Plik jest zabezpieczony znakiem wodnym

Tego ‌samego autora:

Głębia. ‌Freediving, zbuntowani badacze
i co ‌ocean ‌mówi o nas ‌samych
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Informacje ‌zawarte w niniejszej publikacji nie ‌mogą być traktowane ‌jako profesjonalna ‌porada. Nie zastępują ‌więc odpowiedniego ‌treningu pod okiem ‌specjalisty, ‌a jedynie go ‌uzupełniają. Każdy ‌rodzaj ćwiczeń wiąże się ‌z ryzykiem. Wydawca ‌stanowczo ‌doradza czytelnikowi wzięcie ‌pełnej odpowiedzialności za swoje ‌bezpieczeństwo ‌i przystąpienie do ‌wykonywania ćwiczeń ‌wyłącznie ze świadomością własnych ‌ograniczeń. ‌Zanim rozpoczniesz trening, ‌upewnij ‌się, że sprzęt, którego ‌będziesz ‌używał, ‌jest sprawny, ‌i nie podejmuj ryzyka przekraczającego ‌twoje ‌doświadczenie, umiejętności, wytrenowanie ‌oraz ‌sprawność fizyczną. Zanim zaczniesz ‌stosować ‌zalecenia opisane w niniejszej książce, ‌powinieneś ‌skonsultować się z lekarzem i uzyskać ‌jego zgodę.

Autor ‌i wydawca nie ponoszą ‌odpowiedzialności ‌za szkody i straty powstałe ‌w wyniku ‌stosowania instrukcji ‌oraz ‌sugestii zawartych w niniejszej publikacji. ‌Choć ‌autorzy ‌i wydawca dołożyli ‌wszelkich starań, aby zawarte ‌w tej ‌książce ‌informacje były ‌rzetelne i kompletne, nie ponoszą ‌oni ‌żadnej odpowiedzialności ‌za ‌mogące pojawić się błędy, ‌nieścisłości, ‌przeoczenia lub ‌niezgodności.

Tytuł ‌oryginału: Breath. The new ‌science ‌of a lost art

Copyright ‌© 2020 by ‌James Nestor

All rights ‌reserved including ‌the right of ‌reproduction in ‌whole or in part ‌in ‌any form.

This ‌edition published ‌by arrangement with Riverhead ‌Books, ‌an imprint of Penguin ‌Publishing ‌Group, a division of ‌Penguin Random ‌House ‌LLC.

Wszelkie prawa ‌zastrzeżone. Powielanie w całości lub ‌fragmentach ‌jest ‌zabronione.

Niniejsze wydanie opublikowano ‌na podstawie umowy z Riverhead ‌Books, ‌imprintem Penguin Publishing Group ‌należącym ‌do grupy wydawniczej ‌

Penguin Random ‌House LLC.

ISBN wydania ‌oryginalnego: 9780593191354

WYDANIE ‌POLSKIE:

Copyright © for ‌the Polish ‌edition: Galaktyka ‌sp. z o.o., ‌Łódź 2021

90-644 Łódź, ‌ul. Żeligowskiego ‌35/37

tel. ‌+42 ‌639 50 18, 639 ‌50 ‌19, tel./fax 639 50 ‌17

e-mail: ‌info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl

www.galaktyka.com.pl

ISBN: 978-83-7579-822-7

Konsultacja naukowa: ‌Barbara ‌Pospieszna

Redakcja: Agnieszka ‌Arciszewska

Korekta: Monika ‌Ulatowska

Redaktor prowadzący: Marek Janiak

Projekt ‌okładki: ‌Adam Dąbrowski

Konwersja do EPUB/MOBI: InkPad.pl

Pełna ‌informacja ‌o ofercie, zapowiedziach i planach wydawniczych

www.galaktyka.com.pl

info@galaktyka.com.pl;sekretariat@galaktyka.com.pl

Zapraszamy

Wszelkie ‌prawa ‌zastrzeżone. Bez ‌pisemnej ‌zgody wydawcy książka ta ‌nie ‌może być ‌powielana ani ‌w częściach, ani w całości. ‌Nie może ‌też ‌być reprodukowana, przechowywana ‌i przetwarzana z zastosowaniem jakichkolwiek środków ‌elektronicznych, ‌mechanicznych, fotokopiarskich, nagrywających i innych.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Dla ‌K.S.

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Podczas ‌wykonywania oddechu wdech ‌musi być ‌pełny. Gdy będzie ‌pełny, będzie ‌miał dużą objętość. ‌Gdy będzie ‌miał dużą objętość, będzie ‌mógł ‌zostać pogłębiony. Gdy ‌zostanie pogłębiony, ‌będzie ‌mógł ‌przeniknąć w dół. Gdy przeniknie ‌w dół, ‌spowolni i uspokoi się. ‌Gdy spowolni ‌i się uspokoi, stanie się ‌stabilny ‌i silny. ‌Gdy ‌stanie się stabilny i silny, ‌zacznie ‌kiełkować. ‌Gdy zacznie ‌kiełkować, będzie rosnąć. ‌Gdy urośnie, ‌wycofa ‌się w górę. ‌Gdy wycofa się ‌w górę, dotrze ‌do czubka głowy. Sekretna ‌moc ‌Opatrzności przemieszcza się w górę. ‌Sekretna ‌moc Ziemi przemieszcza się w dół.

Ten, kto będzie przestrzegał tej zasady, będzie żył. Ten, kto będzie czynił wbrew tej zasadzie, umrze.

– 500 p.n.e.,
inskrypcja kamienna z czasów dynastii Zhou[1]

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Spis treści

Wstęp

Część pierwsza. Eksperyment

Rozdział 1. Oddechowi nieudacznicy królestwa zwierząt

Rozdział 2. Oddychanie przez usta

Część druga. Utracona sztuka oddychania

Rozdział 3. Nos

Rozdział 4. Wydech

Rozdział 5. Powoli

Rozdział 6. Mniej

Rozdział 7. Przeżuwanie

Część trzecia. Oddychanie +

Rozdział 8. Więcej, przy okazji

Rozdział 9. Wstrzymaj

Rozdział 10. Szybko, wolno i wcale

Epilog. Ostatni oddech

Podziękowania

Dodatek. Techniki oddychania

Adnotacje

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

WSTĘP

Miejsce wyglądało jak wyjęte z Amityville: łuszcząca się farba na ścianach, zakurzone okna i złowieszcze cienie rzucane przez światło księżyca. Przeszedłem przez furtkę, wspiąłem się po skrzypiących schodkach i zapukałem do drzwi. Otworzyła mi kobieta po trzydziestce, o krzaczastych brwiach i końskich białych zębach i zaprosiła mnie do środka. Poprosiła, bym zdjął buty, a następnie poprowadziła mnie do przepastnego salonu, gdzie na błękitnym suficie widniały namalowane strzępiaste chmury. Zająłem miejsce tuż przy dygoczącym od wiatru oknie i patrzyłem, jak w chorobliwie żółtym świetle ulicznych latarni nadchodzą kolejne osoby. Typ z oczami więźnia. Facet o surowej twarzy i grzywce à la Jerry Lewis. Blondynka z krzywo namalowanym bindi na czole. Przez szuranie nóg i szeptane powitania przebiła się piosenka Paper Planes, odpalona na cały regulator w przejeżdżającej ciężarówce, hit tamtych dni. Wyjąłem pasek ze spodni, odpiąłem górny guzik w jeansach i rozsiadłem się wygodnie. Przyszedłem tutaj na zalecenie mojego lekarza, który uznał, że:

– Zajęcia oddechowe mogłyby pomóc.

Mogłyby pomóc wzmocnić moje niedomagające płuca, uspokoić zszargane nerwy i być może pozwoliłyby mi spojrzeć na życie z innej perspektywy. Od paru miesięcy przechodziłem trudny okres. Wykańczał mnie stres w pracy, a na dodatek mój 130-letni dom się rozpadał. Dopiero co wyleczyłem się z zapalenia płuc, na które chorowałem także rok wcześniej. Podobnie zresztą jak dwa lata wcześniej. Większość czasu spędziłem w domu, rzężąc, pracując i jedząc trzy posiłki dziennie z tej samej miski, zgarbiony nad gazetami sprzed tygodnia. Popadłem w rutynę – pod względem fizycznym, mentalnym i wszelkim innym. Po kilku miesiącach takiego życia posłuchałem rady lekarza i zapisałem się na kurs oddychania dla początkujących, by opanować technikę zwaną sudarszan krija.

O godzinie 19.00 kobieta o krzaczastych brwiach zamknęła na klucz frontowe drzwi i usiadła pośrodku grupy. Włożyła kasetę do poobijanego boom boxa i wcisnęła przycisk play. Kazała nam zamknąć oczy. Z głośników przez syki i szumy popłynął męski głos o indyjskim akcencie. Głos był piskliwy, śpiewny i zbyt melodyjny, by mógł brzmieć naturalnie, zupełnie jakby pochodził z kreskówki. Poinstruował nas, abyśmy wykonali powolny wdech przez nos, a następnie powolny wydech. Abyśmy skupili się na swoim oddechu.

Powtarzaliśmy ten proces przez kilka minut. Sięgnąłem do stosu koców, wziąłem jeden i przykryłem nogi, aby ogrzać stopy w samych skarpetkach. Od nieszczelnego okna ciągnął straszny ziąb. Cały czas oddychałem, ale nic się nie działo. Nie spłynął na mnie spokój, nie rozluźniły się napięte mięśnie. Nic.

Minęło 10, może 20 minut. Zacząłem się irytować i wyrzucać sobie, że zmarnowałem wieczór na wdychanie zakurzonego powietrza na podłodze starego wiktoriańskiego domu. Otworzyłem oczy i rozejrzałem się. Wszyscy mieli ten sam znudzony, ponury wyraz twarzy. Pan Oczy Więźnia zdawał się spać, Jerry Lewis miał minę, jakby właśnie sobie ulżył. Bindi siedziała w bezruchu z uśmiechem kota z Alicji w Krainie Czarów. Przeszło mi przez głowę, żeby wstać i wyjść, ale nie chciałem być niegrzeczny. Sesja była darmowa, instruktorce nikt nie płacił za bycie tutaj. Wypadało uszanować jej dobroczynność. Więc ponownie zamknąłem oczy, ciaśniej owinąłem się kocem i oddychałem dalej.

I wtedy coś się stało. W zasadzie nie odczułem żadnej zachodzącej przemiany. Nie zrelaksowałem się, a chmara stresujących myśli nie opuściła mojej głowy. Ale nagle jakby zabrano mnie z jednego miejsca i przeniesiono w inne. I stało się to w ułamku sekundy.

Kaseta dobiegła końca i otworzyłem oczy. Na głowie miałem coś mokrego. Podniosłem dłoń, by to zetrzeć i odkryłem, że moje włosy są przemoczone. Przetarłem twarz ręką, poczułem pieczenie potu w oczach, a na wargach smak soli. Spojrzałem w dół na swój tułów i zobaczyłem plamy potu na swetrze i jeansach. W pokoju było około 20 stopni – przy nieszczelnym oknie znacznie chłodniej. Wszyscy siedzieli ubrani w kurtki i bluzy z kapturem. A ja jakimś cudem przepociłem całe ubranie, jakbym właśnie przebiegł maraton.

Instruktorka podeszła do mnie i zapytała, czy wszystko OK, czy jestem może chory albo mam gorączkę. Odparłem, że czuję się świetnie. Potem opowiedziała coś o temperaturze ciała i o tym, jak każdy wdech dostarcza nam nowej energii, a każdy wydech usuwa z organizmu energię starą, stęchłą. Usiłowałem się skupić na jej słowach, ale nie potrafiłem się skoncentrować. Martwiłem się, jak przejadę na rowerze pięć kilometrów od Haight-Ashbury do domu w przepoconych ubraniach.

Następnego dnia czułem się znakomicie. Jak zachwalano, pojawiło się uczucie spokoju i wyciszenia, jakiego nie doświadczyłem od dłuższego czasu. Wyspałem się. Przestało mnie wszystko drażnić. Z ramion i szyi ustąpiło napięcie. Po kilku dniach uczucie zniknęło.

Co dokładnie się stało? Jak siedzenie po turecku w dziwacznym, pachnącym stęchlizną domu i oddychanie przez godzinę mogło wywołać tak silną reakcję?

Wróciłem na zajęcia oddechowe tydzień później: to samo doświadczenie, mniej wodotrysków. Nie wspomniałem o tym ani rodzinie, ani przyjaciołom. Ale usilnie starałem się zrozumieć, co się stało. Rozgryzienie tego zajęło mi kolejnych kilka lat.

Przez ten szmat czasu naprawiłem swój dom, wydostałem się z dołka i złapałem trop, który mógł doprowadzić mnie do odpowiedzi na niektóre z dręczących mnie pytań dotyczących oddychania. Udałem się do Grecji, żeby napisać tekst o freedivingu, pradawnej sztuce schodzenia pod powierzchnię wody na głębokość kilkudziesięciu metrów na jednym tylko oddechu. Pomiędzy nurkowaniami przeprowadzałem wywiady z dziesiątkami ekspertów w nadziei, że uda mi się wyrobić sobie jakiekolwiek pojęcie o tym, co robili i dlaczego. Chciałem zrozumieć, jak ci niepozorni ludzie – inżynierowie oprogramowania, dyrektorzy marketingu, biolodzy i lekarze – zdołali wytrenować ciała tak, by były w stanie wytrzymać 12 minut bez powietrza i nurkować na głębokości dalece wykraczające poza to, co naukowcy uznawali za możliwe.

Nurkując w basenie, większość ludzi panikuje po zaledwie kilku sekundach i wycofuje się przy trzech metrach z bólem w uszach. Freediverzy mówili mi, że kiedyś też byli jak „większość ludzi”. Ich przemiana była kwestią treningu: zmusili płuca do wytężonej pracy, aby wykorzystać możliwości tego organu, które większość z nas ignoruje. Upierali się, że nie są wyjątkowi. Według nich każdy mniej więcej zdrowy człowiek, chętny poświęcić swój czas, może nurkować na 30, 60 czy 90 metrów. Bez znaczenia, ile masz lat, ile ważysz i co masz w genach. Jedyna rzecz, jaką należy zrobić, aby nurkować na bezdechu, mówili, to opanować sztukę oddychania[2].

Dla nich oddychanie nie było podświadomą czynnością, to nie było coś, co po prostu robili. To była siła, lekarstwo, a także mechanizm, dzięki którym zyskiwali niemal nadludzką moc.

– Jest tyle sposobów oddychania, ile jest rodzajów jedzenia – powiedziała mi instruktorka, która potrafiła wstrzymać oddech na ponad osiem minut, a raz zeszła pod wodę poniżej 90 metrów. – A każdy z nich inaczej wpływa na nasze ciało.

Inny nurek mówił, że niektóre metody oddychania odżywiają nasz mózg, podczas gdy inne zabijają neurony, niektóre czynią nas zdrowszymi, inne zaś przyspieszają naszą śmierć.

Opowiadali mi szalone historie o tym, jak oddychali w taki sposób, że rozmiar ich płuc zwiększył się o 30 procent, a nawet więcej. Wspomnieli o indyjskim lekarzu, który zrzucił kilka kilogramów tylko i wyłącznie poprzez zmianę sposobu, w jaki oddychał, oraz o pewnym człowieku, któremu wstrzyknięto bakteryjną endotoksynę E. coli, a który dzięki rytmicznemu oddechowi pobudził swój system odpornościowy i zabił toksynę w kilka minut. Opowiedzieli mi o kobietach, które wywołały u siebie remisję nowotworu, i o mnichach, którzy po kilku godzinach potrafili stopić krąg śniegu wokół swojego nagiego ciała. To wszystko brzmiało jak jakieś pokręcone bzdury.

Po godzinach, zazwyczaj późno w nocy, kiedy nie zajmowałem się pracą i badaniami dotyczącymi tych podwodnych wilków morskich, przedzierałem się przez tony literatury na temat oddychania. Przecież ktoś musiał badać efekty świadomego oddychania również na szczurach lądowych. Z pewnością ktoś mógł potwierdzić fantastyczne historie freediverów o wykorzystywaniu oddechu do utraty wagi, do przedłużania życia i w przeróżnych celach zdrowotnych.

Znalazłem masę materiału, byłaby z tego niezła biblioteka. Problem w tym, że źródła miały setki, a czasem nawet tysiące lat.

Siedem chińskich taoistycznych tekstów datujących się na rok 400 przed Chrystusem było całkowicie poświęconych oddychaniu – temu, jak oddech może nas zabić bądź uleczyć, w zależności od tego, jak go wykorzystujemy[3]. Manuskrypty te zawierały szczegółowe instrukcje opisujące, jak regulować oddech, jak go spowolnić, jak wstrzymać, jak przełknąć. Jeszcze wcześniej hindusi uważali, że oddech i dusza są tym samym i opisywali skomplikowane praktyki, które miały na celu przywrócenie równowagi i utrzymanie człowieka w fizycznym i psychicznym zdrowiu. Potem byli buddyści, którzy wykorzystywali oddychanie nie tylko po to, aby wydłużyć życie, ale również, by wznieść się na wyższe poziomy świadomości. Dla tych wszystkich ludzi, dla tych wszystkich kultur, oddychanie stanowiło potężne lekarstwo.

„Dlatego uczony, który pielęgnuje swoje życie, ulepsza formę i pielęgnuje swój oddech”, czytamy w starożytnym taoistycznym tekście[4]. „Czyż nie jest to oczywiste?”

No nie bardzo. Szukałem jakiegokolwiek potwierdzenia powyższych twierdzeń w bardziej współczesnych badaniach z zakresu pulmonologii, dziedziny medycyny, która zajmuje się płucami i układem oddechowym, ale nie znalazłem prawie nic. Jedynie stwierdzenie, że technika oddechowa nie jest istotna. Wielu lekarzy, badaczy i naukowców, z którymi przeprowadziłem wywiady, zajmowało podobne stanowisko w tej kwestii[5]. Dwadzieścia razy na minutę, dziesięć razy, przez usta, przez nos, przez rurkę intubacyjną, nieważne, to nie ma znaczenia. Grunt to wpuścić powietrze, a ciało zrobi resztę.

Żeby pojąć, jakie podejście do oddychania mają współcześni lekarze, przypomnijmy sobie nasze ostatnie badanie okresowe. Duża szansa, że lekarz zmierzył nam ciśnienie, sprawdził puls, temperaturę, przyłożył stetoskop do klatki piersiowej, by ocenić serce i płuca. Być może omówił dietę, suplementację witaminami, stres w pracy. Jakieś problemy z trawieniem? A jak pan sypia? Czy alergia się pogorszyła? Astma? A co z tymi pańskimi bólami głowy?

Ale prawdopodobnie nigdy nie sprawdził nam częstości oddechów. Nigdy nie skontrolował stosunku tlenu i dwutlenku węgla w krwiobiegu. Tego, jak oddychamy, oraz jaka jest jakość każdego naszego oddechu, raczej nie było na tapecie.

Niemniej jednak, jeśli wierzyć freediverom i starożytnym tekstom, to, jak oddychamy, ma wpływ na absolutnie wszystko. Jakim więc cudem oddychanie może być tak ważne i nieważne zarazem?

Zacząłem drążyć temat i powoli rozwijała się przede mną historia. Jak się okazało, nie byłem jedyną osobą, która zaczęła niedawno zadawać te pytania. Podczas gdy kartkowałem teksty i przeprowadzałem wywiady z freediverami oraz oddechowymi supermanami, naukowcy z Harvardu, Stanforda i innych renomowanych instytucji potwierdzali niektóre z najdzikszych opowieści, jakie słyszałem. Ale ich badania nie były prowadzone w laboratoriach pulmonologicznych. Pulmonolodzy, jak się dowiedziałem, zajmują się głównie konkretnymi przypadłościami płuc: niedodmą, odmą opłucnową, nowotworem, rozedmą.

– My zajmujemy się nagłymi wypadkami i sytuacjami krytycznymi – powiedział mi pewien weteran pulmonologii – Tak działa system.

Tak więc te najnowsze odkrycia oddechowe dokonywały się zupełnie gdzie indziej: na bagnistych wykopaliskach w pradawnych miejscach pochówku, na fotelach gabinetów stomatologicznych i w gumowych pokojach szpitali psychiatrycznych. Zdecydowanie nie w miejscach, gdzie można by się spodziewać przełomowych badań nad jedną z biologicznych funkcji.

Niewielu z tych naukowców faktycznie planowało badania nad oddechem. To raczej oddech magicznie odnajdywał ich za każdym razem. Naukowcy ci odkryli, że nasza umiejętność oddychania zmieniła się w trakcie długiego procesu ewolucji człowieka oraz że sposób, w jaki oddychamy, znacząco się pogarsza od początków epoki przemysłowej. Odkryli, że 90 procent z nas – w tym prawdopodobnie ja, ty i prawie każdy, kogo znasz – oddycha niepoprawnie, co z kolei jest powodem długiej listy przewlekłych chorób lub pogarsza te, które już cię dopadły.

Na pocieszenie, kilku z tych badaczy wykazywało również, że wiele ze współczesnych dolegliwości, takich jak choćby astma, niepokój, ADHD czy łuszczyca, może zostać częściowo lub całkowicie wyleczonych po prostu dzięki sposobowi, w jaki wdychamy i wydychamy powietrze.

Ich prace podważały utarte przekonania, którymi od lat kierowała się zachodnia medycyna. Tak, oddychanie na różne sposoby może wpływać na masę ciała i ogólne zdrowie. Tak, to, jak oddychamy, naprawdę ma wpływ na rozmiar i funkcjonowanie naszych płuc. Tak, oddychanie pozwala nam hakować własny układ nerwowy, kontrolować reakcję immunologiczną oraz przywracać nadszarpnięte zdrowie. Tak, zmiana sposobu oddychania pomoże nam żyć dłużej.

Nieważne, co jemy, ile ćwiczymy, jak silne są nasze geny, jak chudzi, młodzi czy mądrzy jesteśmy – nic z tego nie będzie miało znaczenia, dopóki nie będziemy poprawnie oddychać. Oto co odkryli ci badacze. Brakującym filarem, na którym opiera się nasze zdrowie, jest oddech. Tu wszystko się zaczyna.

• • •

Niniejsza książka to naukowa przygoda z utraconą sztuką oddychania. Zgłębia przemianę, jaka zachodzi w naszych ciałach co 3,3 sekundy – czas, w jakim przeciętny człowiek robi jeden wdech i wydech. Wyjaśnia, jak miliardy cząsteczek, które pobieramy z każdym oddechem, budują nasze kości, wiązki mięśni, krew, mózg i inne narządy. Przedstawia rodzącą się naukę o tym, jak te mikroskopijne kawałeczki wpłyną na nasze zdrowie i szczęście jutro, za tydzień, za miesiąc, za rok, a nawet za dziesiątki lat od teraz.

Nazywam to „utraconą sztuką”, ponieważ tak wiele z tych dzisiejszych nowych odkryć wcale nie jest nowych. Większość technik, które zbadałem i przedstawię na kartach tej książki, istniała już setki, a czasem nawet tysiące lat temu. Zostały stworzone, udokumentowane, zapomniane i odkryte w innej kulturze, w innym czasie, a następnie zapomniane ponownie. I tak przez stulecia.

Wielu pionierów w tej dziedzinie nie było naukowcami. Byli majsterkowiczami działającymi na własną rękę, których ja nazywam „pulmonautami”. Przez przypadek odkryli moc oddychania, ponieważ nic innego nie było w stanie im już pomóc. Byli to chirurdzy wojny secesyjnej, francuscy fryzjerzy, anarchistyczni śpiewacy operowi, indyjscy mistycy, drażliwi trenerzy pływania, ukraińscy kardiolodzy o surowych twarzach, czechosłowaccy olimpijczycy i dyrygenci chóru z Karoliny Północnej.

Niewielu z tych pulmonautów zyskało sławę i szacunek za życia, a gdy odeszli, ich badania zostały pogrzebane wraz z nimi. Fascynujące jest to, że przez ostatnie kilka lat ich techniki odkrywano na nowo, testowano naukowo i udowadniano. Owoce tych niegdyś kontrowersyjnych, często zapomnianych badań teraz na nowo definiują potencjał ludzkiego ciała.

Ale dlaczego mam się uczyć, jak oddychać? Przecież robię to całe życie. To pytanie, które być może teraz sobie zadajesz, nieustannie się pojawiało, odkąd zacząłem moje badania. Na naszą zgubę zakładamy, że oddychanie to bierna czynność, po prostu coś, co robimy: oddychasz – żyjesz; nie oddychasz – umierasz. Ale oddychanie nie jest zero-jedynkowe. A im bardziej zagłębiałem się w temat, tym bardziej czułem się osobiście zobowiązany, aby dzielić się tą podstawową prawdą.

Jak większość dorosłych cierpiałem w życiu na cały szereg oddechowych dolegliwości. To sprawiło, że wylądowałem na zajęciach oddechowych lata temu. I tak jak większość ludzi, odkryłem, że leki na alergię, inhalatory, zestawy suplementów czy przeróżne diety niewiele mi pomogły. Ostatecznie to właśnie to nowe pokolenie pulmonautów zaoferowało mi lekarstwo – i znacznie, znacznie więcej.

Przeciętnemu czytelnikowi lektura niniejszej książki od tego momentu zajmie 10 000 oddechów. Jeśli dobrze wykonałem swoją pracę, to zaczynając od teraz, z każdym oddechem, jaki zaczerpniesz, będziesz lepiej rozumiał oddychanie i wiedział, jak je najlepiej wykorzystać. Dwadzieścia czy dziesięć razy na minutę, przez usta czy przez nos, a może przez rurkę intubacyjną – to nie to samo. To, w jaki sposób oddychamy, naprawdę ma znaczenie.

Przy tysięcznym oddechu zrozumiesz, dlaczego współczesny człowiek to jedyny gatunek z przewlekle krzywymi zębami oraz dlaczego jest to istotne dla oddychania. Dowiesz się, jak nasza umiejętność oddychania pogorszyła się ewolucyjnie z biegiem lat i dlaczego nasi przodkowie jaskiniowcy nigdy nie chrapali. Będziesz towarzyszyć dwóm facetom w średnim wieku, którzy zmagać się będą z pionierskim i masochistycznym 20-dniowym eksperymentem na Uniwersytecie Stanforda, aby zweryfikować od dawna utrzymujące się przekonanie, że droga, którą oddychamy – przez nos czy przez usta – nie ma żadnych konsekwencji. Część z tego, czego się dowiesz, zrujnuje ci noce i dni, zwłaszcza jeśli chrapiesz. Ale już w następnych oddechach odnajdziesz lekarstwo.

Po 3000 oddechów poznasz podstawy oddychania regeneracyjnego. Są to powolne i długie techniki dla każdego – dla starych i młodych, chorych i zdrowych, bogatych i biednych. Praktykuje się je w hinduizmie, buddyzmie, chrześcijaństwie oraz innych religiach od tysięcy lat, ale dopiero niedawno nauczyliśmy się, jak mogą one obniżać ciśnienie krwi, polepszać wyniki sportowe oraz utrzymywać w równowadze układ nerwowy.

Po 6000 oddechów przeniesiesz się do krainy poważnego, świadomego oddychania. Pokonasz drogę przez usta i nos, głębiej do płuc i spotkasz pulmonautę z połowy ubiegłego wieku, który leczył weteranów II wojny światowej z rozedmy płuc i trenował olimpijskich sprinterów tak, by zdobywali złote medale, a wszystko to dzięki potędze wydechu.

Po 8000 oddechów zawędrujesz jeszcze głębiej w swoje ciało, aby połączyć się – rzecz niewiarygodna – ze swoim układem nerwowym. Odkryjesz moc hiperwentylacji. Poznasz pulmonautów, którzy wykorzystują oddychanie do prostowania skrzywionych skoliozą kręgosłupów, tłumienia chorób autoimmunologicznych oraz rozgrzewania się w temperaturach poniżej zera. Żadna z tych rzeczy nie powinna być możliwa, a jednak, jak sam zobaczysz, to wszystko prawda. Po drodze ja również będę się uczył, starając się pojąć, co przytrafiło mi się w tamtym wiktoriańskim domu 10 lat temu.

Po 10 000 oddechów, przy końcu książki, ty i ja będziemy wiedzieć, jak powietrze, które wypełnia nasze płuca, wpływa na każdy moment naszego życia i jak wykorzystywać jego pełen potencjał aż do naszego ostatniego oddechu.

Ta książka zgłębi wiele kwestii: ewolucję, historię medycyny, biochemię, fizjologię, fizykę, wytrzymałość sportową i wiele, wiele innych. Ale przede wszystkim zgłębi ciebie.

Statystycznie rzecz biorąc, zaczerpniesz 670 milionów oddechów w ciągu swojego życia. Być może połowę z nich masz już za sobą. Być może bierzesz oddech po raz 669 000 000. Być może chciałbyś zaczerpnąć kilka milionów więcej.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

CZĘŚĆ PIERWSZA

EKSPERYMENT

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 1

ODDECHOWI NIEUDACZNICY KRÓLESTWA ZWIERZĄT

Pacjent przyjechał blady i spięty o 9.32. Mężczyzna w średnim wieku, waga: 79 kilogramów. Gadatliwy i przyjacielski, ale wyraźnie podenerwowany. Ból: brak. Zmęczenie: niewielkie. Poziom niepokoju: umiarkowany. Lęk przed pogorszeniem stanu i dalszymi objawami: duży.

Pacjent poinformował, że wychowywał się na nowoczesnym przedmieściu, był karmiony butelką do wieku sześciu miesięcy, a potem przestawiony na kupne jedzenie w słoiczkach. Brak przeżuwania związany z tą miękką dietą zahamował rozwój kości w łukach zębowych i zatokach przynosowych, prowadząc do przewlekłej niedrożności nosa[6].

Do wieku lat 15 pacjent polegał na jeszcze miększych, wysoce przetworzonych produktach spożywczych, na które składały się w większości: biały chleb, słodzone soki owocowe, warzywa z puszki, cienkie plasterki mrożonych steków Steak-umms, tostowe kanapki Velveeta, taquitos do mikrofalówki, czekoladowe ciastka firmy Hostess Sno Balls z kremem, polewą z pianki marshmallow i wiórkami kokosowymi oraz batoniki Reggie! z orzeszkami ziemnymi oblanymi karmelem i czekoladą. Jego jama ustna była tak słabo rozwinięta, że nie mogła pomieścić 32 zębów stałych. Siekacze i kły urosły krzywe, co z kolei wymagało usuwania zębów oraz noszenia aparatów ortodontycznych, retainerów, a także wyciągu zewnątrzustnego, tzw. headgearu, aby je wyprostować. W wyniku trzech lat leczenia ortodontycznego jego jama ustna stała się jeszcze mniejsza, tak więc jego język nie mieścił się już prawidłowo między zębami. Kiedy go wystawiał, a czynił to często, po obu stronach języka widoczne były odciśnięte ślady zębów, zapowiedź tego, że pacjent będzie chrapał.

W wieku lat 17 usunięto mu cztery zatrzymane zęby mądrości, co jeszcze bardziej zmniejszyło rozmiar jego jamy ustnej, zwiększając tym samym szanse na wystąpienie chronicznego dławienia się w nocy zwanego zespołem bezdechu sennego[7]. Z czasem – gdy pacjent skończył 20, a potem 30 lat – oddychanie stawało się dla niego coraz bardziej uciążliwe i pojawiało coraz więcej zaburzeń, a drogi oddechowe stawały się coraz mniej drożne. W rozwoju twarzy dominował wzrost pionowy, co doprowadziło do obwisłych powiek i worków pod oczami, ciastowatych policzków, spadzistego czoła i sterczącego nosa.

Ta zwyrodniała, niedorozwinięta jama ustna, gardło oraz czaszka należą niestety do mnie.

Siedzę na fotelu zabiegowym w Centrum Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi przy Uniwersytecie Stanforda, patrząc na siebie, patrząc w głąb siebie. Od kilku minut dr Jayakar Nayak, chirurg nosa i zatok, ostrożnie wprowadza do wnętrza mojego nosa sondę endoskopu. Zagłębił się tak daleko w moją głowę, że przewód wyszedł z drugiej strony, w gardle.

– Powiedz „aaaa” – mówi. Nayak ma aureolę czarnych włosów, kwadratowe okulary, amortyzowane buty do biegania i biały kitel. Ale nie patrzę na jego ubranie ani twarz. Mam założoną parę okularów wideo, które pokazują mi relację na żywo z podróży przez faliste wydmy, bagniste mokradła i stalaktyty wewnątrz moich poważnie uszkodzonych zatok. Staram się nie kaszleć, nie dławić ani nie krztusić, gdy endoskop wślizguje się jeszcze trochę niżej.

– Powiedz „aaaa” – powtarza Nayak. Wykonuję polecenie i patrzę, jak miękka tkanka wokół mojej krtani, różowa, mięsista i pokryta śluzem, otwiera się i zamyka jak kwiat z obrazów Georgii O’Keeffe w animacji poklatkowej*.

Nie jest to przyjemna wycieczka. Dwadzieścia pięć tryliardów cząsteczek[8] (to jest 250 z 20 zerami) pokonuje tę samą trasę 18 razy na minutę, 25 000 razy dziennie. Przyszedłem tutaj, aby zobaczyć, poczuć i dowiedzieć się, którędy całe to powietrze powinno wchodzić do ludzkiego ciała. Przyszedłem również pożegnać się z moim nosem na następne 10 dni.

W ubiegłym stuleciu w medycynie zachodniej dominowało przekonanie, że nos to mniej więcej narząd pomocniczy. Rozumowanie było następujące: powinniśmy oddychać przez nos, jeśli możemy, ale jeśli nie jesteśmy w stanie, to nic nie szkodzi. Od tego są usta.

Wielu lekarzy, badaczy i naukowców nadal podtrzymuje ten pogląd. W Narodowych Instytutach Zdrowia** jest 27 oddziałów zajmujących się płucami, oczami, chorobami skóry, uszami itd. Nosowi oraz zatokom nie jest poświęcony żaden z nich.

Nayak uważa, że to absurd. Jest kierownikiem badań rynologicznych na Uniwersytecie Stanforda. Kieruje znanym na całym świecie laboratorium skupionym wyłącznie na pojmowaniu ukrytej mocy nosa. Odkrył, że wydmy, stalaktyty i mokradła wewnątrz ludzkiej głowy dyrygują mnogością funkcji w naszym ciele. I to podstawowych funkcji życiowych.

– Te struktury są tam z jakiegoś powodu! – powiedział mi wcześniej. Nayak odnosi się ze swego rodzaju czcią do nosa, który uważa za narząd wysoce niezrozumiany i niedoceniany. Dlatego tak mu zależy na sprawdzeniu, co się dzieje z ciałem, które funkcjonuje bez niego. I dlatego ja tutaj jestem.

Zaczynając od dzisiaj, spędzę następne ćwierć miliona oddechów z silikonowymi zatyczkami blokującymi moje nozdrza, zaklejonymi dodatkowo taśmą chirurgiczną, aby nawet najmniejsza ilość powietrza nie dostała się ani nie wydostała przez nos. Będę oddychał tylko ustami. To okropny eksperyment, wyczerpujący i przygnębiający, ale ma on jasno określony cel.

Czterdzieści procent dzisiejszej populacji cierpi na przewlekłą niedrożność nosa, a około połowa z nas nałogowo oddycha ustami, przy czym kobiety i dzieci cierpią najbardziej[9]. Przyczyn jest wiele: od suchego powietrza po stres, od zapaleń po alergie, od zanieczyszczeń po leki[10]. Ale dużą część winy, jak się wkrótce dowiem, można przypisać nieustannie kurczącej się nieruchomości znajdującej się z przodu ludzkiej czaszki.

Gdy jama ustna nie urośnie dostatecznie wszerz, podniebienie twarde, które powinno być płaskie i szerokie, staje się wąskie i wysoko wysklepione[11]. Jest to tzw. podniebienie gotyckie. Wzrost pionowy zakłóca rozwój jamy nosowej, zmniejszając jej objętość i uniemożliwiając delikatnym strukturom w nosie prawidłowe funkcjonowanie. Ograniczona przestrzeń w nosie prowadzi do niedrożności oraz blokuje dopływ powietrza. Ogólnie rzecz biorąc, ludzie mają wątpliwy zaszczyt bycia najbardziej „zatkanym” gatunkiem na Ziemi.

Wiem coś na ten temat. Przed sondowaniem jamy nosowej Nayak wykonał mi zdjęcie rentgenowskie głowy, które dało nam przekrojowy widok każdego zakamarka w mojej jamie ustnej, zatokach i górnych drogach oddechowych.

– Jest tego… trochę – powiedział. Nie tylko miałem wysoko wysklepione podniebienie, ale też poważną niedrożność lewego nozdrza spowodowaną poważnie skrzywioną przegrodą, a moje zatoki cierpiały na skutek szeroko rozprzestrzenionej wady anatomicznej zwanej małżowiną puszkową (łac. concha bullosa).

– Wyjątkowo rzadkie – powiedział Nayak. Nie jest to stwierdzenie, które chcesz usłyszeć od lekarza.

Moje drogi oddechowe były tak bardzo zepsute, że Nayak dziwił się, iż nie cierpiałem jeszcze częściej na infekcje i kłopoty z oddychaniem, których miałem nieprzyjemność doświadczyć już jako dziecko. Był jednak całkiem pewien, że w przyszłości mogę się spodziewać poważnych problemów oddechowych.

W ciągu najbliższych 10 dni wymuszonego oddychania ustami umieszczę się jakby wewnątrz pełnej śluzu kryształowej kuli, pogłębiając szkodliwy wpływ tej praktyki na sam proces oddychania i na moje zdrowie oraz przyspieszając negatywne skutki, których będzie tylko przybywać wraz z wiekiem. Wprowadzę swoje ciało w stan, który już zna, który zna połowa populacji, jedynie pogorszę go kilkakrotnie.

– OK, nie ruszaj się – rozkazuje mi Nayak. Chwyta stalową igłę z drucianą szczoteczką na końcu, mniej więcej wielkości szczoteczki do tuszu do rzęs. Myślę sobie: „Chyba nie ma zamiaru wsadzić mi tego do nosa”. Kilka sekund później wsadza mi ustrojstwo do nosa.

Patrzę przez okulary wideo, jak Nayak manewruje szczoteczką, docierając coraz głębiej. Wślizguje się tak daleko, że już nie jest w moim nosie, już nie bawi się włoskami w moich nozdrzach, ale porusza się wewnątrz mojej głowy kilka centymetrów głębiej.

– Spokojnie, nie ruszaj się – mówi.

Gdy jama nosowa przestaje być drożna, zmniejsza się przepływ powietrza i rozwijają się bakterie. Bakterie namnażają się i mogą prowadzić do infekcji oraz przeziębień, a także zwiększać niedrożność. Niedrożność rodzi niedrożność, co nie pozostawia nam innej opcji, jak oddychać nałogowo przez usta. Nikt nie wie, jak szybko następują takie zniszczenia. Nikt nie wie, jak szybko gromadzą się bakterie w niedrożnej jamie nosowej. Nayak musi zatem wykonać wymaz i pobrać próbkę tkanki z głębi mojego nosa, aby się tego dowiedzieć.

Wzdrygam się, widząc, że wsuwa szczoteczkę jeszcze głębiej, a następnie obraca nią, nabierając warstwę kleistego gluta. Nerwy znajdujące się tak daleko w głębi nosa zaprojektowane są tak, aby wyczuwać najdrobniejszy powiew powietrza i delikatne wahania temperatury powietrza, a nie stalowe szczotki. Nayak zaaplikował mi tam środek znieczulający, ale mimo to czuję tę szczoteczkę. Mój mózg przeżywa trudne chwile, niespecjalnie wiedząc, jak zareagować. Trudno to wyjaśnić, ale to tak, jakby ktoś dokuczał zrośniętemu ze mną bliźniakowi, który istnieje gdzieś tuż przy mojej głowie.

– To jedna z tych rzeczy, których nigdy nie spodziewałeś się robić w życiu, co? – Nayak śmieje się, umieszczając ociekającą śluzem końcówkę szczoteczki w probówce. Porówna 200 000 komórek z moich zatok z następną próbką, którą pobierze za 10 dni, żeby zobaczyć, jak niedrożność nosa wpłynęła na rozwój bakterii. Potrząsa probówką, podaje ją swojemu asystentowi i uprzejmie prosi mnie o zdjęcie okularów wideo i ustąpienie miejsca następnemu pacjentowi.

Pacjent numer 2 opiera się o okno i pstryka fotki telefonem. Ma 49 lat, silną opaleniznę, białe włosy i błękitne, smerfowe oczy. Ubrany jest w nieskazitelne beżowe jeansy i skórzane mokasyny bez skarpetek. Nazywa się Anders Olsson i właśnie pokonał 8000 kilometrów, lecąc tu ze Sztokholmu w Szwecji. Wraz ze mną wyłożył ponad 5000 dolarów, żeby dołączyć do eksperymentu.

Przeprowadziłem wywiad z Olssonem kilka miesięcy temu po tym, jak natrafiłem na jego stronę internetową, zawierającą wszystkie możliwe wyznaczniki, od których w głowie powinna zapalić się czerwona lampka, że witryna jest podejrzana: stockowe zdjęcia blondynek w bohaterskich pozach na szczytach gór, neonowe kolory, maniakalne nadużycie wykrzykników i bąbelkowe czcionki. Ale Olsson nie był jakimś oszołomem. Spędził 10 lat, zbierając materiały i prowadząc poważne naukowe badania. Napisał dziesiątki postów i opublikował nakładem własnym książkę, która wyjaśnia, jak działa oddychanie, począwszy od poziomu subatomowego i idąc w górę, a wszystkie dane opatrzył przypisami do setek pozycji bibliograficznych. Stał się również jednym z najbardziej szanowanych i popularnych terapeutów oddechu w Skandynawii, pomagając wyleczyć tysiące pacjentów dzięki subtelnej potędze zdrowego oddychania.

Gdy podczas jednej z naszych rozmów na Skypie wspomniałem, że w ramach eksperymentu mam zamiar oddychać przez 10 dni tylko przez usta, wzdrygnął się. Kiedy spytałem, czy chciałby się przyłączyć, odmówił.

– Nie chcę – oświadczył. – Ale jestem ciekawy.

Teraz, kilka miesięcy później, zmęczony długim lotem Olsson klapie na fotel zabiegowy, nakłada okulary wideo i bierze jeden z ostatnich wdechów przez nos przed 240-godzinną przerwą. Obok niego Nayak obraca w dłoni stalowy endoskop jak perkusista pałeczkę.

– OK, odchyl głowę do tyłu – mówi. Rozluźnia nadgarstek, wyciąga szyję i wchodzi.

Eksperyment jest podzielony na dwie fazy. W fazie pierwszej zatykamy sobie nosy i będziemy starali się prowadzić normalne, codzienne życie. Będziemy jeść, ćwiczyć i spać jak zazwyczaj, z tą różnicą, że będziemy oddychać wyłącznie ustami. W fazie drugiej będziemy jeść, pić, ćwiczyć i spać tak jak podczas fazy pierwszej, ale zmienimy sposób oddychania i będziemy oddychać przez nos oraz wykonywać różne ćwiczenia oddechowe w ciągu dnia.

Między fazami wrócimy na Stanforda i powtórzymy wszystkie badania, które właśnie sobie zrobiliśmy: gazometrię, markery stanu zapalnego, poziom hormonów, węch, rynometrię, badanie czynności płuc i inne. Nayak porówna zestawy danych i zobaczy, czy w naszych mózgach i ciałach zaszły jakieś zmiany, gdy zmieniliśmy sposób oddychania.

Kiedy powiedziałem znajomym o eksperymencie, otrzymałem sporą dawkę okrzyków zdumienia.

– Nie rób tego! – ostrzegało mnie kilku zwolenników jogi. Ale większość ludzi wzruszyła tylko ramionami.

– Od dziesięciu lat nie oddycham przez nos – powiedział mi jeden przyjaciel, który przez większość życia cierpiał na alergie. Wszyscy pozostali mówili coś w stylu:

– Ale że o co chodzi? Oddychanie to oddychanie.

Czyżby? Olsson i ja poświęcimy najbliższe 20 dni, aby się o tym przekonać.

• • •

Dobrą chwilę temu, przed czterema miliardami lat, nasi najstarsi przodkowie pojawili się na skałach[12]. Byliśmy wtedy małą, w zasadzie mikroskopijną, kupką szlamu. I byliśmy głodni. Potrzebowaliśmy energii, by żyć i się mnożyć. Więc wymyśliliśmy sposób, jak jeść powietrze.

Atmosfera składała się wtedy głównie z dwutlenku węgla, nie było to najlepsze paliwo, ale musiało wystarczyć. Te wczesne wersje nas nauczyły się pobierać ten gaz, rozbijać go i wypluwać to, co zostało, czyli tlen. Przez następny miliard lat ta pradawna breja powtarzała wspomniany proces, jadła więcej gazu, produkowała więcej szlamu i wydalała więcej tlenu.

Około dwa i pół miliarda lat temu w atmosferze było już na tyle dużo odpadowego tlenu, że pojawił się żerujący na resztkach przodek, by na tym skorzystać[13]. Nauczył się pochłaniać cały ten porzucony tlen i wydalać dwutlenek węgla: był to pierwszy cykl życia tlenowego.

Tlen, jak się okazało, pozwalał wyprodukować 16 razy więcej energii niż dwutlenek węgla[14]. Tlenowe formy życia wykorzystały ten bodziec, aby wyewoluować, zostawić pokryte szlamem skały za sobą, stać się większe i bardziej złożone. Wypełzły na ląd, zanurkowały w głąb morza lub wzbiły się w powietrze. To z nich powstały rośliny, drzewa, ptaki, pszczoły oraz pierwsze ssaki.

Ssaki wytworzyły nos, aby ogrzewać i oczyszczać powietrze; gardło, aby kierować powietrze do płuc, oraz sieć pęcherzyków, aby usuwać tlen z atmosfery i przenosić go do krwi. Komórki tlenowe, które wiele eonów temu tkwiły przyczepione do bagnistych skał, teraz tworzyły tkanki w ciałach ssaków. Komórki te pobierały tlen z naszej krwi i zwracały dwutlenek węgla, który wędrował z powrotem poprzez żyły i płuca do atmosfery: proces zwany oddychaniem.

Umiejętność wydajnego oddychania na tak wiele sposobów – świadomie i nieświadomie, szybko, wolno albo wcale – pozwalała przodkom ssaków polować na zwierzynę, uciekać przed drapieżnikami i adaptować się do różnych środowisk.

Wszystko szło wyśmienicie, aż jakieś 1,5 miliona lat temu drogi, przez które wdychaliśmy i wydychaliśmy powietrze, zaczęły się gwałtownie zmieniać. Była to zmiana, która znacznie później wpłynęła na oddychanie każdego człowieka na Ziemi.

Odczuwałem skutki tej zmiany przez większość życia i duża szansa, że ty również: zapchany nos, chrapanie, świszczący oddech, astma, alergie i cała reszta. Zawsze sądziłem, że to normalna część bycia człowiekiem. Niemal każdy, kogo znałem, cierpiał na ten czy inny problem.

Ale odkryłem z czasem, że problemy te nie pojawiają się losowo. Coś je powodowało. A powszechna, prosta ludzka cecha mogła skrywać odpowiedź.

Kilka miesięcy przed eksperymentem na Stanfordzie poleciałem do Filadelfii odwiedzić dr Mariannę Evans, ortodontkę i badaczkę zajmującą się uzębieniem, która spędziła ostatnie kilka lat, zaglądając w usta ludzkich czaszek, zarówno tych starożytnych, jak i współczesnych. Staliśmy w piwnicy Muzeum Archeologii i Antropologii Uniwersytetu w Pensylwanii, otoczeni kilkoma setkami eksponatów. Na każdym wyryto litery, cyfry i wybito „rasę”: Beduin, Kopt, Arab z Egiptu, Murzyn urodzony w Afryce. Były tam brazylijskie prostytutki, arabscy niewolnicy i perscy więźniowie. Najsłynniejszy eksponat, usłyszałem, pochodził od irlandzkiego skazańca, który został powieszony w 1824 za zabicie i zjedzenie swoich współwięźniów.

Wiek czaszek wahał się od 200 do kilku tysięcy lat. Należały one do Kolekcji Mortona, nazwanej tak od nazwiska rasistowskiego uczonego, Samuela Mortona, który, począwszy od lat 30. XIX wieku, zbierał szkielety w nieudanej próbie udowodnienia wyższości rasy kaukaskiej. Jedynym pozytywnym wynikiem pracy Mortona jest to, że czaszki, które kolekcjonował przez tak wiele lat, teraz pozwalają na szybki wgląd w to, jak ludzie kiedyś wyglądali i oddychali.

Tam, gdzie Morton dopatrywał się niższości rasowej lub genetycznej „degeneracji”, Evans odkryła coś zbliżonego do perfekcji. Aby zilustrować to, co miała na myśli, podeszła do gabloty i wyjęła zza ochronnej szyby czaszkę z napisem Pars, od Persów. Starła kurz z kości rękawem swojego kaszmirowego swetra i przesunęła starannie przyciętym paznokciem wzdłuż linii szczęki i po twarzy czaszki.

– Są dwukrotnie większe niż te dzisiejsze – powiedziała z sylabicznym ukraińskim akcentem. Wskazywała na otwory nosowe, które łączą zatoki z tylną częścią gardła. Obróciła czaszkę tak, że patrzyła na nas.

– Takie szerokie i wydatne – powiedziała z aprobatą.

Evans i jej kolega dr Kevin Boyd, dentysta dziecięcy z Chicago, spędzili ostatnie cztery lata, wykonując zdjęcia rentgenowskie ponad 100 czaszek z Kolekcji Mortona i mierząc kąty od czubka ucha do nosa i od czoła do podbródka. Pomiary te, znane jako płaszczyzna frankfurcka oraz prostopadła N, pokazują symetrię każdej czaszki: to, jak dobre proporcje miała jama ustna w stosunku do twarzy i nos do podniebienia oraz, w dużej mierze, jak dobrze ludzie, do których należały owe czaszki, potrafili oddychać.

Wszystkie starożytne czaszki były identyczne z okazem Parsa. Wszystkie posiadały ogromną, wysuniętą do przodu szczękę, rozległe zatoki przynosowe i szeroką jamę ustną. I, co ciekawe, mimo że żaden z tych dawnych ludzi nie mył zębów, nie używał nici dentystycznej ani nie chodził do dentysty, wszyscy oni mieli proste zęby[15].

Co więcej, dużej jamie ustnej oraz temu, że twarz rosła do przodu, zawdzięczali szersze drogi oddechowe. Ci ludzie prawdopodobnie nigdy nie chrapali, nie cierpieli na bezdech senny, na zapalenie zatok ani na żadną inną z wielu dolegliwości oddechowych, jakie dotykają współczesną ludzkość. Nie mieli tych problemów, bo nie mogli ich mieć. Ich jamy ustne były na to o wiele za duże, a ich drogi oddechowe o wiele za szerokie, by cokolwiek mogło je zablokować. Oddychali więc z łatwością. Prawie wszystkich dawnych ludzi cechował rozwój czaszki do przodu – nie tylko w Kolekcji Mortona, ale wszędzie na całym świecie. Taki stan rzeczy utrzymywał się od czasów, kiedy Homo sapiens po raz pierwszy się pojawił jakieś 300 000 lat temu, aż do zaledwie kilkuset lat temu.

