literackiego. Do 2003 roku, gdy zdjęto program z anteny, Putin pojawiał się w nim w postaci okropnego, nieżyczliwego karła.

[19] Niemal w ostatnim dniu mojej wizyty w Moskwie w 2002 r. z ociąganiem przeprosiłem Chodorkowskiego za przedstawianie w negatywnym świetle minionych lat, m.in. w artykule z 1998 r. zatytułowanym „Naftowy urok”, szydząc z jego wysiłków mających na celu oczyszczenie się. Spowodował on gwałtowną i dość przerażającą groźbę wytoczenia procesu o zniesławienie. Tymczasem od czasu opublikowania mojego artykułu wartość Jukosu wzrosła dziesięciokrotnie. A zatem przynajmniej w ładzie moralnym obowiązującym w The Economist, w którym kapitalizacja rynkowa jest najczystszym wskaźnikiem zaufania do firmy, Chodorkowski został oczyszczony z zarzutów. Myliłem się. Przyjął moje pełne rezerwy przeprosiny z zaskakującą uprzejmością.

[20] Żądanie to po raz pierwszy postawiono 30 grudnia poprzedniego roku. W kwietniu Jukos wciąż się z nim nie zgadzał.

[21] Sbierbank Rossii – największy bank w Rosji i Europie Wschodniej; ponad 60 proc. udziałów ma w nim rosyjski bank centralny – przyp. Kurhaus.

[22] Po odwołaniu wyrok zmniejszono do ośmiu lat. (Wyszedł pod koniec 2013 r., tuż przed zimowymi igrzyskami olimpijskimi w Soczi, dzięki wstawiennictwu byłego niemieckiego ministra spraw zagranicznych, Hansa-Dietricha Genschera. Obecnie przebywa w Szwajcarii – przyp. Kurhaus).

[23] Co jest naruszeniem rosyjskiego prawa, które mówi, że osadzeni powinni odbywać wyrok jak najbliżej domu.

[24] W czasie rozpadu Związku Radzieckiego było ich 89. Po kilku połączeniach pozostało ich teraz 85, w tym 47 obłasti (obwodów), 21 republik, 8 krajów (z grubsza to samo co obłast), 6 okręgów (obszarów autonomicznych o nieco niższym statusie), dwa miasta federalne (Moskwa i Sankt Petersburg) oraz Żydowski Obwód Autonomiczny.

[25] Bałkanizacja – rozczłonkowanie, rozpad jakiejś zbiorowości na małe, autonomiczne, wrogie na ogół wobec siebie grupy – przyp. Kurhaus.

[26] Zob. http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2004/09/04/1958_type82912_76332.shtml (dostęp 15.03.15).

[27] Chociaż etniczni Rosjanie stanowią 75 proc. ludności kraju, w niektórych częściach z trudem osiągają względną większość; wskaźnik urodzeń w mniejszościach muzułmańskich jest też dużo wyższy niż wśród rdzennych Rosjan.

[28] Ciekawe byłoby wyobrazić sobie, z jaką wściekłością zareagowałaby dla odmiany Rosja, gdyby jedno z państw bałtyckich zasugerowało, żeby język rosyjski zapisywać za pomocą alfabetu łacińskiego.

[29] Zastąpił go Dmitrij Miedwiediew pełniący urząd prezydenta do 2012 roku. Kolejne wybory ponownie wygrał Władimir Putin – przyp. Kurhaus.

Rozdział 3

Złowieszcze pozory. Używanie przez Kreml władzy państwa przeciwko odmiennym zapatrywaniom

Osobista popularność Putina jest zdecydowanie najważniejszą cechą polityki rosyjskiej. Żaden rosyjski polityk nigdy tak długo nie cieszył się takim poparciem społecznym. Oceniając według przygnębiających standardów demograficznych (oczekiwana długość życia mężczyzn wynosi 59 lat), prezydent, który w październiku 2007 roku skończył 55 lat, jest w doskonałej kondycji, chętnie rozbiera się do pasa, żeby pokazać swój umięśniony tors na starannie pozowanych zdjęciach z wakacji, albo pojawia się w mundurze wojskowym lub uprawiając męskie sporty, takie jak narciarstwo. W przeciwieństwie do większości rosyjskich mężczyzn ma wstrzemięźliwy stosunek do alkoholu i jest pod pantoflem żony[1]. W 2002 roku żeńska grupa popowa Singing Together nagrała przebój z wiele mówiącym tekstem: Chcę mężczyzny, który nie pije[2], który nie pali i który mnie nie bije. Chcę mężczyzny takiego jak Putin. Chociaż kult jednostki jest wszechobecny, jest też subtelny i oficjalnie nie pochwalany. Codzienna praca Putina może i znajduje się w czołówce wieczornych wiadomości, ale relacje są raczej pełne uznania niż wprost pochlebcze[3]. Nawet teraz, 8 lat po zdobyciu władzy politycznej, na rosyjskich placach nie uświadczy się pomników Putina; nie ma też ulic czy statków jego imienia[4].

Putin utrzymuje, że jest demokratą, porównując się, najwyraźniej bez ironii, z Mahatmą Gandhim. Putin istotnie przypomina tego indyjskiego przywódcę pod jednym względem: cieszy go popularność, a jednocześnie udaje człowieka skromnego. Ale na tym podobieństwa się kończą. System polityczny Indii od uzyskania niepodległości zapuścił głębokie korzenie, nie tylko jeśli chodzi o uczciwe liczenie głosów w wolnych wyborach, ale też pod względem tworzenia instytucji i ustanawiania zwyczajów, które sprawiają, że w państwie przestrzega się prawa, a rządzący nim ponoszą odpowiedzialność za swoje działania. Podjęta przez Rosję próba stworzenia czegoś podobnego przeciwnie – skończyła się monstrualnym oszustwem. Panujący w niej system nie jest jawnie dyktatorski. Zezwala na istnienie partii opozycyjnych, aczkolwiek na marginesie życia politycznego. Nie mogą swobodnie demonstrować. Nie mają większego dostępu do mediów. W wolnym, praworządnym kraju władza wykonawcza jest kontrolowana i równoważona ze wszystkich stron: przez wybieralnych przedstawicieli, media, organizacje społeczne i sądownictwo. W Rosji – tak jak niemal wszystko, co mogłoby ograniczyć władzę Kremla – są rozbite lub przeciągnięte na stronę Kremla. Podobnie jest z podstawowymi prawami politycznymi – wolnością słowa i zrzeszania się obywateli. Gwarantuje je rosyjska konstytucja; kwitły w latach 90., ale za rządów Putina zostały ograniczone.

Najbardziej wstrząsającą formą represji jest przymusowe zamykanie krytyków w szpitalach psychiatrycznych. Obok systemu gułagów, czyli obozów pracy przymusowej, bezprawne umieszczanie ludzi w szpitalach psychiatrycznych było znakiem rozpoznawczym poniżania i zastraszania przez system radziecki własnych obywateli[5]. Teraz to chyłkiem powraca. Władze coraz częściej postrzegają odmienność zapatrywań jako objaw nadwątlonego zdrowia psychicznego – jeżeli większość ludzi jest zadowolona z życia i zdecydowanie uważa Putina za niemal boskiego przywódcę, to z pewnością tylko wariat będzie występował przeciwko niemu – a może przeciwko systemowi, na którego czele stoi? Albert Imiendajew, lokalny polityk z leżącego nad Wołgą miasta Czeboksary, miał zamiar wystartować w wyborach lokalnych w 2005 roku. Ale na dzień przed upływem terminu rejestracji swojej kandydatury został aresztowany i odesłany do szpitala psychiatrycznego w celu dokonania „oceny”. Gdy dziewięć dni później go wypuszczono, było już oczywiście za późno na rejestrację. Czasami władze łączą zastraszanie prawne z umieszczaniem w szpitalu psychiatrycznym. Inny polityk z Czeboksar, Igor Moljakow, odsiadywał sześciomiesięczny wyrok więzienia za zniesławienie z 2004 roku. Gdy przebywał w zakładzie karnym, wysłano go do szpitala psychiatrycznego, uzasadniając to tym, że jego wielokrotne skargi na korupcję sprawiły, iż pogrążył się w szaleńczym przygnębieniu. 23 marca 2006 roku policja zrobiła nalot na dom działaczki broniącej praw człowieka Mariny Trutko, wyważyła drzwi, przemocą wstrzyknęła jej haloperidol, lek używany w leczeniu doraźnym w nagłych przypadkach schizofrenii, i zabrała ją do szpitala psychiatrycznego, gdzie przez sześć tygodni podawano jej codzienną porcję leków w postaci zastrzyków i tabletek, żeby wyleczyć ją ze zdiagnozowanego przez lekarzy „paranoidalnego zaburzenia osobowości”. Na takie przymusowe leczenie zabrano ją po raz trzeci. Pierwszy raz stało się to w 2002 roku po kłótni na sali sądowej z sędzią.

Anonimowa moskwianka znana jako „Jelena” popełniła ten błąd, że zadzwoniła do domu deputowanej do Dumy Swietłany Sawickiej z prośbą o podanie jej adresu poczty elektronicznej[6]. Deputowanej nie spodobało się przypomnienie o obowiązkach przedstawicielskiego systemu rządów, zagroziła więc, że złoży doniesienie na milicję albo wyśle ją do wariatkowa. Niezrażona „Jelena” zostawiła u dozorczyni domu Sawickiej książkę George’a Sorosa i płytę CD z muzyką tybetańską, po czym zatelefonowała do niej, żeby spytać, czy odebrała paczkę. Sawicką to jeszcze bardziej rozwścieczyło. Mimo to „Jelena” wciąż usiłowała przekazać jej nowe materiały, m.in. artykuły prasowe i swe własne przemyślenia na temat KGB i Stalina. Gdy zadzwonił dzwonek u drzwi, Sawicka kazała ochroniarzom wyrzucić ją z budynku. Kontynuując swoje postępowanie, które można by określić mianem ekscentrycznego czy nawet nieznośnego, „Jelena” napisała do Tatiany Dmitrijewej, dyrektor głównego szpitala psychiatrycznego Rosji, i opisała swoje przejścia z Sawicką. Została spławiona. Wysłała więc kolejno wiele e-maili i w końcu udało jej się dodzwonić do niej do domu. Dmitrijewa złożyła skargę na milicji, która odwiedziła „Jelenę” i nakazała jej zaprzestać prób kontaktu. Nie wniesiono przeciw niej żadnej sprawy karnej. Jak na razie, wszystko wydaje się normalne: wszędzie ważni ludzie nie lubią, gdy społeczeństwo natrętnie im się narzuca, i mogą nawet się poskarżyć na policji. Jednak tuż po tym, jak „Jelena” próbowała podejść do Dmitrijewej na spotkaniu publicznym, wylądowała na oddziale „intensywnej pomocy” szpitala psychiatrycznego. Oświadczyła lekarzowi, że jest tam wbrew własnej woli, ale przegrała rozprawę sądową, po czym następnych dziesięć tygodni spędziła w uwięzieniu. „Jelena” być może złamała prawo. Tak naprawdę Dmitrijewa zeznała, że „Jelena” próbowała ją zaatakować. Jednak zamykanie kogoś i przymusowe leczenie farmakologiczne w XXI wieku wygląda na stosowanie kar rodem z epoki sowieckiej.

Do najbardziej niepokojącej ostatnio sprawy doszło w połowie 2007 roku w Murmańsku, gdzie przymusowo umieszczono w szpitalu i poddano leczeniu farmakologicznemu działaczkę opozycji Larisę Arap. Była nie tylko zaangażowana w działalność grupy opozycyjnej pod nazwą Zjednoczony Front Obywatelski, na której czele stał szachowy mistrz Garry Kasparow, ale też prowadziła kampanię przeciwko seksualnemu wykorzystywaniu pacjentów leczonych psychiatrycznie. Arap pragnęła przedłużyć ważność prawa jazdy i – co normalne w zbiurokratyzowanej Rosji – musiała uzyskać zaświadczenie lekarskie potwierdzające jej dobry stan zdrowia fizycznego i psychicznego. Jednak gdy tylko lekarz w miejscowej przychodni rozpoznał jej nazwisko, zapytał, czy to ona jest autorką artykułu w miejscowej gazecie opozycyjnej, w którym twierdzi, że pacjentki leczone psychiatrycznie były gwałcone. Kiedy potwierdziła, wezwał milicję, ta zaś zabrała ją do szpitala psychiatrycznego znajdującego się sto pięćdziesiąt kilometrów od miasta, w którym mieszkała. Wbrew woli podawano jej tam leki, podjęła więc strajk głodowy. Po czterdziestu sześciu dniach – i po zdecydowanej kampanii prowadzonej przez jej sojuszników w Rosji i za granicą – została uwolniona.

Ramy prawne określające zastosowanie psychiatrii w celu ochrony porządku publicznego uległy niebezpiecznym zmianom. Tylko psychiatrzy ze specjalnego, uznawanego przez państwo rejestru mogą występować jako biegli. Ograniczono prawa osób przymusowo skierowanych do szpitali psychiatrycznych. W prowadzonych przez FSB przesłuchaniach ludzi mających nietypowe przekonania religijne coraz częściej uczestniczą psychiatrzy i padają podczas nich pytania natury medycznej. Moskiewska Grupa Helsińska, najlepiej znana rosyjska organizacja walcząca o przestrzeganie praw człowieka, twierdzi, że „wszystko jest przygotowane” na powrót do psychiatrii odwetowej w sowieckim stylu. Jak dotąd, nadużywanie psychiatrii nie jest tak starannie skalibrowanym środkiem represji, jakim było wtedy. Miejscowi urzędnicy i pracownicy służby zdrowia kategorycznie zaprzeczają, jakoby doszło do jakiegokolwiek upolitycznienia ich działań, i upierają się, że leczenie tych pacjentów było w każdym przypadku medycznie uzasadnione. Jeśli jednak takie działania powracają choćby tylko sporadycznie, jest to echo ponurych praktyk haniebnej przeszłości.

Dużo systematyczniejszy charakter ma wykorzystanie innych form władzy państwa przeciwko krytykom politycznym. Gorbaczow uwolnił ostatnich więźniów politycznych w 1988 roku, zapoczątkowując epokę wolności, która trwała ledwie dekadę. Teraz jest ich w Rosji co najmniej tuzin. Najbardziej znany to Michaił Triepaszkin, prawnik i były oficer FSB, który odważnie, acz nierozsądnie próbował przeprowadzić śledztwo w sprawie zamachów bombowych na bloki mieszkalne z września 1999 roku. Po raz pierwszy przyciągnął uwagę opinii publicznej razem z Litwinienką, będąc członkiem grupy malkontentów z FSB, która pojawiła się w telewizji pod koniec 1998 roku, żeby poskarżyć się na panującą w tej instytucji korupcję i spiski na życie. Siergiej Kowaliow, szlachetny były dysydent, który stał się najsłynniejszym obrońcą praw człowieka w rosyjskim parlamencie, poprosił go o przeprowadzenie śledztwa. Triepaszkin doszedł do przekonania, że dowody związane z zamachami bombowymi zostały spreparowane, żeby odwrócić uwagę od rzeczywistych sprawców: FSB. 22 października 2003 roku, na tydzień przed zapowiedzianą prezentacją wyników swego dochodzenia, aresztowano go, po czym w 2004. skazano na 4 lata więzienia za ujawnienie tajemnic państwowych. Amnesty International umieściła go w 2007 roku na liście więźniów sumienia[7].

Wśród więźniów politycznych są też dwie osoby oskarżone o szpiegostwo: Igor Sutiagin i Walentin Daniłow. Obaj byli nauczycielami akademickimi, którzy przekazywali informacje obcokrajowcom; w przypadku Sutiagina zagadkowej i nieistniejącej już ekipie pracującej w wynajętych biurach w Londynie, którą z wysokim prawdopodobieństwem można uznać za przykrywkę dla zagranicznej służby wywiadowczej. Lecz ani w jednym, ani w drugim przypadku nie udowodniono, że jakiekolwiek przekazane materiały były tajne. Sutiagin przyznał się, że przekazywał informacje, którymi były opracowania prasowych artykułów dotyczących spraw wojskowych i polityki zagranicznej. Po procesie przeprowadzonym za zamkniętymi drzwiami otrzymał wyrok 15 lat ciężkich robót. Daniłow dostarczał informacji, które były tajne w 1992 roku. Dostał wyrok 14 lat. Obydwoma tymi przypadkami zajęła się Amnesty International, podobnie jak innymi międzynarodowymi obrońcami praw człowieka. Toczy się szeroka dyskusja, czy uznać za więźnia politycznego Chodorkowskiego[8], ale prześladowania Swietłany Bachminy, prawniczki, która kiedyś dla niego pracowała, to skandal w czystej postaci. Tę matkę dwojga dzieci, mających wówczas dwa i sześć lat, aresztowano wczesnym rankiem 7 grudnia 2004 roku, a teraz odsiaduje siedmioletni wyrok za defraudację w kolonii karnej o zaostrzonym rygorze[9]. Firma, której środki rzekomo sprzeniewierzyła, spółka zależna Jukosu, poinformowała, że nie ma do niej żadnych zastrzeżeń.

W przeciwieństwie do czasów radzieckich Kreml nie musi wsadzać do więzienia wszystkich swoich wrogów. Sprawy takie jak wyżej wymienione ścinają krew w żyłach. Jeżeli rozmawiasz z obcokrajowcami, uważaj – możesz zostać oskarżony o szpiegostwo. Jeżeli pracujesz dla firmy, która jest poróżniona z Kremlem, szybko przejdź na drugą stronę, w przeciwnym razie skończysz tak jak Bachmina. W wielu przypadkach nękania dochodzi do aresztowań, po czym nie stawia się żadnych zarzutów albo zasądza niskie grzywny za „chuligaństwo” i inne drobne wykroczenia. Na przykład w połowie kwietnia 2007 roku opozycyjni działacze próbowali przeprowadzić „marsze dysydentów” w Moskwie i Sankt Petersburgu. W odpowiedzi władze ograniczyły swobodę podróżowania do tych miast i przemieszczenia się w nich, brutalnie rozpędzając i zatrzymując setki uczestników. Aresztowano również dziennikarzy: trzydziestu zostało pobitych. Dwa miesiące później sąd w Moskwie ukarał grzywną jednego z organizatorów, Kasparowa, za „przemarsz w dużej grupie ludzi i skandowanie antyrządowych haseł”. Dwa tygodnie później władze skonfiskowały 52 tys. egzemplarzy specjalnego wydania opozycyjnej gazety poświęconego protestom.

W marcu 2007 roku grupka obrońców praw człowieka i środowiska naturalnego próbowała zorganizować „marsz niezgody” w trzecim pod względem wielkości mieście Rosji – Niżnym Nowogrodzie[10]. Skandowano między innymi: „Oddajcie Niżny Nowogród ludziom!” i „Oddajcie nam wolność słowa!”. Władze początkowo twierdziły, że marsz jest nielegalny. Gdy to się nie powiodło, uznały, że stanowi wtargnięcie na cudzy teren. Następnie urzędnicy i nieznane osoby zaczęły składać organizatorom wizyty w domu oraz telefonować do nich z żądaniem odwołania marszu. Podobne ostrzegawcze rozmowy telefoniczne przeprowadzono z dziennikarzami, w których ostrzegano, żeby nie relacjonowali tego marszu i żądano, aby podzielili się z władzami informacjami na jego temat. Aresztowano ludzi rozdających ulotki powiadamiające o marszu. Niektórych przetrzymywano w zamknięciu kilka dni i grożono umieszczeniem w celach z pospolitymi przestępcami, którzy ich okaleczą. Ostrzeżono uczniów i nauczycieli miejscowych szkół średnich, żeby nie przyłączali się do marszu[11]. Z punktu widzenia władz taktyka ta okazała się skuteczna. Na miejscu zjawiło się zaledwie dwieście osób; prócz nich przybyły 3 tys. żołnierzy z oddziałów paramilitarnych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, jeszcze większa ich liczba otoczyła kordonem spory obszar miasta. Natychmiast rozpoczęły się aresztowania, uczestników wyciągano z tłumu i wleczono do czekających aut milicyjnych. Wśród poturbowanych znaleźli się zagraniczni dziennikarze. Mimo to protesty świata zewnętrznego wyciszono tak bardzo, że niemal ich nie słyszano. Kasparow, postać marginalna, która w zasadzie nie stanowi żadnego poważniejszego zagrożenia dla jakiegokolwiek kandydata mającego poparcie Kremla, znowu zadarł z władzami, gdy próbował stanąć na czele protestu podczas szczytu Rosja – Unia Europejska w maju 2007 roku w Samarze. Uniemożliwiono jemu i jego pomocnikom podróż na miejsce, posiłkując się dziwaczną wymówką – ich bilety lotnicze mogą być sfałszowane. Kasparow, multimilioner, który przez wiele lat mieszkał w Ameryce, natychmiast zaproponował, że kupi bilety zastępcze. Ale mu na to nie pozwolono. Skonfiskowano im za to paszporty. Zwrócono je dopiero po odlocie ostatniego samolotu.

Takie proste biurokratyczne nękanie jest na tyle częste, że krzyżuje plany organizatorów protestów i zniechęca uczestników. Jednak najpotężniejszą bronią w arsenale Kremla jest zarzut „ekstremizmu”. Rosja stale poszerza podstawy prawne stosowania przemocy państwowej, co jest parodią rządów prawa w innych krajach. 8 lipca 2006 roku Duma przyjęła ustawę uznającą ekstremizm za niezgodny z prawem, m.in. dając prezydentowi uprawnienie do wydania FSB tajnego rozkazu zabicia „ekstremistów” w kraju i za granicą. Kim są „ekstremiści”? Zalicza się do nich „tych, którzy doprowadzają do poważnych zakłóceń porządku publicznego, dopuszczając się aktów chuligaństwa czy wandalizmu”; przestępstwem karnym jest sporządzanie lub rozpowszechnianie „ekstremistycznych” materiałów. Podobnie „zniesławienie urzędnika Federacji Rosyjskiej”, „utrudnianie zgodnej z prawem działalności organów państwa” i „przynoszenie ujmy dumie narodowej”. Jest to użyteczne narzędzie uciszania zarówno pojedynczych osób, jak i mediów, które informują o ich działaniach. Za drugie naruszenie prawa o ekstremizmie media tracą licencję. Nowa wersja tego prawa z 2007 roku zarzuca sieć jeszcze szerzej, dodając przestępstwa wywołane przez „polityczną, ideologiczną lub społeczną nienawiść”. Gdy jakieś organizacje zostaną uznane za „ekstremistyczne”, media nie mogą nawet wymienić ich nazwy, nie wspominając o zakazie. Osoby choćby podejrzane o ekstremizm mają zakaz – jakież to wygodne – ubiegania się o urzędy publiczne.

Stwarza to ogromne możliwości urzędnikom pragnącym zastraszyć krytyków Kremla. Stacja radiowa Echo Moskwy, mimo że jest własnością Gazpromu, prezentowała na antenie zadziorne dziennikarstwo. Jego redaktor naczelny Aleksiej Wieniediktow mówi, że zwolni każdego pracownika, którego przyłapie na autocenzurze. Radio nadaje wywiady ze znienawidzonymi postaciami, takimi jak Toomas Hendrik Ilves, wykształconym w Ameryce prezydentem Estonii, czy przywódcami opozycji, na przykład Kasparowem. Jest schronieniem dla niezależnie myślących dziennikarzy, którzy gdzie indziej mieliby nikłe szanse na czas antenowy, takich jak Albats i Julia Łatynina. W ciągu dwóch miesięcy 2007 roku Echo Moskwy otrzymało piętnaście listów od prokuratury, w których powoływali się na prawo o ekstremizmie. Dlaczego radio przeprowadza wywiady z takimi prowokatorami? Dlaczego komentarze pani Łatyniny są tak prowokacyjne? Nawet tak odważny redaktor jak Wieniediktow, pracoholik o wyglądzie hipisa, gorąco wierzący w wolność prasy, może długo nie wytrzymać takiej presji[12],[13].

W ostatecznym rozrachunku odwaga przeciwstawiania się groźbom może okazać się daremna. Władze mogą interweniować też w bardziej bezpośredni sposób, skłaniając właściciela medium do zmiany redaktora naczelnego. W 2007 roku Abros, bank ściśle powiązany z Kremlem, kupił większościowe udziały w REN TV, małej, niezależnej stacji i szybko mianował nowego redaktora, który wcześniej pracował u państwowego nadawcy, Wszechrosyjskiej Państwowej Kompanii Telewizyjnej i Radiowej (VGTRK)[14]. Media drukowane zachowały więcej swobody, przynajmniej gdy chodzi o niskonakładowe tytuły, takie jak New Times Albats i skandalizującego niekiedy dwutygodnika, do którego pisywała Politkowska, Nowaja Gazieta[15].

Klimat zastraszenia jest zły dla instytucji, a jeszcze gorszy dla pojedynczych ludzi. Andriej Piontkowski jest jednym z najbardziej znanych komentatorów w Rosji – zaciekłym krytykiem Putina i bezlitośnie lekceważącym w stosunku do Bieriezowskiego, Kasjanowa i większości liderów polityki oraz biznesu w Rosji. Regularnie atakuje Busha, przywódców Unii Europejskiej i wielu innych. Nie jest jednak zwykłym gzem, lecz jednym z nielicznych w Rosji prawdziwych specjalistów od spraw strategii nuklearnej, obznajomionym z zawiłościami traktatów rozbrojeniowych i trudnościami technicznymi, jakie wiążą się z obroną rakietową. Elokwentny, dowcipny i dobrze poinformowany, byłby natychmiast uznany w każdym kraju zachodnim za poważną, dynamiczną postać życia publicznego (regularnie spędza część roku, pracując w amerykańskich instytutach analitycznych). Trudno sobie wyobrazić jakikolwiek wolny kraj, który nie ceniłby jego zaangażowania w życie publiczne. Jednak w połowie 2007 roku otrzymał dwa listy od prokuratorów z zaproszeniem na „rozmowę wyjaśniającą”. Władze południoworosyjskiego regionu Krasnodaru, znowu powołując się na prawo o „ekstremizmie”, oskarżyło miejscowy oddział głównej liberalnej opozycyjnej partii Jabłoko o ekstremizm. Pomysłodawca programu Kukły Wiktor Szenderowicz jest zapewne najsłynniejszym satyrykiem w Rosji. Jak wiele innych osób z NTV znalazł schronienie w Echu Moskwy i zaczął pisać cieszący się powodzeniem blog. W 2007 roku jemu też prokuratorzy złożyli mającą go zastraszyć wizytę, podczas której ostrzegli go, że „wzbudza nienawiść”.

Teoretycznie media drukowane nadal cieszą się wolnością. Gazetę można zacząć wydawać bez nadmiernych biurokratycznych przeszkód i próbować sprzedawać powierzchnię reklamową oraz egzemplarze samej gazety. Jednak bez potężnego sponsora szybko wypadnie z biznesu. Weźmy przykład New Timesa[16], praktycznie jedynego naprawdę niezależnego tygodnika, jaki pozostał w Rosji. W jego założycielskim zespole redakcyjnym znajdowały się m.in. dwie pozostałe czołowe postaci poważnego dziennikarstwa rosyjskiego: najlepsza dziennikarka śledcza w kraju Albats i Raf Szakirow, zwolniony ze stanowiska redaktora Izwiestii, niegdyś najlepszej rosyjskiej gazety, za brutalnie prawdziwą relację ze spartaczonej operacji antyterrorystycznej w Biesłanie. Na swojej stronie internetowej zamieścił materiał filmowy przedstawiający zbirów na zlecenie Kremla bijących opozycyjnych demonstrantów – takich obrazów rosyjska telewizja nie chce nawet tknąć. Jeden z wysokich urzędników Kremla powiedział wydawcy tego tygodnika, Irenie Leśniewskiej (która wcześniej pomagała założyć REN TV), że zatrudnienie Albats jest „błędem”. Niemal każde inne czasopismo w Rosji pospiesznie naprawiłoby ten „błąd”. Leniewska grzecznie odmówiła. Skutek jest taki, że nikt nie chce się u niej reklamować. Byłoby to handlowe samobójstwo w świecie, w którym popadnięcie w niełaskę czynników oficjalnych oznacza nękanie przez wszystkie agendy państwowe, co zwykle kończy się bankructwem[17].

Najlepiej poinformowani dziennikarze ryzykują najwięcej, jeśli wyłamią się z szeregu. Jelena Trebugowa, dziennikarka, która z bliska opisywała Kreml, wydała dwie plotkarskie książki, w których znalazły się krępujące portrety Putina i jego najbliższych doradców. Ledwo uszła z życiem, w 2007 roku przeniosła się do Londynu. Podobnie szeroko znane postaci, takie jak Szenderowicz i Piontkowski, również mogą się spodziewać, gdyby to było konieczne, serdecznego przyjęcia w Londynie, Waszyngtonie czy Brukseli. Ale dla mniej znanych osób zadzieranie z władzami oznacza zawodowe samobójstwo, albo gorzej.

Wśród krajów, które uważają się za najbardziej rozwinięte państwa przemysłowe świata, Rosja jest jednym z najniebezpieczniejszych miejsc pracy dla dziennikarzy. Od 1992 roku zginęło ich w sumie czterdzieścioro siedmioro. Za rządów Putina ta tendencja uległa osłabieniu: według Komitetu Obrony Dziennikarzy[18] z siedzibą w Nowym Jorku zamordowano czternastu dziennikarzy, a osiem spraw jest badanych. W epoce Jelcyna ginęło więcej osób, ale mniej systematycznie. Krótko przed śmiercią w lipcu 2003 roku Szczekoczichin napisał: „Nie opowiadajcie mi bajek o niezależności sędziów (...) dopóki nie będziemy mieli uczciwych procesów, dokumenty będą czyszczone, świadkowie zastraszani lub zabijani, a ci, którzy będą próbowali zbadać te sprawy, sami zostaną oskarżeni”[19]. Dwóm osobom z zespołu redakcyjnego grożono śmiercią, gdy zaczęli badać sprawę śmierci Politkowskiej. Inny dziennikarz, Iwan Safronow, był prawdopodobnie najlepszym rosyjskim reporterem zajmującym się sprawami wojskowymi: wytrwałym, sumiennym i dobrze poinformowanym. Ten były pułkownik Strategicznych Wojsk Rakietowych ujawnił wielokrotne nieudane próby najważniejszego nowego pocisku rosyjskiego Buławy oraz badał korupcję w państwowych firmach zajmujących się eksportem broni. 2 marca 2007 roku zabił się, wypadając z okna swojego mieszkania na piątym piętrze w bloku. Władze pospiesznie ogłosiły, że jest to oczywisty przypadek samobójstwa. Jego przyjaciele i koledzy nie widzieli żadnego powodu, dla którego człowiek w kwiecie wieku, zadowolony z życia zarówno osobistego, jak i zawodowego, miałby się zabić. Mówili, że bardziej prawdopodobną przyczyną śmierci był wielki skandal związany ze sprzedażą broni do Iranu i Syrii, którym się zajmował.

Wśród pozostałych ofiar był Wiaczesław Iwanow, kamerzysta w niezależnej lokalnej stacji telewizyjnej na Syberii. 5 kwietnia 2007 roku znaleziono w garażu jego okaleczone ciało; władze ogłosiły, że to samobójstwo. Paweł Chlebnikow, amerykański reporter, który kierował rosyjskojęzycznym wydaniem czasopisma Forbes, został zastrzelony w 2004 roku. Jewgienij Gierasimienko, reporter śledczy zajmujący się biznesem, został zabity w 2006 roku w Saratowie w południowej Rosji. Na głowie miał zawiązaną plastikową torbę i posiniaczone ciało. O morderstwo oskarżono anonimowego bezdomnego, po czym sprawę zamknięto. Ilja Zimin, dziennikarz telewizyjny pracujący dla NTV, został zamordowany 27 lutego 2006 roku po, jak się wydaje, zaciekłej walce[20]. Fatima Tlisowa była reporterką pracującą dla Associated Press i innych agencji informacyjnych na Kaukazie. Z powodu swoich reportaży była wielokrotnie bita, podejmowano też próby jej otrucia oraz zastraszania i nękania przez władze. Mówi, że mężczyźni, którzy sami powiedzieli, że są z FSB, gasili papierosy na każdym palcu jej prawej ręki, mówiąc, że robią to po to, „żeby mogła lepiej pisać”. W 2006 roku aresztowano jej szesnastoletniego syna, uznając go za sympatyka czeczeńskich rebeliantów. Udało się jej uzyskać status uchodźcy w Stanach Zjednoczonych, otrzymał go także jej kolega Juri Bagrow.

Przesłanie tego wszystkiego brzmi: „Bądźcie cicho”. Jeżeli zdenerwujecie bogatych i potężnych, narażacie się na groźby, pobicia lub śmierć. Nawet gdy Kreml nie jest bezpośrednio zamieszany, jego reakcja na prześladowania dziennikarzy jest jednoznaczna: jeżeli obrazicie potężnych, nie oczekujcie, że prawo was obroni. W niemal wszystkich przypadkach śledztwa były równie bezowocne i niefrasobliwe, jak to prowadzone w sprawie zastrzelenia Politkowskiej[21]. Gdy cichły głosy niezależne, coraz bardziej dominował pogląd oficjalny. W telewizji ogólnokrajowej, która dla dziewięćdziesięciu procent Rosjan jest głównym źródłem informacji, redaktorzy co tydzień, a nawet codziennie otrzymują z Kremla instrukcje, jaką „linię przyjąć” w najważniejszych sprawach[22]. Zdecydowana większość czasu antenowego jest przeznaczana na rozrywkę, sport i miałkie programy fabularne. Krytyka władz może istnieć, ale tylko w pewnych granicach. Putin lubi zrzucać winę za niedociągnięcia na niekompetentnych polityków i urzędników, sam będąc bez zarzutu.

Najbardziej znamiennym skutkiem tego wszystkiego nie jest to, że Putin jest tak eksponowany, ale że nie widać jego konkurentów. Prezydencka partia Zjednoczona Rosja (zwana też partią władzy) jest jedyną, która się liczy. Stanowi okrojoną wersję Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (KPZR), dostosowaną do nowych warunków fałszywego pluralizmu politycznego. Jej kamuflaż sugeruje, że władza płynie z dołu do góry, jednak rzeczywistym celem jest oddziaływanie władzy w dół. Należy do niej większość wyższych urzędników. Wygrywa niemal wszystkie wybory, w jakich startuje, ale w przeciwieństwie do KPZR, której „przewodnia rola” była zapisana w konstytucji, jej władza jest gwarantowana metodami nieformalnymi i biurokratycznymi.

Bez wolnych mediów i realnej kontroli przywódców Rosji oraz prowadzonej przez nich polityki lekkomyślnością byłoby brać publiczne zapewnienia za dobrą monetę. W każdym razie, aby opinia publiczna mogła znaleźć swe odzwierciedlenie w polityce, musi istnieć system, który pozwala opozycji kwestionować urzędujące władze. Rosyjska polityka jest tak ustawiona, żeby mieć pewność, iż do tego nie dojdzie. System wyborczy systematycznie dyskryminuje outsiderów. Zmiana wprowadzona latem 2001 roku uniemożliwiła start w wyborach kandydatom niezależnym oraz ugrupowaniom nieformalnym, zdecydowanie też zaostrzyła kryteria rejestracji partii. Zamiast 10 tys. członków ewentualna partia musi mieć ich teraz 50 tys. oraz oddziały liczące co najmniej 500 członków w przynajmniej 45 z 85 regionów Rosji. Nowe prawo zniosło też okręgi jednomandatowe w wyborach do Dumy i podniosło próg wyborczy z pięciu do 7 proc. Małe partie, zwłaszcza te, które nie mają bogatych zwolenników, zostały pozbawione niemal wszelkich szans. Jeżeli władze wolałyby, żeby jakiś kandydat nie stawał do wyborów, „sprawdza” się podpisy na liście i można uznać za nieważną taką ich liczbę, żeby doprowadzić do „złamania zasad”[23]. Najgorszym niedawnym tego przykładem jest sytuacja z wyborów regionalnych w marcu 2007 roku, gdy kandydatów partii Jabłoko usunięto z kart do głosowania w Sankt Petersburgu, najbardziej europejskim z rosyjskich miast. Tam właśnie ta partia miała największe szanse na zdobycie pewnej liczby miejsc, do czego władze najwyraźniej nie zamierzały dopuścić.

Mimo to Jabłoko i inne partie nie zostały zdelegalizowane. Jeżeli ich działacze są aresztowani, to z powodu drobnych wykroczeń przeciwko ładowi publicznemu, nie za zdradę stanu. Grozi im w najgorszym razie spędzenie nocy w celi na komendzie milicji, a nie 10 lat w obozie pracy. Ich największą słabością nie jest to, że władze je niszczą, ale to, że są tak niepopularni. Z technicznego punktu widzenia wybory przeprowadza się jak należy. Jednak nie są one ani wolne, ani uczciwe. Najważniejsi międzynarodowi obserwatorzy stwierdzili, że wybory prezydenckie z 2004 roku:

w niewystarczającym stopniu odzwierciedlają zasady konieczne w zdrowym demokratycznym procesie wyborczym: nie były spełnione podstawowe (...) standardy wyborów demokratycznych, takie jak żywy dyskurs polityczny i rzeczywisty pluralizm. Proces wyborczy nie spełnił ważnych zobowiązań dotyczących niedyskryminowania nikogo przez media znajdujące się pod kontrolą państwa[24].

Ten mdły, urzędniczy język nie daje wyobrażenia o farsie, jaką jest system wyborczy w Rosji. Putin odniósł przytłaczające zwycięstwo, zdobywając 71,2 proc. głosów, po tym, jak po wielkopańsku odmówił walki w typowej kampanii wyborczej. Nie musiał: użyto całej potęgi aparatu państwowego, żeby zniechęcić jego konkurentów, promować jego wizerunek i zagwarantować maksymalny wynik przy zachowaniu pozorów przyzwoitości. Dwaj realni konkurenci, niezależna liberałka Irina Chakamada i lewicowo-nacjonalistyczny Siergiej Głazjew, stwierdzili, że miejscowi urzędnicy ciągle ingerują w ich spotkania wyborcze. Zwyczajowo stosowaną taktyką były informacje o podłożeniu bomby, odcinanie energii elektrycznej i inne wymyślone sprawy związane z bezpieczeństwem. Dwaj rzekomi kontrkandydaci w rzeczywistości wspierali Putina. Jeden z nich, przewodniczący izby wyższej parlamentu, Rady Federacji, tak wyjaśnił swój start w wyborach: „Gdy przywódca, który jest godny zaufania, rusza w bój, nie można zostawiać go samego. Trzeba stać u jego boku”. Jabłoko zupełnie zbojkotowało wybory, nazywając je farsą.

Z punktu widzenia Putina chyba najniebezpieczniejszym kandydatem był Iwan Rybkin, były przewodniczący Dumy popierany przez przebywającego na emigracji Bieriezowskiego. Rybkin rozpoczął swą kampanię od mocnego uderzenia, wykupując w biznesowej gazecie całostronicową reklamę, w której zarzucił Putinowi, że jest „największym oligarchą w Rosji”. Twierdził, że Kreml jest tajną organizacją przestępczą, w której Roman Abramowicz, jedna z najbardziej zagadkowych postaci wielkiego biznesu, zarządza stale rozrastającymi się interesami Putina. Warto powtórzyć, że przedstawianie Bieriezowskiego czy jego przyjaciół jako szermierzy wolności politycznej i czystych rządów byłoby czymś niemądrym, a system, który potępiają, to ten sam system, do którego powstania sami się przyczynili. Mimo to te sprawy są interesujące. Jakie interesy robi Putin i jego rodzina? Byłoby czymś zdumiewającym, gdyby spędził lata 90., sprawując wysoki urząd i nie zgromadził sporego majątku[25]. Jak dotąd nie przedstawiono żadnego rozstrzygającego dowodu nagannego postępowania i być może surowemu wizerunkowi publicznemu Putina w pełni odpowiada prawość w życiu prywatnym. Ale jest oczywiste, że żadne dokładne kontrole, jakim państwa zachodnie przynajmniej starają się poddać finanse swoich przywódców, nie znajdują odniesienia do Putina. Mass media starannie ignorowały zarzuty Rybkina. Poinformowały o nich dwie gazety należące do Bieriezowskiego, podobnie Nowaja Gazieta. Kreml nie zawracał sobie głowy dementi, nie wspominając o ich odpieraniu. Podobnie zignorowano poważne zarzuty Chakamady dotyczące krycia przez władze partackiego rozwiązania sprawy wzięcia przez terrorystów zakładników w teatrze na Dubrowce w Moskwie w 2002 roku. Jak wiele podobnych wydarzeń, które wywołały panikę opinii publicznej, a tym samym zwiększyły władzę i popularność Putina, wokół tzw. incydentu Nord-Ost[26], w którym władze użyły gazu znieczulającego, żeby zabić i tych, którzy wzięli zakładników, i samych zakładników, narosło wiele pytań, na które władze nie mają ochoty odpowiedzieć.

To, co dalej stało się z Rybkinem, bardziej przypomina kiepski thriller polityczny niż epizod z kampanii wyborczej. Zaplanował, że osią jego kampanii będzie wojna w Czeczenii. Po jednej nieudanej sesji negocjacji z przywódcami buntowników na lotnisku w Moskwie w 2001 roku Kreml uznał, że wojska separatystów da się pokonać samą siłą. Rybkin chciał podkreślić koszty, jakie Rosja ponosi w związku z tą wojną, starając się wykorzystać coraz silniejszą niechęć do poboru do wojska i złego traktowania weteranów. Wymknął się z Rosji, aby spotkać się z podziemnym kierownictwem czeczeńskim. Na miejsce spotkania wyznaczono stolicę Ukrainy Kijów, ale po drodze Rybkin zniknął. Pojawił się pięć dni później, zdezorientowany, twierdząc najpierw, że zrobił sobie krótki urlop i prowadził trudne rozmowy. Jednak w Londynie powiedział doradcom Bieriezowskiego, że podano mu narkotyk, po którym obudził się po czterech dniach, po czym pokazano mu nagranie wideo z nim w roli głównej „nakręcone przez zboczeńców”. Krótko potem wycofał się z wyścigu do prezydentury. Jego przyjaciele mówią, że podano mu lek psychotropowy SP-117, wchodzący w skład zestawu do szantażowania używanego przez KGB w czasie zimnej wojny. Prokremlowscy dziennikarze szybko zdyskredytowali ten incydent, nazywając go chwytem mającym na celu zwrócenie na siebie uwagi przez przegranego kandydata. Wydawało się jednak, że Rybkin nie wykorzystywał go do zwiększenia swoich szans. W ogóle nie wykazywał szczególnej chęci powrotu do Rosji. Gdyby Bieriezowski chciał rozkręcić kampanię swego kandydata, fabrykując fałszywą groźbę, mógł znaleźć znacznie skuteczniejsze sposoby[27].

Zamiast podejmować ryzyko zezwolenia na działalność prawdziwej opozycji, Kreml woli coś, nad czym panuje. W wyborach regionalnych w marcu 2007 roku sponsorował nową partię opozycyjną Tylko Rosja. Pozornie zażarcie rywalizowała ona z kremlowską partią Zjednoczona Rosja. Osobistości z obu tych partii bez wątpienia chciały wygrać: łupy przypadające za zwycięstwo są spore. Istniały rzeczywiste różnice zapatrywań. Tylko Rosja jest partią antybiznesową, o poglądach jawnie socjalistycznych i populistycznych. Ale tak naprawdę było inaczej. Tylko Rosja nie jest poważnym kandydatem do władzy, lecz sposobem, żeby przekształcić potencjalnie kruchy monopol w bardziej stabilny duopol. Jego rzeczywista wartość jest trojaka. Po pierwsze, zagęszcza realną opozycję, odbierając część poparcia Komunistycznej Partii Rosji, głównemu lewicowemu ugrupowaniu opozycyjnemu. Po drugie, Kreml nie lubi żadnych silnych politycznych instytucji, nawet takiej, którą sam stworzył, a konkurencja ze strony Tylko Rosji sprawia, że Zjednoczona Rosja nie stanie się zbyt pewna siebie. Pozwalając partii Tylko Rosja osiągnąć przyzwoity wynik – i wygrać kilka pojedynków ze Zjednoczoną Rosją – Kreml wysyła partyjnym baronom wiadomość: może i jesteście bogaci, ale nadal możecie przegrać. Wysyła też wiadomość do wszystkich regionalnych polityków, którzy myślą o przyszłości: zapiszcie się do jednej z dwóch głównych partii albo zarezerwujcie sobie bilet do politycznego niebytu. Ogólne przesłanie jest jednak niezwykle jasne. Zjednoczona Rosja w połowie 2007 roku zdobyła niemal tyle samo głosów co wszyscy konkurenci razem wzięci.

Dziwne w tym autorytarnym rozwiązaniu jest to, że Kreml nie ma tak naprawdę żadnej poważnej opozycji. Liberalnie nastawieni przywódcy opozycyjni mogą zostać z uznaniem wysłuchani w Brukseli czy Waszyngtonie, ale w Rosji ich partie postrzega się na ogół jako chaotyczną zbieraninę kłótliwych nieudaczników, cwaniaków i dziwaków. Jabłoko nawet w latach rządów Jelcyna, gdy miało spore szanse wygrać, niczego nie osiągnęło. Komuniści, jedyna partia, która może twierdzić, że ma rzeczywiście liczne rzesze członków, stała się żałosnym reliktem swojej budzącej niegdyś strach poprzedniczki. Jej niekompetentni i skorumpowani przywódcy konsekwentnie zdradzają swoich starszych, zgorzkniałych zwolenników.

Paradoks polega na tym, że tak wielu Rosjan chce żyć w systemie, który ogranicza ich wolność. Jak widzieliśmy, poparcie dla Putina osiąga wyżyny; trudności, z jakim borykają się partie opozycyjne, spotykają się z aprobatą społeczną. Według badań opinii publicznej cytowanych w rządowej gazecie w 2007 roku, mniej niż 50 proc. respondentów zgodziło się, że w Rosji w ogóle potrzebna jest opozycja; niespełna 30 proc. uważało, że opozycja ma prawo naciskać na realizację innych kierunków polityki lub przejąć władzę polityczną. Dokładnie jedna trzecia sądziła, że samo wyrażanie poglądów opozycji stanowi „ekstremizm”. Być może trochę to wyolbrzymia tendencję (Kreml z pewnością chce, żeby ludzie tak myśleli), ale nie są to dane wzięte z sufitu. Dla wielu Rosjan odmienne zapatrywania i mniejszości wszelkiego rodzaju nie stanowią fundamentalnego składnika politycznego pluralizmu, lecz wywrotowe i niepatriotyczne zagrożenie, które w najlepszym razie niechętnie się toleruje, a jeśli trzeba, to się z nim rozprawia.

Obcokrajowcom może być trudno zrozumieć takie odczucia, ale na tle historii Rosji mają one sens. Gdy reszta Europy przeżywała Odrodzenie, Reformację i Oświecenie, Rosja wciąż tkwiła w feudalizmie rządzona przez ekscentrycznych tyranów. Krótkie paroksyzmy reform i buntu niemal nie wpływały na autokratyczne rządy carów. Tylko przez kilka miesięcy w 1917 roku za Kiereńskiego Rosja miała coś zbliżonego do rządu parlamentarnego, który został zmieciony przez pucz bolszewików, znany później jako rewolucja październikowa. Mimo że pluralizm polityczny w epoce Jelcyna trwał lata, nie miesiące, również nie udało mu się zapuścić prawdziwych korzeni. Wielu Rosjan uważa, że polityka wielopartyjna zawiodła w latach 90. i że instytucje państwa są zbyt słabe i skorumpowane, żeby można było mieć do nich zaufanie. Być może w głębi serca nie ufają, że inni Rosjanie będą sensownie głosować. Oddanie władzy jednemu silnemu przywódcy może nie jest najlepszym sposobem rządzenia Rosją, ale może i nie najgorszym: przynajmniej łatwiej skupić zaufanie, uwagę i krytykę na jednym człowieku niż na bandzie chciwych, egoistycznych polityków i urzędników. Ta argumentacja zawiera błędy, ale póki gospodarka Rosji kwitnie, trudno będzie ją obalić.

Podobnie jak partie polityczne, atrofii uległy także instytucje państwa, które powinny kontrolować władzę wykonawczą. Kremlowskie instytucje obrony praw człowieka na przykład rzadko stwarzają problemy w sprawie konkretnych przypadków, choć promują ideę praw człowieka w ogóle. Władimir Łukin, emerytowany liberalny parlamentarzysta i były ambasador, chwalebnie potępił powszechną w Rosji nietolerancję rasową i religijną. Gdy w 2007 roku pojawiła się informacja na temat – jak się wydawało – zastosowania przymusowego leczenia psychiatrycznego wobec Arap w Murmańsku, wysłał grupę niezależnych psychiatrów, żeby zbadali sprawę. Jego biuro publikuje raporty o prawach niepełnosprawnych dzieci i tym podobnych zagadnieniach. Nawet ostro krytykuje władze za biurokratyczne przeszkody, które piętrzą przed organizatorami publicznych protestów. Ale jego raportom poświęca się niewiele czasu antenowego: władze uprzejmie odpowiadają albo w ogóle nie reagują. Nic się nie zmienia. Na czele innego ciała, noszącego pompatyczną nazwę Prezydenckiej Rady do spraw Promocji Rozwoju Instytucji Społeczeństwa Obywatelskiego i Praw Człowieka, stoi szanowana działaczka broniąca praw człowieka Ella Pamfiłowa. Trzecią inicjatywą jest Izba Społeczna, ciało doradcze składające się z ludzi wskazywanych przez prezydenta i przedstawicieli NGO (organizacji pozarządowych). Takie gremia są w najlepszym razie wentylami bezpieczeństwa. Ciało takie jak Izba Społeczna może interweniować, organizować przesłuchania i pogrozić palcem, gdy opinia publiczna naprawdę się wzburzy, na przykład w kwestii skandalicznych przejazdów kawalkad samochodów oficjeli – konwojów czarnych dżipów i limuzyn, które gnają z wielką prędkością, z rażącym brakiem szacunku dla pozostałych uczestników ruchu drogowego, zabijając od czasu do czasu jakiegoś pechowca, który miał to nieszczęście, że stanął im na drodze. Nie stanowi natomiast prawa ani nie może zmusić do wyjaśnień ministrów rządu.

To zadanie w każdym praworządnym państwie godnym tej nazwy powinno być realizowane przez ciało ustawodawcze. Dla tych, którzy pamiętają epokę pierestrojki, Duma jest smutnym rozczarowaniem. W latach 1989–1991 jej radziecki poprzednik, Zjazd Deputowanych Ludowych, był hałaśliwym, trzymającym w napięciu spektaklem pluralizmu politycznego w działaniu. Patrząc na jego obrady, widziało się na własne oczy, jak rozpada się totalitaryzm. Miliony radzieckich obywateli przerywało pracę, żeby oglądać toczące się tam dyskusje. Natomiast widok Dumy (czy izby wyższej) w czasie pracy jest nie tylko katatonicznie nudny; jest wprost przygnębiający. Obrady to głównie farsa. Deputowanych do Dumy interesują przede wszystkim niezwykle wysokie dodatki i ogromne możliwości przekupstwa. Istnieją, ponieważ rosyjska biurokracja wymusza łupieżcze opłaty z każdej sfery ludzkiej działalności od narodzin do śmierci za pomocą importu, eksportu, podatków i niemających końca inspekcji rządowych[28]. Prokurator generalny szacował niedawno całkowitą sumę łapówek na 240 mld dol. rocznie – jest to kwota mniej więcej tej samej wielkości co budżet państwa. Posiadanie po swojej stronie parlamentarzysty może być opłacalnym skrótem w biurokratycznym gąszczu, ale będzie on oczekiwał za to stosownej zapłaty.

Garstka niezależnie myślących deputowanych, takich jak chudy jak tyczka Władimir Ryżkow, przetrwa do wyborów wyznaczonych na grudzień 2007 roku. Ale poza takimi ekscentrykami żaden parlamentarzysta nie zajmuje stanowiska w jakiejkolwiek istotnej sprawie. Nie mogą sobie na to pozwolić. W przyszłości niemal każdy członek rosyjskiego ciała ustawodawczego będzie zawdzięczał swoje miejsce kaprysowi Kremla. I muszą tańczyć tak jak im Kreml zagra. Ich rola polega na tym, żeby wyglądali mniej więcej jak parlament, aby podtrzymać pozory, że Rosją rządzi ciało ustawodawcze, które ma realną władzę. Służą do sprawdzania reakcji, jak na przykład wtedy, gdy domagali się sankcji gospodarczych wobec „faszystowskiej” Estonii czy jakiegokolwiek innego kraju, który podpadł Kremlowi. Mogą być wentylem bezpieczeństwa. Na przykład w 2005 roku w czasie skandalu związanego z adopcją dzieci przez obcokrajowców, które potem zostały przez nowych rodziców zamordowane lub były przez nich wykorzystywane, deputowani wzywali do wprowadzenia moratorium na adopcje zagraniczne. Stanowią prawo – ale tylko zgodne z zaleceniami. Każdy akt prawny, który ma poparcie Kremla, przechodzi przez parlament. Nic, co Kremlowi się nie podoba, nie ma najmniejszych szans.

Wydaje się, że na narodzie rosyjskim organy władzy nie robią dobrego wrażenia. Przeprowadzone w 2007 roku badania opinii publicznej dają Dumie 27 proc. aprobaty (przy 52 proc. dezaprobaty). Tylko 5 proc. respondentów uważało, że członkowie Dumy pracują nad poprawą życia obywateli; zaledwie 3 proc. potrafiło wymienić jakieś pozytywne cechy, a 44 proc. twierdziło, że głównym motywem skłaniającym do kandydowania jest chciwość. Szanse na poprawę sytuacji są znikome. 45 proc. badanych nie sądziło, aby wyznaczone na grudzień 2007 roku wybory parlamentarne odzwierciedliły wolę ludu; tylko 8 proc. uznało, że głosy zostaną policzone całkowicie uczciwie; aż jedna trzecia przyznała, że nie będzie uważać nowo wybranej Dumy za w pełni legalną.

Definicje demokracji różnią się tak bardzo, że samo to pojęcie traci znaczenie[29], ale fundamentem wolności jest sprawiedliwość. Mimo wszelkich nadużyć i moralnego brudu, które szpecą rozwinięte kraje przemysłowe Zachodu, uczciwi sędziowie i sprawiedliwy proces stanowią ostateczną ochronę, stojącą na straży prawa i wykraczającą poza politykę. Nie w Rosji. Mimo pewnych, podejmowanych zrywami, reform system sprawiedliwości[30] znajduje się pod kontrolą Kremla. Rosyjskie sądy są w stanie przeprowadzić sprawiedliwy proces, ale tylko w sprawach, w których nikt potężny nie ma żadnego interesu. W przeciwnym razie jedynie mechanicznie zatwierdza decyzję władz. Problemem są nie tylko nieuczciwi sędziowie i aroganccy urzędnicy; wszystko zaczyna się od góry. Póki sam Kreml będzie ponad prawem, sprawiedliwość dla wszystkich innych jest tylko pozorem. Międzynarodowe Stowarzyszenie Adwokatów, OECD, Międzynarodowa Komisja Jurystów, amerykański Departament Stanu i organizacja walcząca z korupcją Transparency International – wszyscy wyrażali zaniepokojenie losem systemu prawnego za rządów Putina. Niezależnie myślących sędziów pozwalniano, korupcja szaleje. Nawet jeden z najlepszych sędziów w Rosji, Walerij Zorkin z Trybunału Konstytucyjnego, mówi, że „branie łapówek w sądach to jeden z największych rynków korupcyjnych w Rosji”. Badania opinii publicznej z 2004 roku pokazały, że 40 proc. Rosjan nie wierzy, że Rosja jest praworządnym państwem (30 proc. uważa, że jest); 38 proc. nie ma zaufania do władzy sądowniczej i tylko 26 proc. ma zaufanie. Boris Jordan, potomek rodziny rosyjskich emigrantów w Ameryce, który stał się w Moskwie jednym z najsłynniejszych i entuzjastycznych bankierów inwestycyjnych, na konferencji we wrześniu 2007 roku powiedział bez osłonek: „Być może największym dzisiaj problemem biznesu w Rosji jest to, że tak naprawdę nie można się spodziewać sprawiedliwej rozprawy sądowej”[31].

Najbardziej skażoną częścią systemu sprawiedliwości nie są same sądy, z których niewielu Rosjan korzysta, a jeszcze mniej im ufa, ale prokuratura. Niezreformowany relikt stalinizmu napędza bezprawie państwa[32]. Prokuratorzy mogą zamrozić ci konto bankowe, rujnując firmę; mogą cię uwięzić w toczonym chorobami piekle; mogą spreparować dowody, dzięki którym będziesz tam siedział dziesiątki lat; mogą zastraszyć każdego świadka, obrońcę, a nawet sędziów, którzy próbowaliby ich powstrzymać. Poza kilkoma bohaterskimi wyjątkami urząd prokuratora jest najlepszym przyjacielem autorytarnego biurokraty i mającego dobre powiązania gangstera. Najhaniebniejszą taktyką jest zastraszanie prawników obrony, takich jak Borys Kuzniecow, którego lista klientów to who’s who ofiar i przeciwników Kremla. Reprezentował rodzinę Politkowskiej, krewnych załogi „Kurska”, Sutiagina (naukowca wtrąconego do więzienia pod zarzutem szpiegostwa) i wielu innych. W połowie 2007 roku dla własnego bezpieczeństwa uciekł z Rosji, oskarżony o zdradę tajemnic państwowych. Jego „zbrodnia” polegała na tym, że złożył zażalenie do Trybunału Konstytucyjnego na nielegalne podsłuchiwanie przez FSB rozmów telefonicznych jego klienta. Inni prawnicy, którzy również biorą takie głośne sprawy, mówią, że spotykają się z podobnym nękaniem, które przypomina traktowanie prawników broniących dysydentów w okresie władzy radzieckiej. Urząd prokuratora zwrócił się do moskiewskiego stowarzyszenia adwokatów z prośbą o zdyscyplinowanie Kariny Moskalenko, obrończyni Chodorkowskiego, która wygrała dwadzieścia siedem spraw przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka[33].

Zastraszanie tych prawników, którzy są skłonni i zdolni wnieść sprawę do sądu międzynarodowego, jest groźnym novum. Rosjanie mają teraz największe szanse na sprawiedliwość nie w sądach własnego kraju, lecz za granicą; składają największą liczbę zażaleń w Strasburgu. Tamtejszy Europejski Trybunał Praw Człowieka otrzymał w 2005 roku ogromną liczbę 8781 skarg Rosjan. Tylko w dwóch sprawach ze 110, które w tamtym roku przekazano do rozpatrzenia, nie doszukano się żadnego pogwałcenia prawa. W 2006 roku liczba skarg rosyjskich wzrosła do 10 569, z których 151 uznano za zasadne; tylko w pięciu z nich nie stwierdzono żadnego naruszenia prawa[34]. W jednej z niedawnych spraw niezwiązanych z polityką chodziło o cztery osoby z miasta Czerepowets nad Wołgą w środkowej Rosji, którym życie uprzykrzało zatruwanie środowiska przez hutę stali. Sąd orzekł, że ich „prawo do uszanowania życia osobistego i rodzinnego” zostało pogwałcone przez skażenie środowiska. Państwo powinno wypłacić im rekompensatę oraz zmusić hutę do przestrzegania przepisów o ochronie środowiska naturalnego albo przenieść ją w inne miejsce. Rząd rosyjski wypłacił odszkodowanie, ale nie zrobił nic więcej. Bardziej typowe są sprawy z Czeczenii. Państwo rosyjskie musiało wypłacić miliony euro odszkodowań, ponadto doznało wielokrotnie publicznego upokorzenia, gdy w jego imię dopuszczano się kradzieży, tortur, wtrącano ludzi do więzień pod fałszywymi zarzutami, dokonywano gwałtów oraz zabójstw. Nic więc dziwnego, że Rosja konsekwentnie blokuje propozycje – wspierane przez niemal wszystkie państwa – usprawnienia procedur sądowych i ułatwienia obywatelom korzystania z ich usług[35].

Zapomnijmy więc o indywidualnych i zbiorowych protestach, mediach, wyborach, politykach i sądach. Pozostaje „społeczeństwo obywatelskie”, żargonowe określenie ludzi i organizacji o zacięciu społecznym[36], które stanowią polityczne podglebie w wolnych krajach. W stopniu dużo większym niż partie polityczne, to ich protesty i poparcie skupiają na sobie uwagę decydentów w sprawach publicznych. Zalicza się do nich przeróżne grupy: od wędkarzy (którzy silnie lobbują na rzecz czystych rzek) po rowerzystów (bezpieczeństwo na drogach), rodziców (edukacja, pobór do wojska), emerytów czy niepełnosprawnych. Ta aktywność w większości toczy się gdzieś poza zasięgiem czynników oficjalnych: zwykli ludzie walczą z biurokracją tylko wtedy, gdy się na coś poważnie zdenerwują. Bardzo rzadko dzieje się na odwrót: w wolnym społeczeństwie tylko wtedy gdy – powiedzmy – meczet jest zinfiltrowany przez terrorystów lub gdy grupa obrońców praw zwierząt ucieka się do przemocy, ktoś z władz zaczyna ingerować w dobrowolne zrzeszenia obywateli. Jednym z najbardziej podnoszących na duchu nowych zjawisk, które wystąpiły w latach 90. w Rosji, była postawa obywatelska tego właśnie rodzaju. Było to z pewnością nierównomierne, a niekiedy wypływało z oportunizmu lub chciwości – wyrażenie „wyciągacze grantów” powstało właśnie dla określenia tych aktywistów, których działalność ograniczała się głównie do wyłudzania pieniędzy na modne sprawy, a nie zrobienia czegoś dobrego. Niemniej był to wciąż krok naprzód w porównaniu z radziecką przeszłością, gdy wszelka niezależna działalność publiczna należała do rzeczy zakazanych[37]. I była to pożądana reakcja po silnym indywidualizmie oraz materializmie, które nastąpiły po upadku komunistycznej kontroli. Gdy odwiedzało się maleńkie, acz inspirujące organizacje dobroczynne i widziało kampanie kierowane zza kuchennego stołu przez oddanych sprawie ludzi, to był to jeden z najwyraźniejszych znaków, że Rosja zmierza w kierunku głównego nurtu życia europejskiego.

Obecnie jednak społeczeństwo obywatelskie w Rosji się kurczy. Nie chodzi o to, że wszelkie polityczne wyzwanie rzucone władzy jest natychmiast uznawane za podejrzane. Nawet pośrednia krytyka albo spotyka się z ostrą ripostą, albo pozostawia się ją ekstremistycznej przemocy. Gdy na przykład skinheadzi skandujący „śmierć homoseksualistom” zaatakowali w Moskwie w maju 2007 roku obrońców praw mniejszości seksualnych, policja ostentacyjnie trzymała się z boku. Główną bronią jest zwiększenie biurokratycznych obciążeń: nudnie brzmiąca ustawa „O Poprawkach do Wybranych Aktów Ustawodawczych Federacji Rosyjskiej”, którą Putin podpisał 10 stycznia 2006 roku, narzuca trudne zasady rejestracji i monitoringu organizacji pozarządowych. Nawet organizacje o długiej tradycji, które główną siedzibę mają za granicą, musiały do połowy października ponownie się zarejestrować w Ministerstwie Sprawiedliwości; wśród wymaganych dokumentów były adresy domowe i numery telefonów ich założycieli. Jak w przypadku wielu rosyjskich aktów prawnych, sformułowania są tak niejasne, że niemożliwością jest uzyskanie pewności, co oznacza podporządkowanie się. Organizacje mogą być proszone o dostarczenie wszelkiej korespondencji z osobami z zewnątrz, i innymi organizacjami nawet sprzed kilku lat, oraz o przedstawienie szczegółowych budżetów swoich następnych działań wraz z wyjaśnieniami każdej zmiany w stosunku do rocznego „planu pracy”. Wśród organizacji, które musiały czasowo wstrzymać swą działalność, znalazły się Human Rights Watch i Amnesty International.

To w praktyce pozwala władzom zablokować działalność dowolnej grupy bez podawania powodu. Na przykład w styczniu 2006 roku Ministerstwo Sprawiedliwości podjęło decyzję o likwidacji Rosyjskiego Centrum Badawczego Praw Człowieka, organizacji patronackiej kilku najbardziej zasłużonych grup działaczy, w tym Moskiewskiej Grupy Helsińskiej. Nikt z urzędników chyba nie dostrzegł w tym ironii: rzekomo wolny kraj prześladuje teraz ludzi, którzy przetrwali rzezie radzieckiego totalitaryzmu. Bohaterowie ruchów dysydenckich z okresu zimnej wojny musieli radzić sobie z radzieckim prawem karnym, natomiast nowa taktyka Kremla polega na wyszukaniu drobnych uchybień wobec prawa: w przypadku organizacji broniącej praw człowieka podobno nie złożono poprawnych raportów z działalności za ostatnie 5 lat. Rosyjskiemu oddziałowi PEN Clubu, cieszącego się największym szacunkiem międzynarodowego stowarzyszenia walczącego o wolność pisarzy, zamrożono rachunek bankowy dlatego, że rzekomo nie zapłacił podatków. (Rosja jest niemal wyjątkiem, jeśli chodzi o surowość, jaką stosuje do spraw podatkowych organizacji pozarządowych, traktując ich dochody od zagranicznych ofiarodawców tak jakby to były komercyjne zyski). Tę samą taktykę wykorzystano przeciwko Ośrodkowi Międzynarodowej Obrony Prawnej. Ta organizacja pomaga pozywać Rosjanom swoje państwo przed sądem w Strasburgu. Co gorsza, na jej czele stoi Moskalenko, prawniczka Chodorkowskiego.

Każda organizacja, która próbuje reprezentować mniejszości etniczne Rosji, może spodziewać się szczególnie surowego traktowania. Dotyczy to na przykład regionów muzułmańskich, takich jak Tatarstan, które mieszkańców natychmiast przedstawia się jako ekstremistów i terrorystów. Każdy, kto okazuje najmniejszą choćby sympatię Czeczenii, ryzykuje utratą wolności, a nawet życia. Borys Stomachin, działacz na rzecz niepodległości Czeczenii, dostał w 2006 roku pięcioletni wyrok za podżeganie do nienawiści do armii[38]. Towarzystwo Przyjaźni Rosyjsko-Czeczeńskiej zostało zamknięte po tym, jak jego szefa Stanisława Dmitrijewskiego skazano za podżeganie do nienawiści rasowej. To pozwoliło władzom natychmiast skorzystać z zapisu prawnego, który mówi, że na czele organizacji pozarządowej nie może stać osoba skazana za przestępstwo kryminalne. Towarzystwo to jest teraz zarejestrowane w Finlandii. Sprawy etniczne mniejszej wagi są traktowane z niewiele mniejszą mściwością. Licząca 600 tysięcy mniejszość etniczna Maryjczyków, na przykład, to potomkowie plemion ugrofińskich, których ziemie rozciągały się kiedyś od Syberii po Bałtyk. W przeciwieństwie do Estończyków i Finów nigdy nie mieli własnego państwa. Mniej więcej połowa z nich żyje w republice Mari El w środkowej Rosji. Po krótkim okresie odrodzenia narodowego w latach 90. stali się teraz celem brutalnej kampanii szowinistycznych represji, którym przewodzi prezydent republiki Leonid Markiełow. Głównym celem ruchu Maryjczyków jest ocalenie języka, teoretycznie chronionego, ale teraz używanego głównie przez ludzi starszych i na obszarach wiejskich (około 20 proc. osób uważających się za Maryjczyków przyznaje, że w ogóle nie zna tego języka). Władze wydają się zdeterminowane, by przyspieszyć jego koniec. Lokalny wydział władz oświatowych do spraw języka maryjskiego został zlikwidowany; publikuje się niewiele książek. Edukacja w języku maryjskim jest niepełna i na ogół kończy się na szkole podstawowej. Przywództwo ruchu maryjskiego obrzuca się epitetami „nacjonalistyczne” i „separatystyczne”. Celem użycia takich sformułowań jest skojarzenie ich ze znienawidzonymi terrorystami czeczeńskimi oraz z buntowniczymi republikami narodowym, takimi jak Litwa i Gruzja, które doprowadziły do rozpadu Związku Radzieckiego, co wielu Rosjan uważa za akt niewytłumaczalnej niewdzięczności.

Dla niektórych ta dezaprobata oznacza fizyczną przemoc. Władimir Kozłow, redaktor najważniejszej gazety Maryjczyków, został ciężko pobity przez nieznanych napastników w lutym 2005 roku. Później tego samego roku skinheadzi, z grupy powiązanej z prokremlowską władzą, zaatakowali i pobili maryjski zespół muzyczny. Zakazano wyświetlania filmu o maryjskich festiwalach piosenki. Szczególną podejrzliwość wzbudzają kontakty Maryjczyków z Estonią. Garstka maryjskich studentów, wraz z innymi, pochodzącymi z innych miejsc, a mającymi podobne powiązania etniczne, otrzymała tam stypendia studenckie. Estonia jest siedzibą światowego ruchu ugrofińskiego – w oczach propagandystów Kremla to rewanżystowski spisek na ogromną skalę, mający na celu doprowadzenie do rozpadu Rosji, a w rzeczywistości kierowany przez grupkę ochotników z nędznego dwupokojowego biura.

Każda grupa, która przyjmowała pieniądze z zagranicznych źródeł, jest narażona na ciężkie zarzuty szpiegostwa lub zdrady. Mimo to jedną z niewielu dobrych rzeczy, jakie świat zewnętrzny zrobił w Rosji w latach 90. XX wieku, było obsypywanie pieniędzmi każdego, kto próbował stworzyć częściowo choćby wiarygodną organizację pożytku publicznego. To prawda, że często były to pieniądze zmarnowane. Niekiedy było to nawet cyniczne: zachodnie rządy wykorzystywały takie organizacje do gromadzenia informacji o Rosji, a nawet do wpływania na bieg wydarzeń. Ale Kreml wyolbrzymia rozmiary tej działalności, podchodzi do niej też z paranoiczną podejrzliwością. Na przykład w czasach, gdy Rosja nie mogła zapewnić bezpieczeństwa odpadów nuklearnych, sąsiednie kraje, takie jak Norwegia, widziały sens w pomocy grupkom ekologów w nagłośnieniu tej sprawy. To było dobre nie tylko dla Norwegii, ale i dla Rosji. Jednak w kremlowskiej logice rozumie się to tak, że jeśli jeden zyskuje, to drugi traci, a wszystko, co dobre dla innych państw, musi być złe dla Rosji. Bezpośrednimi ofiarami są finansowane przez państwo zagraniczne organizacje, którym nie przysługuje immunitet dyplomatyczny. Podejście władz jest wysoce wybiórcze. Na przykład niemiecki Instytut Goethego może działać bez przeszkód, podobnie jak Instytut Cervantesa i Instytut Francuski. Ale British Council, organizacja lepiej znana z bezbarwności niż działalności wywrotowej, przeżywa niezwykle trudny okres. Policja podatkowa przeszukała jej moskiewskie biura pod pretekstem, że prowadzone tam lekcje językowe są działalnością komercyjną, od której organizacja nie odprowadza podatków. W grudniu 2006 roku zamknięto jej biuro w Sankt Petersburgu, ponieważ naruszono jakieś nieokreślone „zasady bezpieczeństwa”. W lipcu 2007 roku British Council zmuszono do opuszczenia biur w Jekaterynburgu na tej podstawie, że nie był to właściwy wydział ambasady brytyjskiej. Tego rodzaju nękanie zagranicznych organizacji kulturalnych było typowe dla dawnej zimnej wojny. Powrót do takich działań jest uderzającą cechą jej nowej wersji. A biorąc pod uwagę fakt, że najważniejszym organizacjom pozarządowym w Rosji zdarzało się przyjmować pieniądze z zagranicy w latach 90., niemal wszystkie są podejrzane. Nawet najbardziej apolityczne i nieszkodliwe organizacje czują teraz mroźny oddech oficjalnego niezadowolenia.

W 2007 roku Educated Media Foundation, która od 1996 roku przeszkoliła 15 tys. rosyjskich dziennikarzy, została przymusowo zlikwidowana. W styczniu jej prezes Manana Asłamazjan, przypadkowo złamała prawo, wwożąc do Rosji nieco więcej gotówki niż to było dozwolone; popełniła wykroczenie, które w normalnej sytuacji nie jest karane. Co najwyżej grozi za nie niewielka grzywna – władze interesują się raczej wywozem niezadeklarowanej gotówki. Ale ponieważ fundacja była wielokrotnie nękana nalotami policji i groźbami oskarżenia o pranie pieniędzy, Asłamazjan uciekła do Paryża. Trudna sytuacja fundacji skłoniła 2 tys. rosyjskich dziennikarzy, w tym dziesiątki pracujących w mediach kontrolowanych przez państwo, do napisania do Putina petycji z protestem. Nie odpowiedział[39]. Rzeczywistą zbrodnią popełnioną przez fundację nie była pomyłka Asłamazjan czy nawet techniczne błędy w księgowaniu, które ponoć stwierdzili śledczy. Chodziło o to, że przez lata rząd amerykański wspomógł ją kwotą około 8 mln dol. To, w oczach Kremla, jest równoznaczne ze zdradą. Putin po wielokroć nazywał organizacje pozarządowe niczym więcej jak przykrywkami dla zagranicznych szpiegów i intryganctwa.

Takie przypadki nie są odosobnionymi przykładami biurokratycznej nieustępliwości. Tworzą pewien wzór. Wydrążywszy realną politykę, Kreml wypełnia skorupę. Ironicznym skrótem tego nowego zjawiska jest GONGOs – Government-organised non-governmental organisations (Zorganizowane przez rząd organizacje pozarządowe). Jedne to organizacje weteranów i grupy religijne, które ściśle współpracują z władzami. Ale zjawiskiem wzbudzającym największy niepokój jest rozwój fałszywych popularnych ruchów, które zastępują rzeczywiste zaangażowanie w sprawy publiczne. Ich najważniejszą rolą jest niedopuszczenie do jakiejkolwiek powtórki w Rosji wydarzenia, które oznaczało utratę wpływów Kremla na terenie byłego imperium w minionej dekadzie: ukraińskiej pomarańczowej rewolucji. Zaczęła się w listopadzie 2004 roku od masowych protestów przeciwko wyborom prezydenckim, które cechowała korupcja, zastraszanie i jawne oszustwa. Dziesiątki tysięcy fotogenicznych młodych ludzi w pomarańczowych szalikach rozbiło namiotowe miasteczko w centrum Kijowa, żądając zmian politycznych. Po zdecydowanej interwencji dyplomatycznej państw NATO, mającej na celu doprowadzenie do porozumienia, przełamano impas, który skończył się pogromem kandydata prokremlowskiego i tryumfem jego konkurenta Wiktora Juszczenki. Świętowanie było nieco przedwczesne[40], ale protesty głęboko zaniepokoiły Kreml. Wyglądało na to, że miasteczko namiotowe powstało spontanicznie i z pewnością reprezentowało dużą część ukraińskiej opinii społecznej, zwłaszcza w środkowej i zachodniej części kraju. Wtedy niewielu pytało, kto płacił za namioty, flagi, jedzenie i systemy nagłaśniające. Prawda jest taka, że pomarańczowa rewolucja przynajmniej częściowo była efektem szczegółowego planowania i energicznego instruktażu działaczy z zewnątrz, mających doświadczenie w podobnych kampaniach na Słowacji i w Serbii. Początkowo zlekceważona przez Kreml jako czysta bzdura, ta mieszanina młodości, idealizmu i zachodnich metod politycznych jest potencjalnie śmiercionośną bronią polityczną wymierzoną w skorumpowane i autorytarne reżimy.

Niebezpieczeństwo takiego powszechnego powstania w Rosji może obecnie zmalało, ale urzędnicy Kremla nadal są przekonani, że amerykańskie i europejskie ośrodki analityczne, hojnie wspierane przez swoje rządy, albo planują coś podobnego, albo wcześniej czy później to zrobią. Głównym celem masowych ruchów organizowanych przez Kreml jest zduszenie w zarodku każdej takiej próby. „Kolorowe rewolucje” żywią się podziwem dla zachodnich ideałów, natomiast Kreml jest przekonany, że rosyjskie wartości narodowe, takie jak patriotyzm, szacunek i odrobina ksenofobii, okażą się potężniejsze. Największą z tych organizacji jest partia Nasi, kierowana przez Kreml i sponsorowana przez powiązane z nią firmy, m.in. Gazprom. W krótkim czasie może wyprowadzić na ulice tysiące ubranych w jednolite stroje młodych ludzi. Ma co najmniej 120 tys. członków, od idealistów po znudzonych, od chuliganów po oportunistów. Nasi i jej siostrzane organizacje stanowią po części zawór bezpieczeństwa, stwarzając przynajmniej pozory emocji wiążących się z prawdziwą kampanią polityczną: podróże, nowi znajomi i solidarność w obliczu wspólnego celu. Ale bez względu na to, jak bardzo się stara wyglądać na autentyczną i patriotyczną, organizacja Nasi wywołuje też inne skojarzenia. Przywodzi na myśl typowe dla Komsomołu (Komunistycznego Związku Młodzieży w Związku Radzieckim) podejście: „dodatkowe korzyści za wierność”. Bezmyślny nacjonalizm i gloryfikacja Putina sprawiają, że niektórzy nazywają ją „Putinjugend” (Młodzież Putina), przypominając sobie Hitlerjugend (Młodzież Hitlera) z nazistowskich Niemiec. Blisko 10 tys. osób uczestniczących w 2007 roku w letnim obozie nad jeziorem Seliger, 350 km na północ od Moskwy, nosiło elektroniczne plakietki, żeby organizatorzy mogli sprawdzić, czy brali udział w zalecanych wykładach i seminariach. Obiboków wyrzucano. Niektóre rzeczy na tym obozie były doprawdy dziwaczne: uczestnikom powiedziano, że mamuty wyginęły z powodu słabego popędu seksualnego, i ostrzeżono ich, że to samo może stać się z Rosją. Młode kobiety zachęcano do oddawania kusej bielizny, która miała powodować bezpłodność, i dawano w zamian zdrowszą. Inne rzeczy były wprost obrzydliwe. Wystawiano materiały szkalujące estońskich polityków (przedstawiano ich jako faszystów) oraz osoby z opozycji (grały rolę prostytutek). Masowe ruchy na Ukrainie i w Gruzji domagające się wolności i sprawiedliwości nazywano „chwytami sterowanymi przez Amerykę”, w ogóle nie wspominając o stojących za nimi idealistycznych motywach czy autorytarnych, skorumpowanych i biurokratycznych reżimach, w które były wymierzone. Manifest Naszych zawiera fragmenty bezmyślnie powtarzanej propagandy z epoki władzy radzieckiej, pochwałę odwagi Rosjan z czasów komunizmu, dyscypliny i siły. Samozwańcze „służby bezpieczeństwa” Naszych przeprowadzają wspólne ćwiczenia z policją w celu przygotowania się do wyborów. Kontrdemonstracja Naszych i podobnych do niej organizacji jest w stanie wchłonąć wszystko, co zdoła wykrzesać z siebie podzielona rosyjska opozycja. Jak owca w Folwarku zwierzęcym Orwella śpiewająca „Cztery nogi dobrze, dwie nogi źle”[41] może zastraszyć krzykliwością i liczbą.

Dwaj mężczyźni, którzy w tamtym czasie byli głównymi faworytami do wygrania wyborów prezydenckich w 2008 roku, Siergiej Iwanow i Dmitrij Miedwiediew, pojawili się na tym obozie, żeby odpowiedzieć na pytania i wyrazić aprobatę dla celów oraz działań ruchu; później wybrani członkowie Naszych i inni z podobnych grup uczestniczyli w audiencji z samym Putinem. Przywódcy Naszych utrzymują, że z biurokracją organizację łączy jedynie lojalność wobec prezydenta, że pieniądze dla niej pochodzą od darczyńców i że jej przywódcy są niezależnymi patriotami. Mimo to zdaje się mieć wyjątkowo dobre powiązania. W czerwcu 2006 roku brytyjski ambasador Anthony Brenton rozwścieczył Kreml, biorąc udział w spotkaniu opozycji. Przez wiele miesięcy po tym zdarzeniu był nękany przez grupę zwolenników Naszych, którzy przerywali mu przemówienia, blokowali wyjścia z budynków i wygwizdywali go wszędzie, dokąd się udał[42]. Skąd jednak znali z wyprzedzeniem jego plany? Władze rosyjskie mają sposoby wyszukania informacji tego rodzaju, ale przy najlepszych chęciach trudno uwierzyć, że jakiś zwykły, nieoficjalny ruch młodzieżowy mógłby być tak dobrze poinformowany.

W porównaniu z innymi sponsorowanymi przez Kreml grupami Nasi wyglądali na cywilizowanych i rzadko angażowali się w jawną ksenofobię i rasizm. Inaczej niż grupa zwana „Miestnyje” (Miejscowi), która latem 2007 roku zaczęła rozprowadzać ulotki nawołujące moskwian do bojkotu taksówkarzy nie będących Rosjanami. Przedstawiały one młodą blond Rosjankę, która rezygnuje z przejazdu ze śniadym kierowcą o krzaczastych brwiach, z informacją: „Nie zmierzamy w tę samą stronę”[43]. We wrześniu 2007 roku członkowie Miejscowych zorganizowali akcję w celu wyłapania nielegalnych imigrantów, oferując lukratywne zajęcia ludziom wyglądającym na obcokrajowców na rynku przy Szosie Jarosławskiej w północno-wschodniej Moskwie, ulubionym miejscu zagranicznych robotników poszukujących dorywczego zajęcia. Tych, którzy przyjęli ofertę, zawożono nie na obiecaną budowę, ale do urzędu imigracyjnego na sprawdzenie dokumentów, co skończyło się zatrzymaniem siedemdziesięciu dwóch osób za przestępstwa przeciwko prawu imigracyjnemu. Taka nieoficjalna ksenofobia dorównuje stanowisku oficjalnemu. Na przykład 1 kwietnia dekret, otwarcie popierany przez Putina, zakazał obcokrajowcom handlu w sklepach detalicznych. Nieoficjalna i nielegalna imigracja jest oczywiście w Rosji wielkim problemem: według szacunków pracuje tu nielegalnie do 12 mln osób, w porównaniu z 1 mln legalnych imigrantów. Inne kraje, w tym Ameryka, stoją przed podobnymi trudnościami. Ale byłoby nie do pomyślenia, żeby ruch młodzieżowy z poparciem Białego Domu nakłaniał Amerykanów do bojkotu taksówek prowadzonych przez kierowców o innym kolorze skóry niż biały czy żeby amerykańskie władze zakazywały imigrantom zajmowania się jakąś sferą działalności gospodarczej.

Dla tych, którzy mieli nadzieję, że pierwsze pokolenie, które dorosło, nie mając żadnych wspomnień związanych z totalitaryzmem, okaże się liberalne, musi być przygnębiające, że dowody świadczą o czymś zupełnie przeciwnym. Chociaż otwarte poparcie dla grup ekstremistycznych czy rasistowskich wyraża się niskimi jednocyfrowymi liczbami, poparcie dla rasistowskich nastrojów gwałtownie rośnie. Hasła, takie jak „Rosja dla Rosjan”, które w latach 90. popierała nie więcej niż jedna trzecia pytanych, teraz cieszy się poparciem połowy ludności. Według ostatnich szacunków z 2007 roku 500 tys. młodych Rosjan należy do ekstremistycznych grup młodzieżowych[44]. Najbardziej niepokojące jest to, że najlepiej wykształceni Rosjanie, którzy wcale nie są tolerancyjnymi kosmopolitami, jak przewidywali marzyciele z Zachodu, mają nieprzyjemnie twarde zapatrywania. W sondażu przeprowadzonym dla moskiewskiego oddziału ośrodka analitycznego Carnegie Centre[45], najbardziej antyamerykańską grupą młodych ludzi w Rosji byli mający wyższe wykształcenie mężczyźni mieszkający w Moskwie. Na razie te nastroje nadal są kierowane do oficjalnych organizacji społecznych. Ale niebezpieczeństwo związane z uczeniem ludzi agitacji politycznej polega na tym, że mogą postanowić robić ją na własną rękę. Sponsorując Naszych i inne takie organizacje, Kreml może podsycać coś, czego nie będzie mógł zawsze kontrolować[46].

Przykład, jak łatwo ksenofobi mogą dostać amoku, pojawił się w sierpniu 2006 roku w Kondopodze, niczym się niewyróżniającym miasteczku w północno-zachodniej Rosji. Drobna burda, w której zginęło dwóch Rosjan, ściągnęła z daleka bojowo nastawionych ekstremistów. Urządzili oni pogrom, w którym ludzie o kaukaskim (co po rosyjsku myląco znaczy pochodzący z regionu Kaukazu, tzn. mający śniadą skórę) wyglądzie zostali pobici, niekiedy ciężko, i wygnani z miasta. Podpalali też należące do „obcych” sklepy i budki. Podobne organizacje w Moskwie i Sankt Petersburgu coraz śmielej atakują ludzi z ciemną karnacją na ulicach. Policja, słynąca z własnych kampanii nękania i wyłudzania, wydaje się nie przejmować przemocą, co wywołuje gwałtowne protesty ambasad państw afrykańskich i innych. Do podobnych zdarzeń doszło w połowie 2007 roku w Angarsku, syberyjskim mieście, gdzie ekolodzy prowadzili kampanię przeciwko miejscowemu zakładowi utylizacji uranu. Grupa skinheadów uzbrojonych w kije i pałki zaatakowała obóz protestujących i jednego z mężczyzn zakatowała na śmierć.

Jeżeli wszelkie ograniczenia wewnętrzne krępujące Kreml zostały zniesione, co z presją z zagranicy? Reakcja na zamordowanie w 2006 roku Litwinienki pokazuje, jak mało rosyjskie kierownictwo przejmuje się światem zewnętrznym. Litwinienko na pierwszy rzut oka był mało prawdopodobnym bohaterem międzynarodowego incydentu, raczej typową postacią ponurego środowiska rosyjskiego biznesu, zorganizowanej przestępczości i służb bezpieczeństwa. Często błędnie uważany za agenta KGB, był weteranem wojskowym, który został funkcjonariuszem ochrony porządku publicznego w FSB: kimś bliższym agentowi amerykańskiego Federalnego Biura Śledczego (FBI) czy brytyjskiej Agencji do spraw Przestępczości Zorganizowanej niż agentem Centralnej Agencji Wywiadowczej (CIA) lub Tajnej Służby Wywiadu (SIS). W latach 90. rozczarowały go coraz silniejsze powiązania FSB i zorganizowanej przestępczości. W szczególności zaniepokoił go plan zabicia Bieriezowskiego – człowieka, którego ledwo znał. Wylał swoje żale publicznie, razem z Triepaszkinem i innymi oficerami FSB na przedziwnej konferencji prasowej w Moskwie w 1999 roku. Krótko po tym go zwolniono, potem odsiedział krótki wyrok więzienia. Po wyjściu uciekł z Rosji, posługując się sfałszowanym paszportem, i przez Turcję dotarł do Wielkiej Brytanii. Władze brytyjskie dość niechętnie, ale udzieliły mu azylu.

Litwinienko nie był dysydentem w zwykłym tego słowa znaczeniu; nie był, ściśle mówiąc, zbiegiem. W czasie, kiedy go otruto, wydawało się, że ma minimalne znaczenie i kiepskie perspektywy na przyszłość. Prowadził niespokojne życie na marginesie społeczności rosyjskich emigrantów w Londynie, bawiąc się w prywatną ochronę, coraz bardziej zapalczywie krytykując Putina i nawiązując bliską przyjaźń z przebywającym na obczyźnie czeczeńskim przywódcą Ahmedem Zakajewem[47]. Miesięczna pensja wypłacana mu przez Bieriezowskiego została zmniejszona. Jego ograniczona znajomość angielskiego i skrajne poglądy sprawiały, że był izolowany. Czas wypełniał pisaniem pełnych jadu artykułów dla czeczeńskiej witryny internetowej Chechenpress; latem 2006 roku oskarżył Putina o pedofilię[48]. Był współautorem książki[49] sponsorowanej przez Bieriezowskiego, w której oskarżał FSB o zorganizowanie w 1999 roku zamachów bombowych na bloki mieszkalne. Ale w rezultacie powstał zbity tekst, stanowiący wyzwanie nawet dla specjalisty. Wszystkie szczegóły łączących go z Bieriezowskim stosunków nadal nie są jasne. Z punktu widzenia władz rosyjskich Litwinienko był zdrajcą, który zasłużył sobie i dostał sprawiedliwy wyrok za zdradę tajemnic służbowych, a następnie uciekł za granicę, żeby pracować dla przestępcy i przestawać z terrorystą. Jego obrońcy, tacy jak (prawdziwy) zbieg i były oficer KGB Oleg Gordijewski, mówią, że był bohaterem, który z proroczą jasnością pojął, jakim zagrożeniem jest Kreml Putina.

Niewątpliwe jest to, że został zamordowany w wymyślny, acz niekompetentny sposób. Wydaje się, że polon 210 wybrano dlatego, że normalnie jest niewykrywalny. Jest to rzadki izotop promieniotwórczy, który emituje cząstki alfa, a nie częściej spotykane promieniowanie gamma, które można wykryć za pomocą standardowego urządzenia radiologicznego. Gdyby Litwinienko zmarł choćby jeden dzień wcześniej, władze brytyjskie mogłyby nigdy nie ustalić przyczyny jego choroby: być może taki właśnie był zamiar zamachowców. Kreml był na tyle zakłopotany, że podważył zarzut, jakoby zlecił jego zamordowanie (w przeciwieństwie do tego, jak się zachował po zamachu na przebywającego na wygnaniu czeczeńskiego przywódcę Zelimchana Jandarbijewa, przeprowadzonym w 2004 roku w Katarze z użyciem samochodu-pułapki[50]). Lansował przeciwne wyjaśnienie: otrucie szkodziło interesom Rosji, musiało więc zostać zorganizowane przez wrogów Rosji, a najprawdopodobniej przez Bieriezowskiego. Zablokował śledztwo. Brytyjskim detektywom nie pozwolono bezpośrednio przesłuchać głównego podejrzanego Ługowoja. Władze rosyjskie nie udzieliły żadnej pomocy w celu rozwikłania pozostałych elementów tej zagadki. Obrały natomiast taktykę znaną z zimnej wojny: „Do niczego się nie przyznawaj, zaprzeczaj wszystkiemu, rzucaj kontroskarżenia”. Dlaczego Wielka Brytania nie przekazała terrorysty Zakajewa i defraudanta Bieriezowskiego[51] – pytali? Oddanie któregokolwiek z nich w łapy Kremla nie było możliwe. Sposób traktowania przez Rosję zarówno czeczeńskich powstańców, jak i niesfornych potentatów finansowych z oślepiającą jasnością dowodził, że żaden z nich, gdyby odesłano ich do Rosji, nie mógłby oczekiwać nawet pozorów uczciwego procesu.

Poirytowane władze brytyjskie zaczęły skupiać uwagę na FSB. Po cichu wydalili pewną grupę przebywających w Londynie Rosjan, którzy utrzymywali bezpośrednie kontakty z Ługowojem. Gdy Rosjanie w dalszym ciągu uderzali w wysokie tony, władze ujawniły publicznie informację, że czterech niewymienionych z nazwiska rosyjskich „dyplomatów” zostało uznanych za persona non grata. Urzędnicy ci byli w rzeczywistości oficerami SVR, którym – jak się wydaje – przydzielono zadanie udzielenia pomocy w operacjach FSB w Wielkiej Brytanii. W odpowiedzi Rosja wydaliła czterech urzędników z ambasady brytyjskiej w Moskwie. Poparcie społeczności międzynarodowej dla stanowiska Wielkiej Brytanii było zdecydowanie chłodne. Sekretarz Stanu USA Condoleezza Rice doradzała ostrożność. Wysocy urzędnicy niemieccy prywatnie mówili, że „Wielka Brytania przesadziła”. Kreml podjął również zdecydowaną próbę odwiedzenia UE od okazania jakiegokolwiek poparcia dla Wielkiej Brytanii. Wiceminister spraw zagranicznych Aleksander Gruszko ostrzegł: „Wielka Brytania będzie apelowała o solidarność UE. Mamy nadzieję, że w UE zwycięży zdrowy rozsądek i że jej członkowie nie ulegną podszeptom, by zmienić stosunki pomiędzy Rosją i UE w narzędzie osiągania unilateralnych celów politycznych. Nie mają one nic wspólnego z rzeczywistymi interesami partnerstwa UE i Rosji”[52]. Ponieważ Wielka Brytania nalegała, Rosja wyraziła zdumienie. „Nie rozumiem stanowiska rządu brytyjskiego – powiedział rzecznik Ministerstwa Spraw Zagranicznych. – Jest gotów poświęcić nasze stosunki w handlu i edukacji dla jednego człowieka”[53]. Wydaje się, że to zdanie podsumowywało przepaść dzielącą światopogląd Kremla i to, co się uważa za normalne wartości w Wielkiej Brytanii. Litwinienko być może nie był bohaterem. Może był wariatem, oszustem lub utrapieńcem. Ale przysługiwała mu ochrona prawna. Wielka Brytania zawiodła go, ale o nim nie zapomni. Tymczasem Ługowoj stał się w Moskwie swego rodzaju celebrytą i dostał drugie miejsce na liście wyborczej Liberalnych Demokratów, jednej z niewielu partii, którym pozwolono konkurować o miejsca w wyborach parlamentarnych w grudniu 2007 roku.

To pokazuje, jak znikome stały się wpływy polityczne świata zewnętrznego. Przesłanie, jakie poszło w świat po sprawie Litwinienki, brzmi: „Rosji ujdzie na sucho morderstwo, metaforycznie, a nawet dosłownie, a świat będzie się starał wyciszyć tę sprawę w nadziei na szybką poprawę stosunków”. Dowodzi to nie tylko bojaźliwości Zachodu, ale także rezygnacji z ostatniego sposobu wpływania na Rosję: za pomocą pieniędzy. W latach 90. słabość finansowa Rosji i rozpaczliwa potrzeba inwestycji dawała przynajmniej szansę wzmocnienia legalizmu i wolności. Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy starały się forsować stworzenie dobrego rządu i reformy jako warunku pożyczenia miliardów dolarów na załatanie dziur w finansach Rosji. Rozzłoszczeni Rosjanie, którzy przypominają sobie (być może przesadzając), jak minister finansów odbierał faksy z Waszyngtonu, napisane po angielsku, z poleceniami do natychmiastowego wprowadzenia w życie. Jeśli nawet ta polityka była właściwa, to cena za nią okazała się wysoka: znaczna część pożyczonych pieniędzy została natychmiast rozgrabiona, trafiając na zagraniczne rachunki bankowe na Cyprze i Łotwie (gdzie lokowano drobne sumy) lub w Szwajcarii i Wielkiej Brytanii (gdzie dochodzi do prania poważnych pieniędzy). Ale prywatni inwestorzy, z początku łatwowierni, też zaczęli kąsać. Kreml wiedział, że obcokrajowcy zaryzykują robienie interesów w warunkach rosyjskich tylko wtedy, gdy nastąpi jakiś postęp w prawach własności, a egzekwowanie umów będzie zdecydowane. Chęć zadowolenia zagranicznych udziałowców i posiadaczy obligacji zmuszała spółki, takie jak Jukos, do zmiany swoich mętnych sposobów działania, uporządkowania zarządzania i wprowadzenia poprawnej księgowości. Teraz to wszystko się zmieniło. Gdy ropa naftowa kosztowała 10 dol. za baryłkę, Rosja była żałośnie słaba. Przy cenie 75 dol. kroczy dumnie jak supermocarstwo. Przygniatające, upokarzające długi, które wiązały ręce w latach rządów Jelcyna, zostały spłacone. Księgi rachunkowe Rosji nie tylko się bilansują, one wykazują ogromne nadwyżki. Przedsiębiorstwa zagraniczne pchają się drzwiami i oknami, żeby otwierać fabryki produkujące wszystko, od samochodów po pastę do zębów. Nawet BP i Shell, których cenne złoża gazu ziemnego Kreml przechwycił w 2007 roku, mają pokorną nadzieję, że pozwoli im się zebrać przynajmniej trochę okruchów.

To także daje Rosji pewność siebie pozwalającą ignorować inne zasady. Od niemal dekady dążyła do przystąpienia do Światowej Organizacji Handlu, ciała ustalającego reguły globalnego handlu[54]. To byłby wielki krok, przynajmniej potencjalnie, na drodze wprowadzenia Rosji do opierającego się na prawie ładu międzynarodowego. WTO naciska swoich nowych członków, żeby wycinali gąszcz protekcjonistycznych aktów prawnych, które chronią ich krajowe gospodarki. Miałoby to wielki wpływ na Rosję, która słynie z barier taryf celnych i innych, wzniesionych przez jej dobrze powiązanych krajowych wytwórców w celu ochrony przed międzynarodową konkurencją. Otwiera również drogę prawną, na której można się poskarżyć na biznesmenów zadzierających z grabieżczymi czy upolitycznionymi urzędnikami celnymi. To drażliwa kwestia także w Rosji, gdzie służba celna jest wielkim imperium państwowych zorganizowanych wymuszeń. Członkostwo w WTO zmusiłoby też Kreml do jasnego określenia stosunków z marionetkowymi państwami, jakie stworzyła u swych granic. Separatystyczne państewka, takie jak Osetia Południowa i Abchazja (oba teoretycznie są częścią Gruzji) i Naddniestrza (regionu w Mołdawii), mają bezcłowy dostęp do Rosji, co stwarza wielkie możliwości przemytu i prania pieniędzy. Przystąpienie do WTO ma niewielkie znaczenie dla przemysłu wydobywczego. Ale byłaby to dobra wiadomość dla importerów towarów konsumpcyjnych i dla rosyjskich producentów, płacących karne cła na niektórych z najatrakcyjniejszych światowych rynków. Fakt, że członkostwo w WTO znalazło się obecnie tak nisko na liście priorytetów, jest dowodem na to, gdzie spoczywa władza na Kremlu, oraz mentalności kształtowanej przez bogactwo zasobów energetycznych Rosji. Przynależność do tej organizacji byłaby ogromnym wstrząsem dla najgorszych i najmniej konkurencyjnych części rosyjskiej gospodarki, a przyspieszyłaby rozwój tych gałęzi, które nadal zarabiałyby pieniądze po tym, jak skurczą się zasoby ropy i gazu. Rosja ciągle w zasadzie ubiega się o członkostwo, ale w 2007 roku rozmowy toczyły się w ślimaczym tempie.

Nowe bogactwo Rosji oznacza, że zewnętrzna presja ekonomiczna na Kreml jest minimalna. Rynki kapitałowe są zalane pieniędzmi, a Rosja płaci wysokie stopy zwrotu. Rosyjskie firmy mogą pojawiać się na giełdzie londyńskiej i podawać swoje udziały bez względu na to, czy ich majątek jest kradziony, czy źle zarządzany. Inwestorzy zewnętrzni zatykają nosy i tłumaczą, że nie mogą sobie pozwolić na przepuszczenie takiej okazji. A Rosja może zapłacić za wszystkie inwestycje publiczne i wydatki, jakich tylko zapragnie. Co więcej, sytuacja się odwróciła. Tam, gdzie kiedyś Zachód próbował za pomocą swoich pieniędzy przyspieszyć reformy w Rosji, Kreml używa teraz całej swej potęgi finansowej, żeby podkopać i osłabić system polityczny innych państw. Amerykańska uczona Julie Anderson tak to ujęła w artykule z 2007 roku:

Czekiści mogą stać się niezwykle bogaci nie tylko dzięki polityce gospodarczej, która uprzywilejowuje ich osobiste prywatne interesy, ale też dzięki pozaprawnemu przejęciu majątków innych osób (...) posiadając tak ogromne bogactwo, mogą z kolei wykorzystać swoje znaczne zasoby finansowe i kontakty międzynarodowe do penetrowania rządów innych państw, nie tylko za pomocą opartej na finansach rekrutacji agentów i innych metodach gromadzenia informacji wywiadowczych, ale uzyskując obywatelstwo, tworząc lub przyłączając się do partii politycznych i ubiegając się o stanowiska polityczne w wybranych krajach. Tę metodę zdobywania wpływów politycznych uzupełnia gospodarcza penetracja przeprowadzana przez czekistów w porozumieniu nie tylko z obcokrajowcami i znanymi postaciami polityki, ale też zorganizowaną przestępczością, w każdym regionie świata, co pozwala im się zbliżyć i wywierać wpływ na elity[55].

[1] Rozwiedli się w 2013 r. – przyp. Kurhaus.

[2] Chociaż nie jest całkowitym abstynentem, jego wstrzemięźliwość w spożywaniu alkoholu z pewnością kwalifikuje go do grupy „niepijących” w kraju, w którym wypicie pół litra wódki w jeden wieczór uważa się za coś niegodnego wzmianki.

[3] Gdy w 2007 roku przywódca Rosji wybrał się z prezydentem George’em Bushem jego łodzią na ryby i złowił półmetrowego strzępiela, dwa z trzech głównych kanałów informacyjnych w Rosji mającej bzika na punkcie wędkarstwa sardonicznie nazwało tę zdobycz „niezbyt wielką”, choć trzeci, NTV, rozdmuchał ów skromny połów do „wielu ryb”.

[4] Chociaż mnóstwo dowcipów sugeruje, że to się kiedyś zmieni: że na przykład pierwsze miasto na Księżycu będzie się nazywać Putinsk.

[5] Wśród osób, które spędziły lata niesłusznie uwięzione w szpitalach psychiatrycznych, był m.in. Władimir Bukowski, mieszkający obecnie w uniwersyteckim Cambridge; gdy pisałem tę książkę, planował wziąć udział w wyborach prezydenckich wyznaczonych na 2 marca 2008 r. (Oficjalnie zgłosił akces do startu w wyborach prezydenckich, jednak jego kandydatura została odrzucona ze względów formalnych: mieszkał na stałe poza granicami państwa – przyp. Kurhaus).

[6] Sprawę tę szczegółowo opisał Jeżedniewnyj Żurnał 22 czerwca 2007 roku. Artykuł, w języku rosyjskim, znajduje się pod adresem: http://ej.ru/?a=note&id=7182 (dostęp 15.03.15).

[7] Jest trzymany w trudnych warunkach i ostatnio napisał do mnie pełen udręki prywatny list, w którym informował, że jego wzrok słabnie i boi się, że umrze w więzieniu zapomniany przez świat zewnętrzny. (Został przedterminowo zwolniony z więzienia 30 listopada 2007 r. Po wyjściu podjął działalność na rzecz obrony praw człowieka – przyp. Kurhaus).

[8] Z całą pewnością jego proces był lipny; rozgrabienie Jukosu przez popleczników Kremla w świecie biznesu uważa się za jeden z najbardziej skandalicznych przykładów złamania praw własności w Rosji, od wywłaszczania przemysłowców przez bolszewików po rewolucji. Prawda jest taka, że niemal wszystkie rosyjskie firmy łamią prawo, ponieważ jest ono nadzwyczaj niejasne i pełne sprzeczności. Pierwsze lata biznesowej kariery Chodorkowskiego sprawiają, że trudno uznać go za człowieka szlachetnego czy niewinnego, ale stał się celem oskarżenia wyraźnie dlatego, że stanowił dla Kremla zagrożenie polityczne. Jego prawnik Juri Schmidt mówi, że „Gdy aresztowano Chodorkowskiego, natychmiast uznałem, że jest to sprawa dla mnie – sprawa polityczna, sprawa związana z obroną praw człowieka, sprawa dotycząca kształtu prawa. Sprawa ta wiąże się z fundamentalnymi zagrożeniami dla naszego społeczeństwa i naszego wspólnego przetrwania – nie fizycznego, ale ludzkiego i intelektualnego. [...] Zagadnienia związane ze sprawą Chodorkowskiego określą przyszły rozwój Rosji”. Do znalezienia pod adresem: http://www.sovest.org/gb (dostęp 15.03.15).

[9] Jak wyglądała jej codzienność w kolonii karnej, można się dowiedzieć z artykułu Olgi Kapustinej i Aleksandry Jareckiej: http://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/1,114871,14728541,Gulagi_Putina__Szokujace_warunki_w_rosyjskich_koloniach.html (dostęp 15.03.15) – przyp. Kurhaus.

[10] W epoce radzieckiej znanym jako Gorki. W latach osiemdziesiątych zesłano tam Andrieja Sacharowa, najwybitniejszego dysydenta rosyjskiego; skazano go na wygnanie w 1981 r. za rządów Breżniewa, tryumfalnie powrócił w grudniu 1986 r. na osobiste zaproszenie Gorbaczowa. Niżny Nowogród zasłynął jako kolebka reform gospodarczych i politycznych.

[11] Niektóre formy nękania były bardziej dziwaczne niż zbójeckie: według Tatiany Łoksziny z Moskiewskiej Grupy Helsińskiej jednemu z organizatorów tak wysmarowano drzwi frontowe klejem, że nie mógł wyjść z domu. Wyszedł jednak przez okno i wziął udział w marszu.

[12] Prawo o ekstremizmie może mieć dobre i złe strony, wyciszając nie sprawy, o które walczy opozycja, ale dyskusje, które Kreml uznaje za zbyt podburzające. We wrześniu gazeta Izwiestia otrzymała od Rosswiazochrankultury (której pełna nazwa ma orwellowskie brzmienie „Federalna Służba Nadzoru nad Mass-Mediami, Łącznością i Dziedzictwem Kultury) oficjalne ostrzeżenie z powodu opublikowanego w maju artykułu na temat dyskryminacji etnicznych Rosjan w Sasze, ogromnym, rzadko zaludnionym obszarze na wschodzie kraju. Rosswiazochrankultura oświadczyła – co było klasycznym przykładem biurokratycznego zastraszania – że stwierdziła w artykule „oznaki ekstremizmu” po przeanalizowaniu go przez „komisję językoznawców” (nie wymienionych z nazwiska). W proteście przeciwko temu posunięciu Izwiestia napisała: „Naszym zdaniem »oznaki ekstremizmu« nie są zawarte w słowach, którymi opisaliśmy to, co widzieliśmy. (...) »Oznaki ekstremizmu« są zawarte w tym, co się tam rzeczywiście dzieje”. (Strona wygasła).

[13] Mimo częstych prób nękania Aleksiej Wieniediktow wciąż utrzymuje się na stanowisku redaktora naczelnego Echa Moskwy – przyp. Kurhaus.

[14] W listopadzie 2005 r. kadra zarządzająca pozbyła się Olgi Romanowej, prezenterki sztandarowego programu, po tym, jak powiedziała Radio Liberty, że stacja odmawia informowania o ważnych wydarzeniach z powodów politycznych. Jednym z nich był wypadek samochodowy spowodowany przez syna ówczesnego ministra obrony Siergieja Iwanowa, w którym zginęła kobieta. Wkrótce potem kilku dziennikarzy zrezygnowało z pracy.

[15] Swoją niezależność Nowaja Gazieta zawdzięcza właścicielowi, dawnemu oficerowi KGB, który został bankierem, Aleksandrowi Lebiediewowi. Początkowo popierał Putina, ale później coraz bardziej otwarcie krytykował Kreml, stwierdzając, że obecny brak wolności prasy jest „całkowicie nie do zaakceptowania” i porównał go do epoki Breżniewa. Zob. www.spiegel.de/international/world/0,1518,503609,00.html (dostęp 15.03.15).

[16] Czasopismo ukazuje się pod angielską wersją tytułu, chociaż wydawnictwo używa rosyjskiego odpowiednika Nowoje Wriemia. Jego witryna internetowa znajduje się pod adresem: www.newtimes.ru.

[17] Mając nadzieję, że uda mi się pomóc, opisałem New Times w felietonie. Nakłaniałem wszystkich, którym leży na sercu przyszłość wolnej prasy w Rosji, żeby wykupili subskrypcję. Przewrotnie zasugerowałem też, że firmy w krajach, które są objęte narzuconymi przez Kreml sankcjami gospodarczymi, takie jak Gruzja i Estonia, powinny wykupić reklamę, żeby wypełnić lukę po zastraszonych przedsiębiorstwach rosyjskich. Jewgienia Albats powiedziała mi ze smutkiem, że skutek był taki, że potencjalni reklamodawcy wystraszyli się jeszcze bardziej.

[18] Zob. http://www.cpj.org/news/2007/europe/russia28jun07na.html (dostęp 15.03.15).

[19] Opublikowano w: Nowaja Gazieta, 2 czerwca 2003 roku, wypowiedź dostępna pod adresem: www.novayagazeta.ru/data/2003/39/00.html (po rosyjsku, dostęp 15.03.15).

[20] Mordowanie dziennikarzy nie jest w Rosji niczym nowym. Nawet w epoce Jelcyna, gdy media były znacznie bardziej pluralistyczne, odważni reporterzy ryzykowali, że zostaną zabici. Dmitrij Chołodow, młody reporter badający sprawę korupcji w wojsku, zginął po tym, jak w październiku 1994 roku chwycił teczkę z bombą pułapką na moskiewskim dworcu kolejowym. Jego gazeta oskarżyła dowódców armii o wydanie zlecenia zabójstwa. Po śledztwie skrytykowanym przez jego rodziców sześciu mężczyzn uniewinniono. Różnica polega na tym, że zabójstwo Chołodowa wywołało powszechne oburzenie opinii publicznej, aczkolwiek nie w pełni podzielane na Kremlu.

[21] We wrześniu 2007 roku rosyjscy prokuratorzy aresztowali jedenaście osób, w tym postaci mające rzekome powiązania z czeczeńskim światem przestępczym oraz pułkownika FSB. Ważne osobistości rosyjskiego życia publicznego mówiły, że aresztowani działali na zlecenie zagranicznego wroga Kremla, co odbierano jako aluzję do Bierezowskiego, który zawsze zaprzeczał, jakoby był w jakikolwiek sposób w tę sprawę zamieszany. Rodzina i koledzy Politkowskiej mówili, iż boją się, że ingerencje polityczne sprowadzą śledztwo na manowce i krytykowali władze za odsunięcie od niego Piotra Garibjana, jednego z najbardziej kompetentnych moskiewskich prokuratorów.

[22] Opinia publiczna nie została przekonana. Sondaż przeprowadzony w czerwcu 2006 roku przez Fundację Opinii Publicznej (FOM) pokazuje, że 31 proc. respondentów uważa, iż telewizja jest obiektywna. Sondaż w sprawie Czeczenii przeprowadzony w marcu 2007 roku przez Levada Centre pokazuje, że 49 proc. ludzi uważa relacje za powierzchowne, 28 proc. stwierdziło, że ukrywają problemy, a tylko 11 proc. przyznało, że są satysfakcjonujące.

[23] Kolejna poprawka z grudnia 2006 r. wydłużyła listę obywateli nie mogących uczestniczyć w wyborach o osoby skazane za „ekstremizm”.

[24] Strona wygasła.

[25] Według pewnej relacji zaczęło się od hotelu w Turku w Finlandii, który nabył, gdy zajmował się stosunkami gospodarczymi Sankt Petersburga z zagranicą. Z całą pewnością firmy z Sankt Petersburga o niejasnych strukturach własnościowych za jego rządów świetnie prosperowały. Przedsiębiorstwo zajmujące się telefonią komórkową założone przez jego przyjaciela Leonida Reimana (teraz ministra komunikacji), gdzie w spółce zależnej pracowała w latach 1998–1999 jego żona Ludmiła, uzyskała upragnione licencje z zadziwiającą łatwością. Zachodnie służby wywiadowcze mówią, że jego osobisty majątek ma wartość 11 miliardów dolarów, dobrze poinformowane źródło szwedzkie twierdzi, że jest kilka razy większy. W Finlandii zamówiono dla anonimowego rosyjskiego klienta olbrzymi jacht; innym stoczniom powiedziano, że żaden Rosjanin nie kupi nic powyżej 180 metrów długości, żeby nie urazić Putina. A co ze znajomością Putina z Abramowiczem? Multimiliarder był najbliższym finansowym powiernikiem rodziny Jelcyna i teraz dzieli swój czas pomiędzy Londyn (gdzie jest właścicielem Chelsea Football Club) i Moskwę. Zob. „Pan Putin staje się najbogatszym kandydatem”, Kommiersant, 4 lutego 2004 r., http://www.kommersant.ru/doc.aspx?docsid=446423 (po rosyjsku, dostęp 15.03.15).

[26] Chodzi o tytuł musicalu, podczas którego dokonano ataku – przyp. Kurhaus.

[27] Brudne chwyty nie zawsze są tak spektakularne, ale w rosyjskiej polityce są czymś powszechnym. Kompromat (kompromitujący materiał) to główna waluta polityki. Może być prawdziwy lub wymyślony. W czasie wyborów w syberyjskim mieście Tomsk w 2007 r. przeciwnicy małego liberalno-konserwatywnego Sojuszu Sił Prawicy (SPS) wydrukowali ulotkę, w której oferowano pacjentom z AIDS lukratywną pracę w kampanii oraz szansę ściskania dłoni głosujących: skuteczne oszczerstwo w kraju, w którym panują głębokie uprzedzenia w stosunku do homoseksualistów oraz osób zarażonych HIV. W Krasnojarsku hasła na plakatach SPS Za Dostroyku (Za dokończeniem przebudowy) starannie zastąpiono Za Doworujku (Za dokończeniem grabieży), co skutecznie wyszydziło nielubianych zwolenników partii z kręgów biznesu.

[28] W Indeksie Percepcji Korupcji Transparency International w 2006 r. Rosja zajęła 121. miejsce na 163 ankietowane państwa, wraz z Beninem, Gambią, Gujaną, Hondurasem, Nepalem, Filipianami, Rwandą i Swazilandem. W 2007 r. zajęła 143. miejsce na 179, razem z Gambią, Indonezją i Togo (W 2014 r. zajęła 136. miejsce na 175 państw – przyp. Kurhaus). Zob. http://www.transparency.org/policy_research/surveys_indices/cpi/2007 i http://www.rg.ru/2006/11/07/buksman.html (dostęp do obu stron: 15.03.15).

[29] Chociaż słowo „demokracja” zwykle uważa się za synonim wolności politycznej i pluralizmu, rządu przedstawicielskiego, rządów prawa i innych dobrych rzeczy, starałem się go w tej książce unikać. Warto pamiętać, że słowo „demokracja” weszło do użytku w latach trzydziestych XX w., by podkreślić słabość autorytarnych reżimów w Niemczech, Włoszech i innych krajach. Przedtem częściej kojarzono je z „władzą tłumu”. Od tamtej pory uległo takiej dewaluacji z powodu traktowania go jako listka figowego przez dyktatorów utrzymujących, że mają masowe poparcie, że stało się niemal bezużyteczne; dość przypomnieć, że nazywano tak „Niemiecką Republikę Demokratyczną” (radziecką strefę okupacyjną Niemiec) czy wciąż nazywa groteskową Koreańską Republikę Ludowo-Demokratyczną.

[30] Nawet użycie wyrażenia „władza sądownicza” byłoby tu mylące. Bardziej odpowiednią nazwą byłby „Urząd Spraw Karnych” lub może po prostu „Inkwizycja”. Raport Międzynarodowego Stowarzyszenia Adwokatów z 2005 roku Striving for Judicial Independence: A Report into Proposed Changes to the Judiciary in Russia, zawiera szczegółowy spis niedostatków systemu rosyjskiego. (Strona niedostępna).

[31] Reuters Russia Investment Summit, 10 września 2007 r.

[32] Nadmiernym romantyzmem jest postrzeganie rosyjskiego sędziego przez pryzmat filmu Martina Cruz Smitha Gorky Park (1983) i jego sequeli: jako równie zmęczonego życiem, ale w ostatecznym rozrachunku pełnego najlepszych chęci, tak jak jego odpowiednicy w krajach zachodnich.

[33] Jurij Kostanow, członek Niezależnej Rady Ekspertów Prawnych w Moskwie i wiceprzewodniczący moskiewskiej palestry, 3 czerwca 2007 r. powiedział Washington Post: „Ona jest błyskotliwą i profesjonalną prawniczką i wszyscy świetnie rozumieją, że jeśli uda się im pozbawić ją uprawnień adwokackich, będą mogli pozbawić ich każdego. – I dodał: – Jestem przekonany, że to sprawka służb specjalnych. Robią to, żeby każdy tańczył tak, jak oni zagrają i żeby powiedzieć wszystkim: »Władza to my«”. Zob. www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/06/02/AR2007060201135.html (dostęp 15.03.15).

[34] Obywatele Rosji stanowią tylko 18 proc. ludności podlegającej temu sądowi, ale 23 proc. rozpatrywanych spraw zostało wniesionych właśnie przez nich.

[35] W 2007 r. jeden z najważniejszych sędziów Rosji poszedł jeszcze dalej i powiedział, że obywatele powinni mieć możliwość zwrócenia się do sądu dopiero po tym, jak wykorzystali wszystkie dostępne drogi prawne w kraju, a nie – jak obecnie – gdy po prostu przegrają apelację.

[36] Ludzie używają wyrażenia „o zacięciu społecznym”, gdy mówią o aktywistach, których działania aprobują. Samozwańczy uszczęśliwiacze innych na siłę i intryganci to czasami bardziej odpowiednie nazwy.

[37] Wiele o tym mówią dwa oklepane rosyjskie powiedzonka: „Inicjatywa podlega karze” i „Jeżeli ja jestem szefem, ty jesteś idiotą. A jeżeli ty jesteś szefem, ja jestem idiotą”.

[38] Obecnie odsiaduje w obozie kolejny wyrok za publikowane w Internecie artykuły krytykujące, jak to sam nazwał, imperialną politykę Putina. Uznano go winnym nawoływania do terroryzmu – przyp. Kurhaus.

[39] Chociaż w uwagach skierowanych do wydawców w sierpniu 2007 r. zdawał się sygnalizować, że przeciwko Asłamazjan nie powinno się wszczynać postępowania. „Tak, dobrze znam tę sprawę. Ale nie ma się czym przejmować. Może wrócić do ojczyzny bez obaw. Oczywiście nikt nie uwolni jej od administracyjnej odpowiedzialności za popełniony błąd, ale nie należy mylić błędu z przestępstwem. – Dodał też: – Póki ja jestem prezydentem, nie ma absolutnie żadnych powodów do obaw”.

[40] Chociaż Ukraina stała się krajem o wiele bardziej wolnym, nie jest lepiej rządzona. Juszczenko okazał się prezydentem permanentnie niezdecydowanym, przez co polityka Ukrainy pozostaje w pełnym jadu i zdumiewającym pacie. (Od wiosny 2014 r. na wschodzie kraju trwa regularna wojna między siłami ukraińskiej armii a wspieranymi przez Kreml oddziałami separatystów rosyjskich. Zaczęło się od pamiętnych protestów na Majdanie w lutym 2014 r. przeciwko decyzji prezydenta Janukowycza o niepodpisywaniu umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską (od kul snajperów zginęło wówczas ponad sto osób), późniejszej jego ucieczki pod osłoną nocy, rozpisaniu nowych wyborów, aneksji Krymu przez Rosję, a w końcu decyzji rządu ukraińskiego o rozpoczęciu „operacji antyterrorystycznej” na wschodzie – przyp. Kurhaus).

[41] Przeł. Tomasz Mirkowicz.

[42] Brytyjski rząd, tchórzliwie, postanowił nie robić z tego wielkiego halo z obawy przed narażeniem na szwank brytyjskich inwestycji w Rosji.

[43] Jednym z uroków życia w Moskwie jest to, że można złapać „cygańską taksówkę”, po prostu stojąc na ulicy. Może się okazać, że kurs odbył się bez ubezpieczenia, hamulców czy rozsądku na drodze, ale rozmowa jest fascynująca, a cena – ustalana na miejscu – niemal zawsze niska. Kierowcy wywodzą się ze wszystkich narodowości, jeżdżą nierzucającymi się w oczy samochodami, które umykają uwadze wszechobecnej, grabieżczej milicji drogowej. Ten w najwyższym stopniu zderegulowany rynek jest jednym z ostatnich reliktów pełnego anarchii życia stolicy Rosji w latach 90. Jest to też sposób, w jaki prości ludzie bez względu na pochodzenie mogą zarobić dodatkowe ruble.

[44] Według autorów artykułu pod adresem: http://newizv.ru/news/2007‒07‒17/72924/ liczbę tych grup szacuje się na ponad 140.

[45] Sarah Mendelson, Ted Gerber, The Putin Generation: The Political Views of Russian Youth, 2007. Dostępny pod adresem: http://www.csis.org/images/stories/mendelson_carnegie_moscow_corrected.pdf (dostęp 15.03.15).

[46] Jak dotąd kremlowskie organizacje młodzieżowe były zadziwiająco potulne i koncentrowały się na przewidzianych dla nich celach. W retoryce tych grup zaskakująco brakuje na przykład antysemityzmu, który jest zakorzeniony w kręgach rosyjskich nacjonalistów. (Putin ma doskonałe stosunki ze starannie wybranymi przywódcami żydowskiej społeczności w Rosji). Ale co się stanie, gdy generałowie spróbują na przykład zakończyć kampanię, którą rozpoczęli, a żołnierze będą innego zdania? Niebezpieczeństwo związane z uczeniem ludzi, jak się organizuje demonstracje, drukuje ulotki i budzi świadomość społeczną, polega na tym, że mogą oni zacząć działać na własną rękę.

[47] Zamieszkali po sąsiedzku w północnym Londynie.

[48] Ten zarzut, któremu zdecydowanie zaprzeczali w imieniu Putina rosyjscy oficjele, opierał się na najmarniejszym możliwym dowodzie: podczas spaceru po terenie Kremla rosyjski prezydent rozmawiał z pewną rodziną i pocałował ich małego syna w brzuch.

[49] Jurij Feltsztinski, Aleksander Litwinienko, Wysadzić Rosję, przeł. Maciej Szymański, Rebis, Poznań 2007.

[50] Jak wiele podobnych operacji i tę spartaczono. Władze katarskie aresztowały trzech mężczyzn, którzy okazali się agentami GRU. Po silnych naciskach dyplomatycznych zostali uwolnieni i wrócili do domu, gdzie powitano ich jak bohaterów. Rosja dowodzi, że jest to tylko eliminowanie terrorystów i że nie ma żadnej różnicy pomiędzy podejmowanymi przez nią próbami unicestwienia przywódców czeczeńskich separatystów, którzy przez lata siali chaos w Rosji, a amerykańskim polowaniem na Osamę bin Ladena. Różnica polega na tym, że większość przywódców czeczeńskich konsekwentnie zaprzeczała, jakoby zabijała cywilów, i wielokrotnie wzywała Rosję do pokojowego rozwiązania konfliktu. Zabijając jedynych czeczeńskich przywódców skłonnych prowadzić rozmowy pokojowe, Kreml stracił też najlepszą okazję do zakończenia wojny.

[51] Ten drugi nie poprawił swego publicznego wizerunku źle doradzonym mu wywiadem, w którym powiedział, że popiera obalenie rosyjskiego rządu „siłą”. Brytyjscy urzędnicy ujawnili informację, że byliby zachwyceni, gdyby ich nieproszony gość przeprowadził się w inne miejsce.

[52] Guardian, 18 lipca 2007 r. http://www.guardian.co.uk/russia/article/0,,2128844,00.html (dostęp 15.03.15).

[53] Daily Telegraph, 19 lipca 2007 r. (strona wygasła).

[54] Jak wspominano, Rosja została pełnoprawnym członkiem WTO w grudniu 2011 r. – przyp. Kurhaus.

[55] Julie Anderson, „The HUMINT Offensive from Putin’s Chekist State”, International Journal of Intelligence and Counter-Intelligence, t. 20, nr 2, czerwiec 2007 r.

Rozdział 4

Dlaczego pieniądze są największą siłą Rosji i naszą największą słabością?

Rosjanie staną się mniej więcej sześć razy zamożniejsi w krótkim czasie, dzielącym pierwszą nominację Putina na premiera od końca jego drugiej kadencji prezydenckiej, czyli połowy 2008 roku. Przewidywany na koniec 2007 roku produkt krajowy brutto sięgnie wartości 1,3 bln dol., będzie więc ponad sześciokrotnie wyższy niż w 1999 roku[1]. To oznacza, że do kieszeni Rosjan trafiło więcej pieniędzy: gdy Putin, w sierpniu 1999 roku, został premierem, przeciętne miesięczne wynagrodzenie nie przekraczało marnych 65 dol.; w 2007 roku przekroczyło już 540 dol.[2],3. Mniej więcej trzecia część populacji żyła poniżej poziomu ubóstwa; dziś już tylko jedna szósta[4]. W skali międzynarodowej rosyjska gospodarka nie jest już słabeuszem. W 1999 roku zajmowała dwudzieste drugie miejsce w świecie, a w 2006 – jedenaste; w 2008 powinna osiągnąć dziewiąte, według Międzynarodowego Funduszu Walutowego[5]. Bankierzy inwestycyjni zaczynają mówić o krajach BRIC – Brazylii, Rosji, Indiach i Chinach – jako o nowych motorach światowej gospodarki.

Nawet najzagorzalsi zwolennicy Putina nie przypisują mu jednak wyłącznej zasługi za ten stan rzeczy. Gdy zostawał premierem, ropa kosztowała ledwie 18 dol. za baryłkę – przy takich cenach produkcja tego surowca w Rosji była ledwie, ledwie opłacalna, a czasem wręcz deficytowa. Pod koniec 2007 roku cena ropy zbliżała się do 100 dol., zatem dochody Rosji w tej branży wzrosły od 1999 roku ponad sześciokrotnie[6]. Gdy Putin został prezydentem, wynosiły ponad 30 mld dol.; w 2006 roku – już ponad 180 mld dol.[7]. W 2006 roku Rosja była największym światowym producentem gazu i tylko nieznacznie ustępowała Arabii Saudyjskiej w wydobyciu ropy naftowej. Węglowodory stanowią mniej więcej dwie trzecie eksportu Rosji; przynoszą połowę zysków budżetowych i stanowią mniej więcej jedną trzecią produktu krajowego brutto. Ceny innych dóbr również wzrosły. W sumie w ciągu ostatnich siedmiu lat Rosja zarobiła na eksporcie surowców 700 mld dol., a to oznacza obfitość środków na prowadzenie polityki wewnętrznej i zagranicznej. Nadwyżka z handlu zagranicznego Rosji, szacowana na 400 mld dol., jest trzecią w świecie pod względem wielkości, po chińskiej i japońskiej. Potężny dług publiczny, który w 1998 roku wynosił aż 150 proc. produktu krajowego brutto, w 2007 roku wynosił już tylko 8 proc.[8]. Począwszy od 2004 roku, rząd tworzył też fundusz stabilizacyjny z pieniędzy zarobionych na sprzedaży ropy i gazu. Nie został on poddany niezależnemu audytowi, ale władze rosyjskie twierdzą, że jego wartość przekracza 120 mld dol. Ostatnich osiem lat uwolniło Kreml od ograniczeń czy wpływów zewnętrznych. Dawni natarczywi wierzyciele Rosji ustawili się w kolejce do koryta. Rosja jest dziś jednym z najlukratywniejszych rynków świata, większym niż wszystkie kraje Europy Środkowej i Wschodniej razem wzięte, mniej więcej takim samym jak Brazylia i tylko trochę mniejszym od Indii. Odkąd Putin doszedł do władzy, wartość rosyjskich akcji wzrosła mniej więcej o 1 bln dol. Rynek reklamy jest dwunastym na świecie pod względem wielkości i rośnie najszybciej w Europie. Wyceniany na 8,5 mld dol. w 2007 roku, przy obecnych trendach podwoi swą wartość w ciągu kolejnych trzech lat[9].

Sytuacja jest doprawdy wyśmienita, a dostrzegają to zwłaszcza ci, którzy pamiętają niekończące się porażki z lat 90. Inwestycje zagraniczne, które przeznacza się głównie na zaspokojenie rynku wewnętrznego i nabycie surowców, płyną szerokim strumieniem. W 2006 roku osiągnęły pułap 29 mld dol., wzrosły więc ośmiokrotnie od 1999 roku. 85 proc. zagranicznych menedżerów ankietowanych przez Economist Intelligence Unit[10] w 2006 roku oczekiwało dwucyfrowego wzrostu zysków w roku następnym. Inwestycje zagraniczne nie były dla Rosji tak ważne od końca lat 20. XX wieku, kiedy to firmy, takie jak General Motors i Ford spieszyły do Związku Radzieckiego, by skorzystać z atrakcyjnych warunków oferowanych przez dalekiego poprzednika Putina na Kremlu, Józefa Stalina. Małe, tandetne SUV-y z General Motors sprzedają się dziś tak dobrze, produkowane we współpracy z postsowiecką firmą Awtowaz[11], że koncern zdecydował się na wybudowanie w rejonie Sankt Petersburga nowej fabryki samochodów, wartej 115 mln dol., dołączając do Forda, Nissana, Toyoty i Volkswagena w tym „rosyjskim Detroit”. Według ekspertów z PricewaterhouseCoopers (PwC) do 2011 roku Rosja stanie się największym rynkiem motoryzacyjnym w Europie, sprzedaż samochodów osiągnie tam poziom 96 mld dol.[12].

Zachodni inwestorzy przynoszą nie tylko pieniądze, ale i idee oraz standardy z dziedzin zarządzania, statystyki i księgowości. Jak wszyscy menedżerowie świata, także i ci rządzący rosyjskimi firmami szukają sposobów na obcięcie kosztów kapitału: przekonują banki do udzielania tanich kredytów, pokazując udziałowcom, że ich pieniądze są bezpieczne, i dbając o to, by akcje przedstawiały wartość dla nabywców z zewnątrz. Rosyjskie firmy wszelkich branż stopniowo rosną w siłę. Przekraczają granice, otwierają oddziały i próbują wyglądać jak normalne międzynarodowe podmioty gospodarcze, spełniające światowe standardy w zarządzaniu i księgowości. Osiągnięcie przejrzystości finansów jest proste; znacznie trudniej jest znaleźć prawdziwie niezależnych dyrektorów i pochwalić się całkowicie przejrzystą strukturą własności. Łatwo jest być bogatym, o wiele trudniej – szanowanym. Ambitni rosyjscy menedżerowie chcą być traktowani poważnie, a nie pogardliwie, jak kombinatorzy w garniturach. Kreml nie ułatwia im tego zadania, hojnie sponsorując państwowymi pieniędzmi ulubione firmy. Nie potrafi jednak całkiem zatrzymać tego procesu.

Cała nadzieja na przyszłość Rosji spoczywa właśnie w nich: w tych ambitnych, globalnie konkurencyjnych, nowych firmach, niezależnych od państwa i niekorzystających z zapewnianego przez niego dostępu do surowców naturalnych. Grupa IBS Anatolija Karaczyńskiego jest światowej klasy firmą informatyczną. Kaspersky Labs, założona przez Jewgienija Kasperskiego, byłego kryptografa z KGB, i jego żonę Natalię, produkuje znane oprogramowanie antywirusowe – jest to być może najbardziej znana z rosyjskich marek. Arkadij Wołoż założył Yandex, rosyjską wersję Google’a (pod pewnymi względami lepszą od oryginału). Mimo to żaden z nich nie stoi nawet w drugim rzędzie rosyjskich superbogaczy. Choć eksport oprogramowania wzrósł od 2000 roku ponad dziesięciokrotnie, jego wartość nadal nie przekracza 1,5 mld dol. Cały sektor IT wypracowuje zaledwie 1,5 proc. PKB – w Ameryce wskaźnik ten sięga 5 proc., a w Irlandii – 12. Na badania naukowe i rozwój przeznacza się jedynie 1,2 proc. PKB, mniej niż połowę tego, co w rozwiniętych krajach uprzemysłowionych. Rosja wciąż korzysta z zaniedbanego, ale dawniej wybitnego sektora naukowego odziedziczonego po Związku Radzieckim: 3400 instytutów naukowych oraz uniwersytetów, których mury opuszcza rokrocznie 200 tys. absolwentów. Tyle, że geniuszowi technicznemu nie zawsze dorównują bardziej praktyczne umiejętności: zarządzanie czasem, pieniędzmi, przestrzenią, sprzętem, ludźmi i całymi projektami. Prawo chroniące własność intelektualną jest słabe, a sądy beznadziejnie niedoświadczone w tej materii; kto ma w Rosji dobry pomysł, powinien go nie tylko patentować, ale i wdrażać za granicą. Piractwo oprogramowania i nagrań muzycznych (a także fałszowanie leków) jest w tym kraju poważnym interesem i wywołuje niewielką lub zgoła zerową reakcję państwa[13]. Nie jest to zbytnia zachęta do kreatywności w tej branży.

Andriej Iłłarionow jest otwarcie myślącym, wolnorynkowym ekonomistą i dawnym doradcą ekonomicznym Putina, a także żywą reklamą reform zapowiadanych przez Kreml. Zrezygnował ze swej funkcji w grudniu 2005 roku, twierdząc, że „pracować dla półwolnego kraju to jedno. Całkiem inaczej jest, gdy zmienia się system polityczny i kraj całkiem przestaje być wolny i demokratyczny”[14]. Od tamtej pory stał się żarliwym krytykiem panującego układu. Bezpieczny w murach Cato Institute w Waszyngtonie, głosi, że Rosja cierpi z powodu syntezy błędów popełnianych i w innych krajach: błędnej polityki makroekonomicznej, interwencji państwa oraz wypaczeń związanych z funkcjonowaniem sektora surowców naturalnych. Jednym z nich jest tzw. choroba holenderska, której Holandia doświadczyła w latach 70., gdy ogromne wpływy ze sprzedaży ropy i gazu doprowadziły do zawyżenia kursu waluty oraz nadmiernych wydatków budżetowych. Wysoka inflacja i stabilny rubel sprawiły, że realny kurs waluty rosyjskiej wzrósł prawie dwukrotnie od czasu krachu z 1998 roku, utrudniając życie eksporterom rosyjskich produktów i rozdmuchując boom importowy. Z kolei przychody z eksportu energii stanowiły dawniej dziesiątą część PKB, a dziś już piątą, podczas gdy udział produktów nie związanych z sektorem naftowym w produkcji przemysłowej zmniejsza się – a powinien rosnąć, gdyby rosyjska gospodarka podlegała dywersyfikacji. Rosja prowadzi też osobliwą politykę przemysłową, przypominającą system argentyński z ostatnich dekad. Kreml cechuje instynktowny protekcjonizm oraz chroniczna skłonność do manipulowania przy systemie podatkowym i celnym, specjalnych strefach ekonomicznych oraz innych przywilejach oferowanych faworyzowanym sektorom i firmom. Stwarza to niezliczone możliwości łapownikom, ale nie solidnym firmom konkurującym na rynku globalnym. Odkąd reformy utknęły w miejscu w 2003 roku, sektor prywatny znalazł się w cieniu rosnącej potęgi politycznej i ekonomicznej państwa. Według EBRD udział sektora prywatnego w PKB zmalał w 2006 roku z 70 do 65 proc. Pan Iłłarionow twierdzi, że Rosja zmienia się w „społeczeństwo rentierów, w którym słabi i niewydajni domagają się dotacji i protekcjonizmu (i je otrzymują), a najbardziej utalentowani, wykształceni i przedsiębiorczy ludzie szukają możliwości ustawienia się w taki sposób, by tymi dotacjami zarządzać”. W 1997 roku 78 proc. młodych Rosjan pragnęło wybrać karierę w biznesie; odsetek ten spadł w 2008 roku do 42. Karierę w administracji państwowej i wymiarze sprawiedliwości widziało wówczas przed sobą 30 proc. młodych osób; dziś dostrzega ją 51 proc.[15].

Innym fatalnym, latynoamerykańskim wzorem jest dla Rosji wenezuelski przywódca Hugo Chávez[16], sprzymierzeniec Putina i zajadły krytyk Stanów Zjednoczonych, który z zapałem nacjonalizuje najważniejsze gałęzie gospodarki swego kraju. Historia uczy, że opodatkowanie zagranicznych firm jest mniej korupcjogenną praktyką niż przejęcie i prowadzenie owych firm przez państwo. Sojusznicy Rosji twierdzą jednak, że branża naftowo-gazowa jest w tej materii wyjątkiem. Bo czyż Arabia Saudyjska i inne bogate w ropę kraje nie trwają w przekonaniu, iż zasobami surowcowymi powinny zarządzać firmy należące do państwa? To prawda, ale prywatna własność sprzyja znacznie bardziej efektywnemu zarządzaniu. W 1999 roku 90 proc. rosyjskiego przemysłu naftowego znajdowało się w rękach prywatnych. Inwestycje napływały wartkim strumieniem, a wydobycie z mocno już zużytych pól naftowych – fatalnie zarządzanych w czasach komunizmu i własności państwowej z początku lat 90. – dynamicznie rosło. Był to właściwy trend, a jednak został zastopowany. Od czasu ataku na Jukos modernizacja utknęła w miejscu; roczny wzrost wydobycia zmniejszył się z 13 do 2 proc. Państwowe molochy, takie jak Rosnieft, wydają dziś pieniądze na bardziej interesujące rzeczy: politykę i zakupy. Po przejęciu przezeń głównego składnika Jukosu, Jugansknieftiegazu, połączona zdolność wydobywcza obu firm... spadła: okazało się, że 1 + 1 = 1,8. Trzeba uczciwie powiedzieć, że nie chodzi wyłącznie o złe zarządzanie: warunki geologiczne również nie sprzyjają. Wydajni, niezależni producenci gazu zostali wchłonięci przez państwowego giganta, Gazprom; wzrost ich produkcji w ostatnich ośmiu latach wyniósł marne 0,6 proc.

Cicha renacjonalizacja była jednym z najsilniejszych trendów gospodarczych podczas drugiej kadencji Putina. W 2004 roku państwo kontrolowało 11 proc. udziałów w dwudziestu największych rosyjskich firmach; w tej chwili kontroluje 39 proc. Niekiedy właściciele dobrowolnie oddają udziały protegowanym Kremla – po zaniżonej cenie – w nadziei, że przynajmniej wolno im będzie pozostać w grze. Inni tracą je wbrew własnej woli. Prawo podatkowe zezwala na skuteczną renacjonalizację – bez prawa odwołania – praktycznie każdej firmy, która spodoba się (lub nie) władzom. Wystarczy, że urząd podatkowy stwierdzi, iż struktura właścicielska firmy zmieniła się „z zamiarem dokonania defraudacji”. W rezultacie gospodarka rosyjska jest wypaczona: gigantyczne profity, które Rosja oferuje ludziom zdolnym posługiwać się władzą polityczną dla własnych celów nieuchronnie sprawiają, że inwestycje i najbardziej utalentowany personel dryfują w stronę państwa i zależnych od niego firm, coraz dalej od sektorów związanych z nauką, oferujących zaawansowane technologie i wyspecjalizowane usługi.

Kreml nazwał „strategicznym” nie tylko sektor wydobycia węglowodorów, ale także trzydzieści dziewięć innych gałęzi gospodarki. W bankowości na przykład rosnący udział państwa blokuje modernizację oraz tak potrzebny rozwój usług kredytowych dla małych i średnich przedsiębiorstw. Państwowa firma eksportująca broń wchłonęła największą z rosyjskich fabryk samochodów. Doprowadziła do praktycznej renacjonalizacji przemysłu lotniczego, łącząc dobrze prosperujące, małe firmy z nieekonomicznymi reliktami ery sowieckiej w jedną olbrzymią korporację z 75-proc. udziałem państwa. Gazprom wykupił największą rosyjską fabrykę maszyn. Takie interwencje państwa sprawiają, że dziś przemysł Rosji jest słabeuszem wedle światowych standardów. Cała dziesiątka największych rosyjskich firm należy do sektorów ściśle uzależnionych od woli Kremla: w większości do energetyki i górnictwa, a w dwóch przypadkach do sektora telekomunikacji, w pełni sterowanego przez władzę, która decyduje o dostępie do częstotliwości radiowych. Owe wielkie firmy radzą sobie nie najgorzej, podczas gdy małe i średnie, będące fundamentem gospodarek krajów rozwiniętych, walczą o przetrwanie. W 2000 roku 1200 firm wytwarzało 80 proc. rosyjskiego PKB. W 2006 było ich już tylko niespełna pięćset. W Ameryce 60 proc. PKB jest dziełem małych i średnich firm. W Japonii – 74 proc. W Rosji odsetek ten nie przekracza 17 proc.[17].

Kreml ma na to wszystko jeden kontrargument: piętnaście lat wolności nie sprzyjało biznesowi, natomiast obecne, autorytarne, lecz stabilne rządy służą mu znacznie lepiej. Z pozoru twierdzenie to wygląda na prawdziwe, ale wymaga bliższej analizy: jak poradziłby sobie Putin, gdyby się zmagał z takimi problemami jak Jelcyn, przy cenach ropy obowiązujących w latach 90.? Jakże odmiennie mogłyby wyglądać osiągnięcia Jelcyna, gdyby miał do czynienia z gospodarką o ustalonej strukturze prywatnej własności, pełnej restrukturyzujących się szybko firm (ku zadowoleniu zagranicznych inwestorów), gdzie dewaluacja i wysokie ceny ropy napędzają wzrost gospodarczy? Sami biznesmeni twierdzą, że wielkim dobrodziejstwem jest poczucie politycznej i gospodarczej stabilizacji. Argument ten jest po części fałszywy: prawdziwie stabilny system to system przejrzysty, w którym ludzie spoza polityki mogą bez trudu pojąć, co się dzieje. W Rosji polityczny proces decyzyjny jest owiany tajemnicą, a nagłe zmiany – jak choćby mianowanie kompletnie nieznanego Wiktora Zubkowa premierem we wrześniu 2007 roku – wzbudzają ożywione dyskusje na temat prawdziwych intencji Kremla. Taka „stabilizacja” jest nieprzewidywalna i w innym aspekcie: ukrywa arbitralną, agresywną działalność państwa. Mimo to, dla wielu firm jest to sytuacja i tak lepsza niż gwałtowne wahania rynku i ponury chaos epoki Jelcyna. Podstawowe zasady kapitalizmu – wymienialność pieniądza, prawo własności, moc prawna umów – może i w praktyce bywają niekiedy łamane, ale nikt nie podważa ich ogólnej słuszności.

Jest faktem, że wysepki powodzenia i nowoczesności są w Rosji niewielkie – w porównaniu z innymi krajami – i toną w morzu zacofania. Choć suma inwestycji zagranicznych w Rosji sięgnęła w 2007 roku budzącej respekt kwoty 150 mld dol., tylko połowę z nich stanowią inwestycje bezpośrednie[18]; pozostałe to papiery wartościowe (akcje i obligacje). Zagraniczne inwestycje bezpośrednie stanowią skromne 7 proc. PKB – dla porównania, na Ukrainie 19 proc., w Polsce 25 proc., w Gruzji 42 proc., a w Estonii aż 59 proc.[19]. Jeśli wykluczymy inwestycje w sektor energetyczny, wyniki Rosji wyglądają jeszcze marniej. Nieliczne firmy – jeśli w ogóle jakiekolwiek – decydują się na otwarcie oddziałów w Rosji, chcą bowiem produkować na eksport. Biurokracja i tragiczny system transportu sprawiają, że koszty biznesu są tu zbyt wysokie. Stan ten żywo kontrastuje z sytuacją w innych dynamicznie rozwijających się gospodarkach – chińskiej, brazylijskiej i indyjskiej. To one są prawdziwymi warsztatami tego świata; Rosja musi dopiero znaleźć swoją niszę przemysłową, jeśli nie liczyć produkcji broni i sprzętu lotniczego, które do dziś korzystają z inwestycji i kapitału ludzkiego pamiętających czasy sowieckiego imperium[20].

W Rosji nadal się ciężko żyje: wprowadzony przez ONZ Wskaźnik Rozwoju Społecznego plasuje ten kraj na 65. miejscu wśród 177 badanych w 2006 roku krajów, tuż za Libią. Od 1991 roku niemal 10 mln ludzi wyemigrowało z Rosji[21]. Gospodarka jest wciąż w znaczącej części zdominowana przez państwo i mało efektywna. Trzy czwarte własności w Rosji (głównie ziemia) należy do państwa. 70 proc. robotników rolnych otrzymuje regulowaną prawem płacę minimalną (co oznacza w praktyce, że z pracy mogą jedynie utrzymać się przy życiu). Do klasy średniej najłatwiej jest należeć osobom samotnym; z dziećmi o wiele trudniej przeżyć. Rodziny są bardziej zależne od tragicznego wprost systemu administracyjnego i bardziej narażone na kolosalną inflację na rynku mieszkaniowym. Najostrzejszym symptomem ukrytej słabości Rosji jest fakt, iż dziesięciolecia niewłaściwego rządzenia sprzyjały powstaniu jednej z najgorszych struktur demograficznych rozwiniętego świata, z niemal najszybciej starzejącą się populacją w Europie[22] (w niektórych krajach postkomunistycznych, takich jak Bułgaria i Gruzja, sytuacja jest podobnie zła)[23]. Na każdy tysiąc mieszkańców Rosji przypada 16 zgonów i tylko 10,6 urodzeń[24]. W najbliższej dekadzie populacja będzie się kurczyć w tempie miliona osób rocznie; według aktualnych szacunków ONZ, do 2050 roku może się zmniejszyć o jedną trzecią. Najbardziej palącym problemem demograficznym jest jednak bardzo wysoka śmiertelność mężczyzn w wieku produkcyjnym – Rosja zajmuje pod tym względem dwudzieste drugie miejsce w świecie. Wskaźnik ten wzrósł z 10,76 na 1000 mężczyzn w 1989 roku do 15,45 w 2001 roku. Od tamtej pory zmniejszył się minimalnie, do 14,65 w 2006 roku. (W Ameryce porównywalny parametr wynosi 8,26, a w Wielkiej Brytanii 10,13). Przyczyny tego stanu rzeczy są złożone: Rosjanie palą i piją więcej, nieomalże najwięcej spośród mieszkańców krajów rozwiniętych. Wśród młodzieży notuje się uzależnienie od narkotyków i rozwiązłość seksualną. Jest to także jedna z przyczyn ograniczonego przyrostu naturalnego, obok skażenia środowiska i nagminnego stosowania aborcji jako środka kontroli urodzeń[25]. Wydatki będą poważne: rząd zamierza wypłacać wyższe zasiłki matkom małych dzieci, zwiększyć wydatki na służbę zdrowia (podnosząc płace i budując nowe szpitale), wprowadzić subsydiowane kredyty hipoteczne, budować więcej domów komunalnych, otworzyć dwa nowe uniwersytety i oferować studentom więcej stypendiów.

Choć brak gotówki nie jest już czynnikiem ograniczającym (gromadząc zaledwie 22 proc. PKB z podatków i opłat, i mając 6-proc. nadwyżkę budżetową, w sensie fiskalnym Rosja jest dziś jednym z najsilniejszych państw świata), postępy w odtwarzaniu infrastruktury i poprawie usług publicznych są boleśnie powolne. Rosja ma na przykład najgorszą służbę zdrowia spośród wszystkich państw uprzemysłowionych. Chroniczny brak wydajności i marnotrawstwo sprawiają, że wielkie projekty realizowane są równie ślamazarnie, jak za czasów komunizmu, a przy tym notorycznie powyżej zakładanych kosztów. Gospodarka rosyjska bez wątpienia ma wielki potencjał – być może nawet na tyle duży, by skłonić ludzi do optymizmu i większej dzietności. Tak długo jednak, jak będzie ona przedmiotem wpływów Kremla motywowanych chciwością i nacechowanych niekompetencją, potencjał ten nie zostanie wykorzystany. Wypaczona ekonomia polityczna jest nie tylko żałosnym marnotrawieniem możliwych korzyści dla mieszkańców Rosji. Wywiera także – podobnie jak fundamentalistyczny feudalizm w Arabii Saudyjskiej – zgubny wpływ na przybyszów z zewnątrz, którzy się z nią stykają. Zachodni biznesmeni handlujący z Rosją i inwestujący w niej, stworzyli potężne lobby prokremlowskie, które wypacza obraz procesów toczących się w kraju. Podobnie jak w przypadku kontaktów biznesu z Arabią Saudyjską (albo Chinami czy Nigerią) pytania o sprawiedliwość i wolność w Rosji pozostają bez odpowiedzi. Za każdym razem, gdy Kreml pokazuje swe prawdziwe oblicze, zachodni biznesmeni przekonują swe rządy, że nie powinny „przesadnie reagować”. Bezwstydnie podążają za swymi portfelami. W latach osiemdziesiątych to liderzy komunistycznych związków zawodowych jeździli do Rosji, żeby nazywać Margaret Thatcher i Ronalda Reagana „podżegaczami wojennymi” i wychwalać „miłujące pokój” kierownictwo Związku Radzieckiego. Dziś owi podróżni są kapitalistami, nie komunistami. To rekiny brytyjskiego biznesu zjechały w czerwcu 2007 roku do Sankt Petersburga, by sławić probiznesową politykę Kremla i narzekać na „emocjonalne wybuchy” Tony’ego Blaira, który ledwie kilka dni wcześniej, w jednym ze swych ostatnich wystąpień na stanowisku premiera, ostrzegał potencjalnych inwestorów o politycznym ryzyku robienia wielkich interesów z Rosją.

Ciężkoręcy włodarze Rosji i ich partnerzy biznesowi zyskują aplauz za ustabilizowanie gospodarki kraju; nikt jednak nie zamierza ich karcić za pogardę dla zachodnich norm. Zachodni bankierzy w Rosji starają się wprowadzać miejscowe firmy na międzynarodowe rynki kapitałowe, wygładzając ich surową formę tylko na tyle, by zdołały przyciągnąć zagranicznych inwestorów. Czołowe firmy księgowe świata czynią ich księgi zdatnymi do pokazania światu; najskuteczniejsze firmy z branży PR prowadzą im kampanie reklamowe; słynne firmy konsultingowe doradzają w kwestii zarządzania. Inwestorzy instytucjonalni z Londynu, Frankfurtu, Tokio i Nowego Jorku kupują udziały i obligacje. Podobnie jak komunistyczni związkowcy sprzed lat przymykali oko na straszne warunki życia robotników w Związku Radzieckim, tak dziś zagraniczni kapitaliści ignorują sposób, w jaki Kreml traktuje prawo własności rosyjskich i obcych biznesmenów. W gruncie rzeczy nawet nie ignorują tego zjawiska, ale współuczestniczą w nim. Weźmy na przykład przerażającą rolę jednego z audytorów ze światowej „wielkiej czwórki”, PricewaterhouseCoopers, w usprawiedliwieniu kremlowskiego ataku na Jukos.

Niektórzy powątpiewali w ukontentowanie okazywane przez PwC w chwili, gdy akceptował on kontrakt na audyt w tej firmie w 1995. Wizerunek Jukosu był wówczas mniej więcej tak fatalny, jak to tylko jest możliwe w rosyjskich spółkach naftowych. Staranność, z jaką założyciele oczyszczali strukturę firmy, dowiodła jednak słuszności tej decyzji. W roku 2003 Jukos miał bodaj najprzejrzystsze księgi ze wszystkich rosyjskich przedsiębiorstw naftowych (na pewno lepsze niż Gazprom, który z jednej strony zachwycał udziałowców wysokimi dywidendami, a z drugiej ujawniał tylko minimum danych o wysokości kosztów, wynagrodzeniach, zakupach i przychodach). W czerwcu 2007 roku PwC przyznał się jednak do błędu i wycofał raporty audytorskie z ostatnich dziesięciu lat. „PwC wyraża obecnie przekonanie, że informacje i dane przedstawione (...) przez były zarząd Jukosu mogły nie być prawdziwe”, ogłoszono w oświadczeniu[26]. Kreml tylko na to czekał; wykorzystał owo oświadczenie jako dodatkowy dowód na potwierdzenie tezy, iż Jukos jest rosyjskim odpowiednikiem Enronu i że Chodorkowski zdefraudował dziesiątki miliardów dolarów należących do firmy. Chodziło rzecz jasna o jego skazanie na dalsze, długoletnie więzienie za oszustwo, zanimby uzyskał prawo do zwolnienia warunkowego. A przecież ledwie kilka miesięcy wcześniej PwC uparcie się opierał naciskom Kremla, broniąc swoich audytów. Za postawę tę poniósł jednak surową karę. W marcu 2006 roku policja i inni śledczy weszli do jego biur i skonfiskowali komputery oraz dokumenty. Sąd orzekł, iż firma płaciła zaniżone podatki i pomagała Jukosowi w podobnym procederze. Przedstawiciele PwC twierdzili, że firma nie ponosi winy, i odwoływali się od wyroku. Prokuratura przyznała później, że audytor istotnie nie uczynił nic złego. Presja jednak rosła; władze najwyraźniej zmierzały do uniemożliwienia PwC działalności w Rosji. Nawet najdrobniejszy przejaw niezadowolenia wobec władzy źle wróży firmie operującej w tym kraju. Niektóre, pragnąc okazać lojalność Kremlowi, całkiem zrezygnowały z usług PwC. Wydawało się, że zagrożony jest nawet lukratywny kontrakt audytorski z Gazpromem.