Evans i Boyd porównali dawne czaszki ze współczesnymi, które należały między innymi do ich pacjentów. Każdą współczesną czaszkę cechował odwrotny wzorzec wzrostu. Oznacza to, że kąty płaszczyzny frankfurckiej oraz prostopadłej N zostały odwrócone: podbródek cofnął się za czoło, szczęka gwałtownie opadła do tyłu, a zatoki się skurczyły. Co więcej, wszystkie dzisiejsze czaszki miały mniej lub bardziej krzywe zęby.

Z 5400 gatunków ssaków żyjących na naszej planecie człowiek jest jedynym, który stale cierpi na nieprawidłowy układ łuków zębowych, przodozgryz, tyłozgryz oraz nachodzące na siebie zęby, czyli na zaburzenia określane formalnie jako wady zgryzu.

Dla Evans stanowiło to kluczowe pytanie:

– Dlaczego wyewoluowaliśmy po to, by się rozchorować?

Odłożyła czaszkę Parsa z powrotem do gabloty i wyjęła inną oznaczoną jako Saccard. Jej idealna twarzoczaszka była odzwierciedleniem pozostałych.

– Tego staramy się właśnie dowiedzieć – powiedziała.

Evans powiedziała mi, że ewolucja nie zawsze oznacza postęp. Ewolucja oznacza po prostu zmianę. A życie potrafi zmieniać się na lepsze i na gorsze. Dzisiaj ludzkie ciało zmienia się w sposób, który ma niewiele wspólnego z maksymą „przetrwają najsilniejsi”. Zamiast tego rozwijamy i przekazujemy dalej cechy, które są szkodliwe dla naszego zdrowia. Ten koncept, zwany dyzewolucją (ang. dysevolution), został spopularyzowany przez biologa z Harvardu, Daniela Liebermana, i wyjaśnia, dlaczego bolą nas stopy, strzyka nas w plecach, a kości stają się coraz bardziej kruche[16]. Dyzewolucja wyjaśnia również, dlaczego oddychamy tak beznadziejnie.

Według Evans, aby zrozumieć, jak do tego doszło, musimy cofnąć się daleko w czasie. Bardzo daleko. Do okresu, kiedy Homo sapiens nie był nawet jeszcze sapiens.

• • •

Cóż za dziwne stworzenia. O długich, chudych, patykowatych ramionach i spiczastych łokciach, stojące pośród wysokiej trawy sawanny, spoglądające na daleki, dziki świat spod czół wyglądających jak włochate przyłbice. Trawy kołysały się na lekkim wietrze, a nasze nozdrza wielkości landrynek rozdymały się pionowo nad pozbawionymi podbródka ustami, wychwytując wszelkie zapachy, jakie przynosił wiatr.

Było to 1,7 miliona lat temu i pierwszy ludzki przodek, Homo habilis, przemierzał wschodnie wybrzeże Afryki. Już dawno opuściliśmy drzewa, nauczyliśmy się chodzić na dwóch nogach, opanowaliśmy używanie małego „palca” wewnątrz dłoni, obróciliśmy go do góry nogami i zmieniliśmy w przeciwstawny kciuk. Palców i wspomnianego kciuka używaliśmy do chwytania rzeczy, wyrywania roślin, korzeni i traw z ziemi oraz do wytwarzania z kamienia myśliwskich narzędzi, które były wystarczająco ostre, by wyciąć język antylopy czy oddzielić mięso od kości[17].

Spożywanie surowych pokarmów wymagało dużo czasu i wysiłku. Uderzaliśmy więc zdobyczami o zebrane kamienie. Zmiękczanie jedzenia, zwłaszcza mięsa, oszczędziło nam część wysiłku, jaki musieliśmy wcześniej wkładać w przeżuwanie i trawienie, co pozwoliło nam oszczędzić energię[18]. Wykorzystaliśmy tę nadwyżkę energii, aby wyhodować większy mózg.

Pieczenie jedzenia okazało się jeszcze lepsze[19]. Około 800 000 lat temu zaczęliśmy obrabiać jedzenie w ogniu, co dało nam dostęp do ogromnej ilości dodatkowych kalorii[20]. Nasze jelito grube, które pomagało nam rozkładać twarde i włókniste owoce i warzywa, znacząco się skurczyło pod wpływem nowej diety. Sama ta zmiana pozwoliła nam zaoszczędzić jeszcze więcej energii[21]. Ten bardziej nowoczesny przodek, Homo erectus, skorzystał z niej, żeby wyhodować większy mózg – o zdumiewające 50 procent większy niż mózg naszego przodka habilis[22].

Zaczęliśmy wyglądać mniej jak małpy, a bardziej jak ludzie. Gdyby wziąć takiego Homo erectus, ubrać go w garnitur od Brooks Brothers i posadzić w metrze, prawdopodobnie nie zwróciłby na siebie niczyjej uwagi[23]. Ci dawni przodkowie byli na tyle podobni do nas pod względem genetycznym, że to całkiem możliwe, iż moglibyśmy mieć z nimi dzieci.

Innowacja, jaką było tłuczenie i gotowanie żywności, miała jednak swoje konsekwencje. Szybko rosnący mózg potrzebował miejsca, które zabrał sobie z przedniej części czaszki, mieszczącej zatoki, jamę ustną oraz drogi oddechowe. Z czasem mięśnie w centrum twarzy zwiotczały, a kości szczęk stały się słabsze i cieńsze. Twarz się skróciła, a jama ustna skurczyła i cofnęła, pozostawiając za sobą kościstą wypukłość, która zastąpiła szeroki, spłaszczony nos naszych przodków. Ta nowa cecha należała tylko i wyłącznie do nas i odróżniała nas od innych naczelnych, a był to wystający nos.

Problem w tym, że ten mniejszy, pionowo ustawiony nos mniej skutecznie filtrował wdychane powietrze i narażał nas na więcej unoszących się w powietrzu patogenów i bakterii[24]. W dodatku mniejsze zatoki i jama ustna ograniczyły przestrzeń w naszych gardłach. Im więcej gotowaliśmy, tym miększe i bogatsze w kalorie spożywaliśmy jedzenie, tym większy rósł nasz mózg i tym ciaśniejsze stawały się nasze drogi oddechowe[25].

Homo sapiens pojawili się po raz pierwszy na afrykańskiej sawannie 300 000 lat temu. Żyliśmy w koterii, w skład której wchodziły także inne gatunki ludzi: Homo heidelbergensis, krzepka istota, która budowała schronienia oraz polowała na grubą zwierzynę na terenach dzisiejszej Europy, Homo neanderthalensis (neandertalczyk), człowiek o masywnym nosie i karłowatych kończynach, który potrafił robić ubrania i świetnie sobie radził w mroźnym klimacie[26], oraz Homo naledi, relikt z epoki wczesnych przodków, człowiek o malutkim mózgu, szerokich biodrach i patykowatych ramionach zwisających z krępego ciała[27].

Cóż to musiał być za widok, pomieszana obdarta banda różnych gatunków, zgromadzona w nocy wokół płonącego ogniska – taka kantyna z Gwiezdnych wojen, tyle że dla wczesnej ludzkości. Ludzie sączący z połówek kokosa wodę z rzeki, iskający siebie nawzajem, porównujący swoje łuki brwiowe i uciekający chyłkiem za głazy, by uprawiać międzygatunkowy seks w świetle gwiazd.

A potem – nic. Neandertalczycy o dużych nosach, mizerni naledi, heidelbergensis o grubych szyjach – wszyscy zostali wybici przez choroby, pogodę, siebie nawzajem, zwierzęta, lenistwo lub jeszcze coś innego. Na wysokim już drzewie genealogicznym pozostał tylko jeden człowiek: my.

W chłodniejszych klimatach ludzki nos zwężał się i wydłużał, aby skuteczniej ogrzewać powietrze przed wprowadzeniem go do płuc, a skóra stawała się jaśniejsza, by móc przyjąć więcej słońca do produkcji witaminy D. W środowiskach ciepłych i słonecznych człowiek adaptował się poprzez szerszy i bardziej płaski nos[28], który lepiej sobie radził z wdychaniem[29] gorącego, wilgotnego powietrza, a skóra ciemniała dla ochrony przed słońcem. Gdzieś po drodze krtań zeszła w głąb gardła, ustępując miejsca kolejnej adaptacji: komunikacji głosowej.

Krtań działa jak zasuwa, która umożliwia wahadłowy transport jedzenia do żołądka i chroni nas przed wprowadzeniem pokarmu oraz innych obiektów do płuc. Każde zwierzę – i każdy inny gatunek Homo – wykształciło wyższą krtań usytuowaną w górnej części gardła. Miało to sens, zważywszy na fakt, że wysoka krtań działa najskuteczniej, umożliwiając organizmowi szybkie pozbycie się ciała obcego, na wypadek gdyby coś utknęło w drogach oddechowych.

Wraz z rozwojem mowy u ludzi krtań obniżyła się[30], zwalniając przestrzeń w tylnej części jamy ustnej i powiększając tym samym zakres dostępnych dźwięków oraz głośności[31]. Mniejszymi wargami łatwiej było manipulować, zatem w procesie ewolucji nasze stały się cieńsze i mniej mięsiste. Zwinniejszy i bardziej giętki język ułatwiał kontrolowanie niuansów i struktury dźwięków. Tak oto język obsunął się w dół gardła i wypchnął szczękę do przodu.

Jednak ta obniżona krtań zatraciła niemalże swój pierwotny cel. Stworzyła więcej przestrzeni z tyłu jamy ustnej, przez co wcześni ludzie stali się podatni na zadławienie. Człowiek mógł się zadławić nie tylko, gdy połykał coś zbyt dużego, lecz także gdy szybko i niedbale połykał małe kawałki. Gatunek sapiens stał się jedynym zwierzęciem – i jedynym ludzkim gatunkiem – który mógł się z łatwością zadławić jedzeniem i umrzeć[32].

Co dziwne i smutne, te same adaptacje, które pozwoliły naszym przodkom przechytrzyć, prześcignąć i przeżyć inne zwierzęta – opanowanie ognia i obróbki jedzenia, ogromny mózg, umiejętność komunikacji za pomocą szerokiej gamy dźwięków – zablokowały jamę ustną oraz gardło i uczyniły oddychanie trudniejszym. Na późniejszych etapach ewolucji człowieka ten odwrócony rozwój sprawi, że człowiek będzie dławił się nawet samym sobą podczas snu, czyli innymi słowy, chrapał***.

Oczywiście, te problemy nie dotyczyły wczesnych ludzi. Przez dziesiątki tysięcy lat naszym przodkom oddychało się całkiem dobrze dzięki niesamowicie rozbudowanym głowom. Uzbrojeni w nos, głos i ogromnych rozmiarów mózg ludzie podbili świat.

• • •

Nasi owłosieni protoplaści zaprzątali mi głowę, odkąd tylko odwiedziłem Evans kilka miesięcy wcześniej. Oto oni, przykucnięci na skalistym afrykańskim wybrzeżu, artykułujący sprężystymi wargami pierwsze samogłoski, z łatwością oddychający przez szerokie otwory nosowe i przeżuwający idealnymi zębami duszonego królika.

A oto ja, w świetle ledowej lampki, gapiący się z rozdziawioną gębą na stronę Homo floresiensis na Wikipedii w telefonie, przeżuwający krzywymi zębami kawałki niskowęglowodanowego batonika, kaszlący, rzężący i niewdychający absolutnie nic przez zatkany nos.

Jest wieczór. Już drugi dzień oddycham przez usta w ramach stanfordzkiego eksperymentu. Leżę w łóżku z silikonowymi zatyczkami wepchanymi do jamy nosowej i zaklejonymi taśmą. Od paru nocy leżę rozwalony w części domu przeznaczonej zwykle dla krewnych i przyjaciół. Miałem przeczucie, że mój styl życia podczas fazy oddychania przez usta może okazać się sporym wyzwaniem dla mojej żony. Leżąc tutaj, rzucając się i wiercąc na łóżku, myśląc o moich jaskiniowcach, niezdolny, by zasnąć, cieszę się, że się tu przeniosłem.

Do nadgarstka przyczepiony mam pulsoksymetr wielkości książeczki z zapałkami. Świecący czerwony przewód wychodzący z urządzenia owinięty jest wokół mojego środkowego palca. Co kilka sekund urządzenie rejestruje częstotliwość pracy serca oraz wysycenie krwi tlenem, oceniając na podstawie tych danych, jak często i jak poważnie mój zbyt głęboko usytuowany język może zaklinować się w zbyt małej jamie ustnej, zmuszając mnie do wstrzymania oddechu. Jest to stan powszechnie zwany bezdechem sennym (ang. sleep apnea).

Aby zmierzyć stopień zaawansowania mojego chrapania i bezdechu, pobrałem aplikację na telefon, która przez całą noc nagrywa dźwięk, a rankiem rysuje minutowy wykres przedstawiający stan mojego oddechowego zdrowia. Kamera noktowizyjna umieszczona tuż nad łóżkiem monitoruje każdy ruch.

Do chrapania i bezdechu sennego przyczyniają się zarówno stany zapalne w gardle, jak i polipy. Niedrożność nosa także powoduje nocne dławienie się, lecz nikt nie wie, jak szybko następują szkody ani jak poważne mogą się one stać[33]. Do tej pory nikt tego nie sprawdził.

Ubiegłej nocy, przy pierwszym podejściu do spania z zatkanym nosem, jakie sam sobie zafundowałem, moje chrapanie wzrosło o 1300%, do 75 minut na noc. Wyniki Olssona były jeszcze gorsze, skoczyły z zera do czterech godzin i dziesięciu minut. Ponadto, częstotliwość występowania u mnie bezdechu sennego wzrosła czterokrotnie. I to wszystko w zaledwie jedną dobę.

Teraz znów leżę tutaj na łóżku i bez względu na to, jak bardzo staram się zrelaksować i poddać temu eksperymentowi, jest to wyzwanie. Co 3,3 sekundy kolejna fala nieprzefiltrowanego, nienawilżonego i nieogrzanego powietrza wchodzi przez moje usta – wysusza mi język, podrażnia gardło i doprowadza do szału moje płuca. A zostało mi jeszcze 175 000 takich oddechów.

* Georgia O’Keeffe (1887–1986) – amerykańska artystka znana głównie z obrazów przedstawiających kolorowe, ekspresyjne kwiaty w dużym zbliżeniu (przyp. tłum.).

** Narodowe Instytuty Zdrowia (ang. National Institutes of Health, NIH) – amerykańska instytucja rządowa zajmująca się badaniami biomedycznymi i związanymi ze zdrowiem (przyp. tłum.).

*** Mopsy, mastify, boksery i inne psy brachycefaliczne zostały wyhodowane tak, aby mieć krótki pysk, płaską kufę i mniejsze zatoki, przez co narażone są na wiele przewlekłych dolegliwości oddechowych podobnych do ludzkich. Pod wieloma względami współczesny człowiek stał się Homo odpowiednikiem tych powstałych w wyniku chowu wsobnego ras psów.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 2

ODDYCHANIE PRZEZ USTA

Jest 8.15 rano. Olsson wpada niczym Kramer* przez boczne drzwi mieszkania na parterze, w którym aktualnie przebywam.

– Dzień dobry! – krzyczy. W nosie ma małe silikonowe kulki, a na sobie spodnie dresowe z uciętymi nogawkami i bluzę od Abercrombie & Fitch.

Olsson wynajął na miesiąc kawalerkę po drugiej stronie ulicy – wystarczająco blisko, by przemknąć się do mnie w piżamie, ale nie na tyle blisko, by uniknąć wyglądania jak czubek. Jego twarz, wcześniej opalona i promienna, stała się wychudła i ziemista. Olsson wygląda teraz jak Gary Busey na tym słynnym zdjęciu policyjnym. Ma ten sam półprzytomny wyraz twarzy co wczoraj i ten sam udręczony szeroki uśmiech, który miał przedwczoraj i dwa dni temu.

Dzisiaj przypada półmetek fazy oddychania przez usta. I dzisiaj, jak każdego poprzedniego dnia, tak jak trzy razy dziennie każdego poprzedniego dnia – rano, w południe i wieczorem – Olsson siada naprzeciw mnie przy stole. Jeden, dwa, trzy, włączamy serię pikających i brzęczących urządzeń tworzących stos na stole, zapinamy na ramionach mankiety do pomiarów, przyczepiamy czujniki EKG do uszu, do ust wkładamy termometry i rozpoczynamy rozpisywanie naszych danych fizjologicznych w arkuszach kalkulacyjnych. Odczyty ujawniają to, co wykazały dni poprzednie: oddychanie przez usta niszczy nasze zdrowie.

Ciśnienie krwi skoczyło mi średnio o 13 punktów w porównaniu ze stanem sprzed eksperymentu, co bezsprzecznie oznacza nadciśnienie I stopnia. Ten stan chronicznie podniesionego ciśnienia krwi, na który cierpi jedna trzecia Amerykanów, pozostawiony bez kontroli może spowodować zawał serca, udar oraz inne poważne problemy. W międzyczasie zmienność rytmu serca, będąca wyznacznikiem równowagi układu nerwowego, gwałtownie spadła, co sugeruje, że moje ciało jest w stanie stresu. Do tego dochodzi puls, który skoczył w górę, temperatura ciała, która się obniżyła, oraz jasność umysłu, która runęła w dół, rozbijając się o dno dna. Dane Olssona są odzwierciedleniem moich.

Ale najgorsze w tym wszystkim jest to, jak się czujemy: beznadziejnie. Z każdym dniem wydaje się być coraz gorzej. Każdego dnia, dokładnie o tej porze, Olsson kończy swoje ostatnie badanie, ściąga maskę respiratora ze swoich białych niczym bawełna włosów i wciska sobie silikonowe zatyczki nieco głębiej w nozdrza. Zakłada z powrotem bluzę.

– Widzimy się później – mówi.

I wychodzi z pokoju. Kiwam głową i patrzę, jak truchta w kapciach przez przedpokój i z powrotem przez ulicę.

Ostatni protokół testowy, posiłek, odbywa się w samotności. W trakcie obu faz eksperymentu będziemy jeść dokładnie to samo o dokładnie tej samej porze, nieustannie mierząc poziom cukru we krwi oraz wykonując dziennie tę samą ilość kroków, aby sprawdzić, jak oddychanie przez usta i przez nos może wpływać na naszą wagę i metabolizm. Dzisiaj na śniadanie przypadają trzy jajka, pół awokado, kromka niemieckiego ciemnego chleba i czajniczek herbaty Lapsang. Co oznacza, że za dokładnie 10 dni będę znów siedział w tej kuchni i jadł ten sam posiłek.

Po jedzeniu zmywam, sprzątam zużyte filtry, papierki wskaźnikowe do określania pH oraz karteczki samoprzylepne w przerobionym na laboratorium salonie i odpowiadam na kilka maili. Czasem wraz z Olssonem siedzimy i eksperymentujemy z wygodniejszymi i skuteczniejszymi sposobami na zatkanie nosa. W ruch poszły wodoodporne stopery do uszu (zbyt twarde), piankowe stopery do uszu (zbyt miękkie), zacisk pływacki na nos (zbyt bolesny), poduszka nosowa CPAP (wygodna, ale wygląda jak jakiś sadomasochistyczny przyrząd), papier toaletowy (zbyt przewiewny), guma do żucia (zbyt obleśna) i, ostatecznie, taśma chirurgiczna na silikonowych lub piankowych stoperach do uszu, opcja powodująca otarcia i ogólnie dość przytłaczająca, ale najbardziej znośna.

Jednak przez większość czasu, przez cały dzień, każdego dnia, od ostatnich pięciu, Olsson i ja siedzimy sami w swoich mieszkaniach i jesteśmy zajęci nienawidzeniem życia. Często mam wrażenie, że uwięziono mnie w jakimś smutnym sitcomie, w którym nikt się nie śmieje, Dzień Świstaka wiecznej, nieustającej beznadziei.

Na szczęście dzisiaj jest nieco inaczej. Wybieramy się wraz z Olssonem na przejażdżkę rowerową. Nie po promenadzie przy plaży ani w cieniu Golden Gate, lecz wśród betonowych ścian i przy sztucznym świetle w pobliskiej siłowni.

Jazda na rowerze to był pomysł Olssona. Spędził około 10 lat na porównywaniu wyników sportowych przy oddychaniu przez nos i przez usta podczas intensywnych ćwiczeń. Prowadził własne badania na sportowcach trenujących crossfit i pracował z trenerami. Z czasem nabrał przekonania, że oddychanie przez usta może wprowadzać ciało w stan stresu[34], co z kolei może powodować szybsze zmęczenie i pogorszenie wyników sportowych. Teraz nalegał, żebyśmy przez kilka dni podczas każdej fazy eksperymentu wskakiwali na siodełka rowerów stacjonarnych i pedałowali do skraju naszej wydolności aerobowej. Według planu mamy się spotkać na siłowni o 10.15.

Zakładam szorty, chwytam monitor aktywności, zapasowy zestaw silikonowych zatyczek, butelkę z wodą i wychodzę na tylne podwórko. Przy płocie stoi Antonio, pracownik budowlany i długoletni przyjaciel, który wykonuje prace remontowe na piętrze mojego domu. Przygląda mi się z uwagą i zanim udaje mi się ruszyć prosto w stronę wyjścia z ogrodu, on zauważa różowe zatyczki w moim nosie, upuszcza naręcze kantówek i podchodzi, by się lepiej przyjrzeć.

Znałem Antonia od 15 lat. Słyszał już dziwne historie z odległych miejsc, które badałem w przeszłości. Zawsze był zainteresowany i bardzo mnie wspierał. Aż do momentu, gdy powiedziałem mu, co kombinuję w tym tygodniu.

– To zły pomysł – stwierdza. – W szkole, kiedy byłem mały, nauczyciele chodzili po klasie, stary, i pop-pop-pop. – Klepie się w tył głowy dla podkreślenia słów. – Oddychałeś przez usta, pop, dostawałeś w łeb – mówi. Oddychanie przez usta prowadzi do choroby i jest niegrzeczne, powiedział mi. Dlatego on, jak i wszyscy inni, którzy wychowali się w Puebla w Meksyku, nauczyli się oddychać przez nos.

Antonio powiedział mi, że jego partnerka, Janet, cierpi na przewlekłą niedrożność nosa oraz nieustanny katar. Syn Janet, Anthony, także oddycha cały czas przez usta i zaczyna mieć te same problemy.

– Mówię im, że to jest złe, a oni starają się nad tym pracować – powiedział Antonio. – Ale to nie jest łatwe, stary.

Podobną historię usłyszałem kilka dni temu od niejakiego Davida, Brytyjczyka indyjskiego pochodzenia, kiedy wraz z Olssonem po raz pierwszy spróbowaliśmy wybrać się na jogging z zatkanym nosem wzdłuż Golden Gate Bridge. David zauważył nasze zabandażowane nosy, zatrzymał nas i spytał, co robimy. Wtedy wyznał nam, że całe życie ma problemy z niedrożnością.

– Nos mam zawsze zatkany albo zakatarzony, nigdy nie wydawał się, wiecie, otwarty – powiedział. Facet przez ostatnie 20 lat aplikował sobie do nosa przeróżne produkty medyczne, ale z czasem przestawały one działać. A teraz nabawił się przewlekłych problemów oddechowych.

Aby uniknąć wysłuchiwania podobnych historii i pozbyć się niechcianej uwagi, nauczyłem się wychodzić tylko wtedy, kiedy musiałem. Nie zrozumcie mnie źle: mieszkańcy San Francisco kochają dziwolągów. Raz był sobie gościu, który miał w zwyczaju spacerować sobie po Haight Street z dziurą z tyłu jeansów, przez którą wystawał kołyszący się swobodnie za nim ogon – najprawdziwszy ludzki ogon długości kilkunastu centymetrów. Mówię wam, facet nie przykuł więcej niż jednego spojrzenia.

Ale najwyraźniej widok mój i Olssona z zatyczkami, taśmą czy czymkolwiek innym wewnątrz i wokół naszych nosów to zbyt wiele dla miejscowych. Gdziekolwiek idziemy, jesteśmy zasypywani pytaniami albo historiami życia o oddechowych niedolach, o tym, jak to ten jest zapchany, jak tej nieustannie pogarszają się alergie, jak tego boli głowa i jak coraz gorzej mu się śpi, im gorzej mu się oddycha.

Macham Antonio na pożegnanie, naciągam daszek czapki bardziej w dół, by zakryć zatkaną twarz, i biegnę truchtem na oddaloną o parę przecznic siłownię. Omijam kobiety uprawiające speedwalking na bieżniach i starych facetów przy przyrządach do ćwiczeń siłowych. Nie umyka mojej uwadze, że wszyscy oddychają przez usta.

Załączam pulsoksymetr, ustawiam stoper, wskakuję na rowerek, zapinam stopy w pedałach i ruszam.

Eksperyment z rowerem stanowi powtórzenie kilku badań przeprowadzonych 20 lat wcześniej przez dr. Johna Douillarda, który trenował sportowe elity, od gwiazdy tenisa Billie’ego Jeana Kinga, przez triatlonistów, po drużynę koszykarską New Jersey Nets. W latach 90. doszedł do przekonania, że oddychanie przez usta szkodzi jego klientom. Aby tego dowieść, zebrał grupę zawodowych kolarzy, wyposażył ich w przyrządy do rejestrowania częstotliwości pracy serca oraz częstości oddechów i posadził ich na rowerach stacjonarnych. Przez kilka minut Douillard zwiększał opór w pedałach, zmuszając rowerzystów do coraz większego wysiłku w miarę trwania eksperymentu. Podczas pierwszej próby Douillard polecił sportowcom oddychać wyłącznie przez usta. Wraz ze wzrostem trudności rosła też częstość oddechów, czego się spodziewał. Gdy dotarli do najtrudniejszego etapu testu, w którym wyciska się pedałami 200 watów mocy, rowerzyści sapali i walczyli o złapanie oddechu.

Następnie Douillard powtórzył test, tym razem nakazując oddychanie przez nos. W miarę jak rosła trudność ćwiczenia, częstość oddechów w tej fazie się obniżała. Podczas ostatniego 200-watowego etapu jeden uczestnik, który oddychał przez usta z częstością 47 oddechów na minutę, teraz przy oddychaniu przez nos wykonywał 14 oddechów na minutę. Co więcej, utrzymał tętno z początku zadania, mimo że intensywność ćwiczenia wzrosła dziesięciokrotnie.

Douillard odnotował, że wystarczy opanować oddychanie przez nos, aby całkowity wysiłek zmniejszyć o połowę oraz zapewnić ogromny wzrost wytrzymałości. Oddychając przez nos, uczestnicy czuli się pobudzeni, a nie wyczerpani. Przysięgli sobie nigdy więcej nie oddychać przez usta[35].

Przez najbliższe 30 minut na rowerze stacjonarnym będę postępować zgodnie z protokołem testowym Douillarda, z tą różnicą, że wysiłku nie będę mierzył ciężarem, lecz dystansem. Utrzymam tętno na stałym poziomie 136 uderzeń na minutę i zmierzę, jak daleko uda mi się zajechać z moim zatkanym nosem i oddychając jedynie przez usta. Będziemy tutaj przychodzić z Olssonem przez następnych kilka dni i wrócimy w przyszłym tygodniu, aby powtórzyć test, oddychając jedynie przez nos. Dane te dadzą nam ogólne pojęcie o tym, jak te dwa kanały oddechowe wpływają na wytrzymałość i wydajność energetyczną.

Aby pojąć, jak i dlaczego eksperyment Douillarda zadziałał, musimy wpierw zrozumieć, w jaki sposób ciało przekształca powietrze i pożywienie w energię. Istnieją dwie możliwości: z udziałem tlenu w procesie zwanym oddychaniem tlenowym (aerobowym) oraz bez udziału tlenu w procesie określanym jako oddychanie beztlenowe (anaerobowe).

Energię z procesów beztlenowych, która wytwarzana jest wyłącznie z glukozy (jednego z cukrów prostych), nasze ciało może uzyskać znacznie szybciej i łatwiej. To rodzaj systemu rezerwowego i turbodoładowania na wypadek, gdyby organizmowi zabrakło tlenu[36]. Jednak procesy beztlenowe są mało wydajne, a mogą się nawet okazać toksyczne ze względu na zbyt wysoki poziom wytworzonego kwasu mlekowego[37]. Gdy po przesadzeniu na siłowni czujemy nudności, niemoc mięśni oraz intensywnie się pocimy, są to objawy wysiłku beztlenowego[38]. Proces ten tłumaczy, dlaczego pierwsze kilka minut intensywnego treningu jest często takie beznadziejne. Nasze płuca i układ oddechowy nie nadążają z zaopatrzeniem ciała w tlen, a więc organizm przerzuca się na oddychanie beztlenowe. To tłumaczy również, dlaczego po rozgrzewce ćwiczenia wydają się łatwiejsze. Ciało przestawia się wtedy z oddychania beztlenowego na tlenowe.

Te dwie energie uzyskiwane są w różnych włóknach mięśniowych znajdujących się w całym ciele. Jako że oddychanie beztlenowe jest jedynie rozwiązaniem awaryjnym, anaerobowych włókien mięśniowych posiadamy znacznie mniej[39]. Jeśli będziemy zbyt często polegać wyłącznie na tych mniej rozwiniętych mięśniach, w końcu doprowadzimy do ich uszkodzenia[40]. Po sylwestrze ma miejsce więcej urazów niż o jakiejkolwiek innej porze roku, ponieważ na fali noworocznych postanowień ludzie pędzą na siłownię i wykonują ćwiczenia dalece wykraczające poza ich możliwości. W gruncie rzeczy energia beztlenowa jest jak sportowy samochód – szybka i zwrotna na krótkich trasach, ale na dłuższą metę całkowicie niepraktyczna i szkodliwa dla środowiska.

To dlatego oddychanie tlenowe jest tak ważne. Pamiętasz te komórki, które wyewoluowały 2,5 miliarda lat temu, aby jeść tlen, i które przyczyniły się do rozkwitu życia? Mamy ich jakieś 37 bilionów w ciele[41]. Jeśli napędzamy komórki aerobowo, przy użyciu tlenu, uzyskujemy 16-krotnie wyższą efektywność energetyczną niż w przypadku procesu anaerobowego[42]. Kluczem do ćwiczeń, i do reszty życia, jest pozostanie przez większość czasu, w którym ćwiczymy, i przez cały czas odpoczynku właśnie w tej energetycznie wydajnej, czystej, konsumującej tlen strefie aerobowej.

Ale wróćmy na siłownię. Pedałuję nieco mocniej, oddycham nieco głębiej i obserwuję, jak moje tętno rośnie stopniowo ze 112 na 114 i dalej w górę. Przez następne trzy minuty rozgrzewki muszę osiągnąć tętno 136 i utrzymać je przez pół godziny. Taka częstotliwość powinna wyznaczać u mężczyzny w moim wieku granicę stref tlenowej i beztlenowej.

W latach 70. Phil Maffetone, jeden z najlepszych trenerów fitness, który pracował z olimpijczykami, ultramaratończykami i triatlonistami, odkrył, że większość standardowych treningów może okazać się bardziej szkodliwa niż korzystna dla sportowców[43]. Przyczyna jest prosta – każdy jest inny i inaczej reaguje na dany trening. Wyciśnięcie 100 pompek może świetnie się sprawdzić u jednej osoby, a innej znów zaszkodzić. Maffetone spersonalizował prowadzone przez siebie treningi pod kątem subiektywnej miary, jaką była częstotliwość pracy serca, dzięki czemu jego sportowcy pozostawali w ściśle określonej strefie tlenowej, spalali więcej tłuszczu, szybciej się regenerowali i wracali następnego dnia – i następnego roku – aby powtórzyć ćwiczenia.

Wyznaczenie najlepszego tętna do ćwiczeń jest łatwe: od 180 odejmij swój wiek[44]. Wynik to maksymalne tętno, jakie nasze ciało jest w stanie wytrzymać, aby pozostać w strefie tlenowej. Długie sesje treningowe i ćwiczenia mogą odbywać się poniżej tego progu, ale nigdy powyżej niego[45] – w przeciwnym razie ryzykujemy, że zabrniemy zbyt daleko w strefę beztlenową na zbyt długo. Zamiast czuć się silni i ożywieni po treningu, będziemy zmęczeni, roztrzęsieni i będzie nas mdliło.

Czyli generalnie spotka nas to, co właśnie spotkało mnie. Po półgodzinie intensywnego pedałowania i dyszenia przez otwarte usta, zegar na rowerze wskazuje zero, a wirujące pedały zwalniają i w końcu się zatrzymują. Obficie się pocę, szklą mi się oczy, a wypedałowałem tylko 10,36 kilometra. Ześlizguję się z rowerka i ustępuję miejsca Olssonowi. Czas wrócić do domowego laboratorium, wziąć prysznic, wypić szklankę wody i porobić więcej badań.

• • •

Kilkadziesiąt lat wcześniej, zanim Olsson i ja zatkaliśmy sobie nosy, a nawet zanim Douillard przeprowadził swoje dwufazowe testy na rowerzystach, naukowcy robili już własne testy mające wykazać wady i zalety oddychania przez usta.

Austen Young, przedsiębiorczy lekarz z Anglii, w latach 60. ubiegłego stulecia leczył całe rzesze pacjentów cierpiących na nawracające krwotoki z nosa, zaszywając im nozdrza. Valerie J. Lund, idąc w ślady Younga, wskrzesiła stosowanie tego zabiegu w latach 90. i zaszyła nozdrza dziesiątkom osób. Kilkakrotnie usiłowałem się z nią skontaktować, chcąc dowiedzieć się, jak miewali się jej oddychający wyłącznie przez usta pacjenci po tygodniach, miesiącach i latach od zabiegu, lecz nigdy nie otrzymałem odpowiedzi. Na szczęście dla mnie konsekwencje wspomnianego działania lekarskiego zostały jasno i wyraźnie przedstawione przez norwesko-amerykańskiego ortodontę i badacza, który obrał sobie zupełnie inne cele.

Okrutne i odrażające eksperymenty przeprowadzone w latach 70. i 80. przez Egila P. Harvolda nie spotkałyby się z uznaniem PETA ani kogokolwiek, komu leży na sercu los zwierząt. Naukowiec zgromadził w laboratorium w San Francisco stadko makaków królewskich i połowie z nich wepchnął silikon głęboko do jamy nosowej, a drugą połowę pozostawił bez zmian[46]. Zatkane zwierzęta nie mogły same wyjąć sobie zatyczek i w ogóle nie mogły oddychać przez nos. Zostały zmuszone do przestawienia się na ciągłe oddychanie przez usta.

Przez następne sześć miesięcy Harvold mierzył u zwierząt łuki zębowe, kąty nachylenia podbródka, długość twarzy i inne parametry. U wszystkich małp z zatkanymi nozdrzami stwierdził taki sam rozrost twarzy w dół, takie samo zwężenie łuków zębowych oraz szeroko rozdziawione usta. Harvold powtórzył eksperyment, tym razem trzymając zwierzęta przez dwa lata. W trakcie wykonał wiele zdjęć. Zwierzęta miały się jeszcze gorzej.

Fotografie są przejmujące, nie tylko przez wzgląd na biedne małpy, ale także dlatego, że tak wyraźnie odzwierciedlają to, co dzieje się z naszym gatunkiem[47]: po zaledwie kilku miesiącach twarz wydłużyła się, a dolna szczęka opadła, dając apatyczny, otępiały wygląd.

Okazuje się, że oddychanie przez usta zmienia ciało pod względem fizycznym i wpływa na budowę dróg oddechowych, a wszystko na gorsze[48]. Wdychanie powietrza przez usta zmniejsza ciśnienie, co sprawia, że tkanki miękkie w tylnej części jamy ustnej wiotczeją i opadają do wewnątrz, zmniejszając przestrzeń w jamie i utrudniając oddychanie. Oddychanie przez usta powoduje więcej oddychania przez usta.

Wdychanie przez nos przynosi odwrotny skutek. Wprowadza powietrze, napierając na te wszystkie wiotkie tkanki z tyłu gardła, czyniąc drogi oddechowe szerszymi, a oddychanie łatwiejszym. Po pewnym czasie wspomniane tkanki i mięśnie „ujędrniają się” i pozostają w otwartej, szerokiej pozycji. Oddychanie przez nos powoduje więcej oddychania przez nos.

– Wszystko, co przytrafia się nosowi, ma wpływ na to, co dzieje się w jamie ustnej, drogach oddechowych i płucach – skomentował Patrick McKeown podczas wywiadu telefonicznego[49]. To Irlandczyk, autor bestsellerów i jeden z wiodących światowych ekspertów w dziedzinie oddychania przez nos.

– To nie są dwie osobne rzeczy, które działają niezależnie – powiedział mi. – To jedna połączona droga oddechowa.

Nic z tego nie powinno dziwić. Kiedy atakują sezonowe alergie, liczba przypadków bezdechu sennego i trudności z oddychaniem skacze w górę[50]. Nos się zapycha, zaczynamy oddychać przez usta, drogi oddechowe się zapadają.

– To prosta fizyka – powiedział mi McKeown.

Spanie z otwartymi ustami tylko pogarsza problem. Za każdym razem, kiedy kładziemy głowę na poduszkę, grawitacja ciągnie język i miękkie tkanki z tyłu gardła w dół, jeszcze bardziej zamykając drogi oddechowe. Po pewnym czasie nasze drogi oddechowe przyzwyczajają się do tej pozycji, a chrapanie i bezdech senny stają się nową normą.

• • •

Dziś ostatnia noc pierwszej fazy eksperymentu, ostatnia noc z zatkanym nosem. Znów siedzę w łóżku i gapię się przez okno.

Gdy nadpływa bryza znad Pacyfiku, a zdarza się tak przez większość nocy, cienie drzew i roślin na płocie okalającym tylne podwórko naprzeciw mojej sypialni ruszają się i tańczą jak w kalejdoskopie. W jednej chwili tworzą kadrę dżentelmenów Edwarda Goreya** w kamizelkach, w następnej krzywe schody Eschera. Kolejny podmuch wiatru i sceny te rozpadają się i przyjmują rozpoznawalne formy: paprocie, liście bambusa, bugenwille.

A krócej: nie potrafię zasnąć. Podparłem głowę poduszkami i robię notatki, opisując tę upiorną ruchomą scenkę za oknem już od jakichś 15, 20, a może 40 minut. Odruchowo próbuję pociągnąć nosem i oczyścić nos – głowę przeszywa mi ból. To zatokowy ból głowy i mam go na własne życzenie.

Od półtora tygodnia, każdej nocy mam wrażenie, że powoli zbliżam się do uduszenia się we śnie i że moje gardło samo się zaciska. Bo to prawda. Wymuszone oddychanie przez usta prawdopodobnie zmieniało kształt moich dróg oddechowych, tak jak miało to miejsce w przypadku małp Harvolda. U mnie zmiany również nie były kwestią miesięcy, lecz dni. I było gorzej z każdym kolejnym oddechem.

Moje chrapanie wzrosło o 4820 procent w porównaniu ze stanem sprzed 10 dni. Po raz pierwszy, a przynajmniej po raz pierwszy, kiedy jestem tego świadomy, zaczynam cierpieć na obturacyjny bezdech senny[51]. Najgorszej nocy wystąpiło u mnie 25 „epizodów zatrzymania oddychania”, co oznacza, że dusiłem się tak dotkliwie, iż poziom tlenu spadł mi do 90 procent lub nawet bardziej.

Ilekroć poziom tlenu spada poniżej 90 procent, krew nie jest w stanie przetransportować go dostatecznie dużo, aby zasilić tkanki ciała. Jeśli stan ten się utrzymuje, doprowadzić to może do niewydolności serca, depresji, problemów z pamięcią, a nawet przedwczesnej śmierci. Zarówno mojemu chrapaniu, jak i bezdechowi sennemu nadal daleko do zdiagnozowania jako objawu poważnej choroby, jednak im dłużej miałem zablokowany nos, tym gorsze stawały się wyniki.

Każdego ranka przesłuchiwaliśmy wraz z Olssonem zapis dźwięków zarejestrowany noc wcześniej. Z początku mieliśmy ubaw, ale potem się nieco przeraziliśmy, bowiem to, co słyszeliśmy, to nie były odgłosy wesołych pijaczków z powieści Dickensa, lecz dźwięki wydawane przez ludzi śmiertelnie duszonych przez ich własne ciała.

„Bardziej wartościowo jest spać […] z ustami zamkniętymi”, pisał Levinus Lemnius, holenderski lekarz z początków XVI wieku, którego uznaje się za jednego z prekursorów badań nad chrapaniem[52]. Już wtedy, pięć wieków temu, Levinus zdawał sobie sprawę z tego, jak szkodliwe mogą być zaburzenia oddychania podczas snu. „Albowiem ci, którzy śpią z rozwartymi Szczękami, z powodu ich oddechu oraz powietrza miotanego tam i z powrotem, mają wyschnięty język i podniebienie i odczuwają potrzebę nawadniania się poprzez picie w ciągu nocy”.

To kolejny problem, z którym się zmagałem. Na skutek oddychania przez usta ciało traci 40 procent więcej wody[53]. Odczuwałem to każdej nocy, ciągle budziłem się wyschnięty i spragniony. Można by pomyśleć, że utrata płynów zmniejszyła chociaż potrzebę oddawania moczu, ale, co ciekawe, było wręcz odwrotnie.

Podczas głębokiej fazy snu, w trakcie której najbardziej wypoczywamy[54], przysadka mózgowa – kuleczka wielkości groszku znajdująca się u podstawy mózgu – wydziela hormony, które kontrolują produkcję adrenaliny, endorfin, hormonu wzrostu i innych substancji, w tym wazopresyny, komunikującej komórkom, aby magazynowały więcej wody[55]. To dlatego zwierzęta potrafią przespać całą noc bez budzenia się, by się napić czy zrobić siku.

Ale jeśli ciało nie spędzi wystarczająco dużo czasu w fazie snu głębokiego – a tak się dzieje właśnie w przypadku powtarzających się bezdechów sennych – wydzielanie wazopresyny nie przebiega poprawnie. Nerki uwalniają wodę, powodując potrzebę oddania moczu oraz sygnalizując mózgowi, że trzeba uzupełnić płyny. Chce nam się pić i częściej chodzimy siku. Brak wazopresyny tłumaczy mój nadpobudliwy pęcherz oraz nieustające, zdawałoby się, nie do ugaszenia pragnienie, które dopada mnie każdej nocy.

Jest kilka książek, które opisują horrendalne skutki zdrowotne chrapania i bezdechu sennego. Wyjaśniają, w jaki sposób dolegliwości te prowadzą do moczenia nocnego, ADHD, cukrzycy, nadciśnienia, raka i innych chorób. W jednym z raportów Mayo Clinic*** przeczytałem, że przewlekła bezsenność – długo uważana za problem psychologiczny – wynika często z problemów z oddychaniem[56]. Miliony Amerykanów, którzy cierpią na przewlekłą bezsenność i którzy właśnie teraz tak jak ja gapią się przez okna sypialni, na ekran telewizora, telefonu czy na sufit – nie mogą spać, ponieważ nie potrafią oddychać[57].

I w przeciwieństwie do tego, co się zazwyczaj uważa, żadne chrapanie nie jest normalne, a każdy pojedynczy bezdech senny niesie ze sobą ryzyko poważnych konsekwencji zdrowotnych. Doktor Christian Guilleminault, badacz snu na Stanfordzie, odkrył, że dzieci, które w ogóle nie doświadczyły bezdechu, a jedynie miały utrudniony oddech i lekko chrapały lub innymi słowy wystąpił „zwiększony wysiłek oddechowy”, mogą cierpieć na zaburzenia nastroju, rozregulowanie ciśnienia krwi, trudności w uczeniu się i wiele innych[58].

Oddychanie przez usta czyniło mnie też głupszym[59]. Niedawno przeprowadzono w Japonii badanie, które wykazało, że szczury, którym zatkano nozdrza, zmuszone do oddychania przez pysk, wykształciły mniej komórek mózgowych i z przejściem labiryntu poradziły sobie dwa razy wolniej niż grupa kontrolna oddychająca przez nos. W 2013 przeprowadzono w Japonii inne badanie, tym razem na ludziach, które ujawniło, że oddychanie przez usta odpowiedzialne jest za niedobór tlenu w korze przedczołowej, obszarze mózgu powiązanym z ADHD. Oddychanie przez nos nie wywoływało takiego efektu.

Starożytni Chińczycy też to odkryli. „Oddech wprowadzony przez usta zwany jest ‘Ni Ch’i, co oznacza odwrotny oddech, który jest niezwykle szkodliwy”, czytam w taoistycznym tekście[60]. „Uważaj, ażeby nie wprowadzić oddechu przez usta”.

Leżąc w łóżku, przewracając się z boku na boku i starając się zwalczyć potrzebę pobiegnięcia po raz kolejny do łazienki, próbuję myśleć pozytywnie. Przypomina mi się czaszka z kolekcji Marianny Evans, która dawała tak bardzo potrzebny promyk nadziei.

• • •

Był ranek. Evans siedziała przed ogromnym monitorem w biurze administracyjnym swojej praktyki ortodontycznej, około pół godziny na zachód od centrum Filadelfii. Białe ściany i białe kafelki na podłodze nadawały miejscu futurystyczny wygląd. Było to całkowite przeciwieństwo gabinetów dentystycznych, które znałem z pokrytych beżowym stiukiem pasaży handlowych – żadnych akwariów ze złotymi rybkami, żadnych przedruków fotografii Roberta Doisneau. Evans, jak się dowiedziałem, prowadziła zupełnie inny rodzaj praktyki.

Na monitorze pojawiły się dwa zdjęcia – jedno przedstawiało starożytną czaszkę z Kolekcji Mortona, na drugim widniała czaszka dziewczynki, nowej pacjentki. Nazwę ją Gigi. Gigi na zdjęciu miała około siedmiu lat. Jej zęby sterczały ze szczytu dziąseł we wszystkich kierunkach, zarówno do zewnątrz, jak i do wewnątrz. Pod oczami widoczne były sińce, wargi były spierzchnięte, a usta otwarte, jakby dziewczynka ssała niewidzialnego lizaka. Dziecko cierpiało na astmę, zapalenie zatok przynosowych oraz chroniczne chrapanie, a niedawno zaczęło wykazywać objawy alergii na jedzenie, kurz oraz sierść.

Gigi dorastała w bogatym domu. Przestrzegała zasad piramidy zdrowego żywienia, zażywała dużo ruchu na świeżym powietrzu, miała komplet szczepień ochronnych, brała witaminy D i C i nie cierpiała na żadne choroby. A jednak, oto ona.

– Takich pacjentów widuję każdego dnia – powiedziała Evans. – Wszyscy wyglądają tak samo.

Oto my[61]. U 90 procent dzieci występuje jakiś stopień deformacji ust i nosa. Czterdzieści pięć procent dorosłych chrapie okazjonalnie, a jedna czwarta populacji chrapie cały czas[62]. Dwadzieścia pięć procent Amerykanów po trzydziestce sama się dusi na skutek bezdechu sennego[63], przy czym szacuje się, że 80 procent umiarkowanych i poważnych przypadków nie zostaje zdiagnozowanych[64]. Tymczasem większość ludzi cierpi na mniej lub bardziej zaawansowane trudności w oddychaniu.

Wynaleźliśmy tak wiele sposób, jak oczyścić nasze miasta, jak ujarzmić czy nawet wybić tak wiele z chorób, które dziesiątkowały naszych przodków. Staliśmy się inteligentniejsi, wyżsi i silniejsi. Średnio żyjemy trzy razy dłużej niż ludzie w epoce przemysłowej. Na planecie jest teraz 7,5 miliarda ludzi – 1000 razy więcej przedstawicieli gatunku ludzkiego niż 10 000 lat temu[65]. A jednak straciliśmy kontakt z naszą najbardziej podstawową i najważniejszą funkcją życiową.

Evans roztoczyła przede mną przygnębiającą wizję. Uderzyła mnie ironia tego wszystkiego. Siedziałem sobie w lśniącej klinice i patrzyłem na jedną współczesną twarz po drugiej, porównując je z idealnym kształtem i perfekcyjnymi zębami okazów Samuela Mortona, które on wyśmiewał jako „Australijczyków i zdegenerowanych Hottentotów”. W pewnym momencie przysunąłem się bliżej i ujrzałem swoje odbicie w monitorze – chaotycznie ułożone kości, opadniętą szczękę, zapchany nos i jamę ustną zbyt małą, by mogła pomieścić wszystkie zęby. Głupcy, zdawała się mówić starożytna czaszka. I przez moment, przysięgam, wyglądała, jakby się śmiała.

Ale Evans nie zaprosiła mnie do obejrzenia jej badań tylko po to, by opłakiwać współczesnych – jej obsesja na punkcie historii upadku ludzkiego oddychania to zaledwie początek. Zgłębiała ten temat przez lata, całkowicie na własny koszt, ponieważ chce pomóc. Wraz z kolegą po fachu, Kevinem Boydem, wykorzystują setki miar, jakie zdjęli ze starożytnych czaszek, aby opracować nowy model zdrowia dróg oddechowych dla współczesnych ludzi. Są częścią stale powiększającej swoje szeregi grupy pulmonautów, którzy opracowują nowatorskie terapie układu oddechowego, skupiając się na oddychaniu, zwiększeniu pojemności płuc, ortodoncji oraz rozbudowie dróg oddechowych. Ich cel to pomóc Gigi, mi i wszystkim innym powrócić do naszych doskonalszych, starożytnych form – do tego, jacy byliśmy, zanim wszystko wzięło w łeb.

Evans otworzyła kolejne zdjęcie na komputerze. To znów była Gigi, lecz tym razem bez cieni pod oczami – zniknęła ziemista skóra i opadające powieki. Zęby były proste, twarz szeroka, a dziewczynka promieniała. Znów oddychała przez nos i już nie chrapała. Zniknęły jej wszystkie alergie oraz inne problemy oddechowe. Zdjęcie wykonano zaledwie dwa lata po pierwszym, a Gigi wyglądała na odmienioną.

To samo stało się z innymi pacjentami – zarówno dorosłymi, jak i dziećmi – którzy odzyskali umiejętność prawidłowego oddychania: otwarte usta zamknęły się, a zwężone twarze cofnęły, przyjmując bardziej naturalne ułożenie[66]. Pacjentom spadło ciśnienie krwi, ustąpiły także bóle głowy i poczucie przygnębienia.

Małpy Harvolda również wyzdrowiały. Po dwóch latach wymuszonego oddychania przez usta naukowiec wyjął im silikonowe zatyczki. Powoli nauczyły się ponownie oddychać przez nos. I powoli ich twarze i drogi oddechowe się przekształciły: szczęki wysunęły się do przodu, a struktura twarzy oraz drogi oddechowe cofnęły się, powracając do swojego szerokiego, naturalnego stanu. Pół roku po zakończeniu eksperymentu małpy znów wyglądały jak małpy, ponieważ znów oddychały normalnie.

Leżę w sypialni i patrzę na grę cieni tworzoną przez gałęzie za oknem. Mam nadzieję, że mi również uda się odwrócić szkody, jakie sobie wyrządziłem przez ostatnie 10 dni… i przez ostatnie 40 lat. Mam nadzieję, że uda mi się nauczyć oddychać w sposób, w jaki oddychali moi przodkowie. Niedługo powinienem się o tym przekonać.

Jutro rano zatyczki idą precz.

* Kramer – postać z amerykańskiego sitcomu Kroniki Seinfelda, znana z energicznych wejść do mieszkania (przyp. tłum.).

** Edward St. John Gorey (1925–2000) – amerykański pisarz, rysownik i ilustrator. Prace Goreya charakteryzują się niezwykle starannym rysunkiem oraz czarnym humorem, balansującym między makabrą a nonsensem (przyp. tłum.).