PwC usprawiedliwia swoją zmianę stanowiska dwojako. Po pierwsze twierdzi, że został wprowadzony w błąd przez zarząd Jukosu co do prawdziwej sytuacji w firmie w latach 2002–2004. Podobno dopiero w połowie 2007 roku otrzymał nowe informacje o tym, iż trzy firmy handlowe zajmujące się sprzedażą produktów Jukosu są w istocie własnością udziałowców firmy-matki. Wygnany zarząd koncernu zaprzecza tym rewelacjom, twierdząc, że sposoby działania firmy, które władze rosyjskie teraz krytykują, zostały wcześniej przygotowane w bliskiej współpracy z PwC, tak by nie było żadnych wątpliwości co do tego, iż są zgodne ze standardami zarówno krajowej, jak i międzynarodowej księgowości.

PwC jednak zawzięcie wypiera się jakiejkolwiek winy, sprzeciwia także sugestiom, jakoby ugiął się pod presją rządu. Być może jest to prawda, ale pozostaje bez odpowiedzi pytanie, w jaki sposób rzekomo nielegalne sposoby działania Jukosu umknęły uwadze audytorów. Skoro świetnie wyszkoleni i doskonale opłacani ludzie, pracujący dla jednej z najlepszych firm księgowych świata, nie zdołali dostrzec ewidentnego złamania zasad regulujących współpracę powiązanych ze sobą podmiotów gospodarczych, to powinni byli usłyszeć zarzut zaniedbania obowiązków. Jeśli zaś wiedzieli o wszystkim i nie zaprotestowali, zdaniem niektórych powinni byli usłyszeć zarzut współudziału w przestępstwie unikania podatków przez Jukos.

Gdyby jednak działalność tego ostatniego nie była de facto unikaniem podatków, ale – jak twierdził pierwotnie PwC – całkiem legalnym posunięciem (przynajmniej wedle nieprecyzyjnych standardów rosyjskiego prawa), wyjaśnienie tej kwestii byłoby jeszcze bardziej niepokojące. Mogłoby bowiem oznaczać, że PwC został zastraszony przez Kreml i zmuszony do porzucenia klienta. Bez wątpienia dziwnie brzmi ostatni ustęp oświadczenia wydanego przez PwC przy okazji wycofania raportów:

Dodatkowo, na podjęcie przez PwC decyzji o wycofaniu raportów miał wpływ fakt, iż niektórzy z byłych udziałowców i członków zarządu Jukosu nadal zachęcają innych do polegania na raportach audytorskich PwC.

Trudno zrozumieć, dlaczego jakakolwiek firma księgowa mogłaby mieć coś przeciwko temu, że były (obecny albo przyszły) zarząd współpracującego z nią podmiotu zachęca innych, by polegali na jej raportach audytorskich. Raporty przecież po to właśnie są, by na nich polegać. To dlatego – przynajmniej w normalnych krajach – od publicznie działającej spółki wymaga się ich przedstawiania.

I nie chodzi tu wyłącznie o pieniądze: jeżeli sprawa Kremla przeciwko Jukosowi została sfabrykowana, to w więzieniu znaleźli się niewinni ludzie; niektórzy z nich mogą tam nawet umrzeć. Zdarza się, że władze przenikniętego korupcją kraju nadużywają systemu prawnego, by zająć majątek przeciwników i wtrącić ich do więzienia. Byłoby jednak wielkim zawodem, gdyby się okazało, że pomagali im w tym ludzie, którzy z definicji powinni stać na straży uczciwości w świecie finansów.

Jeszcze dziwniejsza jest sytuacja, w której zagraniczni biznesmeni tolerują to, jak źle są traktowani. Każdy z finansowanych przez Zachód projektów z sektora wydobywczego, zainicjowanych w latach dziewięćdziesiątych, został w całości lub części przejęty przez Kreml i jego sojuszników. Mimo to nikt otwarcie nie protestował. Shell i BP padły ofiarą ciekawej idei Kremla, wedle której kapitał i doświadczenie zagranicznych kontrahentów są pożądane, natomiast ich kontrola nad projektem – a zwłaszcza odprowadzanie za granicę godziwych zysków – już nie. W grudniu 2006 roku Royal Dutch Shell sprzedał większość swoich udziałów w gigantycznym projekcie gazowym Sachalin-2 Gazpromowi – po tym, jak rząd rosyjski podał go do sądu za „niszczenie środowiska”, żądając 30 mld dol. odszkodowania. Otrzymał za nie 7,5 mld dol. w postaci gotówki i akcji – o wiele mniej niż wynosiła rzeczywista wartość jego udziału w projekcie. EBOiR również wycofał się z tego przedsięwzięcia. Mimo to szef Shella, Jeroen van der Veer, podziękował Putinowi za rozwiązanie problemu i oświadczył, że jego firma nadal będzie inwestować w Rosji. Zachodnie koncerny energetyczne tak rozpaczliwie pragną udziału – jakiegokolwiek udziału – w rosyjskich zasobach węglowodorów, że zrobią wszystko, byle się nie poskarżyć. Nawet największe z amerykańskich firm nie są tu wyjątkiem. Exxon jest najpoważniejszym udziałowcem w wysoce dochodowym, sąsiednim projekcie realizowanym na Sachalinie, ale i on podpadł Kremlowi. W 2006 roku przegrał apelację w sprawie przedłużenia licencji produkcyjnej. W 2007 Kreml zablokował jego plany sprzedaży gazu Chinom. Rosyjska filia BP, TNK, posiadała licencję na eksploatację pola gazowego Kowykta na Syberii, o złożu wielkości 2 bln m^3. Licencja zobowiązywała firmę do wydobywania 9 mld m^3 rocznie, z czego jedna trzecia miała trafiać do lokalnych klientów, a reszta na eksport do Chin. Gazprom, rosyjski monopolista w eksploatacji rurociągów eksportowych, zablokował sprzedaż. Koncern BP musiał sprzedać swoje prawie 63-proc. udziały, warte wiele miliardów dolarów, za mniej więcej 800 mln[27]. Mimo to zarząd BP przedstawił całą sytuację jako pozytywną. Firma stała się „strategicznym partnerem” Gazpromu i jeśli pomoże stronie rosyjskiej w dokonywaniu inwestycji za granicą, będzie mogła na nowo wykupić 25 proc. udziałów w projekcie.

Bodaj najsmakowitszą ironią naładowany jest następujący fakt: jeden z największych stronników Kremla nie tylko nie ma prawa wjazdu do Rosji, ale także może wylądować w więzieniu za przestępstwa podatkowe, jeśli się tam kiedyś zjawi. Czarujący, elokwentny, dynamiczny William Browder, obywatel brytyjski pochodzenia amerykańskiego, bronił Rosji na niezliczonych konferencjach poświęconych inwestycjom oraz przed wieloma innymi gremiami. Z przekonaniem powtarzał, że przybysze z Zachodu nie mogą okazywać zniecierpliwienia i że modernizacja gospodarki nastąpi, gdy tylko rosyjskie firmy podniosą standardy działania, by dopasować się do wymagań inwestorów. Jego technika inwestycyjna – stosowana z dużym powodzeniem – polegała na kupowaniu udziałów w rosyjskich firmach, a następnie wszczynaniu hałaśliwej, i zwykle skutecznej, kampanii krytyki fatalnych nawyków kadry kierowniczej. Na ogół prowadziła ona do wprowadzenia zmian – czasem kosmetycznych, ale częściej realnych. „Kuracja Browdera” była może boleśnie orzeźwiająca, ale w rezultacie jej ofiary mogły cieszyć się wyższymi cenami swych udziałów. Celem akcji Browdera były między innymi najpotężniejsze z rosyjskich firm, takie jak Gazprom i Sbierbank, kontrolowany przez państwo gigant bankowy. Inwestorzy jego własnej firmy, Hermitage Capital, z pewnością zacierali ręce. Jej wartość wzrosła siedmiokrotnie, odkąd Putin został prezydentem – stała się największym funduszem inwestycyjnym w Rosji. Wysokie prowizje zapewne wydają się owym szczęśliwcom w pełni usprawiedliwione. Środki, które Browder przyciągnął do Rosji, powinny uczynić zeń bohatera narodowego... A jednak, w listopadzie 2005 roku, zawrócono go z moskiewskiego lotniska Szeremietiewo, powołując się na bliżej nieokreślone względy bezpieczeństwa narodowego. Tocząc kampanię przeciwko kolesiostwu i na rzecz ochrony praw inwestorów, najwyraźniej nadepnął na odcisk komuś bardzo wpływowemu. Znamienne jest to, że Browder mimo wszystko nadal się upierał, iż Rosja jest istnym eldorado dla inwestorów, a kłopotliwa sytuacja, w której się znalazł, to nieporozumienie. Radośnie objaśniając wskaźniki obrazujące wzrost gospodarczy, utrzymywał, że oto wkrótce Rosja zostanie jednym z najlepiej prosperujących krajów świata. Nie zraził się nawet wtedy, gdy latem 2007 roku ekipa dwudziestu pięciu śledczych urządziła nalot na jego moskiewskie biuro, by skonfiskować dokumenty i komputery – uznał, że to atak „umotywowany politycznie”. Kilku kluczowych członków kadry zarządzającej jego funduszem w pośpiechu opuściło kraj. Dla kogoś, kto nie rozumie zawiłości rosyjskiej etyki biznesowej, postawa Browdera może się wydawać osobliwa. Skoro czołowy inwestor zagraniczny może zostać publicznie upokorzony przez stróżów prawa „z przyczyn politycznych”, to należy przypuszczać, że coś niedobrego dzieje się w stosunkach między światem polityki a wymiarem sprawiedliwości.

Moralna krótkowzroczność jest niezdrowa nie tylko dla prawdy, sprawiedliwości i uczciwości w Rosji. Osłabia też świat zewnętrzny. Kraje Zachodu dość późno zaczynają pojmować, czym grozi umożliwianie Rosji zakupów w sektorze infrastruktury gazowej, takiej jak lokalne sieci dystrybucyjne. Kreml, który już kontroluje wszystkie gazociągi Wschód-Zachód, sprawuje dzięki nim jeszcze silniejszą władzę nad rynkiem energetycznym. Umowa Gazpromu z największym koncernem energetycznym Niemiec, E.ON Ruhrgas, dała mu świetną pozycję polityczną w tym kraju. W nadziei na uniknięcie tego samego losu rząd brytyjski próbował zniechęcić Gazprom do zabiegania o przejęcie największej sieci dystrybucyjnej w kraju zwanej Centrica. Ale czy Centrica odmówi przyjęcia oferty, jeśli poprze ją brytyjski gigant energetyczny BP? Przypomina to sytuację, w której ofiara gwałtu najpierw dziękuje gwałcicielowi za to, że nie będzie zbyt brutalny, a następnie przystępuje do interesów z nim. W osobistych stosunkach takie upokorzenie byłoby możliwe tylko w świecie, w którym etyka i szacunek dla samego siebie straciły znaczenie. I właśnie coś takiego się dzieje w stosunkach zachodniego biznesu z Rosją. Rosnieft na przykład jest w praktyce nadwornym koncernem naftowym Kremla. Jego szef, pan Sieczin, jest jednym z najbogatszych ludzi w Rosji. Dzięki serii ustawionych przetargów Rosnieft przejął za bezcen aktywa Jukosu. A jednak, gdy zaoferował na londyńskiej giełdzie papierów wartościowych 13 proc. swych akcji, bez trudu zgarnął za nie 10,4 mld dol. Finansiści tacy jak George Soros wzywali zachodnie instytucje do bojkotu tej oferty; pan Iłłarionow nazwał ją nawet „zbrodnią na narodzie rosyjskim”. Gdyby rosyjski oszust spróbował sprzedać fałszywe jaja Fabergé na ulicach Londynu, odziani w prążkowane garnitury kapitanowie świata finansów raczej nie ustawialiby się w kolejce, by je kupić: wszak obrót kradzionymi towarami jest przestępstwem. Nic jednak nie przeszkodziło tymże inwestorom w nabywaniu akcji Rosnieftu, bankierom w ich promowaniu, a maklerom w obracaniu nimi. Martwiło ich tylko to – zapewne słusznie – że polityczni kolesie i figuranci w zarządzie firmy zdają się mieć wątłe pojęcie o tym, jak kierować gigantycznym koncernem naftowym.

Podobnie jak woda, pieniądze zwykle spływają w dół. Ponad dwadzieścia dużych rosyjskich firm, o łącznej wartości rynkowej 625 mld dol., jest dziś notowanych na giełdzie w Londynie. Dziewięć z nich pojawiło się w 2007 roku. Dla porównania, na giełdzie nowojorskiej, gdzie prześwietla się spółki bardziej starannie, notowanych jest tylko pięć. Londyn jest też ośrodkiem handlu rosyjskimi obligacjami korporacyjnymi. W 2007 roku sprzedano ich za łączną kwotę 33 mld dol.; cztery lata wcześniej było to zaledwie 11 mld. Wielka Brytania jest drugim co do wielkości źródłem zagranicznych inwestycji bezpośrednich w Rosji; wymiana dwustronna potroiła się od 2001 roku, osiągając w 2006 wartość 16,3 mld dol. Dobrze, że przynajmniej napływ brudnych pieniędzy z Rosji do Wielkiej Brytanii jest ograniczony, gdyż inne kierunki wydają się bardziej kuszące. Laikowi rosyjskie miliardy mogą się wydawać kolosalnymi pieniędzmi, ale są niczym w porównaniu z majątkiem płynącym z Chin, Zatoki Perskiej, krajów rozwiniętych. Choć wydaje się, że rosyjskie firmy są potężne, większość z nich handluje w Londynie ledwie ułamkiem swoich akcji.

W Niemczech, dla odmiany, wpływy firmy Kreml Inc. wydają się odpowiednio silniejsze. Rosja jest szybko rozwijającym się partnerem handlowym: jej eksport wzrósł z 15 mld euro w 2004 roku do 23,4 mld euro w 2006[28]. A przecież ledwie kilka miesięcy po ustąpieniu ze stanowiska kanclerza Gerhard Schröder został prezesem konsorcjum Nord Stream, planującego budowę tzw. Gazociągu Północnego na dnie Bałtyku (zob. Rozdział 7). W dobie zimnej wojny politycy i urzędnicy z Zachodu, którzy odważyli się przyjąć pieniądze od Kremla, ryzykowali utratą twarzy na gruncie zawodowym, a nawet groził im sąd. Dziś – biznes to biznes[29].

Takie podejście może się sprawdzić w kontekście podbicia zysków firmy i zwiększenia wartości jej akcji w perspektywie jednego roku rozrachunkowego. Na dłuższą metę jednak korzyści są problematyczne: kto wierzy, że kapitalizm jest systemem, w którym pieniądze znaczą więcej niż wolność, będzie zgubiony, gdy ludzie, którzy nie wierzą w wolność, zaatakują, używając pieniędzy. Rosja spostrzegła, że najsłabszym elementem zachodniego podejścia do życia jest brak refleksji nad moralną bazą kapitalizmu: skoro liczą się tylko pieniądze, to dlaczego pieniądze Kremla miałyby być gorsze od innych? Ci sami ludzie Zachodu, którzy uważają Rosję za plac zabaw, na którym ryzyko polityczne jest „wliczone w cenę”, byliby przerażeni, gdyby tę samą pogardę dla prawa własności i interesu publicznego zaczęto okazywać w ich ojczyznach. A dzień ten wcale nie jest tak odległy. Stworzenie głębokich i płynnych rynków energetycznych jest jednym z najlepszych sposobów na wyzwolenie się z duszącego uścisku Kremla. Niemieckie firmy z sektora energetycznego są zdecydowanie przeciwne proponowanej przez Unię Europejską liberalizacji rynku, po części dlatego, że wstrząsnęłaby ona ich przytulnymi kartelami, a po części dlatego, że Rosja, ich najbliższy partner w interesach, jest jej przeciwna. Rząd niemiecki popiera je w całej rozciągłości. Jeżeli uda mu się przekreślić plany UE, system energetyczny stanie się mniej bezpieczny, wzrosną ceny, a ostatecznie obywatele Europy utracą cząstkę swej wolności. Kreml zaś może się spodziewać jeszcze większych profitów i jeszcze poważniejszych wpływów politycznych.

Błędem byłoby postrzeganie tej sytuacji w kategoriach triumfu zwykłego oportunizmu. Podejście Kremla do Zachodu, na poły cyniczne, na poły wrogie, opiera się na coraz systematyczniejszym sposobie postrzegania świata: krótko mówiąc, na ideologii. Wielu uważało, że umarła ona wraz ze Związkiem Radzieckim. Jak dowiedziemy w kolejnym rozdziale – mylili się.

[1] Relacja ta w istocie dotyczy roku 2008 do 2000. Produkt krajowy brutto Rosji (nominalnie) w roku 2008 osiągnął wartość 1299,7 mld dol., na koniec 2000 – 195,9 mld dol., a zatem zwiększył się o 6,6 (http://pl.tradingeconomics.com/russia/gdp). Wedle tego samego portalu wartości, o których pisze autor, wyniosły odpowiednio w 2007: 989,9 mld dol., w 1999: 271 mld dol., a zatem zwiększyły się o 3,6 (dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[2] Tego typu uśrednione dane mogą być mylące; zawyżają je dochody nielicznych niezwykle zamożnych Rosjan.

[3] Przeciętne wynagrodzenie w Rosji na koniec 2014 r. wyniosło 32 546 rubli, czyli 524 dol. (http://pl.tradingeconomics.com/russia/wages; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[4] W 2013 roku wedle szacunków Central Intelligence Agency poniżej granicy ubóstwa żyło 11 proc. Rosjan (https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[5] W 2013 roku wedle szacunków Central Intelligence Agency pod względem PKB (nominalnie) Rosja zajmowała 7. miejsce na świecie (https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[6] Obecnie Rosja zmaga się z istotnym spadkiem cen ropy naftowej. W połowie lutego 2015 roku za baryłkę ropy rosyjskiej trzeba było zapłacić ok. 55 dol. (http://nafta.wnp.pl/notowania/ceny_ropy/; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[7] W 2013 roku łączne dochody budżetowe ze sprzedaży ropy naftowej i gazu ziemnego wyniosły 246 mld dol. (http://www.eia.gov/todayinenergy/detail.cfm?id=17231; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[8] W 2014 roku dług publiczny do PKB wynosił 13,41 proc. (http://pl.tradingeconomics.com/russia/government-debt-to-gdp; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[9] W 2013 roku rynek reklamy w Rosji szacowano na około 10,33 mld dol. (http://wyborcza.biz/biznes/51,101562,15574805.html?i=1; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[10] Economist Intelligence Unit – firma powiązana z magazynem The Economist, zajmująca się sporządzaniem profesjonalnych prognoz ekonomicznych, analiz, raportów etc. – przyp. tłum.

[11] Firmę przejęły w 2012 r. Renault i Nissan. Są właścicielami 67,13 proc. udziałów w utworzonej w styczniu 2015 r. spółce Avtovaz-Renault-Nissan Purchasing Organization (ARNPO) – przyp. Kurhaus.

[12] Według prognozy PricewaterhouseCoopers z lutego 2015 r. w wyniku spowolnienia gospodarki i załamania kursu rubla sprzedaż aut w Rosji spadnie od 35 do nawet 25 proc. Prognoza ta być może wiąże się z zanotowanym w styczniu tego roku załamaniem liczby nowo rejestrowanych samochodów (co odzwierciedla w tym kraju rzeczywistą ich sprzedaż): z 270 653 w grudniu 2014 r. do 115 390 w styczniu 2015 (http://www.tradingeconomics.com/russia/car-registrations; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[13] Kreml pragnie wskrzeszenia rosyjskich fortun w dziedzinie wysokich technologii. W kwietniu 2007 roku Putin obwieścił rozpoczęcie wartego 7 mld dol. programu rozwoju nanotechnologii. Kolejne 1,2 mld trafi do wspieranego przez państwo funduszu technologicznego. Doświadczenie przeszłości uczy jednak, że pieniądze zostaną rozkradzione lub w inny sposób zmarnowane. Państwo rosyjskie dowiodło już, że jest fatalnym dysponentem majątku narodowego. Głównym beneficjentem programu będzie Instytut Kurczatowa w Moskwie, kierowany przez – cóż za przypadek! – bliskiego kolegę Putina, Michaiła Kowalczuka. Gdyby Kreml naprawdę chciał poprawić kondycję firm z sektora IT, mógłby zacząć od komputeryzacji sektora publicznego na szczeblu podstawowym oraz wprowadzenia surowych praw ochrony własności intelektualnej.

[14] Strona źródłowa wygasła.

[15] Łatwo dostrzec, w czym tkwi pokusa. W 2006 r. szwajcarski sąd orzekł, iż ówczesny minister komunikacji Leonid Reiman, bliski, osobisty przyjaciel Putina, jest właścicielem aktywów w rosyjskim sektorze telekomunikacyjnym, wartych ponad miliard dolarów. Reiman nie miał z tego tytułu najmniejszych problemów: wydał oświadczenie, w którym wszystkiemu zaprzeczył, po czym spokojnie kontynuował pracę na ministerialnej posadzie.

[16] W marcu 2013 r., jak donosiły wszystkie media na świecie, przegrał walkę z rakiem – przyp. Kurhaus.

[17] Strona źrodłowa wygasła.

[18] W 2014 r. wyniosły one 11 195 mln dol. (http://pl.tradingeconomics.com/russia/foreign-direct-investment; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[19] Zob. http://ej.ru/?a=note&id=7187 (po rosyjsku; dostęp 25.02.15)

[20] Dziedzictwem przeszłości jest 3500 instytutów naukowych i uniwersytetów, które co roku wypuszczają 200 tys. absolwentów.

[21] Galina Stoliarowa w Transitions Online, 12 lipca 2007. http://www.ceeol.com/aspx/issuedetails.aspx?issueid=a791f8d8‒778c-40aa-8907‒024c97095276&articleId=474a662c-7893‒4d2f-8eb3‒8142ccb7aa23 (dostęp 25.02.15, tylko dla abonentów).

[22] Wskaźnik dzietności wyniósł w Rosji w 2014 r. około 1,61 (https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2127rank.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[23] Od upadku Związku Radzieckiego populacja Rosji zmniejsza się rocznie o 0,5 proc., od 149 mln mieszkańców w 1992 roku, do 142 mln dziś. Zjawisko to przesłania częściowo migracja etnicznych Rosjan z innych części dawnego Związku Radzieckiego, ale to źródło już prawie wyschło. Kurczenie się populacji nabiera więc tempa. Istnieją jednak i pewne optymistyczne oznaki. Śmiertelność niemowląt spadła o jedną piątą, a odsetek zgonów wśród matek o 8 proc. Wskaźnik urodzeń wzrósł z 8,27 na 1000 w 1999 roku do 14,14 w 2006. (Dla porównania, w Stanach Zjednoczonych tegoroczny odsetek urodzeń to 14,14, a w Wielkiej Brytanii 10,71). Możliwe, że po części jest to zasługa apeli Putina, kurczących się obszarów biedy oraz lepszej pomocy państwa dla matek, ale w gruncie rzeczy to tylko statystyczne pozory: na początku lat 80. przyrost naturalny w Związku Radzieckim był bardzo wysoki; dziś rzesze urodzonych wtedy kobiet są gotowe do macierzyństwa.

[24] W 2014 r. wskaźnik ten wyniósł dla urodzeń: 11,87 na każdy 1000 mieszkańców, dla zgonów: 13,83 (https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/rs.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[25] Każdego roku dokonuje się w Rosji co najmniej 1,5 mln aborcji. Badania wskazują, że 10 do 15 proc. zabiegów w ogóle się nie rejestruje. Putin uznał kryzys demograficzny za najpoważniejszy problem kraju i poprosił parlament o zwiększenie stypendiów dla rodzin adoptujących dzieci do 166 dolarów miesięcznie.

[26] Strona źródłowa wygasła.

[27] Realna wartość udziałów, wedle szacunków bankowców, mogła być kilkakrotnie wyższa.

[28] Rosyjski eksport do Niemiec wyniósł w 2014 roku 27482,80 mln dol. (http://pl.tradingeconomics.com/russia/exports-to-germany; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[29] Zob. http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=633868 (po rosyjsku; dostęp 25.02.15).

Rozdział 5

„Nowy carat”. Co popycha przywódców Rosji do działania?

Gdy upadek Związku Radzieckiego zakończył zimną wojnę, wydawało się, że wraz z nim umarła też ideologia. Siedem dziesięcioleci komunizmu uczyniło Rosjan wielce podejrzliwymi wobec wielkich konceptów i wyczerpanymi próbami ich zaimplementowania. Audycje radiowe wychwalające ideę marksizmu-leninizmu oraz zalety centralnego planowania we wszystkich zakątkach kraju zakończyły się wreszcie za czasów Gorbaczowa. Ogłupiająca gimnastyka mentalna zwana materializmem dialektycznym, niegdyś obowiązkowa dla każdego ucznia szkoły średniej, wreszcie zniknęła z programu nauczania. Choć Lenin, Stalin i Chruszczow pozostali w pamięci narodu jako szacowni przywódcy z dawnych dni, wspomnienia o Michaile Susłowie, szarej eminencji Kremla, który przez trzy dekady służył jako członek Politbiura odpowiedzialny za ideologię, rozpłynęły się jak mgła nad rzeką Moskwą. Powód był prosty: ideologia komunistyczna okazała się totalną porażką, a pragmatyczny kapitalizm z Zachodu odniósł niekwestionowane zwycięstwo. Puste półki w sowieckich sklepach stanowiły odzwierciedlenie pustki państwowej ideologii. Skoro sensem systemu był dobrobyt robotników, to dlaczego żyło im się o tyle gorzej niż ich ponoć „zniewolonym” kolegom z kapitalistycznego piekła? Poza granicami Rosji sowiecka ideologia radziła sobie tylko trochę lepiej – tam, gdzie ludzie nie doświadczyli jej „zalet” w praktyce[1]. Po 1991 roku nawet ostatni aktywni komuniści zapomnieli o ideologii, mówiąc w swym manifeście o nostalgii, równości społecznej i porządku, a jednocześnie wyrzekając się chciwości, niesprawiedliwości i chaosu. Choć nadal posługiwali się symbolami i sloganami z przeszłości, tylko nieliczni wspominali, że marzy im się wskrzeszenie gospodarki planowej oraz jednopartyjne państwo.

W rezultacie przez całe lata 90. Rosja była swego rodzaju politycznym bazarem, na którym w zaimprowizowanych kioskach oferowano wszystko: od rozcieńczonego komunizmu po ultranacjonalizm, od teokracji po radykalny liberalizm i pragmatyczną politykę wzorowaną na zachodniej. Zwolennicy tej ostatniej przejęli nawet etykietki od swych liberalnych, konserwatywnych, chrześcijańskich i socjaldemokratycznych kolegów z Europy. Niestety, owe embriony partii w stylu zachodnim cierpiały na chroniczny brak członków, a ich idee zapuszczały w Rosji nader płytkie korzenie. Większość nie stała się niczym więcej niż fanklubami wybijających się osobowości. Pieniądze pochodziły od „sponsorów” – albo od wpływowych biznesmenów, albo od zamożnych urzędników. Mimo to owe zbieraniny nazywały się szumnie partiami politycznymi, prowadziły tak jak one (zwykle głośne) kampanie polityczne i walczyły na równi z nimi w wyborach. Sondaże wskazywały na spadki i wzrosty partii o nijakich nazwach, takich jak choćby „Naszym Domem Jest Rosja”[2].

Wkrótce stało się jasne, że przeszczepienie polityki w stylu zachodnim na grunt rosyjski nie będzie łatwe. Prawdę rzekłszy przeszczep został całkowicie odrzucony. Nikt nie rozumiał, jakich właściwie idei politycznych bronią owe partie. Większość popierała lepszą „politykę socjalną” (nic dziwnego, skoro miliony otrzymywały emerytury z opóźnieniem – jeśli w ogóle). Melanż uprawianych form politycznych wzbogacały agresja i ksenofobia, jako że rosyjskie społeczeństwo stopniowo traciło swój początkowy, naiwny entuzjazm wobec wszystkiego, co zachodnie. Coraz częściej winą za problemy gospodarcze i społeczne obarczano „obcych”[3]. Już na pierwszy rzut oka było jasne, że prawdziwym celem większości z tych partii jest wywalczenie miejsc w parlamencie i pozostanie na nich. W wyborach do Dumy w grudniu 1993 roku na scenie pojawiła się pierwsza partia całkiem nowego rodzaju: Liberalni Demokraci Władimira Żyrinowskiego. O dziwo, jej członkowie zdobyli przerażająco wysokie, 20-proc. poparcie. Nie byli przy tym ani liberałami, ani demokratami, lecz ekstremistami, niekiedy wręcz karykaturalnymi. Żyrinowski obiecywał na przykład darmową wódkę, jeśli tylko zostanie wybrany; proponował też zbudowanie olbrzymich wentylatorów, które zdmuchiwałyby odpady radioaktywne w stronę państw bałtyckich. Później sugerował też, że amerykańskiej sekretarz stanu, Condoleezzie Rice, dobrze by zrobił zbiorowy gwałt w wykonaniu rosyjskich żołnierzy[4]. Trudno było orzec, czy Żyrinowski jest prymitywnym klaunem, realnym zagrożeniem, pazernym oportunistą czy może wszystkim tym naraz. Choć publicznie niemal zawsze dążył do konfrontacji, jego deputowani na ogół głosowali zgodnie z wolą Kremla. Niektórzy się zastanawiali, czy jego partia nie jest aby tworem FSB; inni z kolei uważali, że po prostu oddaje swoje głosy temu, kto da więcej. Tak czy owak, główną misją Żyrinowskiego – zamierzoną czy nie – było łamanie kolejnych tabu; w porównaniu z nim inni politycy wydawali się nad wyraz rozsądni.

Bez względu na partyjne etykietki, wszyscy rosyjscy politycy zmagali się z jednym problemem: ile dumy, a ile wstydu powinna wzbudzać w nich sowiecka przeszłość Rosji. Wyrażanie czystej dezaprobaty mogło oznaczać odesłanie do natychmiastowego, politycznego niebytu. Trudno jednak było znaleźć w przeszłości coś, czym warto by się było chlubić. Niektórzy uciekali się do prostej nostalgii, oskarżając Gorbaczowa i Jelcyna o zdradę i niekompetencję, a przez to o doprowadzenie do upadku supermocarstwa. Takie poglądy trafiały do przekonania zwłaszcza starszych i mniej wykształconych wyborców, ale pozostałym trudniej je było wmówić. Można więc było się odnieść do Rosji przedrewolucyjnej: jak grzyby po deszczu wyrastały wizerunki Romanowów i symbole Kościoła prawosławnego. Tyle, że odwołania do czasów carskich budziły mieszane uczucia: czy bardziej warto idealizować cara Mikołaja II, czy może jego beznadziejnie nieskutecznych, demokratycznych oponentów? Feudalna, zacofana Rosja z pewnością nie była aż taka zła, jaką ją malowali komuniści. Gdyby nie wojna i bolszewizm, zapewne wyewoluowałaby w coś o wiele lepszego: może w monarchię konstytucyjną, przypuszczalnie bardziej wolną i lepiej prosperującą niż tragiczny eksperyment w wykonaniu komunistów. Trzeba było jednak ogromnej siły woli, by uwierzyć, że bezlitosne i niekompetentne rządy Mikołaja II miały w sobie cokolwiek godnego podziwu.

Dylemat ten zresztą dręczy Rosję od ponad wieku. Czyżby ta współczesna kontynuowała tradycję XIX-wiecznych słowianofilów, patriotów-mistyków, gardzących zachodnim materializmem i indywidualizmem, czy może raczej racjonalistów, wielbicieli Zachodu, pragnących, by Rosja otworzyła się na wszystko, co najlepsze w zewnętrznym świecie? W całym tym zamieszaniu tęsknota za Związkiem Radzieckim konkurowała z cokolwiek naiwnym, prozachodnim liberalizmem, rozwodnioną wersją carskiej nostalgii i całym bukietem wymyślnych teorii o niespełnionym przeznaczeniu duchowym Rosji, siły jednoczącej Eurazję. Panteon rosyjskich bohaterów był zaiste zdumiewający: od Romanowów po Andrieja Sacharowa[5], przez kosmonautę Jurija Gagarina[6] oraz samego Lenina. Ten ostatni wciąż jeszcze spoczywa niepogrzebany, zabalsamowany niczym świecki święty, w swym mauzoleum opodal Kremla. Jak twierdzi dziś większość Rosjan, był nieco mniej zły niż Stalin. Ofiary Gułagu mogą opowiadać swoje historie, ale przewodnicy w moskiewskim muzeum FSB i tak wam powiedzą, że tajna policja też cierpiała prześladowania za czasów Stalina. Zachwyt nad gospodarczymi osiągnięciami Związku Radzieckiego przepadł jednak bez śladu; pozostała tylko duma z jego znakomitej nauki i techniki.

Z biegiem lat ten galimatias tylko się potęgował, bo nawet i w samym Związku Radzieckim poglądy historyczne nie były jednorodne – jak traktować ludobójstwo i jego sprawców? Jak sobie radzić z rosyjskim nacjonalizmem? W latach 20. oficjalna linia komunistów brzmiała następująco: rosyjski imperializm uosabiał czyste zło, podobnie jak rosyjski kapitalizm. Nierosyjskie kultury i języki, takie jak tatarski, maryjski, komi i tym podobne, uzyskały oficjalny status, i przez kilka lat przeżywały kulturowy renesans[7]. Za czasów Stalina nastąpił ostry zwrot. Sowiecki komunizm i rosyjski szowinizm stały się nieomal nierozróżnialne. Ilustrują to pierwsze słowa sowieckiego hymnu z 1944 roku:

Niezłomny nasz związek republik swobodnych,

Co wielka Ruś w bojach wydała na świat.

Niech żyje stworzony nam z woli narodów,

Braterski, zwycięski, potężny Kraj Rad![8]

Za czasów Michaiła Gorbaczowa Rosja zaczęła spoglądać na swą przeszłość nieco krytyczniej. Tematy takie jak Stalin, Gułag czy wielki głód na Ukrainie przestały być tabu i w ciągu ledwie paru miesięcy stały się materią najgorętszych dyskusji. Szybko się okazało, jaka hierarchia obowiązuje w owych dyskusjach: o cierpieniach Rosjan można mówić śmiało, o cierpieniach innych narodów – niekoniecznie. A przecież w żadnej z tych kategorii nie brakowało bolesnych tematów. Czerwony terror bolszewików po 1917 roku prawdopodobnie kosztował życie pół miliona ludzi[9]. Kolektywizacja z lat 1928–1933 oznaczała wysiedlenie 4,5 mln chłopów. Stalinowskie czystki z lat 1937–1938 to kolejnych 1,7 mln ofiar, z czego 700 tys. stracono bez procesu. Podczas wojny nieomal milion etnicznych Niemców oraz 1,5 mln Czeczenów, Tatarów Krymskich i przedstawicieli innych mniejszości (obywateli Związku Radzieckiego) deportowano, twierdząc, że sympatyzują z nazistami. Po wojnie blisko milion ludzi pomaszerowało z niemieckich obozów jenieckich wprost do Gułagu.

Represjom na własnym gruncie towarzyszyły represje poza granicami Związku Radzieckiego. Rewolucja bolszewicka spiesznie zdławiła niepodległość państw południowego Kaukazu: Gruzji, Armenii i Azerbejdżanu. Nie było im dane dołączyć do rodziny wolnych narodów przez kolejnych 70 lat. Zawierając cyniczny układ z Hitlerem w 1939 roku, sowieckie kierownictwo podzieliło Europę Wschodnią na strefy wpływów. Gdy Niemcy uderzyli na Polskę, Stalin dołączył do nich nieco ponad dwa tygodnie później. Gdy Polska została podzielona i wymazana z map, 22 tys. polskich oficerów zamordowano w Katyniu i okolicach. Po wojnie Kreml starannie tłumił wszelkie próby przywrócenia wolności w krajach, które rzekomo wyzwolił. Ustanowiwszy w nich brutalny i wyniszczający system jednopartyjnej władzy oraz gospodarki planowej, kolejno tłumił powstania we wschodnich Niemczech (1953), na Węgrzech (1956) i w Czechosłowacji (1968). W 1979 zaatakował Afganistan, rozpoczynając wojnę, z której kraj ten nigdy się nie podniósł.

Być może stawienie czoła takiej historii byłoby nieznośnie bolesne, jednak próby jej ukrycia prowadzą do dwulicowości – w postrzeganiu tak przeszłości, jak i teraźniejszości. Stalinowskie dziedzictwo do dziś zatruwa życie postsowieckiej Rosji; jest źródłem i ksenofobii Kremla, i jego autorytarnych ciągot. Motto Ministerstwa Informacji z powieści Rok 1984 George’a Orwella pasuje tu jak ulał: „Kto rządzi przeszłością, w tego rękach jest przyszłość; kto rządzi teraźniejszością, w tego rękach jest przeszłość”[10]. W miarę, jak Kreml powiększa swą władzę nad życiem publicznym, pisze historię na nowo, dopasowując ją do własnej wizji. Choć zakres tego procederu jest ogromny, a szczegóły złożone, naczelna zasada nie mogłaby być prostsza. Rosja stara się wygładzać najgorsze momenty swej historii, podczas gdy inne kraje mające za sobą doświadczenia totalitaryzmu i imperializmu raczej opłakują popełnione błędy. W Niemczech na przykład Vergangenheitsbewältigung jest słowem wpisanym na zawsze w życie publiczne. Dosłownie oznacza ono „przezwyciężanie przeszłości”, ale częściej rozumie się je jako „rozliczenie z przeszłością”. Niemcy rozliczają się z nią, odkąd alianckie siły okupacyjne w zachodnich strefach okupacyjnych pokonanej Trzeciej Rzeszy zaczęły spędzać obywateli do kin, by pokazać im kroniki filmowe nakręcone w obozach koncentracyjnych. Intencją sił okupacyjnych, realizowaną pod zbrojnym przymusem, było sprawienie, by absolutnie żaden Niemiec nie mógł nigdy powiedzieć, że „nie wiedział” o mordowaniu milionów ludzi albo że „na pewno nie było tak źle”.

Eksperyment się powiódł. Od tamtej pory nieodłączną cechą niemieckiej polityki jest bicie się w piersi. Republika Federalna wypłaciła sowite odszkodowania Izraelowi i krajom Europy Wschodniej[11]. Podręczniki do historii stosowane w zachodnioniemieckich szkołach konsekwentnie koncentrują się na erze nazizmu, jego przyczynach, zbrodniach oraz katastrofie, którą sprowadził na Niemcy. Antyhitlerowski ruch oporu jest gloryfikowany; Willy Brandt, który spędził wojnę po stronie aliantów, został kanclerzem federalnym[12]. Niemcy mają jednak do rozliczenia tylko dwanaście lat nazistowskiej dyktatury, którą w dodatku można przeciwstawić znacznie atrakcyjniejszym wydarzeniom historycznym – choćby narodzinom kontynentalnego liberalizmu w 1848 roku, pierwszej unii celnej w Europie (Zollverein) oraz wielu innym istotnym, XVIII- i XIX-wiecznym osiągnięciom na polu kultury, literatury i nauki. W historii Rosji trudniej jest znaleźć chwalebne momenty. Sumienie historyczne Niemiec jest być może nadzwyczajnie (i całkiem słusznie) wrażliwe, ale z punktu widzenia mieszkańca Europy Zachodniej poczucie winy wobec historii jest w gruncie rzeczy normą. Każdy duży kraj europejski był kiedyś imperium, bywał fatalnie rządzony i ma z tego powodu wyrzuty sumienia – czasem niepotrzebnie. Brytyjskie poczucie winy wynikające z masakr i eksploatacji kolonialnej tak silnie przeniknęło do programu szkolnego, że uczniowie bywają szczerze zaskoczeni na wieść o tym, iż ich kraj, dawne imperium, w ogóle miał w owym czasie jakieś zalety. Amerykanie i Australijczycy dość boleśnie wspominają to, jak ich przodkowie potraktowali pierwotnych mieszkańców ich kontynentów. Biali z Zachodu mają poczucie winy z powodu rasizmu, który panował w ich krajach. Przywódcy polityczni przepraszają w imieniu całych narodów za czyny, których dokonano dziesięciolecia, a nawet wieki temu; za mniej lub bardziej odległe w czasie zbrodnie i zaniedbania. Wietnam, apartheid, niewolnictwo, alianckie bombardowania Niemiec – wszystko to trafia pod lupę najlepszych historyków, powieścio- i dramatopisarzy. Tłumione poczucie winy i odpowiedzialności sprawia, że spoglądający przez jego mętny pryzmat mieszkańcy zachodniego świata ledwie dostrzegają inne kraje, inne kultury.

Białe plamy istnieją jednak, rzecz jasna, do dziś. Jeszcze nie tak dawno dyskusja o reżimie Vichy była we Francji toczona z wielką powściągliwością; Austriacy wahają się nieustannie między żalem za entuzjazm okazany nazizmowi a upartym twierdzeniem, że był on obcą ideą, siłą narzuconą krajowi, który stał się pierwszą ofiarą Hitlera. Wielu ludzi w Wielkiej Brytanii ma nader słabe pojęcie o tym, że postawa ich kraju podczas drugiej wojny światowej nie była tak jednoznacznie bohaterska – przynajmniej z punktu widzenia Polaków czy Hindusów[13]. Im dalej jednak udamy się na wschód, tym więcej zobaczymy owych białych plam. Inaczej niż w Republice Federalnej Niemiec na zachodzie, w sowieckiej, wschodnioniemieckiej strefie okupacyjnej nikt nie zmuszał obywateli byłej Trzeciej Rzeszy, by stawili czoło własnej przeszłości: tu faszyzm był złem narzuconym Niemcom z zewnątrz (głównie przez podłych kapitalistów). Ludność późniejszego NRD stanowili oczywiście sami antyfaszyści, którzy przez swych sowieckich towarzyszy zostali wyzwoleni, a nie pokonani. Wprawdzie taka wersja historii nie sprawiła, że wschodni Niemcy pokochali gwałcicieli i rabusiów z Armii Czerwonej, ale z pewnością pomogła im nie przejmować się zbytnio niedolą Żydów, których cierpienia zostały w oficjalnych opracowaniach historycznych przesłonięte opowieściami o nazistowskich zbrodniach wobec komunistów i związkowców.

Nowe podejście Rosji do sowieckiej przeszłości zostało podsumowane niesławną wypowiedzią Putina, zawartą w orędziu o stanie państwa z 2005 roku: upadek Związku Radzieckiego nazwał on „największą katastrofą geopolityczną XX stulecia”[14]. Niektórzy zwolennicy próbują dopatrywać się pozytywnego sensu tych słów: wielki przywódca miał oczywiście na myśli utratę całych połaci historycznych terytoriów, na przykład Ukrainy, Azji Centralnej i Kaukazu, a także szok gospodarczy i społeczny (bo z pewnością wielu ludzi związanych ze Związkiem Radzieckim przeżyło taki szok). Jednakże już pobieżne porównanie z Niemcami ukazuje bardziej znaczące implikacje wypowiedzi Putina. Upadek Trzeciej Rzeszy Adolfa Hitlera oznaczał i dla Niemiec utratę historycznych terytoriów, takich jak Prusy Wschodnie i Śląsk. Przyniósł też kolosalne – zaiste katastrofalne – cierpienia całemu narodowi niemieckiemu. A jednak żaden liczący się polityk niemiecki nie nazwie owego upadku „katastrofą”. Po pierwsze dlatego, że był on nieuniknioną konsekwencją szalonej polityki Hitlera, a po drugie dlatego, że nie można spoglądać na cierpienia Niemiec w oderwaniu od szerszego kontekstu. Upadek Hitlera oznaczał wyzwolenie podbitych narodów Europy, a w ostatecznym rozrachunku – wyzwolenie także dla samych Niemiec.

Słowa Putina nie były tylko dygresją, którą można przypisać totalnemu zamieszaniu wokół rosyjskiej historii. Kreml lansuje nowe podejście do przeszłości, w którym gloryfikuje Związek Radziecki, oczernia Zachód i przedstawia czasy Jelcyna jako okres haniebnej słabości – chaosu, z którego Rosja została wyzwolona. Pisane wówczas książki historyczne były podobno skażone, między innymi dlatego, że publikowano je przy współudziale obcokrajowców. „Wiele książek szkolnych przygotowali ludzie liczący na zagraniczne granty. Tańczą polkę-baboczkę[15], za którą płacą inni. Książki te, niestety, trafiły do szkół i uniwersytetów”, mówił Putin latem 2007 roku[16]. Zażądał też nowych podręczników historii, które „uczynią naszych obywateli, zwłaszcza młodych, dumnymi ze swego kraju” i dodał, że „nikomu nie wolno pozwolić, by narzucał nam poczucie winy”. Takie podręczniki już są w produkcji; te, które rosyjski przywódca skrytykował, wycofuje się ze szkół.

Najlepszą ilustracją nowego podejścia władz jest traktowanie kwestii Stalina i stalinizmu. Obcokrajowcy – zwłaszcza z krajów, które ucierpiały z rąk Sowietów za czasów Stalina – mogą się rozsądnie spodziewać, że współczesna Rosja, wedle własnego mniemania będąca krajem przyjaznym i cywilizowanym, zdystansuje się od barbarzyństwa z przeszłości. Wyobraźmy sobie, jaki skandal wybuchłby w Holandii, Polsce czy Izraelu, gdyby niemieckie podręczniki historii przedstawiły Hitlera i Trzecią Rzeszę jako coś innego niż haniebną plamę w dziejach ludzkości. A przecież Współczesna historia Rosji, 1945‒2006: podręcznik nauczyciela[17], czyli nowa pomoc naukowa dla nauczycieli historii zalecana przez Putina, usiłuje przedstawić największego masowego mordercę ostatniego wieku w Europie w całkiem niepasującej mu roli wielkiego przywódcy, którego okoliczności zmusiły do podejmowania trudnych decyzji. Warto się bliżej przyjrzeć tej publikacji.

Przede wszystkim lansuje ona tezę, jakoby największymi ofiarami tyranii Stalina nie byli patrioci, chłopi, intelektualiści, osoby wierzące czy związane jakoś z poprzednim reżimem, ale szefowie P artii Komunistycznej:

Praktycznie wszyscy (...) członkowie Politbiura wybrani po 17. Kongresie Partii [w 1934 roku] ucierpieli w różnym stopniu z powodu represji (...) Klasa rządząca była główną ofiarą represji z lat 1930‒50.

A wszystko to, naturalnie, w słusznej sprawie:

Celem było zmobilizowanie przywódców do efektywniejszego działania w procesie industrializacji (...) represje polityczne (...) zostały zastosowane nie tylko po to, by zmobilizować szeregowych obywateli, ale także elitę rządzących.

Czystki zaś wytworzyły:

Nową klasę kierowniczą, zdolną do sprostania wyzwaniom modernizacji w warunkach braku surowców, lojalną wobec władzy najwyższej i nieskazitelną pod względem dyscypliny (...)

Innymi słowy, zdaniem twórców podręcznika, Stalin nie był gorszy od Otto von Bismarcka, niemieckiego kanclerza, który zjednoczył swój kraj przez Blut und Eisen (krew i żelazo). Autorzy nawiązują wprawdzie do niezwykłych nadużyć władzy właściwych dla ery Stalina, ale tylko przez porównanie go do innych władców Rosji.

Doskonale wiadomo z rosyjskiej historii, jak demoralizująca jest władza w dłuższej perspektywie. Dowodzą tego biografie tak wyjątkowych władców jak Piotr Wielki i Katarzyna II (...) Stalin naśladował logikę Piotra Wielkiego: żądać niemożliwego (...) by uzyskać maksimum możliwego.

A zatem najgorsze, co można powiedzieć o Stalinie, to to, że był „kontrowersyjny”.

Uważa się go za jednego z najskuteczniejszych przywódców ZSRR. Terytorium kraju sięgnęło granic dawnej Rosji carskiej (a w niektórych regionach nawet je przekroczyło). Udało się odnieść zwycięstwo w jednej z największych wojen; z powodzeniem przeprowadzono industrializację i rewolucję kulturalną, której skutkiem była nie tyko masowa edukacja społeczeństwa, ale i stworzenie najlepszego systemu edukacyjnego na świecie. Związek Radziecki stał się jednym z czołowych krajów w dziedzinie nauki; bezrobocie praktycznie nie istniało.

Sukces Stalina, mierzony prymitywną miarą industrializacji i zwycięstw frontowych, jest bezdyskusyjny. Podręcznik jednak traktuje po macoszemu kwestię kolosalnych kosztów ludzkich: miliony przymusowych robotników, eliminację całych klas społecznych, klęski głodu (i te wywołane celowo, i te będące wynikiem zaniedbań). Ignoruje też fakt, iż odpowiedzialność za wybuch drugiej wojny światowej w dużej mierze ponosił sam Stalin. Gdyby nie jego konszachty z Hitlerem w latach 30., nazistowskie Niemcy nie przystąpiłyby do ataku. Gdyby paranoja Stalina nie kazała mu zlikwidować najlepszych generałów Armii Czerwonej i gdyby nie zignorował ostrzeżeń o zbliżającej się agresji niemieckiej, znacznie trudniej byłoby Hitlerowi odnosić sukcesy na wschodzie. Od lat 80., od upadku komunizmu, podejście zaprezentowane w nowych podręcznikach zostałoby skrytykowane jako nie tylko mylące, ale i złowieszcze. Dziś jednak traktowane jest jako solidna wykładnia faktów historycznych, którą karmi się rosyjskie dzieci. Cóż z tego, że Stalin popełniał błędy? Wielu ludzi je popełnia.

„Problematyczne stronice w naszych dziejach rzeczywiście istnieją”, przyznał Putin w połowie 2007 roku. Ale, jak dodał, „Mamy ich mniej niż inne kraje. Nie są one też tak straszne, jak w innych krajach”. Przywódca dzisiejszej Rosji sprzeciwia się też stanowczo wszelkim próbom porównywania dwóch największych zbrodniarzy XX stulecia. „Nie mogę się zgodzić, gdy stawia się znak równości między Stalinem a Hitlerem. Tak, Stalin z pewnością był tyranem i wielu nazywa go przestępcą, ale nie był nazistą”, powiedział w 2005 roku, podczas wspólnego wywiadu z kanclerzem Schröderem, który, co ciekawe, nie sprzeciwił się tej opinii. Putin posuwa się zresztą dalej, porównując sowieckie i zachodnie zbrodnie przeciwko ludzkości. Czasy Wielkiego Terroru (1937) kojarzą mu się na przykład ze zrzuceniem amerykańskiej bomby atomowej na Hiroszimę. Dziwne to porównanie. Mocnym argumentem wydaje się to, iż zrzucenie bomby atomowej zakończyło wojnę, ratując życie rzeszom ludzi, w tym wielu niewinnym nie-Japończykom, którzy z pewnością nie zasługiwali na śmierć. Można też twierdzić, że Franklin D. Roosevelt i Harry Truman popełniali błąd, że nierozważnie dążyli do zbyt szybkiej rozprawy z Japonią, że nie wzięli pod uwagę innych sposobów na zakończenie wojny, że byli ślepi na szersze zagrożenie, jakie stanowiła broń jądrowa etc. Jednakże w przeciwieństwie do Stalina nie byli bezpośrednią przyczyną śmierci milionów ludzi – straconych, deportowanych, zagłodzonych i poddanych kolektywizacji.

Putin, świadomie lub nieświadomie, odwołuje się do ulubionej taktyki sowieckich propagandystów. Zapytani o Afganistan, mówili o Wietnamie. Nagabywani o niedolę sowieckich Żydów, szczerze potępiali dyskryminację Murzynów w Ameryce[18]. Każda słabostka sowieckiego państwa musiała mieć swój odpowiednik – niekoniecznie realny – w występkach Zachodu. Węgry? Suez! Stan wojenny w Polsce? Wspierane przez Amerykanów dyktatury w Ameryce Łacińskiej! Lecz nawet wtedy kontrasty bywały absurdalne. Gdy amerykańska administracja skierowała wojska do Wietnamu, setki tysięcy ludzi protestowały w samym sercu Waszyngtonu. Władze okazywały dezaprobatę, ale nie próbowały więzić demonstrantów. Tylko w bardzo nielicznych przypadkach policja i Gwardia Narodowa zareagowały z oburzającą nadgorliwością. Zastrzelenie czterech studentów Kent State University w maju 1970 roku doprowadziło do strajku milionów studentów i zamknięcia setek kampusów; sprawa ta do dziś pozostaje jednym z największych skandali w historii Ameryki. Kiedy jednak w 1968 roku ośmiu niewiarygodnie odważnych sowieckich dysydentów próbowało demonstrować na placu Czerwonym przeciwko interwencji w Czechosłowacji, natychmiast ich aresztowano. Większość skazano na zsyłkę lub leczenie psychiatryczne. Ich nazwiska są dziś praktycznie zapomniane[19],20. Jedyną osobą, która publicznie zaprotestowała przeciwko wojnie w Afganistanie, był Sacharow.

Rosja nie chce dziś pamiętać tego konfliktu, na którym tak wiele straciła i który zadał tak wielu ludziom tak wiele cierpienia. Nie powstało w Moskwie nic, co upamiętniałoby los dziesiątków tysięcy sowieckich żołnierzy zabitych w Afganistanie, tak jak amerykański potężny i godny Vietnam Memorial. Jedyne rosyjskie muzeum, które prezentuje całą ponurą prawdę o Gułagu, jest doprawdy znakomite, ale znajduje się w Permie, na głębokiej prowincji, 1500 kilometrów od Moskwy[21]. Garstka moskiewskich muzeów, które próbują naświetlać przeszłość Związku Radzieckiego, spotyka się z represjami, nie wsparciem ze strony władz. Nie jest to tylko wymowne milczenie. Już samo zadawanie pytań o historyczne cierpienia, choćby Polaków czy Bałtów, wywołuje natychmiastową i neurotyczną, pełną wściekłości reakcję. Państwo wycofuje się nawet z niewielkich ustępstw, na które zgodziło się za czasów Jelcyna i Gorbaczowa. Oficjalna rządowa gazeta, Rossijskaja Gazieta, ośmieliła się nawet reanimować stare, sowieckie kłamstwo, jakoby wymordowanie polskich oficerów w Katyniu było zbrodnią nazistów[22]. Dla Polaków, którzy pamiętają kombinację straszliwej zbrodni i oficjalnych zaprzeczeń jako jedno z najbardziej szokujących doświadczeń ubiegłego stulecia, wypowiedzi te nie różnią się wiele od oficjalnie zakazanego negowania Holokaustu.

Obcokrajowcom, którzy słyszą o tych historycznych sporach, trudno jest zrozumieć ich istotę. Większość mieszkańców zachodniej Europy stara się podzielać pogląd Henry’ego Forda, iż „historia to bzdura”; obowiązuje uprawianie ogólnikowej krytyki słabości własnego kraju, ale już roztrząsanie zatargów z zamierzchłych czasów to tabu, swoisty przejaw prymitywnej mściwości, zastrzeżony dla polityków skrajnie prawicowych. Dlatego też, gdy narody wschodniej Europy mówią, iż rewizjonistyczna wersja historii lansowana przez Rosję jest tak przerażająca, że wręcz zagraża ich istnieniu, ich zachodni sojusznicy zwykle reagują z uprzejmym zdziwieniem, a czasem nawet z irytacją.

Dlaczego mielibyśmy się przejmować tym, że Rosja twierdzi na przykład, iż w 1940 roku Związek Radziecki legalnie zaanektował Estonię? Dlaczego ma znaczenie to, czy w skład Mołdawskiej Republiki Socjalistycznej wchodził (lub nie wchodził) skrawek ziemi historycznie należący do Rosji? Na ile niewłaściwie zachowywali się Gruzini w Abchazji w 1991 roku? Do kogo naprawdę należy Górski Karabach? Jakie prawa historyczne do Krymu mają Tatarzy, Rosjanie i Ukraińcy? Te z pozoru nic nie znaczące pytania były już kwestią życia i śmierci ludzi, całych narodów – i znów mogą się nią stać. Należą do najważniejszego frontu wojny ideologicznej prowadzonej dziś przez Rosję: jej pragnienia napisania historii od nowa, zarówno tej najdawniejszej, jak i tej współczesnej.

Sedno problemu tkwi w tym, że stalinowska wersja drugiej wojny światowej jest najważniejszym mitem, jaki lansuje współczesna Rosja. Dzień zwycięstwa jest najważniejszą okazją w kalendarzu patriotycznych uroczystości. Jeśli chcemy zrozumieć obsesję Rosjan na punkcie Wielkiej Wojny Ojczyźnianej (bo tak w sowieckiej terminologii określano lata 1941–1945), spróbujmy wyobrazić sobie wielce skompresowaną wersję angielskiej nostalgii związanej z Bitwą o Anglię i odwrotem spod Dunkierki, zaprawioną najbardziej chwalebnymi wspomnieniami z heroicznego boju na plażach Normandii i pod Guadalcanal oraz lokalnymi wspominkami o twardym, zjednoczonym oporze przeciw nazizmowi (typowe dla wszystkich krajów dotkniętych wojną) na dokładkę. Chodzi o wspomnienie wyidealizowanych czasów, kiedy to proste, narodowe cnoty solidarności i altruizmu pozwoliły pokonać wroga, wcielone zło. Na tle tak konstruowanych sentymentów i mitologii kto się odważy zauważyć, że wojna była w dużej mierze zasługą Stalina, że Armia Czerwona nie zachowywała się wiele lepiej niż Wehrmacht i że kraje leżące między Rosją a Niemcami nie chciały „wyzwolenia”, które spotkało je w latach 1944–1945, tylko odzyskania niepodległości na zasadach sprzed drugiej wojny światowej – w oczach wielu Rosjan po prostu bluźni[23]. Idealizowanie stalinowskiego mitu wojennego o niesprowokowanej agresji, o nadzwyczajnych ofiarach i ostatecznym triumfie wyzwala Rosjan z poczucia winy, odpowiedzialności czy choćby wrażliwości na to, co się działo przed wojną, w jej trakcie i po jej zakończeniu. Tajny protokół do paktu Ribbentrop-Mołotow na przykład, był ich zdaniem usprawiedliwionym manewrem taktycznym, a nie powodem do wstydu[24]. Historia rzadko bywa tak prosta, jak się wydaje. Całkiem rozsądne wydaje się mówić o wszystkich aspektach sowieckiej polityki, jak choćby strachu przed wojną z Japonią czy błędach popełnionych przez Wielką Brytanię i Francję. Historyk-rewizjonista mógłby powiedzieć, że układ Stalina z Hitlerem nie był gorszy niż zdrada Czechosłowacji, której Wielka Brytania dopuściła się w 1938 roku w Monachium. Być może były to czyny porównywalnie odrażające, ale z pewnością nic ich nie usprawiedliwia. Rosyjskie podejście do historii wolne jest dziś jednak od takich niuansów. Mówi się o winie Zachodu, który nie pozostawił Stalinowi wyboru i zmusił go do konfrontacji z Hitlerem. Praktyczne konsekwencje owej konfrontacji, najlepiej znane ofiarom, po prostu się pomija.

Zachód i Związek Radziecki ery powojennej pod względem moralnym są postrzegane jako odpowiedniki: Związek Radziecki „okupował” wschodnie Niemcy nie bardziej niż Stany Zjednoczone „okupowały” Republikę Federalną. Dzisiejsze członkostwo państw Europy Środkowej w NATO jest porównywane do roli odgrywanej dawniej przez Układ Warszawski. Pogląd ten może się wydawać wyważony, ale w istocie obala cały fundament, na którym nie tylko zbudowana została powojenna historia Europy, ale i na którym bazuje współczesna jej polityka. Jeśli zimna wojna przestanie być symbolem walki między wolnością a tyranią, to wartości i marzenia wyborców przestaną mieć znaczenie. W myśl tej koncepcji byłe państwa satelickie nie były zniewolonymi narodami, a jedynie pionkami na szachownicy. Subsydiowanie przez Amerykanów antykomunistów z polskiego związku zawodowego „Solidarność” było moralnym równoważnikiem pomocy Sowietów dla sandinistów z Nikaragui. Krótko mówiąc, komunizm jako ideologia był ślepą uliczką, a gospodarka planowa – katastrofą, mimo to kremlowska raison d’état nadal trwa: jak każdy wielki kraj, Rosja ma prawo decydować o przyszłości sąsiadów. Oni zaś nie mają prawa skarżyć się na to.

Historyczny rewizjonizm Kremla chwyta dawne państwa satelickie w podwójne sidła. Po pierwsze, utrzymuje, że era stalinowska nie była aż taka zła: może i mieszkańcy tych krajów cierpieli, ale cierpiały też miliony Rosjan, którzy dodatkowo wzięli na siebie ciężar pokonania Hitlera. Po drugie, czyż to nie bohaterska Armia Czerwona wyzwoliła Europę Wschodnią z faszystowskiego jarzma? Ktokolwiek zaprzeczy, jest już nie tylko niewdzięcznikiem; jest szaleńcem, egoistą, rewanżystą i kryptonazistą. Podczas sporu o sowiecki pomnik ofiar wojny w 2007 roku (por. Rozdział 6) na transparentach ustawionych przez Naszych przed ambasadą Estonii widniała nazwa kraju w specyficznej wersji: „eSStonia” oraz podobnie zmienione nazwisko prezydenta: „toomaSS ilveSS”. Myśl, iż Estończycy mogą uważać sowieckich „wyzwolicieli” za kolejnych okupantów, wydaje się Rosjanom obsceniczną, historyczną zniewagą[25].

W istocie Estonia jest jednym z dwóch punktów zapalnych nowej zimnej wojny (drugim jest Gruzja, ale o niej opowiemy później). Estonia znajduje się w punkcie, w którym nakładają się na siebie ambicje geopolityczne Rosji, jej ekonomiczna siła i historyczna amnezja. Jest to także kraj, który zamierza się bronić z pełną determinacją. Z tego powodu warto jej się z bliska przyjrzeć. Jeżeli Kreml złamie Estonię, szanse pozostałych krajów Europy Wschodniej będą marne. Na pierwszy rzut oka trudno pojąć, dlaczego Rosja miałaby sobie zawracać głowę Estonią. W sensie gospodarczym jej znaczenie jest znikome – wnosi mniej niż 0,2 proc. europejskiego PKB. Duże polskie miasto, takie jak Katowice, liczy się o wiele bardziej. Fakt, iż Rosjanie uważają Estonię za poważnego przeciwnika, trąci neurotyzmem[26]. Jeśli jednak Rosja traktuje ją serio, to i reszta świata powinna. Być może jest to kraj niewielki, ale ma symboliczne znaczenie dla Rosji i Zachodu. Jego historia najnowsza jest modelowym przykładem sukcesu państwa postkomunistycznego, w którym powstał przejrzysty i nowoczesny sektor publiczny; przemysł wysokich technologii i sektor usług żywo kontrastują z tym, co się dzieje w węglowodorowej gospodarce Rosji. Tyle, że ten stan rzeczy wzrusza do łez tylko obserwatorów z Zachodu; Rosjanie obserwują go zieloni z irytacji i zazdrości. Bo skoro Estonia – która, wbrew swej woli, przez stulecia dzieliła los Rosji – może odnieść sukces, grając wedle reguł wolnego świata, to tym samym podaje w wątpliwość naczelny argument Kremla o rzekomo wyjątkowej pozycji Rosji. Czyżby dało się połączyć stabilizację gospodarczą i dobrobyt z wolnością i otwartością? Skoro sukces Estonii jest dla Rosji tak boleśnie zawstydzający, to być może byłoby dla niej lepiej, gdyby tego sukcesu nie odniosła – lub w ogóle nie zaistniała.

U podstaw tego konfliktu leżą sprzeczne wizje przeszłości. Według Estończyków ich dobrze prosperujący, praworządny kraj był przed wojną lepiej rozwinięty niż Finlandia. I wtedy – podobnie jak jej nadbałtyccy sąsiedzi, Łotwa i Litwa – Estonia została unicestwiona mocą paktu zawartego przez Hitlera i Stalina. Sowieccy żołnierze wkroczyli na jej terytorium, korzystając z kilku niedorzecznych pretekstów, wśród których znalazło się oskarżenie, iż lokalna obcojęzyczna gazeta, Revue Baltique opublikowała prowokacyjny artykuł[27]. Gospodarka załamała się. W wyniku groteskowo sfabrykowanych wyborów powstał parlament, który „zażądał” przyłączenia kraju do Związku Radzieckiego. Estonia miała powrócić do atlasów świata dopiero w 1991 roku. W ciągu dwóch czerwcowych dni w 1941 roku ponad 10 tys. najlepiej wykształconych Estończyków (w tym dziesiątą część populacji żydowskiej) deportowano w głąb Rosji – zwykle po nocnym aresztowaniu i kilku minutach na spakowanie najpotrzebniejszych rzeczy. Z ponad 2500 zesłanych dzieci wróciła mniej niż połowa. W sumie deportowano, uśmiercono lub siłą wcielono do Armii Czerwonej ponad pięćdziesiąt tysięcy Estończyków. Rozpoczął się komunistyczny terror.

Trudno się dziwić, że gdy kilka dni później Hitler uderzył na Związek Radziecki, wielu Estończyków z przyjemnością patrzyło na plecy uciekających Rosjan. Gdy okupanci ze wschodu wrócili w 1944 roku, miejscowi stawili im czynny opór. Nie zrobili tego dlatego, że lubili nazistów; gdyby to Brytyjczycy i Amerykanie przyszli rozprawić się z Niemcami, zapewne czekałoby ich ciepłe powitanie i zdecydowane wsparcie. Z drugiej strony, gdyby Francuzi czy Holendrzy przeżyli to, co Bałtowie w latach 1940–1941, a następnie doczekali się nie zachodnich, lecz sowieckich wyzwolicieli, zapewne zareagowaliby tak samo, jak Estończycy.

To, co nastąpiło później, potwierdziło najgorsze obawy Estończyków: terror komunistyczny wrócił w jeszcze ostrzejszej postaci. Władze sowieckie bezlitośnie ścigały wszystkich, którzy mieli związek z przedwojennym rządem. Znowu zaczęły się deportacje, jeszcze intensywniejsze. W marcu 1949 roku osiągnęły apogeum: na Syberię zesłano mniej więcej 20 tys. osób, w większości kobiet i nieletnich. W sumie Estonia utraciła za sprawą nazistów i Sowietów jedną szóstą swej populacji. W imię „przerwania ciągłości kulturowej” z przedwojenną republiką, prywatne i publiczne kolekcje książek oczyszczono z wszelkich materiałów, które mogły uzmysłowić przyszłym pokoleniom, co straciły. Jako młody człowiek, Jaan Kross, późniejszy najsłynniejszy powieściopisarz estoński[28], był świadkiem niszczenia książek siekierą przez sowieckiego funkcjonariusza, przed budynkiem największej biblioteki uniwersyteckiej w kraju.

Rosyjska wersja historii Estonii jest zgoła odmienna. Zaczyna się nie w 1918 roku, wraz z narodzinami estońskiej republiki, ale wcześniej: gdy Piotr Wielki wkroczył do nadbałtyckich prowincji zdobytych najpierw przez Krzyżaków, a potem przez Szwecję. Dwie dekady niepodległości Estonii były jedynie odchyleniem, nic nie znaczącym wobec stuleci carskiej władzy. Podczas spotkania z dziennikarzami w 2005 roku Władimir Putin tak wyłożył kremlowski punkt widzenia: na mocy traktatu pokojowego z Niemcami z roku 1918 „Rosja przekazała Niemcom niektóre ze swych terytoriów”. W 1939 roku „Niemcy zwróciły nam owe terytoria, które weszły następnie w skład Związku Radzieckiego”[29]. Nie doszło zatem do powojennej okupacji „jako że terytoria te były już częścią ZSRR”. Putin wyjaśnił takie podejście następująco: „Bez względu na to, czy to dobrze, czy źle – to już historia. Była to tajna umowa, a przedmiotem wymiany były małe państwa. Niestety, takie były realia życia”. Nie ma tu miejsca na estoński punkt widzenia na wojnę. Nie ma zrozumienia dla decyzji, którą Estończycy musieli podjąć w najtrudniejszej sytuacji: w opinii Kremla ci, którzy walczyli w niemieckich mundurach przeciw powracającej Armii Czerwonej, byli faszystami. Ci zaś, którzy chwalą dziś ich odwagę i gotowość do poświęcenia, są niczym więcej, jak tylko nostalgicznymi nazistami.

Łotwę i Litwę spotkał podobny los[30]. Zachowanie sił sowieckich w Polsce było zaś, o ile to możliwe, jeszcze bardziej skandaliczne. Sowieci nie tylko zaatakowali Polskę od wschodu we wrześniu 1939 roku, gdy toczyła bój z niemiecką machiną wojenną. Potraktowali też populację wschodniej Polski tak brutalnie, że wielu Żydów wolało szukać szansy przetrwania pod nazistowską nawałą niż stawić czoło morderczemu barbarzyństwu Sowietów[31]. W 1944 roku Stalin cynicznie polecił swym żołnierzom powstrzymać ofensywę, podczas gdy naziści tłumili Powstanie Warszawskie. Eliminacja najsilniejszych elementów polskiej armii podziemnej, lojalnej wobec legalnego rządu przedwojennego, miała wszak ułatwić Sowietom zainstalowanie własnego, marionetkowego reżimu. Polska jest jednak trzydziestokrotnie większa od Estonii; i przynajmniej na razie nie jest celem działań Kremla.

Normalną, cywilizowaną reakcją na bolesne doświadczenia Europy – katalog niemożliwych do dokonania wyborów, niepojętych okrucieństw i zdrady – jest żałoba po zabitych (ze wszystkich stron konfliktu) i przysięga: „nigdy więcej”. Tak myśli Zachód, a postawę swą kształtował przez dziesięciolecia pokoju i współpracy. Takie podejście prezentują dziś i kraje postkomunistyczne, które wstąpiły już do Unii Europejskiej lub do niej zmierzają. Zażarte, historyczne animozje między Węgrami a Rumunią, między Macedonią a Bułgarią, czy między Polską a Litwą, zostały już w dużej mierze puszczone w niepamięć. O wiele ważniejsze jest dziś to, by mieć wolnych, dobrze prosperujących sąsiadów, a nie zwyciężać w historycznych dysputach. Kwestie sporne rozwiązywane są przez wyspecjalizowane komisje historyków i kustoszy muzealnych, a także językoznawców. Długotrwałą bitwę w zupełnie nowym stylu toczą ze sobą Polska i Litwa, a chodzi w niej o... ortografię. Polacy pochodzenia litewskiego, popierani przez rząd w Wilnie, pragną, by zezwolono im na używanie liter takich jak „ė” czy „ų” w pisowni ich nazwisk w oficjalnych dokumentach. Znaki te są częścią litewskiego alfabetu, ale nie figurują w polskim. I wzajemnie: wielu Litwinów polskiego pochodzenia jest przywiązanych do swych „ł” czy „ź”, które nie występują w oficjalnym alfabecie litewskim. Obserwując spór o takie drobiazgi, aż trudno uwierzyć, że przed wojną stosunki polsko-litewskie były w najlepszych momentach lodowate, a w najgorszych – otwarcie wrogie. Polska ekspedycja wojskowa z 1921 roku zakończyła się zajęciem (zamieszkanego głównie przez Polaków) Wilna, historycznej stolicy Litwy; pozostało ono w polskich rękach aż do czasu, gdy w 1940 roku Stalin zwrócił je Litwie. Przez cały ten okres Polska i Litwa nie utrzymywały stosunków dyplomatycznych. W 1939 roku, gdy totalitarne potęgi rozdarły Polskę, Litwa zamknęła granice przez polskimi uchodźcami. Podczas wojny partyzantki obu krajów z powodzeniem znajdowały czas, by prócz prowadzenia walk z Rosjanami i Niemcami utrzymać przy życiu dawną, wzajemną wrogość.

Stosunek Rosji do sąsiadów jest zgoła odmienny. Komisje historyków, które powstały za rządów Jelcyna, są dziś nie tylko bezczynne, ale na dodatek ich zagraniczni członkowie, tacy jak łotewski historyk Heinrihs Strods[32], nie mają prawa wjazdu na terytorium Rosji. Komentarze w kontrolowanych przez Kreml mediach tworzą historię na nowo. Trudno więc się dziwić, iż mniej niż jedna dziesiąta młodych Rosjan uważa dziś, że ich kraj powinien przeprosić kraje bałtyckie za sowiecką okupację.

Poprawianie sowieckiej historii to tylko jeden z filarów nowej ideologii Kremla; innym jest pisanie na nowo kronik lat 90., rządów Jelcyna. Nowy podręcznik dla nauczycieli z emfazą wspomina o anarchii, niepowodzeniach i słabości, niemal całkowicie ignorując sukcesy tamtych lat, takie jak rozwój wolnych mediów, otwarte, wielopartyjne wybory, żywa kultura parlamentarna, schyłek centralnego planowania czy pojawienie się milionów małych firm. Nie jest to już okres niezrównanego pluralizmu i politycznej wolności; lata Jelcyna są dziś opisywane jako ciąg katastrof, w których wrogowie Rosji oszukiwali ją i upokarzali, siejąc chaos i podważając fundamenty państwa[33].

Rozsądnie jest poddawać przeszłość wnikliwej ocenie i nikt nie zamierza twierdzić, że lata 90. były dla Rosji przyjemne. Przeinaczeniem faktów jest jednak portretowanie – tak jak czyni to Kreml – upadku Związku Radzieckiego jako kataklizmu równemu wagą traktatowi wersalskiemu, wymuszonemu na Niemczech po zakończeniu pierwszej wojny światowej. W tamtym przypadku do porażki militarnej i cenzury międzynarodowej[34] dołączyły jeszcze niezwykle wysokie reparacje. W przypadku Rosji nie tylko nie doszło do porażki militarnej, ale wręcz Zachód pompował w nią miliardy dolarów w kredytach i darowiznach. To, że rezultat był rozczarowujący, więcej ma wspólnego ze słabością polityczną Rosji i nieuchronnymi konsekwencjami rujnującego kraj planowania centralnego niż z błędami Zachodu. Być może doradcy powinni byli postępować mniej ambitnie i mniej doktrynersko, gdy zalecali liberalizację cen, stabilizację monetarną oraz prywatyzację. Być może niektórzy z nich zbyt blisko współpracowali z bankierami inwestycyjnymi, którzy bogacili się na prywatyzacji i innych transakcjach. Absurdem jest jednak twierdzenie, że wszyscy oni działali ze złej woli. Nawet jeśli Rosjanie sądzą dziś, że w jakiś sposób zostali pokrzywdzeni, że lekarstwa dla gospodarki nie były właściwe albo że można było przepisać je w innych dawkach, nie ma powodu do rozpowszechniania antyzachodnich postaw. Niemcy i Japonia cierpiały znacznie bardziej, doświadczywszy bolesnych porażek na gruncie militarnym oraz okupacji, a przecież w ciągu zaledwie kilku lat stały się wiernymi sojusznikami Zachodu.

Rewizjonistyczne podejście do historii kładzie się cieniem na politykę: młode skrzydło Zjednoczonej Rosji, czyli Mołodaja Gwardia, organizuje marsze pod hasłem „Nie ma powrotu do lat 90.”. Z tego punktu widzenia, to nie tylko Zachód próbował osłabić Rosję, ale także przywódcy polityczni, którzy dla nich pracowali nad wyprzedaniem Rosji. Wielkim, historycznym punktem zwrotnym nie są już upadek Związku Radzieckiego i narodziny wolności, ale kres ery Jelcyna. W rozdziale nowego podręcznika dla nauczycieli omawiającym okres po 2000 roku, autor pisze z podziwem: „Widzimy, że praktycznie każdy znaczący czyn łączy się z nazwiskiem i aktywnością prezydenta W.W. Putina”[35]. Patriotyzm i historyczny rewizjonizm to dwa najlepsze środki wynalezione przez Kreml, by wypełnić to, co Siergiej Markow, jeden z jego głównych doradców, nazywa „ideologiczną próżnią”. Trzecim elementem jest ksenofobia. Według Lilii Szewcowej z moskiewskiego Carnegie Centre, jednej z najprzenikliwszych analityczek rosyjskiego dryfu ku autorytaryzmowi, „antyzachodniość jest nową ideą narodową”[36]. Władimir Putin przeszedł od zazdrości wobec krajów Zachodu do ostrej krytyki jego hipokryzji i arogancji. Zaczęło się już w 2004 roku, gdy oskarżył Amerykę o uprawianie takiej polityki odnośnie do Czeczenii, co ma jego zdaniem zdestabilizować Federację Rosyjską. W tym samym roku porównał Amerykę do kolonialisty w starym stylu, do „surowego wujka w korkowym hełmie”, który poucza innych „jak mają żyć” i karze opornych „pałką swych rakiet i bomb”[37]. W dorocznym wystąpieniu przed parlamentem w 2006 roku nazwał Stany Zjednoczone „towarzyszem Wilkiem”, który „wie, kogo ma zjeść. I zjada, nie słuchając nikogo”[38]. Z czasem jego retoryka stawała się coraz surowsza. Ameryka „przekroczyła swe narodowe granice w każdym sensie (...) Nikt już nie czuje się bezpieczny”, powiedział podczas konferencji na temat bezpieczeństwa w Monachium, w lutym 2007 roku[39]. Jeszcze w tym samym roku porównał Amerykę ogólnikowo do Trzeciej Rzeszy, za jej politykę „konfrontacji i ekstremizmu” oraz „pogardę dla ludzkiego życia, te same pretensje do wyłączności w świecie i dyktatu”[40]. Krytykowanie amerykańskiej polityki nie jest zbrodnią – wielu Amerykanów gardzi administracją Busha od chwili, gdy nowy prezydent objął urząd. Ale antyzachodniość Kremla tworzy atmosferę strachu, w której władcom Rosji łatwiej jest uniknąć krytyki własnego autorytaryzmu. Mówiąc bez ogródek, argument brzmi następująco: „Demokracja równa się chaos, promowany przez wrogów Rosji”. Obrońcy Putina, zarówno w Rosji, jak i za granicą, cytują wszelkie błędy i wypaczenia Ameryki i Europy, by uzasadnić swą retorykę, ale mimo wszystko dziwacznie wygląda porównywanie Ameryki, kraju od dziesięcioleci promującego wolność, do hitlerowskich Niemiec.