*** Mayo Clinic – amerykańskie centrum medyczne non profit, skupiające się na trudnych i rzadkich przypadkach oraz badaniach naukowych (przyp. tłum.).
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

CZĘŚĆ DRUGA

UTRACONA SZTUKA ODDYCHANIA

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 3

NOS

– Wyglądasz masakrycznie – mówi dr Nayak.

Jest wczesne popołudnie. Znów siedzę na fotelu zabiegowym w Centrum Otolaryngologii, Chirurgii Głowy i Szyi przy Uniwersytecie Stanforda, a Nayak wprowadza sondę endoskopu do mojego prawego nozdrza. Gładkie wydmy, przez które podróżowałem jeszcze 10 dni temu, wyglądają, jakby przeszedł przez nie huragan. Oszczędzę wam szczegółów: powiedzmy, że w jamie nosowej mam niezły bajzel.

– A teraz twoja ulubiona część – oznajmia Nayak i chichocze. Nie mam nawet czasu kichnąć ani ocenić szans ucieczki, lekarz chwyta drucianą szczoteczkę i wpycha ją kilka centymetrów w głąb mojej głowy. – Ładną masz tutaj zupkę. – Brzmi to, jakby był zadowolony. Powtarza badanie w lewym nozdrzu, umieszcza pokryte mazią szczoteczki RNA w probówce i wygania mnie z gabinetu.

Przez ostatnie półtora tygodnia niecierpliwie czekałem na tę chwilę. Na moment odklejenia taśmy oraz wyjęcia waty i zatyczek. Wyobrażałem sobie wielkie świętowanie, przybijanie piątek i triumfalne odetchnięcie z ulgą przez nos. Miałem nadzieję, że znów będę oddychał jak zdrowy człowiek!

A tu kicha. Kilka minut dyskomfortu, a po nich jeszcze potężniejsze uczucie zatkania. Mój nos jest w tak tragicznym stanie, że Nayak chwyta szczypce i wprowadza mi do każdego z nozdrzy kilkanaście patyczków higienicznych, żeby to, co tam jest, nie wylało się na podłogę. Potem znów badania czynnościowe płuc, rentgen, pobranie krwi i wizyta u rynologa, czyli powtórka wszystkich badań, jakie mieliśmy z Olssonem przeprowadzone przed pierwszą fazą eksperymentu. Wyniki będą gotowe za kilka tygodni.

Wieczorem wracam do domu i dopiero po kilkukrotnym przepłukaniu zatok mogę po raz pierwszy w pełni zaczerpnąć powietrza przez nos. Chwytam płaszcz i wychodzę boso do ogrodu na tyłach domu. Po nocnym niebie suną strzępiaste pióra cirrusów, wielkie jak statki kosmiczne. Nad nimi grupka upartych gwiazd przebija się przez mgiełkę, stłoczona wokół przybywającego księżyca.

Wydycham stęchłe powietrze z płuc i biorę wdech nosem. Czuję kwaśny zapach błota przypominający starą skarpetę. Wilgotną wycieraczkę pachnącą pomadką ChapStick. Lizolową woń drzewa cytrynowego i anyżową nutę gnijących liści.

Wszystkie te zapachy, te niewielkie drobinki materii świata, eksplodują w mojej głowie niczym obraz w technikolorze. Są tak jaskrawe i wyraźne, że niemal je widzę – miliard kolorowych kropeczek jak na malowidłach Georges’a Seurata*. Biorę kolejny wdech i wyobrażam sobie, jak te cząsteczki wnikają mi przez gardło do płuc, prą dalej naprzód i wchłaniają się do krwi, gdzie dają źródło myślom i odczuciom, które je wywołały.

Węch to najstarszy zmysł życia[67]. I gdy tak stoję samotnie, wciągając zapachy rozdętymi nozdrzami, uderza mnie fakt, że oddech to coś więcej niż tylko wprowadzenie powietrza do naszego ciała. To najbardziej intymna relacja, jaka nas łączy z otaczającym światem.

Powietrze, które ty, ja lub jakakolwiek inna oddychająca forma życia kiedykolwiek zaczerpnęła przez usta, nos bądź wchłonęła przez skórę, to nic innego jak używany, przeżuty i wypluty pył kosmiczny, który istnieje od 13,8 miliarda lat. Ta nieprzewidywalna i kapryśna materia ulega rozbiciu pod wpływem działania światła słonecznego, podróżuje przez cały wszechświat, a następnie znowu się scala. Oddychać znaczy zanurzyć się w tym, co nas otacza: chłonąć drobinki życia, rozumieć je i w zamian oddawać cząstki siebie. Oddychanie jest w swej istocie odwzajemnieniem.

Mam nadzieję, że oddychanie prowadzi także do odnowy. Zaczynając od dzisiaj, postaram się naprawić wszystkie szkody, jakie przez ostatnie 10 dni wyrządziłem swojemu organizmowi, oddychając przez usta, i postaram się zapewnić sobie zdrowie w przyszłości. Zastosuję w praktyce nauki kilkudziesięciu pulmonautów z kilku tysięcy lat, rozłożę ich metody na czynniki pierwsze i zmierzę efekty. We współpracy z Olssonem zbadam techniki mające na celu zwiększenie pojemności płuc, rozwinięcie przepony, zalanie organizmu tlenem, zhakowanie autonomicznego układu nerwowego, pobudzenie reakcji odpornościowej oraz zresetowanie chemoreceptorów w mózgu.

Pierwszy krok to faza odrobienia strat, którą właśnie rozpocząłem. Czyli oddychanie przez nos 24 godziny na dobę, cały dzień i całą noc.

Nos jest niezwykle ważny, ponieważ oczyszcza powietrze, ogrzewa je i nawilża, zapewniając jego łatwiejsze przyswajanie. Większość z nas to wie. Ale większość z nas nie spodziewa się nawet, że nos odgrywa rolę w problemach takich jak zaburzenia erekcji. Że potrafi wyzwolić kawalkadę hormonów i związków chemicznych, które obniżają ciśnienie krwi i ułatwiają trawienie. Że reaguje na fazy cyklu miesiączkowego u kobiet. Że reguluje nasze tętno, otwiera naczynia krwionośne w palcach u nóg i gromadzi wspomnienia[68]. Że na podstawie gęstości obecnych w nosie włosków możemy stwierdzić, czy będziemy cierpieć na astmę[69].

Niewielu z nas zastanawia się nad tym, że nozdrza każdego żyjącego człowieka pulsują we własnym rytmie, otwierając się i zamykając jak kwiat w odpowiedzi na nasz nastrój, stan umysłu, a być może i nawet na położenie Słońca oraz fazy Księżyca.

• • •

Tysiąc trzysta lat temu w starożytnym tantrycznym tekście pod tytułem Śiwa swarodaja opisano, jak w ciągu dnia jedno nozdrze otwiera się, by zaczerpnąć powietrza, podczas gdy drugie powoli się zamyka. W niektóre dni prawe nozdrze budzi się szeroko otwarte, by przywitać Słońce, w inne zaś lewe budzi się przy pełni Księżyca. Według tego dzieła wspomniane rytmy powtarzają się w identyczny sposób każdego miesiąca i występują u całej ludzkości. To metoda, dzięki której nasze ciała utrzymują równowagę i pozostają w harmonii z rytmami kosmosu, a także między sobą.

W 2004 roku indyjski chirurg dr Ananda Balayogi Bhavanani podjął próbę naukowego przetestowania wzorców wskazanych przez Śiwa swarodaja na grupie studentów pochodzących z różnych krajów[70]. Po miesiącu zauważył, że gdy wpływ Słońca i Księżyca na Ziemię był najsilniejszy – czyli w czasie nowiu i podczas pełni – u wszystkich uczestników wystąpił wzorzec z Śiwa swarodaja.

Bhavanani sam przyznał, że dane miały raczej charakter anegdotyczny i że należałoby przeprowadzić znacznie więcej badań, aby udowodnić, że opisane zjawisko występuje u wszystkich ludzi. Niemniej jednak już od ponad wieku nie jest tajemnicą dla naukowców, że nozdrza w istocie pulsują we własnym rytmie, otwierają się i zamykają jak kwiaty w ciągu dnia i nocy.

Fenomen ten, zwany cyklami nosowymi[71], został po raz pierwszy opisany w 1895 roku przez niemieckiego lekarza Richarda Kaysera[72]. Zauważył on, że tkanka wyściełająca jedno z nozdrzy jego pacjentów zdawała się szybko ulegać przekrwieniu, blokując drożność otworu, podczas gdy po przeciwnej stronie nozdrze magicznie się otwierało. Następnie, po upływie może od pół godziny do czterech godzin[73], nozdrza zmieniały się, kontynuując cykl. Zauważono jednak, że na zmiany wpływ miało nie tyle tajemnicze przyciąganie Księżyca, co popęd seksualny.

Okazało się, że wyściółka wnętrza nosa składa się ze splotów jamistych, z tej samej tkanki erekcyjnej, która pokrywa penisa, łechtaczkę oraz sutki. Tak, nosy też miewają erekcję. Potrafią w ciągu kilku sekund nabrzmieć krwią oraz zwiększyć i usztywnić swoją strukturę. Dzieje się tak, ponieważ nos ma o wiele więcej wspólnego z genitaliami niż jakikolwiek inny organ. Gdy jeden z tych tak odmiennych narządów ulega pobudzeniu, drugi natychmiast odpowiada. U niektórych ludzi sama myśl o seksie wywołuje tak intensywną falę nosowych erekcji, że mają problemy z oddychaniem i zaczynają w niekontrolowany sposób kichać. Jest to kłopotliwa przypadłość zwana po angielsku honeymoon rhinitis, czyli zjawiskiem nosa miesiąca miodowego, określanym również jako seksualny nieżyt nosa[74]. Gdy podniecenie seksualne słabnie, tkanka erekcyjna wiotczeje, a wraz z nią struktury wewnątrz nosa.

Od odkrycia dokonanego przez Kaysera minęło kilka dziesięcioleci, a nadal nikt nie zaproponował sensownego wyjaśnienia, dlaczego ludzki nos wyścielony jest tkanką erekcyjną ani dlaczego nozdrza funkcjonują w rytmie cyklicznym[75]. Istniało wiele teorii: niektórzy byli przekonani, że wymienna praca nozdrzy zmusza ciało do obracania się z boku na bok w trakcie snu, żeby zapobiec odleżynom (oddycha się łatwiej przez dziurkę nieznajdującą się bezpośrednio przy poduszce)[76]. Inni sądzili, że cykle pozwalają uchronić nos przed infekcjami dróg oddechowych i alergiami, podczas gdy jeszcze inni byli przekonani, że naprzemienny przepływ powietrza umożliwia bardziej efektywne odczuwanie zapachów.

Ostatecznie udało się badaczom ustalić jedną rzecz, mianowicie, że tkanka erekcyjna w nosie odzwierciedla stan naszego zdrowia. Ulega stanom zapalnym podczas chorób i wszelkich zaburzeń wewnętrznej równowagi organizmu[77]. Gdy nos zostaje zainfekowany, cykle nosowe stają się bardziej zauważalne, a przełączanie następuje znacznie częściej[78]. Prawa i lewa jama nosowa działają także jak połączony system ogrzewania, wentylacji i klimatyzacji, który kontroluje temperaturę oraz ciśnienie krwi, a także karmi mózg związkami chemicznymi, które mają wpływ na nasz nastrój, emocje oraz fazy snu.

Prawe nozdrze działa jak pedał gazu. Gdy oddychamy głównie przez ten kanał, krążenie przyśpiesza, ciało staje się cieplejsze, wzrasta poziom kortyzolu, rośnie ciśnienie krwi oraz tętno. Dzieje się tak, ponieważ oddychanie prawą stroną nosa aktywuje układ współczulny, odpowiedzialny za tak zwaną reakcję „uciekaj lub walcz”, która wprowadza ciało w stan podwyższonej czujności i ciągłej gotowości. Oddychanie przez prawe nozdrze dostarcza także więcej krwi do przeciwległej półkuli mózgu[79], zwłaszcza do kory przedczołowej, która odpowiedzialna jest za podejmowanie logicznych decyzji, posługiwanie się językiem i wykonywanie obliczeń.

Oddychanie przez lewe nozdrze ma efekt przeciwny: działa jak układ hamulcowy dla pedału gazu, jakim jest prawe nozdrze. Lewa strona jest głęboko powiązana z układem przywspółczulnym, podukładem odpowiedzialnym za odpoczynek i wyciszenie, który obniża ciśnienie krwi, ochładza ciało i zmniejsza niepokój[80]. Oddychanie przez lewe nozdrze kieruje krew do przeciwległej części kory przedczołowej, jej prawej strony, będącej ośrodkiem pozytywnych i negatywnych emocji, a także myślenia kreatywnego i abstrakcyjnego[81].

W 2015 roku naukowcy z Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Diego przedstawili wyniki badań, w ramach których przez trzy kolejne lata obserwowali i opisywali wzorce oddechowe występujące u kobiety chorej na schizofrenię[82]. Badacze odkryli, że pacjentka wykazywała „znacznie większą” dominację lewego nozdrza. Wysunęli więc hipotezę, że ten nawyk oddechowy prawdopodobnie nadmiernie stymuluje prawą, „tę bardziej kreatywną”, półkulę mózgu, puszczając wodze fantazji. Naukowcy przeprowadzili zatem kilka sesji, podczas których uczyli kobietę oddychać przez przeciwległe, „logiczne” nozdrze – w efekcie pacjentka zaczęła doświadczać znaczniej mniej halucynacji.

Nasze ciała funkcjonują najbardziej wydajnie w stanie równowagi, oscylując między działaniem a odpoczynkiem, między fantazjowaniem a rozumną myślą. Równowaga ta pozostaje pod wpływem, a być może nawet pod kontrolą cyklu nosowego. Co więcej, jest to równowaga, którą można manipulować.

W jodze istnieje praktyka, która ma na celu manipulowanie funkcjami ciała poprzez wymuszone oddychanie przez określone nozdrze. Technika ta nosi nazwę nadi śodhana (w sanskrycie nadi oznacza „kanał”, a śodhana oznacza „oczyszczenie”) i polega na naprzemiennym oddychaniu nosem[83].

Od kilku minut prowadzę własne, osobiste badania na temat naprzemiennego oddechu.

To już drugi dzień fazy „odrabiania strat” polegającej na oddychaniu przez nos. Siedzę sobie w moim salonie z łokciami opartymi na zagraconym stole obiadowym. Wciągam powoli powietrze przez prawą dziurkę, zatrzymuję je na pięć sekund, a następnie wypuszczam.

Istnieją dziesiątki wariantów oddychania naprzemiennego. Ja zacząłem od najbardziej podstawowego. Polega on na położeniu palca wskazującego na lewym nozdrzu, a następnie wykonywaniu wdechów oraz wydechów wyłącznie przez nozdrze prawe. Wykonałem dzisiaj to ćwiczenie 24 razy po każdym posiłku, żeby podnieść temperaturę ciała i wspomóc trawienie[84]. Przed posiłkami, i o każdej innej porze, kiedy chciałem się zrelaksować, zmieniałem stronę i powtarzałem to samo ćwiczenie, tyle że z otwartym lewym nozdrzem. Aby osiągnąć skupienie oraz równowagę ciała i umysłu, zastosowałem technikę o nazwie surja bheda pranajama, która polega na kilkukrotnym wykonywaniu wdechów przez prawe nozdrze i wydechów przez nozdrze lewe.

Po tych ćwiczeniach czuję się świetnie. Po kilku seriach, gdy tak sobie siedzę, odczuwam nagłą i potężną jasność umysłu. Czuję się odprężony, powiedziałbym nawet, że niemal unoszę się nad ziemią. Jak zachwalano, całkowicie zniknął refluks żołądkowo-przełykowy. Co więcej, ani trochę nie boli mnie brzuch. Zdaje się, że korzyści te zawdzięczam naprzemiennemu oddychaniu, zauważyłem jednak, że efekt działania powyższych technik jest raczej chwilowy i utrzymuje się jedynie około pół godziny.

Prawdziwa przemiana, jaka dokonała się w moim ciele w ciągu ostatnich 24 godzin, wynika z innej praktyki: mianowicie pozwoliłem tkance erekcyjnej w moim nosie napinać się i rozluźniać we własnym rytmie i w naturalny sposób dostosowywać przepływ powietrza do potrzeb mojego ciała i mózgu. Innymi słowy, po prostu oddychałem przez nos.

Kontempluję sobie to wszystko w ciszy, gdy nagle wpada Olsson.

– Dzień dobry! – krzyczy.

Znów ma na sobie swoje szorty i bluzę od Abercrombie. Klapie na krzesło naprzeciw mnie i zakłada sobie na prawe ramię mankiet ciśnieniomierza. Siedzi dokładnie w tej samej pozycji, jaką przyjmował przez ostatnie 11 dni z rzędu, i mniej więcej w tych samych ciuchach. Dzisiaj jednak z tą różnicą, że bez bandaża, bez zacisku na nos i bez silikonowych zatyczek w nozdrzach. Tak jak ja oddycha swobodnie przez nos, wykonując ciche, bezwysiłkowe wdechy i wydechy. Siedzi wyprostowany z rumieńcami na twarzy. Jest tak naładowany energią, że ledwo potrafi usiedzieć.

Sądziłem, że nasze nowe, pogodne podejście do życia ma w znacznej mierze podłoże psychiczne, dopóki kilka minut później nie sprawdziłem naszych pomiarów. Ciśnienie skurczowe krwi spadło mi ze 142 sprzed 10 dni – czyli z zaawansowanego nadciśnienia II stopnia – na 124, nadal trochę wysokie, ale wykraczające już tylko o kilka punktów ponad zdrowy zakres. Zmienność rytmu zatokowego wzrosła mi o 150 procent, a poziom dwutlenku węgla podniósł się o 30 procent, wyciągając mnie ze stanu hipokapnii – który może powodować zawroty głowy, drętwienie palców u rąk i dezorientację psychiczną – i umieszczając idealnie pośrodku przedziału wartości referencyjnych dla osób zdrowych. Olsson odnotował u siebie podobną poprawę.

A to jeszcze nie koniec. Ponieważ pulsujące cykle nosowe to zaledwie niewielka część wszystkich funkcji życiowych, jakie pełni nos.

Wyobraźmy sobie na moment, że trzymamy kulę bilardową na wysokości oczu, kilka centymetrów od twarzy. A następnie wyobraźmy sobie, że wpychamy sobie powoli całą bilę do środka głowy. Objętość tej kuli, jakieś 98 centymetrów sześciennych, odpowiada całkowitej przestrzeni, jaką zajmują wszystkie jamy i przewody składające się na wnętrze nosa dorosłego człowieka[85].

W trakcie jednego oddechu przez nasz nos przepływa więcej cząsteczek powietrza, niż jest wszystkich ziaren piasku na wszystkich plażach świata – całe biliony[86]. Te drobinki powietrza pochodzić mogą z odległości kilkudziesięciu centymetrów lub kilku metrów. W miarę jak się do nas zbliżają, zaczynają wirować i nawijać się jak na szpulkę niczym gwiazdy na niebie van Gogha. I będą dalej wirować i wić się, wchodząc w nas z prędkością około ośmiu kilometrów na godzinę.

Ruchem na tej trasie kierują małżowiny nosowe – sześć przypominających labirynt blaszek kostnych (po trzy z każdej strony) – które zaczynają się u wylotu nozdrzy, a kończą tuż poniżej oczu. Małżowiny są zwinięte w taki sposób, że gdyby je rozdzielić, wyglądałyby jak muszle, czemu zawdzięczają swoją łacińską nazwę concha nasalis oznaczającą „nosową muszlę”. Mięczaki używają swoich wymyślnie zaprojektowanych muszli do odfiltrowywania zanieczyszczeń oraz odpierania intruzów[87]. A my robimy dokładnie tak samo.

Małżowiny nosowe dolne znajdujące się u wylotu nozdrzy wyścielone są wspomnianą już wcześniej tkanką erekcyjną, która z kolei pokryta jest błoną śluzową, lepkim aksamitem komórek, które nawilżają i rozgrzewają wdychane powietrze do temperatury naszego ciała, jednocześnie wyłapując pyłki, drobnoustroje i zanieczyszczenia. Wszyscy ci intruzi, gdyby dostali się do płuc, mogliby wywołać infekcje i podrażnienia. Śluz stanowi bowiem „pierwszą linię obrony” naszego organizmu[88]. Jest w ciągłym ruchu, sunąc z prędkością około półtora centymetra na minutę, czyli ponad 18 metrów na dzień. Niczym potężny taśmociąg śluz przechwytuje i unieruchamia śmieci wprowadzone do nosa w trakcie wdechu, a następnie przesuwa je w dół gardła i dalej do żołądka, gdzie odpady zostają wysterylizowane przez kwas żołądkowy, dostarczone do jelit i usunięte z organizmu.

Taśmociąg ten nie porusza się jednak sam. Napędzany jest milionami malutkich, przypominających włoski struktur, zwanych rzęskami[89]. Podobnie jak łany pszenicy na wietrze, rzęski kładą się z każdym wdechem i wydechem, tyle że z prędkością sięgającą 16 uderzeń na sekundę[90]. Rzęski znajdujące się bliżej nozdrzy pracują w innym rytmie niż te ulokowane dalej[91], a ich skoordynowane ruchy tworzą falę, która przesuwa śluz głębiej. Rzęski mają tak mocny chwyt, że potrafią przeć we właściwym kierunku nawet wbrew sile grawitacji. Nie ma znaczenia, w jakiej pozycji znajduje się głowa, nieistotne, czy nos jest do góry nogami, czy też zwrócony jest prawym nozdrzem do góry, rzęski będą zawsze kierowały śluz do wewnątrz i w głąb organizmu.

Współpracując ściśle ze sobą, różne obszary małżowin nosowych podgrzewają, oczyszczają, spowalniają i sprężają powietrze tak, aby płuca mogły wydobyć z każdego oddechu jak najwięcej tlenu[92]. Dlatego właśnie oddychanie przez nos jest o wiele zdrowsze i o wiele wydajniejsze niż oddychanie przez usta. Jak to ujął Nayak podczas naszego pierwszego spotkania: nos to cichy wojownik, strażnik naszego ciała, farmaceuta naszych umysłów i wiatrowskaz naszych emocji.

• • •

Magia nosa i jego moc leczenia nie umknęły uwadze starożytnych.

W Papirusie Ebersa pochodzącym z około 1500 roku przed naszą erą[93], co czyni go jednym z najstarszych odkrytych tekstów medycznych, znajdujemy opis, jak to nozdrza, a nie usta, karmią serce i płuca powietrzem. Tysiąc lat później w Księdze Rodzaju 2:7 czytamy, że „Pan Bóg ulepił człowieka z prochu ziemi i tchnął w jego nozdrza tchnienie życia, wskutek czego stał się człowiek istotą żywą”**. W VIII wieku naszej ery chiński taoistyczny tekst zauważa, że nos to „brama niebios”, w związku z czym to właśnie przez niego należy wprowadzić oddech. „Nigdy nie czyń inaczej”, ostrzega pismo, „albowiem oddech znajdzie się w niebezpieczeństwie i wkroczy choroba”.

Natomiast ludzie Zachodu zaczęli się w ogóle zastanawiać nad zaletami oddychania przez nos dopiero w XIX wieku. A stało się to za sprawą żądnego przygód artysty i badacza, George’a Catlina.

W 1821 roku Catlin porzucił „suchy i żmudny”, jak sam go określał, zawód prawnika i poświęcił się malarstwu, zostając portrecistą wyższych sfer Filadelfii[94]. Zyskał rozgłos dzięki wizerunkom gubernatorów i arystokratów, jednak cała pompa i pretensjonalność politycznej śmietanki towarzyskiej nie robiła na nim wrażenia. Mimo że niedomagał, Catlin pragnął znaleźć się z dala od cywilizacji, wyruszyć na łono natury, aby uchwycić bardziej surowe i bardziej prawdziwe oblicze ludzkości. Spakował strzelbę, kilka płócien, parę pędzli i udał się na zachód. Przez następne sześć lat przemierzał Wielkie Równiny, pokonując tysiące kilometrów – dystans znacznie dłuższy niż odległość przebyta przez Lewisa i Clarka*** – i udokumentował życie 50 plemion Indian Ameryki Północnej.

Udał się w rejony górnego biegu Missouri, gdzie zamieszkał z plemieniem Lakota (którego członkowie zwani są również Siuksami). Spotkał także Paunisów, Omahów, Czejenów oraz Czarne Stopy. Wzdłuż brzegów górnej Missouri natknął się na cywilizację Mandanów, tajemnicze plemię, którego członkowie mierzyli metr osiemdziesiąt wzrostu i mieszkali w kopułowatych chatach. Wielu Mandanów miało błyszczące błękitne oczy i śnieżnobiałe włosy.

Catlin zdał sobie sprawę, że nikt tak naprawdę nic nie wiedział o Mandanach, lub o jakimkolwiek innym plemieniu Wielkich Równin, ponieważ żadna osoba europejskiego pochodzenia nie zadała sobie trudu, żeby z nimi porozmawiać, przeprowadzić badania na ich temat, zamieszkać z nimi czy poznać ich wierzenia i tradycje.

„Przemierzam ten kraj, jak już mówiłem wcześniej, nie, aby wysuwać lub udowadniać teorie, lecz, aby ujrzeć to, co będę w stanie ujrzeć, i przekazać to światu w najprostszy i najbardziej czytelny sposób, jaki potrafię, aby ludzie sami wyciągnęli swoje własne wnioski”, pisał Catlin[95]. Namalował 600 portretów i sporządził setki stron notatek, tworząc – jak określił to słynny autor Peter Matthiessen – „pierwsze, ostatnie i zarazem jedyne kompletne świadectwo Indian Wielkich Równin w okresie rozkwitu ich cudownej kultury”[96].

W zależności od regionu plemiona różniły się zwyczajami, tradycjami oraz dietą. Niektórzy Indianie, wśród nich Mandanowie, jedli wyłącznie mięso bizona i kukurydzę, podczas gdy inne plemiona spożywały tylko sarninę i wodę, a jeszcze inne zbierały rośliny i kwiaty. Członkowie plemion różnili się także od siebie wyglądem: kolorem włosów, rysami twarzy i odcieniem skóry.

Tym bardziej zdumiewał fakt, że członkowie wszystkich 50 plemion[97] zdawali się posiadać te same nadludzkie cechy fizyczne. Catlin pisał, że w niektórych grupach, na przykład u Wron i u Osagów, niewielu „mężczyzn w pełni wzrostu miało mniej niż metr osiemdziesiąt wzrostu, za to bardzo wielu mierzyło dwa metry, a niektórzy nawet dwa metry i kilkanaście centymetrów”. Wszyscy zdawali się mieć szerokie barki Herkulesa i szeroką, rozbudowaną klatkę piersiową. Kobiety prawie dorównywały im wzrostem, a ich postura była równie imponująca.

Ci ludzie nigdy nie widzieli dentysty ani lekarza, a mimo to ich zęby były idealnie proste – „równe jak klawisze pianina”, zanotował Catlin[98]. Nikt nie chorował, a deformacje i inne przewlekłe problemy zdrowotne występowały rzadko lub wcale. Plemiona przypisywały swoje wyśmienite zdrowie lekarstwu, które Catlin określił mianem „wielkiego sekretu życia”. A sekretem tym było oddychanie.

Indianie wyjaśnili Catlinowi, że wdech wykonywany przez usta wysysa z ciała siłę, deformuje twarz, a także wywołuje stres i chorobę. Z kolei wdech wykonywany przez nos daje ciału siłę, czyni twarz piękną i zapobiega schorzeniom.

„Powietrze, które wchodzi bezpośrednio do płuc, różni się od tego, które wchodzi przez nozdrza, tak jak woda destylowana różni się od wody ze zwykłej cysterny czy od takiej ze stawu z żabami”, pisał Catlin.

Zdrowe oddychanie przez nos zaczynało się u Indian już w momencie narodzin. Matki we wszystkich plemionach stosowały te same praktyki. Po każdym karmieniu ostrożnie zamykały palcami usta dzieci, a nocą czuwały nad śpiącymi noworodkami i delikatnie domykały rozchylone buzie. U niektórych plemion Wielkich Równin przywiązywano niemowlęta do prostej deski i umieszczano im pod głową poduszkę, wymuszając w ten sposób pozycję, która utrudniała oddychanie przez usta. Zimą zawijano dzieci w lekkie ubrania, a w cieplejsze dni trzymano na odległość ramienia, żeby były mniej podatne na przegrzanie i nie zaczęły dyszeć.

Wszystkie te metody miały na celu wykształcenie u dzieci nawyku oddychania nosem przez cały dzień i każdego dnia. Nawyku, który pozostawał im do końca życia. Catlin zaobserwował, że dorośli członkowie plemienia unikali nawet uśmiechania się z otwartymi ustami w obawie przed wpuszczeniem do ciała szkodliwego powietrza. Ta praktyka była „niezmienna i stara jak ich świat”, pisał Catlin, i przez tysiąclecia była uniwersalnie stosowana we wszystkich opisanych plemionach.

Dwadzieścia lat po wyprawie na zachód, w wieku 56 lat, Catlin znów ruszył w drogę, tym razem, by zamieszkać wśród rdzennych kultur Andów, Argentyny i Brazylii. Chciał się dowiedzieć, czy „lecznicze” praktyki oddechowe rozwinęły się również poza obszarem Wielkich Równin. Otóż tak. W każdym plemieniu, które Catlin odwiedził w ciągu kolejnych kilku lat – a były ich dziesiątki – występowały te same nawyki oddechowe. Według podróżnika nie był to przypadek, że wszystkie grupy cechował wigor, dobre zdrowie, idealne zęby i rozrost twarzoczaszki do przodu. Catlin opisał swoje spostrzeżenia w książce The Breath of Life (Oddech życia), opublikowanej w 1862 roku[99]. Książka była w całości poświęcona cudom oddychania przez nos oraz zagrożeniom, jakie niosło ze sobą oddychanie przez usta.

Jednakże Catlin nie tylko opisywał metody oddechowe, lecz także sam je praktykował. Oddychanie przez nos uratowało mu życie.

Już jako chłopiec Catlin chrapał i dopadała go jedna dolegliwość oddechowa po drugiej. Zanim ukończył 30 lat i po raz pierwszy wyruszył na zachód, problemy te stały się tak poważne, że zdarzało mu się pluć krwią. Przyjaciele byli przekonani, że cierpi na chorobę płuc. Każdej nocy Catlin bał się, że już się nie obudzi.

„W pełni uświadomiłem sobie niebezpieczeństwo wynikające z tego nałogu [oddychania przez usta] i postanowiłem go wykorzenić”, pisał. Dzięki „surowości swojego postanowienia oraz wytrwałości” Catlin zmusił się do zamknięcia ust w trakcie snu i zawsze oddychał przez nos w ciągu dnia. Wkrótce bóle i krwawienia ustąpiły. W wieku 35 lat Catlin czuł się zdrowszy i silniejszy niż kiedykolwiek wcześniej. „W końcu całkowicie pokonałem tego podstępnego, z pozoru niewinnego wroga, który nocną porą atakował mnie, gdy byłem bezradny i wyraźnie wpędzał mnie do grobu”, pisał.

George Catlin dożył 76 lat, niemalże dwukrotności średniej długości życia w tamtych czasach[100]. Swą długowieczność przypisywał „wielkiemu sekretowi życia”, który brzmiał: zawsze oddychaj przez nos[101].

• • •

To już trzecia noc drugiej fazy eksperymentu. Siedzę sobie w łóżku i czytam, wykonując powolne i swobodne oddechy przez nos. Nie oddycham w ten sposób z powodu jakiegoś „niezachwianego, dojrzałego przekonania”, jak pisał Catlin. Robię to, ponieważ usta mam zaklejone taśmą.

Catlin sugerował obwiązanie sobie na noc szczęki bandażem, ale wydawało mi się to nie tylko trudne, ale też niebezpieczne, więc sięgnąłem po inną technikę, o której usłyszałem kilka miesięcy wcześniej od dentysty prowadzącego prywatną praktykę w Dolinie Krzemowej.

Doktor Mark Burhenne od kilkudziesięciu lat badał zależności istniejące pomiędzy oddychaniem przez usta a snem i napisał na ten temat książkę[102]. Dowiedziałem się od niego, że oddychanie ustami powoduje choroby przyzębia oraz cuchnący oddech, a także stanowi przyczynę numer jeden występowania próchnicy – oddychanie ustami jest pod tym względem bardziej szkodliwe niż spożywanie cukru, niewłaściwa dieta czy zła higiena jamy ustnej[103] (pogląd ten głosili już od 100 lat także inni dentyści, podzielał go również Catlin)[104]. Burhenne odkrył też, że oddychanie przez usta nie tylko może pogarszać chrapanie i bezdech senny, ale także stanowić ich bezpośrednią przyczynę[105]. Zalecił więc swoim pacjentom zaklejanie sobie na noc ust taśmą.

– Korzyści zdrowotne płynące z oddychania przez nos są niezaprzeczalne – powiedział mi. Jedną z wielu zalet jest to, że zatoki produkują ogromne dawki tlenku azotu, związku chemicznego, który odgrywa istotną rolę w naszym organizmie, poprawiając krążenie i dostarczając tlen do komórek[106]. Stężenie tlenku azotu w organizmie ma silny wpływ na funkcjonowanie układu odpornościowego, a także na wagę, krążenie, nastrój, a nawet na aktywność seksualną. (Działanie popularnego leku na zaburzenia erekcji, sildenafilu, znanego szerzej pod handlową nazwą Viagra, polega właśnie na uwalnianiu do krwiobiegu tlenku azotu, który rozszerza naczynia włosowate w genitaliach i innych narządach).

Samo oddychanie przez nos potrafi sześciokrotnie podnieść poziom tlenku azotu, co stanowi jeden z powodów, dla których przyswajamy wtedy około 18 procent więcej tlenu niż przy oddychaniu przez usta[107]. Burhenne powiedział, że zaklejenie ust taśmą pomogło wyleczyć pięcioletniego pacjenta z ADHD, zaburzenia bezpośrednio związanego z trudnościami oddechowymi w trakcie snu. Praktyka ta pomogła także samemu Burhenne’owi oraz jego żonie wyleczyć się z chrapania i problemów z oddychaniem. U setki innych pacjentów odnotowano podobne korzyści.

Wszystko to wydawało mi się nieco wątpliwe i niejasne, dopóki Ann Kearney, logopeda z Voice and Swallowing Center przy Uniwersytecie Stanforda, nie powiedziała mi dokładnie tego samego. Kearney zajmowała się rehabilitacją pacjentów, którzy cierpieli na zaburzenia połykania i oddychania. Święcie wierzyła w skuteczność zaklejania ust.

Ze względu na przewlekłą niedrożność Kearney sama nałogowo oddychała przez usta. Odwiedziła raz specjalistę od uszu, nosa oraz gardła i dowiedziała się, że jej jama nosowa zablokowana jest przez nagromadzoną tkankę. Lekarz poinformował ją, że jedynym sposobem na udrożnienie nosa jest operacja lub farmakoterapia. Zamiast tego Kearney postanowiła spróbować z taśmą.

– Pierwszej nocy wytrzymałam zaledwie pięć minut, zanim ją zerwałam – wyznała mi. Drugiej nocy była już w stanie tolerować taśmę przez 10 minut. Kilka dni później przespała całą noc. W ciągu sześciu tygodni jej nos się udrożnił.

– To klasyczny przykład zasady: nieużywany organ zanika – powiedziała Kearney. Aby udowodnić swoje racje, przebadała nosy 50 pacjentów, którzy przeszli laryngektomię, zabieg całkowitego lub częściowego usunięcia krtani, w ramach którego wycinano otwór oddechowy w przedniej ścianie gardła. W okresie od dwóch miesięcy do dwóch lat po operacji wszyscy pacjenci cierpieli na całkowitą niedrożność nosa.

Podobnie jak inne części ciała, jama nosowa reaguje na wszelkie dostarczane jej bodźce. Gdy nosowi odmawia się regularnego używania, ten zaczyna ulegać atrofii. To właśnie przydarzyło się Kearney i wielu jej pacjentom, a także większości ogólnej populacji. Do tego często dołącza chrapanie i bezdech senny.

Natomiast gdy nieustannie używamy nosa, trenujemy tkanki znajdujące się wewnątrz jamy nosowej i gardła, aby naprężyły się i pozostały w pozycji otwartej. Kearney, Burhenne oraz ich pacjenci wyleczyli się właśnie w ten sposób: oddychając przez nos 24 godziny na dobę, cały dzień i całą noc.

Sposób zaaplikowania sobie taśmy, zwanej często „taśmą do spania”, to kwestia preferencji. Każda z osób, z którymi rozmawiałem, miała własną technikę. Burhenne umieszczał niewielki kawałek poziomo na wargach. Kearney wolała używać grubego paska, który zakrywał całe usta. W internecie znalazłem całą masę sugestii. Jeden facet użył ośmiu kawałków szerokiej na 2,5 centymetra taśmy, tworząc coś na wzór koziej bródki z przylepców. Inny człowiek sięgnął po mocną taśmę izolacyjną. Z kolei jakaś kobieta proponowała pokrycie taśmą całej dolnej połowy twarzy.

Metody te wydawały mi się śmieszne i mocno przesadzone. Szukając łatwiejszego sposobu, przez kilka ostatnich dni eksperymentowałem[108] z niebieską taśmą malarską, która dziwnie pachniała, oraz ze zwykłą taśmą klejącą, która się marszczyła. Zwykłe plastry z kolei za bardzo się lepiły.

W końcu doszedłem do tego, że tym, czego mi lub komukolwiek innemu potrzeba, jest tak naprawdę kawałek taśmy wielkości znaczka pocztowego umieszczony pośrodku ust – wąs Charliego Chaplina przesunięty centymetr niżej. To było to. Metodą prób i błędów zdecydowałem się na „wytrzymałą tekstylną” taśmę Nexcare Durapore od firmy 3M, przylepiec chirurgiczny o wszechstronnym zastosowaniu z przyjaznym dla skóry klejem. Był wygodny w użyciu, nie miał chemicznego zapachu i nie pozostawiał śladów.

Po trzech nocach używania taśmy czas mojego chrapania spadł z czterech godzin do zaledwie dziesięciu minut. Burhenne przestrzegł mnie, że taśma do spania nie pomoże mi w żaden sposób w leczeniu bezdechu sennego. Moje doświadczenie sugerowało jednak inaczej. Gdy zniknęło chrapanie, zniknęły też bezdechy.

W trakcie pierwszej fazy eksperymentu, gdy oddychałem przez usta, miewałem do 24 bezdechów na noc, a zeszłej nocy nie doświadczyłem ani jednego incydentu. Nie nękały mnie upiorne halucynacje towarzyszące bezsenności ani obsesyjne rozmyślania w środku nocy na temat Homo habilis czy Edwarda Goreya. Ani razu nie obudziłem się też na siku. Nie musiałem, ponieważ moja przysadka mózgowa prawdopodobnie prawidłowo wytwarzała wazopresynę. Nareszcie spałem długo, dobrze i głęboko.

Tymczasem Olsson, który wcześniej chrapał przez pół nocy, teraz nie robił tego nawet przez minutę, a liczba przypadków bezdechu sennego spadła u niego z 53 incydentów na noc do zera. Wcześniej dręczyły mnie wyrzuty sumienia, że go w to wszystko wciągnąłem. Teraz jasnooki Szwed o włosach koloru bawełny odrodził się. Dziś rano uśmiechał się, tak bardzo przekonany o leczniczych właściwościach taśmy do spania, że nie zdjął jej przez resztę poranka.

Olsson i ja znów cieszyliśmy się życiem i snem.

Teraz, siedząc w łóżku, z kwadracikiem białej taśmy przyczepionym do ust, przewróciłem ostatnią kartkę The Breath of Life Catlina i przeczytałem ostatni akapit, jaki napisał w swoim długim życiu badacza.

„Gdybym miał przekazać potomności najważniejsze Motto, jakie ludzki język jest w stanie wyrazić, byłyby to dwa słowa – ZAMKNIJCIE USTA****. […] Namalowałbym je i wygrawerował w każdym Żłobku i na każdym Słupku łóżka we Wszechświecie, a jego znaczenia nie dałoby się mylnie odczytać”.

„I gdyby zaczęto się nim kierować”, pisał dalej, „wkrótce zdano by sobie sprawę z jego wagi”.

* Georges-Pierre Seurat – francuski malarz, przedstawiciel neoimpresjonizmu, twórca pointylizmu (przyp. tłum.).

** Biblia Tysiąclecia, wyd. Pallottinum, 2003.

*** Ekspedycja Lewisa i Clarka – 1803–1806, ekspedycja badawcza zlecona przez prezydenta Thomasa Jeffersona po Zakupie Luizjany w 1803, miała na celu głównie sporządzenie map i przeprowadzenie szlaku handlowego (przyp. tłum.).

**** „Zamknięcie ust” oznacza zarówno wdychanie, jak i wydychanie przez nos, tak często, jak to możliwe. Okazuje się, że wydech (przez nos i nie tylko) jest terapią samą w sobie, jak wkrótce się przekonamy.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 4

WYDECH

Każdego ranka o 9.00, gdy kończymy z Olssonem testy i rozdzielamy się, by spędzić trochę czasu solo, rozkładam matę na podłodze salonu i pracuję nad swoją nieśmiertelnością.

Niezwykle ważnym elementem drogi do wiecznego życia są ćwiczenia rozciągające: skłony, zginanie szyi oraz obroty wokół własnej osi, każde z nich będące uświęconą starożytną praktyką przekazywaną sobie w sekrecie przez buddyjskich mnichów przez 2500 lat. Stretching ten jest mi i Olssonowi niezwykle potrzebny. Oddychanie całą dobę przez nos nie zdziała zbyt wiele, jeśli objętość naszych płuc nie pozwoli nam wprowadzonego powietrza zatrzymać. Na szczęście już kilka minut ćwiczeń rozciągających i oddechowych dziennie zwiększa pojemność płuc. A dzięki tej dodatkowej pojemności możemy wydłużyć sobie życie.

Wspomniane ćwiczenia rozciągające, zwane Pięcioma Rytuałami Tybetańskimi, dotarły na Zachód, a także do mnie, za sprawą pisarza Petera Keldera, znanego jako miłośnika „książek i bibliotek, słów i poezji”[109].

Pewnego razu w latach 30., w południowej Kalifornii, Kelder siedział sobie na ławce w parku, gdy nagle podszedł do niego nieznajomy mężczyzna w podeszłym wieku i zagaił rozmowę. Człowiek, którego Kelder nazywał pułkownikiem Bradfordem, spędził kilkadziesiąt lat w Indiach, stacjonując z Armią Brytyjską. Pułkownik był stary – zgarbione ramiona, siwe włosy, chwiejny chód – lecz był święcie przekonany, że istnieje lek na starzenie się, który jest trzymany pod kluczem w pewnym klasztorze w Himalajach. Działy się tam typowe mistyczne rzeczy: chorzy zdrowieli, biedni się bogacili, a starzy młodnieli. Kelder i pułkownik pozostali w kontakcie i odbyli wiele rozmów. I nagle, pewnego dnia, ten stary człowiek pokuśtykał w świat w desperackiej próbie odnalezienia wspomnianego Shangri-La, zanim zaczerpnie swój ostatni oddech.

Po czterech latach Kelder otrzymał telefon z portierni budynku, w którym mieszkał. Pułkownik czekał na niego na dole. Wyglądał 20 lat młodziej. Stał prosto, jego żywa twarz promieniała, a niegdyś łysiejącą głowę pokrywały teraz gęste, ciemne włosy. Starzec odnalazł klasztor. Tam przestudiował starożytne rękopisy, a mnisi nauczyli go praktyk regeneracyjnych. Odwrócił proces starzenia się wyłącznie dzięki rozciąganiu i oddychaniu.

Kelder opisał wszystkie techniki w cienkiej książeczce, którą opublikował w 1939 pod tytułem The Eye of Revelation (Oko objawienia). Niewielu ludzi zadało sobie trud przeczytania jej, a jeszcze mniej uwierzyło w jej treść. Historyjka Keldera była prawdopodobnie zmyślona, a przynajmniej mocno podkoloryzowana. Jednak opisane przez niego ćwiczenia rozciągające, które zwiększały pojemność[110] płuc, są faktycznie oparte na prawdziwych ćwiczeniach, które datują się na rok 500 przed naszą erą. Tybetańczycy stosowali te metody od tysięcy lat, aby poprawiać swoją sprawność fizyczną, zdrowie psychiczne, funkcje układu krążenia i, oczywiście, aby wydłużać sobie życie[111].

Całkiem niedawno nauka zaczęła badać to, co starożytni Tybetańczycy pojmowali za pomocą intuicji. W latach 80. ubiegłego wieku naukowcy działający w ramach Framingham Study, 70-letniego długofalowego programu badawczego skupionego wokół chorób serca, usiłowali dowiedzieć się, czy faktycznie istnieje korelacja między rozmiarem płuc a długowiecznością. Zgromadzili dane z 20 lat od 5200 badanych, przetworzyli liczby i odkryli, że najlepszym wskaźnikiem długości życia nie była genetyka, dieta ani dzienna liczba ćwiczeń, jak wielu podejrzewało. Była to pojemność płuc.

Im mniejsze i mniej wydajne stawały się płuca, tym szybciej badani zapadali na choroby i umierali. Przyczyna pogorszenia stanu płuc nie miała znaczenia. Po prostu mniejsze płuca oznaczały krótsze życie, podczas gdy większe płuca równały się dłuższemu życiu.

Nasza umiejętność oddychania pełną piersią była, według tych badaczy, „dosłownie miarą zdolności życiowej”[112]. W 2000 roku naukowcy z Uniwersytetu w Buffalo opublikowali wyniki podobnych badań, w których porównali pojemność płuc w grupie ponad 1000 osób na przestrzeni 30 lat[113]. Wnioski były identyczne[114].

Jednak żadne z tych przełomowych badań nie wskazywało, jak osoba z niedomagającymi płucami może je uleczyć i wzmocnić. Oferowano zabiegi chirurgiczne mające na celu usunięcie zajętej chorobą tkanki bądź leki hamujące infekcje, ale żadnych rad na temat tego, co robić, aby płuca pozostały duże i zdrowe do końca życia. Aż do lat 80. w medycynie zachodniej powszechnie sądzono, że płuca, podobnie jak każdy inny organ wewnętrzny, są niezmienne. Czyli że jesteśmy skazani na takie płuca, z jakimi się urodziliśmy. A w miarę jak funkcjonowanie tych narządów pogarsza się z wiekiem, jedyna rzecz, jaką możemy zrobić, to westchnąć i pogodzić się z faktem.

Zakładano, że procesy starzenia działają mniej więcej tak: po 30. roku życia możemy się spodziewać stopniowej utraty mięśni, pamięci oraz mobilności wraz z każdym mijającym rokiem. Będziemy też tracić umiejętność poprawnego oddychania. Kości klatki piersiowej staną się cieńsze i zmienią kształt, sprawiając, że żebra zapadną się do wewnątrz. Włókna mięśniowe wokół płuc osłabną, utrudniając wprowadzanie i wypuszczanie powietrza. Wszystko powyższe zmniejszy pojemność płuc.

Płuca same z siebie stracą 12 procent pojemności w okresie od 30. do 50. roku życia i będą się zmniejszać jeszcze szybciej, w miarę jak się będziemy starzeć, przy czym u kobiet będzie to miało znacznie gorszy przebieg. Jeśli dożyjemy osiemdziesiątki, będziemy w stanie pobrać o 30 procent mniej powietrza niż w wieku lat 20. Jesteśmy zmuszeni oddychać szybciej i ciężej. Ten nawyk oddechowy prowadzi do przewlekłych problemów, takich jak nadciśnienie tętnicze, zaburzenia odporności oraz niepokój.

Tybetańczycy jednak od dawna wiedzieli – a zachodnia nauka dopiero odkrywa – że proces starzenia się nie musi być równią pochyłą. Organy wewnętrzne są elastyczne i możemy je zmieniać praktycznie w dowolnym czasie.

Lepiej niż ktokolwiek inny wiedzą o tym freediverzy. Przekonałem się o tym lata temu, kiedy poznałem kilku ludzi, którzy zwiększyli pojemność swoich płuc o zdumiewające 30 do 40 procent. Podobno pojemność płuc Herberta Nitscha, wielokrotnego rekordzisty świata, wynosiła 14 litrów – dwa razy więcej niż u przeciętnego człowieka[115]. Ani Nitsch, ani żaden inny freediver nie urodził się z takimi płucami. Wszyscy uczynili swoje płuca większymi dzięki sile własnej woli. Nauczyli się oddychać w sposób, który radykalnie zmieniał narządy wewnętrzne w ich ciałach.

Na szczęście, aby to osiągnąć, nie trzeba schodzić kilkadziesiąt metrów pod wodę. Każda regularna aktywność fizyczna, która rozciąga płuca i poprawia ich elastyczność, może pomóc utrzymać lub zwiększyć pojemność płuc. Wykazano, że umiarkowane ćwiczenia, takie jak chodzenie czy jazda na rowerze, mogą zwiększyć pojemność płuc aż o 15 procent[116].

Odkrycia te z pewnością ucieszyłyby Katharinę Schroth, nastolatkę z Drezna żyjącą na początku XX wieku[117]. U Schroth zdiagnozowano skoliozę, czyli boczne skrzywienie kręgosłupa. Na ten stan medyczny nie istniało żadne lekarstwo i większość dzieci cierpiących tak jak Schroth na ekstremalną postać choroby mogła spodziewać się jedynie bycia przykutym do łóżka lub do wózka inwalidzkiego na resztę życia.

Schroth miała jednak inne przemyślenia na temat potencjału ludzkiego ciała. Obserwowała, jak balony kurczą się lub nadymają, rozpychając lub wciągając wszystko, co się wokół nich znajduje. Czuła, że płuca niewiele się różnią pod tym względem. Wpadła więc na pomysł, że gdyby udało jej się rozszerzyć płuca, być może byłaby w stanie naprzeć od wewnątrz na strukturę swojego szkieletu. Może udałoby jej się wtedy wyprostować kręgosłup i wpłynąć pozytywnie na jakość i długość swojego życia.

W wieku 16 lat Schroth zaczęła szkolić się z techniki zwanej „oddychaniem ortopedycznym”. Stawała przed lustrem, skręcała tułów i wdychała powietrze tylko do jednego płuca, ograniczając dopływ powietrza do drugiego. Następnie podchodziła chwiejnie do stołu, opierała się o jego krawędź i wyginała klatkę piersiową na wszystkie strony, aby rozluźnić żebra, i w uzyskaną pustą przestrzeń wciągała powietrze. W ten sposób kierowała powietrze tak, by napierało na żebra po stronie wklęsłości wykrzywionego kręgosłupa. Schroth robiła tak przez pięć lat. W końcu udało jej się wyleczyć z „nieuleczalnej” skoliozy: oddechem wyprostowała sobie kręgosłup.

Schroth zaczęła uczyć innych pacjentów ze skoliozą, jak wykorzystywać potęgę oddechu, i w latach 40. prowadziła już tętniący życiem instytut na wsi na zachodzie Niemiec. Nie było tam sal szpitalnych ani żadnego typowego sprzętu medycznego, tylko kilka niszczejących budynków, podwórze, płot ze sztachet i ławy ogrodowe. Na raz przebywało tam 150 pacjentów. Cierpieli na najbardziej zaawansowany stopień choroby, który wykrzywiał ich kręgosłup o ponad 80 procent. Wielu garbiło się tak bardzo, że nie potrafiło chodzić ani nawet spojrzeć w górę. Ich plecy były powykręcane, a zniekształcone żebra i klatka piersiowa utrudniały zaczerpnięcie oddechu. Z pewnością cierpieli w związku z tym na cały szereg problemów oddechowych, chroniczne zmęczenie oraz choroby serca. Szpitale poddały się i zarzuciły próby leczenia tych pacjentów. Więc ci przyjeżdżali na sześć tygodni do Schroth.

Niemieckie środowisko medyczne szydziło ze Schroth, zarzucając jej, że nie jest ani zawodowym trenerem, ani lekarzem, ani nie posiada kwalifikacji, by leczyć pacjentów. A ona ignorowała ich wszystkich. Dalej robiła rzeczy po swojemu. Na jej brudnym podwórku rozebrane do pasa kobiety wyginały się i rozciągały w cieniu bukowego zagajnika i oddechem przywracały sobie zdrowie. W przeciągu kilku tygodni garby na plecach prostowały się, a wielu podopiecznym przybywało kilka centymetrów wzrostu. Kobiety, które wcześniej rozpaczały przykute do łóżka, teraz znów zaczęły chodzić. Znów oddychały pełną piersią.

Przez następne 60 lat Schroth wprowadzała swoje techniki w szpitalach w kraju i za granicą. U schyłku jej życia niemiecka społeczność medyczna zmieniła swoje nastawienie do jej praktyk, a niemiecki rząd przyznał jej Order Zasługi Republiki Federalnej Niemiec za wkład, jaki wniosła w medycynę.

„Tym, na czym polega forma cielesna, jest oddech (chi). Tym, na czym polega oddech, jest forma”, głosi chińska maksyma z 700 roku naszej ery. „Gdy oddech jest idealny, forma (także) jest idealna”.

Schroth rozszerzała swoje płuca i polepszała oddech oraz formę do końca swoich dni. Ta pacjentka, która niegdyś cierpiała na skoliozę i którą jako nastolatkę pozostawiono samą sobie, by zgasła przykuta do łóżka, zmarła dopiero w roku 1985, zaledwie trzy dni przed swoimi 91. urodzinami.

• • •

W połowie gromadzenia materiałów do niniejszej książki wybrałem się na wycieczkę do Nowego Jorku, żeby spotkać się z bardziej współczesną ekspertką w dziedzinie oddychania, która proponowała zupełnie inne podejście do długowieczności i zwiększania pojemności płuc. Pracowała w mieszkaniu znajdującym się zaledwie kilka bloków od siedziby Narodów Zjednoczonych, w brązowym ceglanym budynku z markizą szczelnie pokrytą różowookimi gołębiami. Minąłem zaspanego odźwiernego, wjechałem windą i minutę później zapukałem do drzwi pod numerem 418.

Lynn Martin zaprosiła mnie do środka. Była chuda jak tyczka, a na sobie miała czarny kombinezon z ogromnym paskiem z mosiężną klamrą.

– Mówiłam ci, że jest mała! – powiedziała, wskazując na kawalerkę. Otaczały nas żółte teczki typu manila, podręczniki do anatomii oraz kilka plastikowych modeli ludzkich płuc. Obok jednego z regałów, na ścianie wisiały czarno-białe zdjęcia przedstawiające Martin na początku lat 70. Na jednym uchwycono ją w ślizgu na drewnianej podłodze studia tanecznego: ubrana była w czarny trykot, blond włosy związane miała w niedbały kucyk, a jej twarz w zagadkowy sposób przypominała Mię Farrow z czasów Dziecka Rosemary.

Po wymianie uprzejmości Martin kazała mi usiąść i zaczęła opowiadać to, co przyszedłem usłyszeć.

– Wykazywał dużą chęć do rozmowy, ale gdy go pytałeś, jak dokładnie to robił, nigdy nie potrafił tego wyjaśnić – mówiła. – Od tamtej pory nikt nie był w stanie powtórzyć tego, co on.

Intrygującym bohaterem naszej rozmowy był dyrygent chóru i anomalia medycznego świata, Carl Stough, który rozpoczął karierę w latach 40. XX wieku. Ze wszystkich pulmonautów, na jakich natrafiłem w przeciągu kilku ostatnich lat, Stough był najbardziej nieuchwytny. W 1970 roku wydał jedną książkę, która okazała się niewypałem i przestała być drukowana. Dwadzieścia lat później producent z CBS nagrał godzinny program o przełomowej pracy Stougha, lecz materiał nigdy nie pojawił się na antenie. Sam Stough nie reklamował swoich technik. Nie jeździł w trasy z wykładami. Mimo to zawodowym śpiewakom operowym, saksofonistom – zdobywcom nagrody Grammy, paraplegikom oraz pacjentom umierającym na rozedmę płuc (a były ich tysiące) zawsze udawało się do niego trafić. Stough łamał wszelkie zasady: rozszerzał płuca i wydłużał ludziom życie. A jednak większość osób w ogóle dzisiaj o nim nie słyszała.

Martin pracowała ze Stoughem przez ponad 20 lat. Była żywym ogniwem łączącym z tym tajemniczym człowiekiem i jego badaniami nad utraconą sztuką oddychania. Tym, co Stough odkrył, i tym, czego dowiedziała się Martin, było to, że najważniejszym aspektem oddychania nie jest wpuszczanie powietrza przez nos. Wdech to ta łatwa część. Klucz do oddychania i zwiększania pojemności płuc, a co za tym idzie – także klucz do długiego życia, stanowi druga faza oddechu: transformująca moc pełnego wydechu.

Zdjęcia Stougha z lat 40. przedstawiają wyprostowanego człowieka, który momentami przypomina Thurstona Howella III, milionera z serialu Wyspa Gilligana. Stough lubił śpiewać i uczyć śpiewu. Zauważył, że jego koledzy śpiewają na całe gardło przez kilka taktów, robią przerwę na oddech i dopiero kontynuują śpiew. Zdawało się, że wszystkim im brakuje powietrza: zatrzymywali je wysoko w klatce piersiowej i za szybko wypuszczali. Śpiewanie, rozmawianie, ziewanie, wzdychanie – wydawanie jakiegokolwiek dźwięku następuje zawsze podczas wydechu. Stough był przekonany, że jego uczniowie mieli słabe i marne głosy, ponieważ ich wydechy również były słabe i marne.

Dyrygując chórami w Westminster Choir College w New Jersey, Stough zaczął uczyć śpiewaków, jak poprawnie wykonywać wydech, żeby rozbudować mięśnie oddechowe i powiększyć płuca. Po kilku sesjach studenci śpiewali czyściej, donośniej, a nawet z dodatkowymi niuansami. Następnie Stough przeprowadził się do Karoliny Północnej, gdzie dyrygował chórami kościelnymi, które wygrywały narodowe konkursy, a jego chór wystąpił w cotygodniowym programie emitowanym w całym kraju przez Liberty Radio Network. Stough zdobył taką renomę, że przeniósł się do Nowego Jorku, żeby przeszkolić śpiewaków słynnej Metropolitan Opera[118].

W 1958 roku zadzwoniła administracja szpitala dla weteranów East Orange Veterans Affairs (VA) w New Jersey:

– Najwyraźniej wie pan o oddychaniu coś, czego my nie wiemy – oświadczył dr Maurice J. Small, ordynator oddziału leczenia gruźlicy. Small zastanawiał się, czy Stough nie byłby zainteresowany nową grupą uczniów. Żaden z nich nie potrafił śpiewać, kilku nie mogło chodzić ani mówić. Byli to pacjenci cierpiący na rozedmę płuc, którzy desperacko potrzebowali pomocy.

Gdy kilka tygodni później Stough przybył do szpitala East Orange, był przerażony. Na szpitalnych łóżkach leżały dziesiątki bladych pacjentów o pożółkłych twarzach, z ustami otwartymi jak u ryby, a podpięte do nich rurki tlenowe pompowały bez skutku. Personel szpitala nie wiedział, co robić, więc przewozili pacjentów po woskowanej, lastrikowej posadzce do pokoju, w którym na ścianach wisiały bladożółte podajniki chusteczek higienicznych i zegary z amerykańską flagą. Tutaj pacjenci, stłoczeni jeden obok drugiego, czekali na śmierć. Tak było przez 50 lat.

„Naiwnie założyłem, że wszyscy mają chociaż podstawową wiedzę z zakresu fizjologii”, pisał Stough w swojej autobiografii zatytułowanej Dr. Breath (Doktor Oddech). „Jeszcze naiwniej założyłem, że istniała powszechna świadomość, że oddychanie jest ważne. Nic nie mogło być dalsze od prawdy”.

Rozedma płuc to stopniowe niszczenie tkanki płucnej cechujące się przewlekłym zapaleniem oskrzeli i kaszlem. Płuca zostają uszkodzone na tyle, że ludzie cierpiący na tę chorobę nie mogą już przyswajać efektywnie tlenu. Zmuszeni są wykonywać raz po raz krótkie, szybkie oddechy. Często wdychają w ten sposób znacznie więcej powietrza, niż jest im potrzebne, a mimo to nadal brakuje im tchu. Na rozedmę nie istniał żaden znany lek.

Pielęgniarki, w dobrej wierze, umieszczały pod plecami pacjentów poduszki, aby ich klatki piersiowe wyginały się w łuk ku górze. Uniesienie klatki piersiowej w ten sposób miało ułatwić wdechy. Stough natychmiast spostrzegł, że ta praktyka jedynie pogarszała stan pacjentów[119].

Zdał sobie sprawę, że rozedma jest chorobą wydechu. Pacjenci cierpieli nie dlatego, że nie potrafili wprowadzić świeżego powietrza do płuc, lecz dlatego, że nie potrafili wypchnąć zalegającego, stęchłego powietrza na zewnątrz[120].

Normalnie krew, która przepływa nieustannie przez nasze tętnice i żyły, wykonuje pełny obieg raz na minutę[121], na skutek czego każdego dnia przepompowanych zostaje średnio 7571 litrów krwi[122]. Ten regularny i ciągły przepływ krwi jest niezbędny do dostarczenia świeżej, natlenowanej krwi do komórek i usunięcia odpadów.

Tym, co wpływa w znacznym stopniu na prędkość i siłę krążenia, jest pompa klatki piersiowej (ang. thoracic pump), czyli ciśnienie, które powstaje wewnątrz klatki piersiowej, kiedy oddychamy. Podczas wdechu podciśnienie wciąga krew do serca, natomiast podczas wydechu krew wystrzela z powrotem do ciała i płuc i rozpoczyna kolejne okrążenie. Proces ten można porównać do fali, która zalewa brzeg morza, a następnie się cofa.

Z kolei tym, co napędza pompę klatki piersiowej, jest przepona, mięsień w kształcie parasola usytuowany poniżej płuc. Podczas wydychania przepona unosi się, co powoduje skurczenie się płuc, a następnie podczas wdechu opada z powrotem w dół, rozszerzając płuca. Ten ruch w górę i w dół odbywa się w nas 50 000 razy na dzień.

Typowy dorosły angażuje podczas oddychania zaledwie 10 procent dostępnego zakresu przepony, co obciąża serce, podnosi ciśnienie krwi i powoduje całą masę problemów z krążeniem. Wydłużenie oddechów poprzez wykorzystanie od 50 do 70 procent zdolności przepony łagodzi obciążenia układu sercowo-naczyniowego, umożliwiając organizmowi wydajniejszą pracę. Z tego powodu przeponę określa się czasem mianem „drugiego serca”[123], ponieważ nie tylko bije we własnym rytmie, lecz także wpływa na częstotliwość i siłę bicia prawdziwego serca.

U wszystkich pacjentów z rozedmą leżących w East Orange Stough zaobserwował niewydolność przepony. Zdjęcia rentgenowskie pokazały, że u chorych pracował tylko niewielki zdrowy ułamek przepony, przez co z każdym oddechem pacjenci zaczerpywali zaledwie łyczek powietrza. Pacjenci byli już tak długo chorzy, że wiele z mięśni i stawów otaczających ich klatkę piersiową uległo zanikowi lub zwyrodnieniu. Mięśnie nie pamiętały już, jak się głęboko oddycha. Przez następne dwa miesiące Stough im to przypominał.

„To, co robiłem, wyglądało idiotycznie dla kogoś patrzącego z boku. Z początku wydawało się też idiotyczne osobie, z którą pracowałem”, pisał Stough.

Rozpoczynał leczenie od położenia pacjenta na płasko na plecach, a następnie przesuwał dłońmi po jego torsie, delikatnie poklepując sztywne mięśnie i opuchniętą klatkę piersiową. Kazał choremu wstrzymywać oddech i liczyć od jednego do pięciu tak wiele razy pod rząd, ile tylko ten był w stanie. Potem masował pacjentowi szyję i gardło, a na końcu delikatnie ugniatał żebra, polecając jednocześnie pacjentowi, by ten bardzo powoli wykonywał wdech i wydech, w celu rozbudzenia przepony z długiego snu. Każde z tych ćwiczeń umożliwiało pacjentowi wypuszczenie z płuc trochę więcej powietrza, tak, aby przy kolejnym wdechu mógł go trochę więcej wprowadzić.

„Pewien starszy mężczyzna, który nie potrafił dotąd przejść przez pokój o własnych siłach, teraz mógł nie tylko chodzić, lecz także wejść po szpitalnych schodach, wyczyn zdumiewający jak na pacjenta z rozedmą”, pisał Stough. Inny pacjent, który wcześniej bez podania tlenu nie był w stanie oddychać dłużej niż 15 minut, teraz wytrzymywał osiem godzin. Z kolei 55-letni mężczyzna, który od ośmiu lat cierpiał na zaawansowane stadium rozedmy, opuścił szpital i jako kapitan łodzi popłynął na Florydę.

Zestawienie zdjęć rentgenowskich wykonanych przed i po wykazało, że w ciągu zaledwie kilku tygodni pacjenci Stougha znacznie powiększyli pojemność swoich płuc. Co bardziej zdumiewające, wytrenowali także niezależny od woli człowieka mięsień, jakim jest przepona, tak aby unosiła się wyżej i opadała niżej. Dyrektorzy szpitala powiedzieli Stoughowi, że to medycznie niemożliwe. Organów wewnętrznych ani mięśni nie da się rozbudować, mówili. Był nawet taki moment, w którym kilku lekarzy wystosowało petycję, w której domagali się zakazania Stoughowi leczenia pacjentów oraz usunięcia go z sieci szpitali VA. Ostatecznie Stough był tylko nauczycielem chóru, nie lekarzem. Lecz rentgen nie kłamał. Na potwierdzenie swoich wyników Stough zaczął przy użyciu nowej technologii tworzenia filmów rentgenowskich zwanej kinefluorografią (ang. cinefluorography) nagrywać pierwszy materiał filmowy przedstawiający ruszającą się przeponę. Wszyscy zaniemówili.

– Powiedziałem Carlowi bez owijania w bawełnę, że jest lekko obłąkany, jeśli twierdzi, że potrafi wymusić uniesienie przepony i opadnięcie żeber, ale u jednego z pacjentów pojawiły się tak spektakularne rezultaty, że nie było wątpliwości, że Carl faktycznie tego dokonał – powiedział dr Robert Nims, szef pulmonologii w szpitalu West Haven VA w Connecticut[124]. – Pokazaliśmy, że jest on w stanie skurczyć płuca (w trakcie pogłębionych wydechów) bardziej, niż jakikolwiek inny człowiek zajmujący się chorobami płuc uznałby to za możliwe.

Stough nie znalazł sposobu na odwrócenie rozedmy. Uszkodzenia płuc wynikające z choroby są nieodwracalne. Tym, czego dokonał Stough, było odnalezienie sposobu, jak dotrzeć do reszty płuc – do obszarów, które nadal działały – i zmusić je do wytężonej pracy. „Lek” proponowany przez Stougha nie był de facto lekiem, ale działał.

W ciągu następnych 10 lat Stough wprowadził swoje leczenie w kilku z największych szpitali dla weteranów na wschodnim wybrzeżu USA, czasem pracując z pacjentami nawet przez siedem dni w tygodniu. Leczył nie tylko rozedmę, ale także astmę, zapalenie oskrzeli, zapalenie płuc oraz wiele innych schorzeń.

Stough odkrył, że korzyści płynące z oddychania i okiełznania sztuki prawidłowego wydechu dotyczą nie tylko przewlekle chorych czy śpiewaków operowych, ale tak naprawdę każdego.

• • •

W mieszkaniu Lynn Martin, leżąc na futonie na podłodze salonu, rozbudzałem własną śpiącą przeponę.

– To nie jest masaż – zaznaczyła Martin, naciskając dłonią na moje żebra. Brałem długie, swobodne wdechy, wciągając powietrze głęboko do brzucha, podczas gdy Martin pomagała mi rozluźnić klatkę piersiową, starając się z każdym wdechem i wydechem zmusić moją przeponę do wykorzystania co najmniej 50 procent maksymalnego zakresu ruchu.

Oddychanie w ten sposób nie jest konieczne, powiedziała mi. Nasze ciała potrafią spokojnie przeżyć na krótkich, urywanych oddechach przez dziesiątki lat i wielu z nas tak właśnie robi. Lecz nie oznacza to, że jest to dla nas dobre. Z czasem płytkie oddychanie zmniejsza zakres przepony oraz pojemność płuc, a to może prowadzić do postury cechującej się wysoko uniesionymi barkami, wypchniętą do przodu klatką piersiową i wyciągniętą szyją, czyli do budowy ciała typowej dla cierpiących na rozedmę płuc, astmę i inne problemy oddechowe[125]. Według tego, co powiedziała mi Martin, usunięcie złych skutków takiego oddychania i przywrócenie prawidłowej postawy jest stosunkowo proste[126].

Po kilku seriach głębokich oddechów służących otwarciu mojej klatki piersiowej Martin poprosiła mnie, żebym podczas każdego wydechu zaczął liczyć na głos w kółko od jednego do dziesięciu, tak długo, jak dam radę.

– Jeden, dwa, trzy, cztery, pięć, sześć, siedem, osiem, dziewięć, dziesięć i od nowa – poleciła.

Pod koniec wydechu, gdy tak bardzo brakowało mi już tchu, że nie potrafiłem wydać z siebie żadnego dźwięku, miałem dalej liczyć tylko po cichu, pozwalając mojemu głosowi niemal umilknąć.

Kilka razy pod rząd policzyłem szybko i głośno, a potem poruszałem już jedynie ustami. Pod koniec każdego oddechu miałem wrażenie, jakby klatkę piersiową owinięto mi ciasno folią, a moje mięśnie brzucha odbyły właśnie brutalny trening.

– Nie przerywaj!

Wysiłek wkładany w ćwiczenie z liczeniem odpowiada wysiłkowi, jakiego dokonują płuca podczas aktywności fizycznej. Dlatego to ćwiczenie było tak efektywne w leczeniu przykutych do łóżka pacjentów Stougha. Cała rzecz w tym, żeby przyzwyczaić przeponę do wykorzystywania większego zakresu ruchu tak, aby głębokie, swobodne oddychanie stało się nieświadomym nawykiem.

– Ruszaj ustami, nie przerywaj! – dopingowała mnie Martin. – Wypchnij z siebie ostatnią cząsteczkę powietrza!

Po kolejnych kilku minutach liczenia na głos oraz w ciszy wreszcie przestałem i zrobiłem sobie przerwę. Czułem, jak przepona porusza się we mnie jak tłok w zwolnionym tempie, rozprowadzając świeżą krew z centrum ciała. To właśnie to uczucie Stough określił mianem Koordynacji Oddechowej: kiedy układ oddechowy i układ krążenia osiągają stan równowagi, kiedy ilość powietrza, którą wdychamy, jest taka sama jak ilość, którą wydychamy, a narządy naszego ciała są w stanie pełnić wszystkie swoje ważne funkcje przy najmniejszym wysiłku.

W 1968 roku Stough opuścił sieć szpitali VA oraz swoją dobrze prosperującą prywatną praktykę w Nowym Jorku, aby zająć się szkoleniem kolejnej, tym razem zupełnie innej grupy uczniów. Ci ludzie potrafili mówić, chodzić, a nawet bardzo szybko biegać. Byli to biegacze drużyny lekkoatletycznej Yale, jedni z najlepszych w kraju w tamtych czasach. Kiedy Stough pojawił się na ich hali sportowej, wzbudził wśród nich taką ekscytację, że na tablicy ogłoszeń wywiesili plakat z napisem: Dr Oddech jest tutaj!

Stough oczekiwał, że tak elitarni sportowcy będą mieli wykształcone wzorowe nawyki oddechowe. Okazało się jednak, że cierpieli na te same „oddechowe słabości” co wszyscy inni: dopadały ich te same przeziębienia, grypy i infekcje płuc. Większość z nich oddychała zbyt często, zatrzymując powietrze w górnej części klatki piersiowej. Najgorzej było ze sprinterami. Krótkie i gwałtowne oddechy, jakie wykonywali podczas biegów, nadmiernie obciążały delikatne tkanki i oskrzela, na skutek czego cierpieli na astmę i inne oddechowe dolegliwości. Po przekroczeniu linii mety kaszleli, często wymiotowali i przewracali się na ziemię, rzężąc w bólu.

„Zaobserwowałem, że dochodząc do siebie po występie, sportowcy zaczęli wykazywać takie same zachowania oddechowe, jakie pojawiały się u pacjentów z rozedmą”, pisał Stough. Tych biegaczy nauczono przeć do przodu mimo bólu i to właśnie robili. Wygrywali zawody, ale jednocześnie wyrządzali sobie krzywdę.

Na krytej bieżni Uniwersytetu Yale Stough rozstawił stół, sadzał na nim biegaczy, po czym obmacywał ich klatki piersiowe na oczach zgromadzonego tłumu gapiów. Przestrzegł sportowców, by nigdy nie wstrzymywali oddechu, gdy są przed biegiem ustawieni na linii startu, lecz aby oddychali głęboko i spokojnie i żeby zawsze na dźwięk pistoletu startowego wypuszczali z płuc powietrze. W ten sposób pierwszy wdech, jaki zrobią, będzie bogaty, pełny i dostarczy im energii potrzebnej, by biec szybciej i dłużej.

Po zaledwie kilku sesjach wszyscy biegacze poinformowali, że czują się lepiej i oddychają lepiej.

– Nigdy w życiu nie czułem się taki zrelaksowany – wyznał jeden ze sprinterów.

Dojście do siebie między startami zajmowało im teraz o połowę mniej czasu. Wkrótce ustanawiali nowe rekordy życiowe i powoli zbliżali się do rekordów światowych.

Na fali sukcesu w Yale Stough udał się do South Lake Tahoe, aby przygotować biegaczy do XIX Letnich Igrzysk Olimpijskich w Meksyku w 1968 roku. Ta sama terapia, te same sukcesy. Jeden z dziesięcioboistów wyszedł na bieżnię i pobił swój poprzedni rekord. Inny pobił rekord życiowy. A biegacz Rick Sloan, który startował w trzech konkurencjach, aż w dwóch z nich poprawił własny rekord.

– Dzięki mojej pracy z doktorem Stoughem wiedziałem, że muszę robić wydech – powiedział olimpijski sprinter, Lee Evans[127]. – Wiecie, robiłem wydech, co podtrzymywało energię. Nie męczyłem się. […] Lecz potem, po zawodach, stwierdziłem, że zachowam to już na całe życie.

Evansa możecie kojarzyć. To ten mężczyzna, który na sławnej fotografii z ceremonii wręczenia medali stoi na najwyższym stopniu podium, w berecie Czarnych Panter na głowie i z pięścią uniesioną w górę. Zdobył wtedy złoty medal w biegu na 400 metrów i jeszcze jeden w sztafecie 4 × 400 metrów. Pozostali członkowie amerykańskiej reprezentacji mężczyzn w 1968 roku pod bacznym okiem Stougha zdobyli łącznie 12 medali olimpijskich, w tym większość złotych, i ustanowili pięć światowych rekordów. Było to jedno z najwspanialszych wystąpień w historii igrzysk olimpijskich[128]. Amerykańscy biegacze jako jedyni nie korzystali z tlenu przed wyścigiem ani po nim, co w tamtych czasach było niesłychane.

Prawda jest taka, że nie musieli tego robić. Stough nauczył ich sztuki koordynacji oddechowej i pokazał im, jaka moc płynie z okiełznania sztuki prawidłowego wydechu[129].

– Wykonywał tak wiele czynności jednocześnie – powiedziała Lynn Martin, gdy przenieśliśmy się z futonu do stołu obiadowego stojącego pośrodku jej kawalerki. – Wyczucie w rękach, wyczulony słuch, naturalna umiejętność przekazywania instrukcji, wszystko to miało w danej chwili znaczenie.

Od kilku minut Martin opowiadała mi o swojej pracy ze Stoughem. Za radą innej tancerki umówiła się do niego na wizytę w 1975 roku i wyszła w pełni odmieniona. Wróciła kilka tygodni później i podjęła pracę w klinice. Martin pracowała ze Stoughem przez ponad 20 lat w gronie jego najbliższych współpracowników, mimo to nigdy nie zdradził jej swoich sekretów.

– Sądził, że to zbyt trudne do opisania słowami – powiedziała.

Myślę, że wiem, o co mu chodziło. Widziałem nagranie filmowe przedstawiające Stougha na Aspen Music Festival w 1992 – jest to jedyny materiał, który dokumentuje, co robił i jak to robił. Film rozpoczynał się napisem: Wstęp do nauki oddechowej: medycyna prewencyjna dwudziestego pierwszego wieku. Stough stał pośrodku sali konferencyjnej koło stołu do masażu. Za otwartym oknem widać było gąszcz sosen lśniących biało w letnim słońcu. Stough był mocno opalony, na sobie miał czarną marynarkę z mosiężnymi guzikami i chusteczką w górnej kieszonce. Wyglądał, jakby dopiero co przyleciał concorde’em z Monte Carlo.

Rozpoczął od poproszenia tenora Timothy’ego Jonesa, aby położył się na stole, po czym zaczął potrząsać jego szczęką, wbijać mu dłonie w boki oraz kołysać nim w przód i w tył.

– Widzicie, muszę cały czas oklepywać klatkę piersiową – powiedział Stough, a jego żółty krawat w kropki podrygiwał we włosach Jonesa. Trwało to kilka minut, aż w końcu Stough nachylił się kilka centymetrów nad twarzą tenora i zaczął wraz z nim liczyć od jednego do dziesięciu w bełkotliwej harmonii.

– Wszystko bardzo szybko się rozluźnia! – obwieścił Stough. Zakołysał biodrami i szyją Jonesa tak gwałtownie, że śpiewak niemal spadł ze stołu.

Był to dziwaczny spektakl. Chwytanie, popychanie i intensywne głaskanie momentami wyglądały na graniczące z molestowaniem. Po moich własnych doświadczeniach w mieszkanku Martin, gdzie przez godzinę bełkotałem liczby, dźgano mnie w klatkę piersiową i ściskano żebra, stało się dla mnie oczywiste, dlaczego praktyki Stougha nigdy nie przyjęły się szerzej. Nie miało znaczenia, że saksofonista David Sanborn, śpiewacy operowi z astmą, olimpijscy biegacze czy setki pacjentów, którzy wygrali walkę z rozedmą, wychwalali jego leczenie jako wybawienie. Stough nie był lekarzem. Był pulmonautą samoukiem i dyrygentem chóru. Jego terapia za bardzo odbiegała od konwencjonalnych metod i była po prostu zbyt dziwna.

„Chociaż proces oddychania dotyczy zarówno anatomii, jak i fizjologii, żadna z tych dwóch gałęzi nauki nie podjęła się zbadania go głębiej”, pisał Stough. „Było to mało znane terytorium, które dopiero czekało na dokonanie pomiarów kartograficznych i sporządzenie mapy”.

Stough tworzył swoją mapę przez ponad pół wieku nieustannej pracy. Niestety po jego śmierci mapa zaginęła. Gdy on sam zniknął z oddziałów szpitali VA, wraz z nim zniknęła też jego terapia.

• • •

Kiedy moja dwugodzinna sesja Koordynacji Oddechowej dobiegła końca, opuściłem mieszkanie Martin i wskoczyłem do powrotnego pociągu na lotnisko międzynarodowe Newark Liberty. Podczas gdy przejeżdżaliśmy przez mokradła i nad rzeką Passaic, zająłem się wyszukiwaniem dostępnych aktualnie form leczenia dla ponad czterech milionów Amerykanów cierpiących na rozedmę płuc[130]. Doczytałem, że stosuje się leki rozszerzające oskrzela, steroidy oraz antybiotyki. W grę wchodzi również tlenoterapia, zabiegi chirurgiczne, a także terapia zwana rehabilitacją oddechową, której program obejmuje pomoc w rzuceniu palenia, planowanie ćwiczeń, porady żywieniowe, a także techniki oddychania przez usta ściągnięte w dzióbek.

Ale nigdzie nie wspominano ani o metodach Stougha, ani o „drugim sercu”, jakim jest przepona, ani o tym, jak ważne jest wykonywanie pełnego wydechu. Nigdzie nie było żadnej wzmianki o tym, jak rozszerzenie płuc oraz oddychanie w prawidłowy sposób skutecznie odwraca chorobę lub wydłuża życia. Rozedma płuc nadal znajdowała się na liście chorób nieuleczalnych.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 5

POWOLI

– Podasz mi oksymetr? – pyta Olsson z drugiego końca stołu. Jest popołudnie piątego dnia fazy regeneracji. Od pół godziny sprawdzamy sobie poziom pH, ciśnienie parcjalne tlenu oraz dwutlenku węgla we krwi, tętno i inne parametry życiowe. To już czterdziesty piąty raz w ciągu dwóch tygodni.

Mimo że zarówno Olsson, jak i ja czujemy się całkowicie odmienieni, oddychając przez nos, to monotonia dni doprowadza nas do szału. Spożywamy to samo jedzenie, które spożywaliśmy o tej samej porze 10 dni wcześniej, pocimy się w trakcie takich samych treningów na rowerze stacjonarnym w tej samej siłowni i prowadzimy wiele takich samych rozmów. Na przykład tego popołudnia dyskutujemy na ulubiony temat Olssona, który stanowi jego obsesję od 10 lat. Raz jeszcze rozmawiamy o dwutlenku węgla.

Wstyd się przyznać, ale kiedy ponad rok temu po raz pierwszy przeprowadzałem wywiad z Olssonem, nie traktowałem go jak zaufanego źródła wiedzy. W trakcie naszych rozmów na Skypie lubił dobitnie podkreślać, jak ważne jest powolne oddychanie, wysyłał mi prezentacje w PowerPoincie oraz całe tony artykułów naukowych na temat tego, jak równy, regularny oddech odpręża ciało i uspokaja umysł. To oczywiście miało sens, bez dwóch zdań. Ale kiedy rozkręcił się i zaczął opowiadać o regeneracyjnych cudach dokonujących się za sprawą toksycznego gazu, zacząłem mieć wątpliwości.

– Naprawdę uważam, że dwutlenek węgla jest ważniejszy niż tlen – powiedział mi.

Olsson twierdził, że w naszym ciele mamy 100 razy więcej dwutlenku węgla niż tlenu[131] (co jest prawdą) i że większość z nas potrzebuje go nawet jeszcze więcej (również prawda). Mówił, że to nie tyle tlen, co przede wszystkim ogromne ilości dwutlenku węgla spowodowały eksplozję życia podczas eksplozji kambryjskiej 500 milionów lat temu. Twierdził, że dzisiaj ludzie mogą podnosić poziom tego toksycznego gazu w swoim ciele i doskonalić w ten sposób swój umysł, spalać tłuszcz, a w niektórych przypadkach nawet leczyć choroby.

Zacząłem się powoli martwić, że Olsson jest szalony, a przynajmniej że ma skłonności do grubej przesady i że długie godziny, jakie spędziłem z nim na rozmowach, były stratą czasu.

W końcu dwutlenek węgla to produkt przemiany materii, „odpad”. To ten badziew, który unosi się znad elektrownii węglowych i znad gnijących owoców. Instruktor prowadzący zajęcia z boksu, na które kiedyś uczęszczałem, błagał nas zawsze, krzycząc: „Oddychajcie głęboko i wyrzućcie z siebie cały ten dwutlenek węgla!”. Brzmiało to jak dobra rada. Przecież prawie codziennie pojawiały się w mediach nowe nagłówki, które szczegółowo opisywały ocieplanie się Ziemi na skutek zbyt dużej ilości dwutlenku węgla w atmosferze. Zwierzęta umierały. Dwutlenek węgla zabija.

Olsson upierał się jednak przy czymś całkowicie odwrotnym. Twierdził, że dwutlenek węgla może mieć korzystny wpływ na zdrowie. Co więcej, ostrzegał mnie, że zbyt dużo tlenu w organizmie nie tylko mi nie pomoże, lecz nawet może wyrządzić mi krzywdę.

– Ciężkie oddychanie, szybkie oddychanie czy oddychanie tak głęboko, jak tylko potrafisz, to najgorsze rzeczy, jakie można komuś doradzić – powiedział Olsson. Według niego duże, głębokie oddechy miały być dla nas szkodliwe, ponieważ, tak, zgadza się, uszczuplały nasze zasoby dwutlenku węgla w organizmie.

Ta kilkumiesięczna wymiana poglądów na tyle mnie zaintrygowała, a może raczej namieszała mi w głowie, a może to i to, że postanowiłem polecieć do Szwecji, spędzić kilka dni z Olssonem i przyjrzeć się jego działalności z bliska w próbie dowiedzenia się czegoś więcej na temat jednego z najbardziej niezrozumianych gazów we wszechświecie.

• • •

Przybyłem do Sztokholmu w połowie listopada i udałem się pociągiem do przemysłowej przestrzeni coworkingowej znajdującej się na obrzeżach miasta. Promienie słońca wpadały ukosem przez okna przepastnego holu. Na niebie zbierały się złowieszcze chmury, a powietrze wydawało się gęste od dziwnego, ciężkiego uczucia, jakie zwykle poprzedza długą zimę.

Olsson pojawił się punktualnie, zajął miejsce naprzeciw mnie i postawił szklankę wody na stole. Miał na sobie sprane jeansy, białe tenisówki i wyprasowaną białą koszulę. Emanował spokojem, jaki widuje się u mnichów, amiszów i innych ludzi, którzy spędzają dużo czasu w swoim wewnętrznym świecie. Gdy mówił, robił to zawsze cicho i z tym irytującym nawykiem, jaki odziedziczyli chyba wszyscy Skandynawowie, a którym jest nieskazitelny angielski, bez żadnych eee, hę i pauz w mówieniu. Zamiast zaimka who stosował w dopełnieniach przesadnie poprawną formę whom. A gdy mówił, że guzik go coś obchodzi, z dwóch dopuszczalnych gramatycznie wersji zwrotu could care less stosował oczywiście tę starszą i hiperpoprawną z przeczeniem: couldn’t care less.

– Zapowiadało się, że skończę dokładnie tak jak mój ojciec – powiedział Olsson, przecierając palcem wilgoć skroploną na szklance. Opowiedział mi o tym, jak jego ojciec żył w ciągłym stresie, o tym, jak oddychał zbyt dużo, oraz o tym, jak nabawił się niebezpiecznie zaawansowanego nadciśnienia oraz choroby płuc i zmarł w wieku 68 lat z rurką intubacyjną w ustach. – Zdałem sobie sprawę, że wielu ludzi zachoruje i umrze na to samo – wyjaśnił Olsson. Chciał się dokształcić, by być przygotowanym na wypadek, gdyby coś jeszcze miało się przytrafić członkom jego rodziny lub jemu samemu.

Na co dzień zarządzał firmą zajmującą się dystrybucją oprogramowania, lecz po długim dniu pracy wracał do domu i czytał książki medyczne. Rozmawiał z lekarzami, chirurgami, instruktorami i badaczami. W końcu sprzedał biznes, pozbył się wszystkich ładnych samochodów i dużego domu, rozwiódł się i kupił mieszkanie. Następnie przeprowadził się do jeszcze mniejszego lokum i, rezygnując z jakiejkolwiek pensji, przez sześć lat pracował w całkowitej samotności, starając się zrozumieć tajemnice zdrowia i medycyny, w szczególności tajniki oddychania, a także rolę dwutlenku węgla w ludzkim ciele.

– Czytałem napisane przez joginów książki o pranie, potem sięgnąłem po książki medyczne skupiające się na patologiach, gazach krwi, chorobach i terapii CPAP – powiedział.

Innymi słowy: Olsson odkrył to, co i ja odkryłem, z tą różnicą, że zrobił to kilka lat wcześniej. Mianowicie dostrzegł, że w naszej wiedzy na temat sztuki oddychania i jej znaczenia dla organizmu jest spora luka. Odwaliliśmy kawał dobrej roboty, badając, co powoduje konkretne problemy oddechowe, lecz nie poczyniliśmy praktycznie żadnych kroków w celu zrozumienia, jaki jest ich początek ani jak możemy im zapobiec.

Olsson nie był osamotniony w swoich przemyśleniach. Lekarze narzekali już na to od kilkudziesięciu lat.

„Dziedzina, jaką jest fizjologia układu oddechowego, rozwija się we wszystkich kierunkach, jednak większość fizjologów była tak bardzo zajęta objętością płuc, wentylacją, krążeniem, wymianą gazową, mechaniką oddychania, kosztem metabolicznym oddychania oraz kontrolą oddechu, że niewielu poświęciło uwagę mięśniom, które właściwie odpowiadają za oddychanie”, pisał pewien lekarz w 1958 roku. Inny dodał: „Do XVII wieku większość wybitnych lekarzy i anatomów interesowała się mięśniami oddechowymi i mechaniką oddychania. Od tamtego czasu jednak te coraz częściej lekceważone mięśnie leżą na ziemi niczyjej na pograniczu anatomii i fizjologii”[132].

Wielu z tych lekarzy (a lata później także Olsson) odkryło, że najlepszym sposobem na zapobiegnięcie licznym przewlekłym problemom zdrowotnym, poprawę wyników sportowych i przedłużenie życia jest skupienie się na tym, jak oddychamy, i uzyskanie równowagi między poziomami tlenu i dwutlenku węgla w ciele. Aby tego dokonać, musimy się najpierw nauczyć, jak wdychać i wydychać powoli.

• • •

Jak wdychanie mniejszych ilości powietrza i posiadanie więcej dwutlenku węgla we krwi może podnieść poziom tlenu w naszych tkankach i narządach? Jak robienie mniej może dać nam więcej?

Aby zrozumieć ten zaprzeczający sobie koncept, musimy wziąć pod uwagę części ciała inne niż nos i usta. Ostatecznie te dwie struktury to jedynie bramy, w których oddech rozpoczyna swą długą podróż. Cel 25 000 wdechów i wydechów, które wykonujemy każdego dnia, leży o wiele głębiej w nas. A im dalej docieramy, podążając za powietrzem, tym bardziej zaskakująca i dziwna staje się ta podróż.

Nasze ciało to w zasadzie system przewodów i kanalików. Mamy przewody szerokie, takie jak gardło czy zatoki, a także bardzo cienkie kanaliki, takie jak naczynia włosowate. Kanaliki, które budują tkanki płuc, są bardzo małe i mamy ich mnóstwo. Gdyby ustawić wszystkie znajdujące się w drogach oddechowych rureczki jedna za drugą, utworzyłyby linię od Nowego Jorku do Key West – niemal 2500 kilometrów[133].

Każdy zaczerpnięty oddech wędruje najpierw w dół gardła, a następnie mija skrzyżowanie zwane ostrogą tchawicy, gdzie rozdziela się do prawego i lewego płuca. Później zostaje wepchnięty do mniejszych kanalików zwanych oskrzelikami, aż w końcu dociera do ślepego zaułka, jakim jest 500 milionów niewielkich bąbelków zwanych pęcherzykami płucnymi.

To, co ma miejsce potem, jest skomplikowane i zagmatwane. Posłużmy się więc analogią.

Powiedzmy, że wybieramy się na rejs rzeką. Czekamy w poczekalni w porcie, gdy widzimy, że zbliża się statek. Przechodzimy przez kontrolę, wsiadamy na pokład i ruszamy. Podobnie wygląda trasa, jaką odbywają cząsteczki tlenu po dotarciu do pęcherzyków płucnych. Każdą z tych maleńkich „stacji dokujących” opływa rzeka osocza pełna erytrocytów – czerwonych krwinek. Gdy krwinki przepływają obok, cząsteczki tlenu prześlizgują się przez błony pęcherzyków płucnych i wskakują na jedną z krwinek.

Na tym komórkowym statku rejsowym znajdują się „pokoje gościnne”. W erytrocytach pokoje te są białkiem zwanym hemoglobiną. Tlen zajmuje miejsce wewnątrz hemoglobiny, a czerwone krwinki wyruszają w podróż w głąb ciała.

Gdy krew przepływa przez tkanki i mięśnie, tlen wysiada, dostarczając paliwo głodnym komórkom. Kiedy tlen opuszcza pokład, wchodzą tłumnie inni pasażerowie, mianowicie cząsteczki dwutlenku węgla, czyli „odpad” przemiany materii, a statek rozpoczyna powrotną podróż do płuc[134].

Pozbawiona tlenu krew ciemnieje. Ze względu na sposób, w jaki światło przenika przez skórę, krew w żyłach wydaje się wtedy bardziej niebieskawa[135] (w rzeczywistości jest ciemnoczerwona). Niebieskie światło charakteryzuje się krótszą i silniejszą falą niż inne kolory, dlatego też ocean i niebo wyglądają z daleka na niebieskie.

W końcu rejs dobiega końca i statek po opłynięciu całego ciała przybija z powrotem do portu w płucach, gdzie dwutlenek węgla wysiada w pęcherzykach płucnych, a następnie wędruje w górę gardła i opuszcza organizm przez usta lub nos w trakcie wydechu. Z następnym oddechem wsiada więcej tlenu i podróż zaczyna się od nowa.

Każda zdrowa komórka w naszym ciele zasilana jest tlenem i tak właśnie jest on dostarczany. Cały rejs trwa około minuty, a podsumowanie liczb zwala z nóg. W każdej z 25 bilionów naszych czerwonych krwinek znajduje się 270 milionów cząsteczek hemoglobiny, z których każda może pomieścić cztery cząsteczki tlenu. Oznacza to, że w trakcie jednego tylko rejsu jednego erytrocytu wsiada i wysiada miliard cząsteczek tlenu.

W opisanym powyżej procesie oddychania i udziale dwutlenku węgla w wymianie gazowej nie ma nic kontrowersyjnego. To podstawowa biochemia. Natomiast nie jest wiedzą powszechną, że dwutlenek węgla odgrywa istotną rolę w odchudzaniu. Że wydychany dwutlenek węgla waży i że to, co wydychamy, waży więcej niż to, co wdychamy. I że ciało nie traci masy w wyniku intensywnego pocenia się czy „spalania kalorii”[136]. Chudniemy dzięki wydychanemu powietrzu.

Na każde cztery i pół kilograma tłuszczu usuniętego z organizmu, cztery kilogramy wydalamy bezpośrednio z naszych płuc: większość tego stanowi dwutlenek węgla zmieszany z odrobiną pary wodnej. Dopiero reszta tłuszczu zostaje wypocona lub wydalona wraz z moczem. Jest to fakt, który historycznie umykał uwadze większości lekarzy, dietetyków oraz innych profesjonalistów w służbie zdrowia. A to właśnie płuca są systemem regulującym masę ciała.

– Wszyscy zawsze mówią o tlenie – poskarżył się Olsson podczas naszego wywiadu w Sztokholmie. – A to przecież nieważne, czy oddychamy trzydzieści czy pięć razy na minutę, zdrowe ciało zawsze będzie miało dość tlenu!

Tym, czego nasze ciała naprawdę potrzebują, czego wymagają, aby prawidłowo funkcjonować, nie jest szybsze ani głębsze oddychanie. Nie chodzi w ogóle o więcej powietrza. Tym, czego potrzebujemy więcej, jest dwutlenek węgla.

• • •

Ponad 100 lat temu Christian Bohr, duński fizjolog z workami pod oczami, odkrył to w laboratorium w Kopenhadze[137]. W wieku lat 30 Bohr miał już na swoim koncie dyplomy z medycyny oraz fizjologii i pracował na Uniwersytecie Kopenhaskim. Był zafascynowany oddychaniem: wiedział, że tlen stanowi paliwo komórkowe i że hemoglobina działa jak środek transportu. Wiedział, że gdy tlen wchodzi do komórek, to dwutlenek węgla z nich wychodzi.

Nie wiedział jednak, dlaczego tak się dzieje. Dlaczego niektóre komórki otrzymywały tlen w znacznie łatwiejszy sposób niż inne? Co kierowało miliardami cząsteczek hemoglobiny tak, by uwalniały tlen we właściwym miejscu o właściwym czasie? Jak oddychanie naprawdę działało?

Zaczął więc eksperymentować. Bohr zgromadził kurczaki, świnki morskie, zaskrońce, psy oraz konie i zmierzył, jak dużo zużywały tlenu i jak dużo produkowały dwutlenku węgla[138]. Następnie pobrał im krew i wystawiał ją na działanie mieszanek o różnych proporcjach tych dwóch gazów. Krew zawierająca najwięcej dwutlenku węgla (bardziej kwasowa) powodowała uwolnienie tlenu z hemoglobiny. W pewnym sensie dwutlenek węgla działał jak swego rodzaju prawnik rozwodowy, pośrednik, który zwalniał tlen z dotychczasowych zobowiązań, aby ten mógł bezproblemowo połączyć się z innym partnerem[139].

To odkrycie tłumaczyło, dlaczego pewne mięśnie używane podczas ćwiczeń otrzymywały więcej tlenu niż mięśnie rzadziej używane[140]. Wytwarzały one więcej dwutlenku węgla, co przyciągało więcej tlenu. Popyt i podaż na poziomie molekularnym. Co więcej, dwutlenek węgla rozszerza naczynia krwionośne, powiększając ich światło, aby mogły przetransportować więcej bogatej w tlen krwi do głodnych komórek. Oddychanie mniej paradoksalnie pozwalało zwierzętom wytwarzać więcej energii, w bardziej wydajny sposób.

Tymczasem szybkie, spanikowane oddechy wypłukują organizm z dwutlenku węgla. Zaledwie kilka chwil przyspieszonego oddychania wykraczającego poza metaboliczne potrzeby może spowodować zmniejszenie przepływu krwi do mięśni, tkanek i narządów, na skutek czego mogą wystąpić zawroty i bóle głowy, skurcze, a nawet utrata przytomności. A gdy układ krążenia nie jest w stanie zapewnić prawidłowego przepływu krwi w tkankach przez wystarczająco długi czas, dochodzi do ich martwicy.

W 1904 roku Bohr opublikował artykuł pt. Concerning a Biologically Important Relationship – The Influence of the Carbon Dioxide Content of Blood on Its Oxygen Binding (O biologicznie ważnej relacji – wpływie zawartości dwutlenku węgla we krwi na wiązanie tlenu)[141]. Tekst wywołał sensację w naukowym świecie i nakłonił całe rzesze uczonych do przeprowadzenia nowych badań na temat tego gazu, który tak długo pozostawał niezrozumiany. Wkrótce potem Yandell Henderson, kierownik Laboratorium Fizjologii Stosowanej na Uniwersytecie w Yale, rozpoczął własną serię eksperymentów[142]. Henderson spędził ostatnie kilka lat na studiowaniu procesów metabolicznych i, podobnie jak Bohr, był przekonany, że dwutlenek węgla jest równie ważny dla organizmu jak jakakolwiek witamina.

„Chociaż specjalistom medycyny klinicznej nadal trudno w to uwierzyć, tlen pod żadnym względem nie działa jako stymulator dla istot żywych”, pisał Henderson w Cyclopedia of Medicine (Encyklopedii Medycznej)[143]. „Gdy podsycamy ogień czystym tlenem zamiast powietrzem, ten płonie ze spotęgowaną intensywnością. Natomiast jeśli człowiek bądź zwierzę oddycha tlenem lub [powietrzem] wzbogaconym o tlen, wcale nie wchłania więcej tego gazu, nie wytwarza więcej ciepła ani nie wydycha więcej dwutlenku węgla, niż gdyby w oddychaniu brało udział samo powietrze”.

Zdrowemu organizmowi hiperwentylacja czy wdychanie czystego tlenu nie przynosi żadnych korzyści, w żaden sposób nie wpływa na dotlenienie tkanek i narządów, a może wręcz wywołać stan niedoboru tlenu, prowadząc do względnego podduszenia[144]. Innymi słowy, czysty tlen, który rozgrywający w futbolu amerykańskim zaserwuje sobie między akcjami, czy taki, za który podróżny z jet-lagiem* wybuli 50 dolarów w „barze tlenowym” na lotnisku, nic nie da. Wdychanie tego gazu może podnieść nam poziom tlenu we krwi o jeden czy dwa procent, lecz ten tlen nigdy nie dotrze do naszych głodnych komórek. Po prostu zostanie wydalony wraz z pierwszym wydechem**.

Aby dowieść swoich racji, Henderson przez lata prowadził ohydne eksperymenty na psach, o których trudno czytać, podobnie jak o okropnych eksperymentach Harvolda na małpach[145].

Henderson umieścił poszczególne psy na stole w laboratorium i wprowadził im do gardeł rurki, a na pyski nałożył gumowe maski. Na końcu rurki znajdował się miech do ręcznego tłoczenia powietrza. Ustrojstwo pozwalało Hendersonowi kontrolować, ile powietrza i jak często wdychał każdy z psów. Rurki w gardłach połączone były z butelką eteru, który znieczulał zwierzęta w trakcie trwania eksperymentu. Zestaw przyrządów rejestrował tętno, poziomy tlenu i dwutlenku węgla oraz inne parametry.

Henderson zaobserwował, że gdy pompował miechem coraz szybciej, tętno psów szybko wzrastało z 40 do 200 i więcej uderzeń na minutę. W końcu w tętnicach zwierząt płynęło tak wiele tlenu, a tak mało dwutlenku węgla, mogącego go rozładować, że mięśnie, tkanki oraz narządy przestawały funkcjonować. Niektóre z psów dostawały niekontrolowanego ataku konwulsji, podczas gdy inne zapadały w śpiączkę. Gdy Henderson kontynuował, wpompowując jeszcze więcej powietrza w zwierzęta, ich ciała były w efekcie tak przepełnione tlenem, a tak ubogie w dwutlenek węgla, że następował zgon.

Henderson zabijał psy ich własnym oddechem.

U psów, które przeżyły, zaczynał pompować coraz wolniej i obserwował, że ich tętno natychmiast się obniżało do 40 uderzeń na minutę. To nie sama czynność oddychania przyspieszała lub zwalniała pracę serca u psów, lecz ilość dwutlenku węgla płynącego w ich krwiobiegu.

Następnie Henderson zmusił psy do oddychania jedynie nieco intensywniej niż normalnie, nieznacznie powyżej potrzeb metabolicznych, tak że ich tętno było łagodnie podwyższone, a poziom dwutlenku węgla delikatnie zaniżony. Był to stan łagodnej hiperwentylacji powszechnie występującej wśród ludzi.

U psów pojawiła się nerwowość, dezorientacja, niepokój oraz przymglony wzrok. Lekka hiperwentylacja powodowała ten sam stan dezorientacji, jaki występuje w przypadku choroby wysokościowej i przy atakach paniki. Henderson podał zwierzętom morfinę oraz inne lekki mające na celu obniżenie tętna do normalnej wartości. Leki działały po części dlatego, że jak zaobserwował Henderson, pomagały podnieść poziom dwutlenku węgla.

Ale był też inny sposób na przywrócenie zwierząt do zdrowia: należało im pozwolić oddychać powoli. Za każdym razem, gdy Henderson obniżał częstość oddechów do normalnego metabolizmu psów – z 200 oddechów na minutę do normalnej częstotliwości – wszelkie negatywne objawy, takie jak drgawki, odrętwienie i niepokój, znikały. Psy ogarniał spokój, zwierzęta rozciągały się i odprężały, a ich mięśnie się rozluźniały.