Jednak mimo jego chwiejnych podstaw[41], oznaką skuteczności tego podejścia jest fakt, iż obóz prozachodni w Rosji praktycznie nie ma dziś znaczenia. Poza garstką dziennikarzy i pracowników moskiewskich think tanków, prawie żadna osobistość życia publicznego nie jest gotowa bronić Unii Europejskiej, NATO czy Ameryki przed oskarżeniem, iż są one groźnymi hipokrytami, których celem jest zniszczenie Rosji. Jak zauważa Szewcowa, podejście do Zachodu stało się „próbą lojalności wobec władz i systemu”[42].

Mimo antyzachodnich sentymentów w łonie rosyjskiej elity, trudno jest dostrzec w niej ochotę na autentyczną konfrontację. Zamożni i wpływowi Rosjanie kupują luksusowe dobra na Zachodzie, tam też kształcą swoje dzieci, tam spędzają wakacje i wreszcie tam gromadzą swe nieuczciwie zdobyte majątki. Jak dotąd, ich antyzachodnia postawa przynosi mieszane skutki: według badań z 2007 roku pełnych 70 proc. Rosjan postrzega Europę jako pewnego rodzaju partnera, choć jednocześnie podobny odsetek twierdzi, że nie uważa się za Europejczyków. Całe 73 proc. Rosjan uważa, że kraj powinien dążyć do wzajemnie korzystnych stosunków z Zachodem; tylko 16 proc. sądzi, że Rosja powinna się dystansować od Zachodu. Niemal połowa dostrzega w UE zagrożenie dla niezależności gospodarczej Rosji; 67 proc. głosi, że są dobrego zdania o Unii, ale tylko jedna trzecia uważa długoterminowe związki z UE za pożądane. Tak niejednoznaczny stosunek do Zachodu nie jest niczym nowym. Jak pisał Aleksandr Błok w wierszu Scytowie z 1918 roku:

Rosja – to Sfinks. Gdy brocząc czarną krwią,

Czy chmurząc się, czy grzmiąc radością,

Wciąż patrzy, patrzy w ciebie, patrzy wciąż

I z nienawiścią, i z miłością![43]

Jak dotąd, postawa antyzachodnia była głównie narzędziem politycznym, służącym do zapewnienia rządzącym pozostania u władzy. Może się jednak okazać, że trudno ją kontrolować. Niemieccy intelektualiści, którzy twierdzili, że przegrali pierwszą wojnę światową z powodu „ciosu w plecy”, już po kilku latach zbierali gorzkie żniwo. Jak skarży się pani Szewcowa, „elita rządząca uwolniła dżina z butelki i bardzo trudno będzie na powrót go w niej umieścić”[44].

Kolejnym elementem rodzącej się rosyjskiej ideologii państwowej jest religia, a ściślej moralna i duchowa legitymacja władzy, dostarczana przez kierownictwo rosyjskiego Kościoła ortodoksyjnego. Jako wierna służka sowieckiego reżimu, który w latach 30. omal nie doprowadził do jej likwidacji, Cerkiew przeżywała w czasach postsowieckich istny renesans, przynajmniej w sensie liczebności wiernych. Za Jelcyna jej postawa w sprawach publicznych bywała niejasna. Niektóre z jej czołowych postaci flirtowały z nacjonalizmem i antysemityzmem. Inne wydawały się bardziej zainteresowane w wykorzystywaniu hojnych ulg podatkowych i przywilejów prawnych do budowania imperium biznesowego – na przykład inwestując w butelkowanie wód mineralnych albo import samochodów, tytoniu czy alkoholu. Jelcyn raczej tolerował pozycję Cerkwi, niż ją wspierał. Za czasów Putina wpływy Kościoła wyraźnie się zwiększyły, a jego profil znacząco się wyostrzył. Religijność Władimira Putina – szczera czy motywowana innymi pobudkami – wydaje się mocno podejrzana. Putin regularnie bywa na mszy i lubi pokazywać swym rozmówcom krucyfiks, który ratował z pożaru w domu rodzinnym. Ciesząc się aprobatą 54 proc. społeczeństwa, Cerkiew jest drugą instytucją w kraju pod względem zaufania społecznego (urząd prezydenta popiera 68 proc. obywateli). Mimo to, inne liczby wyglądają dość zaskakująco. Rosjanie są nadal bardziej religijni niż większość Europejczyków: według badań z 2007 roku 58 proc. wierzy w Boga, co stanowi wzrost o 6 proc. w porównaniu z poprzednim rokiem[45]. Z drugiej jednak strony 59 proc. deklaruje, że nigdy nie uczestniczyło w nabożeństwie (4-proc. wzrost od 2005 roku). Choć Kościół i państwo są nominalnie rozdzielne, uprzywilejowany status prawny Cerkwi wydaje się dziś mocno obwarowany. Coraz bardziej zaniepokojeni świeccy Rosjanie i naukowcy zauważają, że w rosyjskich szkołach naucza się dogmatów religijnych jako faktów, a hierarchia Kościoła ortodoksyjnego z coraz większą żarliwością neguje teorię ewolucji. Związki Cerkwi z państwem dostrzegalne są na każdym kroku – nawet związki z organami władzy, które w przeszłości najbardziej szkodziły Kościołowi. Na świątyni opodal kwatery głównej FSB na Łubiance umieszczono tablicę z podziękowaniem dla FSB za pomoc w pracach renowacyjnych[46]. „Wszelka władza pochodzi od Boga, a więc i ich władza”, powiada pop odprawiający nabożeństwo. Wydaje się, że przynajmniej niektórzy z siłowików naprawdę wierzą, iż zostali wybrani przez Najwyższego.

W zamian za ochronę Cerkiew lojalnie wspiera próby Kremla mające na celu poróżnienie Rosji z Zachodem. Głównym dokumentem regulującym stosunki państwo–Kościół jest deklaracja z 2006 roku, wydana przez Światowy Rosyjski Sobór Narodowy[47], uznający duchowe przywództwo Cerkwi. Przyjęła ona Deklarację o Prawach i Godności Człowieka, manifest, który zdaje się być konkurencją dla Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka wydanej przez ONZ, dokumentu o fundamentalnym znaczeniu dla uniwersalistycznego myślenia Zachodu. Głowa Kościoła ortodoksyjnego, patriarcha Aleksiej, oświadczył, iż zachodnia wizja praw człowieka nie pozwala wiernym Cerkwi żyć w zgodzie z ich przekonaniami. Gdyby jednak próbowali, kontynuował, doprowadziłoby to do odrodzenia „neopogaństwa”. Sobór pochylił się zwłaszcza nad kwestią praw indywidualnych, które jego zdaniem odpowiadają za umocnienie relatywizmu moralnego oraz spadek zainteresowania drugim człowiekiem. „Istnieją wartości, które są nie mniej ważne niż prawa człowieka”, napisano w oświadczeniu Soboru. „Są nimi wiara, etyka, [narodowe] sakramenty, Ojczyzna”[48].

Rozsądni ludzie mogą się nie zgodzić z przydatnością praw człowieka jako koncepcji politycznej. Tu jednak nie chodzi o rozstrzygnięcie tej dysputy: tym, co jednoczy Cerkiew i Kreml, jest nie tylko wspólna przeszłość w KGB, ale także żarliwe przekonanie, że rosyjska cywilizacja oparta jest na unikatowych wartościach, zgoła odmiennych od zachodnich – koncept ten pasuje jak ulał do pojęcia „suwerennej demokracji”. Prawosławije, samodierżawije, narodnost’ (prawosławie, samowładztwo, ludowość) – oto motto wymyślone w XIX wieku przez hrabiego Siergieja Uwarowa, które miało dać filozoficzną podbudowę rządom reakcjonisty i ksenofoba, cara Mikołaja I. Niepokojące jest to, że wydaje się ono aktualne i dziś, w dobie współczesnych rządów autorytarnych Kremla, równie mocno, jak w czasach carskiego feudalizmu. Hierarchia Kościoła ortodoksyjnego podziela antyzachodnią postawę Kremla, twierdząc, że obce wyznania, zwłaszcza rzymskokatolickie, próbują odebrać jej wiernych. Wsiewołod Czaplin, rzecznik patriarchatu, poskarżył się niedawno: „Po rozpadzie Związku Radzieckiego wielka liczba ludzi w Kościele rzymskokatolickim uznała, że nadszedł odpowiedni moment do dokonania podboju wielkich terytoriów i ogromnych populacji”[49].

Tak się kształtuje specyficzne, czysto rosyjskie podejście do polityki. Z zewnątrz wydaje się jasne, że jest oparte na ksenofobii, autorytaryzmie, rewizjonizmie historycznym oraz teorii wyjątkowości. Ale jak jest opisywane w samej Rosji? Zrozumienie tego może być trudne dla obcokrajowca, jako że wiele użytych tu terminów nie ma bezpośrednich odpowiedników w języku angielskim (ani w żadnym innym języku niesłowiańskim). Weźmy słowo gosudarstwiennik, pełne aprobaty określenie Władimira Putina i większości jego współpracowników. W dosłownym tłumaczeniu byłby to „państwowiec”, ale to wymyślone słowo nie mieści w sobie pełnego znaczenia oryginału, podobnie jak termin „mąż stanu”. Państwo w kulturze zachodniej jest sługą społeczeństwa, a mąż stanu – sługą państwa. W słowie gosudarstwiennik pobrzmiewa duch patriotyzmu. Gosudarstwiennik troszczy się o prestiż państwa i jego siłę; wierzy, że jest ono wyrazem – być może najwyższym wyrazem – społeczeństwa, kultury, nawet cywilizacji. Innymi słowy, rosyjskie państwo istnieje nie po to, by służyć ludziom, ale jako projekt czy misja o niemal nadprzyrodzonych podstawach[50]. „Kultura jest przeznaczeniem. Bóg uczynił nas Rosjanami, obywatelami Rosji”[51] – powiada Władisław Surkow, były pracownik sektora reklamy, a obecnie naczelny ideolog Kremla[52]. Odbiciem tego poglądu jest idea, jakoby Moskwa była „Trzecim Rzymem”, dziedzicem imperialnej, kulturalnej i duchowej misji starożytnego Rzymu i Bizancjum[53]. Pragnienie Władimira Putina, by przywrócić panowanie Kremla w ojczyźnie i wzmocnić jego wpływy za granicą, ma niewiele lub zgoła nic wspólnego z wolą czy dobrem rosyjskiego narodu: jego aplauz jest pożądany, a nawet oczekiwany, ale motywacja ma raczej transcendentny, a nie praktyczny, wymiar. Chodzi o to, by promować dierżawnost’ Rosji – oto kolejne słowo nieprzetłumaczalne na język angielski, a oznaczające mniej więcej tyle, co „status wielkiej potęgi, mocarstwowość”. Owo promowanie oznacza, iż Rosja działa za granicą z pozycji siły, okazując swe dierżawniczestwo – moc, potęgę, znaczenie – i podobnie zachowuje się na własnym terytorium. W tej ostatniej sprawie kluczowe znaczenie ma inne ważne, choć mylące określenie: diktatura zakona (dyktatura prawa). Putin często go używał we wczesnych latach swej prezydentury; brzmiało górnolotnie, jak apel, by Rosja stała się tym, co Niemcy nazywają Rechtsstaat, państwem prawa. Zapewne tak należałoby odczytywać sens diktatury zakona w innych krajach, gdzie prawo służy ludziom, a nie na odwrót (i gdzie tylko wybrani przedstawiciele społeczeństwa mogą – jeśli tylko dostaną wystarczająco silny mandat do pełnienia władzy – dokonywać zmian w prawie, a nawet w samej konstytucji). W Rosji jednakże diktatura zakona ma, jak się okazało, inne znaczenie: nie jest to podporządkowanie się władzy abstrakcyjnych wartości niezawisłego systemu wymiaru sprawiedliwości, lecz prawo do nieskrępowanego wykorzystania sankcji prawnych przeciwko wrogom, w tym także przeciw prawnikom[54].

Ostatnim pojęciem w tym krótkim słowniczku politycznym niech będzie włastnaja wiertikał (władza pionowa). Brzmi całkiem obco, ale budzi w Rosji skojarzenia z porządkiem i stabilnością. Możliwe, że w pewnym stopniu odpowiada mu brytyjski termin „zintegrowanej władzy”. O ile jednak w społeczeństwie zachodnim oznacza on sensowną współpracę rozdzielnych instytucji państwa, o tyle w Rosji chodzi o coś innego: o to, że rozkazy wydawane na szczycie należy wykonywać na niższych szczeblach władzy. Pierwszą jasną koncepcją, która wypłynęła z Kremla, było pragnienie uczynienia z Rosji silnie scentralizowanego państwa. Putin powiada, że jest to „DNA” jego kraju[55]. Decentralizację, która dokonała się za Jelcyna, Putin nazywa anarchią, cieszącą wyłącznie obcokrajowców życzących Rosji rychłego rozpadu na mniejsze, łatwiej sterowalne części. Idea pionowo zintegrowanej władzy wydaje się niezbyt odkrywcza, bo występuje w każdej dobrze zorganizowanej biurokracji. Tyle, że Rosja nie ma i nigdy nie miała dobrze zorganizowanej administracji państwowej. Cechują ją nie tylko niekompetencja, brak wydajności i lenistwo personelu, ale także brak obiektywizmu i uczciwości w traktowaniu petentów. W raporcie na temat Rosji wydanym w 2006 roku nawet – zazwyczaj powściągliwi – przedstawiciele OECD z trudem panowali nad językiem:

Państwowa biurokracja jest niewydajna, w sporej części głucha na sygnały opinii publicznej i kierownictwa politycznego, a często też skorumpowana. Inwestorzy zagraniczni i miejscowi uważają ją za jedną z głównych przeszkód w inwestowaniu. Jest szczególnie trudną do przebycia zaporą dla małych i średnich firm, które często nie potrafią bronić się przed nią tak skutecznie, jak firmy duże. Co więcej, fatalna jakość administracji państwowej ma negatywny wpływ na reformy strukturalne w niemal wszystkich innych dziedzinach, jako że ogranicza zdolność rządu do implementowania strategii wymagających wysoce wydajnego systemu administracyjno-regulacyjnego. Generuje też wysokie koszty dla obywateli, dokonujących na przykład tak rutynowych zadań jak rejestracja obrotu nieruchomościami[56].

Nie jest to nowe zjawisko. Napędzana terrorem i niewolniczą pracą biurokracja stalinowska zdołała dokonać industrializacji kraju w szybkim tempie, ale przy gigantycznych kosztach – ludzkich i materialnych. Od tamtej pory ewoluowała, by stać się czymś, co wydałoby się dziwnie znajome XIX-wiecznym pisarzom rosyjskim, takim jak Gogol: urzędnicy jedynie mówią o wykonywaniu poleceń z góry, zajęci swą główną misją – unikaniem odpowiedzialności, bogaceniem się i wspieraniem znajomych. Układ ten pomógł swego czasu w skruszeniu od wewnątrz sowieckiego imperium. Pozostawiony sam sobie, może z równym powodzeniem zniszczyć Rosję. Silna włastnaja wiertikał ma ponoć być antidotum na choroby drążące rosyjską administrację państwową. Ma być kulturą dyscypliny i szacunku, w której polecenia z góry naprawdę są wykonywane, skrzętnie liczy się każdy grosz, a interesom państwa służy się, a nie je zdradza[57]. W krajach Zachodu stan ten osiąga się – mniej więcej – dzięki dumie zawodowej samych biurokratów, skrupulatności społeczeństwa i mediów, naciskom ze strony innych instytucji publicznych oraz wnikliwej kontroli ze strony władz wybieralnych. W Rosji nie dzieje się nic podobnego. Jeśli chodzi o ścisłość, brakuje tam nawet słowa, które odpowiadałoby terminowi „pracownik służby cywilnej” czy „służby publicznej” – zazwyczaj tłumaczy się go jako czinownik, choć lepszym przekładem tego słowa byłoby określenie „zajmujący miejsce”[58].

Praktycznym skutkiem ideologii centralizacji jest koncentracja władzy na samym szczycie struktury, gdzie przestaje być odpowiedzialna przed kimkolwiek, a staje się nieprzewidywalna i nieefektywna. Jak zauważa Lilia Szewcowa, system stworzony przez Kreml cechują cztery słabości strukturalne. Po pierwsze, personalizacja władzy i kalendarza wyborczego stwarza ryzyko regularnych manipulacji wyborami, co może budzić niezadowolenie opinii publicznej. Po drugie, reżim potrzebuje zarówno stabilności, jak i redystrybucji środków dla własnej korzyści, a to oznacza igranie z prawem własności i niepokoje inwestorów. Po trzecie, brak legitymacji oznacza, że sukcesja władzy staje się trudnym procesem, w ramach którego zdarzają się regularne, blokujące prace systemu czystki, po których nowy „zajmujący miejsce” oraz jego przełożony zgodnie obwiniają poprzedników za wszelkie niedociągnięcia. I wreszcie po czwarte, zniszczenie pluralizmu politycznego oznacza usunięcie głównego społecznego zaworu bezpieczeństwa. Ten ostatni punkt jest być może najistotniejszy. Historia uczy nas, że wysoce scentralizowane społeczeństwa nie funkcjonują najlepiej, a Rosja dowodzi, że nie będzie wyjątkiem od tej reguły. Podpis „Pierwszej Osoby” (bo tak nazywany jest niekiedy Putin) albo jego brak może ustawić lub zakończyć czyjąś karierę, transakcję albo i życie. W rezultacie podejmowanie jakichkolwiek inicjatyw jest ryzykowne. Pożytki przynosi gromadzenie informacji, a posłuszeństwo znaczy więcej niż wyniki w pracy. Kreml być może nie chciał świadomie przerwać reform, ale trudno się dziwić, że pomysły najświatlejszych, najlepszych obywateli Rosji poszły w odstawkę – najwyraźniej bezterminowo. Umiłowanie Putina do chociażby pozorów ścisłej kontroli może mieć źródło w chronicznych trudnościach w jej ustanowieniu. Jak na kogoś na pozór tak potężnego i popularnego, przywódca Rosji chwilami zdaje się dzierżyć zaskakująco kruchą władzę. Pierwszy rok jego drugiej kadencji nie był zbyt udany. Rozpoczął się w maju 2004 roku, od morderstwa wybranego przezeń, kolaboracyjnego przywódcy Czeczenii, Achmata Kadyrowa. Kadyrow nie był perłą politycznej sceny Rosji; jego brutalni siepacze przewyższali nawet terrorystów, których mieli ścigać, w skandalicznej pogardzie dla życia ludzkiego, własności i praw wojny. Tak czy inaczej, śmierć Kadyrowa z rąk separatystów była ponurym przypomnieniem, iż oświadczenia o stłumieniu zbrojnego oporu w Czeczenii były grubą przesadą.

Wkrótce potem Putin dokonał jedynej próby wprowadzenia poważnej i bolesnej reformy: zmiany przestarzałego, nieekonomicznego systemu opieki społecznej. Pomysł był prosty: zastąpić pomoc w naturze, pomocą w gotówce. Zamiast dotować tanie mieszkania, darmowy transport czy niedrogie leki, zaczął wypłacać ludziom zasiłki – tak jak się to dzieje w większości krajów. Subsydiowane towary i usługi to jawna zachęta do monopolistycznego myślenia wśród dostawców, a przy tym redukcja dostępnych opcji i nieuniknione straty. Jednakże w Rosji, być może, nie było to najgorsze rozwiązanie. W systemie, w którym dokonywane są transfery środków, może dojść do kradzieży pieniędzy, zwłaszcza jeśli złodziejem jest osoba wystarczająco wpływowa, by mogła zatrzeć ślady swej działalności. Z drugiej strony prawo emerytów do darmowego transportu zależne jest wyłącznie od ich wieku; nie można go anulować czy ukraść. W rezultacie Rosjanie nabrali przekonania – zapewne nie bez powodu – że przyjdzie im teraz płacić pełną cenę za coś, co do tej pory otrzymywali za darmo. W całym kraju rozpoczęły się spontaniczne demonstracje, a wkrótce po nich pospieszny i upokarzający powrót do starego systemu. Od tamtej pory nie spróbowano wprowadzić już żadnej zmiany. Rok zaś był dla Putina coraz gorszy: pomarańczowa rewolucja, która rozpoczęła się późną jesienią w sąsiedniej Ukrainie, dowiodła kilku rzeczy: że można jeszcze sięgnąć po władzę w najbardziej romantycznym stylu, że polityka Moskwy jest zanadto sztywna i sterylna oraz że w rosyjskiej populacji panuje zastraszająca apatia.

Reakcją Kremla było jednak nie rozluźnienie, ale dalsze zaostrzenie kursu. Rosja, jak głosił Putin, toczyła wojnę z wrogami-terrorystami. Takie postawienie sprawy pozwalało na wprowadzenie niemal dowolnych restrykcji i ograniczeń wolności politycznej. Należało pilnie wzmocnić Rosję, a tym samym uczynić ją bezpieczniejszą. Michaił Juriew, biznesmen blisko związany z Kremlem, ogłosił w 2004 roku[59] wielce treściwą listę swobód obywatelskich, które uważał za nienaruszalne, nawet w interesie narodu. Znalazły się na niej wolność prowadzenia działalności gospodarczej oraz prawo do swobodnego podróżowania. Juriew celowo nie wspomniał ani o konstytucyjnym obowiązku przestrzegania długości kadencji na stanowiskach wybieralnych, ani o prawie do zakładania partii politycznych, ani o wolności prywatnych mediów. Miał opinię skrajnego ekscentryka, który wierzy w nieuchronne zderzenie wartości rosyjskich i zachodnich oraz pragnie, by jego ojczyzna była imperialną potęgą pozostającą w stanie izolacji. Niedawno wydał książkę Trzecie Imperium. Jaka musi być Rosja?[60], w której opisał swoją wizję świata w roku 2053, gdy Rosja pokonała Amerykę w wojnie jądrowej. Możliwe, że to tylko nieprzyjemne bajania, ale Putin wielokrotnie już akceptował pomysły i wypowiedzi Juriewa.

Nowa ideologia, która kształtuje się od 2004 roku, ma już swoją nijako brzmiącą nazwę: „suwerenna demokracja”. Pojęcie to łączy dwie kluczowe koncepcje zawarte w preambule rosyjskiej konstytucji. Wydaje się, że „suwerenna” liczy się tu znacznie bardziej niż „demokracja”. Jak zauważa Masza Lipman z Carnegie Center, nazwa ta niesie w sobie dwa przekazy:

Po pierwsze, że reżim rosyjski jest demokratyczny, i po drugie, że należy zaakceptować to orzeczenie, kropka. Każda próba weryfikacji będzie uznana za nieprzyjazną ingerencję, za mieszanie się w wewnętrzne sprawy Rosji. Suwerenność zaś oznacza, że zewnętrzne (to jest: zachodnie) normy nie odnoszą się do tego kraju[61].

Nowa ideologia zawiera intrygującą dawkę tego, co w krajach Zachodu nazwano by myśleniem w stylu New Age. Na pierwszy rzut oka zaskoczenie jest spore: twardy, chciwy światek Kremla raczej nie kojarzy się z ziółkami, leczniczymi kryształami, ukochanymi bredniami miłośników Ery Wodnika i tym podobnymi sprawami. Jednakże, według wspomnianego już Surkowa, „rosyjska świadomość kulturowa jest w oczywisty sposób holistyczna [oraz] intuicyjna, zdecydowanie nie mechanistyczna czy redukcjonistyczna”. Jak mówi:

Synteza przeważa nad analizą, idealizm nad pragmatyzmem, wizja nad logiką, intuicja nad rozumowaniem, a plan ogólny nad detalem. Naturalnie nie oznacza to, że Rosjanie nie potrafią rozumować analitycznie, a mieszkańcom Zachodu [brak] intuicji. Jest to kwestia proporcji. Ujmijmy to tak: Rosjanin jest znacznie bardziej zainteresowany tym, która jest godzina, niż schematem budowy budzika[62].

Co zatem wynika z owej intuicji w kwestii organizacji społeczeństwa? Surkow kontynuuje swoje wynurzenia:

Po pierwsze, mamy tu aspirację do politycznej całości, poprzez centralizację funkcji władzy. Po drugie, mamy idealizację celów, do których zmierza walka polityczna. Po trzecie, mamy personifikację instytucji politycznych. Wszystkie te zjawiska istnieją i w innych kulturach politycznych, jednak ich obecność w naszym systemie jest ponadprzeciętna.

Możliwe, że dla przybysza z zewnątrz brzmi to mętnie, ale ma ewidentne skutki praktyczne, popychające Rosję w kierunku, który z łatwością moglibyśmy nazwać faszyzmem. Kombinacja koncepcji pierwszej i trzeciej oznacza, że poza prezydenturą nie liczą się żadne instytucje. Władza spływa w dół z samego szczytu. To z kolei oznacza, że parlament, sądownictwo, policja i służba cywilna – wszystkie instytucje, których złożone relacje są gwarantem wolności osobistych – podlegają woli człowieka, który znalazł się na szczycie.

Można się spierać, czy wszystko to w ogóle zasługuje na miano ideologii. Surkow jest zazwyczaj opisywany jako czołowy ideolog Kremla i ani mu w głowie wypierać się tego tytułu. Jego kolega, Dmitrij Miedwiediew, powiedział natomiast, że nie podoba mu się termin „suwerenna demokracja” i nazwał go „ideologicznym truizmem”[63]. Absolutnie nie jest to też ideologia Susłowa. Surkow jest człowiekiem o płodnym umyśle, obdarzonym talentem do populistycznych zagrywek. Susłow był zaś uważany za nudziarza, nawet wedle sennych standardów sowieckiego Politbiura. Surkow rzadko używa żargonu; Susłow nie używał niczego innego. Surkow był spełnionym biznesmenem w branży telewizyjnej, reklamowej i PR, zanim w 2004 roku pojawił się na Kremlu (jego biografia każe nam wierzyć, że w latach 80. pracował dla GRU); jego kariera, łącząca światy najwyższych stanowisk państwowych, mediów, szpiegostwa i prywatnego biznesu, jest ucieleśnieniem putinowskiej Rosji. Susłow symbolizował zaś Kreml doby Breżniewa i trudno wyobrazić go sobie w roli innej niż funkcjonariusza partii komunistycznej. A jednak podobieństwo jest uderzające. Zadaniem obu było wyjaśnianie, dlaczego jedynie słuszna partia powinna pozostać u władzy, choć obiecana przez nią utopia jakoś nie chce się ziścić. Surkow musi tłumaczyć ludziom nowy system polityczny Rosji, system autorytarnego kapitalizmu. Podobnie jak Susłow, i on musi klarować, dlaczego kwestionowanie słuszności systemu nie jest tylko błędem, ale i zdradą.

Wielkie pytanie, które postawić trzeba Zachodowi, brzmi: jak sobie poradzić z tym wszystkim? Niektórzy twierdzą, że to, co się dzieje, jest lepsze niż próżnia. Vlad Sobell, ekspert od spraw rosyjskich w londyńskim biurze Daiwy, japońskiego banku inwestycyjnego, uważa, że Surkow tworzy „świeżą, posttotalitarną wersję liberalizmu”[64]. Rosja ma własną kulturę polityczną, potrzebuje więc własnej filozofii politycznej, argumentuje Sobell. Lepiej rozwijać własne koncepcje, niż importować niezrozumiałe idee z zagranicy, jak choćby marksizm. Poza tym Rosja postępuje słusznie, odrzucając ideę, jakoby światowa stabilizacja była zależna od działań Ameryki, grającej rolę „globalnego nauczyciela/policjanta”. Wielobiegunowość bardziej sprzyja stabilności niż jednobiegunowość pod dyktando Ameryki. Innym ekspertom wystarczy odrzucenie przesłanek i argumentów koncepcji „suwerennej demokracji”. Z pewnością spora jej część opiera się na przesadzie i błędnych założeniach. Świat zewnętrzny nie próbował w latach 90. osłabić Rosji (przeciwnie, jedną z najpoważniejszych obaw w owym czasie była ta, że Rosja może się rozpaść lub okazać zbyt słaba, by zapanować nad własnym arsenałem broni jądrowej). Obecna administracja Stanów Zjednoczonych nadmiernie rozciągnęła potęgę militarną Ameryki i nadwerężyła jej reputację; twierdzenie, że USA zagrażają światu, jest jednak tylko straszakiem. Ameryka ugrzęzła w Iraku i Afganistanie, jednocześnie z trudem próbując stawić czoło wzrostowi potęgi Chin; jako domniemany globalny hegemon jest w istocie zbyt słaba, by wypełnić stojące przed nią zadania, a nie zbyt silna. „Promowanie demokracji” przez Stany Zjednoczone jest być może z założenia błędne, a czasem trąci hipokryzją, ale izolacjonizm, do którego zdają się dążyć krytycy Ameryki, zmusiłby świat do zapłacenia wysokiej ceny: w praktyce oznaczałby przyzwolenie na pozostawienie globu w rękach dyktatorów.

Rosja z pewnością ma prawo do własnej, odrębnej kultury politycznej – jak każdy kraj. Pokłosie totalitaryzmu może jednak sprawić, że trzeba będzie zaakceptować pewne nieprzyjemne cechy owego systemu – przynajmniej na jakiś czas (Niemcy w latach 50. również bardzo się różniły od dzisiejszych Niemiec). Surkow ma w tej kwestii słuszność. Nie przekonuje jednak jako ponowny wynalazca koła: podstawowe środki, którymi posługuje się wolny kraj, są uniwersalne: to rządy prawa, rozdzielność władz, niezależność mediów oraz wolność wyborów. Kreml zaś daje wyraźne znaki, że te elementy życia politycznego traktuje już nie jako opcjonalne, ale jako wprost niepożądane.

Najważniejsze jest jednak to, by nie odrzucać krytyki Zachodu głoszonej przez Kreml, gdyż w niektórych aspektach może być ona słuszna i cenna. Trzeba wszelako zaznaczyć, że słabe punkty innych krajów nie mogą być usprawiedliwieniem dla tworzenia przez Rosję nowych, na jej własnym podwórku. Dramatyczne nadużycie władzy przez państwo jest złem, bez względu na to, co w tym czasie robią inne kraje. Czy będzie to wyrywanie udziałów z dobrze prowadzonych, prywatnych firm, czy aresztowanie przeciwników, czy dławienie krytyki i sabotowanie rzekomo niezależnych instytucji publicznych – Kreml źle się przysługuje obywatelom Rosji, choć podobno działa w ich imieniu. Dziewiętnastowieczne powieści Fiodora Dostojewskiego zawierają potężną krytykę Zachodu. Nie oznacza to jednak, że brutalne wyczyny carskiej autokracji – terror knuta, poddaństwo, cenzura, zsyłki na Syberię – były lepszym systemem władania krajem.

Dlaczego więc Kreml w ogóle promuje tę poplątaną ideologię, która każe alienować obcokrajowców i sprzyja złemu rządzeniu krajem? Istnieje prymitywnie proste wyjaśnienie: bo tak jest łatwiej utrzymać się przy władzy. Przedstawianie Rosji jako fortecy oblężonej przez złowrogich hipokrytów to świetny sposób na wyjaśnienie społeczeństwu, dlaczego poświęcenie własnej wolności jest konieczne. Poza tym zastraszanie świata zewnętrznego to niezły początek odparcia prób jego ingerencji. Twarda mowa była standardową techniką negocjacyjną Sowietów w czasach zimnej wojny. Przeraźliwe wybuchy gniewu i lodowate milczenie mijały bez wyjaśnienia, gdy pojawiała się szansa (z reguły iluzoryczna) na to, że odwilż będzie trwać dłużej, jeśli tylko druga strona pojmie rozsądne argumenty i wycofa się odrobinę. Lecz najbardziej napawające lękiem wyjaśnienie jest jednocześnie najprostszym ze wszystkich: Kreml przyjmuje ideologię opartą na sowieckiej nostalgii i ksenofobicznej retoryce, ponieważ częściowo – a może i całkowicie – w nią wierzy. Tym bardziej niepokojące jest więc to, że Zachód przygląda się temu obojętnie.

[1] Bez względu na to, jak bardzo nienawidzili zachodniego materializmu i hipokryzji, nawet najnaiwniejsi z obcokrajowców szybko nudzili się sowieckim komunizmem. Jeżeli nadal obchodziły ich lewackie idee, dryfowali ku trockizmowi, a nawet ku socjalizmowi w wersji legalnych partii lewicowych. Tylko związki zawodowe w nielicznych krajach Europy Zachodniej nie wyrzekły się komunizmu, a i to głównie za sprawą tajnych dotacji z Kremla, a nie pożytków płynących z komunistycznej ideologii.

[2] Partię tę założył w 1995 r. ówczesny premier, Wiktor Czernomyrdin; jej działacze nazywali ją „liberalną” i „centrową”. Gdy Czernomyrdin odszedł, partia przekształciła się w ruch stronników Putina i przyjęła równie nijaką nazwę Jedność. W wyborach do Dumy w grudniu 1999 toczyła bój z ugrupowaniem Ojczyzna prezydenta Jelcyna.

[3] Chodzi o ludzi o śniadej skórze pochodzących z Kaukazu i Azji Centralnej, obywateli Związku Radzieckiego; wielu z nich ma teraz obywatelstwo rosyjskie. Są „obcy” tylko w najwęższym, rasowym sensie.

[4] Jarosława Krestowskaja, „Władimir Żyrinowski o seksualnych problemach Condoleezzy Rice” (po rosyjsku), Prawda, 9 stycznia 2006, http://www.pravda.ru/world/09‒01‒2006/73182-zhirinowsky-0 (dostęp 25.02.15) .

[5] Andriej Sacharow, fizyk i obrońca praw człowieka, był najbardziej znanym piewcą wolności w Związku Radzieckim. W 1975 roku otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, ale władze sowieckie nie pozwoliły mu na podróż do Sztokholmu ani jej przyjęcie. Po protestach przeciwko inwazji na Afganistan został wygnany do miasta Gorki (obecnie znanego pod nazwą sprzed rewolucji: Niżny Nowogród). Zmarł 14 grudnia 1989 roku, w wieku 68 lat.

[6] Ikona sowieckiej historii; 12 kwietnia 1961 roku jako pierwszy człowiek poleciał w kosmos.

[7] Uzyskały między innymi prawo używania alfabetu łacińskiego, bardziej dla nich odpowiedniego niż cyrylica.

[8] Jelcyn kazał zastąpić ten hymn pozbawioną tekstu Pieśnią Patriotyczną rosyjskiego kompozytora Glinki. Putin życzył sobie przywrócenia dawnego hymnu, ale zadowolił się starą melodią z nowym tekstem. W nowych słowach nie ma już aluzji do systemu sowieckiego, pozostały jednak wzmianki o „bratnich narodach” (które w oczach obywateli nierosyjskiego pochodzenia mogą trącić imperializmem). Rosja to nasze święte mocarstwo,Rosja to ukochany nasz kraj. Ogromna wolność, wielka chwała. Są twoją własnością po wsze czasy! [Refren:] Chwała Ci, nasza wolna Ojczyzno,Prastary związku bratnich narodów, Ludowa mądrości dana przez przodków! Chwała ci, kraju! Jesteśmy z ciebie dumni!

[9] Historycy nie są zgodni w ocenach. Robert Service uważa, że ofiar było mniej więcej 300 tys.; Robert Conquest sądzi, że 500 tys.; Norman Lowe mówi o 50–200 tys. straconych oraz 400 tys. uśmierconych w więzieniach i podczas buntów.

[10] Przeł. Tomasz Mirkowicz.

[11] Pieniądze zostały rozkradzione lub zmarnowane przez komunistycznych władców i w znakomitej większości nigdy nie dotarły do prawdziwych adresatów.

[12] To zupełnie tak, jakby Rosja wybrała sobie na przywódcę krytyka Związku Radzieckiego z czasów zimnej wojny, mieszkającego w Wielkiej Brytanii Władimira Bukowskiego.

[13] Japonia, ma się rozumieć, to całkiem odrębna historia.

[14] Władimir Putin, doroczne przemówienie do Zgromadzenia Federalnego, 25 kwietnia 2005 roku: http://kremlin.ru/eng/speeches/2005/04/25/2031_type70029type82912_87086.shtml (po angielsku, w nieco mylącym tłumaczeniu; dostęp 25.02.15).

[15] Polka-baboczka to dość niezwykłe określenie wprost ze słownika stalinowskiej propagandy; oznaczało coś absolutnie obcego. Zob. wyjaśnienie Pawła Felgenhauera, żarliwego krytyka Kremla („Kreml odrzuca »zagraniczne« podejście do rosyjskiej historii”, Eurasia Daily Monitor, The Jamestown Foundation, 27 czerwca 2007, dostępne pod adresem: http://www.jamestown.org/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=32833&no_cache=1#.VOyhOfmG-Og (dostęp 25.02.15).

[16] Spotkanie z uczestnikami Rosyjskiej Narodowej Konferencji Wykładowców Nauk Humanistycznych i Społecznych, 21 czerwca 2007 roku, Nowo-Ogiarowo. Fragmenty w języku rosyjskim: http://www.kremlin.ru/appears/2007/06/21/1702_type63376type63381type82634_135323.shtml (dostęp 25.02.15).

[17] Dwa interesujące artykuły (po rosyjsku) rzucają nieco światła na tę sprawę:http://www.ng.ru/ng_politics/2007‒07‒03/10_uchebniki.html http://www.ng.ru/politics/2007‒07‒05/3_pozor.html (dostęp 25.02.15).

[18] Oskarżycielskie u was niegrow linczujut (a wy linczujecie Murzynów) stało się powszechnie znanym powiedzonkiem, symbolem sowieckiej propagandy działającej właśnie na takiej zasadzie.

[19] 25 sierpnia 1968 roku Tatiana Bajewa, Konstanty Babicki, Larysa Bogoraz, Wadim Delone, Władimir Driemluga, Wiktor Fajnberg, Natalia Gorbaniewska i Paweł Litwinow zebrali się na placu Czerwonym z czechosłowacką flagą oraz transparentami, na których umieścili hasła „Za wolność waszą i naszą” oraz „Chwała wolnej i niepodległej Czechosłowacji”. Aresztowano ich niemal natychmiast. Zachęcona przez pozostałych, Bajewa oświadczyła, że znalazła się tam przypadkiem – została zwolniona. Bogoraz została skazana na cztery lata zesłania na Syberię, w 1989 została przewodniczącą moskiewskiej Grupy Helsińskiej. Zmarła w 2004 roku. Delone dostał wyrok 2 lat w obozie pracy. Wyemigrował do Francji w 1975 r., zmarł w 1983. Litwinow dostał 5 lat zsyłki w Czycie w południowej Syberii. W 1973 r. wyemigrował do Ameryki i mieszka tam do dziś. Gorbaniewska nie była sądzona, jako że na krótko przed protestem urodziła dziecko. Wiktor Fajnberg został uznany za chorego i spędził 5 lat w szpitalu psychiatrycznym. Tom Stoppard zadedykował mu sztukę Every Good Boy Deserves Favour.

[20] Bardzo ciekawą rozmowę po polsku z Pawłem Litwinowem można znaleźć pod adresem: https://www.youtube.com/watch?v=9XebBBmXPNo, dostęp 25.02.15 – przyp. Kurhaus).

[21] Muzeum Historii Represji Politycznych Perm-36, od dawna będące solą w oku władz, na początku 2015 r. zostało zlikwidowane. Zamiast niego postanowiono utworzyć muzeum pracowników Gułagu. Znikną z niego wszelkie wzmianki o zbrodniach stalinowskich jako nieprzystające do dzieła odbudowy Wielkiej Rosji (http://wyborcza.pl/1,75477,17521521,Koniec_jedynego_w_Rosji_muzeum_totalitaryzmu__Historycy.html, dostęp 6.03.15) – przyp. Kurhaus.

[22] Rossijskaja Gazieta, 8 września 2007, komentarz Aleksandra Sabowa. Artykuł nie jest dostępny na stronie internetowej gazety, ale można go przeczytać tutaj: http://community.livejournal.com/ru_katyn/12893.html (dostęp 25.02.15).

[23] Prawie nie wspomina się o pomocy, której udzieliły Związkowi Radzieckiemu Wielka Brytania i Ameryka.

[24] Każda ze stron uważała, że zawarła świetny układ. Niemcy mogli podbić kraje Europy Środkowej, a następnie skoncentrować się na zmiażdżeniu Francji i zmuszeniu Wielkiej Brytanii do rozmów pokojowych. Związek Radziecki, pogrążony w chaosie po stalinowskich czystkach, miał zaś nadzieję przeczekać „konflikt imperialistycznych potęg” i skorzystać na ich osłabieniu. Adres http://www.regnum.ru/news/411620.html (po rosyjsku) zawiera ciekawą relację o dzisiejszych poglądach Kremla na tę sprawę (dostęp 25.02.15). (Tekst paktu i tajnego protokołu po polsku można znaleźć pod adresem http://1939.pl/przed-wybuchem-wojny/pakt-ribbentrop-molotov/index.html, dostęp 25.02.15 – przyp. Kurhaus).

[25] Estonia jest bodaj jedynym krajem, który poradził sobie z największym problemem postkomunistycznego świata: reformą administracji publicznej. W przeciwieństwie do innych Estonia zbudowała najważniejsze instytucje państwa od zera, opierając się pokusie wykorzystania „doświadczonych” ludzi z komunistycznych struktur. W rezultacie wypracowała jeden z najnowocześniejszych systemów organów państwowych, począwszy od niezwykle skutecznego Ministerstwa Spraw Zagranicznych, po służby bezpieczeństwa i wywiadu, którym zachodni partnerzy bez zastrzeżeń ufają. Szanowany prezydent Estonii coraz częściej wypowiada się w imieniu całej grupy państw postkomunistycznych.

[26] Należy przyznać, że za sandinistów niektórzy Amerykanie myśleli podobnie o Nikaragui i do dziś myślą tak o Kubie.

[27] W sowieckim ultimatum pismo to zostało określone – całkiem niesłusznie – mianem „organu bałtyckiego sojuszu wojskowego”. Poruszony tym historycznym przykładem, w 1992 roku założyłem w Tallinie anglojęzyczny tygodnik. Jednej z kolumn poświęconej śledzeniu występków żołnierzy sił okupacyjnych nadałem celowo prowokacyjny tytuł „Warta”.

[28] Urodzony w 1920 roku, był znany w świecie anglojęzycznym przede wszystkim jako autor Cesarskiego szaleńca. (Zmarł w grudniu 2007 r. – przyp. Kurhaus).

[29] Strony źródłowe wygasły.

[30] Pełny opis tej historii zob.: Romualdas Misiunas, Rein Taagepera, The Baltic States. The Years of Dependence, 1940‒1990, Berkeley, 1993. Skupiłem się tutaj na przykładzie Estonii, gdyż teraz to ona jest głównym celem ataków Kremla.

[31] Jestem wdzięczny Robertowi Gellately’emu (Lenin, Hitler, Stalin, Cape, Londyn 2007, s. 389) za ujawnienie tego znaczącego faktu.

[32] Zmarł w kwietniu 2012 r. – przyp. Kurhaus.

[33] Według słów Putina z października 2007 roku: „W wyniku terapii szokowej lat 90., kryzysu finansowego z 1998 roku oraz tragicznych wydarzeń na Kaukazie gospodarka kraju oraz sfera socjalna znalazły się w depresji. To samo można powiedzieć o morale ówczesnego społeczeństwa. Integralność terytorialna kraju była zagrożona”. Uwagi wygłoszone na otwarcie VIII kongresu partii Zjednoczona Rosja, 1 października 2007, Gostinyj Dwor, Moskwa. Po rosyjsku można go znaleźć pod adresem: http://www.kremlin.ru/appears/2007/10/01/1900_type63374type63376type63378type82634_146479.shtml (dostęp 25.02.15).

[34] „Powiesić Kaisera” – tak brzmiał popularny w Wielkiej Brytanii, powojenny slogan.

[35] Akcentuje też, że Rosja nie powinna uginać się przed dyktatem z zewnątrz, cieszy się bankructwem Jukosu, usprawiedliwia nieszczęsną interwencję Rosji w ukraińską pomarańczową rewolucję, oraz stwierdza, że trudy wojny z terrorem zmusiły zarówno Rosję, jak i Stany Zjednoczone do podobnego ograniczenia swobód obywatelskich.

[36] Lilia Szewcowa, „Antyzachodniość jest nową ideą narodową” (strona, do której odsyłał autor, wygasła).

[37] Odpowiedzi na pytania rosyjskich dziennikarzy, 6 grudnia 2004 roku, Ankara, Turcja. (Obie strony, do których odsyłał autor, wygasły).

[38] Doroczne przemówienie do Zgromadzenia Federalnego, Moskwa 2006. Strona o „towarzyszu Wilku” w języku angielskim wygasła, dostępna jest tylko po rosyjsku: http://www.kremlin.ru/appears/2006/05/10/1357_type63372type63374type82634_105546.shtml (dostęp 25.02.15).

[39] Thomas E. Ricks, Craig Whitlock, „Putin Hits U.S. Over Unilateral Approach: Rebuke Is Called Unusually Hostile”, Washington Post, 11 lutego 2007, sekcja A01; dostępne pod adresem https://hydrablog.csusm.edu/2007/02/putin-hits-us-over-unilateral.html (dostęp 25.02.15). Tekst (po angielsku): Przemówienie i dyskusja podczas Konferencji Bezpieczeństwa w Monachium, 10 lutego 2007 r.: http://www.kremlin.ru/eng/speeches/2007/02/10/0138_type82912type82914type82917type84779_118123.shtml (dostęp 25.02.15; strona po rosyjsku wygasła). Nagranie wideo wystąpienia Putina: http://media.kremlin.ru/2007_02_10_01.wmv (dostęp 25.02.15).

[40] Tak ostre i drwiące komentarze wciąż mieszają się z nieomalże przymilnymi, oficjalnymi deklaracjami chęci poprawy stosunków z Ameryką. Oto przykłady: Putin zaprosił Busha do swej daczy i pozwolił mu poprowadzić swą ulubioną wołgę z 1956 roku; podczas parady na placu Czerwonym z okazji Dnia Zwycięstwa, w pięćdziesiątą rocznicę zakończenia drugiej wojny światowej, Putin ostentacyjnie oddał swemu amerykańskiemu koledze najlepsze miejsce, nazywając go przy tym gościem „o szczególnym znaczeniu”; http://www.gazeta.ru/2007/05/11/oa_238815.shtml (dostęp 25.02.15).

[41] Ku irytacji międzynarodowej społeczności prawniczo-biurokratycznej Kreml pragnie dołączyć do każdego możliwego klubu i zażarcie opiera się sugestiom, jakoby Rosja nie należała do G8 czy Rady Europy. Żaden z tak zwanych patriotów na Kremlu nie wyjaśnił, w jaki sposób Rosja może być równorzędnym partnerem Zachodu, skoro wielokrotnie wyrzekała się zasad niepodległości, wielostronności, poszanowania praw człowieka oraz otwartości, które są podstawą funkcjonowania cywilizowanego świata.

[42] Strona źródłowa wygasła.

[43] Przeł. Mieczysław Jastrun.

[44] Lilia Szewcowa, „Antyzachodniość jest nową ideą narodową”, dz. cyt.

[45] Dla kontrastu, 21 proc. twierdzi, że wierzy w przesądy, 9 proc. przyznaje, że wierzy w horoskopy, 8 proc. w magię, a 6 proc. w UFO.

[46] Zob. http://www.newyorker.com/archive/2002/04/01/020401ta_talk_lipman (dostęp 25.02.15).

[47] Światowy Rosyjski Sobór Narodowy (Wsiemirnyj Russkij Narodnyj Sobor – WRNS) – instytucja powołana do życia w 1993 r. przez patriarchę Aleksego II, gromadząca przedstawicieli różnych sfer życia rosyjskiego (więcej zob. plik pdf: elpis.uwb.edu.pl/index.php/Elpis/article/download/62/108; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[48] Cytat pochodzi z artykułu Igora Torbakowa. Strona, do której odwoływał się autor, wygasła.

[49] Cytat z Los Angeles Times, 11 kwietnia 2005 roku (strona wygasła). Ciekawa też jest rozmowa (po rosyjsku) z Czaplinem: http://www.evrazia.org/modules.php?name=News&file=article&sid=2625 (dostęp 25.02.15). W połączeniu z podejrzeniami władz co do organizacji zagranicznych oraz praw mniejszości postawa Cerkwi prawosławnej doprowadziła do żałosnego spadku wolności religijnej. Inne Kościoły mają problemy z zarejestrowaniem się; duchowni z zagranicy często nie otrzymują wiz ani prawa pobytu.

[50] Idea, iż Rosja, jak każdy inny kraj, może być niczym więcej, jak tylko owocem historycznego przypadku, w ogóle nie jest brana pod uwagę.

[51] Zob. http://www.viperson.ru/wind.php?ID=322805&soch=1 (po rosyjsku; dostęp 25.02.15).

[52] Więcej o Surkowie (po polsku) zob. tutaj: http://ludzie.wprost.pl/sylwetka/Wladyslaw-Surkow/ (dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[53] Zob. http://www.viperson.ru/wind.php?ID=322805&soch=1 (po rosyjsku; dostęp 25.02.15).

[54] Chcąc nadać swym pomysłom związanym z rządami prawa bardziej konwencjonalnego charakteru, Putin mógł na przykład użyć słowa włast (władza) albo wierchowieństwo (zwierzchność) zakona. Ale nie zrobił tego.

[55] Wypada zakwestionować koncepcję centralizmu: zdrowy rozsądek podpowiada, że sprawowanie władzy centralnej może być szczególnie trudne w największym kraju świata. Nawet Chiny zadecydowały, iż lokalnym władzom należy dać odrobinę swobody. Stany Zjednoczone i Brazylia kwitną jako federacje.

[56] Strona wygasła.

[57] Władimir Putin może nauczać do woli o zaletach ścisłej kontroli, ale sam, podobnie jak inni prominenci, aż nazbyt chętnie unika odpowiedzialności, jeśli tylko jest mu to na rękę. Posłużmy się przykładem sprawy otrucia Litwinienki. Strona rosyjska ogłosiła, że państwo w żaden sposób nie może brać odpowiedzialności za kradzież poważnej ilości śmiertelnie niebezpiecznej, radioaktywnej substancji z ponoć świetnie strzeżonego instytutu badawczego, ani też za to, że pewien weteran służb specjalnych zostawił ślady owej radioaktywnej substancji wszędzie, gdzie tylko się pojawił w swej podróży do Londynu i z powrotem. Sens tych wypowiedzi był, mówiąc krótko, następujący: „To jest Rosja. Takie rzeczy się zdarzają. Przyzwyczajcie się”.

[58] Tym, czego Rosji naprawdę potrzeba, jest włastnaja gorizontał (dosłownie: władza pozioma), czyli stan, w którym państwo odpowiada zarówno przed własnymi instytucjami, jak i przed społeczeństwem. Niestety, rozwiązaniem Władimira Putina, zapewne dostosowanym do rosyjskiej kultury politycznej, nie są władza zintegrowana ani odpowiedzialność publiczna, ale silna presja działająca z góry na dół. Co oznacza, że państwo funkcjonuje „ze strachu”, a nie z potrzeby sumienia.

[59] Komsomolskaja Prawda, 6 listopada 2004. Strona, do której odwołuje się autor, wygasła.

[60] Trietia Impieria. Rossija, kotoraja dołżna byt, Limbus Press, Moskwa 2006 (tylko po rosyjsku).

[61] Strona wygasła.

[62] Zob. http://www.mediacratia.ru/owa/mc/mc_project_news.html?a_id=17121 (po rosyjsku; dostęp 25.02.15).

[63] W wywiadzie dla Wiedomosti, 5 lipca 2007 roku.

[64] Strona wygasła.

Rozdział 6

Europa Wschodnia na linii frontu nowej zimnej wojny

Kłótnia w dalekim kraju pomiędzy ludźmi, o których nic nie wiemy” – tak lekceważąco wyraził się premier Wielkiej Brytanii Neville Chamberlain o walce Czechosłowacji o przetrwanie tuż przed tym, jak we wrześniu 1938 roku poleciał do Monachium, żeby przypieczętować rozbiór tego kraju przez nazistowskie Niemcy. Wówczas los kontynentu decydował się w Europie Środkowej. Niemal 70 lat później historia się powtarza, tyle że niebezpieczeństwo grozi ze strony Rosji, nie Niemiec, a ofiarą jest Gruzja, nie Czechosłowacja[1]. Po nieudanej próbie odbicia przez Gruzję wspieranego przez Rosję marionetkowego państwa Osetia Południowa, wojska rosyjskie ogromnie przewyższające liczebnie oddziały gruzińskie i panujące całkowicie w powietrzu, odniosły szybkie militarne zwycięstwo, pokonały armię Gruzji, odzyskały całkowitą kontrolę zarówno nad Osetią Południową, jak i drugim separatystycznym regionem Abchazją, a także zajęły strategiczne pozycje w samej Gruzji. Zachód protestował, jednak bez skutku.

Gruziński dramat rozegrał się na głównej scenie nowej zimnej wojny – w krajach graniczących z Rosją, poczynając od tych, których dotyczył zawarty w 1939 roku pakt Ribbentrop-Mołotow – państwach bałtyckich, w Europie Środkowej i na Bałkanach, aż po Morze Czarne i Kaukaz.

Jest to region, w którym Zachód do niedawna parł naprzód dzięki swoim zaletom i słabościom przeciwników. NATO wygrało ostatnią zimną wojnę częściowo dlatego, że mogło przeznaczyć na zbrojenia więcej pieniędzy niż Kreml, a częściowo dlatego, że gospodarki centralnie planowane w państwach jednopartyjnych z samej swojej istoty skazane są na upadek. Ale jeszcze jednym czynnikiem – i z perspektywy czasu być może najważniejszym – była „miękka siła”. Podkreślając różnice między zamożnością i wolnością „obozu kapitalistycznego” a zacofaniem i uciskiem „obozu socjalistycznego”, rozpuściła totalitarny klej, który spajał radzieckie imperium. W mesjanistycznym komunizmie lat 20. XX wieku panowało przekonanie, że wystarczy, aby masy w każdym kraju tylko o nim usłyszały, żeby go poprzeć, ale okazało się, że w rzeczywistości jest odwrotnie. Coraz mniej ludzi w świecie kapitalistycznym żałowało, że nie żyje w systemie komunistycznym, a im więcej się o nim dowiadywali, tym mniej go pragnęli. I przeciwnie, większość ludzi żyjących pod rządami komunizmu chciała, żeby było inaczej. Im więcej dowiadywali się o Zachodzie, tym bardziej się im podobał i tym mniej wierzyli propagandzie swoich rządów. Ten proces nie zatrzymał się wraz z upadkiem komunizmu: po 1989 roku ta sama miękka siła umocniła zwycięstwo Zachodu. Obaliwszy dyktaturę, narody Wschodniej Europy szybko postanowiły, że chcą „euroatlantyzmu”[2]. To wygodny skrót dla korzyści, jakie daje uczestnictwo we wspieranym przez Amerykanów parasolu bezpieczeństwa rozpostartym przez NATO[3] i dobrych rządów oraz gospodarczych zalet wiążących się z drogą do członkostwa w UE[4].

Euroatlantyzm to droga niełatwa, ale zdecydowanie korzystna. Wstąpienie do UE wiąże się z likwidacją wszelkich pozostałości władzy totalitarnej. Oznacza ogromne zmiany, od zapewnienia uczciwości i skuteczności sądów i policji po zagwarantowanie trwałych praw własności i silnego prawa antymonopolowego, wprowadzenie uznawanej na świecie edukacji i standardów ochrony środowiska oraz realizowanie stabilnej polityki makroekonomicznej koniecznej do przyjęcia w dalszej perspektywie euro. Co prawda, w szczegółach często panuje bałagan. Łatwo jest wyśmiewać pedantyczne standardy dotyczące żywności i narzekać na nieznośne, kosztowne regulacje chroniące nieefektywnych rolników czy blokujące rynek pracy. Zasady są czasami nie tylko śmieszne, ale bywają też przestrzegane z dużą dozą hipokryzji lub niekonsekwencji. Niektórym krajom lepiej idzie obiecywanie reform niż wcielanie ich w życie. Rezultaty jednak mówią same za siebie. Poszerzenie UE było wielkim sukcesem. Nowi członkowie szybko się rozwijają, w niektórych przypadkach spektakularnie szybko. Nawet ich często słabe i niekompetentne rządy nie zniechęcają zagranicznych inwestorów. I w przeciwieństwie do wypaczonego, napędzanego wysokimi cenami ropy, wzrostu gospodarczego Rosji, prosperity nowych członków UE opiera się na przemyśle wytwórczym, usługach i – w coraz większym stopniu – zaawansowanej technologii. Podobnie dobroczynny wpływ wywarła ekspansja NATO na wschód. Zreformowano zdemoralizowane, rozbudowane biurokracje w radzieckim stylu i pobudliwe, amatorskie armie w byłych państwach zniewolonych. W niektórych przypadkach, na przykład w Polsce, stają się nowoczesnymi i mobilnymi siłami zbrojnymi.

Gdy euroatlantyzm kontynuował swój zdecydowany i pozornie nie do powstrzymania marsz, Kreml przez większą część okresu po 1989 roku cofał się i ponosił klęski. Pouczające będzie przypomnienie, co w 1992 roku Rosja uważała za nieprzekraczalne minimum tego, co może zaakceptować. Igor Rodionow, wówczas szef szkoły wojskowej (a później minister obrony u Jelcyna) powiedział, że Rosja będzie nalegać na:

Neutralność krajów Europy Wschodniej lub ich przyjazne stosunki z Rosją; swobodny dostęp Rosji do portów morskich nad Bałtykiem; wykluczenie sił zbrojnych „państw trzecich” z Bałtyku i zakaz członkostwa państw bałtyckich w blokach militarnych wymierzonych w Rosję; uniemożliwienie krajom wchodzącym w skład WNP stania się częścią strefy buforowej, której celem jest odseparowanie Rosji od zachodu, południa lub wschodu; utrzymanie państw WNP w sferze wyłącznych wpływów Rosji[5].

Teraz można to odczytać jako groźną listę życzeń, ale przez większą część ostatnich lat wyglądało to jak lista klęsk. Wszyscy sojusznicy Związku Radzieckiego z Układu Warszawskiego – Polska, Czechy, Słowacja i Węgry, a także Rumunia i Bułgaria – wstąpili do NATO; podobnie państwa bałtyckie, które Rosja określa mianem „byłych republik radzieckich”[6]. Gruzja także naciska na przyjęcie jej do sojuszu. Rosja straciła dostęp do portów bałtyckich, podejmując nieudaną próbę wywarcia presji gospodarczej na Estonię, Łotwę i Litwę.

Trudno było przypuszczać, że Rosja się odbuduje. Brakowało jej twardej siły Związku Radzieckiego – siły militarnej – i wydawało się, że nie będzie rywalem dla euroatlantyzmu. Jej przyjaciółmi pozostawała wciąż zmniejszająca się liczba dyktatur – niekompetentnych, nieatrakcyjnych i niepopularnych. Na przykład na Słowacji rosyjskie służby specjalne i kręgi biznesu utrzymywały w latach 90. ścisłe kontakty z upartym i nieokrzesanym premierem Vladimírem Mečiarem. To wywołało zdecydowany sprzeciw większości słowackich partii opozycyjnych, które mocno wspierały europejskie i amerykańskie ośrodki analityczne oraz ich działaczy. Ponadpartyjny ruch sprzeciwu wobec Mečiara odniósł szturmem zwycięstwo w wyborach parlamentarnych w 1998 roku, ostro ruszył z reformami i zmienił kraj z odizolowanego zaścianka w ulubieńca zagranicznych inwestorów[7]. Podobnie serbski silny człowiek Slobodan Milošević cieszył się mocnym poparciem Rosji w prowadzonych wojnach ze swoimi popieranymi przez Zachód przeciwnikami z Chorwacji, Bośni i Kosowa. Ale gospodarcze i polityczne skutki jego nacjonalistycznych rządów, oraz sankcje, do których doprowadziły, były prawdziwie rujnujące; w 2000 roku i on został obalony[8]. Na Litwie dwaj politycy ściśle powiązani z Rosją opuścili urząd w dość nieszczęśliwych okolicznościach. Rolandas Paksas z Partii Liberalno-Demokratycznej był prezydentem przez czternaście miesięcy. W 2004 roku odsunięto go od władzy i zakazano ubiegania się o urzędy publiczne w przyszłości po tym, jak służba bezpieczeństwa publicznie narzekała na jego przypuszczalne powiązania (którym zaciekle zaprzeczał) z rosyjskim wywiadem i zorganizowaną przestępczością. Przywódca litewskiej Partii Pracy Viktor Uspaskich uciekł do Rosji i uzyskał tam w 2006 roku azyl polityczny. Jego osobisty księgowy ujawnił władzom litewskim pewne niejasności finansowania partii związane z Rosją (Uspaskich, bogaty biznesmen, stanowczo twierdzi, że jest niewinny, jesienią 2007 roku wrócił na Litwę – i do aresztu domowego). Ale okazało się, że to tylko chwilowe porażki – obie te partie znajdowały się wysoko w sondażach przed wyznaczonymi na październik 2008 roku wyborami. Rządząca euroatlantycka koalicja rządowa była postrzegana jako tak niekompetentna i skorumpowana, że wydawało się, iż wyborcy są skłonni poprzeć – w akcie rozpaczy i protestu – populistów.

Kolorowe rewolucje w Gruzji w 2003 roku („róż”), na Ukrainie w 2004 roku („pomarańczowa”) i w Kirgistanie w 2005 roku („tulipanów”) to podobne historie radosnego sukcesu, po którym następuje powrót do przygnębiającej rzeczywistości. Początkowo dobitnie dowodziły klęski polityki Rosji wobec swoich sąsiadów. W każdym z tych przypadków usunęły skorumpowany i autorytarny rząd; w przypadku dwóch ostatnich państw były to rządy, z którymi Kremlowi łatwo było się porozumieć. Można stąd wyciągnąć wniosek, że ludzie w regionie poradzieckim mają wielki apetyt na czysty rząd i wolność – i że nie smakuje im proponowana przez Kreml dieta składająca się z kapitalizmu kolesiów i rządów tajnej policji. Wywołało to początkowo zdumienie Rosji, ale potem postanowiła ona znaleźć lepszą taktykę. Ta determinacja zaczyna przynosić efekty.

Euroatlantycka fala przestała płynąć na wschód. Apetyt na rozszerzenie UE i NATO słabł w miarę, jak nasilało się rozczarowanie nowymi członkami w Brukseli. Po drugie, zaczęła rosnąć siła Rosji, tak twarda, jak i miękka. Pierwsze przykłady pojawiły się w Azji Środkowej. Uzbecki dyktator Isłam Karimow po krótkim flircie z Ameryką po 2001 roku, jest teraz jednym z najbliższych i najpewniejszych sojuszników Putina[9]. Uzbecki reżim docenia pomoc, z jaką przychodzi mu Kreml, w bezlitosnym tłumieniu islamskich sił opozycyjnych i w kontrowaniu sporadycznie krytykowanej przez świat zewnętrzny ubolewania godnego stanu przestrzegania praw człowieka (chociaż to ostatnie, przynajmniej ze strony Wielkiej Brytanii i Ameryki, jest wyciszane: te państwa również uważają Uzbekistan za użytecznego sojusznika w „wojnie z terroryzmem”). Zachód stracił też wpływ na Kazachstan rządzony przez dożywotniego prezydenta Nursułtana Nazarbajewa. Mimo szalejącej korupcji, kraj ten należy do najbardziej rozwiniętych i imponujących w Azji Środkowej. Ale kazachska polityka zagraniczna jest skrajnie ostrożna, odzwierciedla wewnętrzne priorytety prezydenta: wzrost gospodarczy i edukację. Rząd Nazarbajewa konsekwentnie buduje coraz silniejsze relacje z Zachodem i z Chinami, ale w żadnej sprawie nie chce sporów z Moskwą. Rzut oka na mapę pokazuje dlaczego: granica kazachsko-rosyjska jest najdłuższą granicą na świecie. Północny Kazachstan jest zamieszkany głównie przez etnicznych Rosjan, stanowiących mniej więcej jedną trzecią ludności. Przynajmniej na razie Kazachstan mógłby na konfrontacji tylko stracić. Brak zdecydowania i podziały na Zachodzie doprowadzały Kazachów do rozpaczy: dlaczego mieliby poważnie rozważać opcję euroatlantycką, gdy nie jest poważnie składana?

Najsilniejszy jest Kreml w Tadżykistanie, dotkniętym ubóstwem narkopaństwie, którego przetrwanie jest finansowo i wojskowo całkowicie uzależnione od Moskwy. Rosyjskie wojska sprawiły, że przywódca kraju Emomali Rachmonow wygrał pięcioletnią, zakończoną w 1997 roku, wojnę domową, i od tamtej pory utrzymują go na tym stanowisku. Przekazy pieniężne od tadżyckich pracowników przebywających w Rosji są ostatnią deską ratunku dla pogrążonych w nędzy mieszkańców. W Kirgistanie Rosja pozbierała się. Ten kraj przeżył flirt z idealistyczną orientacją prozachodnią za rządów pierwszego poradzieckiego przywódcy Askara Akajewa, który powiedział, że chce, aby jego kraj stał się „Szwajcarią Azji Środkowej”[10]. Gdy jego rządy ugrzęzły w autokracji i korupcji, powszechne powstanie w 2006 roku zdawało się zapowiadać rewolucję podobną do tej na Ukrainie. Podobnie jak tam, okazało się to przedwczesne. Kirgistan to sprawiający trudności gospodarz baz lotniczych – zarówno amerykańskiej, jak i rosyjskiej. Wyjątkiem w regionie jest Turkmenistan. Z zasobami gazu ustępującymi w Związku Radzieckim tylko Rosji, jest najbardziej tajemniczym z wszystkich krajów poradzieckich. Przez pierwszych piętnaście lat niepodległości rządził nim były komunistyczny szef Saparmurat Nijazow, ekscentryczny megaloman, który nazwał się Turkmenbaszą (Ojcem Turkmenów), zlikwidował służby publiczne i wprowadził oparty na terrorze kult jednostki. Jego następca, Gurbanguly Berdimuhamedow, złagodził niektóre z najohydniejszych aspektów władzy Nijazowa, ale też osłabił zdecydowanie izolacjonistyczne stanowisko kraju, co – jak się wydaje – pozwoli Rosji uzyskać silniejsze wpływy.

Szczególna sytuacja panująca w dwóch europejskich państwach, będących sojusznikami Kremla, w Armenii i na Białorusi, sprawiła, że jak dotąd są niemal całkowicie odporne na przyciąganie euroatlantyzmu. W Armenii panuje zdecydowanie największy z wszystkich sojuszników Rosji pluralizm polityczny; jest też jednym z największych na świecie odbiorców pomocy amerykańskiej na głowę mieszkańca. To sprawia, że wydaje się mało prawdopodobnym członkiem obozu kremlowskiego. Głównym – i zapewne jedynym – powodem prezentowanej przez nią orientacji jest potrzeba uzyskania wsparcia przeciwko sąsiedniemu Azerbejdżanowi[11]. Białoruś jest na papierze najbliższym sprzymierzeńcem Rosji. W epoce radzieckiej została silnie zrusyfikowana i brakowało w niej mocnego sojuszu patriotów z bojownikami o wolność, który sąsiednie kraje, takie jak Litwa i Polska, wyrwał z orbity Kremla. Po dojściu do władzy w 1994 roku prezydent Białorusi Aleksandr Łukaszenka[12] zaproponował połączenie swojego państwa z Rosją w celu utworzenia Związku Białorusi i Rosji, nazywanego niekiedy państwem związkowym. Najwyraźniej ten plan – pozornie jedyne rosyjskie przedsięwzięcie w polityce zagranicznej, które miało szanse powodzenia – nie przyniósł żadnych praktycznych rezultatów.

Głównym powodem było to, że entuzjastyczna pansłowiańska retoryka obu stron skrywała szalenie rozbieżne cele. Głodny władzy Łukaszenka postrzegał to państwo związkowe jako szansę wkroczenia na dużo większą scenę: w ostatnich latach rządów Jelcyna był (i to nie tylko we własnych oczach) możliwym twardogłowym kandydatem na prezydenta tego nowego tworu. Tymczasem miał nadzieję, że unia gospodarcza będzie oznaczać kontynuację dostaw gazu dla przestarzałego przemysłu jego kraju po dotowanych cenach wewnętrznych Rosji oraz szansę zwiększenia wartości słabego rubla białoruskiego dzięki silniejszemu rosyjskiemu. Jelcynowi nie podobały się dyktatorskie zapędy białoruskiego kolegi, ale cenił sobie wesołą atmosferę, w jakiej odbywały się ich spotkania. Putin widział to inaczej. Nie znosił ględzenia i bezsensownych pomysłów, takich jak machlojki celne związane z państwem związkowym. Uważał, że Białoruś powinna po prostu przyłączyć się do Rosji, prezydentura Łukaszenki powinna być albo zniesiona, albo sprowadzona do stanowiska wyłącznie dekoracyjnego. Postawił też twardsze warunki w sprawie dostaw energii. W styczniu 2007 roku Białoruś zgodziła się sprzedać Rosji za 2,5 mld dol. połowę państwowej firmy rurociągowej Biełtransgaz; w zamian Gazprom tylko podwoił cenę gazu, a nie podniósł jej – jak groził – czterokrotnie. Białoruś uzyskała też odroczenie o sześć miesięcy płatności po nowej cenie i wywalczyła pożyczkę jednego miliarda euro na rynku międzynarodowym na pokrycie niedoboru.

W obliczu nieskrywanej pogardy Putina i wielokrotnych publicznych afrontów z jego strony, Łukaszenka postanowił zostać patriotą i zaczął używać języka niepodległości państwowej i odrębnej białoruskiej tożsamości. Było to zdumiewające, wziąwszy pod uwagę fakt, że prześladowania, jakich dopuszczał się jego reżim wobec działaczy narodowej opozycji, kończyły się niekiedy śmiercią. W latach 2006–2007 ogłaszał możliwość radykalnej zmiany kursu. Zachód, w szczególności Ameryka, odniósł się do tego entuzjastycznie, ale naciska, żeby najpierw uwolniono więźniów politycznych. Potem jest gotów przedyskutować kwestię przywrócenia swobód politycznych w zamian za bezpieczne i godne oddanie władzy przez Łukaszenkę i jego bliskich współpracowników. Już to jest ogromnym krokiem naprzód, jeśli wziąć pod uwagę, że reżim zamordował co najmniej czterech jego krytyków[13]. W połowie 2008 roku wydawało się, że reżim poniewczasie zmierza w tym kierunku.

Kreml reaktywował też organizacje, które Rosja powołała w byłym Związku Radzieckim. Pierwszą z nich stanowiła Wspólnota Niepodległych Państw, w której skład wchodzi dwanaście byłych republik radzieckich (bez państw bałtyckich). W pewnym sensie WNP okazała się zdumiewającą porażką. Z dziesiątków jej dokumentów i porozumień w sprawie integracji gospodarczej i politycznej niemal wszystkie okazały się pozbawione znaczenia. Wielokrotnie przekładano na później inaugurację działalności strefy wolnego handlu, która miała powstać w 2005 roku. Jeszcze skromniejsze próby promocji współpracy kulturalnej czy uwolnienia przepływu ludzi, kapitału, towarów i usług ciągle są hamowane przez łupieżcze przepisy celne i biurokrację. Główne cele WNP, jakie pozostały, to rozdawnictwo synekur[14], zapewnianie konkurencyjnym ugrupowaniom monitoringu wyborów, żeby odeprzeć padające z zewnątrz zarzuty fałszowania wyników głosowania oraz planowanie spotkań z byłymi przywódcami radzieckimi, których Kreml nie chce zapraszać na dwustronne rozmowy do Rosji. Ale ciągle jest to przydatne narzędzie. Chociaż Gruzja, Ukraina i Turkmenistan ogłaszały w różnym czasie, że wycofują się w całości lub częściowo, w rzeczywistości żadne państwo nie opuściło tej organizacji całkowicie.

Inne, nowsze, organizacje mają mniejszą liczbę członków i dokładniej określone cele, dotyczące głównie współpracy w sprawach bezpieczeństwa. W 2001 roku najwierniejsi sojusznicy Rosji w poradzieckiej Azji Środkowej – Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan i Uzbekistan – przystąpili wraz z Chinami do nowej Szanghajskiej Organizacji Współpracy (SOW)[15]. Początkowo miała to być organizacja koordynująca działania wobec trójcy zła poradzieckiej polityki: „terroryzmu, separatyzmu i ekstremizmu”. Równolegle do niej działała Organizacja Paktu Wspólnego Bezpieczeństwa (Collective Security Treaty Organization – CSTO)[16], kremlowska wersja NATO, zalążek wspólnych sił zbrojnych. W 2005 roku SOW poszerzyła zakres swego działania, w ostrym tonie występując przeciwko Zachodowi i interwencjonizmowi (zob. Rozdział 8), chociaż w 2008 roku go złagodziła. Głośno zachwalana Euroazjatycka Wspólnota Gospodarcza i Wspólna Przestrzeń Gospodarcza, obie organizacje pod przewodnictwem Kremla i w zamierzeniu konkurencyjne wobec UE, okazały się wyjątkowo nieudane, co nie było niczym zaskakującym. Wystarczająco trudne jest zintegrowanie otwartych, praworządnych gospodarek; uczynienie tego samego z rządzonymi przez ściśle ze sobą powiązanych biurokratów, potentatów finansowych i szpiegów jest o wiele trudniejsze. Udzieliwszy wsparcia swoim sprzymierzeńcom, Rosja kieruje teraz swoją potęgę na obóz wroga. Pierwszym i najbardziej konwencjonalnym do tego środkiem jest staromodna polityka i dyplomacja, na którą składają się pogawędki, dąsy, napady złości i wywieranie presji – tak dobrze znane z czasów ostatniej zimnej wojny.

Ważnym polem walki w tej dziedzinie jest Organizacja Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). Jest to następczyni Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE), która odegrała dużą rolę w prezentowaniu miękkiej siły Zachodu blokowi radzieckiemu w czasach zimnej wojny[17]. W 1975 roku, po dwóch latach rozmów w Helsinkach, państwa leżące po obu stronach żelaznej kurtyny podpisały Akt Końcowy KBWE. Zachód zaakceptował istniejące granice europejskie[18]. W zamian strona radziecka zgodziła się przestrzegać powszechnych praw człowieka. Radzieckie kierownictwo było przekonane, że jest to tylko ustępstwo na papierze. W rzeczywistości umożliwiło ono działaczom na wschodzie, na przykład skupionym w czechosłowackiej Karcie 77 i Moskiewskiej Grupie Helsińskiej, skargi, że ich rządy łamią międzynarodowe zobowiązania. To ożywiło ruch dysydencki i okazało się potężną bronią propagandową. Po upadku komunizmu KBWE zmieniła nazwę na OBWE. Rosja udzielała jej silnego wsparcia, postrzegając ją jako alternatywę dla NATO. Obecnie traktuje ją jak pole walki. Jest zdecydowana utrącić jej ramię monitorujące przebieg wyborów: Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka. Na przykład oświadczyła, że zaakceptuje monitoring wyborczy tylko w takim stopniu, jaki OBWE prowadzi w krajach takich jak Turcja i Ameryka. Wielokrotnie zabiegała o zbadanie przez OBWE praw Rosjan w państwach bałtyckich (co uczyniono i uznano, że sytuacja jest zadowalająca). W kwestiach bardziej zasadniczych chce, żeby organizacja ta stała się na powrót tym, do czego ją powołano – miejscem dyskusji państw narodowych, i przestała „ingerować” sama z siebie. Domaga się, żeby jej sekretariat odpowiadał przed państwami członkowskimi, co – biorąc pod uwagę, że struktura OBWE opiera się na konsensusie – oznacza, że nie byłaby w stanie niemal nic zdziałać.