„Dwutlenek węgla to kluczowy dla całego ciała hormon. Jedyny, który jest wytwarzany w każdej tkance i który prawdopodobnie ma wpływ na każdy organ”, pisał później Henderson. „Dwutlenek węgla jest w rzeczywistości o wiele bardziej fundamentalnym składnikiem materii ożywionej niż tlen”.

• • •

Spędziłem z Olssonem trzy dni w Sztokholmie. Pochylaliśmy się nad tabelami i wykresami, rozmawialiśmy o Bohrze, Hendersonie i innych pulmonautach, którzy zostawili swój ślad w historii. Pod koniec wyjazdu w końcu pojąłem, jak bardzo ograniczony był mój pogląd w kwestii oddychania i jak bardzo się myliłem przez tak wiele lat. Zrozumiałem też w końcu, dlaczego Olsson miał taką obsesję na punkcie tego rodzaju badań, dlaczego porzucił życie jako potentat oprogramowania i obniżył swój standard życia do malutkiego mieszkania, w którym półki zapełnione były podręcznikami do biochemii, taśmami do zaklejania ust w trakcie snu i zbiornikami z dwutlenkiem węgla. Dlaczego poświęcił tak wiele miesięcy na obserwowanie, jak z każdą nową techniką oddechową zmienia mu się poziom dwutlenku węgla i jaki ma to wpływ na ciśnienie krwi oraz poziom energii i stresu.

Zrozumiałem, dlaczego na pierwszej zorganizowanej przez niego konferencji, w 2010 roku, pojawiła się tylko jedna osoba i dlaczego teraz, gdy udoskonalił swój przekaz i założył centrum badawcze, stał się kimś w rodzaju szwedzkiej gwiazdy medialnej, której obecność zapełniała widownie. Jego uśmiechnięta, wiecznie opalona i jak wyjęta z komedii romantycznej twarz nieustannie pojawiała się na okładkach gazet i magazynów oraz w wieczornych wiadomościach. W wywiadach opowiadał się za leczniczym wpływem oddychania przez nos i zawsze dzieli się z publicznością tym samym przesłaniem o powolnym oddychaniu.

Wróciłem do domu, do San Francisco, ale pozostałem z Olssonem w kontakcie. Co kilka tygodni otrzymywałem od niego nowego maila lub telefon na Skypie na temat jakiegoś kolejnego dawno zapomnianego odkrycia naukowego, które właśnie odkopał w bibliotece medycznej. Cały czas kontynuował też eksperymentowanie na sobie, starając się nieustannie wykorzystywać własne ciało do udowodnienia potęgi oddechu i cudownego działania „odpadowego” produktu przemiany materii, jakim był dwutlenek węgla.

I tak oto rok po naszym pierwszym spotkaniu Olsson skończył w moim salonie w San Francisco z maską na twarzy zapiętą na rzep i elektrodą EKG przypiętą do ucha.

• • •

– Czy mógłbyś podać mi oksymetr, proszę? – ponawia pytanie Olsson. Właśnie skończyliśmy naszą popołudniową rundę testów i Olsson podłącza się do BreathIQ, prototypowego urządzenia, które mierzy stężenie dwutlenku węgla, amoniaku oraz innych elementów w wydychanym powietrzu. Przypina sobie pulsoksymetr do palca i zaczyna odliczać sekundy.

Może to przez podwyższony poziom dwutlenku węgla i tlenku azotu spowodowany oddychaniem przez nos, ale czujemy się dzisiaj pełni energii. Oprócz tego, że wyłożyliśmy pięć tysiaków na wykonanie badań krwi, badań czynnościowych płuc oraz zdjęć rentgenowskich przed i po na Uniwersytecie Stanforda, udało nam się także zgromadzić w naszym domowym laboratorium sprzęt wart kilku tysięcy dolarów. Spędziliśmy dwa tygodnie na przeprowadzaniu testów, a jeszcze nie wykorzystaliśmy pełnego potencjału wszystkich urządzeń. Dziś się to zmieni.

Olsson wyciera dłoń w swoją bluzę od Abercrombie i odsuwa się, żebym widział odczyty na przyrządach. Wszystkie jego parametry życiowe są w normie: tętno utrzymuje się w okolicach 75, ciśnienie skurczowe wynosi 126, a poziom tlenu 97 procent. Trzy, dwa, jeden, zaczyna oddychać.

Lecz powoli, bardzo powoli. Wdycha i wydycha powietrze trzy razy wolniej niż przeciętny Amerykanin, zastępując 18 oddechów na minutę sześcioma. Wciąga delikatnie powietrze przez nos, a następnie wypuszcza je ustami, a na moich oczach poziom dwutlenku węgla wzrasta z pięciu do sześciu procent. I dalej rośnie. Po minucie poziom CO_2 jest już u Olssona o 25 procent wyższy niż zaledwie parę minut temu, wyciągając go z niezdrowego stanu hipokapnii, a umieszczając idealnie pośrodku przedziału wartości referencyjnych dla zdrowego człowieka. Tymczasem ciśnienie krwi obniża się o około 5 mm Hg, a tętno spada do około 65.

Tym, co nie uległo żadnej zmianie, jest tlen. Od początku do końca, mimo że Olsson oddychał trzy razy wolniej, niż jest uznawane za normalne, jego tlen nawet nie drgnął: pozostał na poziomie 97 procent.

Tak samo zaskoczyły nas pomiary, których dokonaliśmy podczas treningów rowerowych w tym tygodniu. Początek tych ćwiczeń, tak jak początek jakichkolwiek ćwiczeń, był do dupy. Czuliśmy, jak nasze płuca i układ oddechowy desperacko starają się nadążyć za potrzebami głodnych komórek i mięśni: obiadowa godzina szczytu w organizmie. Normalnie otworzyłbym usta i zaczął dyszeć, starając się zaspokoić palącą potrzebę tlenu. Lecz przez ostatnie kilka dni, w miarę jak mocniej i szybciej naciskałem na pedały, zmuszałem się, by oddychać spokojniej i wolniej. Powodowało to uczucie duszności i klaustrofobii, jakbym głodził własny organizm, pozbawiając go paliwa, lecz potem zerknąłem na pulsoksymetr. Znów, nieważne, jak wolno oddychałem czy jak szybko pedałowałem, mój poziom tlenu i tak niezmiennie wynosił 97 procent.

Okazuje się, że gdy oddychamy z normalną częstotliwością, nasze płuca przyswajają zaledwie jedną czwartą tlenu dostępnego w powietrzu. Większość tego tlenu jest wydychana z powrotem. Poprzez dłuższe oddechy pozwalamy płucom pobrać większą ilość tlenu w mniejszej liczbie oddechów.

„Jeżeli, dzięki treningowi i cierpliwości, możesz wykonać to samo ćwiczenie, oddychając tylko 14 razy na minutę zamiast 47 przy zastosowaniu konwencjonalnych technik, to jaki musiałby być powód, żebyś tego nie robił?”, pisał John Douillard, trener, który w latach 90. przeprowadzał wspomniane już wcześniej eksperymenty na rowerach stacjonarnych. „Gdy widzisz, że każdego dnia biegniesz szybciej, przy czym częstość twoich oddechów pozostaje stabilna […] zaczynasz pojmować prawdziwe znaczenie sformułowania kondycja fizyczna”[146].

Zdałem sobie sprawę, że oddychanie jest jak wiosłowanie łodzią: milion krótkich, urywanych pociągnięć owszem dostarczy nas na miejsce, lecz nie może się równać z wydajnością i prędkością mniejszej liczby dłuższych ruchów.

Dalej stosowałem wolniejsze oddychanie przez nos i drugiego dnia pobiłem swój rekord z fazy oddychania przez usta o 0,2 kilometra[147]. Podczas następnej sesji zapedałowałem 0,58 kilometra dalej – poprawa o pięć procent względem oddychania przez usta. Podczas piątej przejażdżki przejechałem 12,4 kilometra, nieco ponad 1,5 kilometra dalej, w tym samym czasie i zużywając tyle samo energii, co w ubiegłym tygodniu. Był to znaczący postęp. Jeszcze nie poziom prezentowany przez rowerzystów Douillarda, lecz byłem coraz bliżej.

W trakcie tamtej przejażdżki zacząłem eksperymentować z oddechem. Spróbowałem wdychać i wydychać coraz wolniej, zwalniając z mojej normalnej częstotliwości 20 oddechów na minutę do sześciu. Od razu poczułem głód powietrza i klaustrofobię. Po około minucie spojrzałem w dół na pulsoksymetr, aby zobaczyć, jak wiele tlenu straciłem, jak bardzo przegłodziłem swój organizm.

Lecz w przeciwieństwie do tego, czego ja lub ktokolwiek inny mógłby się spodziewać, te bardzo powolne oddechy ani trochę nie obniżyły mi poziomu tlenu. Wręcz przeciwnie, podwyższyły go.

• • •

Ostatnie słowo w kwestii powolnego oddychania. A brzmi ono: modlitwa.

Gdy buddyjscy mnisi recytują swoją najbardziej popularną mantrę, Om Mani Padme Hum, każda wypowiadana formuła trwa sześć sekund z sześciosekundową przerwą na wdech przed ponownym rozpoczęciem recytacji. Odśpiewanie tradycyjnej mantry Om, opartej na sylabie będącej „świętym dźwiękiem wszechświata”, używanej w dźinizmie i innych tradycjach, również zajmuje sześć sekund z sześciosekundową pauzą na wdech.

Mantra sa ta na ma, jedna z najbardziej znanych technik w jodze kundalini, także wybrzmiewa przez sześć sekund, po czym następuje sześć sekund na wykonanie wdechu. Potem mamy jeszcze starożytne hinduskie gesty i układy rąk oraz ustawienia języka zwane mudrami. Technika zwana khechari, która ma na celu poprawić fizyczne i duchowe zdrowie oraz pokonać choroby, polega na wywinięciu języka do tyłu tak, by dotykał podniebienia miękkiego i był skierowany w stronę jamy nosowej. Każdy z długich, powolnych oddechów wykonywanych podczas khechari trwa dokładnie sześć sekund. Zarówno kultury japońska, afrykańska, hawajska oraz indiańska, jak i religie buddyjska, taoistyczna i chrześcijańska w zagadkowy sposób wypracowały takie same praktyki modlitewne, oparte na takich samych wzorcach oddechowych[148]. I prawdopodobnie wszystkie korzystały z uspokajającego efektu, jaki przynosiły te techniki.

W 2001 roku naukowcy z Uniwersytetu w Pawii we Włoszech zebrali grupę 23 osób, którym poprzyczepiali czujniki do pomiaru przepływu krwi i tętna oraz do rejestrowania odpowiedzi układu nerwowego, a następnie polecili im recytować buddyjską mantrę jak również oryginalną łacińską wersję modlitwy różańcowej, katolicki cykl modlitewny Ave Maria, który w połowie jest odmawiany przez księdza, a w połowie przez kongregację wiernych[149]. Naukowcy byli zdumieni[150], gdy odkryli, że średnia liczba oddechów przypadająca na każdy cykl była „niemal dokładnie” taka sama, jedynie nieco szybsza niż tempo modlitw hinduskich, taoistycznych czy indiańskich: 5,5 oddechu na minutę.

Ale jeszcze bardziej zdumiewające było to, jak oddychanie w taki sposób wpływało na badanych. Za każdym razem, gdy stosowali ten powolny wzorzec oddychania, zwiększał się u nich przepływ krwi do mózgu, a układy w organizmie wchodziły w stan koherencji, czyli w stan harmonii, w którym funkcje serca i układu nerwowego oraz krążenie idealnie współdziałają w celu uzyskania maksymalnej wydajności[151]. W momencie, gdy badani wracali do spontanicznego oddychania lub rozmowy, ich serca biły nieco mniej równo, a koordynacja układów ciała powoli się rozprzęgała. Jednak wystarczało kilka powolnych, zrelaksowanych oddechów, by wszystko wróciło.

Dziesięć lat po testach przeprowadzonych w Pawii dwójka znanych profesorów, lekarzy z Nowego Jorku, Patricia Gerbarg oraz Richard Brown, zastosowała te same wzorce oddechowe u pacjentów cierpiących na zaburzenia lękowe i depresyjne, lecz bez wykorzystania modlitw. Dla niektórych powolne oddychanie stanowiło problem, więc Gerbarg i Brown polecili im, by zaczęli od łatwiejszego rytmu trzysekundowych wdechów z wydechami co najmniej tej samej długości. Gdy z czasem pacjenci poczuli się bardziej komfortowo, zarówno ich wdechy, jak i wydechy stały się dłuższe.

Okazało się, że najbardziej efektywny rytm oddychania występował wtedy, gdy długość oddechów oraz całkowita liczba oddechów na minutę wykazywały niepokojącą zbieżność: 5,5-sekundowe wdechy[152], a następnie 5,5-sekundowe wydechy, co sprowadza się niemal dokładnie do 5,5 oddechu na minutę. Na dokładnie tym samym wzorcu oparty był różaniec.

Rezultaty okazały się spektakularne, nawet wtedy, gdy oddech praktykowany był przez zaledwie pięć do dziesięciu minut dziennie[153].

– Widziałem, jak dzięki praktykom regularnego oddechu w pacjentach dokonywała się przemiana – powiedział Brown. Za pomocą techniki powolnego oddychania on i Gerbarg leczyli nawet płuca ludzi ocalałych z ataku na World Trade Center w 2001 roku, którzy cierpieli na przewlekły i bolesny kaszel spowodowany narażeniem na działanie pyłu i gruzu, będący objawem okropnej choroby zwanej krzemicą. Na tę przypadłość nie istniał żaden znany lek, a mimo to po zaledwie dwóch miesiącach u pacjentów, którzy nauczyli się wykonywać kilka serii powolnego oddychania dziennie, nastąpiła znaczna poprawa.

Gerbarg i Brown są autorami książek, opublikowali także kilka artykułów naukowych na temat regeneracyjnej mocy powolnego oddychania, które zyskało rozgłos pod nazwą oddychania rezonansowego lub Oddychania Koherentnego (ang. Coherent Breathing). Technika ta nie wymaga wysiłku, czasu ani skupienia[154]. Można ją stosować wszędzie i o każdej porze. „To całkowicie prywatne”, pisała Gerbarg. „Nikt nie wie, że to robisz”[155].

Pod wieloma względami oddychanie rezonansowe oferowało takie same korzyści jak medytacja ludziom, którzy nie chcieli medytować. Albo jak joga osobom, którym nie chciało się ruszać z kanapy. Oferowało uzdrawiający dotyk modlitwy ludziom, którzy nie byli religijni.

Czy miało znaczenie to, czy oddychamy z częstotliwością sześciu czy pięciu sekund, czy wypadliśmy o pół sekundy z rytmu? Nie, nie miało – pod warunkiem, że częstość naszych oddechów oscylowała w okolicach 5,5[156].

„Jesteśmy przekonani, że różaniec mógł ewoluować po części dlatego, że wpasowywał się w nasze wrodzone rytmy sercowo-naczyniowe (fale Mayera), wpływając w ten sposób pomyślnie na nasze samopoczucie, a być może zwiększając także zdolność do przyswojenia religijnej nauki”, skomentowali badacze z Pawii. Innymi słowy, medytacje, Ave Maria oraz dziesiątki innych modlitw, które powstały w przeciągu ostatnich kilku tysięcy lat, nie były pozbawione podstaw.

Modlitwa leczy, zwłaszcza gdy jest praktykowana przy 5,5 oddechu na minutę.

* Jet lag – zespół nagłej zmiany strefy czasowej, obejmujący takie objawy jak złe samopoczucie, zmęczenie, ból głowy, problemy z koncentracją, dezorientacja i zaburzenia snu, pojawiające się u osoby, która przekroczyła w trakcie jednej podróży minimum cztery strefy czasowe (przyp. tłum.).

** Już 100 lat temu Henderson odkrył, że czysty tlen przydatny jest tylko osobom przebywającym na wysokościach (gdzie powietrze jest ubogie w tlen) oraz osobom na tyle chorym, że nie potrafią utrzymać prawidłowego poziomu wysycenia krwi tlenem (powyżej 90 procent) poprzez normalne oddychanie. Ale nawet u chorych pacjentów długoterminowa tlenoterapia może ostatecznie doprowadzić do uszkodzenia płuc i zmniejszenia liczby czerwonych krwinek, sprawiając, że organizmowi będzie trudniej w przyszłości przyswajać tlen z oddechu.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 6

MNIEJ

Niewielu kłóciłoby się z poglądem, że staliśmy się kulturą nieumiarkowania w jedzeniu. W okresie od około 1850 do 1960 roku u mieszkańców USA średnia wartość wskaźnika masy ciała (BMI), czyli współczynnika wagowo-wzrostowego, mieściła się w zakresie od 20 do 22[157]. To około 73 kilogramów u osoby mierzącej metr osiemdziesiąt. Dzisiaj przeciętny wskaźnik BMI wynosi 29, czyli 38 procent więcej niż 50 lat temu. Osoba mająca metr osiemdziesiąt wzrostu waży teraz 97 kilogramów. Uważa się, że 70 procent populacji Stanów Zjednoczonych ma nadwagę, a jedna na trzy osoby jest otyła. Nie ma wątpliwości, że zdecydowanie jemy więcej niż kiedyś.

Częstość oddechów jest o wiele trudniejsza do zmierzenia, ponieważ na ten temat przeprowadzono znacznie mniej badań naukowych, a wyniki są często niespójne. Niemniej jednak przegląd kilku dostępnych prac naukowych rysuje nieciekawy obraz[158].

Z medycznego punktu widzenia za normę przyjmuje się dzisiaj wartości z zakresu od 12 do 20 oddechów na minutę, przy czym każdy oddech dostarcza średnio około pół litra powietrza. W przypadku osób, których częstość oddechów znajduje się przy górnej granicy tych widełek, oznacza to, że oddychają około dwóch razy częściej niż ludzie w przeszłości.

Wszyscy pulmonauci, z jakimi miałem okazję porozmawiać przez ostatnie parę lat, zarówno lekarze, jak i niezależni badacze, zgadzali się co do jednej rzeczy: że tak samo jak staliśmy się kulturą nadmiernej konsumpcji, staliśmy się też kulturą nadmiernego oddychania. Większość z nas oddycha za dużo, a nawet jedna czwarta ludzi cierpi dzisiaj na poważniejszą dolegliwość, jaką jest chroniczna hiperwentylacja[159].

Rozwiązanie jest proste: oddychajmy mniej. Jednak to o wiele trudniejsze, niż się wydaje. Zostaliśmy uwarunkowani, by oddychać za dużo, tak jak zostaliśmy uwarunkowani, by za dużo jeść. Jednak przy odpowiednim wysiłku i treningu oddychanie mniej może stać się nieświadomym nawykiem.

Hinduscy jogini uczą się zmniejszać ilość powietrza, jaką wdychają w stanie spoczynku, a nie ją zwiększać. Buddyści tybetańscy przekazywali początkującym mnichom instrukcje krok po kroku, jak redukować i uspokajać oddech. Dwa tysiące lat temu chińscy lekarze[160] zalecali 13 500 oddechów dziennie, co sprowadzało się do 9,5 oddechu na minutę[161]. Zapewne w tej mniejszej liczbie oddechów wdychali też mniejszą ilość powietrza. W Japonii według pewnej legendy samurajowie sprawdzali gotowość żołnierza poprzez umieszczenie pod jego nozdrzami ptasiego piórka. Jeśli się poruszyło podczas wdechu lub wydechu, żołnierz zostawał wydalony.

Dla jasności, oddychać mniej to nie to samo, co oddychać powoli. Płuca przeciętnego dorosłego potrafią pomieścić od czterech do sześciu litrów powietrza. Oznacza to, że nawet przy powolnym oddychaniu 5,5 razy na minutę, wciąż możemy bez trudu pobrać dwa razy więcej powietrza, niż jest nam faktycznie potrzebne.

Kluczem do optymalnego oddychania oraz do odblokowania jego dobroczynnego wpływu na zdrowie, wytrzymałość i długość życia jest wykonywanie mniejszej liczby wdechów i wydechów przy ich mniejszej objętości. Należy więc oddychać, ale oddychać mniej.

• • •

Gdy do końca stanfordzkiego eksperymentu zostały już tylko cztery dni, zacząłem odczuwać u siebie pozytywne skutki spowolnienia częstości oddechów. Ciśnienie krwi cały czas mi spadało, zmienność rytmu zatokowego wzrastała, a energii miałem więcej niż pomysłów na jej wykorzystanie.

Tymczasem Olsson namawiał mnie cały czas, abym jeszcze bardziej obniżył częstość oddechów. Nieustannie ględził o cudach, jakie mogą się dokonać za sprawą oddychania znacznie mniej, niż się normalnie powinno – taki oddechowy odpowiednik postu. Ostrzegł jednak, że głodzenie organizmu poprzez pozbawianie go tlenu może być szkodliwe, jeśli praktykowane jest regularnie. Na co dzień powinniśmy oddychać w sposób możliwie najbardziej zbliżony do potrzeb naszego organizmu. Ale, jak twierdził, okazjonalne wymuszenie na ciele, by oddychało znacznie mniej, może przynieść potężne korzyści, podobnie jak post. A czasem prowadzić nawet do euforii.

– To uczucie było lepsze niż ślub, lepsze niż narodziny mojego pierwszego dziecka – mówi Olsson.

Jest ranek. Jedziemy autostradą nr 1, mijając szare fale wzburzonego oceanu. Ja jestem za kółkiem, a Olsson siedzi na fotelu pasażera, uśmiechając się szeroko i przeżywając moment sprzed pięciu lat, gdy ujrzał Boga.

– Biegałem przez mniej więcej godzinę, jakieś dziesięć kilometrów, wróciłem do domu i usiadłem na krześle w salonie. – Tutaj jego głos zaczyna odrobinę drżeć, Olsson prawie się śmieje. – I miałem taki tępy ból głowy, taki dobry ból głowy, i całym sobą, z całą intensywnością odczuwałem spokój i jedność świata… wszystko…

Naszym dzisiejszym celem jest park Golden Gate, który oferuje kilometry nieprzerwanych ścieżek do biegania pod baldachimami eukaliptusów, tasmańskich paproci drzewiastych, cyprysów i sekwoi. Ponieważ podłoże ścieżek stanowi ubita ziemia, nie rozbijemy sobie głowy i nie umrzemy, gdy nagle stracimy przytomność, co jak ostrzega Olsson, jest bardzo rzadkim, ale realnym skutkiem ubocznym oddychania znacznie mniej, którego mamy zamiar dziś spróbować.

Olsson święcie wierzy w skuteczność takiego podejścia. Zarówno on sam, jak i jego klienci po kilku tygodniach treningu odnotowali u siebie znaczną poprawę wytrzymałości i samopoczucia. Słyszałem jednak od wielu innych osób, że czuły się beznadziejnie i miały okropne bóle głowy – nie te „dobre”. Z pewnością praktyka ta nie była dla amatorów.

Zjeżdżam z autostrady w jednopasmową ulicę i zatrzymuję się obok parkingu klubu wędkarskiego Golden Gate Angling and Casting Club. Zza płotu z siatki drucianej stadko bizonów przygląda się nam znudzonymi oczami. Zrzucamy z siebie kurtki, pijemy kilka ostatnich łyków wody, zamykamy samochód i zaczynamy biec.

Nienawidzę biegania. W przeciwieństwie do innych fizycznych aktywności – zwłaszcza sportów wodnych takich jak surfing czy pływanie – za każdym razem, gdy biegam, jestem w pełni świadom beznadziei i nudy każdej upływającej sekundy. Nigdy nie udało mi się osiągnąć tego słynnego stanu euforii biegacza, mimo że lata temu biegałem nawet 6,5 kilometra każdego dnia. Korzyści płynące z biegania były oczywiste: zawsze czułem się świetnie… tyle że potem. Bo sam bieg zawsze był katorgą.

Olsson chciał, abym zmienił zdanie. Biega od kilkudziesięciu lat i wytrenował dziesiątki biegaczy.

– Najważniejsze to znaleźć rytm, który idealnie się dla ciebie sprawdza – mówi mi, kiedy wbiegamy między zarośla. – Powinieneś postawić sobie wyzwanie, a jednocześnie nie przesadzić.

Ścieżka się rozwidla i podążamy mniej uczęszczanym szlakiem. Słońce prześwituje przez korony drzew wielkich jak drapacze chmur, w powietrzu unosi się stęchły zapach mięty zielonej, a pod stopami chrupią zeschłe liście. Jest przyjemnie.

– Teraz chcę, żebyś w trakcie rozgrzewki zaczął wydłużać wydechy[162] – mówi Olsson. Przygotował mnie na to wcześniej, więc wiem, co będzie.

Każdy wdech powinien trwać około trzech sekund, a każdy wydech czterech. Następnie będziemy kontynuowali te krótkie wdechy, lecz wydłużymy wydechy do pięciu, sześciu i siedmiu sekund, im dłużej będziemy biec.

Wolniejsze, dłuższe wydechy oznaczają oczywiście wyższe stężenie CO_2. Dzięki temu dodatkowemu dwutlenkowi węgla zyskujemy większą wydolność tlenową. Ten wskaźnik maksymalnej ilości tlenu, jaką jest w stanie pobrać organizm podczas intensywnego wysiłku, zwany pułapem tlenowym lub VO_2 max, to najlepszy wyznacznik wydolności krążeniowo-oddechowej[163]. Wytrenowanie organizmu tak, by oddychał mniej, zwiększa VO_2 max, co nie tylko poprawia wytrzymałość sportową, lecz również pomaga nam żyć dłużej i w lepszym zdrowiu.

• • •

Ojcem chrzestnym zasady „mniej znaczy więcej” był pulmonauta urodzony w 1923 roku we wsi pod Kijowem, na terenach dzisiejszej Ukrainy. Nazywał się Konstantyn Pawłowicz Butejko i w młodości uwielbiał badać otaczający go świat. Badał dosłownie wszystko. Rośliny, owady, zabawki, samochody. Świat postrzegał jako mechanizm, a wszystkie jego elementy jako zbiór pasujących do siebie części tworzących większą całość. Już jako nastolatek Butejko był świetnym mechanikiem i w czasie II wojny światowej przez cztery lata naprawiał dla Armii Radzieckiej samochody, czołgi i artylerię.

– Gdy wojna się skończyła, postanowiłem zbadać najbardziej złożony ze wszystkich mechanizmów, człowieka – mówił. – Sądziłem, że jeśli się go nauczę, będę w stanie diagnozować jego choroby z taką łatwością, z jaką wykrywałem usterki w maszynach[164].

Podjął więc studia medyczne na Pierwszym Moskiewskim Państwowym Uniwersytecie Medycznym im. I.M. Sieczenowa, najbardziej prestiżowej uczelni medycznej w Związku Radzieckim, i ukończył je z wyróżnieniem w 1952 roku. Na stażu specjalistycznym w trakcie studiów zaobserwował, że wszyscy pacjenci w najcięższym stanie oddychali o wiele za dużo. Im więcej oddychali, tym bardziej pogarszali swój stan, zwłaszcza ci cierpiący na nadciśnienie tętnicze.

Butejko sam miał bardzo wysokie ciśnienie krwi, któremu często towarzyszyły wycieńczające bóle głowy, a także bóle żołądka i serca. Cały czas przyjmował przepisane leki, ale bez skutku. Gdy miał 29 lat, jego ciśnienie skurczowe skoczyło do niebezpiecznie wysokiej wartości 212[165]. Lekarze dawali mu jeszcze rok życia.

– Można pozbyć się raka przez wycięcie go – mówił później Butejko. – Lecz nie da się wyciąć nadciśnienia. – Najlepszym, co mógł zrobić dla siebie i dla swoich pacjentów, było więc złagodzenie symptomów choroby.

Jak głosi historia, pewnej październikowej nocy Butejko stał samotnie w sali szpitalnej, wyglądając przez okno na czarne jesienne niebo. Skupił wzrok na swoim odbiciu w szybie – wychudła, wynędzniała twarz i otwarte usta szybko łapiące powietrze. Spojrzał w dół po sobie, na biały kitel okrywający jego klatkę piersiową, na ramiona, które unosiły się naprężone wraz z każdym pełnym wysiłku wdechem i wydechem. Była to ta sama częstość oddechów, jaką obserwował u śmiertelnie chorych pacjentów. Butejko nie ćwiczył, a mimo to oddychał tak, jakby dopiero co skończył trening.

Do głowy wpadł mu pewien pomysł. Spróbował zredukować swój oddech: rozluźnił klatkę piersiową i brzuch i zaczął delikatnie wciągać powietrze przez nos. Po kilku minutach pulsujący ból, który przeszywał jego głowę, żołądek i serce, ustąpił. Następnie Butejko wrócił do swojego normalnego, szybkiego oddychania, takiego jak jeszcze kilka minut wcześniej. W przeciągu zaledwie pięciu wdechów ból powrócił.

A co, jeśli nadmierne oddychanie nie jest skutkiem nadciśnienia i bólów głowy, lecz ich przyczyną?, pomyślał Butejko. Choroby serca, wrzody i przewlekłe stany zapalne – wszystko to ma związek z zaburzeniami krążenia, pH krwi lub metabolizmu. A to, jak oddychamy, ma wpływ na wszystkie te funkcje. Oddychanie zaledwie 20 lub nawet 10 procent więcej, niż nasze ciało faktycznie potrzebuje, może prowadzić do przeciążenia układów w organizmie, a te w końcu osłabną i przestaną funkcjonować. Czyżby nadmierne oddychanie czyniło ludzi chorymi i utrzymywało ich w tym stanie?

Butejko udał się na spacer korytarzami szpitala. Na oddziale astmy natknął się na pochylonego mężczyznę, który dusił się i walczył o oddech. Butejko podszedł do niego i pokazał mu technikę, którą wcześniej zastosował na sobie. Po paru minutach pacjent uspokoił się. Wykonał ostrożny, czysty wdech przez nos, a następnie powoli wypuścił powietrze. Nagle jego twarz odzyskała kolor. Atak astmy minął.

• • •

W parku Golden Gate Olsson i ja biegniemy dalej. Sielska sceneria z drzewami jak z Avatara i przebijającymi się przez liście plamami słonecznego światła ustąpiła miejsca bardziej miejskiemu bałaganowi: otaczały nas teraz pozbawione kółek wózki sklepowe i podejrzane stosy papieru toaletowego. Zdajemy sobie sprawę, że mniej uczęszczana ścieżka jest taka z bardzo konkretnych powodów, odbijamy więc szybko w lewo i wracamy na szlak w stronę wybrzeża.

Mijamy starego hipisa, który siedząc na pniaku, jedną ręką wygrywa na trąbce motyw przewodni z teleturnieju Jeopardy!, w drugiej zaś trzyma czytaną właśnie, sfatygowaną książkę. Naprzeciw niego nienagannie ubrany mężczyzna stara się wepchnąć starego psa do zdezelowanego mercedesa 300SD, a kobieta z dredami do pasa, ubrana w tęczowe szelki z serialu Mork i Mindy, przemyka obok nas na elektrycznej hulajnodze. Ta scena cudownie oddaje kwintesencję San Francisco. Ja i Olsson świetnie się w nią wpasowujemy.

Ćwiczymy ekstremalną wersję techniki, którą Butejko stosował na sobie i na oddziale leczenia astmy: ograniczamy wdechy, jednocześnie wydłużając wydechy dalece poza strefę komfortu czy nawet strefę bezpieczeństwa. Obficie się pocimy i jesteśmy cali czerwoni na twarzy. Czuję, jak na szyi nabrzmiewają mi żyły. Nie, że brakuje mi tchu, ale też nie czuję się zaspokojony. Nawet gdy wciągnę troszkę więcej powietrza, nadal mam wrażenie, że się lekko duszę.

To ćwiczenie nie ma na celu wywołania niepotrzebnego cierpienia. Ma ono przyzwyczaić organizm do wyższych stężeń dwutlenku węgla, tak żebyśmy podświadomie oddychali mniej w stanie spoczynku, a także podczas kolejnego wysiłku. Po to, żebyśmy uwalniali więcej tlenu, zwiększali wydolność i lepiej wspierali wszystkie funkcje w naszym ciele.

– Postaraj się jeszcze bardziej wydłużyć wydechy – radzi Olsson, sącząc powietrze przez nos. – Dla każdego wdechu wydychaj dwa razy dłużej, trzy razy! – strofuje mnie. Przez moment mam wrażenie, że zaraz zwymiotuję.

– O tak! – mówi. – Jeszcze wolniej, jeszcze mniej!

• • •

Pod koniec lat 50. Butejko opuścił moskiewskie szpitale i udał się do położonego w centralnej Syberii Akademgorodoku[166] (Miasteczka Akademickiego), będącego kompleksem 35 betonowych budynków, w których mieściły się instytuty badawcze. Odległa lokalizacja była zamierzona. Od paru lat rząd radziecki wysyłał tam dziesiątki tysięcy najwyższej klasy inżynierów kosmicznych, chemików, fizyków oraz innych naukowców, aby prowadzili sekretne życie wśród laboratoriów. Ich zadaniem było opracowywanie przełomowych technologii mających zapewnić dominację Związku Radzieckiego. Pod wieloma względami był to radziecki odpowiednik Doliny Krzemowej, tylko bez polarowych bezrękawników, kombuczy, słońca, tesli oraz swobód obywatelskich.

Butejko przeniósł się tam na polecenie Akademii Nauk Medycznych ZSRR, radzieckiego odpowiednika Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób. Po objawieniu, jakiego doznał na oddziale leczenia astmy, spędził długie godziny, pochylając się nad artykułami naukowymi oraz analizując dane setek pacjentów. Doszedł do przekonania, że to nadmierne oddychanie jest winowajcą stojącym za kilkoma przewlekłymi chorobami. Podobnie jak Bohr i Henderson, Butejko był zafascynowany dwutlenkiem węgla i również wierzył, że podniesienie poziomu tego gazu poprzez redukcję oddechu może nie tylko utrzymać nas w formie i w zdrowiu, lecz także nas wyleczyć.

W Akademgorodoku rozpoczął serię najbardziej szczegółowych eksperymentów oddechowych, jakich kiedykolwiek podjęła się nauka. W ogromnym szpitalu miejskim zwanym Pracownią Diagnostyki Funkcjonalnej[167] zebrał personel liczący ponad 200 naukowców i asystentów. Każdy badany przychodził i kładł się na szpitalnym łóżku, wciśniętym między stosy aparatury. Podczas gdy jeden asystent wprowadzał mu do żyły wenflon, inni wsadzali mu do gardła przewody i przypinali elektrody w okolicy serca i na głowie. Pacjent wdychał i wydychał powietrze, a prymitywny komputer zapisywał 100 000 bitów danych na godzinę.

Przez laboratorium przewinęło się ponad 1000 osób – chorych i zdrowych, starych i młodych. Wszyscy chorzy pacjenci – cierpiący na astmę, nadciśnienie i inne dolegliwości – oddychali w ten sam sposób: o wiele za dużo. Często wdychali i wydychali przez usta, pakując w siebie 15 i więcej litrów powietrza na minutę. Niektórzy oddychali na tyle głośno, że słychać ich było kilka metrów dalej. Odczyty pokazywały, że mieli mnóstwo tlenu we krwi, ale o wiele mniej dwutlenku węgla, około czterech procent. Z kolei tętno spoczynkowe u niektórych wynosiło aż 90 uderzeń na minutę.

Najzdrowsi pacjenci również mieli wspólny wzorzec oddechowy: wszyscy oddychali mniej. Wdychali i wydychali około 10 razy na minutę, pobierając w sumie od około 5–6 litrów powietrza. Tętno spoczynkowe wahało się u nich około 48 do 55, a poziom dwutlenku węgla w wydychanym przez nich powietrzu wynosił około 50 procent więcej[168].

Na podstawie nawyków oddechowych najzdrowszych pacjentów Butejko opracował metodę, którą nazwał później Wolicjonalną Eliminacją Głębokiego Oddychania[169]. Poszczególne jej techniki były liczne i zróżnicowane, ale cel każdej z nich stanowiło nauczenie pacjenta, by zawsze oddychał w sposób możliwie najbardziej zbliżony do potrzeb metabolicznych swojego organizmu, co niemal zawsze oznaczało pobieranie mniejszej ilości powietrza. Tak długo, jak pacjent nie wdychał więcej niż około sześciu litrów na minutę w stanie spoczynku, liczba oddechów na minutę nie była dla Butejki istotna.

Po kilku sesjach treningu oddechowego pacjenci odczuwali mrowienie i ciepło w dłoniach i stopach. Ich tętno zwalniało i stabilizowało się, a nadciśnienie oraz migreny, które wcześniej tak wielu z nich pozbawiały sił, zaczynały ustępować. Ci, którzy już wcześniej cieszyli się dobrym zdrowiem, czuli się jeszcze lepiej, a sportowcy odnotowywali poprawę wyników.

Mniej więcej w tym samym czasie, kilka tysięcy kilometrów na zachód, w przemysłowym miasteczku fabrycznym Zlin w Czechosłowacji, patykowaty, mierzący nieco ponad metr siedemdziesiąt biegacz Emil Zàtopek eksperymentował z własnymi technikami redukcji oddechu.

Zàtopek nigdy nie chciał zostać biegaczem. Gdy zarząd fabryki butów, w której pracował, wytypował go do lokalnego wyścigu, Zàtopek usiłował odmówić. Tłumaczył, że nie jest dość wysportowany, nie interesuje go to i nigdy nie biegł w żadnych zawodach. Mimo to wziął udział i zajął drugie miejsce na 100 uczestników. Zàtopek zobaczył, że z bieganiem może wiązać się o wiele bardziej świetlana przyszłość, i zaczął poważniej traktować ten sport. Cztery lata później pobił rekord Czech w biegach na 2000, 3000 i 5000 metrów.

Emil Zàtopek opracował własne metody treningowe, żeby wycisnąć z siebie jak najwięcej[170]. Biegł tak szybko, jak tylko potrafił na wstrzymanym oddechu, następnie brał kilka szybkich oddechów i znów wstrzymywał oddech. Była to ekstremalna wersja metody Butejki, lecz Zàtopek nie nazywał jej Wolicjonalną Eliminacją Głębokiego Oddychania. Nikt jej tak nie nazywał. Stała się ona znana pod nazwą hipowentylacji. Hipo, które pochodzi od greckiego słowa na „pod” (tak jak w igła hipodermiczna, czyli „igła do wstrzyknięć podskórnych”), jest przeciwieństwem hiper oznaczającego „nad, ponad”. Ideą hipowentylacji było oddychanie mniej.

Przez lata wyśmiewano[171] podejście Zàtopka, on jednak wcale się tym nie przejmował. Na igrzyskach olimpijskich w 1952 roku zdobył dwa złote medale za biegi na 5000 i 10 000 metrów. Na fali sukcesu postanowił wystartować w maratonie, w konkurencji, do której nigdy nie trenował ani w której nigdy nie uczestniczył. I tu również wygrał złoto. W swojej karierze Zàtopek pobił 18 rekordów świata oraz zdobył cztery olimpijskie złota i jedno srebro. Magazyn „Runner’s World” okrzyknął go później „największym biegaczem wszech czasów”[172].

– On wszystko robi źle, a mimo to wygrywa – komentował Larry Snyder, ówczesny trener lekkoatletów z Uniwersytetu Stanowego Ohio.

Hipowentylacja jednak nie do końca się przyjęła. Znakiem rozpoznawczym Zàtopka był jego wygląd w momencie przekraczania linii mety – gdy finiszował, często jako pierwszy, jego udręczona twarz, zaciśnięte zęby i pełne cierpienia oczy przywodziły na myśl Jezusa z malowidła Matthiasa Grünewalda. Jego bieg wydawał się brutalnie wyczerpujący, bo i taki był w istocie, dlatego większość sportowców wolała trzymać się z daleka od stosowanej przez Zàtopka techniki.

Dopiero kilkadziesiąt lat później, w latach 70., trening hipowentylacji został odkryty na nowo przez surowego i wymagającego trenera pływania z USA, Jamesa Counsilmana. Counsilman słynął z technik treningowych opartych na „bólu, cierpieniu i agonii”[173], a hipowentylacja idealnie się w nie wpasowywała.

Zawodowi pływacy zazwyczaj wykonują dwa lub trzy pociągnięcia, zanim wystawią głowę nad wodę wzdłuż jednej z rąk, by zaczerpnąć powietrza. Counsilman trenował członków swojej drużyny tak, aby wstrzymywali oddech aż na dziewięć pociągnięć. Był przekonany, że z czasem pływacy zaczną wydajniej wykorzystywać tlen i pływać szybciej[174]. W pewnym sensie była to Wolicjonalna Eliminacja Głębokiego Oddychania Butejki i hipowentylacja Zàtopka, tyle że po wodą. Counsilman wykorzystał ten protokół treningowy, aby przygotować amerykańską drużynę pływacką do igrzysk olimpijskich w Montrealu[175]. Pływacy z USA zdobyli wtedy 13 złotych, 14 srebrnych oraz 7 brązowych medali i ustanowili rekordy świata w 11 dyscyplinach. Był to najlepszy występ olimpijskiej drużyny pływackiej w dziejach USA[176].

Hipowentylacja znów popadła w zapomnienie po tym, jak w latach 80. i 90. przeprowadzono kilka badań, według których trening ten miał niewielki lub zerowy wpływ na wyniki i wydolność. Według badaczy cokolwiek ci sportowcy zyskiwali, musiało mieć to źródło w silnym efekcie placebo.

Jednak na początku XXI wieku dr Xavier Woorons, francuski fizjolog z paryskiej uczelni Université de Paris XIII, dostrzegł błąd we wspomnianych badaniach. Odkrył, że naukowcy, którzy krytykowali badaną technikę, błędnie dokonali pomiarów. Przyglądano się sportowcom, którzy wstrzymywali oddech z pełnymi płucami po wdechu, co uniemożliwiało im wejście w głęboki stan hipowentylacji.

Woorons powtórnie przeprowadził testy, lecz tym razem zastosował półpełną technikę, której Butejko uczył swoich pacjentów i którą prawdopodobnie wykorzystywał Counsilman, trenując swoich pływaków. Redukcja oddechu oferowała ogromne korzyści. Gdy sportowcy trenowali w ten sposób przez kilka tygodni, ich mięśnie adaptowały się i wykazywały lepszą tolerancję na większe stężenie mleczanu, co pozwalało organizmowi zaciągać więcej energii w stanach silnego stresu beztlenowego i, w efekcie, ćwiczyć ciężej i dłużej. Inne raporty stwierdzały, że trening oparty na hipowentylacji powodował wzrost liczby czerwonych krwinek, co pozwalało sportowcom z każdym oddechem zwiększać transport tlenu i produkować więcej energii[177]. Oddychanie znacznie mniej[178] przynosiło takie same korzyści jak trening wysokogórski na wysokości 2000 metrów, lecz mogło być praktykowane na poziomie morza lub gdziekolwiek indziej.

Opisywany powyżej styl redukcji oddechu zyskał na przestrzeni lat wiele nazw – określano go mianem hipowentylacji, treningu hipoksycznego, metody Butejki, a także bezsensownie technicznym terminem „treningu w hipoksji normobarycznej”. Niezależnie od nazwy rezultat był taki sam: znaczące polepszenie wyników*. I to nie tylko w przypadku sportowej elity, lecz dla każdego.

Już kilka tygodni[179] takiego treningu znacznie zwiększało wydolność organizmu, redukowało więcej tłuszczu z „boczków”, poprawiało funkcjonowanie układu sercowo-naczyniowego i zwiększało masę mięśniową w porównaniu z normalnymi ćwiczeniami oddechowymi. A to nie koniec listy korzyści[180].

Wniosek jest taki, że hipowentylacja działa. Pomaga wytrenować organizm tak, by robił więcej za mniej. Nie oznacza to jednak, że jest ona przyjemna.

• • •

Olsson i ja wyłaniamy się z cienistej ciszy parku Golden Gate i zatrzymujemy, by popatrzeć na potargane wiatrem fale Pacyfiku. Właśnie przebiegliśmy kilka kilometrów, wykonując szybkie wdechy i bardzo długie wydechy, podczas których doliczaliśmy do siedmiu i więcej, aby nasze płuca cały czas były mniej więcej w połowie pełne[181]. Chcę wierzyć, że ten trening może mi pomóc tak, jak pomógł Zàtopkowi, pływakom Counsilmana, biegaczom Wooronsa i wszystkim pozostałym, ale ostatnie kilka minut stanowiło dla mnie wyzwanie. Już po półgodzinie biegania zacząłem mieć poważne wątpliwości co do swoich życiowych wyborów. Sam nie wiem, czy to pech, czy krótkowzroczność każe mi ciągle wyszukiwać takie tematy badawcze jak freediving, Wolicjonalna Eliminacja Głębokiego Oddychania lub terapia oparta na hipowentylacji, które wymagają ode mnie, bym wstrzymywał oddech i torturował płuca przez kilka godzin dziennie.

– Najważniejsze jest znalezienie rytmu, który idealnie się dla ciebie sprawdza – powtarza nieustannie Olsson. Rytm jednak najwyraźniej się nie sprawdza. Wracam do mojej bardziej ogarnialnej techniki: wdycham przez dwa kroki, wydycham przez pięć, wzorzec stosowany przez zawodowych kolarzy. Wciąż nie nazwałbym tego komfortowym, ale da się znieść.

Biegniemy po spękanym asfalcie parkingu przy plaży, mijamy kilka rdzewiejących kamperów Winnebago, przeskakujemy nad rozerwanymi opakowaniami po prezerwatywach i nad zgniecionymi puszkami po tanim, wysokoprocentowym piwie i wracamy do parku, raz jeszcze przebiegając przez drogę szybkiego ruchu. Po paru minutach znów otacza nas parkowa cisza i truchtamy po ścieżce z ubitej ziemi pod koronami drzew, wzdłuż czarnego stawu zapełnionego kwaczącymi kaczkami.

I wtedy się zaczyna: intensywne uczucie gorąca w karku i rozpikselowany obraz przed oczami. Nadal biegnę, robię długie wydechy, ale czuję się, jakbym jednocześnie skakał na główkę do gęstej, gorącej cieczy. Wysilam się trochę bardziej, oddycham trochę mniej i czuję gorąco ciężkie jak rozgrzany syrop, rozlewające się w koniuszkach palców u dłoni i stóp, w ramionach i w nogach. Wspaniałe uczucie. Ciepło wspina się wyżej, przepływa przez twarz i owija się wokół czubka głowy niczym korona.

To musi być ten dobry ból głowy wspomniany przez Olssona, za którym kryje się wzrost stężenia dwutlenku węgla i rozładunek tlenu z hemoglobiny do wygłodniałych komórek, a także rozszerzenie naczyń krwionośnych w mózgu i w całym ciele, które już tak nabrzmiały od świeżej krwi, że wysyłają sygnały tępego bólu do układu nerwowego.

Gdy mam już osiągnąć jakieś egzystencjalne crescendo, wąska ścieżka nagle się rozszerza. Wyłaniają się znudzone bizony skubiące trawę za metalową siatką. Dziesięć metrów dalej znajduje się parking klubu wędkarskiego Golden Gate Angling and Casting Club. Tuż obok jest mój samochód. A my kończymy na dzisiaj.

W drodze powrotnej do domu nie pojawiają się żadne większe objawienia życiowe. Nie mogę powiedzieć, że odczuwam euforię, ale jest OK. Mój mały jogging pokazał, że można wiele zyskać dzięki podejściu pod hasłem mniej. Jednocześnie mam wrażenie, że tak ekstremalny trening może okazać się przydatny wyłącznie tym, którzy spoceni i czerwoni na twarzy chcą znosić wielogodzinne cierpienie.

Zdrowe oddychanie nie powinno wymagać aż tyle wysiłku. Butejko wiedział o tym i rzadko, jeśli w ogóle, zalecał swoim pacjentom tak brutalne metody. Koniec końców nie był zainteresowany trenowaniem elitarnych sportowców, aby wygrywali złote medale. Chciał ratować ludzkie życie. Chciał uczyć takich technik redukcji oddechu, które mogły być stosowane przez każdego, niezależnie od stanu zdrowia, wieku czy poziomu sprawności.

W trakcie swojej kariery Butejko był wielokrotnie potępiany przez środowisko medyczne, parę razy nawet zaatakowano go fizycznie, a w pewnym momencie zdewastowano jego laboratorium. Nie poddawał się jednak. W latach 80. miał już na swoim koncie ponad 50 artykułów naukowych, a Radzieckie Ministerstwo Ochrony Zdrowia uznało jego techniki za skuteczne. W samej tylko Rosji jego metody nauczyło się jakieś 200 000 ludzi. Butejko wyleczył ponad 80 procent swoich pacjentów cierpiących na nadciśnienie tętnicze, artretyzm i inne dolegliwości. Według kilku źródeł Butejko otrzymał nawet raz zaproszenie na dwór królewski do Anglii, gdzie pomógł księciu Karolowi, który cierpiał na trudności oddechowe spowodowane alergiami. Wolicjonalna Eliminacja Głębokiego Oddychania była szczególnie skuteczna w leczeniu chorób układu oddechowego, a w przypadku astmy zdawała się czynić cuda[182].

• • •

Butejko zaczął uczyć pacjentów technik redukcji oddechu kilkadziesiąt lat temu. Od tamtego czasu astma stała się globalną epidemią. Obecnie cierpi na nią niemal 25 milionów Amerykanów[183] – to około ośmiu procent ludności USA i czterokrotny wzrost[184] względem roku 1980. Astma jest główną przyczyną wizyt na izbie przyjęć, hospitalizacji i nieobecności w szkole. Uznawana jest za chorobę, którą można kontrolować, lecz której nie da się całkowicie wyleczyć.

Astma to nadwrażliwość układu odpornościowego, która powoduje skurcz i zwężenie dróg oddechowych. Atak mogą wywołać zanieczyszczenia, kurz, infekcje wirusowe, zimne powietrze oraz wiele innych bodźców[185]. Astma jednak może być również spowodowana nadmiernym oddychaniem[186], dlatego tak częstą przyczyną ataku jest wysiłek fizyczny – jest to wtedy tzw. astma wysiłkowa[187], która dotyka około 15 procent populacji i aż 40 procent sportowców. Zarówno w stanie spoczynku, jak i w trakcie ćwiczeń astmatycy mają na ogół tendencję do oddychania więcej – czasami znacznie więcej – niż ludzie niecierpiący na astmę. W momencie nastąpienia ataku sytuacja ze złej zmienia się na jeszcze gorszą. Powietrze zostaje uwięzione w płucach, a drogi oddechowe ulegają zwężeniu, co utrudnia wypchnięcie powietrza na zewnątrz i wepchnięcie go z powrotem do środka. Chory usilnie stara się złapać oddech, potęguje się uczucie duszności, zwężenie dróg oddechowych postępuje, chory zaczyna się stresować i wpada w panikę.

Światowy rynek leków na astmę to 20 miliardów dolarów rocznie. Produkty farmaceutyczne często działają tak dobrze, że wydają się nie tyle leczyć, ale sprawiać, iż choroba całkowicie ustępuje. Leki jednak, w szczególności steroidy wziewne, mogą mieć wyniszczające efekty uboczne, które objawiają się dopiero po kilku latach. Należą do nich m.in. pogorszenie czynności płuc, nasilenie symptomów astmy[188], ślepota i zwiększone ryzyko śmierci. Miliony osób cierpiących na astmę już się o tym przekonały i same doświadczają tych problemów. Wiele z nich nauczyło się oddychać mniej i odnotowało u siebie radykalną poprawę.

Przed eksperymentem stanfordzkim przez kilka miesięcy przeprowadzałem wywiady z osobami, które stosowały metodę Butejki, i zbierałem ich historie.

Jednym z nich był David Wiebe[189], 58-letni lutnik zajmujący się skrzypcami i wiolonczelami, pochodzący z Woodstock w stanie Nowy Jork, o którym czytałem w „New York Timesie”. Wiebe cierpiał na ciężką astmę, odkąd skończył 10 lat. Do 20 razy dziennie aplikował sobie leki rozszerzające oskrzela razem ze steroidami, usiłując powstrzymać symptomy choroby. Z czasem jednak jego organizm przyzwyczaił się do stosowanych leków, przez co Wiebe musiał zwiększyć dawkę. Po kilkudziesięciu latach ciągłego stosowania steroidy osłabiły jego wzrok, wywołując chorobę zwaną zwyrodnieniem plamki żółtej. Gdyby Wiebe nadal je brał, straciłby zupełnie wzrok. Gdyby przestał je brać, nie byłby w stanie oddychać i mógłby umrzeć w wyniku ataku astmy.

Po trzech miesiącach treningu redukcji oddechu Wiebe sięgał po inhalator już tylko raz dziennie i całkowicie odrzucił steroidy. Twierdził, że odczuwa już niewiele symptomów astmy. Po raz pierwszy od 50 lat oddychał z łatwością. Nawet pulmonolog Wiebe’a był pod wrażeniem i potwierdził, że istotnie nastąpiła wyraźna poprawa zarówno w przebiegu astmy, jak i w ogólnym stanie zdrowia Wiebe’a[190].

Byli też inni. Na przykład dyrektor IT na Uniwersytecie Illinois w Urbanie i Champaign, który przez całe swoje dorosłe życie cierpiał na obezwładniającą astmę i który, podobnie jak Wiebe, w kilka tygodni opanował sztukę oddychania mniej i znacząco zredukował u siebie liczbę objawów astmy. „Jestem nowym człowiekiem”, pisał. Była też 70-letnia kobieta, z którą spędziłem godzinę w kawiarni Whole Foods. Przez ostatnie 60 lat chorowała na tak paraliżującą astmę, że nie potrafiła przejść nawet paru przecznic bez ataku. Po kilku miesiącach redukcji oddechu udawała się już na wielogodzinne piesze wędrówki i planowała podróż do Meksyku. „To po prostu cud”, powiedziała. Była też pewna mama z Kentucky, która cierpiała na tak straszne problemy z oddychaniem, że rozważała popełnienie samobójstwa. Byli też sportowcy tacy jak olimpijczycy Ramon Andersson, Matthew Dunn i Sanya Richards-Ross[191], którzy również stosowali techniki redukcji oddechu. Wszyscy twierdzili, że znacznie poprawili swoje wyniki, łagodząc jednocześnie objawy problemów oddechowych, a to wszystko dzięki zmniejszeniu objętości powietrza w płucach i podwyższeniu poziomu dwutlenku węgla w organizmie.

Najbardziej przekonujące naukowe potwierdzenie skuteczności redukcji oddechu w przebiegu leczenia astmy zaprezentowała dr Alicia Meuret, dyrektorka Anxiety and Depression Research Center przy Southern Methodist University w Dallas. W 2014 roku Meuret wraz z zespołem naukowców zgromadziła 120 losowo wybranych astmatyków. Wykonała im badania czynnościowe płuc, zmierzyła rozmiar płuc, wykonała gazometrię, a następnie wręczyła każdemu przenośny kapnometr, przyrząd, który mierzy poziom dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu.

Przez następne cztery tygodnie astmatycy mieli nosić urządzenie wszędzie ze sobą i praktykować redukcję oddechu, aby utrzymać stężenie CO_2 na zdrowym poziomie 5,5 procent. Gdy poziom dwutlenku węgla spadał, pacjenci mieli oddychać mniej, dopóki znów się nie podniesie. Po miesiącu 80 procent uczestników zaobserwowało u siebie wzrost stężenia dwutlenku węgla w stanie spoczynku, znaczne zmniejszenie liczby ataków astmy, poprawę czynności płuc, a także rozszerzenie dróg oddechowych. Wszyscy oddychali lepiej[192]. Objawy astmy albo całkowicie zniknęły, albo zauważalnie zmniejszyło się ich nasilenie.

„Gdy ludzie się hiperwentylują, dzieje się coś bardzo dziwnego”[193], pisała Meuret. „W gruncie rzeczy pobierają zbyt dużo powietrza. Ale tym, co czują, jest brak tchu, duszenie się, głód powietrza, jakby nie mieli dostępu do wystarczającej ilości powietrza. To prawie jak błąd systemu biologicznego”. Zmuszenie swojego ciała siłą woli do oddychania mniejszą ilością powietrza najwyraźniej naprawiało ten systemowy błąd.

• • •

Pod koniec kariery, w roku 2003 – ostatnim roku swego życia, 80-letni Butejko stał się kimś w rodzaju mistyka. Niewiele spał i twierdził, że jego metoda może nie tylko leczyć choroby, lecz także rozwijać intuicję i inne formy percepcji pozazmysłowej. Był przekonany, że przyczyną chorób serca, hemoroidów, dny moczanowej, nowotworów i ponad 100 innych chorób jest niedobór dwutlenku węgla, który z kolei spowodowany jest nadmiernym oddychaniem. W atakach astmy widział nie tyle problem, nie tyle „awarię systemu”, co bardziej mechanizm kompensacyjny. Zwężenie dróg oddechowych, świszczący oddech i uczucie duszności były naturalną reakcją organizmu, aby oddychać mniej i wolniej.

Z tych i innych powodów Butejko oraz jego techniki zostały w znacznej mierze zdyskredytowane przez dzisiejsze środowisko medyczne i uznane za pseudonaukę. Niemniej jednak kilkudziesięciu badaczy w ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci usiłowało uzyskać wiarygodny dowód naukowy dotyczący leczniczych skutków zredukowanego oddechu. W jednym badaniu przeprowadzonym w szpitalu Mater w Brisbane, w Australii, wykazano, że gdy dorośli chorzy na astmę przestrzegali metod Butejki i ograniczyli ilość wdychanego powietrza o jedną trzecią, poczucie braku tchu zmalało o 70 procent, a potrzeba sięgnięcia po przynoszące natychmiastową ulgę leki doraźne zmniejszyła się o 90 procent. Kilka innych badań klinicznych miało podobne wyniki[194]. W międzyczasie wykazano, że inna technika redukcji oddechu, metoda Papwortha, opracowana w pewnym angielskim szpitalu w latach 60., zmniejszała liczbę objawów astmy o jedną trzecią**.

Jednak nadal nikt nie wie dokładnie, dlaczego oddychanie mniej jest tak skuteczne w leczeniu astmy i innych schorzeń układu oddechowego. Nikt nie wie dokładnie, jak to działa. Istnieje jednak kilka teorii.

– Symptomy wywołuje jakaś wada w organizmie – powiedział dr Ira Packman, internista i były ekspert medyczny dla Departamentu Ubezpieczeń Pensylwanii, który pokonał obezwładniającą astmę właśnie dzięki redukcji oddechu. – Należy wymienić wadliwy element i stan pacjenta się polepsza – oznajmił mi.

Packman wyjaśnił, że nadmierne oddychanie może mieć także inny, o wiele głębszy wpływ na nasz organizm, wykraczający poza czynność płuc i zwężenie dróg oddechowych. Gdy oddychamy za dużo, wydalamy zbyt dużo dwutlenku węgla, a poziom pH w naszej krwi wzrasta, powodując zasadowicę. Natomiast gdy oddychamy wolniej i zatrzymujemy więcej dwutlenku węgla, pH spada, a we krwi dochodzi do kwasicy. Niemal wszystkie funkcje komórkowe w ciele zachodzą przy pH krwi około 7,4, czyli w stanie równowagi kwasowo-zasadowej.

Gdy wartość pH wykracza poza prawidłowy zakres, organizm robi wszystko, aby wyrównać zaburzenie. Na przykład nerki reagują na nadmierne oddychanie „buforowaniem”***, procesem, w trakcie którego do moczu uwalniany jest wodorowęglan, związek o odczynie zasadowym. Wraz ze spadkiem stężenia wodorowęglanu we krwi, pH wraca do normy, nawet jeśli nadal dyszymy i sapiemy. To tak, jakby nic się nie wydarzyło.

Problem z buforowaniem jest jednak taki, że z założenia jest ono rozwiązaniem tymczasowym, a nie trwałym. Gdy hiperwentylacja ciągnie się tygodniami, miesiącami czy latami[195], nieustanne buforowanie nerkowe pozbawia nasz organizm kluczowych minerałów. Dzieje się tak, ponieważ gdy wodorowęglan opuszcza nasz organizm, wraz z nim wydalany jest magnez, fosfor, potas oraz inne makro- i mikroelementy. Bez nich nic nie działa tak, jak powinno: dochodzi do zaburzeń układu nerwowego i skurczów mięśni gładkich, komórki nie są w stanie wydajnie wytwarzać energii, a oddychanie[196] staje się jeszcze trudniejsze[197]. To jedna z przyczyn, dla których astmatykom i osobom z innymi przewlekłymi chorobami układu oddechowego przepisuje się suplementy takie jak magnez, aby zapobiec kolejnym atakom[198].

Ciągłe buforowanie osłabia także kości, gdyż te, chcąc zminimalizować straty, uwalniają do krwiobiegu własne zasoby minerałów. (Tak, nadmiernym oddychaniem można wpędzić się w osteoporozę i zwiększyć w ten sposób podatność kości na złamania). To nieustające błędne koło niedoborów i wysiłku, zaburzeń równowagi i prób ich wyrównania w końcu doprowadzi do całkowitego załamania się organizmu.

Packman śpieszył nadmienić, że nie wszyscy ludzie cierpiący na choroby oddechowe i inne schorzenia mają problem z niedoborem dwutlenku węgla. Przykładowo pacjenci z rozedmą płuc mogą mieć niebezpiecznie wysoki poziom dwutlenku węgla, ponieważ w ich płucach jest uwięzione za dużo stęchłego powietrza. Z kolei u innych gazometria może być całkowicie w normie. Jednak takie szukanie dziury w całym, mówił, mija się z celem.

Wszyscy ci ludzie mają taki bądź inny problem z oddychaniem. Są zestresowani, cierpią z powodu stanów zapalnych i niedrożności, walczą o każdy wdech i wydech. I to z rozwiązywaniem takich właśnie problemów oddechowych skutecznie radzą sobie techniki powolnego, regularnego i zredukowanego oddychania.

• • •

W miesiącach poprzedzających eksperyment stanfordzki odwiedziłem kilku instruktorów metody Butejki i innych zwolenników redukcji oddechu. Wszyscy opowiedzieli mi tę samą historię. O tym, jak dręczyła ich przewlekła choroba układu oddechowego, której nie dało się zwalczyć ani lekami, ani operacją chirurgiczną. O tym, jak wszyscy „wyleczyli” się tylko i wyłącznie dzięki sztuce oddychania mniej. Techniki, które stosowali, różniły się, ale wszystkie opierały się na tym samym założeniu, mianowicie na wydłużeniu czasu pomiędzy wdechem a wydechem. Im mniej człowiek oddycha, tym bardziej odczuwa rozgrzewający dotyk oddechowej wydajności – i tym więcej ciało potrafi osiągnąć.

Nie powinno to dziwić. Natura rządzi się swoimi prawami. Ssaki o najniższym tętnie spoczynkowym żyją najdłużej. I to nie przypadek, że są to konsekwentnie te same ssaki, które też oddychają najwolniej. Jedynym sposobem na utrzymanie wolnego tętna spoczynkowego jest oddychanie powoli. Dotyczy to zarówno pawianów i bizonów, jak i płetwali błękitnych oraz nas.

„Życie jogina mierzy się nie liczbą jego dni, lecz liczbą jego oddechów”[199], pisał B.K.S. Iyengar, indyjski nauczyciel jogi, który spędził całe lata w łóżku jako chorowite dziecko, dopóki nie nauczył się jogi i oddechem nie przywrócił sobie zdrowia. Zmarł w 2014 roku, w wieku 95 lat.

Olsson nieustannie o tym mówił podczas naszych pierwszych rozmów na Skypie i przez cały czas trwania eksperymentu na Stanfordzie. Czytałem o tym w badaniach Stougha. Butejko oraz katolicy, buddyści, hindusi i ludzie ocalali z ataku na World Trade Center również byli tego świadomi. Różnymi środkami, na różne sposoby, w różnych epokach historycznych wszyscy ci pulmonauci odkryli tę samą rzecz – że optymalna ilość powietrza, jaka powinna przepływać przez nasze płuca w ciągu minuty w stanie spoczynku, to 5,5 litra. Że optymalna częstość oddychania to 5,5 oddechów na minutę. Że oznacza to 5,5-sekundowe wdechy i 5,5-sekundowe wydechy. Że to właśnie jest idealny oddech.

Wystarczy oddychać w ten sposób kilka minut dziennie – w miarę możliwości dłużej. Wykonywane wdechy i wydechy zapewnią organizmowi właściwą ilość powietrza we właściwym momencie, dzięki czemu będzie funkcjonował z najwyższą wydajnością. Czerpać korzyści z tej metody może każdy, bez względu na to, czy choruje na astmę, cierpi na rozedmę, czy jest olimpijczykiem.

Należy po prostu oddychać… tylko mniej.

* Wśród współczesnych sportowców metodę Butejki stosowała Sanya Richards-Ross, amerykańska sprinterka jamajskiego pochodzenia, która zdobyła dzięki niej trzy olimpijskie złota w sztafecie 4 × 400 metrów (w latach 2004, 2008 i 2012) oraz złoto w biegu na 400 metrów w 2012 roku. Przez 10 lat była według rankingów najlepszą na świecie biegaczką na 400 metrów. Legendarne stały się zdjęcia przedstawiające Richards-Ross, jak z zamkniętymi ustami i spokojnym wyrazem twarzy miażdży dyszące przez rozdziawione usta przeciwniczki.

** Podstawowy zarzut dotyczył tego, że badania nad metodą Butejki były niewielkie i nieliczne oraz według niektórych krytyków nie zostały przeprowadzone zgodnie z rygorystycznym protokołem naukowym. Tak czy inaczej, w 2014 roku Światowa Inicjatywa na Rzecz Zwalczania Astmy (ang. The Global Initiative for Asthma), organizacja powołana przez Światową Organizację Zdrowia (WHO), Narodowy Instytut Serca, Płuc i Krwi (NHLBI) oraz Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH), za dowody potwierdzające przyznała Butejce oznaczenie „A” (później skorygowane na „B”).

*** Komórki także „buforują”. Ilekroć występuje ograniczenie krążenia lub spadek stężenia tlenu, komórki wytwarzają energię (ATP) w sposób beztlenowy. Proces ten tworzy bardziej kwasowe „mikrośrodowisko”, w którym tlen może łatwiej oddzielić się od hemoglobiny. Dlatego przewlekła hiperwentylacja nie doprowadzi nigdy do niedoboru tlenu w tkankach – jest to fakt, który umyka wielu zwolennikom metody Butejki. Tym, co stanowi prawdziwe źródło szkody w nadmiernym oddychaniu, jest to, że ciało musi bez przerwy wydatkować energię, by móc zasilić beztlenowo więcej komórek i aby nieustannie buforować w reakcji na niedobór dwutlenku węgla.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 7

PRZEŻUWANIE

Dziś 19. dzień stanfordzkiego eksperymentu. Olsson i ja znów siedzimy obok siebie przy stole obiadowym w centrum naszego domowego laboratorium. Miejsce można oficjalnie uznać za chlew. Właśnie przestaliśmy się przejmować sprzątaniem. Bo za kilka godzin będzie już po wszystkim.

W ustach mam ten sam termometr i ten sam czujnik tlenku azotu, a wokół ramienia ten sam mankiet ciśnieniomierza. Olsson ma na twarzy tę samą maskę, a na uchu tę samą elektrodę EKG. I jeszcze te same kapcie na nogach.

Przechodziliśmy przez to 60 razy w ciągu ostatnich trzech tygodni. To wszystko byłoby nie do zniesienia, gdyby nie przypływ energii, jasność umysłu i ogólnie dobre samopoczucie, odkąd przestaliśmy oddychać przez usta. Już pierwszy oddech przez nos przyniósł wtedy ogromną i nagłą poprawę.

Ubiegłej nocy Olsson chrapał tylko przez trzy minuty, ja zaś przez sześć, czyli o 4000 procent mniej niż przed 10 dniami. Bezdech senny, który zniknął już podczas pierwszej nocy oddychania przez nos, pozostawał nieobecny. Moje ciśnienie krwi tego ranka było o 20 mm Hg niższe niż najwyższe z odnotowanych na początku eksperymentu: średnio ciśnienie obniżyło się o 10 mm Hg. Mój poziom dwutlenku węgla konsekwentnie rósł, zbliżając się w końcu do progu „superwydolności” wykazywanej przez najzdrowszych pacjentów Butejki. U Olssona wystąpiła podobna poprawa. Osiągnęliśmy to wszystko, oddychając powoli przez nos, redukując wdechy i wykonując pełne wydechy.

– Skończyłem – oświadcza Olsson z tym samym co zawsze uśmieszkiem na twarzy. Ostatni raz przechodzi przez przedpokój i wraca do siebie przez ulicę. Ostatni raz ja zostaję sam z całym tym bajzlem i jem ten sam obiad co 10 dni temu.

Wieczorem ostatnia kolacja: miska makaronu, szpinak, który został z poprzednich posiłków, i kilka rozmokłych grzanek. Siadam przy kuchennym stole, przed tym samym stosem nieprzeczytanych niedzielnych wydań „New York Timesa”, doprawiam makaron odrobiną oliwy i szczyptą soli i zaczynam jeść. Kilka ruchów szczęki i posiłek znika.

• • •

Choć może się to wydawać przypadkowe i nieprawdopodobne, to właśnie ta przyziemna czynność składająca się z kilku sekund niewymagającego wysiłku przeżuwania była katalizatorem napisania niniejszej książki. Dzięki niej hobbistyczne śledztwo w sprawie incydentu, który miał miejsce 10 lat temu w tamtym wiktoriańskim pokoju, przyjęło formę poważnego przedsięwzięcia badawczego mającego na celu dotarcie do utraconej sztuki oddychania.

Na początku niniejszej książki zacząłem wyjaśniać, dlaczego ludziom się tak źle oddycha oraz jak całe to zmiękczanie i gotowanie jedzenia doprowadziło w końcu do drastycznego zwężenia dróg oddechowych. Lecz zmiany, jakie zaszły przed tyloma laty w naszej głowie i układzie oddechowym, stanowiły jedynie niewielki odsetek wszystkich czynników, które doprowadziły nas do obecnego stanu. Nasze pochodzenie skrywa w sobie o wiele głębszą historię, niż mogłoby się wydawać – historię, która jest o wiele dziwniejsza i bardziej szalona niż cokolwiek, czego się spodziewałem, gdy zaczynałem moje badania.

I tak oto pod koniec stanfordzkiego eksperymentu wydaje mi się właściwe wrócić na początek książki i na nowo podjąć wspomniany wątek, w miejscu, gdzie skończyliśmy, czyli u zarania ludzkiej cywilizacji.

• • •

Dwanaście tysięcy lat temu[200] ludzie żyjący w Azji Południowo-Zachodniej oraz na obszarach tak zwanego Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie odeszli od łowiectwa i zbieractwa, którymi trudnili się przez setki tysięcy lat, i zaczęli sami produkować żywność. Były to pierwsze ludy rolnicze i to właśnie w tych prymitywnych społecznościach ludzie po raz pierwszy zaczęli cierpieć na szeroko rozpowszechnione przypadki stłoczenia zębów i zdeformowania jamy ustnej[201].

Z początku nie było tragicznie. Podczas gdy jedną społeczność nękały deformacje jamy ustnej i twarzy, innej grupy, oddalonej o setki kilometrów, problem w ogóle nie dotyczył. Krzywe zęby i wszystkie powiązane z nimi problemy oddechowe występowały całkowicie losowo.

Aż około 300 lat temu nastąpiła gwałtowna eksplozja tych schorzeń. Nagle w tym samym czasie znaczna część światowej populacji zaczęła chorować. Jama ustna się skurczyła, twarz spłaszczyła, a zatoki zatkały.

Morfologiczne zmiany, jakie zaszły w ludzkiej głowie do tego momentu – czyli obniżenie się krtani, które zwęziło gardło, i rozrost mózgu, który wydłużył twarz – wszystko to było nieistotne w porównaniu z tą nagłą metamorfozą. Do tamtych stopniowych zmian nasi przodkowie przystosowali się bez większego problemu.

Jednak te wywołane przez gwałtowne uprzemysłowienie produkcji żywności były szczególnie dotkliwe. Wystarczyło, że zaledwie kilka pokoleń żywiło się przetworzonym jedzeniem, aby człowiek współczesny stał się posiadaczem najgorszego układu oddechowego w całej historii Homo, najgorszego układu oddechowego w całym królestwie zwierząt.

Gdy usłyszałem o tym kilka lat temu, z początku ciężko było mi to pojąć. Dlaczego nikt mi o tym nie powiedział w szkole? Dlaczego tak wielu dentystów, pulmonologów i lekarzy snu, z którymi przeprowadzałem wywiady, o tym nie wiedziało? Jakim cudem?

Ano takim, że, jak odkryłem, powyższe wnioski pochodziły z badań, które nie były przeprowadzane w medycznych ośrodkach, lecz na terenach pradawnych miejsc pochówku. Od antropologów prowadzących wykopaliska w takich miejscach dowiedziałem się, że jeśli chcę naprawdę zrozumieć, jak i dlaczego tak nagła i dramatyczna zmiana mogła przydarzyć się gatunkowi ludzkiemu, muszę opuścić mury laboratoriów i udać się w teren. Poznać Pacjentów Zero, pierwszych udokumentowanych pacjentów cierpiących na niedrożność dróg oddechowych – chorobę cywilizacyjną, która dotknęła współczesnych ludzi. Muszę dotrzeć do punktu zwrotnego naszych dziejów, w którym nasze twarze karmione wyhodowanym jedzeniem zaczęły się rozpadać na masową skalę. W tym celu musiałem zbadać trochę czaszek. Bardzo wiele bardzo starych czaszek.

Wtedy nie znałem jeszcze Marianny Evans, więc nie wiedziałem o istnieniu Kolekcji Mortona. Obdzwoniłem więc kilku przyjaciół i dowiedziałem się od jednego z nich, że najlepsze, co mogę zrobić, żeby zobaczyć ogromny zbiór liczących sobie kilka wieków okazów, to polecieć do Paryża i zaczekać koło kubłów na śmieci przy Rue Bonaparte. Moje przewodniczki miały spotkać się tam ze mną we wtorek o siódmej wieczorem.

– Tędy – powiedziała dziewczyna stojąca na czele grupy. Gdy przestąpiliśmy przez próg, rdzewiejące stalowe drzwi z przeciągłym jękiem zaczęły się za nami zamykać. Snop światła rzucanego przez latarnię uliczną malał coraz bardziej, aż w końcu zapadła całkowita ciemność i cisza. Przez chwilę słychać było jedynie niknące w oddali echo. Dziewczyna na przedzie włączyła mocną latarkę czołową, pozostała dwójka poprawiła szelki plecaków i ruszyliśmy w dół po kamiennych stopniach kręconych schodów, które prowadziły w czystą czerń.

Zmarli znajdowali się na dole[202]. Całe sześć milionów zmarłych, których szkielety leżały porozkładane w istnym labiryncie korytarzy przeplatanych stallami, katedrami, ossuariami*, rzekami czarnej wody i pokojami zabaw dla milionerów. Była tam czaszka Charles’a Perraulta, autora Śpiącej królewny i Kopciuszka. Zagłębiając się nieco bardziej, można było znaleźć kości udowe Antoine’a Lavoisiera, ojca współczesnej chemii, a także żebra Jeana-Paula Marata, zamordowanego przywódcy rewolucji francuskiej, znanego z ponurego obrazu Jacques’a-Louisa Davida. Wszystkie te czaszki, wszystkie te kości i miliony innych, z których niektóre miały nawet tysiąc lat, leżały tutaj w ciszy, pokrywając się kurzem w tunelach rozciągających się pod Ogrodem Luksemburskim w samym sercu rive gauche**.

Na czele wyprawy szła kobieta tuż po trzydziestce, o czerwonofioletowych włosach opadających jej na wypłowiałą kurtkę moro. Za nią podążała druga kobieta, ubrana w czerwone spodnium, i jeszcze jedna, mająca na sobie fluorescencyjny niebieski płaszcz. W wysokich do kolan kaloszach i z wypchanymi plecakami wyglądały jak obsada kobiecego rebootu Ghostbusters: Pogromców duchów. Nie znałem ich prawdziwych imion i poproszono mnie, żebym o nie nie pytał. Przewodniczki wolały zachować anonimowość.

U stóp schodów znajdował się tunel wydrążony w szorstkim wapieniu. Im dalej szliśmy, tym przejście stawało się coraz ciaśniejsze, przyjmując w końcu kształt wydłużonego sześciokąta – wąskiego u stóp, szerokiego na wysokości barków i u góry znów wąskiego. Tunel wybudowano w ten sposób ze względów ekonomicznych, tak aby górnicy pracujący przy wydobyciu wapienia mogli przejść gęsiego przez jak najmniejszą przestrzeń. Ciekawym efektem było to, że korytarz przyjął przez to kształt trumny. Co było całkiem na miejscu, jako że właśnie weszliśmy na teren jednego z największych cmentarzysk na Ziemi[203].

Przez tysiąc lat paryżanie chowali swoich zmarłych w centrum miasta, głównie na kawałku ziemi zwanym Cmentarzem Niewiniątek. Setki lat użytkowania tak zapełniły nekropolię, że zwłoki zaczęto składować w magazynach jedne na drugich. Magazyny również się przepełniły, aż pewnego dnia ściany nie wytrzymały ciężaru i rozkładające się ciała wysypały się na ulice miasta. Jako że nie było gdzie grzebać zmarłych, władze Paryża poleciły górnikom, by załadowali ciała na wozy i zwieźli je na dół do paryskich kamieniołomów. Z powodu rosnącego zapotrzebowania na wapień na znakomite budowle, takie jak Łuk Triumfalny czy Luwr, drążono nowe tunele, a te szybko zapełniały się kolejnymi zwłokami. Na początku XX wieku istniało już ponad 275 kilometrów tuneli zapełnionych milionami szkieletów.

W ramach zorganizowanej wycieczki można legalnie zwiedzać oficjalną część dawnych kamieniołomów, zwaną Katakumbami Paryża, Les Catacombes de Paris, lecz jest to szlak, który stanowi niewielki odcinek z setek kilometrów korytarzy. A ja chciałem zobaczyć te pozostałe 99 procent – udać się tam, gdzie nie ma turystów, tabliczek z inskrypcjami, lin bezpieczeństwa, oświetlenia ani zasad. Tam, gdzie nic nie jest zabronione.

Odkąd w 1955 roku wzbroniono wstępu do kamieniołomów, nieznane obszary tych podziemi eksploruje społeczność określająca siebie mianem „katafilów”. Do środka dostają się przez kanały burzowe, studzienki kanalizacyjne i sekretne drzwi na Rue Bonaparte. Niektórzy katafile wznieśli wśród wapiennych ścian prywatne kluby, inni co tydzień organizowali podziemne dyskoteki. Plotka głosi, że nawet jakiś francuski miliarder wydrążył sobie gdzieś tu na dole luksusowy apartament i urządzał prywatne przyjęcia, na których goście robili Bóg wie co. Cały czas katafile dokonywali nowych odkryć.

Moja przewodniczka z czerwonofioletowymi włosami (nazwę ją Red) spędziła 15 lat na sporządzaniu mapy tych brudnych tuneli. Fascynowała ją historia tego miejsca i wszystkie związane z nim opowieści. Zdradziła mi wcześniej, że godzinę marszu stąd odkryła nowe ossuarium w niskiej pieczarze, w której trzeba było się czołgać. Znajdowały się w nim szczątki kilku tysięcy ofiar epidemii cholery, która zdziesiątkowała ludność Paryża w 1832 roku. To właśnie wtedy w historii Zachodu nastąpił moment, w którym małe jamy ustne, krzywe zęby i niedrożne drogi oddechowe stały się normą w znacznej części przemysłowej Europy. To właśnie tych czaszek szukałem.

Przeszliśmy przez kilka korytarzy, potem przez kałuże stojącej wody, przeczołgaliśmy się jeden za drugim, głowa za tyłkiem, jak ludzka stonoga przez otwór przypominający ogromną mysią dziurę, aż w końcu dotarliśmy do stosów butelek po winie, opakowań po papierosach i zgniecionych puszek po piwie. Ściany pokryte były liczącymi sobie dziesiątki lat warstwami graffiti: widniały tam inicjały kochanków, kreskówkowe penisy, no i oczywiście obowiązkowe 666. Kilka metrów przed nami znajdowało się coś, co wyglądało na stos rozpałki do ogniska.

Nie była to jednak rozpałka, nie było to nawet drewno. Lecz sterta ludzkich kości – udowych, ramiennych i strzałkowych, żeber i mostków. Tędy wiodła droga do sekretnego ossuarium.

• • •

Rolnictwo, które powstało w Azji Południowo-Zachodniej i na obszarach Żyznego Półksiężyca 12 000 lat temu, zawładnęło światem około roku 1500. Liczba ludności na świecie wzrosła do pół miliarda – było nas 100 razy więcej niż za czasów pierwszych społeczności rolniczych. Życie, przynajmniej w miastach, było uciążliwe – ulicami płynęły rzeki odchodów ludzkich, w powietrzu unosił się węglowy dym, a pobliskie rzeki i jeziora spływały krwią, tłuszczem, włosami i kwasami z odpływów produkcyjnych. Ludności nieustannie zagrażały infekcje, choroby i plagi.

W tych społeczeństwach ludzie mogli po raz pierwszy w historii przez całe swoje życie jeść wyłącznie przetworzone jedzenie – nic świeżego, nic surowego, nic naturalnego. Odżywiały się tak miliony. W ciągu następnych kilku wieków jedzenie ulegało kolejnym procesom oczyszczania i uszlachetniania. Wraz z rozwojem młynarstwa z brązowego ryżu usunięto zarodek i otręby, pozostawiając tylko skrobiowe białe ziarenko. Młyny walcowe (a później młyny parowe) oczyszczały ziarna pszenicy z zarodka i łusek, pozostawiając jedynie miękką, białą mąkę. Mięso oraz owoce i warzywa puszkowano bądź butelkowano. Dzięki powyższym metodom żywność mogła dłużej stać na półce i stała się bardziej dostępna dla przeciętnego człowieka. Niestety zrobiła się przy tym również miękka i papkowata. Cukier, który niegdyś stanowił towar luksusowy tylko dla bogatych, stawał się coraz bardziej powszechny i tani.

W tej nowej, wysokoprzetworzonej diecie brakowało błonnika oraz całego spektrum minerałów, witamin, aminokwasów i innych substancji odżywczych. W efekcie ludzie żyjący w miastach stawali się coraz bardziej chorowici i coraz niżsi. W latach 30. XVIII wieku, przed rewolucją przemysłową, przeciętny Brytyjczyk mierzył około metra siedemdziesięciu. W przeciągu 100 lat ludzie skurczyli się o pięć centymetrów i mierzyli mniej niż metr sześćdziesiąt pięć[204].

Stan ludzkiej twarzy też zaczął się drastycznie pogarszać. Jama ustna się skurczyła, a kości twarzy uległy zniekształceniu. Choroby uzębienia stały się prawdziwą plagą, a liczba przypadków krzywych zębów i szczęk wzrosła w epoce przemysłowej dziesięciokrotnie. Stan naszej jamy ustnej tak się pogorszył, że usuwanie zębów stało się powszechną praktyką[205].

Krzywy uśmiech na twarzach dickensowskich łobuziaków z ulicy nie był przypadłością dotykającą tylko kilka smutnych, zabiedzonych sierot – cierpieli na niego także członkowie wyższych sfer. „Im lepsza szkoła, tym gorsze zęby”, zauważył pewien wiktoriański dentysta[206]. Nastąpiła eksplozja problemów oddechowych.

• • •

W kamieniołomach, depcząc po kamieniach, kościach i potłuczonych butelkach, Red poprowadziła mnie do wąskiego otworu wiodącego do ossuarium. Opowiedziała mi o tym, jak epidemia cholery z początku XIX wieku zabiła niemal 20 000 ludzi. Władze miasta nie miały gdzie chować zmarłych, poleciły więc wykopać ogromny dół na terenie cmentarza Montparnasse, pogrzebać tam zwłoki i zasypać je palonym wapnem, by przyspieszyć ich rozkład. Ossuarium, do którego zmierzaliśmy, znajdowało się na dnie wspomnianego dołu.

Po około 10 minutach czołgania się w końcu dotarliśmy na miejsce. Wokół znajdowały się sterty kości i czaszek. Spodziewałem się, że będzie tu upiornie jak w horrorze, lecz uczucie to ani razu się nie pojawiło. Zamiast tego, w pieczarze, wśród szczątków tych wszystkich dawnych żyć, panował jedynie długi i ciężki bezruch, na wzór ciszy, która zapada po tym, jak upuścimy kamień do studni i ucichną echa.

Red i pozostałe dwie miłośniczki katakumb postawiły na czaszkach świeczki i wyciągnęły z plecaków puszki piwa oraz jedzenie. Skręciłem i zacząłem przeciskać się dalej w głąb szczeliny, przesuwając się po podłodze, aż moja klatka piersiowa prawie zaklinowała się między dwoma ogromnymi głazami. W pewnym momencie uderzyło mnie, że gdyby którekolwiek z nas utknęło tutaj na dole, złamało nogę, wpadło w panikę lub po prostu się zgubiło, to byłaby spora szansa, że nigdy nie ujrzałoby już światła dziennego. Nasze czaszki dołączyłyby do miliona innych ciasno ułożonych wzdłuż tych ścian, stając się świecznikami dla kolejnych pokoleń katafilów.

Jeszcze kawałek do przodu i w głąb pomieszczenia, jeszcze kilka dynamicznych ruchów tułowiem, kilka szarpnięć i znalazłem się w samym środku czaszkolandii – setki czerepów ciągnęły się we wszystkich kierunkach. Ci ludzie byli mieszkańcami miasta i jest bardzo prawdopodobne, że ich dieta również opierała się na tym samym wysokoprzetworzonym, przemysłowym jedzeniu. Na moje oko wszystkie te czaszki były jakieś asymetryczne, zbyt krótkie, miały łuki zębowe w kształcie litery V lub były zdeformowane w inny sposób. Stałem tak przez chwilę w ich otoczeniu, badając je, dotykając i porównując.

Co prawda, nie miałem jeszcze doświadczenia w dziedzinie badania szkieletów i pewnie część szczęk oraz innych fragmentów nie pasowała do siebie, niemniej jednak te tutaj wyraźnie odróżniały się kształtem i symetrią od dziesiątek przedstawicieli grup łowiecko-zbierackich i innych rdzennych ludów, którym przyjrzałem się w książkach i w internecie, zanim tu przybyłem. To byli Pacjenci Zero, pierwsze przypadki współczesnej choroby cywilizacyjnej, jaką jest stan jamy ustnej człowieka epoki przemysłowej.

– Voulez-vous manger quelque chose? – spytała Red, a jej słowa odbiły się echem wśród nagich ścian. Przeczołgałem się z powrotem pod niskim stropem i dołączyłem do grupy. Dziewczyny paliły papierosy, w migotliwym świetle świec z rąk do rąk krążyła butelka z arakiem i paczki przekąsek. Red oderwała kawałek słodkiego miękkiego chleba i podała mi go wraz z plasterkiem sera wyjętym z folii. Czując na sobie wzrok tych wszystkich wiekowych oczodołów, wziąłem gryza i przeżułem go kilka razy moimi krzywymi zębami.

• • •

To, że masowo produkowana żywność przyczynia się do zmniejszenia jamy ustnej oraz występowania problemów oddechowych, badacze podejrzewali już w czasach, gdy dopiero zaczynaliśmy się odżywiać w ten sposób. Na początku XIX wieku[207] kilku naukowców wysunęło hipotezę, że problemy mogą być związane z niedoborem witaminy D – bez niej kości znajdujące się w twarzy, drogach oddechowych i reszcie ciała nie mogą się rozwijać. Inni z kolei skłaniali się ku hipotezie, że winny jest brak witaminy C. W latach 30. XX wieku Weston Price, założyciel instytutu badawczego National Dental Association***, doszedł do wniosku, że nie chodzi o konkretną witaminę, lecz o wszystkie. Price postanowił udowodnić swoją teorię, jednak w odróżnieniu od swoich poprzedników nie miał zamiaru szukać przyczyn deformacji jamy ustnej i twarzy. Miał zamiar odnaleźć lek.

„Wydaje mi się to niesamowicie głupie, że odkąd wiemy[208], a wiemy już to od dawna, że dzikusy mają zęby w idealnym stanie, a ludzie cywilizowani mają zęby w tragicznym stanie, cały czas skupialiśmy się wyłącznie na szukaniu przyczyny, dlaczego nasze uzębienie jest takie beznadziejne, a ani razu nie przyszło nam do głowy, żeby się zastanowić, dlaczego uzębienie dzikusa jest tak idealne”, pisał Earnest Hooton, antropolog z Harvardu, który popierał pracę doktora Price’a.

Począwszy od lat 30., przez ponad 10 lat Price porównywał uzębienie, drogi oddechowe i ogólne zdrowie u ludzi z całego świata. Zbadał rdzenne społeczności, których członkowie nadal spożywali tradycyjne jedzenie, i porównał ich z innymi członkami tej samej społeczności, często nawet tej samej rodziny, którzy przyjęli już współczesną, przetworzoną dietę. Price udał się do kilkunastu krajów, często w towarzystwie swojego bratanka, reportera i badacza pracującego dla „National Geographic”, i zgromadził ponad 15 000 drukowanych fotografii, 4000 przeźroczy, tysiące kart pacjentów z danymi stomatologicznymi, filmów, próbek śliny i żywności, a także całą bibliotekę szczegółowych notatek.

Gdzie by nie pojechał, wszędzie ta sama historia. W społecznościach, które zastąpiły tradycyjny sposób odżywiania dietą współczesną, składającą się z przetworzonej żywności, 10 razy częściej występowała próchnica, zaawansowane stadium stłoczenia zębów, niedrożność dróg oddechowych i ogólne pogorszenie stanu zdrowia. Wszystkie współczesne diety były takie same: biała mąka, biały ryż, dżemy, słodzone soki, warzywa w puszkach i przetworzone mięso. Z kolei każda dieta tradycyjna była inna.

Na Alasce Price spotkał ludzi, którzy żywili się wyłącznie mięsem foki, rybami, porostami i niczym więcej[209]. Na wyspach Melanezji odwiedził plemiona, których posiłki składały się z dyni, papai, krabów palmowych, a czasami z długich świń (co było lokalnym określeniem na ludzi). Poleciał do Afryki, gdzie przyjrzał się tradycyjnej diecie koczowniczych Masajów, którzy żywili się głównie krowim mlekiem i krwią, kilkoma gatunkami roślin oraz niewielką ilością mięsa wołowego. Następnie Price udał się do Kanady Centralnej i przestudiował zwyczaje ludów tubylczych, które według jego raportu potrafiły przeżyć zimę przy temperaturach sięgających –50ºC i żywiły się wyłącznie mięsem dzikich zwierząt[210].

U jednych kultur podstawę codziennych posiłków stanowiło wyłącznie mięso, podczas gdy u innych jadłospis składał się w większości z samych roślin. U niektórych plemion dieta bazowała głównie na serze własnej produkcji, podczas gdy inni w ogóle nie spożywali nabiału. Niemniej jednak, bez względu na różnice, u wszystkich ludzi stosujących tradycyjną dietę zęby były prawie zawsze idealne, jama ustna nadzwyczaj przestronna, a otwory nosowe szerokie. Ludzie ci bardzo rzadko, o ile w ogóle, cierpieli na próchnicę czy inne kłopoty z zębami. Choroby oddechowe, takie jak astma lub gruźlica, jak zaobserwował Price, praktycznie nie występowały.

Mimo że powyższe diety bardzo różniły się pod względem rodzaju spożywanych pokarmów, wszystkie zawierały takie same wysokie ilości witamin i minerałów: od 1,5 do 50 razy więcej niż w nowoczesnej diecie. Price był przekonany, że powodem naszej zmniejszonej jamy ustnej oraz zwężonych dróg oddechowych nie jest niedobór witaminy D czy C, lecz wszystkich istotnych witamin. Odkrył, że witaminy i składniki mineralne działają w symbiozie: jedne potrzebują drugich, aby efektywnie funkcjonować. To tłumaczyło, dlaczego niektóre suplementy są bezużyteczne, jeśli nie przyjmuje się ich wraz z innymi preparatami. Aby rozwinąć silne kości w całym ciele, zwłaszcza w jamie ustnej i twarzy, potrzebowaliśmy wszystkich składników odżywczych.

W 1939 roku Price opublikował książkę zatytułowaną Nutrition and Physical Degeneration (Odżywianie się a degeneracje fizyczne), 500-stronicową cegłę, na którą składały się wszystkie dane, jakie zebrał podczas swoich podróży. „Canadian Medical Association Journal” uznał publikację za „badawcze arcydzieło”, a Earnest Hooton okrzyknął ją jedną z „epokowych prac badawczych”. Inni jednak nienawidzili tej pracy i ostro sprzeciwiali się wnioskom przedstawionym przez Price’a.

Nie rozdrażniły ich fakty i liczby czy nawet zalecenia dietetyczne Price’a. Większość tego, co odkrył na temat współczesnej diety, już dawno została zweryfikowana przez specjalistów od żywienia. Zarzucano jednak Price’owi[211], że za daleko wybiegał ze swoimi wnioskami, jego obserwacje były zbyt anegdotyczne, a jego próbki badawcze za mało reprezentatywne.

Nic z tego nie miało jednak znaczenia. W latach 40. XX wieku spędzanie kilku godzin dziennie na przygotowaniu posiłków z rybich oczu i gruczołów łosia, surowych korzeni i krowiej krwi czy z krabów palmowych i świńskich nerek wydawało się dziwacznym reliktem minionej epoki. Nie mówiąc już o tym, ile było z tym wszystkim roboty. Wielu ludzi przeniosło się więc do miast, żeby uciec od tych pokarmów i od ponurego stylu życia, jaki się z nimi wiązał.

Okazało się jednak, że Price miał rację tylko w połowie. Owszem, niedobory witamin mogły wyjaśniać, dlaczego tak wielu ludzi spożywających uprzemysłowione jedzenie zaczęło nagle chorować. Mogły wyjaśniać, dlaczego tak wiele osób zaczęło nagle cierpieć na próchnicę i dlaczego ich kości stały się cieńsze i słabsze. Jednak nie były w stanie w pełni wytłumaczyć nagłej i ekstremalnej plagi, która przetoczyła się przez nowożytne społeczeństwa, a jaką były drastycznie zmniejszone jamy ustne i zwężone drogi oddechowe. Nawet jeśli nasi przodkowie spożywali każdego dnia odpowiednią ilość różnych witamin i składników mineralnych, ich jamy ustne nadal rosły za małe, zęby wyrzynały się krzywo, a drogi oddechowe stawały się niedrożne. To, co występowało u naszych przodków, występowało również u nas. Problem bowiem nie dotyczył tego, co jemy, lecz tego, jak to jemy.

Przeżuwanie.

W naszej diecie nie brakowało witamin A, B, C czy D, lecz nieustannego nacisku szczęk w trakcie przeżuwania. Dziewięćdziesiąt pięć procent produktów składających się na współczesną przetworzoną dietę ma miękką konsystencję. Nawet to, co uznaje się dzisiaj za zdrowe – koktajle owocowe, masła orzechowe, owsianki, awokado, chleb pełnoziarnisty i zupy jarzynowe. Wszystko jest miękkie.

Nasi pradawni przodkowie przeżuwali godzinami dziennie i to każdego dnia. I dlatego, że przeżuwali przez tak długi czas, ich jamy ustne, gardła oraz twarze były szerokie, silne i wydatne. Natomiast jedzenie w społeczeństwach uprzemysłowionych było tak przetworzone, że nie wymagało praktycznie żadnego przeżuwania.

Dlatego tak wiele czaszek, którym przyjrzałem się w paryskim ossuarium, miało wąskie twarze i krzywe zęby. Dlatego tak wielu z nas dzisiaj chrapie, dlatego nasze nosy są zapchane, a drogi oddechowe niedrożne. Dlatego potrzebujemy aerozoli, pigułek czy chirurgicznego skalpela, aby zaczerpnąć świeżego powietrza.

• • •

Dziewczyny pozbierały swoje plecaki, uprzątnęły butelki i niedopałki i wyprowadziły mnie z ossuarium przez niskie korytarze, cuchnące cieki wodne, w górę po kamiennych schodach i na zewnątrz przez sekretne drzwi wychodzące na Rue Bonaparte. W pośpiechu poprowadziły mnie obok komendy policji i na dworzec paryskiego metra. Od stacji Victor Hugo aż do mieszkania przyjaciela zostawiałem za sobą pył z ludzkich kości niczym Jaś i Małgosia okruszki chleba.

Opuściłem Paryż w lekkim szoku. Nie dlatego, że dopiero co widziałem stosy kości w podziemnych labiryntach, lecz dlatego, że uzmysłowiłem sobie ogrom ludzkiej głupoty. Wszystko to, co wydawało się postępem cywilizacyjnym – całe to mielenie zbóż, masowa dystrybucja, metody przedłużania trwałości jedzenia – miało tragiczne konsekwencje.

Uświadomiłem sobie, że oddychanie mniej i wolniej oraz pogłębione wydechy nie będą miały większego znaczenia, dopóki te oddechy nie będą w stanie przedostać się przez nos, w dół gardła i do płuc. Nasza zapadnięta twarz i zbyt mała jama ustna stały się jednak przeszkodami na tej trasie.

Przez kilka dni użalałem się nad ludzkością, a potem szybko wyruszyłem na poszukiwanie rozwiązań. Musiały istnieć jakieś operacje chirurgiczne, zabiegi fizjoterapeutyczne czy ćwiczenia, które mogłyby odwrócić szkody wyrządzone przez miękką przetworzoną żywność na przestrzeni ostatnich kilku wieków. Musiało istnieć coś, co mogłoby mi pomóc w wyeliminowaniu niedrożności dróg oddechowych, świszczącego oddechu, zapchanego nosa i innych problemów oddechowych, jakich często doświadczałem.

Poszukiwania rozpocząłem od nowoczesnych gabinetów lekarskich. Kolejność odwiedzanych specjalistów ustaliłem na podstawie części głowy, którymi się zajmowali – zacząłem od zatok i kontynuowałem, idąc w dół.

–––––––––––––––––––––––––––

Doktor Nayak, chirurg nosa z Uniwersytetu Stanforda, opowiedział mi podczas naszego pierwszego spotkania, że odblokowanie nosa, które przeprowadza w swoim gabinecie, polega w większości na przekształceniu „jednopasmowej drogi w drogę dwupasmową”. Jeśli zatka nam się zlew, szukamy sposobu na to, jak go bezpiecznie i szybko udrożnić. W przypadku niewielkiego zatoru wystarczy użyć Kreta, a w sytuacjach, gdy Kret nie pomaga, dzwonimy po hydraulika. Nos działa mniej więcej w taki sam sposób jak zlew. Aerozole do nosa, irygacje i leki na alergię mogą szybko pomóc przy niewielkiej niedrożności, jednak w przypadku poważniejszych przewlekłych niedrożności do „odetkania rur” będziemy potrzebowali już chirurga. Wiele razy spotkałem się z tą analogią.

Gdyby mnie, lub komukolwiek innemu, przytrafiła się przewlekła, lecz łagodna niedrożność nosa w dowolnym momencie w przyszłości, Nayak zalecał najpierw wypróbować podejście z „Kretem” w formie płukania zatok roztworem soli fizjologicznej, a okazjonalnie rozpylić do nosa aerozol o niewielkiej dawce steroidów – są to lekarstwa, które kosztują tyle co nic, a można je aplikować sobie samemu. Z kolei pacjentom czekającym na rekonstrukcyjną operację nosa Nayak przepisywał irygację miejscową z wyższym stężeniem steroidów i odkrył, że od 5 do 10 procent pacjentów nie odczuwało już potrzeby dalszego leczenia.

W sytuacji, gdy niedrożność przeistacza się w uporczywą infekcję zatok, Nayak może zaoferować pacjentowi balon. Podczas zabiegu do zatok wprowadza się niewielki balkonik i delikatnie napełnia go płynem. Procedura ta, zwana powszechnie balonoplastyką zatok[212], powiększa wolną przestrzeń wewnątrz zatok, co ułatwia odpływ nagromadzonego śluzu i umożliwia wyleczenie infekcji, a także ułatwia wprowadzenie nowego śluzu i świeżego powietrza. W jednym nieopublikowanym badaniu kliniczno-kontrolnym Nayak napisał, że z 28 wybranych pacjentów cierpiących na zapalenie zatok, u których zastosowano powyższy zabieg, 23 osoby nie potrzebowały już dalszego leczenia.

Jednak czasem problemem nie są zatoki, lecz nozdrza. Nozdrza, które są zbyt małe lub które zapadają się podczas wdechu, uniemożliwiają swobodny przepływ powietrza i przyczyniają się do problemów oddechowych. Dolegliwość ta jest tak powszechna, że naukowcy nadali jej oficjalną nazwę „zwężenia zastawki nosa” i opracowali oficjalny sposób na rozpoznanie i zmierzenie tej nieprawidłowości, zwany testem Cottle’a[213]. Polega on na umieszczeniu palców wskazujących po obu stronach nozdrzy i odciągnięciu policzków na boki, co lekko rozszerza otwory nosowe. Jeśli ta czynność ułatwia wykonanie wdechu przez nos, oznacza to, że prawdopodobnie nozdrza są za małe lub za wąskie. U pacjentów cierpiących na tę dolegliwość przeprowadza się mało inwazyjny zabieg chirurgiczny lub stosuje paski samoprzylepne Breathe Right bądź rozszerzające wkładki-koszyczki do nosa.

Gdy prostsze rozwiązania zawodzą, do akcji musi wkroczyć skalpel. Około trzech czwartych ludności cierpi obecnie na skrzywienie przegrody nosowej widoczne gołym okiem, co oznacza, że kość i chrząstka, które rozdzielają przewody nosowe, nie znajdują się pośrodku jamy nosowej[214]. Ponadto 50 procent z nas cierpi na przewlekły stan zapalny małżowin nosowych: tkanka erekcyjna wyściełająca zatoki jest wtedy zbyt nabrzmiała, żebyśmy mogli komfortowo oddychać przez nos[215].

Obydwa problemy mogą prowadzić do przewlekłych trudności z oddychaniem i zwiększać ryzyko infekcji. Chirurgia jest wysoce skuteczna w prostowaniu oraz redukowaniu tych struktur, lecz Nayak podkreślił, że zabieg musi zostać przeprowadzony ostrożnie i zachowawczo. Ostatecznie nos to cudowny, skomplikowany narząd, którego struktury współdziałają jak ściśle kontrolowany system.

Przeważająca większość operacji nosa przebiega bez komplikacji, powiedział mi Nayak. Pacjenci budzą się, wyciągają szyny i ściągają bandaże. Nie doskwiera im już niedrożność, nie dokuczają zatokowe bóle głowy. Nie oddychają już więcej przez usta. Wkraczają na nową drogę życia, oddychając lepiej niż kiedykolwiek wcześniej.