W innych organizacjach międzynarodowych zajmujących się światem postkomunistycznym jest podobnie. W Radzie Europy, która utrzymuje Europejski Trybunał Praw Człowieka, Rosja blokuje reformy, które ułatwiłyby proces składania skarg. Skorzystaliby na tym zwłaszcza obywatele rosyjscy, stanowiący największą grupę powodów. Rosja chce, żeby Rada Europy zmieniła swoje priorytety, odchodząc od kwestii praw człowieka, a skupiając się na polityce migracyjnej, działalności kulturalnej i zwalczaniu przestępczości. W Europejskim Banku Odbudowy i Rozwoju, Rosja blokuje projekty w krajach prozachodnich, jednocześnie domagając się intensywnego wsparcia rosyjskich przedsiębiorstw i projektów infrastrukturalnych oraz uwiarygodnienia popieranych przez Kreml banków, które chcą wejść na międzynarodowe rynki finansowe. W Programie Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju wściekle sprzeciwiała się zatrudnieniu jako doradcy rządu Gruzji byłego ministra finansów Estonii i pioniera podatku liniowego Marta Laara.

Kreml nie uważa, że jakakolwiek dyplomacja multilateralna przychodzi naturalnie. Jego najważniejszą metodą w polityce jest znajdowanie różnic i słabości w stosunkach bilateralnych oraz ich wykorzystywanie. Podtrzymuje, na przykład, ciągnące się dyskusje o dawnych granicach radzieckich, odmawiając wyjaśnienia sporów granicznych z Estonią i Łotwą. W czasie okupacji radzieckiej oba te państwa utraciły niewielką część terytorium. Oba zrezygnowały z jakichkolwiek do nich roszczeń. Ale Kreml chce potwierdzić swoje zwycięstwo, usuwając wszelkie wzmianki o przedwojennym istnieniu któregokolwiek z tych państw[19]. Najbardziej zażarte spory toczą się nadal w najmroczniejszych zakątkach. Najważniejszym przykładem jest Mołdawia, najbiedniejszy, najsłabszy i prawdopodobnie najmniej znany kraj w Europie. Ma on też chyba najsłabsze z wszystkich byłych republik radzieckich historyczne podstawy, by domagać się własnej państwowości[20]. Jedne, jak państwa bałtyckie, za pamięci żyjącego pokolenia cieszyły się dziesiątkami lat niepodległości. Inne, jak Ukraina czy Gruzja, były wyraźnie odrębnymi państwami w bardziej odległej przeszłości. Ale Mołdawia to arbitralny twór paktu Ribbentrop-Mołotow, na mocy którego do Związku Radzieckiego przyłączono wschodnie regiony Rumunii. Po wojnie północne i południowe obrzeża przekazano Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej. Część środkowa oraz pas na wschodnim brzegu Dniestru, głównie rosyjskojęzyczny, utworzyły Mołdawską Socjalistyczną Republikę Radziecką, której granice wyznaczono w sposób całkowicie arbitralny. Potem doszło do typowego terroru stalinowskiego. Ludzi dobrze wykształconych i wszystkich podejrzanych o narodowe sympatie rumuńskie deportowano na Syberię. Język nakazano zapisywać cyrylicą i ogłoszono, że nie jest to język rumuński, lecz „mołdawski” (choć odmiany mówione obu tych języków były niemal nieodróżnialne). Gdy Związek Radziecki zaczął się rozpadać, opinia publiczna w Mołdawii podzieliła się na trzy grupy. Głośna mniejszość chciała po prostu ponownego zjednoczenia z Rumunią, dowodząc, że jeśli pakt Ribbentrop-Mołotow był nielegalny, to wszystkie jego następstwa muszą zostać cofnięte. Druga, liczniejsza, grupa chciała niepodległości dla wielonarodowościowej Mołdawii, obejmującej zarówno część rumuńskojęzyczną, jak i rusofilski region Naddniestrza (w którym znajdowały się wszystkie zakłady przemysłowe republiki). Trzecią grupę, znajdującą się w Naddniestrzu, stanowili kremlowscy lojaliści, utrzymujący, że „rumuńscy nacjonaliści” planują dyskryminację i kroki odwetowe przeciwko miejscowej ludności rosyjskojęzycznej.

Przy odrobinie zdrowego rozsądku i prowadząc rozsądne negocjacje, można było pogodzić różnice dzielące trzy strony konfliktu. Ale w latach 1990–1992 takich cech brakowało. Naddniestrze ogłosiło niepodległość i nie dopuściło (z wielkim poparciem Rosji) do tego, aby rząd mołdawski odzyskał kontrolę nad swoim terytorium. Od tamtej pory obie strony utrzymują niespokojny rozejm. Żaden inny kraj – nawet Rosja – nie uznał oficjalnie naddniestrzańskiego reżimu. Terytorium tego państwa w formie wąskiego pasa stało się ośrodkiem przynoszącego ogromne zyski przemytu i potajemnej sprzedaży broni – interesów, na których mający dobre powiązania politycy z Rosji, Ukrainy, a nawet Mołdawii zbijają fortuny. Rosja utrzymuje w Mołdawii „siły pokojowe” w Naddniestrzu, które zarządzają ogromnymi składami broni konwencjonalnej z czasów Układu Warszawskiego. Rosja miała wycofać je do 2001 roku, ale twierdzi, niewiarygodnie, że miejscowa ludność na to nie pozwoli. Prawdą jest, że „spontaniczne” demonstracje zablokowały tory kolejowe w pobliżu koszar i składów, ale trudno uwierzyć, że poza tym lojalne i skuteczne naddniestrzańskie służby bezpieczeństwa nie byłyby w stanie ich rozpędzić, gdyby zaszła taka konieczność.

Teoretycznie pięć potęg zewnętrznych – Ameryka, OBWE, Rosja, Ukraina i UE – próbują doprowadzić do połączenia części mołdawskiej i naddniestrzańskiej oraz propagują „3D”: demilitaryzację, demokratyzację i dekryminalizację Naddniestrza[21]. W praktyce rozmowy te, podobnie jak dotyczące innych zamrożonych konfliktów, okazały się nieudane. Podejmowane przez Kreml bilateralne próby nakłonienia Mołdawii do akceptacji konfederacji z Naddniestrzem były bliższe zakończenia się powodzeniem, mimo że – jak dotąd – amerykańska i europejska interwencja zdołała zapobiec podpisaniu przez Mołdawię jakiegokolwiek rosyjskiego planu pokojowego. Prawdziwy powód tego, że Zachód przegrywa w Mołdawii, nie jest jednak natury militarnej. Jest nim słabość polityczna i gospodarcza tego kraju – efekt skorumpowanego i kiepskiego rządu. Bardziej niż gdziekolwiek indziej w świecie postkomunistycznym opcji euroatlantyckiej brakuje tu wiarygodności i siły oddziaływania. Na przykład niemal nikt z obecnego rządu Mołdawii (z ministrem spraw zagranicznych włącznie) nie mówi po angielsku. Rumunia, która powinna być mostem Mołdawii do Europy, jest postrzegana jako nieprzewidywalne i szowinistyczne zagrożenie, a nie jako pomocny sąsiad[22]. W sferze gospodarczej przemysł Mołdawii opiera się w większości na produktach o niskiej wartości dodanej, takich jak tanie wino i nieprzetworzone owoce. To sprawia, że jest wrażliwy na sankcje handlowe nałożone przez Rosję w 2006 roku. Inne byłe państwa komunistyczne zareagowały na nie, kierując swój eksport do krajów zachodnich. Wydaje się, że firmom mołdawskim brakuje jednak umiejętności lub chęci, by uczynić to samo. Rosja wywiera też presję na gospodarkę Naddniestrza, podnosząc ceny gazu i obcinając kredyty. To sprawia, że dla mołdawskiego przywództwa kusząca staje się perspektywa zawarcia natychmiastowego porozumienia, jeżeli tylko da sobie spokój z pozostałymi ambicjami integracji z Europą[23]. Jeżeli wydarzenia potoczą się w tym kierunku, efektem będzie dotkliwa porażka sił euroatlantyckich w świecie pokomunistycznym. Połączenie bojaźliwości z brakiem działania pozwoliłoby Rosji użyć gospodarczych, politycznych i militarnych środków nacisku na niemal bezbronnego przeciwnika. W zamian za poświęcenie kilku naddniestrzańskich pionków, Rosja może po raz pierwszy od upadku komunizmu z powrotem wprowadzić jakiś kraj w swoją sferę wpływów.

Jednak to Gruzja okazała się najgorętszym punktem zapalnym nowej zimnej wojny. Czytając doniesienia prasowe o wojnie w sierpniu 2008 roku, łatwo byłoby dojść do wniosku (błędnego), że do starcia doprowadził niesprowokowany atak Gruzji na sąsiednią Osetię Południową. Prawda jest o wiele bardziej skomplikowana. Wszystko zaczyna się od trudnych ponownych narodzin Gruzji jako nowoczesnego państwa. Rosja rządziła na Kaukazie już sto lat przed rewolucją bolszewicką. W 1921 roku rozprawiła się z raczkującą Demokratyczną Republiką Gruzji. W latach 30. XX wieku Stalin wprowadził rządy terroru, które dziesięć lat później aż za dobrze poznają m.in. państwa bałtyckie. Deportowano lub zamordowano dziesiątki tysięcy ludzi.

Gdy pod koniec lat 80. XX wieku władza komunistyczna zaczęła się kruszyć, przywódcy narodowi, tacy jak nieobliczalny filolog Zwiad Gamsachurdia, wspierani przez pełne entuzjazmu nacjonalistyczne bojówki, stanęli przed niemal niewykonalnym zadaniem rządzenia krajem pozbawionym bezpiecznych granic i niemającym żadnych tradycji własnej państwowości. Mało interesowali się przyziemnymi problemami, które absorbowały uwagę Estończyków, takimi jak stabilizacja waluty, przyciągnięcie inwestorów zagranicznych i stworzenie nowoczesnej służby cywilnej. Zamiast tego toczyli wojny domowe z dwiema najliczniejszymi mniejszościami narodowymi, Osetyjczykami i Abchazami. Za władzy radzieckiej obie cieszyły się pewnym stopniem autonomii i nie podobał im się pomysł niepodległości Gruzji, zwłaszcza jeśli miałby się opierać na butnym i ekscentrycznym etnonacjonalizmie Gamsachurdii. Skutki były przerażające. W stolicy Abchazji, Suchumi, anonimowi podpalacze podłożyli ogień pod bibliotekę narodową, muzeum i archiwum państwowe. To tak, jakby Waszyngton stracił w jednym pożarze Bibliotekę Kongresu, Kennedy Centre i Smithsonian Institute. Abchazi[24], mający silne poparcie zarówno rosyjskich, jak i czeczeńskich ekstremistów, którzy Gruzinów nie lubili jeszcze bardziej niż Rosjan, triumfowali. Uciekło 250 tys. etnicznych Gruzinów – prawie połowa ludności.

Dla Gruzji te trudne narodziny okazały się niemal śmiertelne. Zachód przez niemal dekadę spisywał ją na straty, uważając za przypadek beznadziejny. W 1992 roku Gamsachurdię odsunięto od władzy; jej ster przejął Eduard Szewardnadze, były minister spraw zagranicznych Gorbaczowa. Dał stabilizację, ale nie wprowadził żadnych reform. Zakorzenił się kapitalizm kolesiów: rodzina Szewardnadze zwracała uwagę na zyski, ale nie miała najmniejszego pojęcia, jak doprowadzić do trwałego wzrostu gospodarczego. Rosja nadal miała w Gruzji swoje wojska i od czasu do czasu ich używała. Reformy były bardzo powierzchowne[25]. Wszystko to zmieniło się w 2003 roku, gdy ludność Gruzji, niemal dorównująca Włochom pod względem uwielbienia dobrego towarzystwa i niechęci do organizowania się, powstała przeciwko niekompetentnemu i coraz bardziej autorytarnemu rządowi Szewardnadze. To wyniosło do władzy Micheila Saakaszwilego, wykształconego w Ameryce, czytającego The Economist prawnika, który był zdecydowany zreformować Gruzję z kosmiczną wręcz szybkością, a oczywistym wzorem była dlań Estonia. Choć nikt nie uznałby tego kraju za wzór wolności, pluralizmu i dobrych rządów, postęp wręcz zdumiewa. Inwestycje zagraniczne płyną szeroką falą, poziom usług publicznych się podnosi, obowiązuje podatek liniowy, gospodarka jest stabilna i kwitnie[26]. Rozwiązano całe instytucje państwowe, takie jak słynącą z korupcji policję drogową. Podatki były niskie, a system prosty.

Skutek był taki, że przez chwilę Gruzja stała się krajem odnoszącym największe sukcesy w regionie, co przyciągało tych, których wcześniej odpychała. Pierwszym regionem, który zmienił sojusze, była Adżaria, na pół niepodległy region, który pod rządami Asłana Abaszydze stał się magnesem przyciągającym międzynarodową przestępczość zorganizowaną. Jego popularność – w pierwszych latach rządów autentyczna – opierała się na tym, że uchronił swój naród, mówiących po gruzińsku muzułmanów, od nieszczęść dotykających pozostałą część kraju. Ale gdy ten chaos i ubóstwo przeobraziły się we wzrost gospodarczy, stabilizację oraz wolność polityczną, jego władza osłabła. Po puczu przeprowadzonym wiosną 2004 roku Abaszydze, zmuszony do odejścia przez masowe protesty, uciekł do Moskwy. Adżaria stała się wizytówką Gruzji, przyciągając inwestycje zagraniczne i turystów z całego basenu Morza Czarnego i nie tylko. Abaszydze był zdecydowanym zwolennikiem Putina, ale jego odejście było lekkim ciosem w porównaniu z wpływem, jaki prosperity Gruzji wywierała na słabsze z dwóch marionetkowych państw Kremla w Gruzji – Osetię Południową. Historyczna ojczyzna Osetyjczyków leży po obu stronach Kaukazu. Po stronie północnej Osetyjczycy wyznający prawosławie tkwią w najgorzej rządzonym regionie Rosji, wśród coraz bardziej niespokojnej ludności muzułmańskiej sąsiednich republik. Osetia Południowa była autonomicznym regionem radzieckiej Gruzji; zachowała swoją sztuczną niepodległość, wspieraną przez Kreml, ale nie uznawaną przez nikogo więcej.

Po spartaczonej siłowej próbie odbicia w 2004 roku Osetii Południowej Saakaszwili zmienił taktykę i podjął próbę odzyskania separatystycznych regionów za pomocą wielokrotnie ponawianych inicjatyw dyplomatycznych. Wykorzystał brutalne wprowadzanie przez Kreml własnych sługusów w miejsce lokalnych, południowoosetyjskich polityków, którzy stali na czele walki z gruzińskim nacjonalizmem na początku lat 90. XX wieku. Ci ojcowie założyciele utworzyli rząd na uchodźstwie, który silnie wspierał ponowną integrację z Gruzją. Gospodarcze sukcesy Gruzji przyćmiewają jedyną gałąź gospodarki Osetii Południowej – przemyt. Co znamienne, część z 70-tys. ludności Osetii Południowej zaczęła nawet dojeżdżać do pracy w Gruzji. Widzą tam nie autokratyczną etnokrację – jak to jest przedstawiane przez kremlowską propagandę – ale kwitnące i tolerancyjne społeczeństwo. Pomimo coraz wyższego poziomu dotacji z Kremla, historyczne sympatie Osetyjczyków z południa mogą osłabnąć.

To była dobra wiadomość dla obywateli Gruzji bez względu na narodowość i jaskrawe przeciwieństwo sytuacji po drugiej stronie gór Kaukazu. Ale to zła wiadomość dla Kremla, który uważa odnoszących sukcesy sąsiadów za problem, nie korzyść. Bowiem Saakaszwili był nie tylko technokratą, który mógł się poszczycić sukcesami, ale też piewcą (aczkolwiek niekiedy w gorącej wodzie kąpanym i zbytnio ograniczonym) zachodnich wartości. Jego celem jest zakotwiczenie Gruzji w euroatlantyckich strukturach gospodarczych i obronnych, które przyniosły tak wielkie korzyści innym państwom. To ogromne wyzwanie ideologiczne dla Rosji. Byłe kraje radzieckie, które mimo podobnej historii i tła kulturowego wybierają inny model rozwoju, zmuszają do stawiania kłopotliwych pytań. Jeżeli Gruzja może mieć nieliczną, uczciwą administrację państwową, to dlaczego nie miałaby jej mieć Rosja? Jeżeli Ukraińcy mogą mieć energiczne, pluralistyczne media, dlaczego nie mieliby ich mieć Rosjanie? Chociaż mało kto przewidziałby jego gwałtowność, kontratak był nieunikniony.

Problemy zaczęły się w 2006 roku, gdy od marca do maja Rosja nakładała cały szereg coraz ostrzejszych ograniczeń importowych, początkowo na gruzińską żywność i napoje[27], pozornie z powodów sanitarno-epidemiologicznych (służby innych krajów nie zgłaszały żadnych zastrzeżeń). Następnie Rosja zamknęła jedyne oficjalne lądowe przejście graniczne, rzekomo z powodu pewnych prac budowlanych. Wskutek tego wstrzymany został cały gruziński eksport do Rosji, pobudzając jednocześnie handel przez kontrolowany przez Osetię Południową tunel Roki. 27 września 2006 roku Gruzja aresztowała czterech oficerów GRU, którzy rzekomo planowali zamach stanu, wywołując wściekłą reakcję Rosji[28]. Przywódca gruziński o chłodniejszej głowie mógłby tych ludzi po cichu wydalić z kraju. Ale Saakaszwili, którego urokowi dorównywał tylko jego temperament, wydał polecenie, żeby przeprowadzono ich przed obiektywami kamer, gdy przekazywano ich władzom rosyjskim. Rosja odwołała swojego ambasadora i odcięła usługi pocztowe, telefoniczne i bankowe. Gazprom oznajmił, że podwoi opłaty pobierane za gaz przesyłany do Gruzji ze 110 do 230 dol. za 1000 m^3.

Co jeszcze bardziej złowieszcze, inne rosyjskie oficjalne instytucje, takie jak policja podatkowa, władze imigracyjne i administracja szkolna zaczęły nękać ludzi o gruzińskich nazwiskach i deportować obywateli Gruzji, rzekomo jako nielegalnych imigrantów[29].

Wydawało się, że Rosja oczekuje, iż Gruzja się ugnie. Ale jak to często bywało z sankcjami gospodarczymi nakładanymi przez Kreml, okazało się, że próba wywarcia presji politycznej poprzez więzi gospodarcze z epoki radzieckiej przyniosła rezultaty przeciwne do zamierzonych[30]. Gruzińscy eksporterzy poprawili jakość i standard opakowań, zaczęli też eksportować na nowe rynki. Saakaszwili, który od dawna nakłaniał przedsiębiorców w swoim kraju do uniezależnienia się od rosyjskich klientów, powiedział, że jest wdzięczny. Wskutek sankcji Kremla tempo rozwoju Gruzji spadło co najwyżej o dwa punkty procentowe. A morale w kraju poszybowało w górę.

Wojnie gospodarczej towarzyszyły coraz bardziej alarmujące środki militarne. W marcu 2007 roku eskadra śmigłowców przez dwie godziny strzelała z działek, wystrzeliwała rakiety i pociski w trzy wioski w wąwozie Kodori, regionie Abchazji, nad którym władze gruzińskie odzyskały kontrolę i powołały równoległą administrację. Na szczęście nikt nie zginął w czasie tego ostrzału ze śmigłowców, gdyż – zupełnie przypadkowo – budynki trafione przez rakiety były niezamieszkane. Rosja zaprzecza, aby miała z tym jakikolwiek związek. Gdy UNOMIG, siły Narodów Zjednoczonych, które monitorują niespokojne zawieszenie broni w Abchazji, rozpoczęły śledztwo, Rosja wielokrotnie stosowała obstrukcję, odmawiając przekazania rejestrów lotniczych czy sprawdzenia pochodzenia pocisków, których części odzyskano po ataku. Ale trudno było przeczyć faktom: ponad pięćdziesięciu świadków powiedziało, że słyszeli śmigłowce; żadne inne państwo w tym regionie nie ma śmigłowców zdolnych do prowadzenia walki w nocy; amunicja, której użyto, była produkcji rosyjskiej. Rosja z uporem twierdziła, że nie ma „żadnych bezspornych dowodów” świadczących o źródle ataku i dowodziła, że sprawcami byli prawdopodobnie Gruzini: w końcu, jeżeli ten atak stawia w złym świetle Rosję, to najbardziej prawdopodobnymi winnymi są wrogowie Rosji[31]. Ludzie z zewnątrz wzruszyli ramionami. 6 sierpnia 2007 roku pocisk powietrze-ziemia produkcji rosyjskiej Raduga Ch-58 wystrzelony z jednego z dwóch samolotów odrzutowych Suchoj Su-24 w gruzińskiej przestrzeni powietrznej trafił w wieś niedaleko Tbilisi[32]. Jego 150-kilogramowa głowica bojowa nie wybuchła. Również w tym przypadku fakty wskazują jeden kierunek: siły powietrzne Gruzji nie mają ani jednego Su-24, natomiast Rosja ma ich setki. Dane zarejestrowane przez gruziński radar pokazują, że intruzi wtargnęli w przestrzeń powietrzną kraju z Rosji. Najbardziej prawdopodobny planowany cel znajdował się w pobliżu – nowa stacja radarowa przystosowana do współpracy z NATO. Państwa bałtyckie i później Szwecja wydały oświadczenia, w których zdecydowanie popierały Gruzję. Większość pozostałych państw unikała zajęcia jednoznacznego stanowiska. Podobnie OBWE, winiąc sprzeczne doniesienia stron konfliktu. UE uznała to zdarzenie za „groźne i niepokojące”, ale nie obwiniła żadnej ze stron[33]. Jeżeli celem było sprawdzenie, jak zareaguje Zachód, to przesłanie było jasne: militarne awanturnictwo w byłym imperium nie wiąże się z koniecznością zapłacenia jakiejkolwiek ceny politycznej.

We wrześniu Gruzja osiągnęła najprawdopodobniej apogeum swoich wysiłków, by rozwiązać konflikt wokół Osetii Południowej za pomocą miękkich argumentów, zwołując międzynarodową konferencję w Tamareszeni, jednej z wielu etnicznie gruzińskich wiosek w regionie kontrolowanym przez władze w Tbilisi. Rosja narzekała na obecność na tej konferencji zagranicznych dyplomatów i obserwatorów, co zwracało uwagę na wysiłki Gruzji, by propagować własną, lojalistyczną administrację południowoosetyjską. Ale wkrótce zostało to zepchnięte na drugi plan. Na początku listopada kraj pogrążył się w kryzysie politycznym po tym, jak Saakaszwili zniweczył próbę obalenia go przez opozycję. Miał mniejsze poparcie, niżby chciał. Wielu przyjaciół i sprzymierzeńców gruzińskiego prezydenta wyrażało coraz większe zaniepokojenie porywczością, niezręcznością i kumoterstwem jego rządów. „Misza”, jak go nazywają przyjaciele, słucha wąskiego kręgu doradców. Decyzje podejmowane są szybko i często we wczesnych godzinach porannych, po pospiesznie zwołanych naradach i chaotycznych rozmowach przez telefony komórkowe. Taka atmosfera może być upajająca, zwłaszcza dzięki osobowości samego Saakaszwilego. Ale jakość prowadzonej polityki jest kiepska, a administracja publiczna – na przykład, jeśli chodzi o przeprowadzanie wyborów – zaczęła sprawiać wrażenie odpychająco stronniczej. Część sojuszników prezydenta o trzeźwiejszym umyśle zaczęła po cichu dystansować się od jego dworu.

Jednak gruzińska opozycja, składająca się z ludzi o poglądach umiarkowanych, ekscentryków i ekstremistów, częściowo wspierana finansowo przez miliardera Badri Patarkaciszwilego, bliskiego sprzymierzeńca przebywającego w Londynie rosyjskiego emigranta Borysa Bieriezowskiego, zdawała się wzbudzać jeszcze większe zaniepokojenie: była histeryczna, nieustępliwa, a niektórzy jej przedstawiciele mieli niejasne powiązania z Rosją i zorganizowaną przestępczością. Żądanie przez nich raczej parlamentarnej niż prezydenckiej republiki było uzasadnione. Sposób, w jaki do niej dążyli, graniczył z buntem. Mimo to trudno było się zgodzić z prezentowaną przez władze uproszczoną wizją zagrażającego krajowi a wspieranego przez Moskwę puczu. Bieriezowski jest w końcu arcywrogiem Putina. Dlaczego jeden z jego najbliższych przyjaciół miałby próbować odwalić za Kreml brudną robotę na Kaukazie?[34]

Wpływowe postaci z zewnątrz poświęciły wiele czasu na nakłanianie władz, z różnym skutkiem, żeby traktowały opozycję z szacunkiem. Sugestie, żeby sama opozycja zachowywała się odpowiedzialnie, przechodziły – jak się wydaje – zupełnie niezauważone. Demonstracje opozycji, rzekomo z żądaniami wcześniejszych wyborów parlamentarnych, zarzucały Saakaszwilemu, że jest „bandytą” i „terrorystą” i zadziornie wymachiwały jego kukłą. Jednak żadne z tych wydarzeń nie usprawiedliwia tego, co się stało później. 7 listopada w Gruzji wprowadzono stan wyjątkowy; policyjne oddziały prewencji rozproszyły demonstracje, nadużywając przemocy i zamykając główną opozycyjną stację telewizyjną, niszcząc sprzęt i zastraszając pracowników. Saakaszwili twierdził, że ubiegł wspierany przez Rosję przewrót. Wielu jego przyjaciół uważało, że podnosi fałszywy alarm i wystąpiło z bezprecedensowo ostrą krytyką jego poczynań[35].

Wbrew radom opinii międzynarodowej gruziński prezydent wyznaczył przedterminowe wybory na 5 stycznia; chociaż zostały zorganizowane lepiej niż się spodziewano, nie dawały opozycji wystarczająco dużo czasu na kampanię i Saakaszwili wrócił do władzy, zdobywając 53,4 proc. głosów. Opozycja stanowczo utrzymywała, że doszło do powszechnych fałszerstw, ale nie była w stanie przedstawić dowodów na coś więcej niż tylko drobne nieprawidłowości. Międzynarodowi obserwatorzy dość niechętnie potwierdzili wynik, zgłaszając niepokojąco dużo zastrzeżeń:

Chociaż wybory w zasadzie przebiegły zgodnie z większością zasad i norm demokratycznych wyborów przyjmowanych przez OBWE i Radę Europy, ujawniły też poważne problemy, które trzeba pilnie rozwiązać. Mimo że były to pierwsze po uzyskaniu niepodległości rzeczywiście konkurencyjne wybory prezydenckie, odnotowano pewne niedociągnięcia. Kampania przebiegała w cieniu powszechnych zarzutów o zastraszanie i wywieranie nacisków, m.in. na pracowników sektora publicznego i działaczy opozycji; niektóre z tych zarzutów zostały sprawdzone przez międzynarodowych obserwatorów wyborów z OBWE/ODIHR. Brak było wystarczającego odróżnienia pomiędzy działalnością państwową a kampanią wyborczą kandydata rządzącego Zjednoczonego Ruchu Narodowego Micheila Saakaszwilego. Ponadto inne aspekty procesu wyborczego, w szczególności liczenie głosów i procedury sporządzania zestawień tabelarycznych, jak również powyborcze skargi i procesy odwoławcze, stanowią dalsze poważne zagrożenia dla spełnienia zobowiązań wobec OBWE[36].

Władze gruzińskie, prezentując takie podejście, na pewno nie poprawiły swego wizerunku międzynarodowego ani nie uzdrowiły systemu politycznego kraju. Ale mimo wszystkich niedostatków Gruzji jej system polityczny ciągle znajdował się w dużo lepszym stanie niż w Rosji. Wydawało się zupełnie prawdopodobne, że bez ingerencji z zewnątrz Gruzja będzie dalej podążać swą wyboistą drogą rozwoju politycznego i gospodarczego w kierunku UE i NATO. To z kolei stwarzało, co prawda odległą, perspektywę pogodzenia się z separatystycznymi prowincjami. Celem było pokazanie Osetyjczykom i Abchazom, że mają alternatywę wobec stagnacji jako swego rodzaju Puerto Rico Rosji – integrację z dynamicznym i zamożnym krajem unijnym.

Ten proces jednakże wymagał i czasu, i pokoju. Tymczasem koszmarnie nieudany szczyt NATO w Bukareszcie w 2008 roku zagwarantował tylko jedno: szybkie pogrążenie się w wojnie. Ameryka, najsilniejszy zwolennik Gruzji, zdołała sprawić na swoich najważniejszych europejskich sojusznikach wrażenie, że nie będzie się upierać, by Gruzję i Ukrainę objąć Planem Działań na rzecz Członkostwa, czyli MAP-em (Membership Action Plan), co byłoby kolejnym etapem na drodze przyjęcia tych dwóch państw do sojuszu. Mimo to jednocześnie dawała Gruzinom do zrozumienia, że MAP jest w zasięgu ręki. Nic dziwnego, że doznali strasznego rozczarowania. Kraje europejskie, takie jak Niemcy popierane przez Francję, stanowczo sprzeciwiły się rozważaniu kandydatury Gruzji i Ukrainy jako krajów godnych przedstawienia jasnej drogi do członkostwa. Nowi członkowie NATO, w tym Polska, przysłuchiwali się z przerażeniem, jak kraje „starej Europy” bez ogródek oświadczają, że ich stosunki z Rosją liczą się bardziej niż interesy ich nominalnych wschodnich sprzymierzeńców, a zwłaszcza nieobliczalnego i denerwującego Saakaszwilego. Na późniejszym spotkaniu głów państw Angela Merkel z Niemiec sfastrygowała coś, co wyglądało na kompromis: bezwarunkową obietnicę członkostwa w NATO – ale bez podania daty czy planu dochodzenia do niego. Następnego dnia w gwałtownym wystąpieniu Putin, uczestnicząc w opinii wielu ludzi po raz ostatni w międzynarodowym gremium, zagroził Ukrainie podziałem, jeśli nie zaprzestanie prób przystąpienia do sojuszu. To wywołało ostry protest Kijowa[37].

Członkowie NATO wysłali Kremlowi śmiertelny sygnał. Już gdy pakowali walizki, a ekskluzywny bukareszteński hotel naprawiał meble zniszczone (podobno) przez rozczarowanego Saakaszwilego, Putin wydał dekret nakazujący administracji państwa rosyjskiego nawiązanie oficjalnych stosunków z separatystycznymi regionami Gruzji. Ta odpowiedziała praktycznie zawetowaniem niemal zakończonych rozmów Rosji o przystąpieniu do Światowej Organizacji Handlu. 20 kwietnia rosyjski samolot wojskowy zestrzelił nad Abchazją gruziński zdalnie sterowany samolot bezzałogowy. Kamera tej bezzałogowej maszyny zarejestrowała ów atak i nagranie pojawiło się w wielu kopiach w Internecie[38]. Rosja wydała oświadczenie, że incydent został zainscenizowany przez państwo NATO-owskie, i oskarżyła Gruzję o przygotowywanie ataku na Abchazję przez wąwóz Kodori. Gwałtownie zwiększyła liczebność swoich wojsk (rzekomo sił pokojowych) w Abchazji. W czerwcu naprawiła trasę kolejową o znaczeniu strategicznym, wykorzystując do tego „oddziały kolejowe” – wojskową brygadę budowlaną, której kuriozalna nazwa jest pozostałością z czasów armii radzieckiej. Reakcja Zachodu była słaba i spóźniona. Rosja przystąpiła też do ofensywy dyplomatycznej, proponując pośrednictwo w negocjacjach między Gruzją i dwoma separatystycznymi regionami w sprawie powstrzymania się od użycia siły. To z pozoru brzmi sensownie, ale wiązałoby się z koniecznością potraktowania przez władze gruzińskie popieranych przez Rosję marionetkowych reżimów jak równych partnerów negocjacyjnych, a także uznania de facto podziału kraju. Saakaszwili bezskutecznie próbował skontaktować się z Miedwiediewem – w tamtym czasie nadal postrzeganym jako potencjalny zwiastun odwilży w rosyjskiej polityce zagranicznej. Nie udało mu się. Podejmowane przez Gruzję próby wznowienia rozmów pokojowych z abchaskim przywództwem okazały się równie bezowocne. Tymczasem nadal dochodziło do zatargów między gruzińską i separatystyczną policją i żołnierzami, w których niekiedy uczestniczyli rosyjscy żołnierze „sił pokojowych”, a obie strony obrzucały się oskarżeniami o brutalność i postępowanie niezgodne z prawem.

Człowiekiem, który chyba bardziej niż ktokolwiek inny na szczeblu europejskim powinien zajmować się tą sprawą, był Javier Solana, były sekretarz generalny NATO i były szef polityki zagranicznej UE. Jednak jego zaangażowanie okazało się wybitnie nieprzekonujące. Mimo że obiecywał, iż umieści kwestię zamrożonych konfliktów[39] wysoko w porządku obrad szczytu UE-Rosja na Syberii w czerwcu, efekty były mizerne. Wydawało się, że Rosja zdołała ubiec krytykę, łącząc dyskusję na ten temat z kwestią Kosowa. Podobieństwo jest pozornie przekonujące, ale pod kilkoma względami mylące. Gruzini są ofiarami czystki etnicznej, zwłaszcza w Abchazji. W Kosowie Milošewić był winowajcą. Rosyjskie „siły pokojowe” okazały się stronnicze, ujmując rzecz łagodnie. Siły NATO w Kosowie usiłują zachować obiektywizm. Zachód przez lata negocjował w dobrej wierze kwestię przyszłości Kosowa; Rosja chce dokuczyć Gruzji, a nie dojść do porozumienia[40].

W miarę jak stanowisko Rosji się usztywniało, gasły ostatnie nadzieje na uniknięcie wojny. Władze Abchazji z miejsca odrzuciły niemiecki plan pokojowy. Umowa o budowie linii kolejowej przez Gruzję, łączącej Azerbejdżan z Turcją, stanowiła kolejne przypomnienie, jak wielkie znaczenie ma Gruzja jako korytarz tranzytowy. Na długi czas miała to być ostatnia dobra wiadomość. Pod koniec lipca rosyjskie media zaczęły przedstawiać podburzające doniesienia o gruzińskich przygotowaniach do wojny w Osetii Południowej. 7 sierpnia rosyjskie ciężkie wojska pancerne zaczęły przez tunel Roki wjeżdżać do Osetii Południowej, przy jednoczesnym nasileniu ostrzału artyleryjskiego pozycji gruzińskich. Przed zaledwie kilkoma godzinami Saakaszwili proponował jednostronne wstrzymanie ognia.

Nadal jest niejasne, co się później wydarzyło. Rosja twierdzi, że Gruzja przeprowadziła gwałtowny atak na Cchinwali, największe miasto Osetii Południowej; skutkiem było kilkaset ofiar cywilnych. Nie zostało to potwierdzone przez niezależne źródła, a późniejsze szacunki mówią raczej o dziesiątkach ofiar niż o ponad 2 tys., jak twierdzono na początku. Rosja natychmiast oskarżyła Gruzję o zabicie pewnej liczby jej żołnierzy z „sił pokojowych” oraz dopuszczenie się „ludobójstwa” na jej obywatelach (90 proc. mieszkańców kontrolowanej przez separatystów Osetii Południowej ma rosyjskie paszporty). Wraz ze swoimi miejscowymi sojusznikami, Rosja przeprowadziła atak z ziemi, morza i powietrza na siły gruzińskie w Osetii Południowej, na wąwóz Kodori i na inne regiony Gruzji. Doszło do najzacieklejszych walk w Europie od wojen w byłej Jugosławii. Zginęły setki ludzi, w większości cywilów; dziesiątki tysięcy opuściło swoje domy.

Sama wojna skończyła się szybko. 9 sierpnia Rosja zatopiła gruziński kuter morski i przy pomocy swoich lokalnych pomocników otworzyła drugi front w Abchazji, atakując wąwóz Kodori, oraz zaczęła bombardowanie celów położonych w głębi Gruzji. Siły gruzińskie w Osetii Południowej rozpoczęły odwrót, ale zostały rozgromione. Saakaszwili wprowadził stan wojenny. 10 sierpnia Gruzja ogłosiła jednostronne zawieszenie broni, które Rosja odrzuciła. Równolegle na forum ONZ zgłosiła – według tamtejszego ambasadora USA – żądanie „zmiany gruzińskiego rządu”. Przerzucanie wojsk rosyjskich do Gruzji trwało aż do 11 sierpnia; Rosjanie, napotykając niewielki opór, zajęli bazy wojskowe w mieście Gori przy głównej drodze prowadzącej ze wschodu na zachód kraju. Gruzja oświadczyła, że występuje z WNP; amerykańskiemu samolotowi z pomocą humanitarną udało się wylądować na głównym lotnisku w Gruzji, a Ukraina ogłosiła, że nie pozwoli rosyjskim okrętom wojennym uczestniczącym w wojnie na powrót do Sewastopola. Jednak gdy wojska rosyjskie wydawały się przygotowywać do ataku na niemal bezbronne Tbilisi, Gruzja nie miała już żadnej karty, którą mogła zagrać. Nieprecyzyjnie sformułowane porozumienie o przerwaniu ognia, w którego zawarciu pośredniczył prezydent Francji Nicolas Sarkozy, zakończyło walki, ale nie konflikt.

Gdy opadł kurz, zaczęły pojawiać się intrygujące pytania. Paweł Felgenhauer, mający dobre kontakty analityk spraw wojskowych z Moskwy, powiedział, że cała ta sprawa była od samego początku zaplanowana przez Rosję[41]. Przemawia za tym mnóstwo dowodów: wcześniejsze rozmieszczenie wojsk rosyjskich, systematyczna eskalacja prowokacji, zręcznie przygotowana ofensywa medialna. Jednak część winy za rozpoczęcie wojny spada też, oczywiście, na stronę gruzińską. Zachodni przyjaciele odwiedzający Saakaszwilego w ciągu ostatnich miesięcy wielokrotnie powtarzali mu, że Rosja będzie próbowała sprowokować go do wojny i żeby się nie dał sprowokować. Wydaje się, że strona gruzińska uznała, iż te prowokacje stają się nie do zniesienia i że szybki, zaskakujący atak na Osetię Południową mógłby uprzedzić zbliżającą się napaść Rosji na inny region kraju. To było ryzykowne i prawdopodobnie nierozsądne stanowisko, które zależało od dwóch rzeczy: po pierwsze, że atak gruziński zdoła zamknąć tunel Roki, uniemożliwiając szybkie przesłanie przez Rosję posiłków do Osetii Południowej, i po drugie, że Rosja przełknie porażkę i nie wykorzysta swojej przytłaczającej przewagi militarnej do zaatakowania Gruzji w innym miejscu. Jeżeli takie były założenia, oba były błędne. Most przy wyjeździe z tunelu Roki został zniszczony, ale szybko go odbudowano. A Rosja zaatakowała, kompletnie nie zważając na dobiegające ze stolic europejskich słabe głosy protestu. Podobnie jak w przypadku listopadowej rozprawy, gruzińskie przywództwo całkowicie nie doceniło, jak łatwo będzie zignorować płynące dla niego poparcie z Zachodu.

Skutki okazały się dla Gruzji katastrofalne. Rosja szybko oficjalnie uznała Osetię Południową i Abchazję, kończąc raz na zawsze ze swoim udawanym uznawaniem integralności terytorialnej Gruzji. Tysiące ludzi uciekło z gruzińskich wsi w Osetii Południowej przed rosyjską grabieżą, gwałtami i czystkami. Kluczowe regiony kraju znajdowały się pod rosyjską okupacją. Rosyjski posterunek kontrolował główną drogę Gruzji, biegnącą ze wschodu na zachód. Na koniec sierpnia nie było pełnego raportu o stratach, ale dowody powszechnego i systematycznego niszczenia instalacji wojskowych i transportowych są przygniatające. Chociaż Kreml utrzymuje, że wycofał swoje oddziały bojowe, pozostały tysiące żołnierzy należące do sił pokojowych WNP (nie wydaje się, żeby w tej sprawie konsultowano się z WNP). Siły zbrojne Gruzji, wyposażone przez Amerykę i wyszkolone przez Izrael, liżą rany. Pozycja Saakaszwilego w czasie wojny uległa wzmocnieniu, nawet polityczni przeciwnicy stanęli u jego boku w imię narodowej jedności. W nadchodzących miesiącach może ona jednak osłabnąć42.

W Rosji skutkiem tej wojny, szalenie popularnej, był koniec gadania o „odwilży Miedwiediewa”. Drobny prawnik z Sankt Petersburga bez wysiłku wszedł w nową rolę przywódcy wojowniczego państwa otwarcie oskarżającego w niemal równym stopniu Gruzję i Zachód. Rosja, powiedział, nie boi się „nowej zimnej wojny”. Tak naprawdę wydaje się, że nie boi się też gorącej, formułując stanowcze groźby pod adresem NATO, żeby nie zwiększało swojej obecności wojskowej na Morzu Czarnym.

Trudno o głośniejszy sygnał do przebudzenia Zachodu. Obawy przed podobnym konfliktem na Ukrainie czy w państwach bałtyckich podsycają buńczuczne zapewnienia rosyjskich polityków, że Rosja ma prawo i obowiązek bronić praw swoich obywateli, gdziekolwiek przebywają. Ale jest mało prawdopodobne, że Kreml pójdzie za ciosem, przynajmniej natychmiast. Chociaż Rosja jest zdecydowana odrzucać krytykę z Zachodu (którą, jak utrzymuje, jest w stanie znieść dzięki swojej sile gospodarczej), w tej chwili nie przejawia żadnych oznak dążenia do szerszego konfliktu. Dlaczego miałaby go chcieć? Na tylu innych frontach jest możliwość dokonania szybkiego postępu. Odkrywszy w ostatnich latach potęgę miękkich środków siły, Kreml najprawdopodobniej będzie dalej je stosował.

Najprostszą cechą retorycznego kontrataku Kremla jest odwołanie się do interesu narodowego (czy, dokładniej, interesu elit narodu). Konstantin Kosaczow, przewodniczący komisji spraw zagranicznych Dumy, nazywa „absurdem” to, że byłe kraje radzieckie powinny rezygnować z korzyści, jakie daje współpraca z Rosją, a zamiast tego pragnąć „nałożyć kaftan bezpieczeństwa europejskich instytucji i znaleźć się pod dyktatem Brukseli”[43]. Innymi słowy, kraje, które wiążą swój los z obozem zachodnim, nie tylko nie zyskują wolności, ale tracą suwerenność i są zmuszane do przyjęcia obcego zbioru wartości. „Suwerenna demokracja” pozwala rządzącym kierować państwem tak jak chcą (póki z grubsza współgra to z interesami Kremla).

Najskuteczniejszym jej przejawem jest kremlowska wersja „siły ludu”, zarówno w postaci masowych ruchów społecznych, jak i fikcyjnych organizacji pozarządowych. Tutaj głównymi aktywami są etniczni Rosjanie, z których do 25 mln żyło w innych częściach Związku Radzieckiego, gdy ten się rozpadał[44]. Putin nadał nowy, ostry wymiar rosyjskiemu zainteresowaniu tą kwestią. Już w kwietniu 2000 roku zatwierdził nową doktrynę wojskową, która uznawała „dyskryminację” obywateli za granicą za jedno z niebezpieczeństw zagrażających Rosji[45]. W 2001 roku w swoim przemówieniu do wyższej izby parlamentu, Rady Federacji, poszerzył to tak, żeby obejmowała nie tylko obywateli rosyjskich, ale też „rodaków” – używając niesprecyzowanego terminu, który można zastosować w odniesieniu do każdej osoby mówiącej po rosyjsku o orientacji prokremlowskiej. W 2002 roku w przemówieniu do dyplomatów ponownie podkreślił znaczenie[46], jakie nadaje temu zagadnieniu. Rosja powołała do życia nowe instytucje, które mają zachęcać do powrotu z emigracji, upraszczać procedury uzyskiwania obywatelstwa rosyjskiego i – co najważniejsze – przekazywać pieniądze i inne formy wsparcia prokremlowskim organizacjom poza Rosją. Ostrzejsze przepisy wizowe dla Gruzinów, Azerów i innych akcentowały wybór: bez rosyjskiego paszportu było im dużo trudniej uczyć się, pracować czy handlować. UE nierozsądnie wzmocniła ten skutek, traktując preferencyjnie wnioski wizowe Rosjan w stosunku do, powiedzmy, Ukraińców czy Gruzinów.

W innych krajach Rosja wykorzystuje nową, subtelniejszą i bardziej skuteczną broń: organizacje pozarządowe. Finansowane przez zachodnie ośrodki analityczne, organizacje charytatywne i (czasami) agendy rządowe okazały się najefektywniejszym sposobem organizowania i finansowania powszechnych ruchów na rzecz swobód politycznych w byłych krajach komunistycznych. W oczach Kremla niewiele różnią się od przykrywek dla zagranicznych służb wywiadowczych. Myśl, że narody Europy Wschodniej mogą szczerze pragnąć sojuszu z największymi wolnymi państwami świata, zbywa się, uznając ją za sentymentalny nonsens[47]. Obecnie Rosja próbuje stosować tę samą taktykę. Finansowane przez Kreml ośrodki analityczne otwarto na Ukrainie, Kaukazie i w Mołdawii, a obok nich media, witryny internetowe i organizacje pracowników naukowo-dydaktycznych. Siecią tą kieruje wyższy urzędnik Kremla, Modest Kolierow, szef departamentu „międzyregionalnych i kulturalnych więzi z innymi krajami”; w jej skład wchodzą fałszywe informacyjne strony internetowe, które rozpowszechniają zniekształcone lub wprost wymyślone wersje wydarzeń[48]. Najbardziej wyszukane próby dezinformacji przeprowadza się po angielsku, za pomocą eleganckiej prezentacji, która ukrywa źródło pochodzenia[49].

Zastosowanie przez Kreml miękkiej siły w Mołdawii i na Krymie było jednak, jak dotąd, tylko rodzajem przystawki. Główne danie jest w państwach bałtyckich. W wąskim sensie chodzi o historię; w szerszym rzecz dotyczy prawa tych państw do określenia własnej kulturowej i językowej przyszłości. Podstawową kwestią jest los osób, które przybyły do Estonii i na Łotwę w epoce władzy sowieckiej (głównie osób rosyjskojęzycznych, choć nie wszyscy są etnicznymi Rosjanami), żeby wzmocnić przemysłową siłę roboczą oraz osłabić tożsamość narodową okupowanych krajów[50]. Silnie znienawidzona w czasach radzieckich, stała się głównym problemem politycznym po odzyskaniu niepodległości. W przypadku Estonii przed wojną 88 proc. jej mieszkańców stanowili etniczni Estończycy[51]. W 1989 roku odsetek ten zmniejszył się do 61,5 proc. Język estoński usunięto z życia publicznego[52]. Uzyskawszy niepodległość, Estonia ogłosiła, że obywatelstwo dla osób przybyłych w czasach okupacji i ich potomków będzie uzależnione od podstawowej znajomości języka i historii Estonii.

To wiele osób uznało za ostre posunięcie. W końcu około połowa tych ludzi urodziła się w Estonii. Nie przyjechali tu z wyboru. Pozostawienie ich jako bezpaństwowców byłoby nieuczciwe i dodatkowo poszerzałoby zakres cierpień i niesprawiedliwości. Jeszcze mniej uczciwe byłoby dyskryminowanie ich w miejscu pracy. Litwa nadała automatycznie obywatelstwo wszystkim obywatelom radzieckim mieszkającym na jej terytorium w chwili uzyskania niepodległości: mniej niż jedna dziesiąta ludności uważała się za Rosjan, a podobna liczba za Polaków. Jednak sytuacja Litwy i Estonii była inna. Migracja, głównie etnicznych Rosjan, w epoce radzieckiej była dużo liczniejsza. Wielu „nielegalnych imigrantów”, którzy przybyli w tym okresie, było głęboko przeciwnych niepodległości Estonii. W większości w ogóle nie mówili po estońsku i nie mieli zamiaru nauczyć się tego języka. W rzeczywistości, gdyby zwrócono się do nich po estońsku, wyraziliby sprzeciw. Gdyby Estonia nie obwarowała żadnymi warunkami sprawy obywatelstwa, małe byłyby szanse, że przybysze i ich potomkowie zintegrowaliby się ze społeczeństwem. Estonia i Łotwa przyznały zatem automatycznie obywatelstwo tylko obywatelom przedwojennej republiki i ich potomkom. Estonia zrobiła wyjątek dla ograniczonej liczby Rosjan, którzy aktywnie popierali Kongres Estonii, parlament cieni powołany w czasie walki o odzyskanie niepodległości; im przysługiwało obywatelstwo na żądanie. Wszyscy inni musieli ubiegać się o naturalizację.

Wielu ludzi z zewnątrz uważało, że to niebezpieczny błąd. Wojny w byłej Jugosławii pokazały, jak szybko państwa, które niedawno odzyskały niepodległość, mogą odseparować mniejszości etniczne i domagać się interwencji zewnętrznej, nie licząc się z kosztami. Ale w państwach bałtyckich obawy te okazały się bezpodstawne. Jednym z powodów było to, że miejscowi przywódcy rosyjscy niczym się nie wyróżniali: ot, zwyczajni obywatele radzieccy, którzy pozostali tym, czym byli. Co innego ekonomia: państwa bałtyckie kwitły, natomiast Rosja była pogrążona w chaosie, co znaczy, że bardzo niewielu Rosjan postanowiło skorzystać z dotacji na przesiedlenie i wrócić do ojczyzny. Ci, którzy tak zrobili, czym prędzej starali się wrócić. W rzeczywistości estońskie prawo dotyczące obywatelstwa i języka (jak zbliżone prawo na Łotwie) okazało się udane. Mimo że rosyjski jest w szerokim użyciu, języki narodowe odzyskały niekwestionowany prymat. W połowie 2007 roku niemal 84 proc. ludności miało obywatelstwo estońskie w porównaniu z 68 proc. w 1991 roku; około 8 proc. było obywatelami innych państw (głównie Rosji) i podobna była liczba bezpaństwowców. Kilka tysięcy osób rocznie otrzymuje obywatelstwo dzięki naturalizacji. Pewne organizacje międzynarodowe od czasu do czasu sugerują ulepszanie prawa – na przykład obniżenie kosztu lekcji nauki języka. Ale w Europie i Ameryce zasada, że Estonia i Łotwa przyznają obywatelstwo tym, którzy dokonują świadomego wyboru i wykazują niezbędne zaangażowanie, wydaje się akceptowana.

Rosja natomiast kontestuje politykę przyznawania obywatelstwa zarówno z zasady, jak i w praktyce. Z punktu widzenia Kremla, wszyscy obywatele radzieccy mieszkający w Estonii w czasie uzyskania przez nią niepodległości zasługują na takie samo traktowanie. Prowadzona przez Estończyków polityka to dyskryminacja w czystej formie, oparta na najbardziej prymitywnej postaci etnicznego nacjonalizmu. Uczestnictwo w tej zmowie Zachodu jest aktem rażącej hipokryzji. Jeżeli to prawda, byłby to ciężki zarzut. Chociaż kontrargument Estonii jest silny: obywatelstwo jest nadawane na podstawie historycznej, nie etnicznej. Niemal jedną dziesiątą ludności przedwojennej republiki stanowili etniczni Rosjanie. Każdy, kto jeszcze żyje, i każdy, kto potrafi dowieść, że jest ich potomkiem, otrzymuje obywatelstwo automatycznie. Tak samo jest na Łotwie. Co więcej, Estonia teraz złagodziła prawo dotyczące przyznawania obywatelstwa, tworząc wyjątek dla tych, którzy skończyli szkołę języka estońskiego oraz dla osób starszych lub umysłowo chorych. Osoby nieposiadające obywatelstwa były uprawnione do głosowania w wyborach lokalnych i – zakładając, że posiadły wystarczającą znajomość języka estońskiego – mogły zajmować wszystkie stanowiska z wyjątkiem tych związanych z bezpieczeństwem narodowym. Ale Kreml nie zaprzestaje ostrej krytyki, twierdząc, że prawa Rosjan są łamane, i żądając, żeby świat zewnętrzny coś z tym zrobił[53].

Pod koniec kwietnia 2007 roku doszło do połączenia siły ludu i typowej presji politycznej w reakcji Kremla na podjętą przez rząd Estonii decyzję o przeniesieniu radzieckiego pomnika wojennego i pobliskich grobów z centrum Tallina na cmentarz wojskowy. Chociaż pomnik stał się magnesem przyciągającym ekstremistów obu stron, stwarzając drobny problem polityczny, nie stanowiło to zagrożenia dla bezpieczeństwa państwa i wielu ludzi w Estonii i za granicą uważało decyzję o jego przeniesieniu za pochopną i nierozsądną. Estończycy nie lubili tego pomnika, jako symbolu znienawidzonej radzieckiej okupacji, ale w oczach wielu estońskich Rosjan był to „Alosza Wyzwoliciel”, symbolizujący bohaterstwo i poświęcenie w walce z Hitlerem.

26 kwietnia w nocy, gdy władze estońskie otoczyły pomnik kordonem i zaczęły się przygotowywać do jego przeniesienia, tłum złupił centrum Tallina, tłukąc okna i podpalając wiaty autobusowe. Wznoszący okrzyki: „To wszystko jest nasze”, „Pieprzyć Estonię” i „Niech żyje ZSRR” – głównie młodzi i często pijani protestujący dla wielu Estończyków byli obrazem prawdziwej natury Rosjan. Prawda była mniej alarmująca: chociaż większość estońskich Rosjan sprzeciwiało się decyzji o przeniesieniu pomnika, jedynie grupka gwałtownie wyrażała swe poglądy. Prawdziwym powodem do niepokoju było to, że Kreml nie tylko nie potępił aktów przemocy, których dopuszczono się w imię rosyjskiego patriotyzmu, ale wręcz je poparł, chwaląc szabrowników i nazywając ich młodymi patriotami, którzy protestują przeciwko aktowi „faszystowskiego” wandalizmu Estończyków wobec świętego miejsca. Rosyjskie media przedstawiały aresztowanych jako więźniów politycznych; jedyna ofiara śmiertelna w nocy 30 kwietnia, Rosjanin zadźgany nożem w bójce o zrabowane mienie, został przedstawiony jako ofiara brutalności policji. Estonia początkowo znalazła się w niebezpiecznej izolacji dyplomatycznej. Inne kraje wypowiadały półgębkiem banały i wymówki, stwierdzając, że Estonia i Rosja powinny rozwiązać swoje problemy pokojowo. Tylko Polska, której nieobce były ataki kremlowskiej machiny propagandowej, natychmiast udzieliła jej zdecydowanego poparcia.

Na szczęście dla Estończyków, Rosja grubo przeszarżowała. Nasi i inne organizacje zaatakowały ambasadę Estonii w Moskwie. Zniszczyli zewnętrzny mur ambasady i ustawili głośniki, nadające na okrągło muzykę wojskową z epoki Stalina[54]. Popchnęli estońską ambasador Marinę Kaljurand, gdy próbowała rozpocząć konferencję prasową (była dzieckiem mieszanego łotewsko-rosyjskiego małżeństwa i trudno było ją przedstawić jako demona neonazistowskiego rewanżyzmu). Pikiety – nie mające żadnego oficjalnego zezwolenia i przy biernej postawie zwykle nadgorliwej w tym mieście policji – zablokowały ulicę, sprawdzały dokumenty przechodzących osób i zorganizowały hałaśliwe, a czasami gwałtowne protesty, włącznie z groźbami „rozbiórki” ambasady. Gdy na znak spóźnionego poparcia przybył ambasador Szwecji, uczestnicy pikiety próbowali wywrócić jego samochód. Wszystko to stanowiło wyraźne naruszenie konwencji wiedeńskiej (do czego, jak podkreśla Kreml, dochodzi, gdy demonstranci gromadzą się pod ambasadami rosyjskimi). Zaproszona do Tallina delegacja rosyjska żądała – używając języka, który przypominał wypowiedzi wysłannika Stalina, Andrieja Żdanowa w 1940 roku – ustąpienia rządu Estonii i wszczęcia śledztwa w sprawie represji wobec „antyfaszystów”[55]. To był wielki błąd. Gdyby Kreml trzymał się w cieniu, reputacja Estonii pewnie by ucierpiała. Zwiększyłaby się presja Zachodu na zmianę polityki przyznawania obywatelstwa i polityki językowej. Całkiem możliwe, że rząd musiałby się podać do dymisji. Ale ponieważ Kreml przeszarżował, sprawił, że nawet użycie miękkiej siły w odniesieniu do łatwego celu okazało się nieskuteczne i przyniosło efekty przeciwne do zamierzonych. Wszelka niechęć, jaką świat zewnętrzny odczuwał z powodu pozornie nonszalanckiego potraktowania pomnika wojennego przez Estonię została zrównoważona przez odrazę do reakcji Rosji. Zaczęły napływać głosy poparcia. Prezydenta Estonii Ilvesa zaproszono do Białego Domu. Media rosyjskie z kolei wpadły niemal w histerię. Komsomolskaja Prawda wydrukowała zdumiewającą rymowankę, w której czeka się na dzień, gdy rosyjskie siły zbrojne będą mogły odbić Estonię siłą. Ostatni fragment brzmi jak następuje:

Dywizja Pskowska jest niedaleko,

Krótki, forsowny marsz i Tallin pada.

Mogą mówić, że opinia publiczna będzie przeciwko temu

Teraz Estonia jest w NATO.

No i co? Kogo to w NATO obchodzi?

Nie będę chłonął każdego ich słowa.

Co z tego, jeśli nazwą to okupacją?

Będą zrzędzić i zgrzytać zębami

Mówić, że płomień wolności znów przyduszono.

Ale wyrównamy rachunki z tą chciwą świnią,

Która sprzedałaby matkę i ojca do gazu.

Nie boję się powiedzieć wam, Estończycy,

UE nie zdoła wam pomóc...[56].

Nawet wówczas brzmiało to złowieszczo, a jeszcze groźniej brzmi po ataku na Gruzję. Wojska rosyjskie w Pskowie, po drugiej stronie granicy, ćwiczyły w 2007 roku odbijanie państw bałtyckich. Szczegóły tych manewrów znane są w ogólnym zarysie, ale wydaje się, że chodziło o interwencję w celu obrony praw ludności „rosyjskojęzycznej” zagrożonej przemocą ze strony miejscowych „nacjonalistów”. Celem tych ćwiczeń było sprawdzenie, jak łatwo rosyjskie siły inwazyjne mogłyby zająć lotniska i porty, uniemożliwiając w ten sposób wsparcie ze strony NATO. Państwa bałtyckie nie mają własnej obrony powietrznej i całkowicie zależą od eskadry wypożyczonych myśliwców NATO, której reakcje na rosyjskich intruzów są mało imponujące57.

Działania Kremla na obszarze jego dawnego imperium są prowadzone głównie zza kulis. Podobnie jak Kolierow, główny nurt zewnętrznych służb wywiadowczych od czasu, gdy Putin doszedł do władzy, otrzymał ogromne środki i nieograniczone poparcie polityczne. W przemówieniu wygłoszonym w lipcu 2007 roku powiedział służbie wywiadu zagranicznego SVR[58], że powinna „nieustannie zwiększać swoje możliwości”[59]. FSB, której działalność była kiedyś ograniczona do zajmowania się wewnętrznymi zagrożeniami bezpieczeństwa państwa, teraz ma pełne prawo prowadzenia działań za granicą. Poza szerzeniem dezinformacji i manipulowaniem życiem publicznym, te dwie agencje i GRU próbują penetrować centralne instytucje państwowe w byłych krajach radzieckich. Oficerowie kontrwywiadu odnotowują z przerażeniem, jak łatwo jest im werbować i umieszczać agentów oraz informatorów w systemie sądownictwa karnego, siłach zbrojnych, służbach bezpieczeństwa i wywiadu, ministerstwach spraw zagranicznych i wewnętrznych oraz innych organizacjach.

W czasie kryzysu estońskiego Rosja otworzyła nowy front – cyberwojnę. Eksperci od spraw bezpieczeństwa od lat martwią się stwarzanymi przez Internet możliwościami zakłócania, prowadzenia działalności wywrotowej, przestępczej i szpiegowskiej. Sprawcami są czasami gangsterzy, a czasami terroryści; korzystają niekiedy ze wsparcia jakiegoś państwa. W przypadku Estonii mieliśmy chyba do czynienia z wszystkimi tymi trzema przypadkami. Techniczne aspekty cyberwojny kryją się za specjalistycznym żargonem[60], ale najważniejszym skutkiem było zerwanie połączeń Estonii ze światem zewnętrznym. Ważne rządowe witryny internetowe były niedostępne, włącznie z tymi, których – jak Ministerstwo Spraw Zagranicznych – najbardziej potrzebowano, żeby przeciwstawić się ofensywie propagandowej Kremla. To samo zdarzyło się w Gruzji w sierpniu 2008 roku. Wyśledzenie źródła cyberataków okazało się trudne, ponieważ zainfekowane komputery znajdowały się w botnetach obejmujących cały świat[61].

Mało prawdopodobne, żeby spór o „żołnierza z brązu” był ostatnim przypadkiem, gdy Rosja próbuje wywrzeć wpływ na państwa bałtyckie. Osoby posługujące się językiem rosyjskim, zwłaszcza w Estonii i na Łotwie, są nadal niebezpiecznie niezintegrowane ze społeczeństwem i mogą ulec podburzeniu czy prowokacji ruchów ekstremistycznych. W latach 90. XX wieku służby bezpieczeństwa we wszystkich trzech państwach bałtyckich odkryły powiązania między miejscowymi ultranacjonalistami i tajnymi służbami Rosji. Nakłonienie miejscowych skinheadów do ataku na miejsca mające dla Rosjan duże znaczenie kulturowe, społeczne czy historyczne albo na samych Rosjan osobiście, dałoby Kremlowi doskonały pretekst do żądania, by prawa „rodaków” były chronione. Innym potencjalnie słabym punktem są porozumienia o tranzycie przez Litwę do Kaliningradu. Chociaż Rosja większość wojskowych transportów do swojego zachodniego bastionu kieruje drogą promową, zachowuje prawo do wysyłania zaplombowanych pociągów przez terytorium Litwy, ma też dostępny na żądanie korytarz powietrzny. Litewscy „ekstremiści” w 1994 roku wysadzili tę linię kolejową w powietrze, ale na szczęście obyło się bez ofiar. Łatwo może znów do tego dojść. Sabotaż sieci energetycznej może doprowadzić do przerw w dostawie prądu do Kaliningradu, znowu dając Kremlowi pretekst do interwencji w celu przełamania „blokady” gospodarczej. Rosja podsyca też niezadowolenie na Krymie. W tym regionie Ukrainy występuje jednocześnie kilka potencjalnie wybuchowych elementów. W szczególności Sewastopol jest morskim bastionem, tak drogim rosyjskiemu sercu jak Portsmouth dla Brytyjczyków czy Pearl Harbor dla Ameryków. Termin korzystania z tej bazy upływa w 2017 roku. Ukraina chciałaby, żeby Rosja opuściła ją wcześniej i wnosiła większe opłaty. Rosja sprawia wrażenie, jakby w ogóle nie chciała jej opuszczać. Wśród ludności jest wielu niezwykle lojalnych Rosjan, w większości posiadaczy rosyjskich paszportów, którzy zupełnie nie pogodzili się z ukraińską władzą[62]. Kolejnym zagrożeniem są coraz silniejsze nastroje islamistyczne wśród tubylczej, ale obecnie zepchniętej na margines ludności tatarskiej. To pozwoliłoby Rosji skarżyć się, że terroryści zagrażają bezpieczeństwu jej bazy morskiej lub że atakują rosyjskich obywateli[63].

Takie zagrożenia czyhają w przyszłości. Największe szanse dla Rosji stwarza obecnie niedostateczne wykorzystanie przez byłe kraje komunistyczne szans poprzedniej dekady. Co prawda trzeba przyznać, że ich start w 1989 roku był przerażająco trudny. Odcięte uprzednio od świata zewnętrznego, ich gospodarki zostały zrujnowane przez rządy komunistów, a społeczeństwo obywatelskie unicestwione. To, jak się żyje w wolnym społeczeństwie, należało do odległych wspomnień, a nie umiejętności praktycznych. Trzeba było się ich uczyć na nowo, i to w czasach bolesnych przemian gospodarczych. Łatwo więc zrozumieć, dlaczego wielu z najsubtelniejszych myślicieli zajmujących się polityką zagraniczną z zachodniej Europy widziało w upadku komunizmu nie tryumf, lecz tragedię. Dzięki utrzymaniu zacofanych narodów bloku radzieckiego za kratami totalitaryzmu, przed bardziej cywilizowanymi i rozwiniętymi krajami Europy Zachodniej stanęła otworem droga do utrwalenia ich udanej gospodarczej i politycznej integracji. Stara UE mogła od czasu do czasu przyjąć nowego członka, ale trudności z zintegrowaniem Grecji (przyłączonej w 1981 roku) sprawiły, że wielu ludzi miało wrażenie, iż osiągnięto już zewnętrzne granice rozszerzenia. Upadek muru berlińskiego wywrócił wygodne życie zachodnich Europejczyków do góry nogami. „To największa katastrofa, jaka dotknęła mój kraj od dziesiątków lat” – powiedział mi w 1991 roku, tuż po odzyskaniu niepodległości przez Estonię, pewien poważny fiński dyplomata. Wydawało się, że niewiele pozostało z przedwojennych uroków tego nowo powstałego państwa: aż nazbyt łatwo przychodziło wyobrazić sobie jego przyszłość jako nękanego biedą kraju gangsterów, targanego konfliktami etnicznymi i rządzonego przez dziwnych brodatych mężczyzn z zepsutymi zębami wygłaszających ekscentryczne poglądy. Finlandię i Estonię łączyło dziedzictwo językowe i kulturowe, ale niewiele poza tym. „Nie ma możliwości, żebyśmy ich zostawili samym sobie. Nie ma możliwości, żebyśmy ich ochronili. Nie ma możliwości, żebyśmy ich ucywilizowali” – żalił się. Jego najgorszym koszmarem, mówił, było to, że Finlandia zostanie wcześniej czy później nieuchronnie wciągnięta w spór z Rosją z powodu Estonii. Przez ponad 10 lat wydawało się to nieprawdopodobne. Teraz jest to aż nadto możliwe.

W latach, które nastąpiły po 1991 roku, takie obawy stały się niemodne. UE niechętnie postanowiła, że – choćby dla zasady – musi się rozszerzyć i przyjąć przynajmniej te byłe państwa komunistyczne, które zdołają przyjąć nadzwyczaj obszerny zbiór unijnych zasad. To przygotowało grunt pod długi i często otępiający szereg zatargów nacechowanych nieszczerym zachowaniem obu stron. Kraje aplikujące czasami rzeczywiście w pełni spełniały stawiane im wymogi, ale częściej jedynie udawały, że je spełniają. Inspektorzy UE wściekali się i pisali gniewne raporty o niepoprawnych grzesznikach, mając zawsze świadomość, że ich zastrzeżenia mogą zostać pominięte z powodów politycznych.

W 2004 roku wydawało się, że byłe państwa komunistyczne bezpiecznie rzuciły kotwicę w euroatlantyckich portach UE i NATO, stabilnych, bezpiecznych i zamożnych. Począwszy od tego roku, sprawy zaczęły się układać. Ofiary i dyscyplina wymagana, żeby wstąpić do klubu, są zwykle większe niż te potrzebne, żeby w nim pozostać, i UE oraz NATO nie były tu żadnym wyjątkiem. W latach boomu reformy utknęły w martwym punkcie. Teraz, gdy pojawiło się widmo gwałtownego spowolnienia gospodarczego, kraje wschodnioeuropejskie mniej przypominają młode tygrysy gospodarcze, a bardziej zjedzone przez mole stare kociska. Regułą są rządy mniejszościowe, ostro spolaryzowana polityka i wiele skandali, zwykle związanych z korupcją, zorganizowaną przestępczością i nadużyciami ze strony służb specjalnych[64]. Wzmacniają to zaskakująco odmienne poglądy na ład społeczny, zwłaszcza zasady dotyczące równych praw dla homoseksualistów, warunków w domach dziecka czy traktowania Romów. Zachodnich Europejczyków martwi też zbyt wielka władza służb specjalnych. W niemal każdym kraju (Estonia jest rzadkim wyjątkiem) wywiad wojskowy i wewnętrzne siły bezpieczeństwa działają bez politycznej kontroli i w braku poszanowania prawa, co w większości krajów zachodnich byłoby skandalem.

Służby publiczne nowych członków UE, według standardów europejskich, nadal są ubogie: opieka zdrowotna, system sądownictwa karnego i administracja publiczna sprawiają szczególnie złe wrażenie. To jednak nie doprowadziło do silnej presji politycznej na dobre rządy. Ludzie wolą głosować nogami niż czekać, aż ich głosy zostaną policzone. Miliony wyemigrowały, na krócej lub dłużej, do Europy Zachodniej. W Wielkiej Brytanii przybyło ponad 1 mln Polaków, Rumunia straciła niemal 2 mln ludzi, w większości pojechali pracować do Hiszpanii i Włoch. Rozmiary tej migracji nadal trudno udokumentować, choć najwyraźniej jest największa w Europie od zakończenia drugiej wojny światowej. Wiele jest powodów wyjazdu. W bogatych krajach Europy zarobki może i są dwa lub trzy razy wyższe, chociaż koszty utrzymania są wysokie, a i rozstanie z rodziną i przyjaciółmi też ma swoją cenę. Ta korzyść może z czasem zmaleć. Trudniej zasypać przepaść w usługach publicznych. Ludziom, którzy nigdy nie żyli w byłym kraju komunistycznym, trudno jest zrozumieć demoralizujący – dosłownie – wpływ ciągłej nieuprzejmości i korupcji służb publicznych, które sprawiają, że człowiek czuje się jak petent, nie klient. Opieka medyczna w niemal każdym kraju postkomunistycznym wiąże się z szeregiem dokładnie wyliczonych płatności dla lekarzy, pielęgniarek, anestezjologów i terapeutów. System oświaty w wielu krajach postkomunistycznych przeżarty jest korupcją, zarówno w formie dodatkowo płatnych „korepetycji”, łapówek za przyjęcie na obleganą uczelnię wyższą, a nawet za dobry wynik egzaminu. Zwykłe przedłużenie ważności prawa jazdy lub zgłoszenie się po jakieś mało istotne zaświadczenie może miesiącami się przeciągać i być upokarzającym doświadczeniem. Rządowi biurokraci odziedziczyli po epoce komunizmu pogląd, że petent zawsze nie ma racji, że jego czas jest darmowy i że podejmowanie arbitralnych decyzji jest przywilejem urzędu.

Wymysłem byłoby stwierdzenie, że Kreml planuje każdą dyplomatyczną czkawkę i błąd w polityce gospodarczej od Bałtyku po Morze Czarne. Ale z pewnością jest prawdą, że złe rządy i dyplomatyczna izolacja bardzo ułatwia Rosji wywieranie wpływu. Jeżeli Bułgaria, na przykład, będzie izolowana w UE z tego powodu, że nie potrafi zwalczyć korupcji, szanse Rosji na zwiększenie tam swoich wpływów wzrosną. Stara UE to twarde targowanie się i od czasu do czasu spektakularne kłótnie. Ale jej najważniejsi członkowie czuli, że łączy ich wspólny cel, którego teraz wydaje się brakować. To stoi za domaganiem się Europy „dwóch prędkości”, prawdopodobnie według kryterium członkostwa w strefie euro, do której należy większa część starej Europy.

Miło byłoby sobie wyobrażać, że nie będzie już większych zmian: wspólny rynek nadal będzie istniał, a trzynaście krajów na wschodnich obrzeżach nowego jądra pozostanie przynajmniej częścią kwitnącej strefy wolnego handlu, tak samo jak jest to obecnie w przypadku Norwegii i Szwajcarii. Ale najprawdopodobniej będzie się to pruło dalej. UE już teraz trudno jest skłonić na przykład Polskę do przestrzegania europejskiego prawa o konkurencyjności. Bez miejsca u szczytu stołu w Brukseli polskim rządom trudno będzie uzasadnić zgodę na wykupywanie wielkich firm przez obcokrajowców. Wspólny rynek kapitałowy rozpadnie się pierwszy. Następnie szybko pojawią się ograniczenia dotyczące przepływu siły roboczej, a wkrótce potem wolnego obrotu towarów i usług. Chwiejne finanse byłych państw komunistycznych częściowo stabilizuje pewność rynków finansowych, że w końcu wejdą do strefy euro. Jeżeli to przekonanie osłabnie, efekt halo bliskości bogatej, stabilnej Europy zniknie. Złe rządy, zacofanie i słabość Europy wolniejszej prędkości – zostaną wyraźnie obnażone. I kto wówczas za to zapłaci?

Co gorsza, znikną nawet resztki wspólnej polityki wobec Rosji. Nowe „jądro Europy” zostanie zdominowane przez Francję, Niemcy i Włochy (zakładając, że Wielka Brytania, jak zwykle, nie będzie się mogła zdecydować). Te kraje wykazują skłonność do postrzegania sporów z Kremlem jako kosztownego zakłócenia spokoju. Nadal będą zawierać zaskakujące umowy z Rosją dotyczące energii i całej reszty ponad głowami znajdujących się między nimi państw. Gazociąg Nord Stream to przedsmak tego, czego Polska i kraje bałtyckie mogą się spodziewać, jeżeli Europa dwóch prędkości nabierze kształtu. Co więcej, już teraz przywiędła marchewka powiększenia będzie wyglądać o wiele mniej atrakcyjnie. Dzisiaj UE nadal może mieć nadzieję na skłonienie polityków zachodnich Bałkanów do tego, żeby raczej rozmawiali niż wojowali, machając im przed oczami odległą perspektywą pełnego członkostwa. Ale komu będzie się chciało ruszyć palcem, żeby wjechać na wolny pas, który prowadzi donikąd w Europie dwóch prędkości? Flirt Serbii pod koniec 2007 roku z koncepcją więzi politycznych raczej z Rosją niż z UE jest pierwszym znakiem tego, czego należy się spodziewać. Perspektywa zostania obywatelami drugiej kategorii w Europie powinna zatem być przerażającym scenariuszem dla nowych państw członkowskich: racjonalną reakcją byłoby z ich strony usprawnienie swego działania: przyspieszenie przyjęcia euro, odzyskanie reputacji reformatorów i presji na przyjęcie traktatu konstytucyjnego UE. Tego jednak nie robią.

Paradoks polega na tym, że te źle rządzone, humorzaste i nietolerancyjne kraje są linią frontu, którą Zachód stara się bronić. W 2007 roku efekty działania UE stają się nieco bardziej zachęcające. Na szczycie UE i Rosji w Samarze w maju 2007 roku przywódcy UE odrzucili zarzut Putina, że ich politykę wypacza „egocentryzm” nowych państw członkowskich. Podejmowane przez Rosję próby izolowania Polski w sprawie mięsa (którego importu Rosja zakazała z powodów sanitarnych) okazały się w najwyższym stopniu nieudane. Po latach, w których po każdym spotkaniu wydawano optymistyczne komunikaty i podejmowano mnóstwo nowych inicjatyw, tym razem te dwie strony zdołały uzgodnić tylko to, że się nie zgadzają. Według standardów UE było to zaskakująco śmiałe i twarde stanowisko. Kanclerz Merkel, która reprezentowała wówczas prezydencję UE, chłodno poinformowała Putina, że jeśli ma problem z jednym krajem należącym do UE, ma problem z całą UE. Publicznie zganiła go za nękanie przez władze rosyjskie Kasparowa i innych działaczy opozycyjnych, którzy próbowali zorganizować demonstrację w czasie szczytu[65]. Na spotkaniu ministrów spraw zagranicznych w Portugalii we wrześniu 2007 roku używano jeszcze twardszego języka. Ale w sumie ta solidarność jest powierzchowna. W kwestiach naprawdę istotnych, takich jak Gruzja, wystarczy, że Kreml podkupi tylko nieliczne kraje i sparaliżuje unijny proces podejmowania decyzji.

Najskuteczniejszą bronią Rosji – przeanalizowaną szczegółowo w następnym rozdziale – są zachęty i kary natury gospodarczej, zwłaszcza dostawy energii. Najbardziej uderzającym przykładem jest wykorzystanie rurociągów odziedziczonych po Związku Radzieckim. W 2003 roku Kreml przerwał dostawy do łotewskiego terminala naftowego w Windawie w nadziei, że wymusi jego sprzedaż rosyjskiej firmie naftowej. Gdy w 2005 roku Litwa sprzedała swoją rafinerię w Możejkach, najważniejszą instalację przemysłową w państwach bałtyckich, firmie polskiej, a nie oferentowi rosyjskiemu preferowanemu przez Kreml, Rosja zamknęła rurociąg Drużba, który ją zaopatrywał w surowiec[66]. Przyjaźń się skończyła – w każdym sensie. Oficjalnie Rosja wyjaśniła, że rurociąg wymaga naprawy. Było to posunięcie jawnie polityczne. Litewska propozycja, że zbada naturę tego problemu i będzie uczestniczyć w kosztach jego rozwiązania, została szorstko odrzucona. „Sorry, chłopaki, sprzedaliście rafinerię niewłaściwym ludziom” – rzekł w zaufaniu pewien rosyjski parlamentarzysta swoim litewskim kolegom. Obecnie Rosja twierdzi, że rurociąg jest zbyt stary, żeby opłacało się go w ogóle naprawiać. Litwa importuje ropę do Możejek przez swój terminal morski w Butyndze. Jest to opłacalne, póki ceny ropy naftowej są wysokie, gdy spadną, Możejkom grozi bankructwo67. Po sporze z Estonią w 2007 roku o pomnik wojenny pochodzący z epoki radzieckiej Rosja odcięła dostawy ropy. „Biznes będzie się rozwijał tam, gdzie sytuacja jest komfortowa, i daje zyski tam, gdzie klimat moralny i polityczny jest sprzyjający” – powiedział minister transportu Igor Lewitin[68].

Jak pokazuje studium[69] Roberta Larssona ze szwedzkiego Instytutu Badań Obronności, Rosja sięga po broń energetyczną zaskakująco często, jednocześnie podkreślając, że jest niezwykle pewnym dostawcą. Tajemnica tego pozornego paradoksu polega na tym, że dostawy do krajów zachodnioeuropejskich rzadko ulegają zakłóceniom, a nigdy nie robi się tego celowo. Celami niezmiennie pozostają dawne kraje satelickie, które – w przeciwieństwie do państw zachodnich – zwykle nie mają żadnych innych niezależnych źródeł dostaw. Najprostszym rozwiązaniem jest odcięcie dostaw, jako powód podając sabotaż lub katastrofy naturalne. Na przykład w 2006 roku linie energetyczne do Gruzji stały się celem zagadkowych, jednoczesnych zamachów bombowych. Rosja nie tylko odmówiła gruzińskim śledczym pokazania dowodów, ale odrzuciła wszelkie oferty pomocy w celu przyspieszenia prac naprawczych. Inne metody to wysokie podwyżki cen, które często wydają się nie mieć żadnego związku ani z geografią, ani z historią. Jednakże, podobnie jak inne taktyki Kremla, broń energetyczna jak dotąd okazała się nie tylko stępiona, ale i nieskuteczna. Stanowi też jaskrawy dowód konieczności dywersyfikacji: Gruzja, na przykład, zdołała odbudować rozpadający się rurociąg z epoki radzieckiej, żeby sprowadzać gaz z Azerbejdżanu. Lepiej sprawdza się tworzenie zależności gospodarczych przez przyjazne stosunki gospodarcze, tworzenie silnego lobby biznesowego, które chce dobrych stosunków z Rosją bez względu na wszystko[70].

I od tego właśnie zależy bezpieczeństwo Europy. Czy, powiedzmy, niemieckie gospodarstwa domowe mają płacić więcej za gaz, żeby zabezpieczyć interesy dalekiej Estonii? Łączenie ze sobą tych spraw może wydawać się równie absurdalne jak w 1938 roku pomysł, który Chamberlain uznał za tak „okropny, fantastyczny i niewiarygodny”: żeby obywatele brytyjscy wypróbowywali maski przeciwgazowe z powodu sporów o Kraj Sudecki. W rzeczywistości powiązanie to jest zasadne i ma znaczenie praktyczne. Lekceważenie interesów państw wschodnioeuropejskich świadczy o ignorancji zarówno w sprawie klęski wolnego świata, którą świat ten poniósł w latach 30. XX wieku, jak i w sprawie drogi do zwycięstwa w dawnej zimnej wojnie. Podziały wśród silnych państw oznaczają zniszczenie ich słabszych sojuszników. Jeżeli Niemcy, Ameryka i Francja nie zdołają się porozumieć w sprawie, powiedzmy, obrony Gruzji, Mołdawii czy jakiegokolwiek innego małego kraju zagrożonego obecnie przez Kreml, to mają one niewiele większe szanse niż Czechosłowacja pod koniec lat 30.

[1] Kolejną silną paralelą historyczną są echa nieszczęsnej inwazji na Czechosłowację pod wodzą radzieckich sił zbrojnych.

[2] Dobrą definicję zaproponował słowacki ekspert w sprawach polityki zagranicznej Mario Nicolini: „Euroatlantyzm to polityka, której celem jest silna pozycja Europy i wzmocnienie multilateralnych zachowań Ameryki”. Mario Nicolini, „Slovakia One Year after NATO Entry: From National to Collective Interest (and Back)”, EuroJournal.org – Journal of Foreign Policy of Moldova, nr 11, 2005 r., Central and Eastern European Online Library (CEEOL), http://www.ceeol.com/aspx/getdocument.aspx?logid=5&id=b6a97a38‒0a1c-4df9‒849d-9d1e608287af (dostęp 15.03.15).

[3] Czechy, Węgry i Polska wstąpiły do NATO w 1999 r.; Bułgaria, Estonia, Łotwa, Litwa, Rumunia, Słowacja i Słowenia w 2004. Następna fala rozszerzenia obejmie najpewniej Albanię, Chorwację, Macedonię i – przy odrobinie szczęścia – Gruzję (Albania i Chorwacja wstąpiły do NATO 1 kwietnia 2009, Macedonia i Gruzja wciąż w poczekalni – przyp. Kurhaus).

[4] Czechy, Estonia, Węgry, Łotwa, Litwa, Polska, Słowacja i Słowenia wstąpiły do UE w 2004 r.; Rumunia i Bułgaria w 2007. Następnymi kandydatami do członkostwa są Macedonia i Chorwacja (Ta ostatnia przystąpiła do UE 1 lipca 2013 r., akcesja Macedonii opóźnia się z powodu sprzeciwu Grecji – przyp. Kurhaus).

[5] Igor Rodionow, „Przybliżenie radzieckiej doktryny militarnej”, przemówienie wygłoszone na konferencji Akademii Sztabu Generalnego, która odbyła się w dniach 27‒30 maja 1992 r., przedrukowane w: Wojennaja mysl, lipiec 1992 r.

[6] Państwa bałtyckie i ich co bardziej pedantyczni przyjaciele z uporem podkreślają, że nie były „republikami radzieckimi”, a terytoriami okupowanymi. Większość państw zachodnich nigdy nie uznała ich aneksji przez Związek Radziecki i odmawiała utrzymywania oficjalnych stosunków czy relacji na wysokim szczeblu z miejscowymi administracjami w „radzieckich republikach bałtyckich”.

[7] Trochę utemperowany Mečiar wrócił teraz jako przywódca mniejszej partii w rządzie koalicyjnym utworzonym po wyborach z czerwca 2006 r.

[8] Zmarł w celi w więzieniu w Holandii w 2006 r., gdy sądzono go za zbrodnie wojenne.

[9] W 2007 roku Karimow znajdował się na ósmym miejscu listy „najgorszych dyktatorów świata”, na które spadł z zajmowanej rok wcześniej piątej pozycji. Za: David Wallechinsky, „Who Is the World’s Worst Dictator”, Parade, 11 lutego 2007; strona uaktualniona: http://parade.com/110573/davidwallechinsky/the-worlds-10-worst-dictators/ (dostęp 15.03.15).

[10] Jekaterina Grigoriew, „Korespondent Izwiestii wizytuje bazy amerykańskie w Kirgizji”, 21 czerwca 2002 r., http://www.ferghana.ru/article.php?id=521&print=1&PHPSESSID=2d1d1ca13806e42db563aa39ccb889f8 (dostęp 15.03.15).

[11] Silnie wspierany przez Turcję Azerbejdżan uważa, że Armenia nielegalnie okupuje jego terytorium: Górski Karabach. Armenia utrzymuje, że historia, demografia i podbój dają jej najsilniejsze podstawy. Negocjacje pokojowe nie przyniosły żadnych rezultatów i Armenia z wdzięczności pozwala Rosji utrzymywać na swoim terytorium bazę wojskową, jednocześnie po cichu poprawiając stosunki z Iranem. Na wypadek zawarcia porozumienia pokojowego z Azerbejdżanem i zbliżenia z Turcją, mało kto powątpiewa, że Armenia wkrótce stałaby się pełnym entuzjazmu członkiem obozu euroatlantyckiego.

[12] Tak jego nazwisko brzmi w wersji białoruskiej, po rosyjsku brzmiałoby Aleksandr Łukaszenko.

[13] Dziennikarza Dmitrija Zawadskiego, polityków Jurija Zacharenkę i Wiktora Gonczara oraz biznesmena Anatolija Krasowskiego.

[14] Czym zajmuje się Borodin, wcześniej szef administracji Kremla, gdzie pracował Putin po przeniesieniu się z Sankt Petersburga.

[15] Powołano ją na bazie powstałej wcześniej, w połowie lat 90. XX w., tzw. Szanghajskiej Piątki – Rosji, Chin, Kazachstanu, Kirgistanu i Tadżykistanu.

[16] Powstała, gdy Armenia, Kazachstan, Kirgistan, Rosja, Tadżykistan i Uzbekistan podpisały zbiorowy układ bezpieczeństwa w maju 1992 r.; wszedł on w życie w kwietniu 1994 r. Do tego czasu podpisały go również Azerbejdżan, Gruzja i Białoruś. W kwietniu 1999 r. Armenia, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Rosja i Tadżykistan uzgodniły przedłużenie obowiązywania traktatu o kolejne pięć lat, wycofały się z niego Azerbejdżan, Gruzja i Uzbekistan. W październiku 2002 r. pozostałych sześciu członków zmieniło nazwę tego porozumienia na Organizację Paktu Wspólnego Bezpieczeństwa. W czerwcu 2006 przystąpił do niej Uzbekistan.

[17] Gdy w 1988 r. starałem się o uzyskanie zezwolenia na pobyt w Czechosłowacji, mój wniosek zbiegł się w czasie z sesją KBWE poświęconą akredytacji dziennikarzy. Gdyby władze Czechosłowacji zastosowały wobec mnie swoją zwyczajową taktykę obstrukcji, wyjaśnił mi zaprzyjaźniony dyplomata brytyjski, natychmiast stałyby się „odsłoniętym celem” dla krytyków z Zachodu. W ciągu kilku tygodni uzyskałem niezbędne dokumenty.

[18] Chociaż niektóre państwa Zachodu, zwłaszcza USA, podkreślały, że to nie wpływa na ich politykę nieuznawania okupacji państw bałtyckich.

[19] Łotwa i Rosja sfinalizowały rozmowy w sprawie traktatu granicznego w grudniu 2007 r., po tym jak Łotwa zgodziła się, co było decyzją kontrowersyjną, na żądania rosyjskie, żeby w ogóle nie wspominać o istnieniu tego państwa przed wojną.

[20] Nawet Białoruś w 1918 r. przez kilka miesięcy cieszyła się niepodległością. Rząd na uchodźstwie, który jest efektem tych kilku miesięcy własnej państwowości, istnieje w swej znikomej postaci po dziś dzień. Zob.: „Home thoughts abroad”, The Economist, 20 grudnia 2001 r., http://www.economist.com/world/africa/displayStory.cfm?Story_ID=883955 (dostęp 15.03.15), oraz „The Sorrows of Belarus” (dostępny tylko w Internecie), Europe View, 16 listopada 2006 r., http://www.economist.com/agenda/displayStory.cfm?story_id=8171305&fsrc=RSS (dostęp 15.03.15).

[21] To oznaczałoby nie tylko wolne wybory, ale też zniesienie ograniczeń nałożonych na niezależne organizacje, media i opozycyjne partie polityczne, wycofanie radzieckich wojsk, wywiadu wojskowego i broni oraz położenie kresu nielegalnym działaniom gospodarczym, takim jak produkcja podróbek, handel nielegalnym towarem i przemyt. Warto zauważyć, że Mołdawia też nie jest pod tym względem wzorem do naśladowania.

[22] To się powoli zmienia. Dowodzi tego chociażby podpisanie umowy stowarzyszeniowej z Unią Europejską 27 czerwca 2014 r. Proces przystąpienia do UE wciąż jednak hamowany jest przez opozycję, wedle której prawdziwym celem integracji europejskiej jest „rumunizacja” Mołdawii, pozbawienie jej niepodległości i wprowadzenie chyłkiem do NATO – przyp. Kurhaus.

[23] Jak się wydaje, w połowie 2007 r. nabiera ono kształtu. 20 lipca prezydent Mołdawii Władimir Woronin przyznał, że zawarł z Putinem tajne, choć wstępne, porozumienie. Najwyraźniej dotyczy ono wycofania w końcu wojsk radzieckich po zawarciu politycznego porozumienia i zagwarantowaniu (najwyraźniej nieproporcjonalnie dużej) liczby miejsc dla deputowanych z Naddniestrza. Strona naddniestrzańska otrzyma również gwarancję obsadzenia stanowiska wiceministra we wszystkich ministerstwach, a przywódca tego regionu będzie miał z urzędu miejsce w rządzie. Jeżeli wejdzie w życie, zniweczy to – i tak niewielkie – starania Mołdawii o zreformowanie instytucji publicznych. Naddniestrze jest typowym przykładem kapitalizmu w rosyjskim wydaniu, w którym służby bezpieczeństwa, polityka i biznes stają się jednym, niepodzielnym środowiskiem bogactwa i władzy. W zamian Rosja usunie obecne przywództwo Naddniestrza – bez wątpienia zapewni mu luksusową emeryturę gdzieś w Rosji – i ponownie otworzy swoje rynki na mołdawskie wino. Jednak pod koniec roku naciski zewnętrzne chyba zniweczyły, a przynajmniej wstrzymały to porozumienie.

[24] Którzy w swojej nominalnej ojczyźnie stanowili zaledwie jedną piątą ludności.

[25] Złożyłem kiedyś wizytę nowemu ministrowi finansów, którego energicznie promowała zawsze optymistycznie nastawiona ambasada USA. Miał jasne, nowoczesne i skomputeryzowane biuro. Przeprowadziliśmy przyjemną rozmowę o e-rządzie i ustalanym od zera budżecie. Było dość oczywiste, że jego talentowi nie dorównuje polityczna siła przebicia. Wychodząc, skorzystałem ze starej sztuczki dziennikarskiej i poprosiłem o wskazanie toalety, po czym dodałem, że nie trzeba mnie odprowadzać do wyjścia. Toaleta okazała się jedną kupą gnoju, a gdy po drodze zajrzałem do innych biur, ujrzałem jeszcze bardziej przerażający obraz: labirynt kiepsko oświetlonych i obskurnych pomieszczeń wypełnionych rozpadającymi się meblami. Przysadziści, pulchni mężczyźni w niedopasowanych brązowych garniturach prowadzili zajmującą rozmowę z mocno zbudowanymi facetami w skórzanych kurtkach, paląc jednego papierosa za drugim. Nie było widać ani jednego komputera, a z sufitu zwisały gołe żarówki.

[26] Opisywany trend rozwojowy wciąż się utrzymuje – produkt krajowy brutto w Gruzji w 2014 r. wyniósł ok. 16 mld dolarów, wzrost gospodarczy – prawie 5 proc. (http://www.informatorekonomiczny.msz.gov.pl/pl/azja/gruzja/?printMode=true, dostęp 15.03.15) – przyp. Kurhaus.

[27] Między innymi na wysoko siarczanową wodę znaną jako Borżomi – w której trzeba się rozsmakować. Należała do najlepiej sprzedawanych napojów butelkowanych w Związku Radzieckim. Park przyrodniczy, w którym ją czerpano, został zniszczony przez wojska rosyjskie w sierpniu 2008 roku.

[28] Putin porównał postępowanie Gruzji do szefa stalinowskiej KGB Ławrentija Berii. Zob. na przykład: Peter Finn, „Putin and Georgia Officials Intensify Rhetoric in Dispute: President Calls Russians’ Arrests ‘State Terrorism’”, Washington Post, 2 października 2006 r., A16; http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2006/10/01/AR2006100100898_pf.html (dostęp 15.03.15) lub po rosyjsku: http://www.annews.ru/news/detail.php?ID=32208&print=Y (dostęp 15.03.15).

[29] Rosyjscy urzędnicy wyszukiwali nielegalnych imigrantów z Gruzji, policja w Moskwie zaczęła przeprowadzać kontrole dokumentów ludzi zbierających się w pobliżu takich miejsc jak gruzińska ambasada i kościół. W niektórych moskiewskich szkołach policja zażądała list dzieci noszących gruzińskie nazwiska. To było równie absurdalne jak próba zebrania obywateli irlandzkich w Wielkiej Brytanii czy Ameryce wyłącznie na podstawie nazwisk takich jak Donnelly czy O’Reilly. Grigorij Czchartiszwili, na przykład, jest cieszącym się popularnością autorem powieści kryminalnych wydawanych pod pseudonimem literackim Borys Akunin. Ma minimalne powiązania rodzinne z Gruzją. Wydaje się, że wyłącznie z powodu nazwiska, wydawców odwiedziła policja podatkowa. Według raportu Human Rights Watch w ciągu następnych dwóch miesięcy wydalono ok. 2 380 Gruzinów, zaś ok. 2 200 innych wyjechało na własną rękę po otrzymaniu polecenia opuszczenia kraju. Nieznana liczba Gruzinów doszła po prostu do wniosku, że lepiej będzie wyjechać. Część Gruzinów rzeczywiście przebywała w Rosji nielegalnie, ale wśród deportowanych znajdowali się obywatele rosyjscy o korzeniach gruzińskich oraz Gruzini posiadający ważne wizy i pozwolenia na pracę. Zatrzymani mieli niewielkie prawa do złożenia apelacji czy dostęp do prawników i albo odbywała się „pobieżna” rozprawa sądowa (jak ujęto to w raporcie), albo w ogóle jej nie było. Warunki w czasie deportacji często były trudne, a niekiedy straszne. Według Human Rights Watch niektórych zatrzymanych pozbawiano pożywienia i wody przez dłuższy czas lub kazano pić z muszli klozetowej. Opieki lekarskiej zwykle odmawiano, co doprowadziło do przynajmniej dwóch zgonów – Manany Dżabelii i Tengiza Togonidze. Chociaż antygruzińska kampania osłabła równie szybko jak wybuchła, sposób, w jaki sponsorowana przez Kreml ksenofobia wdarła się w tak wiele sfer rosyjskiego życia, był zatrważająco wyraźny. Zob. „Singled Out: Russia’s Detention and Expulsion of Georgians”, Human Rights Watch Report, t. 19, nr 5(D), październik 2007 r.; http://hrw.org/reports/2007/russia1007/russia1007web.pdf (dostęp 15.03.15).

[30] Tak samo było w przypadku państw bałtyckich na początku lat 90. XX w. Rosyjskie sankcje gospodarcze i blokady dostaw energii jedynie przyspieszyły proces reorientacji na inne rynki.

[31] Tę samą pokrętną logikę zaprezentowano po otruciu Litwinienki, gdy ambasada Rosji w Londynie winą obarczyła Bieriezowskiego.

[32] Olga Allenowa, Fedor Maksimow, „Georgia Identifies Russian Missile//And destroys it on the spot”, Kommiersant, 9 sierpnia 2007 r., po rosyjsku http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=793939 (dostęp 15.03.15) i po angielsku: http://intellibriefs.blogspot.com/2007/08/georgia-identifies-russian-missile.html (dostęp 15.03.15).

[33] Jeden z wielu znakomitych raportów na temat Gruzji Vladimira Socora zjadliwie opisuje reakcję opinii międzynarodowej. Vladimir Socor, „Moscow Pleased with OSCE’s Response to Missile Drop on Georgia”, wtorek, 11 września 2007 r., Jamestown Foundation; http://www.moldova.org/analysis-moscow-pleased-with-osces-response-to-missile-drop-on-georgia-72080-eng/ (dostęp 15.03.15).

[34] W grudniu prokurator generalny przedstawił dowody, że Patarkaciszwili planował przewrót. Zapisy audio i wideo zdawały się przedstawiać wyższego urzędnika Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, który zgadza się na łapówkę w zamian za pomoc w zorganizowaniu przewrotu dzień po wyborach. 12 lutego Patarkaciszwili został znaleziony martwy w swoim domu w Wielkiej Brytanii, zmarł podobno na zawał serca. Zwolennicy teorii spiskowych mieli święto.

[35] „US says doubts Russia involved in Georgia strife”, Reuters, 13 listopada 2007 r.; http://www.reuters.com/article/worldNews/idUSL1367375720071113 (dostęp 15.03.15).

[36] OSCE/ODIHR Election Observation Mission Final Report, Warszawa, 4 marca 2008.

[37] Vladimir Socor, „Moscow Makes Furious but Empty Threats to Georgia and Ukraine”, Jamestown Foundation, poniedziałek, 14 kwietnia 2008.

[38] Zob. „Russia ‘shot down Georgia drone’”, 21 kwietnia 2008 r.; http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/7358761.stm (dostęp 15.03.15).

[39] Skrótowe określenie zagadnień związanych z czterema nieuznawanymi państewkami: Naddniestrzem, Górskim Karabachem, Osetią Południową i Abchazją (wszystkie z czasów wojen w okresie rozpadu Związku Radzieckiego).

[40] Argumenty zostały dobrze przedstawione w artykule (nie autora niniejszej książki) w The Economist, „South Ossetia is not Kosovo”, 28 sierpnia 2008 r.; http://www.economist.com/opinion/displaystory.cfm?story_id=12009678 (dostęp tylko dla abonentów).

[41] Paweł Felgenhauer, „It Was No Spontaneus, But Planned War”, Nowaja Gazieta, 18 sierpnia 2008 r. Zob. http://en.novayagazeta.ru/data/2008/59/01.html (dostęp 15.03.15).

[42] Od czasu przegrania wyborów w 2013 r. Saakaszwili wycofał się z życia politycznego i wyjechał do Stanów Zjednoczonych. W 2014 r. mocno zaangażował się w protesty na Euromajdanie, a w lutym 2015 stanął na czele rady doradców prezydenta Petra Poroszenki – przyp. Kurhaus.

[43] „Neftegazovaia Diplomatia kak Ugroza Marginalizatsii”, Niezawisimaja Gazieta, 28 grudnia 2004 r.

[44] Chociaż ta liczba była prawdopodobnie wyolbrzymiona, a wiele milionów wróciło od tego czasu do Rosji lub zmieniło swoją przynależność narodową.

[45] „Doktryna Militarna Federacji Rosyjskiej zatwierdzona dekretem prezydenta Federacji Rosyjskiej W. Putina nr 706, 21 kwietnia 2000 r.”.

[46] Doroczne przemówienie przed Zgromadzeniem Federalnym Federacji Rosyjskiej, 3 kwietnia 2001 roku, Moskwa.

[47] W 2005 roku szef FSB Nikołaj Patruszew powiedział: „Organizacjom pozarządowym nie można zezwalać na prowadzenie każdej działalności, na jaką mają ochotę”. Zasugerował wprowadzenie na całym obszarze Wspólnoty Niepodległych Państw kodeksu regulującego ich działalność, „zanim rozleje się fala pomarańczowych rewolucji”. (Strona wygasła).

[48] Niekiedy są tak niedorzeczne, że trudno wyobrazić sobie, żeby ktokolwiek w nie uwierzył. Na przykład w 2005 roku niedziałająca już strona www.news24.ru donosiła, że zamieszki na przedmieściach Paryża zostały wzniecone przez „estońskich nacjonalistów”. Gdy minister sprawiedliwości Estonii Rein Lang uczcił swoje urodziny prywatnym przedstawieniem satyrycznej sztuki o Hitlerze, rosyjskie strony internetowe poinformowały, że minister z okazji swoich urodzin zorganizował nazistowski wiec. Aleksander Michajłow, „Estonian Minister on [his] Birthday Party ‘invites’ Hitler”, Komsomolskaja Prawda, 6 lipca 2006 r.; http://www.kp.ru/daily/23929.4/69696/ (dostęp 15.03.15). Odpowiedź Langa znajduje się tu: „Estoński minister oskarżył Rosję o uprawianie nazizmu”, Rosbalt, Tallin, 9 lipca 2007, http://www.rosbalt.ru/2007/7/27/400684.html (dostęp 15.03.15).

[49] Na przykład Tiraspol Times rozpowszechnia propagandę w imieniu separatystycznego rządu w Naddniestrzu. Zapewnia, że jest normalną gazetą z wydaniem internetowym, w którym umieszcza zdjęcia wersji drukowanej i błyszczący przegląd tygodnia. Każdy, kto na nią spojrzy, pomyślałby, że to jeszcze jedna z wielu angielskojęzycznych gazet, które można znaleźć w całej Europie Wschodniej, gdzie początkujący zapaleńcy prosto ze studiów dziennikarskich zarabiają na życie pod kierunkiem bezwzględnych miejscowych. Prawda jest dziwniejsza. Jak się wydaje, żaden z dziennikarzy, którzy rzekomo pracują w „newsroomie”, nie istnieje poza stronami internetowymi tej gazety. Brak adresu gazety czy numeru telefonu. Żaden prawdziwy dziennikarz w Naddniestrzu czy Mołdawii nigdy nie widział na oczy wysłannika z Tiraspol Times na jakimkolwiek wydarzeniu publicznym – nawet na tych, które są relacjonowane, rzekomo z pierwszej ręki, na jej stronach. Żadna zachodnia ambasada czy inne źródło oficjalne, z którymi kontaktowałem się w tym regionie, nie miała w ręku fizycznego egzemplarza tej gazety: wydaje się, że istnieje ona wyłącznie w wersji online. Finanse gazety są owiane tajemnicą: zamieszcza bardzo niewiele reklam i najprawdopodobniej nie prowadzi prenumeraty. Jej wydawcą jest nieuchwytny Irlandczyk zwany Des Grant, który ma własne (w świecie rzeczywistym) media w tym kraju i wieloletnie związki z Naddniestrzem. Mówi, że gazeta uzyskuje pieniądze od „sponsorów”, ale odmawia podania dalszych szczegółów. Trochę detektywistycznej roboty w Internecie pozwoliło ustalić, że strona internetowa jest zarejestrowana pod rzeczywistym adresem w stolicy Naddniestrza, Tyraspolu, ale po sprawdzeniu na miejscu okazuje się, że znajduje się tam hotel i siedziba jednej z największych miejscowych partii politycznych. Nikt w nich nic nie wie o Tiraspol Times. Jeszcze dziwniejsza była „Międzynarodowa Rada na rzecz Instytucji Demokratycznych i Suwerenności Państwowej” (ICDISS), która utrzymywała, że jest poważnym ośrodkiem analitycznym z siedzibą w Waszyngtonie. Miała imponującą witrynę internetową i przygotowała raport z mnóstwem przypisów, którego autorami byli rzekomo wybitni prawnicy o międzynarodowej sławie, którzy popierają dążenie rządu Naddniestrza do uzyskania międzynarodowego uznania. Miała nawet hasło w Wikipedii, z odnośnikami do innych, realnie istniejących organizacji. Media rosyjskojęzyczne w tym regionie radośnie podchwyciły ten raport, dowodząc, że pokazuje on, iż międzynarodowa opinia publiczna staje się przychylna Kremlowi. Po bliższym zbadaniu okazało się, że niewiele więcej w tym prawdy niż w Tiraspol Times. „Urzędnicy” ICDISS okazali się równie nieuchwytni jak osoby bywające w „newsroomie” gazety. Nikt nie chciał rozmawiać przez telefon; e-maile podawały tylko szereg coraz bardziej enigmatycznych odpowiedzi. Opublikowany raport – który, jak się wydawało, był jedynym sporządzonym przez tę organizację – zawierał obszerne fragmenty zupełnie innego dokumentu poświęconego innej kwestii prawa międzynarodowego. Prawnicy, których nazwiska podano w raporcie, gniewnie zaprzeczali, że mieli z nim cokolwiek wspólnego; krótko potem dokument zniknął z witryny internetowej ICDISS. Trudno powstrzymać się od wniosku, że wyrafinowane działanie dezinformujące wyszło na jaw wskutek zbytniej pewności siebie.

[50] Prawo międzynarodowe zakazuje okupantowi osiedlania swojej ludności na terytoriach okupowanych. Związek Radziecki oczywiście nie uważał republik bałtyckich za okupowane.

[51] W obecnych granicach Estonii liczba ta byłaby jeszcze większa, wyniosłaby około 96 proc. 8-proc. przedwojenna mniejszość rosyjska mieszkała głównie na obszarach przekazanych w 1945 r. Federacji Rosyjskiej [właściwie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republice Radzieckiej – przyp. tłum.].

[52] Gdy na początku 1990 r. próbowałem na poczcie głównej w Tallinie kupić kilka znaczków, mówiąc po estońsku – teoretycznie w języku oficjalnym – urzędnik kazał mi „mówić jak człowiek”.

[53] Z pewnością można zrobić więcej, żeby przyspieszyć integrację. Wielki wysiłek podjęty w latach 90. osłabł. Obecny rząd Estonii jest tak skoncentrowany na wzroście gospodarczym, że ma skłonność do lekceważenia kwestii społecznych. Tymczasem Rosji nie interesuje praktyczna strona integracji. Nie czyni nic, żeby zachęcić osoby nie mające obywatelstwa estońskiego do nauki języka. W rzeczywistości niemal w ogóle ich nie wspiera. Podgrzewa za to waśnie etniczne, mając nadzieję, że osłabi tym rząd Estonii.

[54] Zob. po rosyjsku (tytuł jest grą słów) „»Nasi« fakty na ich argumenty” Rossijskaja Gazieta, 3 maja 2007 r.; http://www.rg.ru/2007/05/03/nashi.html (dostęp 15.03.15).

[55] Także „Russia blasts exhumation of Soviet soldiers in Tallinn”, RIA Novosti, 26 kwietnia 2006 r.; http://en.rian.ru/russia/20070426/64459134.html (dostęp 15.03.15).

[56] Pobiedy snowa nastupajet data… Wpieriod! Na Tallin! Zaszczitim Sołdata (Data zwycięstwa znów się zaczyna. Naprzód! Do Tallina! Brońmy Żołnierza) Ksenofonta Prirodnego, Komsomolskaja Pravda, 3 maja 2007 r.; http://www.kp.ru/daily/23896.3/66766 (dostęp 15.03.15).

[57] Obecność sił NATO w krajach bałtyckich w 2014 r. wyraźnie się zwiększyła, i to pod względem zarówno wojsk sojuszu, jak i sprzętu; przesłano m.in. czołgi, samoloty, samochody terenowe, wozy bojowe i inny sprzęt wojskowy – przyp. Kurhaus.

[58] Służba Wnieszniej Razwiedki (Служба Внешней Разведки Российской Федерации) to nowa nazwa Pierwszego Zarządu Głównego KGB, dawnego pracodawcy Putina.

[59] Przemówienie na spotkaniu z wyższymi oficerami sił zbrojnych i służby bezpieczeństwa, 25 lipca 2007 r. http://kremlin.ru/appears/2007/07/25/1845_type63376_138512.shtml (dostęp 15.03.15, tylko po rosyjsku).

[60] Należy zapamiętać jedno słowo: botnet. Są to zdalnie kontrolowane sieci komputerów, nad którymi zapanowano za pomocą zawirusowanych e-maili, a następnie wykorzystano do ataku na wybrany cel, polegający na zajęciu wszystkich kanałów i uniemożliwieniu działania. Wyobraźmy sobie stronę internetową, która ma zwykle kilkuset odwiedzających na minutę, a która potem musi sobie poradzić z tysiącami na sekundę. Możliwości internetowe Estonii są jednak ogromne. Jedynym momentem, w którym mogło dojść do zagrożenia życia, był krótki czas, gdy cyberataki zdołały zablokować telefoniczny numer alarmowy. Na szczęście nie udało się przerwać dostaw energii elektrycznej czy odwrócić działania przepompowni ścieków ani zrealizować żadnego z koszmarnych scenariuszy, którymi zajmują się eksperci od cyberwojny.

[61] Obszerny opis tego zdarzenia znajduje się pod adresem: http://www.wired.com/politics/security/magazine/15‒09/ff_estonia (dostęp 15.03.15).

[62] Jest to skutek arbitralnej decyzji podjętej w 1954 r. przez Nikitę Chruszczowa o odłączeniu Krymu od dość hipotetycznej Rosyjskiej Federacyjnej SRR i przyłączeniu jej do Ukraińskiej SRR. Zob. „The Transfer of the Crimea to Ukraine”, http://www.iccrimea.org/historical/crimeatransfer.html (dostęp 15.03.15).

[63] W marcu 2006 r. komunistyczne i promoskiewskie grupy odniosły przytłaczające zwycięstwo w wyborach lokalnych. Wspierani przez służby FSB i GRU oraz członków rodzin powiązanych z bazą morską w Sewastopolu, prokremlowscy krymscy politycy zorganizowali masowe demostracje przeciwko planowanym na czerwiec 2006 r. ćwiczeniom NATO. Dodajmy, że ćwiczenia takie odbywały się na Ukrainie od 1997 r., nie wywołując poważniejszych sprzeciwów. Protesty rozlały się na inne rosyjskojęzyczne regiony wschodniej Ukrainy, które ogłosiły, że są „strefami wolnymi od NATO”. Zwolennicy pokonanego kandydata w wyborach prezydenckich z 2004 roku Wiktora Janukowycza zaczęli naśladować taktykę swoich „pomarańczowych” przeciwników, wybierając dla siebie kolor niebieski i organizując wiece z muzyką pop, poparciem znanych osób i innymi przejawami blichtru. Protesty na Krymie stały się dodatkowym obciążeniem politycznym dla i tak już słabych szans utworzenia prozachodniej koalicji rządzącej na szczeblu centralnym w Kijowie. Gdy tylko szanse na taką koalicję zniknęły, torując drogę innej, bardziej prorosyjskiej administracji, protesty gwałtownie ustały. Innym możliwym punktem zapalnym jest wschodnia Ukraina. Ludność rosyjskojęzyczna jak dotąd okazywała się odporna na próby podburzania, ale gdyby doszło do naprawdę poważnego kryzysu politycznego w Kijowie, to mogłoby się zmienić: na przykład Rosja mogłaby potajemnie wspierać partię ultranacjonalistyczną, aby rozpalić uczucia separatystyczne we wschodniej części kraju.

[64] Innym czynnikiem w niektórych państwach jest brak poszanowania dla tego, co Europa Zachodnia postrzega jako podstawowe wartości liberalnego społeczeństwa w kraju i za granicą. Szczególną krytykę ściągnęła na siebie Polska za swoją niezdarną i zgryźliwą dyplomację. Na przykład prezydent Lech Kaczyński zgorszył zachodnią opinię publiczną, gdy na szczycie UE w 2007 r. domagał się większej siły głosu dla Polski na tej podstawie, że gdyby nie działania Niemiec w czasie drugiej wojny światowej, ludność jego kraju byłaby o 50 proc. większa. To być może prawda, ale zupełnie nie przystaje do grzecznego, taktownego tonu, w jakim zwykle prowadzi się obrady na spotkaniach UE. Takie zachowanie potwierdza stary zachodnioeuropejski stereotyp, że nowi członkowie UE są drażliwi i nieprzewidywalni – krótko mówiąc, może nie tak cywilizowani, jak „starzy” członkowie. Czy może uczciwiej: mniej przyzwyczajeni do pewnych zasad.

[65] Mark Landler, „Putin Prompts Split in German Coalition”, New York Times, 22 maja 2007 r. http://www.nytimes.com/2007/05/22/world/europe/22europe.html?_r=1&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Russia&oref=slogin (dostęp 15.03.15).

[66] Zob. Robert Amsterdam, „Druzhba Shut Down Europe Cut Off from Russian Oil” (blog), 8 stycznia 2007 r., (strona wygasła); „Russia Halts Oil Deliveries to Germany”, Energy Wars, Der Spiegel, 8 stycznia 2007 r., http://www.spiegel.de/international/0,1518,458401,00.html (dostęp 15.03.15); „Merkel, EU’s Barolo Condemn Russian Pipeline Shut-Off’, Europe’s Energy Worries, Der Spiegel, 9 stycznia 2007 r., http://www.spiegel.de/international/0,1518,458573,00.html (dostęp 15.03.15); i po rosyjsku, „Weto na Drużbu” (Weto na Przyjaźń), Andrieja Ławrowa, 14 maja 2005 r., http://portnews.ru/digest/2637/ (dostęp 15.03.15).

[67] Możejki zbankrutowały – przyp. Kurhaus.

[68] Cytat za: Baltic Business News (BBN Newsletter), 24 lipca 2007 r. (strona wygasła).

[69] Robert L. Larsson, Russia’s Energy Policy: Security Dimensions and Russia’s Reliability as an Energy Supplier, FOI, Stockholm 2006, www.foi.se.

[70] Gdy estoński rząd zwołał naradę na wysokim szczeblu poświęconą bezpieczeństwu energetycznemu, zaprosił naturalną koleją rzeczy przedstawiciela narodowej firmy gazowej Eesti Gaz. Zaproszenie zostało przyjęte, ale potem zakłopotany urzędnik firmy zadzwonił, żeby powiedzieć, iż nie weźmie w niej udziału z polecenia udziałowca – Gazpromu.

Rozdział 7

Rurociągowa polityka. Groźba i rzeczywistość

Cele polityki energetycznej Kremla nie są tajemnicą. Nakreślono je w strategii energetycznej kraju, zaaprobowanej przez Władimira Putina latem 2003 roku, a stawiającej kwestię polityki energetycznej w centrum spraw rosyjskiej dyplomacji. Jest ona echem sugestii poczynionych przez Putina w jego rzekomej pracy naukowej z dziedziny ekonomii[1], napisanej w latach 90. i opublikowanej w 1997 roku. Sam jej tytuł brzmiał imponująco: „Planowanie strategiczne odtwarzania bazy mineralno-surowcowej regionu w warunkach kształtowania relacji rynkowych”. Przekaz był jednak prosty: zarządzanie surowcami naturalnymi Rosji jest sprawą zbyt ważną, by można je było powierzyć prywatnemu biznesowi. Nieliczne opublikowane fragmenty tej pracy nie nawiązują do zjawiska globalizacji czy sił rynkowych. Lansują natomiast tezę, iż celem istnienia przemysłu surowcowego jest wzmocnienie geopolitycznej potęgi Rosji. W praktyce oznacza to cztery rzeczy. Kreml pragnie zapobiec dywersyfikacji źródeł energii – a zwłaszcza gazu – w krajach europejskich. Pragnie wzmocnić swą kontrolę nad międzynarodowym rynkiem gazowym, przejąć „pomniejsze aktywa” – sieć dystrybucyjną i magazynową – w krajach zachodnich, a także wykorzystać owe aktywa, by wywierać naciski polityczne.

Jak słusznie zauważa Ariel Cohen z think tanku America’s Heritage Foundation[2], rosyjskie działania polityczne cechują zwykle tajność, gradualizm oraz pozorny brak sensu. Jednakże od 2005 roku wszystkie cztery cele polityki energetycznej są realizowane w zadziwiającym tempie. Trwa batalia przypominająca mecz zaprawionego w bojach arcymistrza szachowego z bandą nieuważnych, kłótliwych amatorów. Podstawową słabością Europy w stosunkach z Rosją jest fakt, iż nie jest ona jednym, niepodzielnym rynkiem energetycznym, lecz konglomeratem energetycznych wysepek, regulowanych i administrowanych przez rządy poszczególnych państw. Naturalnie każdy z owych rządów dba głównie o własne interesy, starając się zapewnić konsumentom jak najtańszą energię, a jej producentom – bezpieczne posady. Nikt się nie pali do tego, by powiedzieć swym wyborcom, iż muszą zdobyć się na pewne wyrzeczenia, aby pomóc innemu krajowi. Nic dziwnego, że skoro Unia Europejska nie zdołała stworzyć głębokich, płynnych i konkurencyjnych rynków energetycznych na własnym podwórku, to nie była też w stanie skłonić Rosji do liberalizacji własnych, z gruntu monopolistycznych praktyk. Jak to ujął sam Putin:

System rurociągów z gazem jest tworem Związku Radzieckiego. Zamierzamy utrzymać kontrolę państwa nad systemem przesyłu gazu oraz nad Gazpromem. Nie dokonamy podziału Gazpromu. Komisja Europejska nie powinna mieć żadnych złudzeń w tej materii: w sektorze gazowym będzie miała do czynienia z państwem[3].

Sprawa nie miałaby znaczenia, gdyby owymi rurociągami płynęła wódka czy nawet ropa. Europa może sama produkować wódkę, a ropę naftową sprowadzać tankowcami z dowolnej części świata. Z gazem rzecz wygląda zgoła inaczej. Rurociągi są nie tylko zdecydowanie najtańszym i najpraktyczniejszym środkiem przesyłu gazu. Europa jest po prostu uzależniona od gazu importowanego rosyjskimi rurociągami, a zależność ta będzie się jeszcze pogłębiać. Aż 60 proc. gazu zużywanego w Europie pochodzi z importu, z czego prawie połowa – z Rosji. Według niektórych analiz, w ciągu najbliższych dwudziestu lat udział gazu importowanego wzrośnie do 80 proc., gdyż wydobycie tego surowca w Europie spada, a popyt rośnie. Dla niektórych krajów europejskich, takich jak Wielka Brytania, nie jest to zbyt wielki problem: import ciekłego gazu ziemnego (LNG)[4] oraz dostawy z Morza Północnego sprawiają, że Rosja raczej nie zdominuje tego rynku. Dalej na wschód sytuacja przedstawia się jednak inaczej. Poniższa tabela ukazuje zależność wybranych krajów europejskich od gazu importowanego z Rosji.

Kraj

Zależność (w proc.)

Kraj

Zależność (w proc.)

Austria

78

Niemcy

40

Bułgaria

100

Polska

63

Estonia

100

Republika Czeska

75

Finlandia

100

Rumunia

63

Francja

23

Słowacja

100

Grecja

84

Słowenia

51

Holandia

17

Szwajcaria

13

Litwa

100

Węgry

77

Łotwa

100

Włochy

32

Źródło: Eni World and Gas Review, 2006

(http://www.eni.it/wogr_2006/gas-international_trade-81.htm; dostęp 25.02.15).

Europejscy politycy dostrzegają problem, ale jak dotąd niewiele czynią, by go rozwiązać. „Dialog energetyczny” między Unią Europejską a Rosją, rozpoczęty w 2000 roku, opierał się na założeniu, iż Rosja będzie stopniowo liberalizować swoje rynki energetyczne. Stało się jednak inaczej, a Putin wielokrotnie[5] dawał do zrozumienia, że Rosja nie ratyfikuje Karty Energetycznej, która pozwoliłaby, między innymi, na demonopolizację kontroli nad rosyjskimi ropo- i gazociągami. Wyrażano nadzieję, że Rosja zgodzi się na to w zamian za umowę o wolnym handlu. Jednakże, jako że eksportuje ona do Unii głównie surowce, oferta ta była dla niej nieatrakcyjna. Zamiast niej żąda „wzajemności” w transakcjach energetycznych z UE. Nie oznacza to bynajmniej ram prawnych zapewniających równość obu stron, a jedynie prawo państw europejskich do inwestowania na polach ropo- i gazonośnych w Rosji pod warunkiem, że sprzedadzą swym rosyjskim partnerom sieci dystrybucyjne lub inne aktywa równej wartości w Europie. Zasada ta jest przyczyną fundamentalnego konfliktu między liberalnym, wolnorynkowym systemem Unii Europejskiej a centralnie sterowaną, monopolistyczną polityką Kremla – konfliktu, w którym z łatwością zwycięża ten ostatni. Unia może narzekać, ale żadna siła nie powstrzyma brytyjskich, niemieckich, holenderskich i włoskich firm (by wymienić tylko kilka z nich) od zawierania indywidualnych umów z Gazpromem i Rosnieftem. Gazprom, na przykład, zainwestował w co najmniej szesnastu z dwudziestu siedmiu krajów Unii Europejskiej; w Wielkiej Brytanii, Włoszech, Niemczech i Francji (między innymi) zdołał uzyskać bezpośredni dostęp do przynajmniej niektórych konsumentów, ze wszystkimi implikacjami tego faktu[6].

Nie miałoby to znaczenia, gdyby Gazprom był tylko jedną z wielu spółek publicznych z branży energetycznej, podlegających prawu handlowemu. Tak jednak nie jest. Firmy zachodnie, które mają z Gazpromem do czynienia, uparcie twierdzą, że nie godzą się na złodziejstwo, cenzurę i próby zastraszania oraz że nie dostrzegają w Rosji ani śladu takich zjawisk. Faktem jest jednak, iż Gazprom jest gazowym oddziałem firmy Kreml Inc. i miał na przykład bezpośredni udział w tłumieniu wolności prasy w Rosji: przejął kontrolę nad niepokornymi mediami, takimi jak stacja NTV, i nagiął je do woli Kremla. Umowy z Gazpromem rodzą też pytania co do zasad obowiązujących w samej Europie: skoro Kreml nie dopuszcza żadnej konkurencji w kluczowych dla siebie sektorach biznesu (choćby w budowie rurociągów do eksportu gazu) na własnym podwórku, to dlaczego miałby przestrzegać zasad rynku europejskiego? Bardziej prawdopodobne jest, że sam spróbuje je zmienić. Gazprom z pewnością nie życzy sobie, by Unia zbyt skrupulatnie przyglądała się jego poczynaniom. W październiku 2006 roku przywódcy Europy poprosili departament konkurencji Unii (jego zadaniem jest chronienie rynku wewnętrznego przed kartelami i monopolami) o zbadanie rosnącej roli Gazpromu w Unii Europejskiej[7]. Putin zareagował skargą utrzymaną w ostrym tonie. Niemieccy dyplomaci twierdzą, że ich kanclerz, pani Merkel, odpowiedziała mu, iż Gazprom powinien być „zaszczycony tym, że traktuje się go jak Microsoft”[8]. Jeżeli UE będzie w stanie przeprowadzić poważną liberalizację rynku energetycznego, polegającą między innymi na rozdzieleniu dystrybucji od sprzedaży i importu, Gazprom będzie miał poważniejsze kłopoty. Trzydziestoletnie kontrakty, które zawarł z ENI we Włoszech, z BASF w Niemczech oraz z Gaz de France, być może będą wymagały renegocjacji, tak by przynajmniej odciąć mu dostęp do użytkowników końcowych. Unia rozważa też wprowadzenie nowych zasad, które zapobiegłyby przejmowaniu przez rosyjskie – i inne, również wspomagane przez rządy – firmy kontroli nad pomniejszymi aktywami energetycznymi, takimi jak sieci dystrybucyjne i rafinerie. Zyskałaby w ten sposób moc blokowania inwestycji z zewnątrz, które godzą we wspólne interesy strategiczne Europy.

Takie kroki byłyby mile widziane, ale są na razie melodią przyszłości, a na dodatek sojusznicy Rosji w Europie próbują je sabotować. Jak dotąd, scena wydarzeń zaaranżowana jest wedle ulubionej taktyki Kremla: dziel i rządź. Symbolem jej sukcesu może być historia dwóch rurociągów. Gazociąg Północny konsorcjum Nord Stream[9], którego budowę popiera Rosja, ma posłużyć do dostarczania gazu do Niemiec, po dnie Morza Bałtyckiego[10]. Gazociąg Nabucco, którego budowę popiera Unia, ma zapewnić Europie dostawy gazu z Azji Środkowej oraz regionu Morza Kaspijskiego[11]. W rzeczywistości powstanie któregokolwiek z nich jest mało prawdopodobne, ale polityczne zmagania wokół obu tych projektów są świadectwem słabości Zachodu oraz siły Rosji.

Gazociąg Północny jest płodem najbardziej niesławnego sojuszu dyplomatycznego współczesnej Europy, zawartego między poprzednim rządem Niemiec, pod wodzą Schrödera, a Kremlem doby Putina. Błogosławieństwem dla planu budowy była tajna pożyczka wysokości 1 mld euro, poręczona ledwie kilka dni przed opuszczeniem urzędu przez niemieckiego przywódcę, który wkrótce stanął na czele konsorcjum przygotowującego tę inwestycję. Schröder bywa drażliwy i napastliwy, co doprawdy nie ułatwia publicznej debaty o jego poczynaniach. W 2006 roku skutecznie sądził się z Guido Westerwellem, liderem niemieckiej partii liberalnej FDB, który nakreślił wizję związku między zachowaniem Schrödera na stanowisku kanclerza, a korzyściami, które osiągnął, gdy tylko złożył urząd. Choć sąd zabronił Westerwellowi powtarzania tak sformułowanej krytyki byłego kanclerza, nie zdołał zmienić jego poglądów: Westerwelle nadal jest przekonany, że zachowanie Schrödera było „niesmaczne i dwuznaczne”. Tom Lantos, amerykański kongresman, który przeżył Holokaust, posunął się nawet dalej, twierdząc, że pragnął nazwać Schrödera „polityczną prostytutką”, ale pracownicy sektora usług seksualnych z jego okręgu wyborczego sprzeciwili się temu[12].

Największym udziałowcem Nord Stream jest Gazprom – czyli Kreml. Jego partnerami z udziałami wysokości 24,5 proc., są największe niemieckie firmy branży energetycznej, E.ON Ruhrgas oraz Wintershall należący do BASF[13]. Rurociąg, długi na 1200 km, ma być najdroższym, jaki kiedykolwiek zbudowano. Gdy anonsowano ten projekt w 2005 roku, szacowano jego koszt na 4 mld dol. Rok później przedstawiciele Gazpromu mówili już o 5 mld, a w 2007 roku – o 6 mld dol. Wedle ocen niezależnych ekspertów, nim budowa dobiegnie końca realny koszt będzie dwukrotnie wyższy. Mało realny wydaje się też termin ukończenia, wyznaczony na 2010 rok: w 2007 roku o kilka miesięcy przesunięto termin przetargu na dostawę rur. Trudności są ogromne. Rurociągi podwodne są znacznie droższe od naziemnych. Dno Bałtyku usiane jest ładunkami wybuchowymi z obu wojen światowych. Wszystkie kraje regionu sprzeciwiają się planom budowy, zgłosiły też mnóstwo zastrzeżeń natury ekologicznej. Finlandia domaga się, by szlak gazociągu przesunięto dalej od jej wybrzeża, tym samym wzmacniając pozycję Estonii. Polska chce, by rurociąg przebiegał bliżej Danii. Szwecja sprzeciwiła się planom budowy stacji sprężarek na platformie opodal wybrzeży Gotlandii. Szwedzi, zatroskani o własne bezpieczeństwo, uznali, że platforma może zostać wykorzystana jako narzędzie szpiegostwa elektronicznego[14] albo że pozwoli Kremlowi na interwencję pod pretekstem „operacji antyterrorystycznej”, mającej na celu ochronę platformy. W połowie 2007 roku przedstawiciele konsorcjum odpowiedzialnego za budowę gazociągu oznajmili, że platforma być może jednak nie zostanie zbudowana, choć może to oznaczać jeszcze większe problemy techniczne i koszty. Mimo wszelkich przeciwności, zyski Kremla z Gazociągu Północnego są oczywiste. Dwa istniejące gazociągi łączące Rosję z Niemcami prowadzą przez terytorium państw trzecich – Białorusi i Polski na północy oraz Ukrainy, Słowacji i Republiki Czeskiej na południu. To oznacza, że dostawy gazu do Niemiec zależą od dobrej woli krajów tranzytowych; innymi słowy, jeśli Rosja spróbuje ukarać owe kraje, ucierpią jej znacznie ważniejsi klienci na Zachodzie.

Uderzającym przykładem działania tego mechanizmu była sytuacja z końca 2005 roku, kiedy to Rosja próbowała podnieść cenę gazu ziemnego dostarczanego Ukrainie. Kraj ten istotnie otrzymywał gaz w śmiesznie niskiej cenie 50 dol. za 1000 m^3. W pewnym sensie więc Gazprom miał prawo zmienić cenę wedle uznania; co więcej, wyższe ceny gazu byłyby korzystnym zjawiskiem na całym terytorium dawnego Związku Radzieckiego, gdzie marnuje się energię ze zdumiewającą rozrzutnością. Jeśli chodzi o ścisłość, kraje zachodnie same zachęcały Rosję do zaprzestania subsydiowania dostaw gazu na dawnym terytorium, czyniąc to żądanie jednym z warunków jej przyjęcia do WTO. Z drugiej jednak strony, jeśli zważyć na pozycję Rosji jako monopolisty w dostawach gazu na Ukrainę, odpowiedzialne państwo winno z największą ostrożnością manipulować cenami, tak by uniknąć nieprzewidzianych posunięć strony przeciwnej oraz podejrzeń o osiąganie celów politycznych. Rosja tymczasem postąpiła wręcz odwrotnie, w krótkim czasie podwajając cenę. Na Ukrainie i na Zachodzie pojawiły się natychmiast mocne podejrzenia, iż jest to rosyjska kara dla południowego sąsiada za pomarańczową rewolucję: jeśli nie zagłosujecie na naszych kandydatów (albo nie pozwolicie im ustawić wyborów), to nie oczekujcie od nas taniego gazu. Gdy odmówiono zapłaty, Rosja wstrzymała dostawy, a Ukraina natychmiast zaczęła zużywać na własne potrzeby surowiec przeznaczony dla Niemiec. Wina nie leżała w całości po stronie Rosji, ale wiarygodność tego kraju – jako solidnego partnera – w Europie Zachodniej bardzo się zmniejszyła.

Gazociąg Północny daje Kremlowi szansę na uniknięcie podobnych problemów w przyszłości, poprzez niezależny szlak eksportowy. Rosja będzie mogła dowolnie podnosić ceny gazu dla Ukrainy, Białorusi i Polski, a jeśli kraje te nie zapłacą, odcięcie dostaw nie będzie problemem, bo nie ucierpią na nim klienci z zachodniej części Europy. Zaletą tej gazociągowej dyplomacji jest to, iż Rosja tak naprawdę nie będzie musiała podejmować żadnych praktycznych działań: sama groźba zakręcenia kurka znacząco zwiększy jej siłę polityczną i gospodarczą. W gruncie rzeczy Kreml już bardzo wzmocnił swą władzę nad rurociągami przecinającymi terytorium Ukrainy i Białorusi – i to wyłącznie dzięki swej postawie. Możliwe, że zanim Gazociągiem Północnym popłynie pierwsza kropla gazu, wpływ jego powstania na politykę lądowego tranzytu gazu sprawi, iż nie będzie on potrzebny. Dzieło konsorcjum Nord Stream ma także symboliczne znaczenie: podkreśla wagę osi Niemcy-Rosja, jako czynnik zastraszania mniejszych państw leżących między nimi, którym sam pomysł budowania przyszłości kontynentu przez sojusz Berlina i Moskwy wydaje się niesmaczny, o ile nie przerażający. Radek Sikorski, ówczesny minister obrony Polski, opisał tę koncepcję w 2006 roku jako energetyczną wersję paktu Ribbentrop-Mołotow[15]. Pojawiły się głosy, że to przesada, ale podobieństwa są uderzające: wszak w obu przypadkach chodzi o układy niemiecko-rosyjskie, zawarte w tajemnicy, na korzyść dwóch kontynentalnych potęg, wbrew interesom państw leżących między nimi. Choć zwolennicy Gazociągu Północnego twierdzą, że jest to projekt czysto biznesowy, łatwiej byłoby w to uwierzyć, gdyby postarano się o większą przejrzystość struktury konsorcjum. Siedzibą firmy jest Zug, raj podatkowy w Szwajcarii, kraju znanym z restrykcyjnych praw regulujących tajemnicę bankową. Fasada wydaje się więc wielce szacowna i czysto zachodnia, ale projektowaniem, budową i eksploatacją gazociągu ma się zająć Gazprom. Przedstawiciele Nord Stream twierdzą też, że Unia Europejska wspiera ten projekt. Wydaje się, że nie jest to prawda. Wprawdzie UE daje swe błogosławieństwo wielu projektom dotyczącym dywersyfikacji dostaw gazu, ale komisarz Unii do spraw energii, Łotysz Andris Piebalgs, oświadczył wyraźnie, że Komisja Europejska nie popiera Gazociągu Północnego[16].

Projekt konsorcjum Nord Stream jest odzwierciedleniem wielu nader niepokojących aspektów stosunków niemiecko-rosyjskich ery Schrödera. Niemiecki kanclerz zawarł bliską przyjaźń ze swym rosyjskim partnerem. Razem spędzali święta Bożego Narodzenia i wakacje w czasach, gdy Putin systematycznie ograniczał swobody polityczne w Rosji. Kanclerz i jego żona adoptowali też dwoje sierot z Sankt Petersburga, choć stało to w sprzeczności z rosyjskim prawem zakazującym adopcji zagranicznych oraz z zasadami obowiązującymi w Niemczech, wedle których para w takim wieku (ponad 60 i ponad 40 lat) nie może adoptować małych dzieci. Podejrzenia wzbudza też osoba naczelnego dyrektora projektu, szefa rosyjskiego oddziału Dresdner Banku, Matthiasa Warniga. Był on swego czasu wysokim rangą oficerem Stasi w sowieckiej strefie okupacyjnej w Niemczech, znanej jako NRD, i uważa się, że podczas swej służby osobiście poznał Putina, który jako oficer KGB rezydował w Dreźnie. Warnig twierdzi dziś, że swego rosyjskiego przyjaciela poznał dopiero w latach 90., w Sankt Petersburgu[17]. Sam Dresdner Bank wzbudzał już zresztą kontrowersje w związku ze sprawą podziału Jukosu.

Gazprom jest jednak przedsiębiorstwem znacznie bardziej kontrowersyjnym. Jego standardowym sposobem działania jest eksport za pośrednictwem firm-pośredników o mętnej strukturze własnościowej, która pozwala na dyskretną dystrybucję zysków do nieznanych beneficjentów. Do najbardziej podejrzanych należała Itera, firma, której jedyną misją było kupowanie rosyjskiego gazu tanio, a sprzedawanie zagranicznym odbiorcom drogo. Udziałowcami Itery – tyle udało się ustalić – byli krewni członków kadry zarządzającej Gazpromem. Kariera firmy dobiegła końca za pierwszej kadencji Putina, ku zadowoleniu zachodnich udziałowców Gazpromu. Szybko jednak pojawiły się podobne struktury. W przypadku eksportu na Ukrainę pierwszym szczęśliwym beneficjentem eksportowego biznesu (tym razem chodziło o gaz z Turkmenistanu, przesyłany przez terytorium Rosji) została firma Eural TransGas (ETG). Podobnie jak Itera, nie posiadała własnych rurociągów, sprężarek, zbiorników ani żadnych innych zasobów. Zatrudniała ledwie trzydzieści osób. Mimo to w 2003 roku – jedynym pełnym roku jej działalności – ETG osiągnęła wpływy rzędu 2 mld dol., choć zadeklarowała zysk w kwocie zaledwie 220 mln. Gazpromowi za gaz zapłaciła 424 mln, ale do dziś nie wiadomo, co się stało z resztą pieniędzy; prawdopodobnie pracowity zarząd został wynagrodzony stosownie do swych heroicznych wysiłków[18].

Eural TransGas wkrótce ustąpił pola spółce RosUkrEnergo, zarejestrowanej – a jakże! – w Zug w Szwajcarii. Połowa udziałów w tej ostatniej spółce należy do Gazpromu; resztę oddali w zarząd austriackiemu Raiffeisen Bankowi dwaj kontrowersyjni biznesmeni, Dmytro Firtasz (90 proc.) oraz Iwan Fursin (10 proc.). W zarządzie RosUkrEnergo znaleźli się też prezes i wiceprezes ukraińskiego państwowego koncernu gazowego, Naftohaz Ukrainy. Raiffeisen – założony przez jednego z najwybitniejszych austriackich filantropów – nie odczuwa, jak się wydaje, najmniejszej potrzeby wyjaśniania sytuacji, choć jego związki z RosUkrEnergo stały się źródłem niepochlebnych spekulacji. Bank, podobnie jak inne instytucje biorące udział w tym przedsięwzięciu, stanowczo zaprzecza wszelkim oskarżeniom. Trudno się jednak upierać, że w najlepszym interesie odbiorców gazu, a także udziałowców Gazpromu i rosyjskich podatników, leży utrzymywanie w tajemnicy działalności firmy oraz jej modelu biznesowego. Odrębnym problemem jest kwestia rzeczywistych beneficjentów działalności RosUkrEnergo. Udziałowcy spółki uparcie zaprzeczają, jakoby mieli cokolwiek wspólnego z Siemionem Mogilewiczem, biznesmenem pochodzenia ukraińskiego z izraelskim obywatelstwem, który podobno mieszka w Rosji i jest poszukiwany przez FBI za wymuszenia[19]. On sam, naturalnie, również twierdzi, iż nic go nie łączy z RosUkrEnergo. Istnienie takiego związku zasugerował w 2005 roku Ołeksandr Turczynow, ówczesny szef ukraińskiej służby bezpieczeństwa. Śledztwo w tej sprawie utknęło jednak w martwym punkcie wskutek nacisków Kremla.

Struktura udziałów w samym Gazpromie jest również niejasna, podobnie jak jego wkład w Nord Stream. Jako prywatne konsorcjum, Nord Stream nie publikuje danych finansowych. Ujawniło jedynie szczątkowe informacje na temat projektu: zainwestowane zostanie 7,5 mld dol., które przyniosą zysk. Nikt nie powiedział ani słowa więcej na ten temat. Lecz nawet i z tego, co wiadomo, wyłania się obraz wątpliwej przyszłości konsorcjum Nord Stream. Suma 5 mld dol., o której mówiono pierwotnie, stanowi jedną trzecią lub połowę rzeczywistego kosztu budowy. Koszty operacyjne, utrzymania instalacji oraz przyszłego wycofania jej z użytku w ogóle nie zostały uwzględnione. Za mniej niż 5 mld można by było na przykład podwoić istniejącą sieć gazociągów lądowych. Nie jest do końca jasne, czy gaz z podmorskiego rurociągu w ogóle będzie potrzebny. Konsorcjum powołuje się na prognozy Międzynarodowej Agencji Energetycznej, wskazujące na rosnący popyt na importowany gaz w Europie. Nie uwzględniają one jednak programów oszczędności energii, przejścia na importowany LNG oraz wykorzystania innych źródeł energii, takich jak choćby energia jądrowa. Nie wiadomo, skąd się wzięła ilość 55 mld m^3, podawana jako roczna przepustowość gazociągu (Rosji grozi brak gazu), ani dokąd miałoby trafić tyle energii. Nawet szlak, wzdłuż którego budowany będzie rurociąg, nie jest jeszcze pewny. Możliwe, że zahaczy o strefę należącą do Szwecji, ale – jeśli Estonia, Finlandia, Łotwa i inne kraje wyrażą zgodę – być może poprowadzony zostanie inaczej (po niższych kosztach), wzdłuż wschodniego brzegu Bałtyku. Niewykluczone, że odgałęzienia gazociągu dosięgną Danii, Polski, Holandii oraz Wielkiej Brytanii[20].

Jeszcze mniej wiadomo na temat tego, czy w ogóle uda się sprzedać gaz dostarczany przez Nord Stream, jeśli do czasu ukończenia budowy europejski rynek energetyczny ulegnie planowanej liberalizacji. Jeżeli udziałowcy konsorcjum spróbują zmuszać niemieckich odbiorców do korzystania z ich drogiego produktu, zamiast na przykład tańszego LNG z Wielkiej Brytanii czy choćby gazu z norweskich złóż na Morzu Północnym, ich działalność może napotkać przeszkodę w postaci unijnego prawa o wolnej konkurencji. Takie obawy żywią głównie specjaliści w dziedzinie rynku energetycznego, ale nawet tych, którzy o zawiłościach gospodarki energetycznej nie mają pojęcia, niepokoi coś innego: wymiar wojskowy całego przedsięwzięcia. Kreml przyznał Gazpromowi, prywatnej firmie, niezwykłe prawo do korzystania z rosyjskich sił zbrojnych w celu ochrony jego zagranicznych rurociągów[21]. Rosja wzmacnia swą flotę bałtycką, by pomóc mu w eksploracji dna morskiego i chronić gotowy gazociąg.

Jak dotąd, obraz sytuacji jest zupełnie jasny. Projekt Nord Stream, od początku kontrowersyjny i niepewny, odpowiada Kremlowi i niepokoi jego byłe państwa satelickie. Wielkie pytanie brzmi: dlaczego odpowiada też Niemcom, które na innych frontach tak aktywnie wspierały wolność i bezpieczeństwo byłych krajów komunistycznych?[22] Silna więź osobista między przywódcami nie jest wystarczającym wyjaśnieniem potężnego wsparcia politycznego i gospodarczego, które Niemcy okazały Rosji. Być może rozwiązaniem tej zagadki są po części wyjątkowe stosunki, które łączyły te dwa kraje od stuleci. Katarzyna Wielka zapraszała wszak niemieckich chłopów, by osiedlali się nad Wołgą. Niemiecka szlachta rządziła ówczesnymi nadbałtyckimi prowincjami carskiego imperium. Rodziny panujące łączyły się ze sobą poprzez małżeństwa. Niemcy były też jednym z najpoważniejszych inwestorów w przedrewolucyjnej Rosji; jeszcze i dziś, niemal wiek później, można tam znaleźć działające maszyny z tamtych czasów. Podczas obu wojen światowych Niemcy ponieśli większe straty na froncie wschodnim niż w słynnych bitwach na zachodzie Europy. Mieszanka poczucia winy, uprzedzeń i strachu sprawia, że Niemcy krzywią się na pierwszy znak publicznej konfrontacji z Rosją. Odnowienie stosunków dyplomatycznych ze Związkiem Radzieckim w 1956 roku było wielkim osiągnięciem rządu Unii Chrześcijańsko-Demokratycznej (CDU) Konrada Adenauera, a od tamtej pory kolejne gabinety robiły wszystko, by jeszcze udoskonalić stosunki dwustronne. W dobie zimnej wojny wielu Niemców czuło, że płacą wysoką cenę za to, iż stanęli na linii frontu w nie swoim konflikcie. Choć elity kształtujące politykę zagraniczną Republiki Federalnej Niemiec niezmiennie wspierały sojusz atlantycki, opinia publiczna wyrażała sceptycyzm wobec Ameryki. Zdaniem wielu Związek Radziecki i Stany Zjednoczone były w równym stopniu odpowiedzialne za podział Europy – i samych Niemiec.

Pojawienie się Michaiła Gorbaczowa na Kremlu w 1985 roku zbiegło się w czasie z napięciem w stosunkach niemiecko-amerykańskich, którego przyczyną było rozmieszczenie broni jądrowej średniego zasięgu[23]. W pewnym sensie przyczyniło się nawet do wzmocnienia owego napięcia, gdyż dla wielu Niemców Gorbaczow był postacią o wiele atrakcyjniejszą niż Ronald Reagan. Klimat „Gorbymanii” utrwalił też spokój, z jakim Kreml zareagował na upadek swego marionetkowego reżimu we wschodnich Niemczech. Niemcy Zachodnie, pod wodzą kanclerza Helmuta Kohla, przy zdumiewająco słabym oporze Moskwy zdołały wynegocjować zjednoczenie kraju. Gorbaczow zgodził się też wycofać sowieckie wojska i pozwolił, by zjednoczone Niemcy wstąpiły do NATO. Jelcyn nie wyparł się tych ustaleń i rzeczywiście sprowadził Armię Czerwoną do domu. Kanclerz Kohl zaprzyjaźnił się z nim bardziej niż którykolwiek z zachodnich przywódców. Niemcy udzieliły Rosji wsparcia finansowego liczonego w miliardach marek; niemieckie firmy były wśród pierwszych inwestorów z Zachodu i do 1998 roku wpompowały w Rosję 2 mld marek, dając się wyprzedzić jedynie amerykańskim i cypryjskim (te ostatnie w istocie dokonywały jedynie „recyklingu” rosyjskich pieniędzy). W 1997 roku władze Niemiec i Francji rozpoczęły regularne, trójstronne spotkania z przywódcami Rosji[24]. Ich celem było sprawienie, by Rosja nie czuła się wyłączona z ogólnoeuropejskiego procesu decyzyjnego. Kraje Europy Wschodniej, które w owym czasie nie należały jeszcze ani do Unii Europejskiej, ani do NATO, przyglądały się tym praktykom z niepokojem.

Gdy w 1998 roku Schröder doszedł do władzy, wyparł się „saunowej dyplomacji” swego poprzednika. Tyle, że jego gorąca przyjaźń z Putinem szybko odsunęła w cień nawet najsłodsze chwile osobistych stosunków Kohla z Jelcynem; odwiedzał Rosję kilkadziesiąt razy i jako polityk, i prywatnie. Okazał się też twardym obrońcą osiągnięć Putina w dziedzinie ochrony praw człowieka i z mocą popierał plany integracyjne, zwłaszcza na polu energetyki. Rosyjsko-niemiecka wymiana handlowa wzrosła w latach 1998–2006 aż trzykrotnie, z 15 do 50 mld dol.[25]. Rosja sprzedaje dziś Niemcom głównie energię; ci zaś eksportują w przeciwnym kierunku między innymi maszyny przemysłowe i chemikalia, choć do niedawna były to przede wszystkim żywność i dobra konsumpcyjne. W ciągu pięciu lat podwoiła się liczba niemieckich firm działających w Rosji; jest ich już 4500[26]. Szczególnie silne więzy łączą elity biznesowe obu krajów. Oleg Deripaska, jeden z ulubionych oligarchów Kremla, kupił niemal 10 proc. udziałów w Hochtief, największej niemieckiej firmie budowlanej, a zamierza nabyć ich jeszcze więcej. Należący do niego holding Basic Element kupił też 30 proc. udziałów firmy Strabag, największego z europejskich budowniczych tuneli i mostów[27]. Największa niemiecka firma z branży energetycznej, E.ON Ruhrgas, jest w posiadaniu 6,5 proc. akcji Gazpromu[28]; w zarządach obu firm zasiada po dwóch przedstawicieli strony przeciwnej. E.ON jest, być może, jedynym zewnętrznym udziałowcem, którego rosyjski gigant traktuje z szacunkiem. Związek przynosi korzyści obu firmom. E.ON zapewnia Gazpromowi wsparcie techniczne w modernizowaniu przestarzałych sprężarek i cieknących rurociągów, zaś Gazprom rewanżuje się tanimi i nieprzerwanymi dostawami gazu.

W tym właśnie tkwi cały problem: trudno winić niemieckie firmy za to, że działają w najlepszym interesie swych akcjonariuszy. Trudno też winić je za to, że lobbują w tej sprawie w rządzie. Ost-Ausschuss der Deutschen Wirtschaft (Komitet Wschodni Przemysłu Niemieckiego) promuje i chroni handel oraz inwestycje dokonywane na tak obiecującym rynku. Jego przewodniczący, Klaus Mangold, prywatnie jest wymownym krytykiem politycznych grzeszków Rosji, ale publicznie wypowiada się z wielkim optymizmem o postępach dokonywanych przez ten kraj[29]. W czasach, gdy Rosja pospiesznie modernizuje swą zdewastowaną infrastrukturę i podupadły przemysł, Mangold całkiem słusznie dostrzega wielką szansę dla niemieckich firm, przodujących w przemyśle maszynowym i budownictwie. Ignoruje natomiast szerszą perspektywę: tę, na której koncentruje się następczyni Schrödera na stanowisku kanclerza federalnego (od 2005 roku), Angela Merkel.

Wychowana pod rządami komunistów w Niemieckiej Republice Demokratycznej Angela Merkel jest pierwszym – i zapewne ostatnim – przywódcą dużego, uprzemysłowionego kraju europejskiego, który ma za sobą doświadczenie dorosłego życia w państwie totalitarnym. W przeciwieństwie do Schrödera zna rosyjski i ma przyjaciół nie w elitach władzy tego kraju, ale w szeregach jego liberalnej inteligencji. Prywatnie traktuje Putina z wielką nieufnością. Odkąd objęła urząd, w postawie Niemiec wobec wschodnich sąsiadów dokonują się wielkie zmiany. Schröder nazywał Putina lupenreiner Demokrat (nieskazitelnym demokratą), natomiast Merkel kilkakrotnie i publicznie stawiała kłopotliwe pytania o represje polityczne w Rosji. Schröder ignorował rosyjskich bojowników o prawa człowieka; Merkel celowo się z nimi spotyka. W październiku 2006 roku Putin zaproponował Niemcom wyjątkowy interes: dostęp do jednego z najbardziej pożądanych, jeszcze nieeksploatowanych, podmorskich złóż gazu, zwanych polem Sztokman. Rosja właśnie zerwała negocjacje z innymi światowymi koncernami energetycznymi, twierdząc, że samodzielnie podejmie eksploatację złoża. Lecz Angela Merkel odmówiła prowadzenia rozmów na ten temat, powołując się na wspólną politykę energetyczną Unii Europejskiej. Skrytykowała też sposób, w jaki Kreml potraktował inwestorów projektu „Sachalin” na Dalekim Wschodzie, mówiąc: „Skoro Rosja stawia przeszkody przed inwestycjami z Europy, nie powinna mieć nic przeciwko stosownym kontrposunięciom”.

Merkel uznała też za celowe konsultowanie się z czołowymi politykami Polski i innych byłych państw satelickich Związku Radzieckiego przed i po każdym ze spotkań z Putinem. Ich celem jest z jednej strony zapoznanie się z ich opiniami, a z drugiej – przedstawianie wyników rozmów ze stroną rosyjską. Dzięki temu intencje Niemiec postrzegane są dziś z mniejszą podejrzliwością. Podwładni Merkel mają w tym swój udział: za czasów Schrödera nikt nie kwapił się z odpowiadaniem na pytania płynące z państw nadbałtyckich, a jeśli już, to zbywano je zdawkowymi wyjaśnieniami. Dziś odpowiedzi są szybkie i treściwe. Nastąpiła więc co najmniej zmiana tonu niemieckiej administracji; rzeczywiste zmiany w polityce niekoniecznie idą z nią w parze. Stosunki niemiecko-rosyjskie nadal cechuje pragmatyzm oraz coś, co przez obserwatorów z zewnątrz uważane jest za nadmiar dobrej woli z obu stron. Zasadniczą koncepcją pozostaje Annäherung durch Verflechtung (zbliżenie przez współzależność). Merkel kieruje koalicją rządową, w której łonie występują znacząco zróżnicowane poglądy co do stosunków z Rosją. Minister spraw zagranicznych Frank-Walter Steinmeier był jednym z najbliższych współpracowników Schrödera i twardo obstaje przy kontynuowaniu jego polityki. Podobnie jak inni członkowie mniejszości koalicyjnej, socjaldemokratycznej partii SPD, poparł skargi Rosji w związku z gotowością Polski i Czech na otwarcie baz dla amerykańskiego systemu tarczy przeciwrakietowej. Wielu działaczy SPD tak zażarcie sprzeciwia się poczynaniom obecnej administracji amerykańskiej, że uważają Putina za lepszego kandydata na sprzymierzeńca. Niemiecka opinia publiczna podziela ten pogląd, co jest odzwierciedleniem dość zaskakującej tendencji poparcia dla Kremla, nie zaś rządu Stanów Zjednoczonych.

Angela Merkel prowadzi więc bój na dwóch frontach: przeciwko antyamerykańskiej lewicy oraz probiznesowej prawicy, przy czym obie te siły – z odmiennych powodów – skłonne są przymykać oczy na niedoskonałości Kremla. Mimo wysiłków Merkel, fakt pozostaje faktem: Rosja ma w Niemczech ogromne wpływy, które zdają się trwać mimo ostrej zmiany tonu władz politycznych. To, że po 2012 roku Niemcy będą importować z Rosji aż 2/3 potrzebnego im gazu, nie brzmi dla nikogo jak dzwonek alarmowy, bardziej jak dzwonek wzywający do stołu. Firmy z sektora gazowego w innych krajach robią, co mogą, by nie zostać w tyle. Gasunie z Holandii na przykład kupiła 9 proc. udziałów w konsorcjum Nord Stream. W zamian oferuje Gazpromowi udział w podmorskim gazociągu do Wielkiej Brytanii[30]. W 2006 roku Gazprom pozyskał 50 proc. udziału w Wingas, firmie z branży energetycznej, należącej do Wintershall, podległej z kolei koncernowi BASF, tym samym poprawiając swą pozycję w obliczu przyszłej liberalizacji rynku energetycznego w Europie. Obie firmy objęły po 50 proc. udziałów w joint venture zwanym Wingas Europe, by wspólnie sprzedawać rosyjski gaz w Niemczech i innych krajach europejskich. Gazprom ma też chrapkę na eksploatację pól gazowych Wintershalla na Morzu Północnym i w Libii. W zamian Wintershall zyskał 25 proc. udziału (warte mniej więcej 0,5 mld dol.) w mało wykorzystywanym polu gazowym Jużno-Russkoje oraz dodatkowych 10 proc. akcji bez prawa głosu w firmie, która będzie eksploatować to pole. Zasoby pola Jużno-Russkoje równają się wartością piętnastoletnim dostawom rosyjskiego gazu do Niemiec, licząc wedle aktualnych cen. W miarę zwiększania się ich wartości Gazprom oczekuje od E.ON udziałów w kontrolowanych przezeń firmach na terytorium Europy. E.ON zaproponował oddanie swych aktywów na Węgrzech, ale zdaniem Gazpromu były one zbyt skromne. Oczekuje raczej udziału w rozbudowanej sieci dystrybucji gazu i elektryczności w Niemczech, należącej do Ruhrgasu. W sierpniu 2007 roku poprosił E.ON o odstąpienie udziałów w firmach z branży energetycznej działających w Wielkiej Brytanii[31].