Jednak nie wszyscy. Jeśli chirurg wwierci się za głęboko lub usunie zbyt dużo tkanki, zwłaszcza małżowin, nos nie będzie w stanie skutecznie filtrować, nawilżać, oczyszczać ani w ogóle wyczuwać wdychanego powietrza. U niewielkiej grupki nieszczęśliwców, którym się to przytrafiło, każdy oddech wchodzi zbyt szybko – jest to okropna dolegliwość znana jako syndrom pustego nosa.

Przeprowadziłem wywiady z kilkoma osobami cierpiącymi na tę przypadłość, starając się zrozumieć, na czym ona polega i z czym się wiąże. Przez kilka miesięcy rozmawiałem z Peterem, technikiem laserowym pracującym w przemyśle lotniczym w Seattle. W nadziei na usunięcie niewielkiej niedrożności Peter zapisał się na operację, w trakcie której, bez jego zgody, usunięto mu podczas dwóch zabiegów 75 procent małżowin[216]. Kilka dni po pierwszym zabiegu Peter zaczął mieć wrażenie, że się dusi. Nie mógł spać. Chirurdzy przekonali Petera, że najwyraźniej nie usunęli wystarczająco dużo tkanki, i znów położyli go na stole operacyjnym. Drugi zabieg tylko wszystko pogorszył. Nawet po kilku latach od operacji każdy oddech przeszywał głowę Petera potwornym bólem, jakby wprowadzono go z aerozolu ze sprężonym powietrzem. Lekarze powiedzieli Peterowi, że wszystko jest w porządku. Przepisali mu antydepresanty i zasugerowali regularną aktywność fizyczną. Momentami Peter miewał nawet myśli samobójcze[217].

Przebyłem tysiące kilometrów, żeby spotkać się z innymi nieszczęśnikami cierpiącymi na syndrom pustego nosa, aby uzyskać kontekst potrzebny do pełnego zrozumienia tej zagadkowej i okrutnej przypadłości. Dowiedziałem się, że historia Petera nie była odosobnionym przypadkiem: tysiące innych ludzi w krajach na całym świecie borykało się z jeszcze gorszymi objawami. Oni również wiedli niegdyś szczęśliwe, pełne sukcesów życie. Byli to studenci, dyrektorzy korporacji, ale także matki cierpiące na przewlekłe zapalenie zatok, zmęczone przyjmowaniem antybiotyków. Wszystkim zbadano nosy i wszystkich skierowano na operację. Po zabiegu pacjenci ci budzili się, by odkryć, że usunięto im zbyt wiele struktur nosowych, często bez ich zgody. Z każdym oddechem czuli się coraz bardziej niespokojni, mieli wrażenie, jakby coraz bardziej brakowało im tchu, a w wysuszonych drogach oddechowych odczuwali palący ból. Wielu z nich zapewniono, że z czasem dyskomfort zniknie. W rzeczywistości często było znacznie gorzej.

Setki ludzi z syndromem pustego nosa opowiadały tę samą, pokrywającą się historię[218]. Skarżyli się oni na „tonięcie w powietrzu”, bezsenne noce i depresję. Im więcej oddychali, tym bardziej czuli, że brakuje im powietrza. Nie potrafili tego zrozumieć ani ich lekarze, ani ich rodzina i przyjaciele. Przecież szybszy dostęp do większej ilości powietrza może być tylko zaletą, mówili. Lecz teraz wiemy, że prawdą jest często coś przeciwnego.

Od sześciu lat pięć procent pacjentów Nayaka (blisko 200 ludzi z 25 stanów i 7 krajów) stanowią osoby, które przybywają na Stanforda po to, aby dowiedzieć się, czy problem, z jakim się borykają, to właśnie syndrom pustego nosa, jak on na nich wpływa i jakie zabiegi mogłyby im pomóc znów oddychać normalnie. Po przeprowadzeniu rygorystycznego badania przesiewowego Nayak zagląda im do nosów i z powrotem dodaje miękkie tkanki i chrząstkę, której ich pozbawiono.

Według pewnych szacunków nawet 20 procent pacjentów[219], którzy przeszli zabieg usunięcia małżowin dolnych, było narażonych na ryzyko wystąpienia mniej lub bardziej zaawansowanego stadium syndromu pustego nosa, chociaż Nayak uważa, że liczby te są mocno przesadzone. Liczba pacjentów skarżących się na trudności z oddychaniem po mniej poważnych zabiegach jest z pewnością o wiele niższa, ale nawet gdyby stanowili oni zaledwie procent procenta, to syndrom pustego nosa przeraził mnie tak bardzo, że postanowiłem poszukać innych opcji, zanim się kiedykolwiek zdecyduję pójść pod nóż, aby naprawić moje niedrożne drogi oddechowe.

W poszukiwaniu informacji postanowiłem więc pokopać nieco głębiej, nieco niżej, schodząc do jamy ustnej.

• • •

Bezdech senny, chrapanie, astma i ADHD – wszystko to ma związek z jakąś przeszkodą w jamie ustnej[220]. A żadni specjaliści nie spędzają więcej czasu, zaglądając w jamy ustne, niż dentyści. Umówiłem się na rozmowę z kilkoma specjalizującymi się w zabiegach, które mają na celu usunięcie wspomnianych przeszkód. Oto co polecili mi sprawdzić na sobie.

Jeśli podejdziemy do lustra, otworzymy usta i zajrzymy w głąb gardła, zobaczymy mięsisty dzyndzel zwisający z tkanek miękkich niczym nietoperz. To języczek podniebienny. W jamach ustnych najmniej podatnych na wystąpienie niedrożności dróg oddechowych języczek będzie wisiał wysoko, wyraźnie widoczny od góry do dołu. Im niżej języczek wisi nad gardłem, tym większe ryzyko upośledzenia przepływu powietrza[221]. W jamach ustnych, które znajdują się w grupie największego ryzyka, języczek może w ogóle nie być widoczny. W medycynie ocenioną w ten sposób pozycję podniebienia określa się za pomocą stopni skali Friedmana (ang. Friedman tongue position scale, dosłownie: skali pozycji języka Friedmana), którą stosuje się do szybkiej oceny zdolności oddechowej pacjenta[222].

Następny w kolejce do zbadania jest język. Jeśli nachodzi on na zęby trzonowe lub na jego bokach widnieje odbita od zębów „falbanka”, oznacza to, że język jest za duży i jest w stanie zablokować gardło w momencie, gdy położymy się spać[223].

Idąc dalej, dochodzimy do szyi. Im grubsza szyja, tym węższe drogi oddechowe. Obwód szyi wynoszący u mężczyzn ponad 43 centymetry, a u kobiet ponad 40 centymetrów znacznie zwiększa ryzyko wystąpienia niedrożności dróg oddechowych[224]. Im więcej przybieramy na wadze, tym większe ryzyko, że padniemy ofiarą chrapania i bezdechu sennego, choć wskaźnik masy ciała to zaledwie jeden z wielu czynników. Ciężarowcy notorycznie borykają się z bezdechem sennym i przewlekłymi problemami oddechowymi – jednak u nich to nie warstwa tłuszczu zwęża światło dróg oddechowych, lecz rozbudowane mięśnie. Dolegliwość ta nie oszczędza ani chudych jak tyczka biegaczy długodystansowych, ani nawet noworodków.

A to dlatego, że blokada nie ma źródła w szyi, języczku podniebiennym czy języku, lecz w jamie ustnej, przy czym kluczowy jest jej rozmiar. W 90 procentach przypadków niedrożność ma miejsce w okolicach języka, podniebienia miękkiego i tkanek wokół[225]. Im mniejsza jama ustna, tym bardziej język, języczek i inne tkanki mogą blokować przepływ powietrza.

Istnieje wiele sposobów na przywrócenie drożności w drogach oddechowych. Doktor Michael Gelb to znany nowojorski dentysta specjalizujący się w leczeniu chrapania, bezdechu sennego, stanów lękowych i innych problemów związanych z oddychaniem.

– Codziennie ją widzę, taką samą pacjentkę każdego dnia – powiedział, gdy odwiedziłem jego klinikę na Madison Avenue w Nowym Jorku. Wielu jego pacjentów nie pasuje do tradycyjnego schematu: są po trzydziestce, w świetnej formie, w życiu same sukcesy, żadnych narastających problemów zdrowotnych. Ale od kilku lat tym ludziom doskwiera zmęczenie, problemy z jelitami i bóle głowy, a przy gryzieniu bolą ich uszy. Lekarze pierwszego kontaktu stawiają im nieprawidłową diagnozę i przepisują antydepresanty, lecz leki te nie działają. Pacjenci próbują więc szczęścia z maską CPAP, która dzięki ciągłemu nadciśnieniu wytwarzanemu przez podłączoną pompę przepycha powietrze do płuc przez zablokowane drogi oddechowe.

Dla tych, którzy cierpią na umiarkowany lub zaawansowany bezdech senny, CPAP jest prawdziwym wybawieniem. Dzięki urządzeniom tego typu miliony ludzi w końcu mogą się porządnie wyspać. Jednak z tego, co powiedział mi Gelb, wynika, że dla wielu spanie w masce jest dość niewygodne. Poza tym, wielu nie ma medycznie zdiagnozowanego bezdechu sennego – dane z badań snu pokazują, że tym pacjentom oddycha się całkiem dobrze, gdy śpią. Mimo to cały czas się męczą, nieustannie chorują, stają się zapominalscy. Gelb powiedział mi, że u tych ludzi może nie występować bezdech senny, lecz wszyscy cierpią na taki czy inny poważny problem oddechowy.

– Zanim do mnie trafią, to chodzące zombiaki – skwitował.

Gelb i jego koledzy czasem usuwają migdałki podniebienne i gardłowe. Leczenie to jest szczególnie skuteczne w przypadku dzieci[226]: wykazano, że 50 procent dzieciaków z ADHD[227] po operacji usunięcia migdałków nie ma już żadnych objawów choroby. Jednak te efekty mogą być tylko chwilowe. Często kilka lat po zabiegu u dzieci i tak rozwija się niedrożność dróg oddechowych i wszystkie problemy z nią związane[228]. Dzieje się tak, ponieważ ani CPAP, ani usunięcie migdałków, ani żadne inne zabiegi nie oferują satysfakcjonujących, długofalowych rozwiązań, gdyż żadna z tych metod leczenia nie zajmuje się główną przyczyną problemu: jamą ustną, która jest za mała w stosunku do twarzy.

Gelb oferuje więc także terapie mające na celu korektę pozycji głowy i szyi przy zastosowaniu różnego rodzaju ustrojstw, które wypychają szczękę do przodu, z dala od dróg oddechowych. Większość z nich działa. Gelb pokazał mi galerię pacjentów, którzy na skutek leczenia wyglądali jak nowo narodzeni. Jednak ja nie byłem chodzącym zombiakiem – przynajmniej jeszcze nie teraz. Niedrożność w moich drogach oddechowych była znacznie mniej poważna.

W moim przypadku, jak i w przypadku większości populacji, najlepszym lekarstwem, jak ujął to Gelb, jest zapobieganie, w ramach którego należy opanować chaos w naszych drogach oddechowych, aby w późniejszym wieku uniknąć bezdechu sennego, stanów lękowych i wszystkich przewlekłych problemów oddechowych. Czyli innymi słowy, należy rozszerzyć za małą jamę ustną.

• • •

Pierwsze aparaty ortodontyczne nie miały na celu prostowania zębów, lecz rozszerzanie jamy ustnej i otwieranie dróg oddechowych. W połowie XIX wieku mnóstwo dzieci rodziło się z rozszczepem podniebienia i z łukami zębowymi w kształcie litery V. Ich jamy ustne były tak małe, że dzieci miały problem z jedzeniem, mówieniem, a nawet z oddychaniem. Norman Kingsley, dentysta i rzeźbiarz, chciał im pomóc, więc w 1859 roku zbudował przyrząd, który wysuwał szczękę do przodu, tworząc wolną przestrzeń z tyłu jamy ustnej i otwierając w ten sposób gardło[229]. Aparat spisywał się całkiem nieźle. Kilkadziesiąt lat później, w pierwszej połowie XX wieku, własny wynalazek zaprojektował francuski stomatolog, Pierre Robin[230].

Urządzenie, któremu Robin nadał nazwę „monobloc”, składało się z gumowego aparatu retencyjnego wyposażonego w specjalną śrubę wymuszającą na podniebieniu, by rozrastało się na zewnątrz. W przeciągu zaledwie kilku tygodni jamy ustne podopiecznych Robina urosły szersze, a pacjentom oddychało się znacznie łatwiej.

Monobloc zapoczątkował modę na inne przyrządy rozszerzające jamę ustną (ekspandery ortodontyczne), jednak ich cel był odmienny – miały prostować krzywe zęby. Jeśli zęby mają dość miejsca, rosną naturalnie prosto. Ekspandery przywracały jamie ustnej szerokość, jaką prawidłowo powinna mieć, dając zębom większe pole do popisu. W ciągu 20 lat rozszerzanie szczęki stało się standardową praktyką i taką pozostało w Europie przez kolejne dziesięciolecia.

Proces rozszerzania jamy ustnej wymagał jednak specjalistycznej wiedzy oraz nieustannej pielęgnacji i kontroli, rezultaty różniły się więc w zależności od umiejętności dentysty. Nie pomagało też to, że urządzenia te wyglądały żałośnie i noszenie ich było strasznie uciążliwe. U pacjentów z tyłozgryzem – który jest, swoją drogą, najczęściej występującą wadą zgryzu – niewielu dentystów potrafiło wykombinować, jak wysunąć żuchwę do przodu, tak więc zamiast tego zaczęli pracować nad sposobami przesunięcia górnej szczęki do tyłu.

Do lat 40. standardową praktyką wśród dentystów stało się usuwanie zębów, a następnie ciągnięcie pozostałych górnych zębów do tyłu za pomocą wyciągu zewnątrzustnego (headgearu), aparatu stałego lub innych urządzeń ortodontycznych. Mniejszą liczbą zębów łatwiej było manipulować, więc technika ta dawała bardziej wymierne rezultaty. W latach 50. ekstrakcje zębów – dwóch, czterech czy nawet sześciu na raz – i ten rodzaj leczenia ortodontycznego były już w Stanach Zjednoczonych na porządku dziennym[231].

Z tym podejściem wiązał się jednak rażący problem: usunięcie niektórych zębów i przepchnięcie pozostałych do tyłu sprawiało, że już i tak zbyt mała jama ustna stawała się jeszcze mniejsza. Mniejsza jama ustna może i była łatwiejsza w obsłudze dla dentystów, ale zarazem drastycznie ograniczała przestrzeń do oddychania.

Kilka miesięcy lub kilka lat po tym, jak ich jamy ustne zostały ściśnięte przez stały aparat na zęby lub headgear, niektórzy pacjenci skarżyli się na trudności w oddychaniu, takie jak chrapanie, bezdech senny, katar sienny i astma, których nigdy wcześniej nie mieli. Gdy przygryzali jedzenie, słyszeli kliknięcie dochodzące z tylnej części szczęki, ze stawu skroniowo-żuchwowego. Niektórzy pacjenci zaczęli też inaczej wyglądać – ich twarze się wydłużyły, spłaszczyły i utraciły swoje charakterystyczne rysy.

Ci pacjenci – którzy mieli te same problemy oddechowe, problemy z przeżuwaniem, a także pionowy wzrost twarzy – mogli stanowić zaledwie niewielki procent, był on jednak wystarczająco duży, by pod koniec lat 50. przykuć uwagę doktora Johna Mew, byłego pilota dwupłatowca, półprofesjonalnego kierowcy Formuły 1 oraz dentysty i chirurga twarzy z Wielkiej Brytanii[232].

Mew zaczął mierzyć twarze i jamy ustne młodych pacjentów po ekstrakcji i zestawił te dane z danymi pacjentów, u których zastosowano leczenie polegające na rozszerzeniu szczęki[233]. Często porównywał braci i siostry, a nawet bliźnięta jednojajowe[234]. Raz po raz okazywało się, że dzieci, którym usunięto część zębów, a pozostałe pociągnięto do tyłu, cierpiały na nieprawidłowy wzrost twarzy i jamy ustnej. Gdy dzieci rosły, rozrastało się całe ich ciało i głowa, lecz jama ustna na skutek leczenia ciągle zachowywała ten sam rozmiar. To niedopasowanie widoczne było na środku twarzy: oczy opadały, policzki się wydymały, a podbródek cofał. Im więcej zębów usuwano tym pacjentom, im dłużej kazano im nosić aparat i inne urządzenia, tym węższe stawały się ich drogi oddechowe. Mew nazwał ten schemat „niestety częstym następstwem leczenia za pomocą stałych aparatów ortodontycznych”.

Dostrzegł paradoks, że urządzenia, które miały za zadanie korygować stłoczenie zębów spowodowane zbyt małą jamą ustną, sprawiały, iż jama ustna stawała się jeszcze mniejsza, a oddychanie trudniejsze.

Mew nie był w tym osamotniony. Kilku innych dentystów doszło do takich samych wniosków i opublikowało artykuły naukowe na ten temat[235]. Mew przeprowadził własne badania, dokonując setek pomiarów i robiąc setki zdjęć pacjentów przed leczeniem i po nim. Wykonał nawet biochemiczną analizę struktury komórkowej warg. Wszystko to, jak twierdził, stanowiło wyraźny dowód na to, że połączenie ekstrakcji z praktyką cofania zębów hamowało doprzedni wzrost twarzoczaszki i utrudniało oddychanie. Mew pełnił funkcję prezesa oddziału Hrabstw Południowych w Brytyjskim Towarzystwie Stomatologicznym (ang. British Dental Association) i wykorzystał swój wpływ, by wystosować petycję do zarządu, aby przeprowadzono pełne medyczne śledztwo.

W rzeczywistości nikt nie zrobił nic: nikogo to nie obchodziło. Za to Mew przeszedł do historii brytyjskiej stomatologii jako jeden z najbardziej kontrowersyjnych lekarzy – wyśmiewany jako szarlatan, naciągacz i oszust sprzedający „cudowne” leki[236]. Wielokrotnie wnoszono przeciwko niemu sprawę do sądu, by zaprzestał praktyk rozszerzania jamy ustnej, aż w końcu stracił prawo do wykonywania zawodu. Gdy Mew zbliżał się już do dziewięćdziesiątki, wydawało się, że podzieli los Stougha, Price’a i tak wielu innych pulmonautów: umrze w zapomnieniu, pochowany wraz ze swoimi wynikami badań.

Całkiem niedawno wydarzyło się jednak coś niespodziewanego. Setki wiodących ortodontów i dentystów poparły stanowisko Mew, twierdząc, że owszem, tradycyjna ortodoncja negatywnie wpływa na układ oddechowy u połowy ich pacjentów. Najsilniejszego poparcia udzielono w kwietniu 2018 roku, kiedy wydawnictwo Stanford University Press opublikowało 216-stronicową monografię autorstwa sławnego biologa ewolucjonisty Paula R. Ehrlicha i ortodontki doktor Sandry Kahn, w której szczegółowo przedstawiono setki naukowych odniesień potwierdzających wyniki badań Mew[237]. I tak, w krótkim czasie, niepopularne niegdyś teorie Mew weszły do głównego nurtu.

– Za dziesięć lat nikt już nie będzie stosował tradycyjnej ortodoncji – powiedział mi Gelb. – Będziemy przerażeni, spoglądając wstecz na to, co robiliśmy. – Są to słowa, które Mew powtarzał przez minione pół wieku. Rewolucja w ortodoncji doprowadziła w końcu do utworzenia profesjonalnej organizacji, nazwanej Akademią Terapii Miofunkcjonalnej Twarzoczaszki (ang. Academy of Orofacial Myofunctional Therapy).

Stowarzyszenie to, jak się dowiedziałem, jest bardziej skupione na szukaniu rozwiązań problemu, jakim jest jama ustna niedostatecznych rozmiarów, niż obwinianiu tych, którzy się do tego przyczynili. Jego członkowie twierdzą, że istnieje zbyt wiele zmiennych i zbyt wielu winnych. Podobnie jak w przypadku wielu metod, z jakimi się zetknąłem, Mew i inni odkryli, że narzędzia, jakich potrzebowali do wyleczenia niedrożności dróg oddechowych i przywrócenia funkcji w zbyt małej jamie ustnej, zostały stworzone już dawno temu przez wnikliwych naukowców, których badania były uważane niegdyś za standard, lecz potem nagle, z niewiadomych przyczyn, zostały zapomniane.

• • •

Odwiedziłem Johna Mew dwa tygodnie po mojej wyprawie do paryskich kamieniołomów. Wysiadłem na pustej stacji kolejowej w East Sussex i godzinę później zajmowałem miejsce pasażera w minivanie Renault. Za kółkiem siedział Mew, jadąc dwa razy szybciej, niż było to dozwolone, po ocienionej drzewami wiejskiej drodze, która biegła przez ekskluzywne przedmieścia Broad Oak (znajdującego się jakieś 90 minut na wschód od Londynu).

– Cały czas napotykałem niewiarygodny opór – powiedział. Gałęzie zarośli drapały w drzwi od mojej strony, gdy mknęliśmy jednokierunkową uliczką. – Ale nauka jest jasna, fakty są jasne, dowody są wszędzie. Naprawdę w żaden sposób nie mogą tego powstrzymać.

Było niedzielne popołudnie. Mew miał w planach jedynie spotkać się ze mną i napić się herbaty ze swoimi dziećmi, a założył trzyczęściowy garnitur w pepitkę, białą koszulę oraz rypsowy krawat prywatnej szkoły, do której chodził 75 lat temu. Skręciliśmy na żwirowy podjazd, przejechaliśmy przez mały mostek i zaparkowaliśmy w cieniu kamiennej wieżyczki.

Słyszałem, że Mew mieszka w „zamku”, spodziewałem się jednak czegoś zamkopodobnego z pomalowanym betonem i winylowym sidingiem, a tu każdy detal wydawał się uderzająco prawdziwy – od pokrytego mchem dachu po fosę z ciemną wodą. Mew zgasił silnik, chwycił swoją laskę i poprowadził mnie mrocznymi korytarzami do kuchni z szafkami z hebanu i miedzianymi garnkami.

Przez kilka godzin siedzieliśmy obok huczącego paleniska, a Mew opowiadał o tym, jak zbudował ten zamek, wykonując większość prac sam przez ostatnie 10 lat, gdy zbliżał się już do osiemdziesiątki[238]. Usłyszałem też o przeróżnych urządzeniach, których Mew używał do rozszerzania jamy ustnej.

Jego najbardziej znanym wynalazkiem był Biobloc, zmodyfikowana wersja monoblocu Pierre’a Robina. Mew zastosował go u setek swoich własnych pacjentów, a wielu ortodontów używa go po dziś dzień. W 2006 roku w jednym recenzowanym czasopiśmie opublikowano wyniki badania przeprowadzonego na 50 dzieciach, które wykazało, że Biobloc rozszerzył ich drogi oddechowe nawet o 30 procent w ciągu sześciu miesięcy[239].

Przyszedłem tutaj, ponieważ byłem zainteresowany rozszerzeniem swojej własnej zbyt małej jamy ustnej i otworzeniem moich zbyt wąskich dróg oddechowych. Mew powiedział mi jednak, że jego urządzenie sprawdza się najlepiej w przypadku dzieci w wieku od pięciu do dziewięciu lat, których kości i twarz nadal się rozwijają, więc można je z łatwością kształtować. Dla mnie to było kilka żyć temu.

Do rozmowy włączył się syn Johna, Mike, który także jest dentystą. Mike był opalonym, wysokim, chudym mężczyzną o brązowych oczach i przeszywającym spojrzeniu. Miał na sobie modne jeansy i ciasno przylegający sweter. Wyjaśnił, że pierwszym krokiem na drodze do poprawienia drożności dróg oddechowych nie jest ortodoncja, lecz praca nad prawidłową „postawą ustną”, której każdy mógł podjąć się sam, bez dodatkowych kosztów.

Należało po prostu zamknąć usta, zęby ustawić tak, by się lekko dotykały, a język docisnąć do podniebienia. Głowa powinna znajdować się w tej samej linii, co reszta ciała. Nie należy zginać szyi. Zarówno podczas siedzenia, jak i stania, kręgosłup ma mieć kształt litery J, czyli być idealnie prosty, a dopiero na wysokości krzyża naturalnie wyginać się do zewnątrz. Zachowując taką pozycję, powinniśmy powoli wdychać powietrze przez nos do podbrzusza.

Zarówno Mew ojciec, jak i Mew syn uważali, że nasze ciało i drogi oddechowe zostały zaprojektowane tak, by funkcjonować najlepiej właśnie w tej pozycji. Spójrzmy chociażby na dowolną grecką rzeźbę, rysunek Leonarda da Vinci czy jakikolwiek starożytny portret. U wszystkich był wyraźnie widoczny wspomniany kształt litery J. A gdy rozejrzymy się dzisiaj po przestrzeniach publicznych, oczywistym jest, że większość ludzi garbi się, wyciąga na zewnątrz szyję i posiada kręgosłup w kształcie litery S[240].

– Banda wioskowych przygłupów, oto czym się staliśmy! – wykrzyczał Mike, po czym zgarbił się, przyjmując postawę „przygłupa”, wziął kilka szybkich, głośnych oddechów przez otwarte usta i rozejrzał się z tępym wyrazem twarzy. – No kuźwa, to nas zabija![241]

Wielu z nas przyjęło postawę w kształcie S nie z powodu lenistwa, lecz dlatego, że nasz język nie mieści się tak, jak powinien, w naszej zbyt małej jamie ustnej. Nie mając, gdzie się podziać, język opada w głąb gardła i nas delikatnie poddusza. W nocy dławimy się i kaszlemy, starając się naprzemiennie wepchnąć i wypchnąć powietrze przez niedrożne drogi oddechowe. Jest to oczywiście bezdech senny i cierpi na niego jedna czwarta Amerykanów.

W ciągu dnia nieświadomie staramy się otworzyć drogi oddechowe, pochylając ramiona, wyciągając szyję do przodu i odchylając głowę do tyłu.

– Wyobraź sobie kogoś, kto leży nieprzytomny i będzie miał zaraz przeprowadzoną resuscytację krążeniowo-oddechową – powiedział Mike.

Pierwszą czynnością, jaką wykonuje ratownik, jest odchylenie głowy do tyłu, aby otworzyć gardło. Przez cały czas przyjmujemy taką właśnie „resuscytacyjną” postawę.

Nasze ciało nie znosi tej pozycji. Ciężar odchylającej się głowy obciąża mięśnie grzbietu, powodując ból pleców. Wyciągnięcie szyi wywiera dodatkowy nacisk na pień mózgu, wywołując bóle głowy i inne problemy neurologiczne. Z kolei przekrzywiony kąt nachylenia twarzy naciąga w dół skórę wokół oczu, zwęża górną wargę i ciągnie w dół tkanki znajdujące się na kości nosowej. Jako że określenie „wygląd wioskowego przygłupa” nie brzmi zbyt naukowo, Mike nadał tej postawie miano „dystrofii czaszkowej”[242]. Twierdzi, że dotyka ona około 50 procent współczesnej populacji, w tym także Marka Zuckerberga, założyciela Facebooka.

W styczniu 2018 roku Mike wrzucił na YouTube’a filmik, w którym ostrzegał Zuckerberga, że umrze 10 lat przed czasem, jeśli nie poprawi swojej postawy wynikającej z dystrofii czaszkowej. Wiadomość wyświetlono 9000 razy, zanim ją usunięto.

Oprócz pracy nad prawidłową „postawą ustną” Mike zalecał serię ćwiczeń do wykonywania językiem. Twierdził, że ćwiczenia te mogą wyleczyć nas ze wspomnianej „śmiertelnej pozycji” i ułatwić oddychanie. Język to silny mięsień. Jeśli skieruje się jego siłę na zęby, może on wypchnąć je ze swojego ułożenia. Mike był więc przekonany, że jeśli skieruje się tę siłę na sklepienie jamy ustnej, to może ona pomóc wypchnąć podniebienie ku górze i otworzyć drogi oddechowe.

Ćwiczenie to zyskało na popularności i przyjęło się jako nowy trend zdrowotny[243]. Rzesze fanów, jakich Mike ma w mediach społecznościowych, nadały tej praktyce miano „mewingu”****. Po kilku miesiącach „mewersi” twierdzili, że ich jama ustna się rozszerzyła, szczęki wyraźniej zarysowały, symptomy bezdechu sennego złagodniały, a oddychanie stało się łatwiejsze. Film instruktażowy, na którym Mike prezentuje mewing, został wyświetlony milion razy[244].

Trudno opisać mewing bez pokazywania, lecz głównie chodzi o to, aby naprzeć tylną częścią języka na podniebienie z tyłu jamy ustnej, a resztę języka przemieścić do przodu, na wzór fali, aż czubek języka uderzy tuż za przednimi zębami. Spróbowałem kilka razy. Czułem się idiotycznie, jakbym starał się wstrzymać odruch wymiotny. Mike zademonstrował ćwiczenie na sobie. Wyglądał, jakby wstrzymywał odruch wymiotny.

Wtedy właśnie – gdy mewowałem w harmonii z innym dorosłym facetem w zamku własnej roboty, z grudkami pyłu z ludzkich kości między sznurówkami butów – zdałem sobie sprawę, że wyprawa mająca na celu dotarcie do utraconej sztuki oddychania to jedna wielka beznadzieja.

Ale nie przerywałem. Mewowałem dalej, wracając przez łukowate korytarze i wychodząc na bezksiężycową noc. Zastanawiałem się, o ile bardziej cieszyłbym się z tej praktyki, gdybym rozumiał, jak ona działa.

• • •

I tak oto dotarłem do ostatniego przystanku na mojej trasie i znalazłem się w fotelu dentystycznym kilka przecznic na południe od Grand Central Terminal. Nade mną nachylał się dr Theodore Belfor. Miał na sobie koszulę z krótkim rękawem, szare luźne spodnie i stylowe buty z ażurowym zdobieniem. Jego ogolona głowa lśniła w świetle lampy diagnostycznej. Belfor czyścił właśnie w zlewie formę do pobierania odcisku zębów i wyjaśniał, jak to ewolucja człowieka nie opiera się już na zasadzie, że „przetrwają najsilniejsi” – echo słów, które padły z ust Marianny Evans[245]. Opisywał też, że właśnie z tego powodu w mojej jamie ustnej panuje totalny chaos.

Belfor był kolejnym ambitnym dentystą przekonanym o tym, że ludzie utracili umiejętność oddychania. I, podobnie jak Mewowie oraz Gelb, miał ambicję naprawić ten stan rzeczy.

– Proszę się nie ruszać – powiedział z silnym akcentem z Bronxu i wyciągnął swoje duże ręce w stronę moich ust. – Wąski łuk, stłoczenie, cofnięta żuchwa, ma pan to wszystko. Bardzo typowe.

W latach 60., zaraz po tym jak ukończył New York University College of Dentistry, Belfor został wysłany do Wietnamu jako jedyny dentysta i chirurg jamy ustnej dla 4000 żołnierzy w 196. Pułku Lekkiej Piechoty. Nie miał nad sobą żadnego zwierzchnika, mógł więc improwizować, wynajdować i testować nowatorskie rozwiązania dla często fatalnych problemów.

– Serio, dosłownie nauczyłem się, jak składać twarze do kupy – zachichotał.

Gdy wrócił do Nowego Jorku, zaproponowano mu, by popracował nad artystami występującymi na scenie. Piosenkarze, modelki oraz aktorzy potrzebowali prostych zębów, lecz nie mogli pokazać się nigdzie w aparacie ortodontycznym. Kolega po fachu zaprezentował mu stare urządzenie typu monobloc. Po kilku miesiącach stosowania śpiewacy operowi wyciągali wyższe dźwięki, a nałogowi chrapacze po raz pierwszy od lat spali spokojnie. Wszyscy mieli prostsze zęby i potwierdzali, że oddycha im się znacznie lepiej. Niektóre osoby po pięćdziesiątce i sześćdziesiątce zauważyły, że ich kości jamy ustnej oraz twarzy dzięki temu urządzeniu stawały się z czasem coraz szersze i bardziej wydatne.

Rezultaty zaskoczyły Belfora. Uczono go, jak każdego zresztą, że masa ciała (podobnie jak rozmiar płuc) po 30. roku życia tylko się zmniejsza. Kobiety, zwłaszcza po menopauzie, cierpią z powodu znacznie większej utraty masy kostnej niż mężczyźni[246]. Zanim kobieta osiągnie 60 lat, utraci ponad jedną trzecią masy kostnej. Jeśli dożyje osiemdziesiątki, będzie miała tyle tkanki kostnej, ile miała w wieku lat 15. Właściwie zbilansowana dieta oraz aktywność fizyczna mogą pomóc spowolnić postęp zmian, lecz nie są w stanie ich zatrzymać.

Jest to najbardziej widoczne w naszej twarzy[247]. Obwisła skóra, worki pod oczami, zapadnięte oczodoły, ziemiste policzki – wszystko to następuje w czasie, gdy kości zanikają, a ciało opada, nie mając się na czym oprzeć. Kiedy ubytek dotyka kości znajdujących się głębiej w czaszce, tkanki miękkie z tyłu gardła nie mają się czego trzymać, więc również opadają, co może doprowadzić do niedrożności dróg oddechowych[248]. Zjawisko ubytku masy kostnej częściowo wyjaśnia, dlaczego chrapanie i bezdech senny nasilają się wraz z wiekiem.

Przez dziesiątki lat Belfor przeprowadzał eksperymenty, analizował studia przypadków i obserwował, jak u jego pacjentów jamy ustne i twarze młodniały wraz z wiekiem, aż w końcu doszedł do wniosku, że cała konwencjonalna nauka na temat utraty masy kostnej to, cytując, „gówno prawda”.

– Proszę zacisnąć zęby – powiedział.

Wykonałem polecenie i poczułem nacisk w szczęce, który sięgał w głąb mojej czaszki. Tym, co poczułem, była moc żwacza, mięśnia żucia znajdującego się poniżej uszu[249]. W stosunku do swojej wagi to najsilniejszy mięsień w naszym ciele, zdolny wywrzeć do 90 kilogramów nacisku na tylne zęby.

Następnie Belfor polecił mi obmacać sobie głowę, aż wyczuję sieć pęknięć i grzbietów zwanych szwami kostnymi. Szwy rozrastają się przez całe nasze życie. Rozrost ten pozwala czaszce urosnąć i dwukrotnie zwiększyć swój rozmiar w okresie od dzieciństwa do dorosłości. Wewnątrz szwów nasze ciało wytwarza komórki macierzyste – amorficzne, niezróżnicowane struktury, które potrafią zmieniać formę i stać się tkankami lub kośćmi w zależności od potrzeb organizmu. Komórki macierzyste, które wykorzystywane są w całym ciele, służą między innymi jako zaprawa murarska spajająca wspomniane wyżej szwy i która jest odpowiedzialna za przyrost nowej kości w jamie ustnej i twarzy.

W przeciwieństwie do większości kości w naszym ciele, kość tworząca centrum twarzy, zwana kością szczękową, rozwija się na podłożu błoniastym, które jest wysoce elastyczne. Kość szczękowa może ulegać przebudowie, a także zwiększać swoją gęstość aż do 70. roku życia, a prawdopodobnie znacznie dłużej[250].

– Pan, ja, ktokolwiek, wszyscy możemy rozbudować nasze kości w dowolnym wieku – powiedział mi Belfor.

Potrzebujemy jedynie komórek macierzystych. A komórki macierzyste produkujemy i sygnalizujemy im, by dodały więcej tkanki do kości szczękowej, właśnie dzięki angażowaniu żwacza – poprzez wielokrotne zaciskanie zębów trzonowych.

Przeżuwanie. Im więcej gryziemy, tym więcej uwalniamy komórek macierzystych, tym gęstsze i większe stają się nasze kości, tym młodziej wyglądamy i tym lepiej oddychamy[251].

Proces zaczyna się w okresie niemowlęcym. Wysiłek związany z przeżuwaniem i ssaniem podczas karmienia piersią ćwiczy u dziecka mięsień żwacz oraz inne mięśnie twarzy – w rezultacie przybywa komórek macierzystych, kości stają się mocniejsze, a drogi oddechowe szersze. Jeszcze kilkaset lat temu matki karmiły piersią dzieci do drugiego, a nawet czwartego roku życia, a czasem do wieku dojrzewania[252]. Im więcej dzieci ssały i przeżuwały, tym ich twarze i drogi oddechowe były lepiej rozwinięte i tym lepiej im się oddychało w późniejszym życiu. Potwierdziły to dziesiątki badań przeprowadzonych w ciągu ostatnich 20 lat. Wykazały one, że stłoczenie zębów, chrapanie i bezdech senny występowały znacznie rzadziej u dzieci dłużej karmionych piersią niż u tych, które karmione były butelką[253].

– A teraz proszę się oprzeć i odchylić głowę do tyłu – powiedział Belfor, kierując łyżkę wyciskową w stronę moich otwartych ust. Odcisk, który zamierzał właśnie pobrać, miał posłużyć do stworzenia dla mnie Homeoblocku, urządzenia rozszerzającego szczękę, które Belfor opracował w latach 90. Wykonane z różowego akrylu i owinięte lśniącymi metalowymi drucikami w niczym się nie różni od innych aparatów retencyjnych. Z tą różnicą, że Homeoblock nie został zaprojektowany do prostowania zębów. Podobnie jak w przypadku pierwszych czynnościowych aparatów ortodontycznych autorstwa Normana Kingsleya i Pierre’a Robina, jego zadanie polega na rozszerzeniu jamy ustnej i ułatwieniu oddychania. Ponadto, Homeoblock wzmacnia nacisk wywierany podczas gryzienia, dzięki czemu nosiciel aparatu nie musi spędzać trzech czy czterech godzin na obgryzaniu kości i kory, jak mieli to w zwyczaju nasi pradawni przodkowie[254].

Wszyscy pacjenci Belfora – w tym dubler Richarda Gere’a do scen erotycznych, gospodyni domowa w średnim wieku z Phoenix, 79-letni lew salonowy z Nowego Jorku i setki innych – uzyskali rewelacyjne rezultaty. Gdy po raz pierwszy przybyłem do jego gabinetu, Belfor pokazał mi ich skany z tomografii komputerowej wykonane przed założeniem aparatu i po zakończeniu leczenia. Wcześniej gardła pacjentów były niedrożne, a po sześciu miesiącach mieli szersze drogi oddechowe i całą masę nowej tkanki kostnej. To tak, jakby ci pacjenci byli dentystycznymi odpowiednikami Doriana Graya.

– A teraz proszę szerzej otworzyć usta i powiedzieć aaa – polecił Belfor.

• • •

To wszystko już było. Odkrycie związku między przeżuwaniem a budową dróg oddechowych, podobnie jak wiele innych kwestii związanych z oddychaniem, nie było niczym nowym. Przekopując rozprawy naukowe na ten temat z ostatnich 100 lat, dostrzegłem w historii badań oddechowych swego rodzaju sinusoidę: różni naukowcy, różne dziesięciolecia, te same wnioski, ta sama cykliczna zbiorowa amnezja.

James Sim Wallace, znany szkocki lekarz i stomatolog, opublikował kilka książek o szkodliwym wpływie miękkiego jedzenia na jamę ustną i oddychanie. „Zastosowanie miękkiej diety we wczesnym wieku zaburza rozwój włókien mięśniowych w języku”, pisał ponad 100 lat temu, „co skutkuje słabszym językiem, który [nie jest w stanie] wypchnąć uzębienia mlecznego do przestrzennego rozstawienia w zgodzie z w pełni rozwiniętymi łukami, co następnie doprowadzi do poważniejszego stłoczenia zębów stałych”[255].

Współcześni Wallace’owi naukowcy zaczęli mierzyć jamy ustne pacjentów i porównywać je z czaszkami pochodzącymi sprzed rewolucji przemysłowej. U starożytnych czaszek podniebienie mierzyło średnio 6 centymetrów. Do drugiej połowy XIX wieku jamy ustne skurczyły się już do 5,5 centymetra[256]. Nikt nie kwestionował tych obserwacji. „To, że ludzka szczęka stopniowo staje się coraz mniejsza, jest powszechnie uznawanym faktem”, zauważył Wallace[257]. Niemniej jednak badania te były ignorowane przez następne 100 lat.

W 1974 roku pałeczkę przejął 26-letni antropolog o kudłatej czuprynie, z Narodowego Muzeum Historii Naturalnej. Nazywał się Robert Corruccini. Sam bądź we współautorstwie napisał 250 artykułów naukowych i kilkanaście książek na powyższy temat. W trakcie swoich podróży po świecie Corruccini zbadał tysiące jam ustnych i diet, od Indian Ameryki Północnej z plemienia Pima po mieszkających w miastach chińskich imigrantów, od wiejskiej ludności Kentucky po Aborygenów z Australii. Przeprowadził nawet badania na zwierzętach, karmiąc jedną grupę świń twardym granulatem, a drugiej podając identyczną karmę, lecz rozmoczoną w wodzie[258]. To samo jedzenie, te same witaminy, jedynie inna tekstura.

Ludzie, świnie, bez różnicy. Za każdym razem, gdy organizm przestawiał się z twardszych pokarmów na miększe, twarz się zwężała, zęby ulegały stłoczeniu, a żuchwa wysuwała się z prawidłowego ustawienia. W następstwie tego pojawiały się często problemy oddechowe.

W obrębie pierwszego pokolenia, które przestawiło się na miękkie i przetworzone jedzenie, wadę zgryzu miało 50 procent współczesnej populacji, w drugim pokoleniu 70 procent, a w trzecim 85 procent[259].

A w czwartym? Cóż, rozejrzyjmy się. To my teraz. Jakieś 90 procent z nas cierpi na taką bądź inną wadę zgryzu.

Corruccini prezentował swoje przełomowe dane na konferencjach dentystycznych w całych Stanach, nazywając krzywe zęby chorobą cywilizacyjną. Z początku wzbudził duże zainteresowanie.

– Naprawdę uprzejmie przyjęto wyniki moich badań – powiedział. – Ale tak naprawdę nic się nie zmieniło.

Dzisiaj na oficjalnej stronie amerykańskich Narodowych Instytutów Zdrowia możemy przeczytać, że stłoczenie zębów i inne deformacje dróg oddechowych mają „najczęściej podłoże genetyczne”. Wśród innych przyczyn podaje się ssanie kciuka, urazy oraz „guzy jamy ustnej i szczęki”.

Żadnej wzmianki o przeżuwaniu: w ogóle żadnej wzmianki o jedzeniu.

• • •

W ciągu 20 lat Belfor zgromadził własną bibliotekę danych, a wśród nich studia przypadku, tabele, diagramy i wykresy prezentujące, jak kości jego pacjentów się rozrosły, a drogi oddechowe otworzyły. Belfora również powszechnie ignorowano, a często nawet ośmieszano. Po jednym wykładzie, który wygłosił w swojej Alma Mater, kilku kolegów zarzuciło mu, że sfałszował dane, a zdjęcia rentgenowskie obrobił w Photoshopie. Nieustannie udzielano mu reprymendy, że „po trzydziestym roku życia nie da się rozbudować kości”.

Belfor i Corruccini nadal czekają na moment, którego Mew już doświadczył – na moment, w którym środowisko medyczne zmieni nastawienie. Tymczasem nastawienie zmieniłem ja.

Z dokładnością do tygodnia, rok po tym, jak zacząłem nosić aparat Belfora, odwiedziłem prywatną klinikę radiologiczną w centrum San Francisco i ponownie prześwietliłem sobie drogi oddechowe, zatoki oraz jamę ustną. Belfor wysłał zdjęcia do Analyze-Direct przy Mayo Clinic, aby zanalizowali, co się w międzyczasie wydarzyło w mojej twarzy i drogach oddechowych.

Wyniki były zdumiewające. W policzkach i w prawym oczodole przyrosło mi 1658 milimetrów sześciennych nowej tkanki kostnej, jest to objętość odpowiadająca wielkości pięciu jednocentówek. Na całej długości nosa dodałem sobie 118 milimetrów sześciennych, a w górnej szczęce 178. Moja żuchwa była teraz lepiej ustawiona i wyrównana. Drogi oddechowe się rozszerzyły, a znajdujące się w nich tkanki ujędrniły. Złogi ropy i ziarniny, które nagromadziły mi się wcześniej w zatokach szczękowych, prawdopodobnie na skutek łagodnej przewlekłej niedrożności, teraz całkowicie zniknęły.

Jasne, minęły tygodnie, zanim przyzwyczaiłem się do tego, że w nocy mam w ustach kawałek plastiku. Gromadził mi się nadmiar śliny, ściskało mnie w gardle, bolały mnie zęby. Ale jak to bywa w życiu, do większości niedogodności można się z czasem przyzwyczaić.

Gdy piszę te słowa, z powodu przeżuwania i rozszerzenia podniebienia, oddycha mi się znacznie łatwiej i swobodniej niż kiedykolwiek wcześniej. Poza 10 dniami, w trakcie których celowo zatkałem sobie nos w ramach stanfordzkiego eksperymentu, zapchany nos doskwierał mi w tym roku tylko raz, kiedy leżałem w łóżku z przeziębieniem. Mimo średniego wieku oraz koślawej jamy ustnej i twarzy, udało mi się naprawdę zrobić postępy*****.

– Natura dąży do homeostazy i równowagi – powiedział mi Belfor przez telefon. Odkąd się pierwszy raz spotkaliśmy, odbyliśmy kilkadziesiąt rozmów telefonicznych. – Ty utraciłeś równowagę. Spójrz na zdjęcia. Natura naprawiła cię, dodając ci do twarzy ogromną ilość tkanki kostnej, jak widać na załączonym obrazku.

Oto czego dowiedziałem się pod koniec tej długiej i bardzo dziwnej wędrówki po przyczynach niedrożności dróg oddechowych i sposobach jej leczenia. Los naszego nosa i jamy ustnej nie jest przesądzony ani w momencie narodzin, ani w dzieciństwie, ani nawet w wieku dorosłym. Znaczną część uszkodzeń, jakie dokonały się w przeciągu ostatnich kilkuset lat, możemy odwrócić za pomocą siły woli. Wystarczy prawidłowa postawa, przeżuwanie twardych rzeczy, być może odrobina mewingu – i nic poza tym.

A skoro pozbyliśmy się już niedrożności, możemy w końcu wrócić do oddychania.

* Ossuarium – naczynie lub pomieszczenie służące do przechowywania szczątków zmarłego (przyp. tłum.).

** Rive gauche (dosł. „lewy brzeg”) – obszar Paryża położony na południe od Sekwany, lewobrzeżna część miasta (przyp. tłum.).

*** National Dental Association (Narodowe Towarzystwo Stomatologiczne) – stowarzyszenie z siedzibą w Waszyngtonie D.C. zrzeszające dentystów przynależących do mniejszości narodowych, prowadzące działalność w USA, Kanadzie i krajach Ameryki Środkowej (przyp. tłum.).

**** Mewing – czytamy: mjułing (przyp. tłum.).

***** Aby pobudzić wzrost kości oraz rozszerzyć drogi oddechowe dzięki przeżuwaniu, nie trzeba używać Homeoblocku ani żadnego innego aparatu. Twarde, naturalne pokarmy oraz guma do żucia prawdopodobnie działają równie skutecznie. Marianna Evans zalecała swoim pacjentom żucie gumy przez kilka godzin dziennie. Ja również posłuchałem jej rady i w niektóre dni męczyłem się z okropnie twardą turecką gumą zwaną Falim, która występowała w takich smakach jak wodorowęglan sodu czy trawa miętowa. Guma smakowała parszywie, ale dawała wycisk żwaczom i przynosiła świetne rezultaty.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

CZĘŚĆ TRZECIA

ODDYCHANIE +

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 8

WIĘCEJ, PRZY OKAZJI

Rano po naszej radosnej „ostatniej wieczerzy” Olsson i ja wskakujemy znów do mojego samochodu i jedziemy na Uniwersytet Stanforda, na finałową inspekcję u doktora Nayaka. Znów nas prześwietlają, dźgają, kłują i zasypują pytaniami. Te same badania przeprowadzono 10 dni temu i jeszcze 10 dni wcześniej. Zestawienie danych z obydwu faz eksperymentu będzie dostępne pod koniec miesiąca. Jesteśmy wolni, możemy oddychać, możemy iść.

Dla Olssona oznacza to powrót do Szwecji. Dla mnie – dalszy ciąg badań i wyprawę na najdalsze krańce oddechowego świata.

• • •

Techniki, którymi będę zajmował się od tej pory, nie będą przystawały do stylu „wolniej i spokojniej”. Nie są one już dostępne dla wszystkich i wszędzie. Nie da się ich stosować, przewracając strony niniejszej książki. Opanowanie niektórych z nich wymaga dużo czasu, a także współpracy z inną osobą, sporo z nich wiąże się ze znacznym dyskomfortem.

Medycyna płuc dysponuje wieloma odstraszającymi nazwami schorzeń, jakie mogą wystąpić w naszym ciele i umyśle w następstwie stosowania tych ekstremalnych technik: kwasica oddechowa, zasadowica, hipokapnia, przeciążenie współczulnego układu nerwowego, skrajny przypadek bezdechu. W normalnych okolicznościach wszystkie te zaburzenia i stany chorobowe uważa się za szkodliwe dla organizmu i wymagające leczenia.

Jednak jeśli stosujemy te techniki z własnej woli, świadomie wprowadzając nasze ciało w taki stan na kilka minut lub kilka godzin dziennie, to zupełnie coś innego. W niektórych przypadkach możemy w ten sposób radykalnie odmienić swoje życie.

Te potężne techniki nazwałem zbiorowo Oddychaniem+, dlatego że bazują one na fundamentach praktyk, które opisałem wcześniej, a także dlatego, że wiele z nich wymaga dodatkowej koncentracji i oferuje dodatkowe korzyści. Niektóre polegają na tym, aby naprawdę bardzo szybko oddychać przez bardzo długi czas, inne wymagają, by przez jeszcze dłuższy czas oddychać bardzo powoli. A w niektórych przez kilka minut wcale nie powinno się oddychać. Te metody również istnieją od kilku tysięcy lat – znikały, a następnie pojawiały się ponownie w innym czasie, w innej kulturze, pod inną nazwą.

W najlepszym razie Oddychanie+ może zaoferować wgląd w sekrety najbardziej podstawowej funkcji biologicznej naszego organizmu. W najgorszym – może spowodować obfite poty, nudności i wyczerpanie. Jak się dowiedziałem, wszystko to jest częścią procesu. To oddechowe wyzwanie, któremu należy sprostać, by przejść na drugą stronę.

• • •

Jakkolwiek nieprawdopodobnie to brzmi, pierwsza technika Oddychania+, którą zbadam, pojawiła się w świecie zachodnim, na polach bitew wojny secesyjnej.

Był rok 1862 i Jacob Mendez Da Costa właśnie przyjechał do szpitala Turner’s Lane w Filadelfii. Armia Unii poniosła upokarzającą porażkę w bitwie pod Fredericksburgiem w Wirginii, gdzie zginęło 1200 żołnierzy[260] Unii, a ponad 9000 zostało rannych. Na korytarzach stały rzędy łóżek polowych, na których leżeli posiniaczeni i krwawiący żołnierze bez rąk, nóg, uszu lub palców.

W rozsypce byli nawet ci, którzy nie brali udziału w działaniach militarnych. Całymi stadami wpadali do szpitala, skarżąc się na stany lękowe, paranoję, bóle i zawroty głowy, rozwolnienie oraz przeszywający ból w klatce piersiowej. Wszyscy bardzo dużo wzdychali. Gdy starali się oddychać, raz po raz zaczerpywali powietrza, ale cały czas mieli wrażenie, że nie potrafią złapać tchu. Ci ludzie nie mieli żadnych obrażeń fizycznych, tygodniami lub miesiącami przygotowywali się do walki, lecz nigdy nie wzięli udziału w żadnej bitwie. Nic im się nie stało. A jednak wszyscy wlekli się chwiejnym krokiem, na skraju omdlenia, wzdłuż bielonych ścian szpitala, przy rzędach krzyczących i cierpiących rannych po amputacji kończyn, usiłując dostać się na leczenie do Da Costy.