Rządy Łotwy i Estonii (gdzie Gazprom mocno się trzyma dzięki udziałom w lokalnych firmach z sektora gazowego) zastanawiały się nad przystąpieniem do konsorcjum Nord Stream. Łotwa w nadziei, że rosyjska inwestycja pozwoli na wykorzystanie wielkich i prawie nieużywanych zbiorników na gaz, znajdujących się na jej terytorium. Estonia w nadziei, że zarobi na udzieleniu zgody na poprowadzenie rurociągu przez jej wody terytorialne i dno morskie należące do jej strefy ekonomicznej. Schröder właśnie wybierał się do Tallina, by podyskutować o tej sprawie, gdy nagle wybuchł spór wokół „Żołnierza z brązu”, pomnika ofiar wojny. Wyjątkowo niemądry komentarz byłego kanclerza, który oświadczył, że decyzja Estończyków o usunięciu pomnika „obraża wszelkie formy cywilizowanego zachowania”, skłonił gospodarzy do odwołania spotkania. Estonia twierdzi dziś, że nie zezwoli na poprowadzenie rurociągu przez jej morską strefę ekonomiczną. Gazprom natomiast ma nadzieję, że instalacja sięgnie Morza Północnego, a Belgia stanie się „węzłem regionalnym”, rozsyłającym gaz do pobliskich krajów, w tym do Wielkiej Brytanii. Podpisał już nawet dwudziestopięcioletni kontrakt z belgijską firmą Fluxys, na budowę zbiorników magazynowych w Poederlee oraz przystąpił do projektowania gazociągu po dnie morza z Zeebrugge do wybrzeża Anglii. Jednakże belgijski urząd antymonopolowy, CREG, oprotestował umowę, twierdząc, że daje ona Gazpromowi niesprawiedliwą wyłączność na zbyt długi czas.

O ile dzieje Gazociągu Północnego ukazują zdolność Rosji do prowadzenia strategicznych inwestycji, o tyle historia drugiej ważnej instalacji, gazociągu Nabucco, jest wyrazem niezdolności Europy do podobnych działań. Spojrzenie na mapę ze stron 8–9 wystarczy, by zrozumieć, dlaczego budowa Nabucco jest koniecznością.

Projekt, którego ukończenie planowano na 2012 rok, miał pozwolić na sprowadzenie do Europy 30 mld m^3 gazu z czterech potencjalnych źródeł: Iraku, Iranu, Azerbejdżanu oraz Azji Środkowej. Najważniejsze jest jednak to, że gazociąg miał zostać poprowadzony przez Turcję i Bałkany, a nie przez Rosję. Trudno przecenić znaczenie tego faktu. Choć Nabucco miało przesyłać tylko niewielką część potrzebnego Europie gazu – mniej więcej jedną dziesiątą – skutki jego otwarcia mogły być bardzo poważne. Po pierwsze, kraje takie jak Turkmenistan i Kazachstan zostałyby uwolnione od totalnej zależności od infrastruktury przesyłowej z czasów Związku Radzieckiego, która do tej pory pozwalała Kremlowi dyktować cenę i wielkość ich eksportu. Po drugie, europejskie firmy z sektora gazowego mogłyby się targować z Gazpromem z innej, znacznie mocniejszej pozycji. Lecz bodaj najważniejsze byłoby to, że Kreml otrzymałby jasny sygnał: Europa jest w stanie na serio prowadzić wspólną politykę bezpieczeństwa energetycznego. W teorii jest to absolutnie słuszne podejście. Okazało się jednak, że zwycięstwo Rosji i tym razem jest prawie całkowite i głęboko upokarzające: w połowie 2007 roku Rosja nie tylko zdołała zaszachować stronników projektu Nabucco, ale także zgarnęła figury i wróciła z szachownicą do domu. Ostatecznie z projektu wycofano się w 2013 roku.

Problemy mnożyły się na każdym kroku. Na początek Turcja, która była ważnym ogniwem planu, zaczęła coraz bardziej oddalać się od Ameryki i Unii Europejskiej, dryfując w stronę Rosji, z którą wspólnie zbudowała wart 3,7 mld dol. gazociąg na dnie Morza Czarnego, zwany Blue Stream. Do dziś nie wiadomo, ile i komu zapłacił w Turcji Gazprom, by doprowadzić do realizacji tej inwestycji. Choć Turcja jest członkiem NATO, jej siły zbrojne i tajne służby – wraz ze swymi sprzymierzeńcami w świecie biznesu – stanowią państwo w państwie. Blue Stream, cud inżynierii, którego dokonano na dnie Morza Czarnego, wykorzystywany jest dziś jedynie w jednej trzeciej pojemności; oznacza to, że z finansowego punktu widzenia Turcji bardziej będzie zależało na wykorzystaniu go w pełni niż na budowaniu nowych rurociągów. Żadna siła polityczna nie jest w stanie przeciwstawić się tej oczywistej prawdzie, nawet jeśli mieliby na tym skorzystać tradycyjni sprzymierzeńcy. W dodatku strategiczne partnerstwo amerykańsko-tureckie mocno ucierpiało, gdy z jednej strony Turcy odmówili udziału w wojnie w Iraku, a z drugiej – Amerykanie poparli powstanie na wpół niezależnego państewka Kurdów na północy tego kraju. Turcja uważa, że Ameryka zbyt miękko traktuje kurdyjski separatyzm i terroryzm, Ameryka zaś twierdzi, że w kluczowej kwestii bezpieczeństwa międzynarodowego Turcja nie wykazała się solidarnością. Wszystko to jednak jest niczym wobec tarć między Unią Europejską a Turcją. Rozmowy o członkostwie tej ostatniej zostały bezterminowo zawieszone, a Sarkozy i Merkel publicznie sprzeciwili się takiemu rozszerzeniu Unii.

Co gorsza, żadne ze wspomnianych potencjalnych źródeł gazu nie jest łatwo dostępne. Stosunki z Iranem zostały zamrożone, głównie za sprawą uporu, z jakim reżim teherański (przy wsparciu Rosji) promuje prace nad energią jądrową. Gazprom bez wysiłku zablokował jedyną jak dotąd próbę eksportu irańskiego gazu przez Armenię, inwestując marne 2 mld dol. w tamtejszą rafinerię i elektrownię. Inwestycja obwarowana była tyko jednym warunkiem: Armenia będzie mogła zbudować nieduży rurociąg z Iranu, by uwolnić się od potencjalnej blokady energetycznej w wykonaniu swych północnych sąsiadów, Gruzji i Azerbejdżanu, ale zobowiąże się do porzucenia planów eksportu irańskiego gazu dalej na północ. Równie ciekawie wyglądają pozostałe źródła gazu dla Nabucco. Brak trwałego pokoju i bezpieczeństwa w Iraku oznacza, że wizja tego kraju jako poważnego eksportera gazu pozostaje w sferze teorii. Nieustające konflikty na Bliskim Wschodzie, brak stabilizacji w Libanie i status Syrii jako pariasa regionu sprawiają, że w przewidywalnej przyszłości nikt nie zechce zainwestować poważnych pieniędzy w gazociąg przecinający kraje arabskie, aż po Turcję.

To oznacza, że pozostaje jedynie Morze Kaspijskie i nadzieja Zachodu na przekonanie dwóch dyktatur, nadzwyczaj ostrożnego Kazachstanu i zagadkowego Turkmenistanu, że warto zaryzykować i utrzeć nosa Moskwie, sprzedając gaz Europie. Trudno się dziwić, że jak dotąd w bitwie o wpływy nad Morzem Kaspijskim Rosja pokonuje Zachód na każdym niemal kroku. Szanse od początku nie wyglądały najlepiej. Rosja uważa Morze Kaspijskie za jezioro. Zgodnie z prawem międzynarodowym kraje leżące u wybrzeży jeziora mają prawo do wetowania prób wykorzystania gospodarczego jego dna, podejmowanych przez sąsiadów. Rosja może więc zablokować każdą próbę zbudowania podwodnego rurociągu, który przez Morze Kaspijskie połączyłby pola gazowe Turkmenistanu i Kazachstanu z istniejącym już azerbejdżańskim gazociągiem prowadzącym na zachód. Dla podkreślenia swych racji natury prawnej, jednocześnie wzmocniła swą obecność wojskową na wodach Morza Kaspijskiego. Wykorzystała także broń znacznie potężniejszą niż kanonierki czy spece od prawa międzynarodowego: prosty zabieg dyplomatyczny. W maju 2007 roku Putin podpisał umowę z przywódcami Turkmenistanu i Kazachstanu, zobowiązując swój kraj do wybudowania nowego gazociągu wzdłuż północnego brzegu Morza Kaspijskiego, by gazowe bogactwa regionu mogły trafiać do Europy... przez Rosję.

Tym sposobem Nabucco został pokonany na dwóch frontach, ale Rosja postanowiła dodać kolejne dwa. Po pierwsze, zasugerowała, że należy wybudować Gazociąg Południowy[32], warte 5,5 mld dol. odgałęzienie szlaku Blue Stream, które przez Bułgarię dostarczy dalej na zachód, przez Bałkany, gaz dla Europy Zachodniej[33]. Szlak ten w zasadzie byłby kopią projektu Nabucco, z tą różnicą, że Gazociąg Południowy zostałby zbudowany, napełniony, serwisowany i użytkowany przez Kreml. Podobnie jak Blue Stream, miał powstać we współpracy z włoskim gigantem energetycznym ENI. Jedna z jego odnóg połączyłaby południowe Włochy z Grecją; inna dotarłaby na północ Italii przez Rumunię, Węgry i Słowenię. Być może sięgnęłaby aż do Austrii. Dla polityków Unii Europejskiej i Ameryki była to potencjalnie miażdżąca koncepcja. Gazociągowa ekonomia rządzi się prostymi prawami: wielką przewagę zdobywa ten, kto zbuduje pierwszy, bo to on może zaoferować tani gaz, praktycznie uniemożliwiając innym pozyskanie inwestorów. Ostatni ruch Rosji polegał na przechytrzeniu krajów europejskich, które są udziałowcami projektu Nabucco i w teorii jego największymi beneficjentami. Zaczęło się od Bułgarii, gdzie postkomunistyczne władze mają silne związki z rosyjskim biznesem. Należąca do Rosjan rafineria w Burgas jest największym prywatnym podatnikiem w całej Bułgarii. Rosyjskie kręgi biznesu – a jak twierdzą niektórzy, także i zorganizowanej przestępczości – mają duży wpływ na decyzje podejmowane przez bułgarski rząd. Choć w sensie militarnym Bułgaria jest lojalnym sprzymierzeńcem Ameryki i NATO, w dziedzinie energetyki po prostu siedzi w kieszeni Rosji.

Podobnie ma się rzecz z sąsiednią Rumunią, gdzie prozachodni prezydent Trajan Băsescu stracił kontrolę nad polityką zagraniczną kraju na rzecz sprzyjającego biznesowi rządu, który zamierza uczynić z Rumunii węzeł energetyczny dla całych Bałkanów. W sierpniu 2007 roku największa lokalna firma sektora naftowego, Rompetrol, sprzedała się w 75 proc. KazMunaiGazowi z Kazachstanu. Na pozór było to posunięcie wzmacniające energetyczną niezależność Rumunii, ale w przyszłości nowy, kazachski właściciel może zechcieć – albo musieć – sprzedać Rompetrol Rosjanom... Rosja wróciła do gry także i na terytorium byłej Jugosławii, czyli w regionie, który jest pewnym kandydatem do integracji z Europą i gdzie wpływy Zachodu od dawna są silne. To amerykańska siła militarna, przewaga powietrzna oraz naciski dyplomatyczne pozwoliły Chorwacji oderwać się od Jugosławii. Bośnia zawdzięcza swą niepewną jeszcze jedność i niepodległość intensywnym działaniom Unii Europejskiej i Stanów Zjednoczonych. Lecz mimo to wystarczyło, by zapachniało rosyjskimi pieniędzmi, a już geopolityka państw byłej Jugosławii stanęła na głowie. Podczas szczytu energetycznego w Zagrzebiu, w połowie 2007 roku, sześć dawnych republik jugosłowiańskich oraz Grecja, Bułgaria, Rumunia i Albania zgodnie oddało hołd Putinowi, który zapowiedział całą serię przedsięwzięć związanych z rynkiem ropy i gazu, dosłownie niwecząc wysiłki Zachodu w tej sprawie. Putin zauważył, że w 2006 roku 73 mld m^3 gazu – połowa rosyjskich dostaw dla Europy – trafiło do krajów leżących na południu i południowym wschodzie kontynentu. Zaproponował nie tylko rosyjskie inwestycje w infrastrukturę (tranzyt, magazynowanie i dystrybucję), ale i w modernizację źródeł energii. Była to cenna wiadomość dla spragnionego elektryczności regionu, w którym kraje takie jak Macedonia i Albania cierpią z powodu uciążliwych przerw w dostawach energii i w którym wymuszone przez Unię Europejską zamknięcie przestarzałej bułgarskiej elektrowni jądrowej w Kozłoduju uważane jest za krok szalony i szkodliwy. Rosyjskie inwestycje, jak się wyraził Putin, mogłyby stworzyć „pierścień” elektryczności wokół regionu. Jeśli skutkiem jego powstania będzie skrajne uzależnienie energetyczne od dostawcy-monopolisty, pierścień ów może się jednak okazać łańcuchem zniewolenia.

Za coup de grace dla Nabucco można uznać brak udziału w projekcie Austrii i Węgier, krajów, które powinny być stacjami docelowymi całego gazociągu i jego głównymi beneficjentami. Podczas uroczystości w Budapeszcie, zorganizowanych z okazji 50. rocznicy powstania węgierskiego z 1956 roku, Putin pozwolił sobie na kilka słów ostrożnych przeprosin. Był to gest w stronę węgierskiego premiera, Ferenca Gyurcsányego, który toczy zażartą batalię polityczną z przeciwnikami próbującymi wiązać komunistyczne korzenie jego socjaldemokratycznej partii z sowiecką interwencją, która zmiażdżyła powstanie. Rząd Gyurcsányego zwrócił się przeciwko projektowi Nabucco. „Niepotrzebne nam marzenia. Potrzebne nam projekty” – mówił premier na początku 2007 roku. Było to zrozumiałe posunięcie: skutkiem słabowitej polityki energetycznej Europy było utwierdzenie zainteresowanych państw w przekonaniu, że Bruksela potrafi jedynie mówić, podczas gdy Kreml działa na poważnie. Jednakże już we wrześniu tego samego roku Gyurcsány zawahał się powtórnie, twierdząc, że jego kraj nadal stanowczo popiera projekt Nabucco[34].

Być może zmiana ta była echem niechęci Węgier, wywołanej rosnącymi wpływami Kremla w sąsiedniej Austrii, gdzie mieści się siedziba działającej na rynku gazu ziemnego i ropy naftowej firmy ÖMV, potencjalnego koordynatora projektu Nabucco. Gdy Putin odwiedził Wiedeń w dniach 23–24 maja 2007 roku, obiecał uczynić Austrię „węzłem” rosyjskiego eksportu gazu ziemnego – w tym także, jak na ironię, sporej części gazu płynącego z Azji Środkowej, który miał trafić do rurociągu Nabucco. W 2006 roku Austria podpisała długoterminowy kontrakt, na mocy którego Gazprom przez 20 lat będzie zaspokajał potrzeby gazowe tego kraju aż w 80 proc.[35] Podczas swej wizyty Putin wziął udział w uroczystym rozpoczęciu prac nad instalacją magazynową w okolicy Salzburga. Warta 260 mln euro inwestycja, na którą składają się zbiorniki o łącznej pojemności 2,4 mld m3, będzie drugą co do wielkości w regionie. W zamian za podpisanie długoterminowego kontraktu, Austria zezwoliła Gazpromowi na wykup udziałów w gazowych sieciach dystrybucyjnych kilku największych landów. Gazprom ma też otrzymać udziały w ogólnokrajowej sieci tranzytu gazu oraz wspólnie z ÖMV zbuduje w Austrii największe w Europie centrum zarządzania przesyłem gazu[36].

Wydaje się, że Gazprom próbuje doprowadzić do tego, by węgierskie i austriackie koncerny energetyczne walczyły o to, który z nich najbliżej zwiąże się z Rosją. Latem 2007 roku ÖMV – w porozumieniu z Gazpromem, jak się wydaje – przypuścił nieoczekiwany atak na swego węgierskiego partnera, MOL, zwiększając swe udziały w nim z 10 do 18 proc. Transakcja ta obejmowała między innymi zakup 6 proc. akcji, wartych 1 mld euro, od kontrowersyjnego rekina rosyjskiego biznesu, Megdeta Rakimkułowa[37]. Przejęcie to wyglądało dziwacznie z kilku powodów. Po pierwsze, jeśli pominąć samą jego skalę, nie miało sensu biznesowego. MOL jest pod wieloma względami silniejszą firmą i radził sobie lepiej niż ÖMV podczas ekspansji w krajach byłej Jugosławii i we Włoszech. ÖMV jest tylko nieznacznie większy od MOL-a i na przejęcie jego akcji musiał pożyczyć 13,5 mld euro od banków Barclays i JP Morgan Chase. Ostatecznym celem całej operacji wydaje się umożliwienie Rosjanom dalszych zakupów w Austrii, na Węgrzech i na Słowacji. Nastąpi to prawdopodobnie wtedy, gdy prawo unijne o ochronie konkurencji zmusi ÖMV do sprzedaży jednej z najlepszych rafinerii spółki MOL, prawdopodobnie Słownaftu z siedzibą opodal słowackiej stolicy, Bratysławy. Niemal na pewno wpadnie ona w ręce Rosnieftu, może bowiem działać tylko na rosyjskiej ropie, płynącej rosyjskim rurociągiem. ÖMV prawdopodobnie otrzyma w zamian udziały w rosyjskich aktywach Rosnieftu, a sama odda część swojej infrastruktury w Europie Środkowej.

Trudno się dziwić, że manewry te niepokoją Węgrów i to na tyle mocno, by zablokować lobby biznesu szukającego, jak zawsze, taniego gazu i wysokich zysków. W latach 90. Węgry broniły się już przed próbą przejęcia udziałów w MOL-u, największej krajowej firmie, przez mało znaną firmę wspieraną przez kapitał rosyjski. Pytanie tylko, jak długo będą w stanie się bronić. W kwietniu 2007 roku Unia Europejska zmusiła państwo węgierskie to zbycia „złotej akcji” w MOL-u, co oznacza, że rząd już nie ma prawa weta w sprawie przyszłości firmy. Nie po raz pierwszy liberalne, rynkowe zasady funkcjonowania Unii Europejskiej okazują się wodą na młyn antyliberalnej i antykonkurencyjnej polityki gazowej Kremla. A wszystko to przy aprobacie menedżerów, urzędników i polityków z Zachodu, dbających przede wszystkim o własne kariery[38].

Mimo wszystko jednak projekt Nabucco nie jest jeszcze całkiem martwy. Być może Rosja ma za sobą rok triumfów w wojnach gazowych, ale europejscy i amerykańscy delegaci twierdzą, że wciąż jeszcze mają w zanadrzu kilka kart, którymi zagrają. Turcja, jak mówią, nie chce być uzależniona wyłącznie od rosyjskiego gazu. Wielu obserwatorów twierdziło, że rurociąg Baku-Tbilisi-Ceyhan (BTC), który miał dostarczyć ropę do śródziemnomorskiego tureckiego portu, nigdy nie powstanie. A jednak, dzięki silnemu wsparciu Ameryki, nie tylko powstał, ale i okazał się być trafioną inwestycją. W ciągu ostatniego roku przepompowano nim 143 mln baryłek ropy crude. Możliwe też, że uda się sprowadzić gaz z Turkmenistanu do Turcji przez terytorium Iranu, a nie po dnie Morza Kaspijskiego, a być może nawet wprost z Iranu. Zachód musiałby jednak przymknąć oko na to, że byłby to świetny interes dla reżimu teherańskiego, który zasadniczo należałoby osłabiać. Wiele zależy też od tego, czy Rosja nie zdoła zablokować takich posunięć – albo za pomocą własnych wpływów w Iranie, albo przez wywarcie presji na Turcję. Powstanie gazociągu z Turcji do Grecji i Włoch również jest jeszcze możliwe, bez względu na postawę państw bałkańskich. Śmiałych słów i sprytnych planów nie brakuje, mimo to wydaje się, że przywódcy Zachodu przegrywają. Europa nie jest zjednoczona, a od Ameryki dzieli ją wielki dystans. Wspomniany już Piebalgs, o dziwo, nie może liczyć na poparcie wielkich członków UE, takich jak Niemcy, Włochy czy Holandia, które wolą trzymać się swych dwustronnych umów z Rosją. Imponująca postać Matta Bryzy, obiecującego amerykańskiego dyplomaty na stanowisku „zastępcy młodszego sekretarza stanu do spraw Europy i Eurazji” raczej nie stanie na drodze polityki, która jest oczkiem w głowie Putina i jego urzędników najwyższego szczebla, a także orężem największej na świecie firmy obracającej gazem.

Wojny rurociągowe mogą się okazać zaledwie pierwszym aktem dramatu. W akcie drugim Kreml może się pokusić o przejęcie kontroli nad światowym, a nie tylko europejskim, rynkiem gazu. Podstawowym środkiem do osiągnięcia tego celu stanie się ciało utworzone w 2001 roku, zwane Forum Państw-Eksporterów Gazu (GECF). Nie ma ono kwatery głównej, personelu, stałych członków, budżetu, regulaminu, podstawy prawnej ani nawet – przynajmniej w chwili, gdy piszę te słowa – strony internetowej[39]; jest to w gruncie rzeczy tylko spotkanie opatrzone etykietką. Niektóre z krajów członkowskich Forum nie są eksporterami, a ważnych eksporterów (takich jak główni producenci z Zachodu, czyli Australia, Kanada, Holandia i Norwegia) brakuje, bo nie są członkami. Mimo to, do 15 krajów, które regularnie przysyłają na spotkania swych przedstawicieli, należy 73 proc. światowych rezerw gazu oraz 41 proc. światowego wydobycia. Podczas spotkania w Dausze, w Katarze, w kwietniu 2007 roku, GECF postanowiło założyć Grupę Wysokiego Poziomu – koordynowaną przez Rosję – która ma prowadzić badania rynku i dyskutować na temat sposobu ustalania cen gazu. O wynikach swych prac Grupa poinformuje Forum podczas spotkania w Moskwie, w 2008 roku. Podczas obrad nie uwzględniono wniosku Wenezueli, Boliwii ani Iranu, domagających się natychmiastowego utworzenia kartelu, lecz mimo to spotkanie było brzemienne w skutki. Kremlowi zależy przede wszystkim na tym, aby zapobiec stworzeniu płynnego, międzynarodowego rynku gazu, takiego, jaki reguluje handel ropą naftową. Poza tym chciałby powstrzymać jak najwięcej krajów przed dywersyfikacją źródeł gazu. Kreml woli podzielić świat na sektory, w których poszczególni dostawcy nie wchodziliby sobie w drogę. Pragnie też, aby udziałowcy GECF wypowiadali się jednym głosem o nowych rurociągach (tym samym dodatkowo osłabiając rolę klientów domagających się dywersyfikacji) i chce „wspólnej” eksploracji, wydobycia i upłynniania gazu. Przez „wspólne” rozumie się tu „wspierane przez Rosję”.

Być może brzmi to jak ambitny plan, ale całkiem logicznym posunięciem członków GECF będzie powstrzymanie sprzedaży LNG – wielkiej nadziei Europy i Ameryki na energetyczną niezależność – na rynkach lokalnych. Innymi słowy, GECF stanie się parasolem dla regionalnych karteli, takich, jakie istnieją już w Ameryce Południowej. W Europie będzie to oznaczać zacieśnienie więzów handlowych i politycznych Rosji z innymi eksporterami gazu oraz pilnowanie, by niezależnie myślący klienci mieli jak najmniej miejsca na manewry. Wczesnym przykładem tej tendencji mogą być rozwijające się stosunki Gazpromu z państwową firmą algierską Sonatrach, drugim pod względem wielkości eksporterem gazu do Europy, zaspokajającym 10 proc. popytu na kontynencie (Rosja zaspokaja 25 proc.). Wymiana długów dokonana w 2006 roku, w połączeniu z dużym zakupem rosyjskiej broni, skłoniła Piebalgsa, komisarza Unii Europejskiej do spraw energii, do wydania ostrzeżenia o możliwym powstaniu regionalnego kartelu gazowego. W wyniku algiersko-rosyjskich transakcji 69 proc. włoskiego rynku gazu znalazło się pod kontrolą Gazpromu; Rosjanie zyskali też dostęp do algierskiej technologii LNG, której dotąd nie posiadali. Największy koncern energetyczny Włoch, ENI, który już był bliskim sojusznikiem Gazpromu, wziął udział w wykupie majątku Jukosu, który następnie czym prędzej odsprzedał swym rosyjskim przyjaciołom.

Rosyjska polityka energetyczna jest prosta: swoi zyskują, obcy tracą. Jest to bardzo potężna broń. Ale czy naładowana? Niewielu ludzi się zastanawia – choć powinni – czy w Rosji wystarczy gazu, by zaspokoić popyt przez najbliższe dziesięciolecia, a jeśli nie, to co będzie to oznaczało dla partnerów Gazpromu i dla klientów. Na pozór wydaje się, iż niedorzecznością jest żywić takie obawy wobec kraju, który posiada największe na świecie rezerwy gazu, szacowane na 47 bln m^3. A jednak... Władimir Miłow, były minister energii, który obecnie prowadzi niezależny think tank w Moskwie, uważa, że wydobycie ropy i gazu czeka wkrótce kryzys; przy czym w przypadku gazu sytuacja jest poważniejsza. Liczby nie kłamią: produkcja gazu utrzymuje się na równym poziomie i zacznie spadać. Popyt zaś rośnie, w Europie mniej więcej o 50 mld m^3 rocznie. Według Miłowa[40] deficyt gazowy między własną produkcją Gazpromu i zasobami importowanymi z Azji Środkowej, a popytem wewnętrznym i zagranicznym, wyniesie w 2010 roku 132 mld m^3. Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) szacuje, że w 2015 roku wielkość ta sięgnie 200 mld m^3. W 2020 roku cała produkcja Gazpromu wystarczy ledwie na zaspokojenie popytu na rynku rosyjskim – na eksport nie zostanie już nic. A wszystko to są konserwatywne, raczej optymistyczne prognozy.

Istnieją dwa powody tego stanu rzeczy: marnotrawstwo oraz złodziejstwo. Rosja wykorzystuje gaz (i inne źródła energii) w sposób koszmarnie nieefektywny, konsumując ich niemal dwa razy więcej niż inne duże kraje uprzemysłowione, takie jak Kanada czy Niemcy. Nie jest to specjalnie zaskakujące, jeśli weźmiemy pod uwagę to, jak niewiele przemysł płaci za gaz: mniej więcej 50 dol. za 1000 m^3, czyli cztery do pięciu razy mniej niż firmy na Zachodzie. W krajach postkomunistycznych, w których wprowadzono rynkowe ceny, wydajność energetyczna dramatycznie wzrosła. W Polsce, na przykład, zwiększyła się dwukrotnie. Wydajność energetyczna w Rosji prawie się nie zmieniła od czasów Związku Radzieckiego. Być może zmieni się to, jeśli Kreml utrzyma w mocy podwyżki cen uzgodnione w ubiegłym roku, które mają doprowadzić między innymi do podwojenia ceny gazu w 2011 roku. Rosyjscy konsumenci jeszcze nie doświadczyli czegoś takiego; subsydiowany gaz jest jedną z ostatnich pozostałości komunistycznej gospodarki planowej. Jeśli jednak wziąć pod uwagę lękliwą reakcję Kremla na publiczne protesty przeciwko ograniczonym reformom społecznym w 2004 roku, wydaje się wątpliwe, by program bardziej bolesnych podwyżek nie został złagodzony. Problemem są bowiem nie rosnące ceny, ale odcinanie dostaw gazu dla tych, którzy nie zechcą lub nie będą mogli zapłacić. W kraju, w którym zimą temperatura spada poniżej minus 30 stopni Celsjusza, Kreml może stanąć przed wyborem: zamrozić swych wyborców lub zawieść klientów za granicą – bez wątpienia wybierze to drugie rozwiązanie.

Nawet jeśli gaz będzie droższy, i nie będzie zużywany tak rozrzutnie, nie oznacza to jeszcze końca problemów. Dynamiczny wzrost gospodarczy Rosji oznacza, że potrzeba jej coraz więcej energii elektrycznej, a co za tym idzie – także i gazu. Przestarzały sektor energetyczny potrzebuje pilnych inwestycji w generatory opalane gazem; jeżeli nie zostaną one dokonane, w 2012 roku czeka Rosję deficyt energetyczny wysokości 20 tys. megawatów. Co gorsza, w Rosji trwa intensywna gazyfikacja; coraz więcej gospodarstw domowych korzysta z gazu w instalacjach grzewczych i kuchenkach. Jest to proces przynoszący władzy polityczną popularność, ale z ekonomicznego punktu widzenia – szalony. Wymaga bowiem zbudowania 12 tys. km rurociągów za cenę 1,3 mld dol., przy jednoczesnym zwiększeniu popytu na gaz o kolejnych 9 mld m^3, i to w czasie, gdy Gazprom z trudem zaspokaja potrzeby klientów lokalnych i zagranicznych.

Gazprom jest jedną z najbardziej nieekonomicznych firm branży energetycznej na świecie; równać się z nim może jedynie brazylijski Pemex. Jego zwrot z aktywów – w dobie niebotycznie wysokich cen energii – nie przekracza marnych 8,9 proc. Dla kontrastu warto wspomnieć, że w ostatnim roku przed atakiem władz, Jukos osiągał zwrot rzędu 30 proc. Novatek, niezależny producent gazu (obecnie przejęty przez Gazprom), miał zwrot wysokości 21,4 proc. Setki miliardów dolarów wpływają do kasy Gazpromu, ale i wypływają z niej z rozmaitych powodów: w postaci kolosalnych premii dla kadry zarządzającej, z powodu przerostu zatrudnienia, zakupu niedorzecznie reprezentacyjnych budynków, ośrodków wczasowych, jachtów i innych gadżetów. Choć wzrost cen energii spowodował wzrost przychodów firmy, większość nadwyżki zmarnowano, zwiększając koszty. Niewiele zostaje na ważne działania biznesowe, choćby takie, jak poszukiwanie nowych złóż. W latach 2000–2006 Gazprom wydał zaledwie 12,5 mld na eksploatację nowych pól, a aż 17,9 mld dol. na przejęcia firm spoza sektora gazowego (choćby zakup poważnych udziałów w rosyjskich spółkach węglowych i energetycznych). Aż 30 mld przeznaczył na inwestycje kapitałowe niezwiązane z sektorem gazowym. Gazprom poprawia swoje statystyki, przejmując inne firmy z własnej branży, prowadzone znacznie efektywniej – przynajmniej do czasu przejęcia. W całej swej historii nie otworzył choćby jednego nowego, dużego pola gazowego. Całe jego bogactwo jest wynikiem koneksji politycznych i zapewnionego przez nie monopolu eksportowego, a także owocem pracy innych: głównie dawno już zapomnianych inżynierów i geologów z ery sowieckiej.

Ich dziedzictwo jest dziś żałośnie zaniedbane. Ponad 70 proc. rosyjskich gazociągów wysokiego ciśnienia zbudowano przed 1985 rokiem; średnia wieku rurociągów głównych to 25 lat; 14 proc. funkcjonuje już dłużej, niż zakładano w projekcie. Według IEA, co najmniej 30 mld m^3 gazu ziemnego – czyli jedna piąta rosyjskiego eksportu na rynki europejskie – spisuje się na straty z powodu nieszczelnych rur i zużytych sprężarek. Ogromne ilości gazu zwyczajnie wypala się, gdyż szyby naftowe nie mają połączenia z gazociągami – to wynik niewłaściwie zarządzanego monopolu Gazpromu. Proceder oznacza podobno zmarnowanie „zaledwie” 15 mld m^3 gazu, ale niektórzy eksperci szacują, iż rzeczywista wielkość bliższa jest 60 mld m^3. Jeżeli Gazprom ma jakoś uporać się z tym problemem, powinien nie tylko modernizować swą infrastrukturę, ale także eksplorować nowe pola. Problem polega na tym, że w większości leżą one w najbardziej niegościnnych rejonach naszej planety: na dalekiej północy i dalekim wschodzie Rosji. Wydobywanie gazu w takich warunkach jest technicznie trudne i kosztowne, podobnie jak budowanie tysięcy km nowych rurociągów, by dotrzeć z produktem na nowe rynki. Przygotowanie eksploatacji na przykład gigantycznego, nowego pola gazowego Jamał w zachodniej części Syberii będzie kosztowało 70 mld dol. Sam Gazprom, borykający się z wysokimi kosztami i zadłużeniem, nie będzie w stanie wyłożyć samodzielnie tak ogromnej kwoty. Nie zdobędzie jej także w niedorozwiniętym systemie finansowym Rosji. Po tym, jak zachodnie firmy sektora energetycznego zostały potraktowane w Rosji (zob. Rozdział Czwarty), ich udziałowcy raczej nie będą skłonni do wyłożenia gotówki na inwestycje, z których zyski najprawdopodobniej zostaną zatrzymane w Rosji.

Jeszcze większych problemów przysparza eksploatacja złóż podmorskich. Pod lodowatymi wodami Morza Barentsa, mniej więcej 550 km od północnego wybrzeża Rosji, leży jedno z największych złóż gazowych świata, nazwane na cześć sowieckiego geofizyka, Władimira Sztokmana. Pod dnem spoczywa nietknięte 3,7 bln m^3 gazu – zapas wystarczający do zaspokojenia potrzeb całej Unii Europejskiej przez siedem lat. Odkryte w 1988 roku, pole to jest jednym z klejnotów w koronie rosyjskich zasobów naturalnych. Problemem jest jednak zamienienie tego surowca w gotówkę. Norweski Statoil, jeden z najnowocześniejszych koncernów energetycznych świata, rozpoczął już w 2002 roku przygotowania do eksploatacji podobnie trudnego pola gazowego Snøhvit (mniej więcej dziesięciokrotnie mniejszego od pola Sztokman). Pierwsza dostawa LNG z tego złoża miała wyruszyć dopiero 1 grudnia 2007 roku. Gazprom twierdzi zaś, że jest gotów do poważnych inwestycji w eksploatację swojego złoża i że już w 2010 roku wydobycie osiągnie poziom 570 mld m^3, zaś w 2020 roku – 670 mld m^3. Może tak się stanie. Na razie jednak firma działa w tak głębokiej tajemnicy, a jej historia pełna jest takich wpadek, że obserwatorzy z zewnątrz nie mają powodów, by wierzyć w te zapewnienia. Ostatnich 15 lat w dziejach Rosji to doskonała lekcja matematyki: ingerencja Kremla plus korupcja równa się śmiercionośna mieszanka dla planowania długoterminowych inwestycji.

W najbliższej dekadzie Europa będzie musiała znaleźć odpowiedź na trudne pytanie: jak poradzić sobie z Rosją? Z Rosją, której zaczyna brakować gazu, a która chce go sprzedawać coraz większej grupie klientów zagranicznych. Skutkiem wzrostu cen gazu w Rosji i w niektórych krajach postsowieckich, takich jak Ukraina i Białoruś, które do niedawna mogły liczyć na tani surowiec, będzie poprawa sytuacji Gazpromu oraz zwiększenie atrakcyjności rynku lokalnego. Co więcej, im bliższy dostawcy jest odbiorca gazu, tym lepszym jest klientem, dostawca bowiem nie musi się martwić o opłaty tranzytowe czy bycie zakładnikiem w sporach politycznych. Jakby tego było mało, Gazprom ma nadzieję sprzedawać gaz ze wschodniej Syberii do Chin, Japonii i Korei Południowej; planowane wielkie przejście na LNG pozwoli również zdobyć rynek amerykański.

W Europie zmieni się wtedy układ sił. W tej chwili kraje Unii Europejskiej mają jeszcze mocny argument w rozmowach z Rosją: potrzebują dostawcy, ale i dostawca potrzebuje ich, odbiorców. Sukces polityki „rządź i dziel”, prowadzonej przez Kreml, odebrał nieco siły temu drugiemu czynnikowi, jednak jeśli Unia Europejska postanowi z niego skorzystać, będzie to możliwe. Może się wszelako zdarzyć, że przyszłość diametralnie zmieni tę sytuację. Europa wciąż będzie potrzebować gazu, tymczasem Gazprom będzie mógł go sprzedawać w najróżniejszych miejscach planety. Znakiem owych nadchodzących czasów i niewątpliwych głębokich zmian politycznych niech będzie zachowanie firm, które najlepiej poznały Gazprom: jego niemieckich partnerów. Zarówno E.ON, jak i BASF zawarły kontrakty z Gazpromem aż do 2036 roku. Inne umowy z odbiorcami europejskimi wygasną znacznie wcześniej, większość w ciągu 10 lat. Kreml będzie więc miał okazję do przeprowadzenia przetargu na bardzo surowych warunkach, pod względem zarówno komercyjnym, jak i politycznym, z firmami – a zatem i krajami – które znajdą się na końcu kolejki.

Tego rodzaju obawy zostawmy jednak obserwatorom w przyszłości. W tej chwili interesujące jest to, kto zostanie partnerem Gazpromu w eksploatacji pola Sztokman. Firma wskazywała pierwotnie na 5 koncernów zachodnich: Total, Chevron, ConocoPhillips, Statoil oraz Norsk Hydro. Wszystkie mają doświadczenie w wydobyciu gazu ze złóż podwodnych – w przeciwieństwie do Gazpromu. Jednakże w 2006 roku Rosjanie oznajmili, że partnerzy zagraniczni nie będą udziałowcami projektu, a jedynie wykonawcami kontraktu. W lipcu 2007 roku Gazprom poinformował z kolei, że największa francuska firma sektora naftowego i gazowego, Total, otrzyma 25-proc. udział w nowej spółce (w której 51 proc. udziałów będzie własnością Gazpromu), odpowiedzialnej za zaplanowanie, sfinansowanie i realizację pierwszej fazy projektu[41]. Pozostałą pulę udziałów podzielą między siebie pozostałe koncerny zagraniczne. Był to bodaj najgorszy interes, jaki zachodnia firma kiedykolwiek zrobiła z krajem bogatym w surowce naturalne. Po raz pierwszy doszło do rozdzielenia prawa dostępu od prawa własności: Total nie ma praw do samego gazu, a jedynie do objęcia udziałów w firmie wydobywczej. Francuzi spodziewają się, że przyjdzie im zainwestować w pole Sztokman 15 mld dol., a w zamian otrzymają być może 25-proc. udział w produkcji gazu po 2013 roku.

Rosnące znaczenie podmorskich zasobów gazu (oraz niedostatek zasobów podziemnych) uwidoczniła głośna awantura geopolityczna, która rozegrała się latem 2007 roku w wodach Morza Arktycznego, wzbudzając entuzjazm w Rosji i niepokój w innych krajach. Rosyjska ekspedycja po raz pierwszy w historii dotarła na dno morza nad Biegunem Północnym, symbolicznie „zajmując go” w imieniu Rosji. Bogactwa naturalne Arktyki od dziesięcioleci pozostawały zamrożone – i przez naturę, i przez prawa skonstruowane przez ludzi. Globalne ocieplenie sprawia jednak, że Arktyka staje się coraz przystępniejsza. Pod dnem morza spoczywa nie tylko dobrych 10 mld ton ropy i gazu, ale także złoża cyny, manganu, złota, niklu, ołowiu, platyny i diamentów. Możliwe też, że rejon ten zamieszkują ostatnie nienaruszone przez człowieka ławice ryb na północnej półkuli. Jeżeli pokrywa lodowa rzeczywiście ulegnie stopieniu, być może otwarty zostanie nowy, całoroczny, ważny szlak żeglugowy. Pięć krajów skupionych wokół Koła Polarnego – Stany Zjednoczone, Kanada, Dania (strzegąca interesów Grenlandii), Norwegia i Rosja – posiada 200-milowe (370-kilometrowe) pasy „strefy ekonomicznej”, dozwolone prawem morskim ustanowionym przez Organizację Narodów Zjednoczonych. W 2001 roku Rosja wysunęła tezę, iż jej szelf kontynentalny sięga dalej w głąb Arktyki, co oznacza, że należy się jej szerszy pas „strefy ekonomicznej”. Trybunał ONZ orzekł, iż w tej sprawie potrzeba więcej dowodów.

I właśnie tychże dowodów miała dostarczyć ekspedycja pod wodą najbardziej znanego rosyjskiego odkrywcy, Artura Czilingarowa. Miał on nadzieję, że pobranie próbek z dna morskiego pozwoli dowieść, iż Grzbiet Łomonosowa, podmorski łańcuch górski, jest istotnie kontynuacją masy lądowej należącej do Rosji. Gdyby zaakceptowano tę teorię, Kreml mógłby zaanektować klin 460 tys. mil^2 nowego terytorium (mniej więcej tyle liczy sobie cała zachodnia Europa) między północnym wybrzeżem Rosji a Biegunem Północnym. Zwykle takie spory o morskie granice toczą się w żółwim tempie i są przeraźliwie nudne. Gdy w 2004 roku Dania przeznaczyła 25 mln dol. na próbę udowodnienia, że Grzbiet Łomonosowa łączy się z Grenlandią, mało kto zwrócił na to uwagę. Ale rosyjska ekspedycja z 2007 roku nie poprzestała na zebraniu symbolicznych kamieni z dna morskiego (prawdziwe dowody geologiczne musiałyby pochodzić z głębokich odwiertów). Umieściła nadto wśród żółtych kamyków na podmorskim biegunie, na głębokości 4200 m, tytanowy pojemnik z rosyjską flagą. Była to pierwsza misja załogowa w tym rejonie, a składała się na nią flotylla jednostek, jakiej nie wystawił dotąd żaden inny kraj. Potężny lodołamacz o napędzie atomowym prowadził statek badawczy, będący bazą supernowoczesnych batyskafów zdolnych do precyzyjnej nawigacji pod arktycznym lodem. Dodatkowego, czysto technicznego smaczku dodał całemu przedsięwzięciu fakt, iż jednostki podwodne nawiązały łączność ze stacją kosmiczną Mir. Dla wszystkich, którzy przywykli do opowieści o rosyjskiej tandecie i zacofaniu, wyczyn ten był przypomnieniem, iż Kreml wciąż ma do dyspozycji utalentowanych ludzi i doskonały sprzęt. Bardziej niepokojąca była jednak retoryka Moskwy. „Arktyka jest nasza i powinniśmy zamanifestować tu swoją obecność”, mówił Czilingarow, charyzmatyczna postać, którą Putin nazwał „prezydenckim wysłannikiem do Arktyki”. „Jest tak, jakbyśmy zatknęli flagę na księżycu”, wtórował mu rzecznik rosyjskiego Instytutu Arktyki i Antarktyki. Zatknięcie rosyjskiej flagi w dnie morza miało oczywiście symboliczne, a nie prawne znaczenie, ale i to wystarczyło, by wyprowadzić z równowagi ministra spraw zagranicznych Kanady, Petera MacKaya. „To nie piętnasty wiek – skarżył się. – Nie można podróżować po świecie, stawiać flag i mówić »Zajmujemy to terytorium«”. Minister spraw zagranicznych Rosji, Siergiej Ławrow, wyjaśniał, że jego kraj niczego podobnego nie czyni, ale Andriej Kokoszyn, szef komitetu ds. Wspólnoty Niepodległych Państw Dumy  Państwowej, mówił, że Rosja „będzie musiała aktywnie bronić swoich interesów w Arktyce” i dodawał, że „warto pomyśleć i o wojskowym aspekcie tej sprawy. Musimy wzmocnić naszą Flotę Północną oraz ochronę granic, a także zbudować lotniska, które pomogą nam w pełni kontrolować sytuację”.

Następnego dnia najważniejszy z rosyjskich admirałów oznajmił, że pora przywrócić stałą obecność marynarki wojennej na Morzu Śródziemnym. O tym, na ile poważnie należy brać nową postawę rosyjskich sił zbrojnych, opowiada kolejny rozdział.

[1] Władimir Putin, „Stratiegiczieskoje płanirowanije wospraizwodstwa mineralno-siriewoj bazy regiona w usłowiach formirowanija rynocznich otnoszienij”, Państwowy Instytut Górnictwa, Sankt Petersburg 1997. Amerykańscy uczeni Clifford Gaddy i Igor Danchenko z Brookings Institute przedstawili interesujące dowody na to, że książka ta jest w dużej części plagiatem. Zob. http://www.brookings.edu/~/media/events/2006/3/30putin%20dissertation/putin%20dissertation%20event%20remarks%20with%20slides.pdf (dostęp 25.02.15).

[2] Zob. http://www.heritage.org/Research/RussiaandEurasia/bg2048.cfm (dostęp 25.02.15).

[3] Cytat pochodzi z pracy Michaela Fredholma, Gazprom in Crisis, CSRC, Swindon, październik 2006.

[4] LNG to skompresowany gaz, który można przewozić tankowcem. Choć kompresja i dekompresja są kosztowne, w handlu tego rodzaju gazem panuje całkowita swoboda, podczas gdy gaz dostarczany rurociągami niemal zawsze jest przedmiotem długoterminowych kontraktów.

[5] 19 października 2006: http://www.lenta.ru/news/2006/10/19/charter/ 20 czerwca 2006: http://www.vedomosti.ru/newsline/index.shtml?2006/06/20/279956 (dostęp 25.02.15).

[6] Zob. Agata Łoskot-Strachota, „Rosyjski gaz dla Europy”, Ośrodek Studiów Wschodnich, Warszawa, październik 2006; http://www.osw.waw.pl/sites/default/files/rosyjski_gaz_dla_europy.pdf (dostęp 25.02.15). Ciekawy jest też artykuł Katinki Barysh z lipca 2007 roku: http://www.cer.org.uk/sites/default/files/publications/attachments/pdf/2011/policybrief_russia_final_20july07‒800.pdf (dostęp 25.02.15).

[7] Zob. Barysch, dz. cyt., a także: Paul Belkin, „The European Union’s Energy Security Challenges”, https://www.fas.org/sgp/crs/row/RL33636.pdf (dostęp 25.02.15).

[8] Cytat z Barysch, dz. cyt. Amerykański gigant w dziedzinie oprogramowania od dawna toczy spór z Unią Europejską w sprawie domniemanych cech monopolistycznych systemu Windows.

[9] Projekt Nord Stream (Gazociąg Północny) doszedł do skutku; pierwsza nitka gazociągu została oddana do użytku 8 listopada 2011 roku, druga 8 października 2012 roku – przyp. Kurhaus.

[10] Zob. http://nord-stream.com to strona domowa projektu. Informacje o wpływie projektu na dystrybucję gazu w Europie można znaleźć w: „From Russia with Gas: An Analysis of the Nord Stream Pipeline’s Impact on the European Gas Transmission System with the Tiger-Model”, na http://www.ewi.uni-koeln.de/fileadmin/user_upload/Publikationen/Working_Paper/EWI_WP_07‒02_Nord-Stream-Impact.pdf (dostęp 25.02.15).

[11] Projekt Nabucco upadł w 2013 r. – przyp. Kurhaus.

[12] Zob. http://youtube.com/watch?v=2EZ4QMjh2zo&eurl=http%3A%F%Fmedienkritik%2Etypepad%2Ecom%2Fblog%2Fschroeder%2Findex%2Ehtml (dostęp 25.02.15).

[13] Ostatecznie Wintershall Holding GmbH i E.ON SE posiadają w Nord Stream po 15,5 proc. Do projektu dołączyły także holenderska N.V. Nederlandse Gasunie, a także francuski GDF SUEZ, oba koncerny mają po 9 proc udziałów (www.nord-stream.com; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[14] Choć w istocie ambasada rosyjska w samym sercu Sztokholmu jest zapewne lepszym punktem nasłuchowym niż jakiekolwiek miejsce na otwartym morzu.

[15] Zob. http://www.rferl.org/featuresarticle/2006/04/eb61f3cc-87b2‒4bf2-a572‒4175d1663f7e.html (dostęp 25.02.15).

[16] Kolejny komisarz ds. energii Niemiec, Günther Oettinger, pełniący ten urząd od 2010 r., oświadczył, że jest to ważny dla Unii projekt i błędem byłoby jego blokowanie. Dodał także, że gazociąg nie otrzyma żadnego unijnego dofinansowania (zob. np. http://www.wprost.pl/ar/228871/Nord-Stream-priorytetem-Unii/, dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[17] Zob. http://www.kommersant.ru/doc.aspx?DocsID=633868 (dostęp 25.02.15)

[18] Strony źródłowe wygasły.

[19] Zob. http://www.fbi.gov/wanted/topten/semion-mogilevich (dostęp 25.02.15). (W styczniu 2008 r. został aresztowany w Moskwie pod zarzutem oszustw podatkowych, a wkrótce potem zwolniony z aresztu – przyp. Kurhaus).

[20] Nie będzie odnóg Gazociągu Północnego do Wielkiej Brytanii i Holandii – oba te kraje w październiku 2014 r. w związku z sytuacją na Ukrainie oraz unijnymi sankcjami wycofały się z uczestnictwa w projekcie Nord Stream (http://m.wyborcza.biz/biznes/1,106501,16871073,Zaniechano_projektu_wydluzenia_Nord_Stream_do_Wielkiej.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[21] Zob. np. artykuł Carla Mortisheda w The Times z 5 lipca 2007 roku, http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/natural_resources/article2029023.ece (dostęp płatny).

[22] Niemcy energicznie lobbowały za tym, by Polska, choć pod pewnymi względami ewidentnie do tego nieprzygotowana, została przyjęta do Unii Europejskiej w pierwszej fazie rozszerzenia, już w 2004 roku.

[23] Na prośbę poprzedniego kanclerza Niemiec, Helmuta Schmidta, Stany Zjednoczone planowały rozmieścić w Europie wyrzutnie pocisków GLCM i Pershing z głowicami jądrowymi. Pomysł polegał na tym, by poprzez umieszczenie części amerykańskiego arsenału nuklearnego w Europie wzmocnić funkcję odstraszającą NATO i zneutralizować nieco groźbę ze strony zdecydowanie potężniejszych sił konwencjonalnych Układu Warszawskiego. Zanim jednak na początku lat 80. doszło do rozmieszczenia pocisków, niemiecka opinia publiczna o wiele bardziej obawiała się już samej broni jądrowej niż zagrożenia ze wschodu.

[24] W układzie zwanym Trójkątem Weimarskim.

[25] W 2013 roku wartość obrotów handlowych między Niemcami a Rosją wyniosła 76,5 mld euro (http://zmieniacunie.money.pl/niemcy;przedsiebiorcy;popieraja;sankcje;gospodarcze;przeciwko;rosji,64,0,1563968.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[26] W 2013 r. działało ich już przeszło 6000, zatrudniając 250 tys. osób (http://zmieniacunie.money.pl/niemcy;przedsiebiorcy;popieraja;sankcje;gospodarcze;przeciwko;rosji,64,0,1563968.html; dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[27] Zob. http://palm.newsru.com/finance/25apr2007/strabag.html (po rosyjsku; dostęp 25.02.15). W maju 2007 roku Oleg Deripaska nabył za 1,5 mld dol. udziały w kanadyjskiej firmie Magna, produkującej części samochodowe. Uważa się, że jest też właścicielem 5 proc. udziałów amerykańskiego koncernu General Motors.

[28] Pod koniec 2010 r. E.ON Ruhrgas sprzedał 3,5 proc. udziałów w Gazpromie; z tego 2,7 proc. zakupił rosyjski bank WEB, resztę sprzedano na wolnym rynku – przyp. Kurhaus.

[29] Zob. http://www.aktuell.ru/russland/wirtschaft/putin_schroeder_und_russland_auf_der_hannover_messe_1096.html (po niemiecku; dostęp 25.02.15).

[30] Zob. Ariel Cohen na http://www.heritage.org/Research/Europe/bg1980.cfm (dostęp 25.02.15).

[31] Kilka tygodni później Rosnieft próbował dokonać podobnej transakcji, oferując koncernowi Royal Dutch Shell dostęp do pola naftowego Siewiero-Komsomolskie w zamian za udziały w największym niemieckim kompleksie naftowym MIRO.

[32] Wobec zastrzeżeń Unii Europejskiej Rosjanie wycofali się z jego budowy. Zob. np. http://biznes.newsweek.pl/rosja-rezygnuje-z-budowy-gazociagu-south-stream-newsweek-pl,artykuly,352826,1.html (dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[33] http://www.rian.ru/economy/20070624/67725613.html (po rosyjsku; dostęp 25.0215).

[34] Zmieniło się to po wyborach w 2010 r., w których zwyciężył sojusz Fideszu i Chrześcijańsko-Demokratycznej Partii Ludowej (wygrał też wybory w 2014). Nowy szef węgierskiego rządu Viktor Orbán nie kryje swoich prorosyjskich sympatii; zob. np. http://wyborcza.pl/1,75248,17004488,Gazowy_sojusz_Orbana_z_Putinem__Monopol_Gazpromu_w.html (dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

[35] Zob. http://www.rian.ru/analytics/20070524/66054411.html (dostęp 25.02.15).

[36] Posunięcie to nie zaskoczyło zbytnio tych, którzy pamiętają poufałe stosunki między Austrią a Związkiem Radzieckim w czasach zimnej wojny, gdy Wiedeń był ulubionym terenem działań agentów bloku wschodniego. Po upadku komunizmu austriacka stolica równie ciepło przyjęła Rosjan poszukujących unikatowej w skali Europy usługi, jaką są anonimowe konta bankowe. Państwo austriackie, które do dziś posiada 31% akcji ÖMV, było pierwszym z krajów kapitalistycznych, który zdecydował się kupić gaz od Związku Radzieckiego.

[37] Strona źródłowa wygasła.

[38] Trudno wyjaśnić zachowanie niektórych liderów biznesu w stosunku do Rosji inaczej, niż przez pryzmat przyszłych korzyści. Szefowi zachodniego koncernu naftowego wystarczy dziś, że jego decyzja da się jakoś wyjaśnić – nie musi być słuszna – i zostanie przełknięta przez akcjonariuszy; liczy się tylko lukratywny kontrakt konsultingowy w rosyjskiej firmie, który czeka na niego zaraz po krótkiej kadencji na wysokim stanowisku.

[39] Zob. http://www.gecf.org/ (dostęp 25.02.15).

[40] Strona źródłowa wygasła.

[41] Ostatecznie do projektu przystąpiły i Total, i Statoil, przy czym ta ostatnia wycofała się w 2012 r.; prace nad wydobyciem utknęły w martwym punkcie; zob. http://www.ekonomia.rp.pl/artykul/951473.html (dostęp 25.02.15) – przyp. Kurhaus.

Rozdział 8

Pobrzękiwanie szabelką czy sprzedawanie szabelek? Prawda i fikcja w polityce zagranicznej Rosji

Na pierwszy rzut oka Rosja nadal jest wzbudzającym grozę mocarstwem militarnym. Ma jedną z największych na świecie armii, znakomite siły specjalne i niezwykle nowoczesne uzbrojenie. Na przykład torpeda Szkwał to podwodna rakieta, która przemieszcza się w gazowej kapsule wytworzonej przez specjalnie zaprojektowany stożek; wystrzeliwana z supercichego okrętu podwodnego jest jedną z nielicznych broni, które mogą zagrozić amerykańskiemu lotniskowcowi. Inną jest wzbudzający strach ponaddźwiękowy pocisk Moskit wystrzeliwany z okrętów. Nowy rosyjski system obrony powietrznej S-400 ma zasięg dwukrotnie większy niż amerykańskie rakiety Patriot. Topol-M to międzykontynentalny pocisk balistyczny (Intercontinental Ballistic Missile – ICBM) przenoszący kilka głowic jądrowych. W przeciwieństwie do swoich odpowiedników na paliwo płynne, które zwykle wystrzeliwane są z narażonych na zniszczenie silosów, ma system napędowy na paliwo stałe. Może być utrzymywany w stałym stanie gotowości i odpalany z dowolnego miejsca na ziemi. Rosja ogromnie zwiększyła budżet zaopatrzenia wojskowego: ostatnie dane mówią, że do 2015 roku na zakup uzbrojenia zostanie wydanych niemal 5 bln rubli (około 190 mld dol.). Wyznaczonym celem jest zastąpienie 45 proc. arsenału Rosji nowym sprzętem, ze szczególnym naciskiem na broń nuklearną dalekiego zasięgu. Poczesne miejsce zajmuje nowy pocisk balistyczny, odpalany z okrętów podwodnych, Buława oraz co najmniej pięćdziesiąt nowych rakiet Topol-M wystrzeliwanych z lądu.

Rosja z pewnością pręży swoje militarne muskuły jak nigdy wcześniej: latem 2007 roku wznowiła typowe dla zimnej wojny działania polegające na naruszaniu przestrzeni powietrznej państw zachodnich, żeby sprawdzić ich czujność. Początkowo wykonywała loty nad północnym Atlantykiem i Morzem Północnym, gdzie brytyjscy i norwescy piloci czasami latali tak blisko swoich rosyjskich przeciwników, że mogli ich prowokować, machając rozkładówką Playboya (w purytańskim systemie radzieckim nawet najłagodniejsze formy pornografii były zakazane). W sierpniu 2007 roku Rosja przestała kryć się z tymi działaniami, wysyłając dwa ciężkie bombowce Tupolew-95 z bazy przy granicy rosyjsko-chińskiej nad amerykańską bazę wojskową w Guam na środkowym Pacyfiku. To znowu obrazek znany z zimnej wojny, gdy te bombowce, konie robocze radzieckiego systemu lotniczego odstraszania nuklearnego, krążyły wzdłuż wschodniego wybrzeża Ameryki. Putin z dumą obwieścił, że Rosja może teraz pozwolić sobie na nieprzerwane utrzymywanie bombowców w powietrzu.

Ale nawet autorom thrillerów trudno sobie wyobrazić, że Kreml stanowi bezpośrednie zagrożenie militarne dla NATO. Pod względem całkowitych wydatków na obronność USA bije Rosję mniej więcej 25:1. Od zakończenia zimnej wojny arsenał nuklearny Rosji został daleko w tyle za amerykańskim, niegdyś głównym strategicznym przeciwnikiem. Większość rosyjskiej broni nuklearnej jest stara, wiele przekroczyło już planowany czas życia. Rosja ma największy na świecie zapas broni nuklearnej szacowany na 16 tys. głowic bojowych, który stanowi około połowę znajdujących się w połowie lat 80. na stanie Związku Radzieckiego 35 tys. Amerykanie mają mniejszy arsenał – 10 640 sztuk. Jednak większość amerykańskiej broni – 6390 sztuk – jest rzeczywiście gotowa do użycia. Poza taktyczną bronią nuklearną Rosja ma 3300–3400 strategicznych głowic nuklearnych. Ale brakuje jej nowoczesnych środków przenoszenia z lądu, morza i powietrza. Rosja zbudowała tylko jeden, z planowanych ośmiu, okrętów podwodnych klasy Borej – „Jurija Dołgorukiego”, który po 10 latach prowadzonych z przerwami prac został zwodowany w 2007 roku i ma zostać przekazany marynarce wojennej w 2008 roku. Ale podobnie jak pozostałe trzy ogromne atomowe okręty podwodne typu Tajfun, „Jurij Dołgoruki” nie będzie miał na pokładzie międzykontynentalnych pocisków balistycznych, dopóki pocisk Buława nie osiągnie sprawności bojowej. Jak dotąd 4 z 5 prób było nieudanych. I wcale nie jest oczywiste, czy podupadłe nuklearne zakłady zbrojeniowe Rosji będą w stanie wyprodukować je w wymaganej liczbie czy jakości.

Wyrzutnie pocisków Topol-M rzadko opuszczają swoje bazy, podobnie jak okręty podwodne z bronią jądrową, które przeważnie pozostają w portach. System wczesnego ostrzegania jest technologicznie przestarzały i dziurawy. Siły konwencjonalne znajdują się w jeszcze gorszym stanie. Na przykład rosyjska marynarka wojenna ma zaledwie 27 zdatnych do żeglugi okrętów nawodnych rozdzielonych na Morze Czarne, Flotę Północną, Morze Bałtyckie i Pacyfik. Ma tylko jeden lotniskowiec, zawodnego „Admirała Kuzniecowa”; chociaż planuje budowę kolejnych, nie ma nawet stoczni, która byłaby w stanie sprostać takiemu zadaniu. Prócz tego borykała się z modernizacją krążownika „Admirał Gorszkow”, który w 2004 roku sprzedała Indii, obiecując dostawę w 2008 roku. Obecnie jest mało prawdopodobne, żeby był gotowy przed 2011 rokiem[1]. Jeżeli Rosja rzeczywiście wróci na Morze Śródziemne, to jedynie z symbolicznymi siłami morskimi pozbawionymi ochrony z powietrza.

Kiedyś obawiano się, że Rosja może, atakując z zaskoczenia, wygrać wojnę z NATO. Teraz pytanie brzmi, czy Ameryka – przynajmniej teoretycznie – mogłaby zniszczyć cały arsenał nuklearny Rosji w pierwszym uderzeniu. Nikt w Waszyngtonie oczywiście tego nie planuje. Ale coraz większa słabość nuklearna Rosji wprawia Kreml w stan niepokojącego roztrzęsienia. To, co pozostało z potęgi militarnej Rosji, ma dwojakie znaczenie. Może przeważyć szalę w innych konfliktach, gorących czy zimnych, albo dzięki głównie symbolicznej obecności, albo dzięki sprzedaży broni. Po drugie, pozwala Kremlowi wywierać wrażenie: w już zakończonych rozmowach o kontroli zbrojeń, w rozmowach, które NATO chce wznowić i w rozmowach o systemach obronnych, które mają dopiero zostać rozmieszczone.

Sprzedaż broni szybko rośnie. Jednym z pierwszych posunięć Putina po objęciu władzy było utworzenie silnej państwowej firmy eksportującej broń – Rosoboronexportu[2]. Od tamtego czasu sprzedaż broni przez Rosję zwiększyła się o ponad 70 proc., co sprawiło, że stała się drugim, po Ameryce, największym eksporterem broni na świecie. Ta tendencja się nasila: w 2006 roku wartość zamówień niemal się podwoiła, osiągając 30 mld dol. Głównym odbiorcą były jak dotąd Chiny, po nich Indie. Na przykład w 2006 roku na Chiny przypadała połowa rosyjskiej sprzedaży broni wartości 6 mld dol. Nową tendencją jest jej sprzedaż krajom nienawidzącym Zachodu. Bogata w ropę Wenezuela kupiła rosyjską broń o wartości 3 mld dol., m.in. 53 śmigłowce wojskowe i 24 zaawansowane myśliwce odrzutowe Suchoj Su-30. Obecnie planuje zakup napędzanych silnikami diesla okrętów podwodnych typu Projekt 636[3] z opcją zakupu później czterech kolejnych w wersji zmodernizowanej. Rosja sprzedaje również nowoczesne pociski przeciwpancerne i przeciwlotnicze Syrii, co stanowi dopełnienie intensywnej wojskowej współpracy wywiadowczej z tamtejszym reżimem. Sprzedała Iranowi 29 rakiet krótkiego zasięgu Tor, które mają bronić zbudowanego przez Rosję reaktora jądrowego Bushehr. Negocjuje sprzedaż bardziej nowoczesnego systemu obrony powietrznej S-300 i może pomóc Iranowi stworzyć własną wersję „Szkwału” – co może mieć fundamentalne znaczenie w morskiej konfrontacji z Ameryką w Zatoce Perskiej. Rosja sprzedała broń ręczną i inne elementy wyposażenia Sudanowi, które w części były użyte w Darfurze. Przed wojną w Iraku wykorzystywała Białoruś, żeby potajemnie sprzedawać systemy obrony powietrznej Saddamowi Husajnowi i szkolić irackich techników w ich obsłudze. Wraz z innymi dostawcami broni, Rosoboronexport dostała z tego powodu zakaz prowadzenia działalności w Ameryce.

Towarzysząca takiemu handlowi retoryka sprawia wrażenie, jakby pochodziła wprost z radzieckiego podręcznika. Na kilka zaledwie dni przed wizytą, jaką latem 2007 roku złożył Bushowi w stanie Maine, Putin gościł prezydenta Wenezueli Cháveza, który wezwał do „ogólnoświatowej rewolucji” przeciwko amerykańskiej „tyranii”. Jego pełne uwielbienia uwagi kierowane do Putina przywodziły na myśl hołdy składane przez przywódców radzieckich sojuszników składających wizyty w Moskwie w czasach zimnej wojny. Następnie odwiedził Białoruś i Iran. Takie posunięcia drażnią NATO i jego aliantów i są złowieszczym znakiem tego, co jest dla Kremla naprawdę ważne. Ale jeszcze nie doprowadziły do zmiany strategicznej równowagi. Mnóstwo rzeczy martwi amerykańskich strategów wojskowych, rosyjskie rakiety są tylko jedną z nich i wcale nie znajdują się na czele listy. Nawet ogromny wzrost nakładów na obronę przez wiele lat nie doprowadzi kompleksu militarno-przemysłowego Rosji do najwyższego poziomu, jaki miał w epoce radzieckiej. Wspaniały projekt to jedno, wdrożenie go do masowej produkcji – to zupełnie coś innego. Niemal dwa dziesięciolecia zaniedbań i złego zarządzania oznaczają, że zakłady zbrojeniowe Rosji odczuwają brak ludzi i wyposażenia, koniecznych w przemyśle zbrojeniowym na najwyższym światowym poziomie, czy to na eksport, czy na użytek wewnętrzny. Pracownicy się starzeją, brakuje niezbędnej bazy podwykonawców, a umiejętności od czasów radzieckich gwałtownie zmalały. Ostatni prototypowy myśliwiec rosyjski, należący podobno do „piątej generacji” SU-47 Bierkut (Orzeł przedni), wywołuje westchnienia zachwytu na zagranicznych pokazach lotniczych – ale jest tym, czym jest: prototypem w jednym egzemplarzu. Jak w wielu sprawach, Rosja nadal żyje z błyskotliwości z poboru i upartych poświęceń przeszłości. Znaczną część sprzedaży broni stanowi wyprzedaż zakurzonego sprzętu z epoki radzieckiej, opatrzonego nalepką „nowy”. Rosja oferuje sprzedaż broni, która jest toporna, sprawdzona i tania, a nie szczytowe osiągnięcia wyrafinowania technologicznego. Klienci na wyrafinowaną broń chcą pewnego serwisu, a Rosja nie jest w stanie go zapewnić.

Sprzedaż technologii nuklearnych to inna sprawa. Utrzymują się pogłoski, że Rosja nie tylko dostarczyła Irakowi broń masowej zagłady, ale też przed atakiem amerykańskim wywiozła ją przez Syrię. Obecnie podobne plotki głoszą, że Rosja pomaga Iranowi nie tylko w rozwijaniu publicznie znanej cywilnej technologii nuklearnej, ale też we wzbogacaniu uranu i innych pracach koniecznych do zbudowania głowic jądrowych. Trudno jednak zrozumieć, co Rosja mogłaby zyskać na sprzedaży broni masowej zagłady nieprzewidywalnym dyktatorom. Bardziej prawdopodobne jest to, że Kremlowi sprawia przyjemność sugerowanie, iż może sprzedać przerażającą broń wrogom Ameryki niż to, że faktycznie to robi. Nie wywierając na Iran presji, aby zrezygnował ze swoich planów wzbogacania uranu, Rosja wstrzymała dostawy paliwa jądrowego do tego kraju do czasu, aż ten dojdzie do porozumienia z Międzynarodową Agencją Energii Atomowej.

Tak samo – dąsy, groźby i groźne tendencje niż bezpośrednie niebezpieczeństwo – jest z planowanymi amerykańskimi bazami antyrakietowymi w Europie oraz z traktatem o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie. Rosja wyraża zdecydowany sprzeciw wobec tych pierwszych, oświadczając, że w razie konieczności może wymierzyć swoją broń nuklearną w kraje europejskie zaangażowane w ów projekt. I dała do zrozumienia, że chce się wycofać z tego ostatniego – niezwykle istotnego porozumienia podpisanego w listopadzie 1990 roku, w czasie, gdy Układ Warszawski już się rozpadał. Żaden z tych sporów nie jest tym, czym się wydaje. Jak widać, gdy spojrzy się na globus, amerykańskie bazy (rakiet przechwytujących w Polsce i baza radarowa w Czechach) kierują się przeciwko pociskom Iranu, nie Rosji. Gdyby ta ostatnia chciała przeprowadzić uderzenie nuklearne na Amerykę, najmniej prawdopodobna trajektoria lotu rakiet przebiegałaby nad Europą Środkową (trasa nad Arktyką i północnym Atlantykiem byłaby dużo bardziej sensowna). Dziesięć rakiet przechwytujących, gdy zostaną już zainstalowane, może dać irańskiemu reżimowi do myślenia. Nie miałyby natomiast wpływu na dużo większy potencjał nuklearny Rosji.

Amerykańscy uczeni wojskowi wyjaśniali to wiele razy swoim rosyjskim kolegom, przeprowadzając co najmniej dziesięć szczegółowych prezentacji technicznych, pełne informacje otrzymała m.in. rada NATO-Rosja, ale nie udało się złagodzić wściekłego sprzeciwu Kremla wobec tego planu. Jak zauważa amerykański uczony Stephen Blank[4]: „W zajmowanym przez Rosję stanowisku pełno jest sprzeczności”. Po pierwsze, Kreml miałby dobry argument w rozmowach dotyczących innych zagadnień kontroli zbrojeń, których administracja amerykańska nie chce na poważnie dyskutować. W szczególności odrzuciła propozycje Kremla zawarcia trzeciego Traktatu o redukcji zbrojeń strategicznych (START-3), zastępującego START-1, którego ważność wygasa w 2009 roku. Strategiczny unilateralizm w sprawach nuklearnych jest nie tylko nierozsądny, jest groźny. Same próby zwiększenia wiarygodności odstraszania nuklearnego Ameryki zwiększają poczucie niepewności gdzie indziej i skłaniają inne państwa do przyjęcia poglądu, że broń nuklearna jest najlepszym sposobem prowadzenia wojny. Ale argumenty Rosji w sprawie obrony rakietowej są o wiele słabsze. Kreml zarówno narzeka, że nowy system zagraża jego bezpieczeństwu, jednocześnie przechwalając się, że jego rakiety są tak technologicznie zaawansowane, że ów system nie stwarza żadnego niebezpieczeństwa. Po drugie, jedynymi krajami, które rzeczywiście mogą uderzyć na Rosję rakietami średniego zasięgu, są tak zwani przyjaciele Kremla – Iran i Chiny. Po trzecie, kraje te mają tę możność wyłącznie dzięki rosyjskiej technologii i pomocy. Jeżeli Rosja faktycznie podejmie, jak to nazywa, „adekwatne” kroki przeciwko nowym amerykańskim instalacjom obronnym, wymierzając w nie swoje rakiety, być może coś takiego wystarczy też zrobić przeciwko znacznie niebezpieczniejszemu potencjalnemu zagrożeniu ze strony zbrodniarzy i konkurentów w Iranie, Korei Północnej, Pakistanie i Chinach.

Co jeszcze dziwniejsze, Rosjanie i nie tylko oni mają ogromne wątpliwości, czy ten rakietowy system obronny, a tak naprawdę jakikolwiek przewidywalny system, będzie działał. Skala trudności technicznych przypomina tę, gdy się chce trafić kulą w kulę. Tutaj mamy do czynienia z błędem w rozumowaniu: jeśli zbrodnicze państwo będzie na tyle szalone, żeby w ogóle użyć broni nuklearnej, to czy powstrzyma je niewielka szansa, iż jego rakiety mogą zostać przechwycone? Czy takie państwo nie starałoby się raczej przemycić urządzenia nuklearnego do kraju docelowego i zdetonować je w akcie podobnym do terroryzmu, niż zadawać sobie ogrom trudu, żeby dostarczyć je tam za pomocą ICBM? To silne argumenty. Być może następna generacja rakietowych systemów obrony będzie tania i skuteczna. Ale na razie jedynymi pewnymi wygranymi rozwoju planowanego systemu są firmy z amerykańskiego kompleksu wojskowo-przemysłowego. Jeżeli amerykańscy politycy, których kampanie firmy te finansują, są naiwni, cierpią na paranoję albo są w wystarczającym stopniu skorumpowani, żeby obsypać je deszczem miliardów dolarów z podatków, to dlaczego miałoby to przeszkadzać Rosji? Również przypuszczalny środek zaradczy Kremla, czyli ponowne wymierzenie rakiet w państwa europejskie, nie ma zbyt wiele sensu. Wpływ na równowagę strategiczną ma liczba rakiet, wielkość ich głowic bojowych, zasięg i wykrywalność, a nie cele, w które są wymierzone. Zmiana celów to kwestia kilku minut pracy na komputerze. Ma to, co prawda, potężny efekt symboliczny, ale w praktyce niemal zupełnie pozbawione jest znaczenia. W rzeczywistości spór ten osiąga taką temperaturę, ponieważ ma wymiar całkowicie polityczny i niemal się nie łączy z poważnymi kwestiami strategii nuklearnej.

Na pierwszy rzut oka Rosja jest poirytowana tym, że Ameryka umieszcza cokolwiek ważnego w byłych radzieckich państwach satelickich. To łamie zobowiązania, twierdzi Kreml, przyjęte, gdy rosyjskie wojska opuszczały je na początku lat 90. XX wieku. Jednak prawdziwy argument Kremla jest inny i bardziej subtelnej natury, który nabiera zatrważającej skuteczności w kwestiach takich jak ta. Plan obrony rakietowej jest bardzo niepopularny w Europie5. Zachodni Europejczycy postrzegają go jako jak zawsze źle pomyślany, za to wysoko zaawansowany technologicznie akt wymachiwania szabelką przez globalne supermocarstwo. Nawet Czesi i Polacy nie witają nowych baz z życzliwością. Jak dotąd praktyczny efekt jest taki, że kategoryczna prośba Ameryki i brak jakiejś oczywistej marchewki, żeby wynagrodzić jej sojuszników za wiążące się z nią ryzyko, zraziły opinię publiczną nawet w tych dwóch krajach, najmocniej zaangażowanych w regionie w sojusz atlantycki. Wszczynając całą tę awanturę, nawet formułując puste groźby oparte na najbardziej pokrętnej logice, Rosja zbliża się do swej strategicznej nagrody, która była celem Kremla od rozpoczęcia ostatniej zimnej wojny: do podziału potężnego niegdyś sojuszu atlantyckiego.

Środki, by ów cel osiągnąć, już są. Spoiwo, które przez cztery dziesięciolecia łączyło interesy Europy i Ameryki, miało dwa składniki: europejski strach przed Związkiem Radzieckim oraz amerykańskie przekonanie, że los Europy ważny jest też po drugiej stronie Atlantyku. Dwukrotnie w ubiegłym wieku Ameryka stała z boku, gdy rozpoczynała się walka w Europie, i dwukrotnie musiała interweniować, niechętnie i ponosząc ogromne koszty, pod jej koniec. Powojenna myśl strategiczna opierała się na założeniu, że lepiej byłoby więcej tego błędu nie popełnić. Po upadku komunizmu obie te składowe osłabły. Kraje europejskie nie czuły się już zagrożone militarnie przez Rosję, Ameryka zaś dostrzegała pilniejsze zagrożenia gdzie indziej: głównie Chiny i – po 11 września – wojna z terroryzmem. Ani w jednym, ani w drugim przypadku Europa nie wyglądała na szczególnie przydatnego sojusznika. W rzeczywistości często sprawiał on wrażenie niewdzięcznika. Z tego punktu widzenia największa wartość rakietowego systemu obronnego jest natury symbolicznej: pokazuje on, że europejscy sojusznicy Ameryki nadal są cenieni i użyteczni. Ale i na odwrót: sprzeciw wobec tego planu był propagandowym prezentem dla antyamerykańskich polityków, jak Europa długa i szeroka. „Amerykanie niezdarnie prowokują Rosję i wystawiają na szwank nasze bezpieczeństwo” – dowodzą. To izoluje proamerykańskich polityków, którzy zgodzili się przyjąć te instalacje.

Sojusznicy Ameryki już są narażeni z powodu katastrofalnej klęski wojny administracji Busha w Iraku. Z powodów zarówno zasadniczych, jak i praktycznych byłe państwa komunistyczne znalazły się wśród najwierniejszych sprzymierzeńców Ameryki w Iraku. Usunięcie brutalnego dyktatora i likwidacja jednopartyjnego państwa, które stworzył, było nośnym powodem. Przyłączenie się do „koalicji chętnych” stanowiło nie tylko dobry sposób, by okazać Ameryce wdzięczność za jej poparcie dla rozszerzenia NATO, ale i by podkreślić fakt, iż państwa postkomunistyczne nie tylko korzystają z bezpieczeństwa, ale też na jego rzecz pracują. Ta dobra wola i lojalność zostały wyczerpane i nadużyte, w większości krajów niemal do cna – dla żałośnie małego efektu. Politycy, którzy poparli wojnę, teraz nie wyglądają zbyt mądrze. Ci, którzy popierali krytyczne uwagi Rosji, zyskali potwierdzenie, że mieli słuszność. Dodatkową, szczególnie szkodliwą kwestią jest przypuszczalna współpraca Polski i Rumunii, a być może innych państw, przy „wydobywaniu” przez CIA zeznań z podejrzanych o terroryzm za pomocą tortur6. Gdyby Kreml sam pisał scenariusz, trudno byłoby mu znaleźć lepszą fabułę: po wojnie pełnej chciwości, brutalności i niekompetencji Ameryka próbuje teraz umieścić w Europie niepopularny, przerażający, zaawansowany technologicznie system obronny, mimo sprzeciwów niemal wszystkich zainteresowanych. Jaka mogłaby być lepsza ilustracja głęboko zakorzenionej nieuczciwości w stosunkach transatlantyckich? Gdy we wrześniu 2007 roku Putin powiedział, że Europa powinna zrezygnować ze swojej „niemądrej” solidarności atlantyckiej i skupić się na poprawie stosunków z Rosją[7], zaskakujące było to, że nie podniósł się niemal żaden głos krytyki.

W postępowaniu władz rosyjskich w kwestii kontroli zbrojeń może brakować wojskowej logiki, ale ma ono głębokie, choć ukryte skutki polityczne. Traktat o siłach konwencjonalnych w Europie, kamień węgielny rozmów o redukcji sił konwencjonalnych pod koniec dawnej zimnej wojny, miał skutki praktyczne, gdy obydwa supermocarstwa posiadały wówczas wielkie, sprawne siły konwencjonalne w Europie. Teraz ma on wartość głównie symboliczną: siły amerykańskie, kiedyś liczące 600 tys. żołnierzy, zmalały do 60 tys. Kreml całkowicie się wycofał z krajów europejskich leżących na zachód i południe od niego. Traktat nie nakłada żadnych istotnych ograniczeń na potencjał militarny Rosji. W swojej europejskiej części może mieć 6400 czołgów, 11 480 pojazdów opancerzonych, 6415 dział, 3450 samolotów bojowych i 890 uzbrojonych śmigłowców. W każdym razie Rosja i tak ma mniej sprzętu niż narzucone górne limity, zwykle sporo mniej. Gdy Rosja faktycznie potrzebowała więcej wojsk, w czasie wojen w Czeczenii, o wiele przekraczała regionalne limity, wywołując jedynie przyciszone protesty. W 1999 roku limity te zmieniono, pod warunkiem (jak twierdzi Zachód), że Rosja wycofa swoje pozostałe wojska z Mołdawii i Gruzji. Nie zrobiła tego. Następnie w 2005 roku, po latach przeciągania sprawy, Rosja nagle zgodziła się wycofać swoje wojska z Gruzji, z wyjątkiem bazy sił „pokojowych” w Abchazji. Nadal utrzymuje bazę w Naddniestrzu, częściowo by chronić tamtejszy separatystyczny reżim, a częściowo by zagwarantować sobie na niego wpływ.

Mimo znikomego znaczenia traktatu o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, jest on przedmiotem długotrwałych sporów politycznych. Z powodu powolnego wycofywania się Rosji z Gruzji i Mołdawii kraje zachodnie, które podpisały ten traktat, odmówiły jego ratyfikacji. Rosja twierdzi, że uważa to za ogromnie irytujące. Putin narzekał też, w przemówieniu do parlamentu rosyjskiego w 2007 roku, że Zachód „zwiększa liczebność sił zbrojnych w bezpośredniej bliskości granic Rosji”[8]. Prawdą jest, że na mocy traktatu siły zbrojne nowych członków NATO, takich jak Estonia, są uważane – co dziwne – za rosyjskie, ale te armie są tak małe, że nie mają żadnego istotnego wpływu na całkowitą liczbę żołnierzy.

Jedynymi nowymi czynnikami są logistyka i bazy szkoleniowe, które Ameryka tworzy w Bułgarii i Rumunii oraz (planowane) rakietowe instalacje obronne. Żadne z nich nie są wymierzone przeciwko Rosji: w rzeczywistości potencjał sił konwencjonalnych w Europie jest tak zmniejszony i przeciążony, że jest wątpliwe, aby NATO było w stanie przeprowadzić decydującą operację w Europie Wschodniej, nie mówiąc już o ofensywie przeciwko Rosji. Jednym słowem, żaden z argumentów Rosji nie wytrzymuje analizy. Nieratyfikowanie traktatu o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie (Treaty on Conventional Armed Forces in Europe – CFE) pozostaje dla Kremla drobną dyplomatyczną niedogodnością, ale tylko dlatego, że uwypukla dość kłopotliwy fakt, że Rosja popiera dwa nielegalne reżimy. Co więcej, praktyczne kroki, których podjęciem grozi, są równie bezpodstawne jak argumenty. W traktacie tak naprawdę nie istnieje żaden zapis umożliwiający wprowadzenie planowanego „moratorium” ogłoszonego przez Putina w kwietniu 2007 roku[9]. Faktycznie, możliwe jest wycofanie się z niego, o czym należy poinformować ze 150-dniowym wyprzedzeniem. Ta informacja powinna zawierać opis „nadzwyczajnych okoliczności”, które były przyczyną podjęcia tego kroku; do czasu zakończenia tego 150-dniowego okresu, występująca strona musi przestrzegać traktatu[10]. Nie jest pewne, czy Putin zdawał sobie z tego sprawę, czy też uzyskał właściwą poradę prawną specjalistów od prawa międzynarodowego. Na zwołanej nagle konferencji stron traktatu w czerwcu 2007 roku w Wiedniu Rosja ponowiła żądanie, żeby wszystkie strony traktatu ratyfikowały go do 1 lipca 2008 roku. Jak się można było spodziewać, zachodni sygnatariusze jedynie powtórzyli swoje żądanie, żeby Rosja najpierw zakończyła proces wycofywania wojsk z Mołdawii i Gruzji. „Podział w NATO” zapowiadany przez kontrolowaną przez Kreml prasę nigdy się nie dokonał. Ani obiecywany prezydencki dekret w sprawie moratorium. Inspekcje wojskowe państw NATO w ramach traktatu, których wpuszczenia początkowo odmawiano, powołując się na „niemożliwe do przezwyciężenia” trudności, teraz otrzymały zielone światło.

Dlaczego zatem Putin robi teraz takie zamieszanie? Częściowo dlatego, że CFE był tak niepopularny wśród radzieckich (a potem rosyjskich) generałów, którzy uważali go za skodyfikowany odwrót z ciężko wywalczonego przyczółka w Europie Środkowej. A zatem mówienie o jego podarciu jest symbolicznym gestem w ich stronę. Co ważniejsze, jeżeli Rosja ostatecznie się wycofa, nie będzie już podlegać ustanowionym przez traktat upomnieniom, kontrolom ani inspekcjom. To będzie oznaczało, że może koncentrować wojska przykładowo na granicy z Gruzją czy Estonią, i nie będzie musiała wyjaśniać, co robi i dlaczego. W najgorszym przypadku może to być pierwszy etap interwencji wojskowej w którymś z tych krajów. Jest to nieprawdopodobne w przypadku Estonii, członka NATO, ale można sobie wyobrazić sztucznie rozdmuchany konflikt pomiędzy Gruzją i Południową Osetią, Abchazją albo obydwoma tymi regionami. Jak cierpko zauważa Paweł Felgenhauer, najsłynniejszy rosyjski niezależny analityk wojskowy: „To zmniejszy transparentność i zwiększy wzajemną podejrzliwość w Europie – będzie to atmosfera bardzo przypominająca tę, jaka panuje na Kremlu Putina”.

Odstąpienie od CFE toruje też drogę do wycofania się Rosji z innego fundamentalnego porozumienia w sprawie kontroli zbrojeń z okresu dawnej wojny – Układu o całkowitej likwidacji pocisków rakietowych średniego i pośredniego zasięgu (Treaty on Intermediate Range Nuclear Forces – INF). W lutym 2007 roku Putin oznajmił, że „nie służy [traktat] już interesom Rosji”, a szef sztabu generalnego Rosji generał Jurij Bałujewski dodał, że jeżeli Ameryka będzie się upierać przy planach obrony rakietowej, Rosja może się wycofać z INF[11]. Pozwoliłoby to Rosji rozwijać rakiety nuklearne pośredniego zasięgu i wymierzyć je w Europę. To zaś doprowadziłoby do kolejnego pogorszenia stosunków transatlantyckich. Ameryka mogłaby zaoferować rozmieszczenie w Europie własnych rakiet nuklearnych, ale podobnie jak w latach 80., wywołałoby to gwałtowne protesty działaczy „pokojowych”. Jednak bez amerykańskiego nuklearnego parasola ochronnego bezpieczeństwo Europy byłoby jeszcze bardziej niepewne. Bez stacjonujących w Europie sił nuklearnych przyszłej administracji amerykańskiej trudno byłoby dowodzić, że w ogóle musi utrzymywać jakiekolwiek wojska na kontynencie. To bardzo odpowiadałoby Kremlowi.

Podobnie jak obrona rakietowa i traktat CFE, trzecią poważną kwestią europejskiego bezpieczeństwa dla Rosji jest Kosowo, scena jedynej militarnej konfrontacji wojsk NATO i Rosji od zakończenia zimnej wojny. Doszło do tego w 1999 roku, po wycofaniu się wojsk serbskich z Kosowa wskutek nalotów NATO, które miały zmusić Milošewicia do zaprzestania prześladowań albańskojęzycznej ludności tej prowincji. Dwustu rosyjskich żołnierzy z międzynarodowych sił pokojowych w sąsiedniej Bośni ruszyło pospiesznie, by zająć lotnisko w stolicy Kosowa, Prisztinie. Zdarzenie to nadal spowija mgła tajemnicy. Rosja najwyraźniej planowała wykorzystać to lotnisko do przetransportowania drogą powietrzną większej liczby żołnierzy, ale Ukraina i Węgry, reagując szybko na prośby Zachodu, odmówiły prawa przelotu nad swoim terytorium samolotom rosyjskim. Nadal nie jest jasne, czy posunięcie to zostało zatwierdzone przez Jelcyna i jego ministra obrony, czy też był to akt buntu przeciwko nim, a być może część większego planu.

W każdym razie od tamtej pory Rosja z zadowoleniem pozwoliła, żeby Zachód pił piwo, którego sam sobie nawarzył. Kosowo, formalnie obszar pod międzynarodowym protektoratem, jest źle rządzonym schronieniem dla zorganizowanej przestępczości, niezdolnym lub niechcącym bronić praw pozostającej tam serbskiej mniejszości. Niepodległość może być sposobem zmuszenia kosowskich przywódców do zmierzenia się ze spoczywającymi na nich obowiązkami. Serbia mówi, że nie uzna ani nie zaakceptuje niepodległości prowincji, którą uważa za historycznie serbską i gdzie prawa Serbów są zagrożone. Pewnym rozwiązaniem mógłby być podział, ale zostało ono odrzucone przez społeczność międzynarodową, która obawiała się, że może wywołać kolejne walki. Ameryka chce przyspieszenia. Obawia się, że jeśli świat zewnętrzny nie uzna Kosowa, straci zdolność wpływania tam na przebieg wydarzeń. UE zasadniczo to popiera, chociaż niektóre kraje wyłamały się z szeregu i zajęły silnie proserbskie stanowisko. Wysłannik UE Martti Ahtisaari przedstawił pomysłowy plan, który daje Kosowu warunkową państwowość pod międzynarodowym nadzorem. Został on zmodyfikowany, żeby uwzględnić zastrzeżenia Rosjan, i wydłużał okres, w jakim Serbowie i Kosowarzy mogli starać się dojść do porozumienia. A jeśli im się nie uda? Rosja stwierdza beznamiętnie, że będzie to tylko argument na rzecz porozumienia możliwego do przyjęcia przez obie strony. To praktycznie daje Serbom prawo weta. Jeżeli Zachód zignoruje rosyjskie zastrzeżenia i będzie próbował przeprowadzić na siłę plan Ahtisaariego przez Radę Bezpieczeństwa ONZ, Rosja go zawetuje. Doszło do impasu: niszczącego dla Europy, ale wygodnego zarówno dla Kremla, jak i dla jego serbskich sojuszników. Uwaga nieuchronnie skupi się na tym, czego Rosja może zażądać w zamian: być może, żeby Zachód przymknął oko i zgodził się, jednorazowo, na specjalny układ z Mołdawią? A może Rosja chce, żeby sojusznicy Gruzji powiedzieli jej, żeby zapomniała o odzyskaniu Osetii Południowej i Mołdawii?

Głównym celem może być po prostu chęć zrobienia wrażenia twardego gracza. W latach rządów Jelcyna, Rosja usilnie starała się przekonać serbskiego twardziela Miloševicia, żeby dał sobie spokój. Wielu Rosjan uważa to teraz za błąd. Nikt nie powinien już dłużej traktować dobrej woli Rosji jak czegoś oczywistego i danego. Po drugie, rosyjskie nieprzejednanie zwykle ma paradoksalny skutek – sprawia, że bezstronni Europejczycy pospiesznie szukają „kompromisu”. To z kolei wywiera presję na tych, którzy w dalszym ciągu popierają pierwotną politykę w sprawie niepodległości Kosowa – głównie Amerykę i jej najbliższych sprzymierzeńców. Krótko mówiąc, im dłużej trwa ten impas, tym lepiej dla Kremla. Ale wspólnym mianownikiem tych trzech sporów, o obronę rakietową, o traktat CFE i o Kosowo, jest to, że dają one Kremlowi pretekst do gniewnych wypowiedzi, złego zachowania i prób podzielenia Europy i Ameryki. Najbardziej interesującym pytaniem jest to, dlaczego taka polityka jest w ogóle potrzebna.

Rosja usunęła ze swojej polityki trzy atrybuty radzieckie: mesjanistyczną ideologię, nagą siłę militarną i imperatyw terytorialnej ekspansji. Zamiast tego pojawia się pomysł utrzymania kursu biznesowego; jak ujmuje to Dmitrij Trenin, mający dobre kontakty ekspert w sprawach polityki zagranicznej: „Biznesem Rosji jest biznes”[12]. Ma to szczególną wagę, dowodzi, ponieważ ludzie, którzy rządzą Rosją, są również jej właścicielami. Wprowadzenie na światowe rynki energii nowych wielkich producentów czy znalezienie klientów na rosyjską broń i surowce jest dużo bardziej interesujące niż niuanse bliskowschodniego procesu pokojowego czy niemające końca nieszczęścia na Bałkanach. Jednym słowem, zła polityka jest zła dla biznesu. Kapitalizm jeszcze bardziej integruje Rosję ze światem zewnętrznym i z pewnością sprawia, że maleje, a nie wzrasta prawdopodobieństwo konfliktów politycznych. Co się więc dzieje? Wyjaśnienie Kremla jest następujące. Zachód traktuje Rosję przedmiotowo, bierze koncesje, a w zamian oferuje tylko afronty. Rosja zrezygnowała z radzieckiego imperium w Europie Wschodniej pod ściśle sformułowanym warunkiem, że NATO nie rozszerzy się na kraje wchodzące niegdyś w skład Układu Warszawskiego. A to się właśnie stało. Będąc jak najdalej od zakończenia działalności czy pozostawania ostatecznie organizacją na rzecz bezpieczeństwa, NATO zaczęło przeprowadzać operacje ofensywne po raz pierwszy w swojej historii, interweniując w byłej Jugosławii, gdzie przeprowadziło naloty bombowe na Serbię, tradycyjnego sojusznika Rosji. To oziębłe traktowanie w latach 90. zniechęciło ludzi o nastawieniu prozachodnim na Kremlu Jelcyna. Teraz, przynajmniej w oczach części Rosjan, Zachód potraktował Putina równie podle. W 2006 roku były doradca Kremla Aleksandr Wołoszyn, udał się z półoficjalną misją w celu wyjaśnienia powodów rozczarowania Rosji amerykańskimi decydentami i przedstawił w zarysie dokonania Putina od 11 września 2001 roku. Chodziło m.in. o propozycję bezprecedensowej współpracy służb wywiadu i bezpieczeństwa przeciwko wojującemu islamizmowi, zamknięcie dwóch najważniejszych baz zamorskich odziedziczonych po Związku Radzieckim[13] i zgodę na korzystanie przez Amerykę z baz lotniczych w Azji Środkowej w celu wsparcia ataku na talibów w Afganistanie. Wszystko to, dowodził Wołoszyn, naraziło Putina na ostrą krytykę ze strony kremlowskich jastrzębi. Zapewniał ich, że śmiały gest w stronę Ameryki zaprocentuje. Natomiast Ameryka dalej ingerowała w sprawy na rosyjskim podwórku, wzniecając powszechne rewolucje na Ukrainie i w Gruzji, wprowadzając państwa bałtyckie do NATO i planując nowe bazy w Europie Wschodniej.

Te argumenty do niczego nie doprowadziły. Chociaż Kreml z uporem twierdzi, że rozszerzanie NATO jest okrążaniem, trafniejsze będzie stwierdzenie, że Rosja umyślnie odcięła się od głównego nurtu europejskiego. Szwajcaria i Austria też są całkowicie otoczone przez członków NATO, ale nie martwią się tym, że są okrążone. NATO w rzeczywistości zrobiło dość mało – za mało w opinii niektórych jego członków – żeby przeciwstawić się prężeniu muskułów przez Rosję. Większość nowych członków jest militarnie słaba i z trudem stara się wypełnić swoje zobowiązania wobec NATO. Praca sojuszu we wschodniej Europie koncentruje się głównie na wzmacnianiu zdolności jego członków do współpracy poprzez wspólne ćwiczenia i siły pokojowe. Prawda jest taka, że póki Kreml będzie z uporem widział w NATO wroga, będzie to wzmacniało argumenty na rzecz wprowadzania narażonych na atak byłych krajów komunistycznych do sojuszu. Na początku lat 90. nie było tego w porządku dnia. Wstąpienie do NATO było przez potencjalnych aplikantów uważane za zbyt kosztowne, a przez decydentów NATO za zbyt destabilizujące. Ale wydaje się, że Rosja nigdy nie rozumiała, dlaczego jej byłe państwa satelickie mogą się niepokoić o swoje bezpieczeństwo. Zgłaszając głośne protesty, że powiększenie NATO jest prowokacyjne i „niedopuszczalne”[14] (ulubione słowo w słowniku rosyjskiej dyplomacji), Kreml sprawił, że pragnienie krajów aplikujących stało się tym silniejsze i pilniejsze; stało się też czymś absolutnie niemożliwym z moralnego punktu widzenia, żeby istniejący członkowie NATO odwrócili się do nich plecami. Kremlowi taki rozwój sytuacji może się nie podobać, ale winić za to może tylko siebie.

Niektórzy na Zachodzie mogą czuć się trochę urażeni tym, że ich poparcie dla bezpieczeństwa, wolności i sprawiedliwości w byłych krajach komunistycznych oraz próby zapobieżenia ludobójstwu w Bośni i Kosowie zbywa się, lekceważąco uznając je za nic innego, jak za egoistyczną geopolitykę. Wydaje się jednak, że takie argumenty nie mają żadnego wpływu: w 2006 roku Putin najwyraźniej uznał, że bezcelowe byłyby próby utrzymania ciepłej przyjaźni z Zachodem. Zamiast tego Rosja będzie musiała odzyskać szacunek przez twarde słowa i działania. To wiązało się z pewnym ryzykiem. Obecnie Rosja w bogatym uprzemysłowionym świecie jest postrzegana coraz bardziej jako państwo autorytarne, które zadaje się z międzynarodowymi pariasami. Po drugie, strach przed Rosją może wzmocnić więzi łączące świat euroatlantycki. Po raz pierwszy od zakończenia dawnej zimnej wojny można teraz dowodzić, że w obliczu zagrożenia ze strony Rosji, Ameryka i Europa potrzebują siebie nawzajem. Ale wodzireje na Kremlu widzą to inaczej. Twierdzą, że świat się zmienia: Ameryka i Europa mogły głęboko ochłodzić stosunki z Rosją, ale dużo większe państwa, takie jak Indie, Brazylia, Meksyk i Indonezja, wszystkie szanowane za wolność i praworządność, tego nie uczyniły. Ameryka może i jest teraz bogata, ale kraje rozwijające się, gdzie Rosja jest dużo bardziej popularna, mają lepsze perspektywy. Amerykańska hegemonia, krótko mówiąc, skończyła się.

Podobnie tylko z tego powodu, że Ameryka nadal jest najpotężniejszym państwem świata, nie czyni to z niej synonimu światowej opinii publicznej. Można demonizować w Waszyngtonie ziejącego ogniem Cháveza, ale gdzie indziej jest postrzegany jako bohater. Jak zauważa prokremlowski dziennikarz Aleksiej Puszkow, w stolicach zachodnich nie ma anty-Chávezowskich demonstracji, odbywa się za to mnóstwo demonstracji anty-Bushowskich. „Kto jest pariasem – Chávez czy Bush?” – pyta. Rzeczywiście, rosyjski antyamerykanizm jest łagodny w porównaniu z głęboką niechęcią u domniemanych amerykańskich sojuszników, takich jak Turcja, Pakistan, Francja, Niemcy czy Wielka Brytania. Nie chodzi tylko o to; szorstkie podejście do samozwańczych strażników euroatlantyckiej cnoty zdaje się niemal nie szkodzić biznesowi. Odkąd Putin zaczął w 2003 roku publicznie krytykować Amerykę, inwestycje zagraniczne gwałtownie się zwiększyły. Blair ostrzegał firmy zagraniczne przed ryzykiem politycznym w Rosji na kilka zaledwie dni przed szczytem inwestycyjnym w Sankt Petersburgu, w którym uczestniczyła rekordowa liczba szefów korporacji.

Taktyka jest coraz bardziej oczywista i skuteczna. Ale cel ciągle pozostaje zagadkowy. Lista krótkoterminowych życzeń jest jasna: uznanie prymatu Rosji w byłym imperium radzieckim, energetyczna „finlandyzacja” Europy i równe międzynarodowe poważanie, miejsce – de facto lub de iure przy najważniejszych stołach Zachodu. Te życzenia są jednak niezgodne ze sobą: tyranizowanie państw bałtyckich w znacznym stopniu uniemożliwia przyjazne przyjęcie w Brukseli czy Waszyngtonie. Jeśli już, to raczej stanowi gwarancję wielu zawstydzających afrontów na forum publicznym. Kreml może zakładać, że Zachód w końcu opuści swoich nowych sojuszników lub że oni wskutek własnych zachowań będą nie do obronienia. Ale w oczekiwaniu na rozłam na Zachodzie lub na jego poddanie się Rosja ma jasny wybór. Może zrezygnować ze swoich roszczeń do imperium i własnej swoistej wersji historii, w którym to przypadku może szybko zbliżyć się do UE i NATO. Może też pójść drogą niezależnej polityki zagranicznej, w sojuszu albo ze światem muzułmańskim, albo z Chinami.

Kreml z pewnością czyni wysiłki, żeby przynajmniej częściowo odbudować swoją pozycję, jaką miał w świecie muzułmańskim w epoce radzieckiej, do pewnego stopnia według zasady „wróg mojego wroga jest moim przyjacielem”. Jeżeli Ameryka uznaje Iran za jeden z elementów „osi zła”, to od razu wywołuje to przypływ dobrej woli Rosji. W 2005 roku Rosja przystąpiła do Organizacji Konferencji Islamskiej[15] jako obserwator, a Putin brał udział w jej sympozjum w 2003 roku w Kuala Lumpur w Malezji, gdzie pomiędzy antysemickimi tyradami innych uczestników nazwał Rosję „historycznym obrońcą” islamu. W przeciwieństwie do niemal wszystkich państw zachodnich, Rosja jest gotowa rozmawiać z radykalnymi organizacjami islamskimi, takimi jak Hamas i Hezbollah. Jak twierdzi Aleksiej Małaszenko z Moscow Carnegie Center, wydaje się, że Kremlowi chodzi o nakreślenie raczej arbitralnej (a w rzeczywistości prawdopodobnie fikcyjnej) linii podziału na „dobrych” i „złych” islamskich bojowników: „złymi” są separatyści czeczeńscy i ich sprzymierzeńcy na północnym Kaukazie i w Tatarstanie. „Dobrzy” to ci, którzy ucierają nosa Ameryce. Jest to słabe echo stanowiska Związku Radzieckiego sprzed 25 lat – „dobrzy” muzułmanie zaatakowali Izrael i Amerykę. „Źli” zaatakowali radzieckich chłopców w Afganistanie.

Być może świadom tej sprzeczności Kreml próbuje zachować niewielki dystans do Hamasu i podobnych mu organizacji: są ciepło witani w Moskwie przez prokremlowskich ideologów i propagandystów, ale nie przez wyższych urzędników Kremla. Aleksander Prochanow, redaktor „czerwono-brunatnej” „Zawtra” (Jutro)[16] pogratulował przywódcy Hamasu, Chaledowi Maszalowi „z całego serca” zwycięstwa organizacji w wyborach w Palestynie. Mimo to ta sama gazeta jest gorącym zwolennikiem najokrutniejszych działań przeciwko czeczeńskim buntownikom. Nie wydaje się, żeby zaangażowanie Rosji – takie, jakie ono jest – skłoniło Hamas czy Iran do zajęcia bardziej umiarkowanego stanowiska. Ambicje zdobycia broni nuklearnej tego drugiego nie są kontrolowane. Hamas nie wykazuje żadnych oznak chęci uznania Izraela, nawet po cichu. Wydaje się, że Rosja nie miała żadnej siły nacisku w czasie wojny w Libanie w lecie 2006 roku, mimo jej rzekomo bliskich stosunków z Syrią i Hezbollachem. Jej wpływ w Iraku jest bliski zeru, a gdy w 2006 roku ostrzelano samochód wiozący pracowników rosyjskiej ambasady w tym kraju[17], żaden z muzułmańskich sojuszników Kremla nie uczynił nic, żeby pomóc.

Główny powód jest prosty: flirt Rosji z muzułmanami jest postrzegany, słusznie, jako oportunistyczny. Radziecka inwazja na Afganistan (oraz poparcie amerykańskiego ataku na talibów w 2001 roku), dwie wojny w Czeczenii i silne poparcie dla ostrego stanowiska reżimu Miloševicia w sprawie muzułmańskiej ludności w Kosowie i Bośni sprawiają, że trudno jest uważać Rosję za poważnego sprzymierzeńca świata islamskiego. Muzułmanie doceniają Rosję jako przeciwwagę wpływów amerykańskich i możliwe źródło przydatnej broni (oficjalnie lub nieoficjalnie). Ale nic więcej. Stosunki Rosji ze światem muzułmańskim komplikuje jeszcze inny czynnik: Izrael. W czasie dawnej zimnej wojny stosunki były lodowate: Związek Radziecki był głęboko antysemicki i silnie popierał kraje arabskie próbujące zniszczyć państwo żydowskie. Pełne stosunki dyplomatyczne przywrócono dopiero, gdy Związek Radziecki już dogorywał. Milion rosyjskojęzycznych imigrantów w Izraelu czyni teraz z tego kraju jednym z najważniejszych zagranicznych partnerów kulturalnych Rosji. W Izraelu wydaje się więcej rosyjskich książek i gazet i produkuje więcej rosyjskich programów telewizyjnych niż w jakimkolwiek innym kraju poza byłym Związkiem Radzieckim. Izrael jest też popularnym celem wyjazdów turystycznych (jako jedno z nielicznych miejsc, gdzie Rosjanie znający tylko swój język ojczysty mogą czuć się jak w domu w „naprawdę” obcym kraju). Większość żydowskiej ludności Rosji już wyemigrowała; antysemityzm nie zniknął[18], ale znajduje się w stanie uśpienia – i przyćmiewają go uprzedzenia wobec innych mniejszości. Niewielu Rosjanom przeszkadzało, że premier od 2004 do 2007 roku, cichy Michaił Fradkow, jest Żydem[19]. Wielu natomiast odczuwa instynktowne współczucie dla trudnej sytuacji Izraela: Rosja również ucierpiała wskutek bezlitosnego islamskiego terroryzmu. Obecność (być może wyolbrzymiana) „arabskich” bojowników w Czeczenii jeszcze wzmacnia to poczucie więzi. To nie wystarcza, żeby w znacznym stopniu zmienić politykę Kremla. Izrael stanowczo sprzeciwia się ambicjom nuklearnym Iranu, które niemal całkowicie zależą od rosyjskiej wiedzy i technologii. Sprzedaż rosyjskiej broni do Syrii może znacząco zmienić równowagę militarną na niekorzyść Izraela (chociaż w 2005 roku Rosja faktycznie wstrzymała planowaną sprzedaż rakiet ziemia-ziemia Iskander). Po nawiązaniu przez Kreml kontaktów z Hamasem Izrael bez dłuższych dyskusji odrzucił pomysł zorganizowania konferencji pokojowej w Moskwie.

Opcja chińska, przynajmniej na tle powyższej sytuacji, wygląda atrakcyjniej. „Strategiczne partnerstwo” Rosji i Chin jest jednym z wielkich osiągnięć polityki zagranicznej za rządów Putina. Rozwiązano długotrwały spór graniczny. Zagrożenia związane z nielegalną imigracją (wyolbrzymiane za rządów Jelcyna, ale powszechnie w nie wierzono) zmalały. Handel z Chinami zwiększył się ponad trzykrotnie, odkąd Putin przyszedł na Kreml. Chiny zainwestowały 500 mln dol. w Rosnieft, kremlowską firmę naftową, a Rosja zgodziła się zrealizować ambitny projekt gazociągu do Chin[20]. Obydwa kraje łączy głęboka niechęć do zachodnich uniwersalistycznych wartości i przekonanie, że wzrost gospodarczy oraz stabilność są ważniejsze od importowanych pojęć wolności. Własna koncepcja Kremla „suwerennej demokracji” i chiński nominalny „komunizm” mają ze sobą wiele wspólnego: przerażenie brakiem stabilności, nacjonalizm i przekonanie, że autorytaryzm przejawia się w praktyce. To przesłanie brzmi z grubsza następująco: „Kto potrzebuje waszej odmiany demokracji, gdy my mamy własny typ wzrostu”.

Opierając się na takich podobieństwach światopoglądu, można postrzegać Rosję i Chiny jako dwa filary tego, co niektórzy nazywają „światem bez Zachodu”, czyli WWW (World without the West). WWW jest ściśle pragmatyczny, odrzuca idealistyczne stanowiska polityczne (które uważa za hipokryzję) i nie znosi ingerencji zewnętrznych w sprawy innych państw. Jest antytezą amerykańskiej koncepcji liberalnego internacjonalizmu: interwencja w celu, powiedzmy, zapobieżenia ludobójstwu nie jest prawem, lecz obowiązkiem cywilizowanego kraju. WWW opowiada się za zdominowaną przez państwo gospodarką, w której zbiera się śmietanka władzy politycznej i gospodarczej. Jednak nie jest to ucieleśnienie całkowitego odrzucenia Zachodu, niejako anty-Zachodu: chce współpracy gospodarczej z rozwiniętymi państwami przemysłowymi, zwłaszcza po to, by dogonić go pod względem technologii i edukacji.

Najpraktyczniejszym wyrazem WWW jest Szanghajska Organizacja Współpracy (SOW), organizacja, która tworzy potencjalnie potężną nową oś bezpieczeństwa łączącą Rosję, Chiny i Azję Środkową. W 2007 roku w tej organizacji zaczęto formować silne zaplecze militarne: szczytowi SOW w kirgiskiej stolicy Biszkeku w sierpniu tego roku towarzyszyły 10-dniowe wspólne manewry wojskowe w Czelabińsku na Uralu i w Urumczi we Wschodnim (Chińskim) Turkiestanie. Były to największe ćwiczenia wojskowe SOW; po raz pierwszy chińskie oddziały powietrznodesantowe wzięły udział w takich manewrach za granicą i po raz pierwszy wojska rosyjskie ćwiczyły w Chinach. Ich zakończenie obserwowało 6 ministrów obrony państw członkowskich SOW: Chin, Rosji, Kazachstanu, Kirgistanu, Uzbekistanu i Tadżykistanu. SOW jest powiązany z odpowiedzią Rosji na NATO – Organizacją Paktu Wspólnego Bezpieczeństwa (CSTO). Należy do niej tych samych 5 poradzieckich członków oraz Armenia i Białoruś, tworząc zalążek sfery bezpieczeństwa, która rozciąga się od Arktyki po Morze Południowo-Chińskie i od cieśniny Beringa po granicę polską. Putin mówi, że wszelkie porównania CSTO i dawnego Układu Warszawskiego to „czcza gadanina”, i jest „niewłaściwe zarówno, gdy chodzi o treść, jak i gdy chodzi o formę”. Ale pozostaje faktem, że tworzy się wielki antyzachodni sojusz, nieistotne jak luźno powiązany.

Bezpośrednim celem jest zmuszenie NATO do uznania CSTO za swój odpowiednik, głównie w takich kwestiach jak narkotyki, Afganistan i przeciwdziałanie terroryzmowi (zagadnienia te często się ze sobą zazębiają). Temu NATO zawsze się sprzeciwiało. Woli prowadzić rozmowy dwustronne z członkami CSTO – polityka ta interesująco przypominała podejście Rosji do zachodnich organizacji wspólnego bezpieczeństwa. SOW i CSTO dobrze się spisały, jeśli idzie o zasygnalizowanie Ameryce, że w Azji Środkowej nie ma żadnej pustki w sprawach bezpieczeństwa. Kładzie to kres wielkim planom z lat poprzednich, których celem było wciągnięcie na przykład Uzbekistanu czy Kazachstanu w ścisłe strategiczne stosunki z Zachodem. Chiny silnie popierają stanowisko Rosji utrzymywania NATO z dala od Azji Środkowej i w sporze o obronę rakietową (także i dlatego, że gdyby amerykański system kiedykolwiek zaczął skutecznie działać, to Chiny mając mniejszy arsenał nuklearny, bardziej odczułyby jego skuteczność). Następną ważną sprawą będzie to, czy awansować Iran ze statusu obserwatora do pełnego członkostwa w SOW. Przywódcy irańscy silnie na to naciskają, mając nadzieję, że uzyskają od niej przydatne poparcie dyplomatyczne przeciwko coraz bardziej niepokojącym żądaniom Ameryki. Chiny, które nie chcą pogarszać stosunków z USA, jak dotąd się sprzeciwiały. Jeżeli SOW się zgodzi, skrystalizuje swoją rolę jako zalążka globalnego sojuszu antyamerykańskiego, bez względu na to, jak oportunistycznego.

Zgoda co do stanowiska antyamerykańskiego to jedno, a zgoda, kto jest najważniejszy na wspólnym podwórku, to co innego. Rosja może i wymyśliła SOW, ale Chiny najwyraźniej siebie uważają za naturalnego lidera, dzięki swej wielkości i potędze gospodarczej. Rosja i Chiny mogą być partnerami, gdy chodzi o utrzymanie Ameryki z dala od Azji Środkowej, ale są też na tym obszarze rywalami. W samym tym regionie przywódcą chce być i Kazachstan, i Uzbekistan. Chiny usilnie zabiegają o własne dwustronne umowy gazowe z Turkmenistanem (który nie jest członkiem SOW) i Kazachstanem (który nim jest). Największym problemem jest to, że przestarzałe myślenie geopolityczne Rosjan (jeśli ktoś wygrywa, ktoś musi przegrać) sprawia, że trudno jest myśleć o silnym sojuszu strategicznym z kimkolwiek. Ogromna liczba ludności Chin i niedobór zasobów naturalnych (poza węglem kamiennym) stoją w jaskrawej sprzeczności z zapaścią demograficzną Rosji i jej bogatymi w minerały wschodnimi regionami. W rezultacie te dwa państwa może i łączy wspólna sprawa, ale nie są naturalnymi sojusznikami. Przenikliwy, cytowany już Andriej Piontkowski nazywa to „sojuszem królika i boa dusiciela”.

Rosja ma więc problem. Jest zbyt słaba, żeby prowadzić naprawdę niezależną politykę zagraniczną, ale i zbyt niezadowolona i neurotyczna, żeby prowadzić politykę rozsądną i konstruktywną. Chce, żeby jej ufano, szanowano ją i lubiano, ale nie postępuje w sposób, który by budził szacunek, zaufanie czy wyzwalał ciepłe uczucia. Zadowala się tym, że jest dostrzegana – nawet jeśli jest to skutek zachowania, które zraża czy wzbudza strach innych państw. Kompensuje rzeczywistą słabość, pokazując udawaną siłę. Jej odrobina – sprzedaż zaawansowanej broni państwom zbójeckim – natychmiast zagraża globalnemu pokojowi i bezpieczeństwu. W tym znaczeniu nowa zimna wojna jest mniej przerażająca niż dawna. Ale zachowanie Rosji jest niepokojące, trudne i szkodliwe, zarówno dla jej własnych interesów, jak i dla interesów innych państw. A droga, którą kroczy, daje powody do zmartwień. Jeżeli Rosja stanie się jeszcze bogatsza i bardziej autorytarna, wszystkie problemy opisane w poprzednich rozdziałach będą trudniejsze, nie łatwiejsze, do rozwiązania. Wpływ Rosji na Zachód będzie silniejszy; chęć konfrontacji z nią mniejsza. Byłe państwa satelickie staną się jeszcze bardziej narażone na atak; ekonomiczne środki nacisku będą jeszcze skuteczniejsze. Innymi słowy, jeżeli Zachód nie zacznie wygrywać nowej zimnej wojny, póki jeszcze może to zrobić, w przyszłości będzie mu o wiele trudniej. Teraz ceną za konfrontację mogą być trudności gospodarcze i polityczna niepewność. Nadal jednak istnieje szansa na nowe stosunki z Rosją, oparte bardziej na realizmie niż sentymentach i na gruntownej analizie niż pobożnych życzeniach. Później cena będzie wyższa – być może tak wysoka, że Zachód nie będzie już mógł jej zapłacić.

[1] Istotnie, lotniskowiec „Vikramaditya” (Wszechmocny), czyli były ciężki krążownik lotniczy „Admirał Gorszkow” po przebudowie, został przekazany marynarce Indii dopiero w listopadzie 2013 roku – przyp. Kurhaus.

[2] Jej strona internetowa: http://www.roe.ru/ (dostęp 15.03.15).

[3] W kodzie NATO „Improved Kilo” – przyp. tłum.

[4] Perspective, t. XVII, nr 4, Institute for the Study of Conflict, Ideology and Policy, Boston University, lipiec–sierpień 2007 r.

[5] Stany Zjednoczone zrezygnowały z projektu budowy tarczy antyrakietowej w 2009 r. – przyp. Kurhaus.

[6] Ujawniony w grudniu 2014 r. raport amerykańskiego Senatu potwierdził ostatecznie istnienie na terenie m.in. Polski i Rumunii więzień CIA. Stosowano w nich tortury, m.in. kontrolowane podtopienia, symulowanie egzekucji przy użyciu nienaładowanej broni, groźby pod adresem rodzin zatrzymanych i inne – przyp. Kurhaus.

[7] Zob. http://www.lenta.ru/news/2007/09/15/west/ (po rosyjsku, dostęp 15.03.15).

[8] Zob. http://www.gazeta.ru/2007/04/26/oa_237723.shtml (dostęp 15.03.15).

[9] Zob. http://www.rferl.org/featuresarticle/2007/4/F33954AF-D1B2‒491E-823E-40D8197C7E22.html (dostęp 15.03.15).

[10] Tekst traktatu znajduje się pod adresem: http://www.fas.org/nuke/control/cfe/text/cfe_t.htm (dostęp 15.03.15).

[11] Zob. http://www.ng.ru/courier/2007‒03‒05/13_munhen.html (po rosyjsku, dostęp 15.03.15).

[12] Argumenty Trenina są dobrze wyłożone w jego książce Getting Russia Right, Carnegie Endowment for International Peace, 2007 r.

[13] Bazy szpiegowskiej w Lourdes na Kubie i bazy morskiej Cam Ranh w Wietnamie. Rosja utrzymuje bazy w WNP, w tym dwie na Białorusi (stację radiową do komunikacji z flotą okrętów podwodnych i radar antyrakietowy). Obecnie odbudowuje na wpół zrujnowaną bazę morską w Syrii.

[14] Zob. http://www.rv.ru/content.php3?id=806 i http://www.rus-imperia.com/2_2002/politics3.htm (po rosyjsku, dostęp 15.03.15).

[15] W czerwcu 2011 roku Organizacja Konferencji Islamskiej (OKI) zmieniła nazwę na Organizacja Współpracy Islamskiej (OWI) – przyp. Kurhaus.

[16] Czerwonej z powodu nostalgii za Związkiem Radzieckim, brunatnej z powodu skrajnego nacjonalizmu.

[17] Jeden z nich zginął podczas strzelaniny, pozostali zostali uprowadzeni, a następnie zamordowani w zemście za śmierć „muzułmańskich braci” Czeczenów. Do ataku przyznała się iracka Al-Kaida (http://wyborcza.pl/1,75477,3441167.html, dostęp 15.03.15) – przyp. Kurhaus.

[18] Chyba osłabł od epoki Jelcyna, gdy podsycało go żydowskie pochodzenie większości oligarchów.

[19] Obecnie jest szefem SVR (wciąż pełni tę funkcję – przyp. Kurhaus).

[20] Zob. http://www.en.rian.ru/russia/20061025/55110192.html (dostęp 15.03.15).

Rozdział 9

Jak zwyciężyć w nowej zimnej wojnie? Dlaczego Zachód musi w siebie wierzyć?

Najpierw jako średniowieczna forteca, a potem jako cytadela sowieckiego totalitaryzmu – czerwone mury Kremla rzadko bywały spokojną przystanią dla miłośników wolności i sprawiedliwości. To tak, jakby Tower of London miała zostać siedzibą brytyjskiego rządu albo Bastylia – francuskiego. Tak czy owak, idee kłębiące się dziś pod cebulowatymi kopułami Kremla wydałyby się ich dawnym lokatorom dziwnie znajome: krótko mówiąc, Rosja wraca do wzorców z ery sowieckiej. Pierwszym krokiem do zwycięstwa w nowej zimnej wojnie jest więc pogodzenie się z tym, co się dzieje. Historia nie przyniosła nam jednoznacznego zwycięstwa, które zdawała się obiecywać w latach 80. Upadek komunizmu dał wolność i sprawiedliwość jedynie mniejszości dawniej zniewolonych narodów. W pozostałych rozpanoszył się autorytarny, zbiurokratyzowany kapitalizm, wspierany naturalnymi bogactwami państwa, a także skutecznie działającą tajną policją i pozbawionymi wolności mediami. Najwyższą wartością jest tam nie wolność, ale stabilizacja ekonomiczna, chroniona nie prawem, ale siłą rządu. Zamiast mandatu wyborczego, obowiązuje zwykłe przyzwolenie. Władza nie jest odpowiedzialna przed obywatelami, ale przed historią. Bycie w opozycji oznacza, w najlepszym razie, nielojalność albo jawną zdradę, jeśli znajduje wsparcie za granicą. Człowiek jest tylko środkiem do osiągnięcia celu, a nie nosicielem niezbywalnych praw. Sprawiedliwość – narzędziem, nie ideą. Mass media – instrumentem państwa, a nie ogranicznikiem jego potęgi. Wspólnota obywatelska jest instrumentem społecznej konsolidacji, a nie gwarantem różnorodności. Polityka zagraniczna służy wyłącznie promowaniu interesu narodowego. Mówienie o jakiejkolwiek interwencji jest hipokryzją. Liczy się tylko racja stanu. „Suwerenna demokracja” to tylko najnowsza etykietka opisująca to wszystko; każdy, kto poznał historię Rosji, zauważy, że większość z tych koncepcji ma wielowiekową tradycję. Rewizjonistyczna, nacjonalistyczna, szowinistyczna Rosja wydobyła ze śmietnika historii stare idee, wypolerowała je i – przynajmniej tymczasowo – puściła w ruch.

Pogodziwszy się ze skalą problemu, należy się wyzbyć naiwnej wiary, iż Zachód ma wpływ na politykę wewnętrzną Rosji. Było to może realne za czasów Jelcyna, gdy ludzie rządzący tym krajem – a przynajmniej niektórzy z nich – naprawdę chcieli dołączyć do Zachodu i chętnie słuchali rad, by się dowiedzieć, jak tego dokonać. Niewykluczone, że były to czasy iluzji. Być może zostały zmarnowane. Zapewne nie wrócą przez wiele dziesięcioleci. Tak czy inaczej, daremnie szukać dziś przyjaciół wśród – prowadzących wojny podjazdowe – zwaśnionych klanów na Kremlu. Ich wzajemna nienawiść może kiedyś doprowadzić do zmian, ale niekoniecznie w kierunku korzystnym dla Zachodu. Dziś powróciliśmy do ery polityki siłowej. Jeżeli chcemy bronić swoich interesów, musimy myśleć jasno i drogo płacić. Trudności, które piętrzą się przed nami, nie są jedynie nierównościami na drodze. Mamy do czynienia z ludźmi, którzy chcą nas osłabić, sfrustrować i skrzywdzić. Ich główną bronią jest nasza największa słabość: pieniądze. Jak niegdyś obawialiśmy się siły ognia sowieckiej machiny wojennej, tak dziś powinniśmy się lękać dziesiątków miliardów dolarów spoczywających w jej kufrach, a także słabości umysłu i morale, przeciwko którym pieniądze te są wykorzystywane. Lata 90. to już historia; najwyższy czas zacząć traktować Rosję jak reżim autorytarny, którym w istocie jest: jak Chiny czy Kazachstan, a nie jak członka europejskiej rodziny, doświadczającego pożałowania godnych, lecz jedynie chwilowych odchyleń od słusznego kursu[1].

Zachód powoli się uczył, jak sobie radzić z Rosją doby zimnej wojny, zatem i nowy konsensus w tej sprawie nie narodzi się z dnia na dzień. Podstawy są jednak jasne. Po pierwsze, Europa i Ameryka muszą wreszcie pojąć, że celem Kremla jest ich poróżnienie. Stany Zjednoczone nie mogą się angażować w układy stwarzające podziały w sprawie bezpieczeństwa (na przykład przyjmując pomoc w kwestii Iranu w zamian za porzucenie Gruzji). Z drugiej strony Unia Europejska musi zaniechać tradycyjnej już pogardy dla Ameryki. Polityka zagraniczna ostatniej administracji z pewnością stworzyła okazję do krytyki, ale wspólne, ponadatlantyckie interesy są znacznie ważniejsze i głębsze niż chwilowe spory na temat Iraku, Bliskiego Wschodu czy zmian klimatycznych. Prywatnie Europejczycy zapewne godzą się czasem z rosyjskimi skargami na arogancję czy niekompetencję Amerykanów, lecz powinni zachować ostrożność w publicznym ich powtarzaniu. Mając do czynienia z rosnącą w siłę Rosją, Europa bardziej potrzebuje Ameryki niż Ameryka Europy. Zjednoczone kontynenty łatwiej stawią czoło nowej sile. Podzielone, są znacznie słabsze – zwłaszcza Europa. Sojusz atlantycki być może nigdy nie odzyska jedności i wagi z czasów dawnej zimnej wojny, ale pozostaje podstawą zwycięstwa w tej nowej.

Po drugie, nie jest ani możliwe, ani pożądane natychmiastowe zablokowanie handlu z Rosją i inwestycji na jej terytorium. Sankcje nauczyły nas, że są doskonałą pożywką dla korupcji, prowadzą też do paranoi oraz izolacji reżimu, który jest ich celem, a zarazem w żaden sposób nie przyczyniają się do jego upadku. Rosja jednak nie może oczekiwać, że wykorzysta liberalny, otwarty system gospodarczy Europy i Ameryki, jeżeli na własnym podwórku nie zamierza działać wedle identycznych zasad. Unia Europejska jest dziś słusznie zaniepokojona inwestycjami planowanymi i dokonywanymi przez państwowe „fundusze bogactwa” z Rosji i Chin. Zaniepokojenie to winno znaleźć odbicie w szybko wprowadzonych i z mocą zastosowanych zasadach. Kraje, które nie szanują prawa własności przybyszy, nie mogą oczekiwać, że wolno im będzie nabywać aktywa w krajach, które je szanują: ci, którzy ograbili akcjonariuszy Jukosu, nie powinni mieć prawa wykorzystania swego łupu do nabycia udziałów w zachodnich firmach. Pora sprawić, by Kreml przestał brać dla siebie to, co najlepsze z obu światów. Jego firmy, twierdzi zazwyczaj, są normalnymi graczami rynkowymi, dążącymi do maksymalizacji zysku, jak wszystkie inne podmioty gospodarcze – aż nagle zaczyna powoływać się na ważny interes narodowy i dla przykładu odcina dostawy ropy dla Litwy i Łotwy albo energii elektrycznej dla Gruzji, bo taka jest doraźna potrzeba polityczna. Z rosyjskiego punktu widzenia jest to dziś absolutnie racjonalna metoda działania, ale dla Europejczyków – zupełnie nie do zaakceptowania. W przyszłości Kreml nie może działać według podwójnych standardów. Gdyby zdobył się na odpolitycznienie i demonopolizację sektora energetycznego – głównie poprzez dopuszczenie zewnętrznych inwestorów do monopolu gazociągowego – ustałyby kontrowersje wokół kwestii bezpieczeństwa energetycznego. Dopóki tak się nie stanie, świat musi uważać każdą inwestycję zagraniczną Rosji za naładowany politycznie przejaw jej polityki zagranicznej, a nie za neutralną transakcję biznesową. Innymi słowy, bezpieczeństwo energetyczne jest bezpieczeństwem narodowym, a tania energia od wrogiego partnera to marny interes.

Unia Europejska musi się skupić na problemie gazu, który jest dziś największą słabością kontynentu. Zabezpieczenie dostaw oraz przełamanie umacniającego się monopolu Rosji może być sprawą bolesną i kosztowną. Kreml ogłosił już, że jeśli Ameryka albo Unia zaczną blokować jego inwestycje, powołując się na kwestię bezpieczeństwa narodowego, odwet dotknie zachodnie firmy działające w Rosji. Być może jest to blef: Rosja potrzebuje zachodnich technologii i postąpiłaby głupio, odstraszając zagraniczne firmy. A jeśli nie jest to blef – szkoda. Warto zapłacić tę cenę: lepiej stracić nieco na dywidendach spółek, niż dopuścić, by Kreml dosięgnął samego serca naszego systemu gospodarczego i politycznego. Przekładanie bezpieczeństwa dostaw ponad koszty, oznacza po pierwsze możliwość zbiorowego negocjowania z Rosją, a po drugie wzmocnienie własnej struktury energetycznej i uczynienie jej mniej podatną na naciski z zewnątrz. Przykładem takiego działania mogłoby być wprowadzenie surowszych praw chroniących konkurencję, przez co nie doszłoby do budowy Gazociągu Północnego, przy jednoczesnym zapewnieniu środków publicznych oraz wsparcia politycznego dla Nabucco. Poza tym terminale LNG, choć kosztowne i nierozwiązujące wszystkich naszych problemów, warte są swej ceny, pozwalają bowiem na dalszą dywersyfikację źródeł energii. Europa potrzebuje też lepszego, strategicznego systemu magazynowania gazu oraz połączenia narodowych „wysp energetycznych” siecią rurociągów i linii energetycznych. Rezultatem takich działań będzie nowy system zaopatrzenia w gaz, lepszy pod względem technicznym i ekonomicznym, a przez to znacznie trudniejszy do zdominowania przez dostawcę zewnętrznego. Gdy szok, jakim jest przerwa w dostawach, stanie się mniej dotkliwy, mało prawdopodobne będzie, by ktokolwiek chciał używać takiego środka perswazji. Nowa polityka wymagać będzie zmiany kursu: liberalizacja i wolna konkurencja, wielkie cele ostatniej dekady, są pożądane z wielu powodów, ale jak dotąd nie przyniosły oczekiwanych zmian i raczej już tego nie uczynią; bezpieczeństwo narodowe to domena polityków, nie biznesmenów.

Nad tym, jak sobie radzić z rosyjskimi (i chińskimi, jeśli chodzi o ścisłość) firmami powinni się też zastanowić regulatorzy światowych centrów finansowych. Wolny rynek nie może działać w oderwaniu od wolnego społeczeństwa. Świat uprzemysłowiony okazał już swą zdolność do wspólnego działania, radząc sobie ze zjawiskiem prania brudnych pieniędzy. To samo może uczynić w odniesieniu do zarządzania firmami oraz kwestii praw własności. Oznaczałoby to na przykład, że każda firma pragnąca sprzedawać swe akcje czy obligacje w Londynie, Nowym Jorku czy Frankfurcie, musiałaby udowodnić, że prowadzi autentyczną działalność biznesową, a nie jest jedynie sztucznym tworem utrzymującym się z haraczu[2]; że jej majątek nie pochodzi z kradzieży, a struktura własnościowa jest przejrzysta i naprawdę prywatna. Gazprom i Rosnieft oraz większość pozostałych dużych rosyjskich firm natychmiast zostałyby zdyskwalifikowane. Jedynie ci, których zaślepia chciwość, mogą nie dostrzegać, że Gazprom jest chronionym prawem monopolistą eksportowym; większość jego udziałów należy do państwa, a zarząd faworyzuje partnerów powiązanych z nim kapitałowo, jednocześnie pielęgnując stosunki z podejrzanymi firmami-pośrednikami. Udział Rosnieftu w ustawionych przetargach oraz w wymuszonym podziale Jukosu powinien dyskwalifikować tę firmę na zawsze, wyłączając ją z udziału w międzynarodowych rynkach kapitałowych[3]. Podobnie jak NATO podczas zimnej wojny nigdy nie konstruowałoby swego budżetu obronnego tak, by dogodzić producentom broni, tak i dziś Zachód musi stawiać interesy banków i koncernów energetycznych na drugim miejscu, za kwestią obrony narodowej. Kapitalizm kwitnie w środowisku wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, jednak klimat do robienia interesów musi być symptomem, a nie celem dobrego zarządzania krajem; postuluje to między innymi właśnie OECD[4].

Zwycięstwo w nowej zimnej wojnie oznacza nie tylko napisanie od nowa reguł działania biznesu, finansów i rynku energetycznego; oznacza też ponowne odkrycie zalet wspólnego działania i solidarności w tradycyjnej polityce i dyplomacji. Zachód powinien targować się tam, gdzie potrzeba, i współpracować, gdy to możliwe, ale nie wolno mu przyjąć, że ma z drugą stroną wiele wspólnego. Jest to myślenie życzeniowe, dość kuszące, gdy tymczasem rzeczywistość jest o wiele bardziej ponura. Idea budowy „strategicznego partnerstwa” z Rosją ma głębokie korzenie, ale niezmiernie trudno dostrzec owe „wspólne wartości”, które mają być jego fundamentem. Katinka Barysch z think tanku Centrum Reform Europejskich tak o tym pisała[5]:

Wielu Europejczyków wciąż nie może się pogodzić z faktem, iż ich pierwotna wizja relacji Unia Europejska – Rosja nie ziściła się. UE miała nadzieję, że poprzez bliską współpracę z Rosją i zaoferowanie jej pomocy, doradztwa i własnych doświadczeń, będzie w stanie pomóc temu krajowi stać się bardziej otwartym i demokratycznym. W ciągu dekady, w której Unia wdrażała tę koncepcję, Rosja wykonała ruch w przeciwnym kierunku. Mimo to, wielu Europejczyków nie paliło się do kwestionowania podstawowego założenia polityki na linii UE – Rosja, a mianowicie idei, że Rosja pragnie być „taka jak my”. Zamiast w chłodny sposób przeanalizować sytuację, Unia zachowywała się niekiedy jak zrozpaczony kochanek, którego szczere awanse zostały odrzucone. Dla Unii Europejskiej to, co się dzieje w Rosji, ma wielkie znaczenie, ale powinna przestać udawać, że jest w stanie nawrócić Rosję na pluralizm i liberalizm.

Potężną i skuteczną bronią może być prosta bezczynność. Zachód, a zwłaszcza UE – dotyczy to zarówno poszczególnych krajów, jak i całej wspólnoty – powinien przestać kusić Moskwę marchewką w daremnej nadziei, że ustępstwa pomogą zbudować zaufanie, zniszczyć złe nawyki Rosjan i wypromować dobre. Marchewka została już skonsumowana, nawyki zaś zmieniły się na gorsze, nie na lepsze. Rosja systematycznie łamie obietnice, które składa; reakcja na to jest daleka od oburzenia, bliższa rozczarowaniu, po którym następuje nowa seria wysiłków zmierzających ku skłonieniu Rosji do lepszego zachowania. Prosta decyzja Zachodu o wstrzymaniu działań albo, jak się mawia w żargonie świata polityki, o zastosowaniu „strategicznej pauzy”, byłaby potężnym sygnałem. Gdy Rosja będzie gotowa do współpracy, gotowy będzie i Zachód. Dopóki nie będzie – mamy wiele innych problemów do rozwiązania.

Zachód nie powinien też przyjmować marchewek, którymi kusi go Kreml. Dwustronne układy są nie tylko niemoralne, ale i bezowocne, co oznacza, że wspierając naszych wrogów, jednocześnie karzemy przyjaciół. Oburzające jest to, że łatwiej jest dostać wizy do Unii Rosjanom niż obywatelom krajów, które lada chwila rozpoczną rozmowy o członkostwie[6]. Nadrzędnym celem trzeba uczynić to, by rosyjski neoimperializm nie zdobył już ani piędzi nowego terytorium. Groźby, interwencje i podstępy Rosji skierowane przeciwko dawnym republikom sowieckim muszą się spotkać z konsekwentną, twardą odpowiedzią, a nie z unikami i niezdecydowaniem. Gdy Rosja bombarduje Gruzję, należy protestować równie ostro, jak gdyby wypuściła rakiety przeciwko Finlandii.

Gruzja wkrótce przystąpi do Planu Działań na rzecz Członkostwa (MAP)[7], który umożliwi jej wstąpienie do NATO, gdy tylko dokona się modernizacja jej sił zbrojnych i wdrożonych zostanie kilka innych reform. Najważniejszą rzeczą, jaką może dziś uczynić Zachód, by chronić siebie i swych protegowanych, jest złożenie Gruzji tej oferty i konsekwentne jej realizowanie. Zarówno Gruzja, jak i Ukraina potrzebują teraz wszelkiej pomocy ze strony Unii Europejskiej: im więcej doświadczą pożytków z wolnego obrotu towarami, kapitałem i usługami, a także swobody podróżowania, tym lepiej zintegrują się z naszym światem i tym mniejszą władzę będzie miał nad nimi Kreml. Im więcej Rosjan doświadczy życia w wolności i dobrobycie poza granicami ojczyzny, tym trudniej będzie Kremlowi wmawiać im, że Rosja jest nadrzędnym dobrem wyjątkowej natury. Kraje takie jak Estonia, Gruzja czy Mołdawia, mogą się wydawać zbyt mało znane, dalekie i nieistotne, by przejmować się ich losem, ale to one są dziś kluczem do naszego bezpieczeństwa. Zbyt łatwo przychodzi Rosji myśleć, że gdy zastrasza Estonię, ma przeciwko sobie jedynie swą byłą kolonię, przeciwnika wagi muszej. Główne przesłanie niniejszej książki brzmi: najbogatsze i najsilniejsze spośród wolnych krajów świata muszą stanąć murem za państwami słabszymi, którym zagraża dziś Rosja[8]. Może i jest to niewygodne, kosztowne, a nawet bolesne, ale jeśli nie wygramy nowej zimnej wojny na własnych warunkach, przyjdzie nam toczyć ją w czasie i miejscu wybranym przez przeciwnika, a wtedy szanse na zwycięstwo nie będą po naszej stronie[9].

Zachód musi też skłonić Rosję do dotrzymania zobowiązań, które podjęła, przystępując do międzynarodowych klubów działających w duchu wolności i sprawiedliwości oraz odebrać znaczenie ciałom, które Kreml może z łatwością paraliżować. Rada Bezpieczeństwa Organizacji Narodów Zjednoczonych była bezużyteczna przez większość czasu trwania zimnej wojny, ponieważ Sowieci mieli w niej prawo weta. Jeżeli Kreml użyje tej samej taktyki i dziś, sprawi, że Rada – jedyne międzynarodowe ciało decyzyjne, do którego słusznie należy – znowu stanie się bezużyteczna. To samo dotyczy OBWE. Rosji nie można wydalić, ale jeśli nie przestanie sabotować pracy organizacji, zmieni ją w ośrodek czczej gadaniny. W ciałach, w których członkostwo Rosji jest warunkowe, należy z całą surowością kontrolować przestrzeganie owych warunków. Czasy myślenia życzeniowego dobiegły końca. Zgoda na członkostwo Rosji w Radzie Europy, wydana w 1996 roku, dziś wydaje się katastrofalnym błędem. Zgromadzenie Parlamentarne tego gremium ogłosiło w 1997 roku zawieszenie Białorusi w prawach członka, choć represje w tym kraju były wówczas łagodne w porównaniu z tym, co dzieje się w Rosji 10 lat później. Kreml musi zrozumieć, że jego polityka wewnętrzna i zagraniczna sprowadzą nań szybką i nieuchronną karę tego samego typu, która zadziała znacznie skuteczniej, niż nic nieznaczące biadolenie, że wybory w Rosji nie są wolne. Trudno też zrozumieć, dlaczego Rosja ma należeć do G8[10]. Organizacja ta powinna albo stać się klubem krajów o najsilniejszych gospodarkach (w tym układzie powinny do niej wstąpić Chiny, Indie i Brazylia), albo pozostać ciałem krajów zamożnych, które szanują praworządność i wolność polityczną. W takim wypadku Rosja nie powinna się znaleźć nawet w poczekalni G8.

Wykluczenie jej z zachodnich klubów wywoła atak histerii, ale także rozjaśni sytuację. Podobnie jak dawna zimna wojna, tak i nowa zimna wojna nie została wywołana przez Zachód i toczymy ją niechętnie. Jednakże, podobnie jak poprzednim razem, spoczywa na nas obowiązek ograniczania strat. Powinniśmy współpracować w kwestii energii jądrowej, powstrzymania rozprzestrzeniania broni masowego rażenia czy szukania pokojowych rozwiązań dla Bliskiego Wschodu. Być może uda się zrobić nawet więcej: pilnie potrzeba nam nowych rozmów na temat strategicznej broni jądrowej, redukcji zapasów broni oraz eliminacji ryzyka przypadkowego jej użycia przez którąkolwiek ze stron. Inną pilną sprawą jest Afganistan, jedno z niewielu miejsc, w których współpraca NATO – Rosja przynosi efekty. Trudno sobie wyobrazić inną sprawę, w której Iran, Rosja i NATO mają przynajmniej częściowo wspólny interes. Jeżeli Rosja naprawdę chce się przysłużyć sprawie globalnego bezpieczeństwa i być traktowana jak mocarstwo, Afganistan jest dobrym poligonem do przetestowania jej gotowości do poważnej współpracy, choć tylko arcyoptymista uwierzyłby, że Kreml w pełni podziela nasze dążenie do osiągnięcia długoterminowego celu: uczynienia Afganistanu krajem stabilnym, zamożnym i prozachodnim. We wszystkich kontaktach z Rosją powinniśmy raz na zawsze porzucić relikty myślenia życzeniowego: nawet jeśli pozwalamy sobie na nadzieję na szczęśliwy finał, powinniśmy być gotowi także i na najgorsze.

Podstawowe pytanie brzmi: w jaki sposób toczyć wojnę wartości? Kuszącym rozwiązaniem wydaje się milczenie: gdy propagandyści Kremla próbują nas prowokować, powinniśmy ich ignorować, tak jak ignorujemy potoki żółci płynące z Korei Północnej czy ust Osamy bin Ladena[11]. Byłby to jednak błąd, gdyż mimo wrogiej propagandy państwowych mediów, miliony Rosjan i mieszkańców krajów postsowieckich wciąż z uznaniem patrzą na otwarte społeczeństwa Zachodu. Ważne jest, abyśmy okazywali im, że nasze niezadowolenie z postawy Kremla nie jest umotywowane rusofobią. Antyzachodnie postawy w Rosji zakorzeniły się być może wśród rządzących, ale nie są jeszcze ani powszechne, ani głębokie w społeczeństwie. W naszym interesie leży dbanie o to, by pozostały domeną byłych oficerów KGB zasiadających dziś na Kremlu i nie przenikały do światopoglądu większości Rosjan. Podobnie jak za czasów zimnej wojny, łagodna siła jest i dziś naszym największym sprzymierzeńcem[12]. Warto przypomnieć skutki ideologicznego wyzwania z przeszłości: różnice między wolnym a zamkniętym społeczeństwem były głównym motywem międzynarodowej i lokalnej dyskusji politycznej. Pragnienie prześcignięcia Związku Radzieckiego w jego ponoć najsilniejszej konkurencji było cennym bodźcem dla doskonalenia systemu władzy i dodatkowo zwiększało przewagę Zachodu. Gdy Związek Radziecki ogłaszał swój kolejny triumf, Zachód bacznie mu się przyglądał, próbując skopiować sukces – działo się tak we wszystkich dziedzinach, od wyścigu w kosmos po szkolenie genialnych młodych szachistów. Trzeba nam dziś przywrócenia tego moralnego współzawodnictwa, a także moralnego dystansu. W czasach zimnej wojny prominentni politycy Zachodu różnili się między sobą poglądami na kwestię wydatków na obronę, całą tę Ostpolitik, czy prawa człowieka w bloku wschodnim. Jednakże poza kręgami politycznymi wszyscy zgadzali się co do tego, że system sowiecki jest z gruntu obcy, odpychający i niebezpieczny. Jedynie mniejszość próbowała dopasować do każdego występku Sowietów odpowiednie grzeszki zachodniego świata[13]. Dziś jednak jednym z najdziwaczniejszych aspektów ery Putina jest liczba zachodnich komentatorów, którzy tak chętnie protestują przeciwko „demonizowaniu Rosji” i są tak wstrzemięźliwi w krytykowaniu tego, co się tam dzieje.

Mimo iż ignorowanie tego nurtu wydaje się kuszącą perspektywą, najlepiej jest traktować antyzachodnie wypowiedzi z całą powagą. Możliwe, że indywidualizm i materializm nie są wystarczającą bazą do szczęśliwego życia, że korupcja i handel wpływami w zachodnich systemach politycznych są niewybaczalnym wypaczeniem zasad, na których systemy owe zostały zbudowane; możliwe też, że wolność może stanąć w opozycji do sprawiedliwości czy stabilności. Jeśli zjadliwa krytyka ze strony Rosji sprawia, że ludzie władający Zachodem myślą trzeźwiej i bystrzej – to bardzo dobrze. Nie oznacza to jednak, że trzeba brać za dobrą monetę twierdzenia, które Kreml głosi na temat własnego systemu. Tak zbalansowane podejście byłoby absurdem. Nasz system nie jest doskonały, ale jest lepszy: czystszy, sprawiedliwszy, łagodniejszy i bardziej tolerancyjny niż rosyjski, autorytarny kapitalizm oparty na kolesiostwie. Jest w nim miejsce na samokrytykę: gdy nie dorasta do naszych ideałów, możemy go polerować. Nie wolno nam jednak traktować go z nienawiścią. Zachód naucza – i próbuje praktykować – różnych form tego, co znamy pod luźnym pojęciem demokracji, w tym także otwartego, regulowanego prawem pluralizmu politycznego. W szczegółach mogą występować różnice, lecz najważniejsze zasady pozostają niezmienne: rządy prawa, podział władz, odpowiedzialność przywódców, reguły procesowe i domniemanie niewinności – to podstawy systemu prawnego. Do tego wolność słowa i stowarzyszeń, ukoronowana wolnymi i uczciwie prowadzonymi wyborami. Rządy Zachodu czują się co najmniej zobligowane do służby publicznej na wysokim poziomie, do uczciwości w życiu publicznym i zapewniania ochrony socjalnej najsłabszym. Zachód wierzy w prawo międzynarodowe i obowiązek promowania w świecie uniwersalnych praw człowieka przez państwa, w których panuje wolność. Idee te wydają się nieco wytarte, wyblakłe i skażone kompromisami, skrótami oraz hipokryzją – zwłaszcza w dobie nieszczęsnej „wojny z terrorem”. Mimo to, pozostają prawdziwe. Póki nie damy jasno do zrozumienia, że wierzymy we własne wartości, nie będziemy mogli bronić się przed dywersją i korupcją, które wsączają się do naszych gospodarczych i politycznych twierdz. I nie mamy najmniejszych szans na przekonanie Rosjan, że autorytarna, ksenofobiczna, wypaczona wersja kapitalizmu, którą promują ich władcy, nie jest nową cywilizacją, ale jej ślepym zaułkiem.

[1] Słowa te napisane w 2007 r. dziś są tak samo aktualne. Osiem lat później wtóruje im zamordowany 27 lutego 2015 r. Borys Niemcow, lider rosyjskiej opozycji demokratycznej: „Spójrzmy na Rosję. Mamy jedną partię wodzowską plus nieistotne przybudówki. Raz na kilka lat odbywa się żałosna parodia wyborów. Jest wódz, wokół którego budowany jest kult. Mamy szowinistyczną i agresywną politykę zagraniczną, odgrzewanie imperialnych kompleksów, militaryzację życia społecznego. Czy to nie są cechy państwa faszystowskiego?”. Fragment pochodzi z wywiadu Michała Kacewicza „Faszyzm po rosyjsku”, zamieszczonego w Newsweeeku z 2–8 marca 2015 r., nr 10/2015 – przyp. Kurhaus.

[2] Oznaczałoby to automatyczne wykluczenie firm takich, jak Itera czy RosUkrEnergo.

[3] Organizacją idealną do rozwiązania tego problemu wydaje się paryska Organizacja Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD). Już dawno przestała być jedynie think tankiem produkującym dane statystyczne, a stała się globalnym strażnikiem dobrej polityki gospodarczej, w najszerszym rozumieniu tego pojęcia. Należą do niej wszystkie kraje o zaawansowanych gospodarkach, a Rosja, co ważne, nie jest jej członkiem. OECD zajmuje więc doskonałą pozycję do wprowadzenia nowych, twardych reguł w zarządzaniu firmami i w dostępie do globalnych rynków finansowych; mogłaby też monitorować ich przestrzeganie. Podobnie jak gangsterzy nie mogą oczekiwać, że wolno im będzie wykorzystać globalny system finansowy do prania brudnych pieniędzy, tak i kleptokraci z Kremla nie powinni mieć prawa do wybielania swoich aktywów.

[4] Rozmowy o członkostwie Rosji w OECD, o które ta intensywnie zabiegała, zostały zawieszone z chwilą zajęcia Krymu w lutym 2014 r. – przyp. Kurhaus.

[5] Strona źródłowa wygasła.

[6] Nie oznacza to, że otrzymanie wiz należy utrudnić zwykłym Rosjanom, ale na pewno tym, którzy mają związki z Kremlem i urzędami oraz biznesem i są współodpowiedzialni za rosyjskie bezprawie. Gazprom i Rosnieft miałyby poważnie utrudniony dostęp do międzynarodowych rynków kapitałowych, gdyby ich kadra kierownicza nie mogła odwiedzać Ameryki, Wielkiej Brytanii czy Niemiec.

[7] Sojusz wciąż się wstrzymuje z zaoferowaniem Gruzji oraz Ukrainie MAP (Membership Action Plan), czyli Planu Działań na rzecz Członkostwa z powodu sprzeciwu Francji i Niemiec (mimo poparcia USA i Polski) zgłoszonego na szczycie NATO w Bukareszcie w 2008 r. Kolejne spotkania sojuszu nie przynoszą w tej sprawie żadnych rozstrzygnięć – przyp. Kurhaus.

[8] Nowej, złowrogiej wymowy słowa te nabrały po aneksji Krymu przez Rosję w lutym 2014 r., a także po tym, jak kraj ten wsparł militarnie separatystów rosyjskich w wojnie z Ukrainą, doprowadzając do regularnej wojny na terytorium tej ostatniej, nazywanej przez niektórych wojną hybrydową – przyp. Kurhaus.

[9] Świetnie wydają się to rozumieć kongresmeni amerykańscy, którzy pod koniec 2014 r. jednogłośnie przyjęli ustawę Ukraine Freedom Act (Ustawę o Wolnej Ukrainie). Przewiduje ona m.in. zaostrzenie sankcji wobec Rosji oraz szeroko rozumianą pomoc dla Ukrainy, w tym dostarczenie „śmiercionośnej broni” (przeciwpancernej oraz amunicji), a także radarów rozpoznania artyleryjskiego i sprzętu łączności. Sprzeciwia się jej prezydent Barack Obama. Jak tłumaczy: „Pogląd, że możemy po prostu dalej stopniowo zwiększać sankcje, aż Putin ostatecznie zmieni zdanie, jest według mnie pomyłką w rachubach” – przyp. Kurhaus.

[10] Po zajęciu Krymu Rosja została wyproszona z tego gremium; formalne zawieszenie jej w prawach członka nastąpiło 24 marca 2014 r. Kolejne szczyty, jak na przykład szczyt w Brukseli w czerwcu 2014 r., odbywają się bez jej udziału (w starej formule G7) – przyp. Kurhaus.

[11] Zginął 2 maja 2011 roku w Pakistanie z rąk amerykańskich komandosów – przyp. Kurhaus.

[12] Ważne jest jednak, by nie popadać w zbytni sentymentalizm. Zimna wojna może i była walką dobra ze złem na poziomie globalnym, ale jeśli chodzi o szczegóły, Zachód ma się czego wstydzić: choćby poparcia dla skorumpowanych, autorytarnych dyktatorów Trzeciego Świata, zastraszania lewaków w Europie i Ameryce oraz cynicznego łączenia interesów gospodarczych Zachodu z szerszą sprawą wolności.

[13] Działacze lewicowi protestujący przeciwko stanowi wojennemu wprowadzonemu w Polsce w 1981 r. używali hasła „Rosyjskie tanki, zachodnie banki – ręce precz od Polski!”, zrównując tym samym bankierów zachodniego świata – chciwych i naiwnych, trzeba przyznać, bo próbujących właśnie odzyskać 20 mld dol., które nierozważnie pożyczyli polskiemu reżimowi – z komunistyczną dyktaturą odpowiedzialną za śmierć dziesiątków tysięcy ludzi. Świeższym przykładem niech będzie sposób, w jaki tej samej proweniencji komentatorzy traktują karierę Władimira Putina w KGB. Trudno sobie wyobrazić powojennego polityka niemieckiego, a już zwłaszcza głowę państwa, który miałby za sobą karierę w SS czy Gestapo. Tymczasem karierę Putina porównuje się często ze służbą George’a Busha seniora, który w latach 1976–1977 był szefem CIA. Jednym z tych komentatorów jest Eric Margolis: http://www.bigeye.com/062401.htm (dostęp 25.02.15). A przecież nie sposób porównywać tych dwóch ludzi. Bush objął swoje stanowisko w następstwie nominacji politycznej, podobnie jak wcześniej za pomocą tego samego mechanizmu otrzymał posadę najważniejszego przedstawiciela dyplomatycznego Stanów Zjednoczonych w Chinach. Być może dałoby się to porównać z rocznym epizodem z życia Putina, gdy był on szefem FSB (1998–1999). Lecz i to byłoby poważnym naciąganiem faktów. FSB jest niezreformowaną częścią dawnego KGB, przerażającej i brutalnej broni totalitarnego państwa. Wiele można by rzec o błędach i porażkach CIA, ale z pewnością nie jest ona tego typu organizacją.