Da Costa był ponurym, łysiejącym mężczyzną z bokobrodami i zmęczonymi, portugalskimi oczami. Urodził się na wyspie Saint Thomas i przez lata studiował medycynę u wiodących chirurgów w Europie. Stał się znanym ekspertem w dziedzinie chorób serca i wyleczył wielu ludzi z licznych dolegliwości. Ale z czymś takim jak przypadek żołnierzy z Turner’s Lane nigdy wcześniej się nie spotkał.

Da Costa podnosił każdemu koszulę i rozpoczynał badanie od przyłożenia stetoskopu do klatki piersiowej. Serca żołnierzy waliły szaleńczo, uderzając nawet 200 razy na minutę, mimo że mężczyźni siedzieli nieruchomo. Niektórzy oddychali 30 i więcej razy na minutę, z częstotliwością dwukrotnie większą niż normalna[261].

Jednym z typowych pacjentów był William C., 21-letni farmer, który po rozlokowaniu oddziałów nabawił się ostrej biegunki, a jego dłonie nabrały niebieskawego odcienia. Mężczyzna skarżył się też na duszności. Henry H. miał identyczne objawy. Podobnie jak William C. był wychudzony, garbił się i miał wąską klatkę piersiową. On także zaciągnął się do wojska, ciesząc się dobrym zdrowiem, a potem nagle, bez wyraźnej przyczyny, stracił kontrolę nad własnym ciałem.

„Ten człowiek nie wyglądał na chorego”, pisał Da Costa. Ale tętno miał „nieregularne, niektóre uderzenia następowały po sobie w krótkich odstępach czasu”.

Przez następne kilka lat do Da Costy zgłosiły się setki żołnierzy – u wszystkich te same dolegliwości, u wszystkich ta sama historia. Da Costa opisał zjawisko jako syndrom drażliwego serca (ang. Irritable Heart Syndrome). Później przyjęto termin zespół Da Costy.

Ten zespół chorobowy był zagadkowy pod jeszcze innym względem: symptomy pojawiały się, a potem nagle znikały. Wystarczyło kilka dni, tygodni lub miesięcy odpoczynku i odprężenia, aby tętno się uspokoiło, a problemy trawienne zniknęły. Stan mężczyzn wracał do normy i znów oddychali normalnie. Większość wysyłano z powrotem na front. Niewielu, u których symptomy nie ustąpiły, przenoszono do rezerwy lub odsyłano do domu, gdzie borykali się z chorobą do końca życia.

Da Costa zebrał mnóstwo danych na temat tych żołnierzy i w 1871 roku opublikował formalne badanie kliniczne, które stało się kamieniem milowym w historii chorób układu krążenia.

Jednak syndrom drażliwego serca nie dotyczył wyłącznie żołnierzy wojny secesyjnej. Te same symptomy[262] pojawiły się pół wieku później u 20 procent żołnierzy, którzy brali udział w walkach I wojny światowej, u miliona żołnierzy podczas II wojny światowej oraz u setek tysięcy żołnierzy na wojnach w Wietnamie, Iraku i Afganistanie[263]. Lekarze wymyślali coraz to nowsze nazwy tych zaburzeń, wierząc, że odkryli nową jednostkę chorobową. Mówili żołnierzom, że cierpią na nerwicę frontową, serce żołnierskie, syndrom powietnamski lub zespół stresu pourazowego. Uważali, że dolegliwości te są natury psychologicznej, że wynikają z jakiegoś zaburzenia pracy mózgu, do którego doszło w trakcie walki. Żołnierze często obwiniali szczepionki oraz fakt, że byli narażeni na działanie chemikaliów, ale nikt tak naprawdę niczego nie był pewien.

Da Costa miał jednak własne zdanie na ten temat. W szpitalu Turner’s Lane podejrzewał, że ma do czynienia, jak sam to ujął, z „zaburzeniem aktywności współczulnego układu nerwowego”.

Dokładnie tego samego zaburzenia doświadczam w tym momencie.

• • •

Jest późny ranek. Leżę na macie do jogi na wysuszonym trawniku w przydrożnym parku miejskim u podnóża gór Sierra Nevada. Na prawo ode mnie, przy stole piknikowym, ekipa ratowników medycznych je właśnie lunch, a na lewo jakiś stary facet siedzi na ławce i popija piwo z wielkiej puszki ukrytej w papierowej torebce. Nade mną jesienne słońce świeci tak jasno, że razi mnie nawet przez przymknięte powieki. Robię unoszący moją klatkę piersiową olbrzymi wdech do podbrzusza i wypuszczam powietrze. Czynię tak od kilku minut i już czuję, jak pot perli mi się na czole i twarzy. Zostało mi jeszcze pół godziny.

– Jeszcze dwadzieścia! – krzyczy stojący nade mną trener. Ledwo go słyszę przez łoskot ciężarówek przetaczających się po autostradzie za nami. Mężczyzna nazywa się Chuck McGee III i jest potężnym typem z blond włosami obciętymi „na garnek”. Ma tęczowe lustrzane okulary przeciwsłoneczne i szorty typu cargo, dyndające zaledwie kilka centymetrów nad białymi skarpetkami i brudnymi od ziemi trampkami. Wynająłem go na jeden dzień, aby za pomocą hiperwentylacji pomógł mi wymusić na moim współczulnym układzie nerwowym pracę na najwyższych możliwych obrotach.

Póki co, sesja działa. Serce wali mi tak, jakby ktoś wpuścił do mojej klatki piersiowej jakiegoś gryzonia. Obficie się pocę, ogarnia mnie niepokój graniczący z paranoją i uczucie klaustrofobii.

To musi być właśnie przeciążenie układu współczulnego. Tak właśnie objawia się syndrom drażliwego serca.

Tak się składa, że oddychanie to coś więcej niż tylko reakcja biochemiczna czy fizyczna czynność, to coś więcej niż po prostu przemieszczanie przepony w dół i zasysanie powietrza, by nakarmić głodne komórki i usunąć produkty przemiany materii. Dziesiątki miliardów cząsteczek, które wprowadzamy do ciała z każdym oddechem, pełnią jeszcze inną, o wiele subtelniejszą, ale równie ważną rolę. Wywierają wpływ na niemal wszystkie narządy wewnętrzne poprzez informowanie ich, kiedy się włączyć, a kiedy wyłączyć. Wpływają na tętno, trawienie, nastrój oraz nastawienie. Decydują o tym, kiedy czujemy pobudzenie, a kiedy mdłości. Oddychanie to przycisk zasilania doprowadzający energię do rozległej sieci, jaką jest autonomiczny układ nerwowy.

System ten dzieli się na dwa podukłady, które działają przeciwstawnie do siebie. Każdy z nich jest niezwykle istotny dla naszego samopoczucia.

Pierwszy układ, zwany przywspółczulnym układem nerwowym, odpowiada za odprężenie i regenerację. Przyjemna błogość, jaką odczuwamy podczas długiego masażu, lub senność, jaka nas dopada po obfitym posiłku, to właśnie zasługa przywspółczulnego układu nerwowego, który wysyła sygnał do żołądka, aby ten rozpoczął trawienie, oraz do mózgu, by ten uwolnił do krwiobiegu hormony dobrego samopoczucia, takie jak serotonina i oksytocyna. Stymulacja przywspółczulna aktywuje też napływ wilgoci do oczu i odpowiada za łzy wzruszenia na ślubach. Przed posiłkami pobudza produkcję śliny, rozluźnia jelita w celu pozbycia się odpadów, a także pobudza genitalia przed seksem. Z tych powodów układ ten często nazywany jest po angielsku systemem feed and breed, czyli układem „jedzenia i rozmnażania się”.

Płuca pokryte są nerwami rozciągającymi się po obu stronach autonomicznego układu nerwowego, przy czym wiele nerwów łączących się z układem przywspółczulnym znajduje się w płatach dolnych – to między innymi dlatego długie i powolne oddechy są takie relaksujące[264]. Kiedy cząsteczki wprowadzone wraz z oddechem schodzą niżej, aktywują nerwy przywspółczulne, które wysyłają więcej wiadomości do narządów, każąc im odpoczywać i trawić. Gdy podczas wydechu powietrze wędruje w górę przez płuca, cząsteczki wywołują jeszcze silniejszą reakcję ze strony układu przywspółczulnego. Im głębiej i im spokojniej wdychamy i im dłużej wydychamy, tym wolniej bije nasze serce i tym spokojniejsi się stajemy. Ludzie wyewoluowali w taki sposób, aby przez większość czasu na jawie – oraz przez cały czas w trakcie snu – pozostawać w tym właśnie stanie regeneracji i relaksu. Relaks pomógł uczynić nas ludźmi.

Druga połowa autonomicznego układu nerwowego, układ współczulny, pełni odwrotną rolę[265]. Wysyła pobudzające sygnały do wszystkich narządów, rozkazując im przygotować się do działania. Sieć nerwów tego systemu oplata górną część płuc. Gdy bierzemy krótkie, szybkie oddechy, cząsteczki powietrza aktywują nerwy współczulne. Można to porównać do telefonów na 112. Im bardziej urywa się linia, tym poważniejszy musi być stan zagrożenia.

Negatywna energia, którą czujesz wtedy, gdy ktoś zajedzie ci drogę podczas jazdy autem lub gdy zostaniesz niesprawiedliwie potraktowany w pracy, to właśnie efekt aktywacji układu współczulnego. W tych stanach ciało przekierowuje przepływ krwi z mniej istotnych organów[266], takich jak żołądek i pęcherz moczowy, do mięśni i mózgu. Tętno wzrasta, podnosi się poziom adrenaliny, następuje zwężenie naczyń krwionośnych, źrenice się rozszerzają[267], dłonie pocą, a zmysły wyostrzają. Układ współczulny łagodzi ból i zapobiega wykrwawieniu w przypadku zranienia. Przygotowuje nas do dużego wysiłku, dzięki czemu możemy walczyć bardziej zażarcie i biec szybciej w obliczu niebezpieczeństwa.

Jednak nasze ciała zbudowane są w taki sposób, że w stanie podwyższonej aktywności układu współczulnego[268] mogą przebywać tylko okazjonalnie, krótkimi zrywami. Mimo że system ten aktywuje się w sekundę, to wyłączenie go i powrót do stanu odprężenia i regeneracji może zająć godzinę lub nawet dłużej[269]. To właśnie sprawia, że tuż po wypadku mamy problemy z trawieniem oraz że w przypływie złości mężczyznom trudno osiągnąć erekcję, a kobietom przeżyć orgazm*.

Dlatego dobrowolne wprowadzanie się w długotrwały stan skrajnego obciążenia układu współczulnego, i to każdego dnia, może wydawać się dziwne i sprzeczne z logiką. Po co fundować sobie zawroty głowy, stany lękowe i zwiotczenie? A jednak przez stulecia starożytni opracowywali i stosowali techniki oddechowe, które polegały dokładnie na tym.

• • •

Stresogenna technika oddechowa, która zaprowadziła mnie do tego przydrożnego parku miejskiego, nosi nazwę Jogi Wewnętrznego Żaru i od tysiąca lat praktykowana jest przez tybetańskich buddystów oraz ich uczniów. Jej historia zaczęła się około X wieku naszej ery, kiedy to 28-letni Hindus o imieniu Naropa[270] znudził się domowym życiem. Rozwiódł się z żoną, spakował torbę i powędrował na północny wschód. Wkrótce dotarł do miejsca, gdzie zewsząd otaczały go kamienne wieże, pawilony, świątynie i niebieskie lotosy. Tym cudownym miejscem był buddyjski uniwersytet w Nalandze. Tysiące uczonych z całego Wschodu ściągały tutaj, by studiować astronomię, astrologię i medycynę holistyczną. Niektórzy szukali oświecenia.

Naropa był wybitnym uczniem. Opanował nauki zapisane w sutrach, a także sekretne techniki tantryczne, które mistrzowie przekazywali sobie przez tysiące lat. Wyruszył w Himalaje, aby to, czego się nauczył, zastosować w praktyce, i zamieszkał w jaskini na brzegu rzeki Bagmati na terenach dzisiejszej stolicy Nepalu, Katmandu. W grocie było zimno, więc Naropa wykorzystał potęgę swojego oddechu, aby uchronić się przed zamarznięciem. Praktyka ta stała się znana jako tummo, co po tybetańsku oznacza „wewnętrzny ogień”.

Tummo było jednak niebezpieczne. Stosowane nieprawidłowo mogło wywołać intensywne fale energii, które mogły spowodować poważne obrażenia psychiczne. Z tego powodu technika ta była zarezerwowana wyłącznie dla zaawansowanych mnichów i przez tysiąc lat była pilnie strzeżonym sekretem w tybetańskich klasztorach.

Przeskoczmy teraz do lat 20. XX wieku, kiedy to pewna Belgijka francuskiego pochodzenia, anarchistka i była śpiewaczka operowa, wspinała się na dach świata z sadzą na twarzy, futrem jaka wplecionym we włosy i czerwonym pasem owiniętym wokół głowy. Nazywała się Alexandra David-Néel i w wieku czterdziestu paru lat samotnie podróżowała przez Indie – w tamtych czasach nietypowe przedsięwzięcie jak na kobietę z Zachodu.

David-Néel poświęciła większość swojego życia badaniu różnych filozofii i religii. Jako nastolatka zadawała się z mistykami, głodziła się, biczowała i próbowała diet przestrzeganych przez świętych ascetów. Pociągało ją wolnomularstwo, feminizm i wolna miłość. Ale najbardziej fascynował ją buddyzm. Nauczyła się sanskrytu, a następnie wyruszyła w duchową pielgrzymkę po Indiach i Tybecie, która trwała 14 lat. Na swojej drodze, wysoko w górach, natrafiła na jaskinię, podobnie jak Naropa. To tam święty człowiek z Tybetu przekazał jej instrukcje dotyczące rozgrzewającej mocy tummo.

Według David-Néel[271] tummo to nic innego, jak technika opracowana przez tybetańskich pustelników, która umożliwia życie w wysokich górach bez narażania zdrowia. Tummo nie ma nic wspólnego z religią, może być więc użyte do zwykłych celów bez profanacji świętości. David-Néel wielokrotnie stosowała tę technikę, aby zachować radość, zdrowie oraz ciepłotę ciała podczas wypraw, w trakcie których 19 godzin dziennie wędrowała na mrozie, bez jedzenia i wody, na wysokości powyżej 5400 metrów nad poziomem morza.

– Jeszcze dwa, postaraj się – mówi McGee. Nie widzę go, nadal mam zmrużone oczy, ale słyszę jego doping i szybki oddech tuż obok mnie. Biorę kolejny potężny wdech, zawijam powietrze do klatki piersiowej i robię wydech – oddech wzbiera i odpływa niczym fala. Robię tak już od jakichś pięciu minut. Mrowi mnie w dłoniach i czuję, jak jelita powoli się rozluźniają. Z ust wyrywa mi się niekontrolowany jęk.

– Tak! – krzyczy radośnie McGee. – Ekspresja jest przeciwieństwem depresji! Dajesz!

Jęczę nieco głośniej, poruszam całym ciałem i oddycham jeszcze mocniej. Nagle z zażenowaniem przypominam sobie, że obok siedzą ratownicy medyczni i pijak z czerwoną twarzą, którym bez wątpienia zapewniamy teraz niezłe show: dwa miastowe chłopaki w średnim wieku, które hiperwentylują się na fioletowych matach do jogi (bez BPA!), sapiąc przy tym jak para zboczeńców.

Zanim zaczęliśmy, McGee wyjaśnił mi, że ta autoekspresja, czyli uzewnętrznienie swoich odczuć, jest istotną częścią tummo. Przypomina mi o tym, że stan napięcia, który sobie funduję, różni się od stresu, który odczuwam, powiedzmy, gdy biegnę spóźniony na ważne spotkanie. To świadomy stres.

– To jest coś, co sam sobie robisz, a nie coś, co ci się przytrafia! – wykrzykuje McGee.

Stres, jakiego doświadczali żołnierze Da Costy, był nieświadomy. Tamci mężczyźni dorastali na wsi, z dala od zgiełku i tłumów miasta. Im więcej rzezi widzieli, tym bardziej narastały w nich nieświadome reakcje układu współczulnego, bez możliwości odreagowania. W końcu układ nerwowy ulegał takiemu przeciążeniu, że następowało krótkie spięcie i system przestawał funkcjonować.

Ja nie chcę wywołać u siebie krótkiego spięcia. Chcę jedynie lepiej przystosować swój organizm, tak aby pozostał elastyczny wobec pełnego stresów współczesnego stylu życia.

– Nie przerywaj – wrzeszczy McGee. – Wyrzuć z siebie to wszystko!

Oddychanie w stylu tummo stosują profesjonalni surferzy, zawodnicy MMA[272], żeby skupić się przed walkami, a także żołnierze amerykańskich sił specjalnych Navy SEALs przed tajnymi operacjami. Metoda ta jest również szczególnie przydatna dla osób w średnim wieku, które cierpią na napięcie nerwowe mniejszego stopnia, przeróżne bóle, a także spowolnienie metabolizmu. Dla nich – dla mnie – tummo może stanowić leczenie prewencyjne, będące sposobem na sprowadzenie wykolejonego układu nerwowego na właściwe tory i utrzymanie go na kursie.

Prostsze i mniej intensywne metody polegające na oddychaniu mniej, wolniej i przez nos oraz na przedłużaniu wydechów również mogą złagodzić stres, przywrócić równowagę i odmienić życie. Widziałem dziesiątki ludzi, które przeszły dzięki nim przemianę. Techniki te jednak wymagają trochę czasu, zwłaszcza w przypadku przewlekłych stanów chorobowych.

Czasem wystarczy delikatnie popchnąć ciało we właściwym kierunku, aby wróciło do normy, czasem jednak trzeba nim gwałtownie potrząsnąć. I to właśnie robi tummo.

• • •

Wspomniane potrząśnięcie nieustannie fascynuje tych nielicznych naukowców, którzy zwracają szczególną uwagę na tego typu zjawiska. Jak to się dokładnie dzieje, pytają, że dzięki świadomemu ekstremalnemu oddychaniu możemy zhakować autonomiczny układ nerwowy?

Doktor Stephen Porges, naukowiec i profesor psychiatrii z Uniwersytetu Północnej Karoliny, od 30 lat bada układ nerwowy i jego reakcje na stres. Interesuje go przede wszystkim nerw błędny[273] – rozgałęziona sieć włókien nerwowych, która zaopatruje wszystkie główne narządy wewnętrzne. Nerw błędny to dźwignia, która włącza i wyłącza organy w odpowiedzi na napięcie psychiczne.

Gdy odczuwalny poziom stresu jest bardzo wysoki, nerw błędny spowalnia pracę serca, krążenie i funkcje narządów. Tak właśnie setki milionów lat temu nasi gadzi i ssaczy przodkowie opanowali umiejętność tanatozy, czyli „udawania trupa”, żeby oszczędzić energię i zapobiec atakowi w momencie zagrożenia ze strony drapieżnika. Gady nadal korzystają z tej umiejętności, podobnie jak wiele współczesnych ssaków. (Wyobraźmy sobie na przykład zwiotczałe ciało myszy w paszczy kota domowego).

Ludzie również potrafią „udawać trupa”, ponieważ w prymitywnej części pnia mózgu posiadamy takie same mechanizmy. Z tą różnicą, że my powyższą taktykę nazywamy omdleniem[274]. Nasza skłonność do omdleń kontrolowana jest przez system nerwu błędnego, który określa, jak wrażliwi jesteśmy na postrzegane niebezpieczeństwo. Niektórzy ludzie są tak niespokojni i nadwrażliwi, że nerw błędny powoduje u nich omdlenie przy najdrobniejszych rzeczach, takich jak widok krwi, pająka lub usłyszenie złych wiadomości.

Większość z nas nie jest aż tak wrażliwa. W dzisiejszym świecie rzadko doświadczamy obezwładniającego, pełnoobjawowego stresu, wynikającego z sytuacji zagrożenia życia, ale też nigdy w pełni nie odpoczywamy. Przez pół dnia chce nam się spać, przez pół nocy nie potrafimy zasnąć i tak miotamy się w szarej strefie połowicznego niepokoju. A kiedy tak się dzieje, nasz nerw błędny również stymulowany jest tylko połowicznie.

Nasze narządy nie są wtedy w stanie się wyłączyć i przejść w stan spoczynku, lecz zamiast tego są połowicznie utrzymywane w stanie zawieszenia: przepływ krwi zwalnia, a połączenie między mózgiem a narządami często się zrywa jak niestabilne połączenie telefoniczne. Nasze ciało może funkcjonować w takim stanie przez jakiś czas, może utrzymać nas przy życiu, ale na pewno nie utrzyma nas w ten sposób w zdrowiu.

Porges odkrył, że pacjenci, którzy cierpią na przypadłości zespołu Da Costy, takie jak mrowienie w palcach, przewlekłe rozwolnienie, przyspieszone bicie serca, cukrzyca i zaburzenia erekcji, są często leczeni na każdy z powyższych symptomów z osobna, ze skupieniem uwagi na pojedynczym organie. Jednak ich żołądkom, sercom i genitaliom nic nie dolega. Pacjenci ci często cierpią na problemy w komunikacji między neuronami autonomicznego układu nerwowego, w tym nerwu błędnego, spowodowane przewlekłym stresem. Według wielu badaczy to nie przypadek, że osiem z dziesięciu najczęściej występujących nowotworów dotyka narządy, w których na skutek długotrwałego stresu doszło do zaburzeń w przepływie krwi[275].

Naprawienie autonomicznego układu nerwowego może skutecznie zniwelować lub złagodzić powyższe objawy[276]. Od 10 lat chirurdzy wszczepiają chorym implanty, które działają jak sztuczny nerw błędny i za pomocą wytwarzanych impulsów elektrycznych restartują przepływ krwi oraz przywracają sprawną komunikację między narządami. Procedura ta zwana jest stymulacją nerwu błędnego i jest wysoce skuteczna w leczeniu pacjentów cierpiących na stany lękowe, depresję i choroby autoimmunologiczne.

Porges odkrył jednak, że istnieje jeszcze inny, mniej inwazyjny sposób[277] na stymulację nerwu błędnego – oddychanie.

Oddychanie to funkcja autonomiczna, którą jesteśmy w stanie świadomie kontrolować. Nie możemy ot tak sobie spowolnić lub przyspieszyć bicia serca[278] i procesów trawiennych ani przekierować krwi z jednego narządu do innego, ale możemy wpływać na to, jak i kiedy oddychamy[279]. Spowalniając oddech[280], nawiązujemy łączność z siecią nerwu błędnego i wprowadzamy się w przywspółczulny stan odprężenia.

Oddychając szybko i intensywnie, możemy celowo odwrócić reakcję nerwu błędnego i wprowadzić się w stan stresu. W ten sposób możemy uzyskać świadomy dostęp do autonomicznego układu nerwowego[281] i przejąć nad nim kontrolę. Działa to mniej więcej tak: umyślnie wzbudzamy silny stres, następnie stymulujemy nerw błędny, by go wyłączył, a my spędzamy resztę dnia i noc na odpoczywaniu i regeneracji, jedzeniu i rozmnażaniu[282].

– Nie jesteś pasażerem! – McGee nie przestaje wrzeszczeć. – Jesteś pilotem!

Z biologicznego punktu widzenia nie powinno być to możliwe[283]. Autonomiczny układ nerwowy z definicji powinien być autonomiczny, czyli automatyczny, niezależny od naszej woli. Pogląd ten utrzymywał się przez ostatnie 100 lat. W większości nadal się utrzymuje w dzisiejszej medycynie.

Kiedy Alexandra David-Néel wróciła w końcu do Paryża, napisała w 1927 oku książkę pod tytułem Podróż do Lhasy, w której przedstawiła tummo oraz inne buddyjskie praktyki medytacyjne i techniki oddechowe. Niewielu lekarzy i badaczy uwierzyło w jej opowieści. Niewielu mogło zaakceptować fakt, że samym oddechem da się ogrzać ciało w temperaturach poniżej zera. Jeszcze mniej wierzyło, że poprzez oddychanie można wpływać na układ odpornościowy i leczyć choroby.

Z czasem jednak zainteresowanie tummo rosło i całe rzesze antropologów, badaczy i poszukiwaczy udawały się w Himalaje i wracały z opowieściami o tych samych wyczynach, o których mówiła David-Néel. Opowiadali historie o mnichach, którzy zimą, odziani tylko w jedną warstwę ubrań, za dnia ogrzewali się siłą własnego ciała w zimnych, kamiennych klasztorach, a nocą topili kręgi w śniegu wokół swoich nagich ciał. W końcu Herbert Benson, badacz z Harvard Medical School, uznał, że być może najwyższy czas, aby naukowo przetestować tummo.

Benson poleciał w Himalaje w 1981 roku, zwerbował trzech mnichów, przyczepił im do palców dłoni i stóp czujniki mierzące temperaturę, a następnie poprosił, by zaczęli oddychać, stosując technikę tummo. W trakcie medytacji temperatura w kończynach mnichów podskoczyła aż o 10 stopni Celsjusza[284] i utrzymała się na tym poziomie. Wyniki badania opublikowano rok później w prestiżowym czasopiśmie naukowym „Nature”[285].

Filmy i zdjęcia wykonane podczas harwardzkich eksperymentów ukazywały niskich półnagich mężczyzn z na wpół zamkniętymi oczami i nieobecnym wzrokiem oraz zwiotczałą skórą na brzuchu i grubą warstwą lśniącego potu na skórze. Badania te potwierdziły wiarygodność tego, co opisywali David-Néel i Naropa. Jednak mnisi Bensona wydawali się jeszcze dziwniejsi niż anarchistyczna śpiewaczka operowa i starożytny mistyk. Wszystko to jawiło się jako całkowicie niedostępne dla ludzi z Zachodu. Do czasu.

Sytuacja uległa zmianie na początku XXI wieku, kiedy Holender Wim Hof przebiegł półmaraton za kołem podbiegunowym północnym w samych szortach i boso po śniegu[286]. Hof był człowiekiem z Zachodu, miał brodę, rzednące włosy barwy ołowiu i twarz żywcem wyjętą z obrazów Breugla. W skrócie, nie różnił się od innych mężczyzn w średnim wieku żyjących w Europie Północnej. Nie dorastał w jaskini ani nie leżał z gruźlicą w wiejskim szpitalu. Pracował jako dostawca poczty i był ojcem czworga dzieci.

Przed laty żona Hofa odebrała sobie życie po kilkuletniej walce z depresją. Chcąc ukoić ból, z większym zaangażowaniem oddał się jodze, medytacji i praktykom oddechowym[287]. Odkrył starożytną technikę tummo, opanował ją do perfekcji, uprościł, ubrał w przystępną formę, tak aby nadawała się do masowej konsumpcji, i zaczął promować jej potężne właściwości za pomocą serii śmiałych wyczynów, które zostałyby szybko zdyskredytowane, gdyby nie fakt, że ich wiarygodność potwierdziły media.

Hof zanurzył się w pojemniku wypełnionym kostkami lodu i spędził w nim godzinę i 52 minuty, nie doznając hipotermii ani odmrożeń. Następnie, nie pijąc ani kropli wody, przebiegł pełny maraton na pustyni Namib, przy temperaturze powietrza sięgającej 40 stopni.

Na przestrzeni 10 lat Hof pobił 26 rekordów świata, z których każdy był bardziej zaskakujący od poprzedniego. Dokonania te zapewniły mu międzynarodową sławę, a jego uśmiechnięta, pokryta szronem twarz wkrótce pojawiła się na okładkach dziesiątek magazynów. Hof stał się również bohaterem efekciarskich filmów dokumentalnych i kilku książek.

– Wim tak drastycznie naruszył zasady przedstawione w podręcznikach do medycyny, że naukowcy nie mogli przejść wobec jego metody obojętnie – powiedział Andrew Huberman[288], profesor neurobiologii z Uniwersytetu Stanforda. I owszem, naukowcy nie przeszli obojętnie.

W 2011 roku naukowcy z Radboud University Medical Center w Holandii ściągnęli Hofa do swojego laboratorium i poddali go przeróżnym badaniom, usiłując dowiedzieć się, jak ten człowiek robi to, co robi. W ramach eksperymentu wstrzyknięto mu w ramię endotoksynę, składnik E. coli. Bakteria wywołuje zwykle wymioty, bóle głowy, gorączkę i inne objawy grypopodobne. Hof przyjął endotoksynę do swoich żył, a następnie wykonał kilkadziesiąt oddechów tummo, zmuszając ciało, by zwalczyło patogen. Nie pojawiły się u niego żadne oznaki gorączki ani nudności. Po kilku minutach wstał z fotela i napił się kawy.

Hof twierdził uparcie, że nie jest wyjątkowy. Podobnie jak wyjątkowa nie była David-Néel ani tybetańscy mnisi. Każdy mógł tego dokonać. Jak sam to ujął dosadnie, musimy po prostu: „Oddychać, kurwa!”.

Hof udowodnił swoje racje trzy lata później, podczas kolejnego eksperymentu na uniwersytecie Radboud. Naukowcy zaprosili do udziału 24 zdrowych mężczyzn[289] i losowo podzielili ich na dwie grupy. Następnie połowa uczestników spędziła 10 dni z Hofem, ucząc się jego wersji tummo – wystawiając się na zimno, grając na śniegu w piłkę nożną bez koszulki i robiąc inne podobne rzeczy. Grupa kontrolna nie odbyła żadnego treningu. Następnie ponownie zaproszono uczestników obu grup do laboratorium, podpięto ich do aparatury i wstrzyknięto im endotoksynę E. coli.

Ochotnicy wytrenowani przez Hofa byli w stanie kontrolować swoje tętno, temperaturę ciała oraz odpowiedź odpornościową, a także stymulować współczulny układ nerwowy. Jak się później okazało, przyspieszone i pogłębione oddychanie w połączeniu z ekspozycją na zimno uwalnia na żądanie hormony stresu: adrenalinę, kortyzol i noradrenalinę. Wyrzut adrenaliny do krwi dodaje energii i uwalnia armię komórek układu odpornościowego[290], zaprogramowanych do leczenia ran oraz zwalczania patogenów i infekcji. Gwałtowny wzrost poziomu kortyzolu we krwi zmniejsza krótkotrwałe odpornościowe reakcje zapalne, podczas gdy noradrenalina przekierowuje krew ze skóry, żołądka i narządów rozrodczych do mięśni, mózgu i innych obszarów kluczowych w sytuacjach stresowych.

Tummo ogrzewa ciało, a także otwiera w mózgu aptekę, zalewając krwiobieg opioidami, dopaminą oraz serotoniną własnej produkcji[291]. A wszystko to wyłącznie dzięki kilkuset szybkim, intensywnym oddechom.

• • •

– Jeszcze tylko raz – mówi McGee. – Teraz wypuść całe powietrze i wstrzymaj oddech.

Wykonuję polecenie. Gwałtowny wiatr, który przetaczał się przez moje płuca, nagle ustaje, a w jego miejsce pojawia spokój – coś w rodzaju rażącej ciszy, która zapada, gdy nad głową spadochroniarza otwiera się czasza spadochronu. W moim przypadku jednak wyciszenie pochodzi z wnętrza. Im dłużej wstrzymuję oddech, tym bardziej czuję odprężające ciepło, które rozlewa się po ciele i twarzy. Skupiam się na biciu serca, kołyszę się w rytm jego wibracji. Każde uderzenie przypomina niski i głęboki dźwięk bębna basowego z początku utworu Iron Man zespołu Black Sabbath.

– Spraw, by cisza między uderzeniami serca trwała całą wieczność – mówi uspokajającym tonem McGee.

Po jakiejś minucie każe mi wziąć ogromny wdech bez wydychania i wstrzymać go na 15 sekund, delikatnie przesuwając powietrze wewnątrz klatki piersiowej. Na jego znak wypuszczam powietrze i cykl rozpoczyna się od nowa.

– Jeszcze trzy serie – oznajmia McGee i podnosi głos do krzyku. – Bądź własną supermocą!

Gdy znów dyszę i sapię, przenoszę uwagę na McGee, na mojego cheerleadera. Powiedział mi wcześniej, że sześć lat temu, gdy miał 33 lata, nagle zdiagnozowano u niego cukrzycę typu pierwszego. Jego trzustka przestała funkcjonować, więc organizm nie produkował już insuliny. Do tego doszedł jeszcze przewlekły ból pleców, który doprowadził do stanów lękowych i poważnej depresji, a ciśnienie krwi drastycznie wzrosło.

Lekarz przepisał mu zastrzyki insulinowe, aby ustabilizować poziom cukru we krwi, enalapryl na zbicie ciśnienia oraz diazepam na uśmierzenie bólu.

– Oprócz tego brałem dziennie cztery czy pięć tabletek ibuprofenu – powiedział.

Nic jednak nie pomagało. Był tylko coraz bardziej chory.

Podobnie jak 15 procent amerykańskiego społeczeństwa (ponad 50 milionów ludzi[292]) McGee cierpiał na zaburzenie autoimmunologiczne. W dużym uproszczeniu, choroby tego typu są wynikiem agresji układu odpornościowego, który atakuje zdrowe tkanki. W stawach pojawiają się stany zapalne, mięśnie i włókna nerwowe zanikają, skórę pokrywa wysypka. Do chorób o podłożu autoimmunologicznym zaliczamy między innymi reumatoidalne zapalenie stawów, stwardnienie rozsiane, chorobę Hashimoto[293] oraz cukrzycę typu pierwszego.

Leczenie farmakologiczne, na przykład za pomocą leków immunosupresyjnych, polega na łagodzeniu symptomów oraz zapewnieniu pacjentowi większego komfortu życia, lecz nie robi nic w kierunku namierzenia i zlikwidowania źródła nieprawidłowości. Oficjalnie na choroby autoimmunologiczne nie ma lekarstwa, lekarze nie są nawet zgodni co do przyczyny ich występowania. Jednak coraz więcej badań wykazuje, że patologie te mają związek z nieprawidłowym funkcjonowaniem autonomicznego układu nerwowego.

McGee zetknął się po raz pierwszy z medycyną alternatywną, gdy jego przyjaciel wspomniał, że na kanale informacyjno-kulturowym Vice TV obejrzał krótki program na temat kogoś o przydomku „Ice Man” („Człowiek Lodu”). Tamtej nocy McGee wypróbował technikę intensywnego oddychania według Wima Hofa.

– Po raz pierwszy od długiego czasu spałem spokojnie – powiedział mi. Zapisał się na dziesięciotygodniowy kurs wideo metody Hofa i z każdym tygodniem obserwował, jak jego poziom insuliny wraca do normy, ból ustępuje, a ciśnienie krwi spada. Odstawił enalapryl, a ilość przyjmowanej insuliny zmniejszył o około 80 procent. Nadal brał ibuprofen, ale teraz już tylko jedną czy dwie pigułki raz w tygodniu.

McGee złapał bakcyla. Poleciał do Polski, aby wziąć udział w wyjazdowym kursie instruktorskim z Hofem, podczas którego wraz z kilkunastoma innymi uczestnikami chodził przez dwa tygodnie po zaśnieżonych górach, pływał w zamarzniętych jeziorach i… bardzo dużo oddychał, bez żadnej rywalizacji czy jakichś ekstremalnych programów treningowych.

– Walcz, bo bez bólu nie ma efektów? To wszystko gówno prawda. Tak się właśnie robi sobie krzywdę – wyjaśnił McGee. Tutaj chodzi o to, by przywrócić ciału równowagę, tak by mogło robić to, do czego zostało naturalnie uwarunkowane.

Słyszałem dziesiątki podobnych historii[294]. W większości od mężczyzn po dwudziestce, u których nagle zdiagnozowano łuszczycowe zapalenie stawów lub depresję, a którzy po kilku tygodniach intensywnej praktyki oddechowej nie mieli już żadnych objawów chorobowych. Dwadzieścia tysięcy innych członków społeczności Metody Wima Hofa podzieliło się online wynikami badania krwi oraz innymi danymi liczbowymi swojej przemiany. Zestawienie wyników sprzed kursu z tymi po nim potwierdzało skuteczność tej drogi. U niektórych stężenie białka C-reaktywnego, markera stanu zapalnego[295], zmniejszyło się 40-krotnie w ciągu zaledwie kilku tygodni.

– Lekarze uważają, że to nie nauka, lecz pseudonauka. Że nie ma opcji, by to była prawda – powiedział mi McGee. A jednak stan zdrowia McGee oraz tysiąca innych zwolenników metody Hofa uległ radykalnej poprawie. Wszyscy odstawili leki, które przyjmowali od lat. Ogrzewali i leczyli się sami.

– Nie można opatentować oddychania, tak już jest, i nie można kogoś winić za sposób, w jaki się czegoś nauczył – stwierdził McGee. – Jedyne, co można zrobić, to dzielić się wiedzą.

• • •

A oto wiedza. Aby zacząć praktykować metodę oddechową Wima Hofa, znajdź ustronne miejsce i połóż się na plecach z poduszką pod głową. Rozluźnij barki, klatkę piersiową i nogi. Zaczerpnij powietrza głęboko do brzucha i równie szybko je wypuść. Oddychaj w ten sposób przez 30 cykli. W miarę możliwości oddychaj przez nos. Jeśli masz zapchany nos, spróbuj oddychać przez lekko przymknięte usta. Każdy oddech powinien przypominać falę: wdech unosi najpierw brzuch, a następnie klatkę piersiową. Wydech powinien nastąpić w tej samej kolejności.

Pod koniec 30. oddechu wykonaj swobodny wydech, pozostawiając jedną czwartą powietrza w płucach, a następnie wstrzymaj oddech na tak długo, jak to możliwe. Gdy uczucie braku powietrza stanie się nie do zniesienia, weź potężny wdech i wstrzymaj oddech na 15 sekund. Bardzo delikatnie przemieszczaj teraz to świeże powietrze po całej klatce piersiowej, a następnie przesuń je ku górze, ku barkom, potem wykonaj wydech i ponownie rozpocznij intensywne oddychanie. Powtarzaj schemat przez trzy lub cztery serie. Do tego kilka razy w tygodniu wystaw się na zimno (weź zimny prysznic, zażyj kąpieli w lodzie lub zrób nago „anioła” na śniegu).

Te nagłe zmiany – oddychanie na maksa, potem nieoddychanie w ogóle, wychładzanie się i znów ogrzewanie – to klucz do magii tummo. W jednej chwili ciało wprowadzane jest w stan silnego stresu, w drugiej w stan ekstremalnego odprężenia. Poziom dwutlenku węgla we krwi drastycznie spada, a za moment znów się podnosi. Tkanki nagle odczuwają niedobór tlenu, a chwilę później są nim zalewane. Ciało staje się bardziej elastyczne, łatwiej się przystosowuje oraz uczy się, że wszystkie fizjologiczne reakcje można kontrolować. McGee powiedział mi, że świadome intensywne oddychanie pomaga nam zgiąć się tak, aby się nie złamać.

• • •

Koniec dyszenia i sapania, koniec syndromu drażliwego serca. Podróż do zadanego samemu sobie stresu współczulnego, która odbyła się na parkowym trawniku, dobiegła końca. Wokół mnie świat zdaje się budzić do życia jak na filmie Disneya, słychać chrzęst sosnowych igieł pod łapkami wiewiórek, wiatr szumiący w gałęziach, odległy krzyk jastrzębia – wszystko nadawane w wysokiej jakości.

Osiągnięcie takiego stanu wymagało sporo wysiłku i gdybym nie leżał na macie w parku, oddychanie w tak intensywny sposób przez tak długi czas mogłoby być niebezpiecznie. McGee nieustannie powtarzał mi, podobnie jak wszystkim swoim kursantom, że nigdy przenigdy nie powinno się ćwiczyć tummo, prowadząc samochód, idąc ulicą lub znajdując się „w jakiejkolwiek innej sytuacji, w której omdlenie może stwarzać zagrożenie”. Nigdy też nie powinno się stosować tej metody, jeśli jest się w ciąży lub cierpi się na jakąś chorobę serca.

Nikt nie wie, jak na dłuższą metę wywołanie tak silnego stresu może wpłynąć na układy odpornościowy i nerwowy. Niektórzy pulmonauci, wśród nich Anders Olsson i inni zwolennicy oddychania mniej i wolniej, utrzymują, że taki rodzaj wymuszonego oddychania może przynieść więcej szkody niż pożytku, „zważywszy na adrenalinowe społeczeństwo, w jakim przyszło nam żyć”, jak ujął to Olsson.

Ja nie byłbym jednak tego taki pewien. Alexandra David-Néel uprawiała[296] tummo i inne starożytne praktyki oddechowe i medytacyjne i zmarła w 1969 roku w wieku 100 lat. Jeden z jej zwolenników, Maurice Daubard[297], nadal żyje. Jako nastolatek Daubard spędził kilka lat przykuty do łóżka w wiejskim szpitalu – cierpiał na gruźlicę, przewlekłe zapalenie opłucnej i inne choroby. Gdy skończył 20 lat, jego lekarze się poddali. Daubard postanowił więc leczyć się sam. Czytał książki, uprawiał jogę i sam nauczył się tummo. W efekcie nie tylko całkowicie wyleczył się ze wszystkich chorób, lecz zyskał także nadludzką siłę.

Pracował jako fryzjer, a po godzinach rozbierał się do bielizny i biegał na bosaka przez pokryty śniegiem las. Kilkadziesiąt lat przed powstaniem metody Wima Hofa Daubard zanurzał się po szyję w lodzie i siedział w nim bez ruchu przez 55 minut. Przebiegł 240 kilometrów w palącym słońcu na Saharze, a w wieku 71 lat jeździł na rowerze po Himalajach na wysokości 5030 metrów.

Jednak największym osiągnięciem według samego Daubarda było to, że pomógł tysiącom innych chorych opanować moc tummo, aby byli w stanie sami się wyleczyć, tak jak on tego dokonał.

„Człowiek to nie tylko organizm… To także umysł, którego siła używana mądrze może pomóc nam naprawić nasze ciało w chwilach słabości”, pisał. W chwili obecnej Daubard ma 90 lat. Nadal gra na harfie, czyta bez okularów i prowadzi wyjazdowe warsztaty tummo we włoskich Alpach, w Dolinie Aosty, gdzie jego uczniowie rozbierają się do bielizny, siedzą godzinę na śniegu, po czym idą półnadzy w góry i kończą wyprawę zanurzeniem się w skutym lodem alpejskim jeziorze.

„[Tummo] służy rekonstrukcji układu odpornościowego człowieka”, oświadczył Daubard. „To fantastyczny sposób na przyszłość ludzkiego zdrowia”.

–––––––––––––––––––––––––––

Tummo to nie jedyna technika pogłębionego i przyspieszonego oddychania, która zyskała ostatnio popularność na Zachodzie.

Kilka lat temu, gdy byłem dopiero na początku swoich badań, usłyszałem o metodzie zwanej Oddychaniem Holotropowym (ang. Holotropic Breathwork), stworzonej przez czeskiego psychiatrę, Stanislava Grofa[298]. Nie miała ona na celu zrestartowania autonomicznego układu nerwowego ani uleczenia ciała – jej celem było poprzepinanie obwodów w umyśle. Szacuje się, że z metody skorzystało już około miliona osób, a ponad tysiąc przeszkolonych facylitatorów prowadzi z niej warsztaty na całym świecie.

Grof mieszkał zaledwie pół godziny drogi na północ ode mnie, w hrabstwie Marin, więc złożyłem mu wizytę. Pokonałem wysadzaną drzewami aleję, gdzie korzenie dębów, wielkie jak ludzkie uda, rozsadzały wąskie chodniki, i wjechałem na podjazd nowoczesnego domu z lat 50. Chwyciłem torbę i ruszyłem w kierunku frontowych drzwi.

Grof przywitał mnie w niebieskiej koszuli oxford, spodniach khaki i chodakach. Zaprowadził mnie do salonu. Po drodze minęliśmy figurki Buddy, posążki hinduskich bogów, indonezyjskie maski i stosy utworzone z wydań 20 książek, które Grof napisał z biegiem lat. Przesuwane szklane drzwi oferowały widok na wzgórze upstrzone czerwonymi ceramicznymi dachami w stylu hiszpańskim. Usiedliśmy na tarasie przy stole z drewna sekwoi i Grof zaczął opowiadać, jak się to wszystko zaczęło.

Był listopad 1956 roku[299]. Grof studiował na Czechosłowackiej Akademii Nauk w Pradze. Wydział psychologii otrzymał właśnie od szwajcarskiej firmy farmaceutycznej Sandoz próbkę nowego leku. Lek został pierwotnie opracowany w celu łagodzenia bólów głowy oraz bólów menstruacyjnych. Naukowcy Sandoz odkryli jednak, że skutki uboczne, w tym halucynacje, były zdecydowanie zbyt poważne, by móc wprowadzić produkt na rynek. Firma pomyślała więc, że środek ten mógłby zostać wykorzystany przez psychiatrów, aby lepiej zrozumieć chorych na schizofrenię i lepiej się z nimi komunikować.

Grof zgłosił się na ochotnika do przetestowania leku. Asystent przypiął go pasami do fotela i wstrzyknął mu 100 mikrogramów.

– Ujrzałem światło, jakiego jeszcze nigdy wcześniej nie widziałem, nie mogłem uwierzyć w to, że istnieje – opowiadał później Grof. – W pierwszej chwili pomyślałem, że patrzę na Hiroszimę. Wtedy ujrzałem siebie nad kliniką, nad Pragą, nad planetą. Świadomość nie miała granic, byłem poza planetą. Miałem kosmiczną świadomość.

Grof był jednym z pierwszych w historii uczestników badań klinicznych, którym podano dietyloamid kwasu D-lizergowego – związek znany powszechnie jako LSD.

Doświadczenie to wpłynęło[300] na jego karierę naukową w Czechosłowackiej Akademii Nauk, a później na Uniwersytecie Johnsa Hopkinsa, gdzie we współpracy z pacjentami prowadził badania nad sposobami leczenia za pomocą psychoterapii. W 1968 roku rząd USA zdelegalizował LSD[301], więc Grof i jego żona Christina zaczęli opracowywać terapię, która wywoływałaby takie same halucynacje i miała takie same właściwości lecznicze jak LSD, ale przez którą nie trafiliby do więzienia. I tak odkryli intensywne oddychanie.

W gruncie rzeczy technika Grofów była medytacją tummo podkręconą na maksa. Należało położyć się na podłodze w ciemnym pokoju, puścić głośno muzykę i oddychać tak głęboko i tak szybko, jak to tylko możliwe, przez długi czas, nawet przez trzy godziny. Grofowie odkryli, że doprowadzając się na skraj wyczerpania za pomocą takiego oddychania, pacjenci mogą wywołać u siebie stan stresu i odblokować dostęp do swoich podświadomych i nieświadomych myśli. Terapia miała na celu wywołać w umyśle pacjenta krótkie spięcie, tak aby ten mógł następnie wrócić do cudownego uczucia spokoju.

Grofowie nazwali tę technikę oddychaniem holotropowym, od greckiego holos oznaczającego „całość” oraz trepein oznaczającego „zmierzanie w kierunku czegoś”. Oddychanie holotropowe rozkładało umysł na części pierwsze i prowadziło go w kierunku całości.

Terapia była trudna i wymagała dużych nakładów energii. Często sesja oddychania holotropowego stanowiła podróż przez „mroczną noc duszy”, podczas której pacjenci doznawali „bolesnej konfrontacji” z samymi sobą. Czasami pacjenci wymiotowali lub przeżywali załamanie nerwowe. Jeśli udało im się przebrnąć przez to wszystko, wtedy mogły się pojawić mistyczne wizje, duchowe przebudzenia, psychologiczne przełomy i doznania pozacielesne. Niekiedy następowało coś, co Grof określał „minicyklem życia, śmierci i ponownych narodzin”. Doznania były tak silne, że pacjentom przelatywało przed oczami całe ich życie. Metoda szybko zyskała na popularności wśród psychiatrów.

– Braliśmy chorych psychicznie pacjentów, ludzi, którymi nikt inny nie chciał się zająć, ludzi, u których nie działały żadne lekarstwa – powiedział dr James Eyerman, psychiatra, który od 30 lat stosuje tę terapię w swojej praktyce lekarskiej.

W latach 1989–2001, wykorzystując technikę oddychania holotropowego, Eyerman poprowadził ponad 11 000 pacjentów[302] w Saint Anthony’s Medical Centre w St. Louis. Udokumentował doświadczenia 482 pacjentów chorych na zaburzenie afektywne dwubiegunowe, schizofrenię oraz inne zaburzenia i odkrył, że terapia przynosi znaczące i długofalowe korzyści. Pewien 14-letni pacjent, który wcześniej usiłował poderżnąć sobie gardło, wykonał kilka holotropowych oddechów i oddryfował w odmienny stan „czystej świadomości”. Trzydziestojednoletnia kobieta uzależniona od kilku narkotyków doznała eksterioryzacji (OOBE), czyli wrażenia postrzegania świata spoza własnego ciała, następnie otrzeźwiała i poprowadziła program 12 kroków**. Eyerman widział na własne oczy tysiące podobnych przemian i nie odnotował żadnych niepożądanych reakcji ani skutków ubocznych.

– W trakcie sesji pacjentom naprawdę odbijało, ale koniec końców terapia na nich działała – powiedział. – Działała niewiarygodnie dobrze. Personel szpitala nie potrafił zrozumieć, jakim cudem[303].

W późniejszych latach przeprowadzono kilka mniejszych badań[304], które wykazały pozytywny wpływ techniki na stan pacjentów cierpiących na stany lękowe, astmę, niską samoocenę i „problemy interpersonalne”. Jednak przez 50 lat swojego istnienia oddychanie holotropowe było badane sporadycznie, a badania, które przeprowadzono, mierzyły jedynie subiektywne doświadczenia, relacjonując wyznania pacjentów opisujących, jak się czuli przed i po.

Chciałem sam to poczuć, więc zapisałem się na sesję.

• • •

Tak oto pewnego rześkiego jesiennego dnia pojechałem do kurortu z gorącymi źródłami, usytuowanego w cieniu wiekowych sekwoi, kilka godzin drogi na północ od domu Grofa. Były tam pełne kurzu, koliste drewniane chaty, mocno zarośnięci mężczyźni w pięciopalczastych butach, kobiety z warkoczami i biżuterią z turkusów oraz domowej roboty granola w szklanych słoikach. Dokładnie takiej scenerii oczekiwałem. Nie spodziewałem się jednak, że będą tam również pracujący w korporacjach prawnicy, architekci w odprasowanych koszulkach polo oraz umięśnieni faceci z fryzurą flattop na wojskową modłę.

Wszedłem wraz z kilkunastoma uczestnikami do świetlicy ośrodka. Połowa osób położyła się na podłodze i zaczęła przygotowywać się do oddychania, a druga połowa (tzw. sittersi), usiadła obok, by czuwać nad praktykującymi. Zostałem sitterem mężczyzny o imieniu Kerry, który nosił okulary od Armaniego i poprosił mnie, bym go nie dotykał w trakcie sesji, ponieważ obawiał się, że jakikolwiek kontakt może poparzyć mu skórę.

Puszczono muzykę, przewidywalną mieszankę dudniącego techno, rozbrzmiewających lutni i arabskich jodłowanych makamów. To, co działo się potem, również było przewidywalne. Biznesmeni oddychali intensywnie i wiercili się na swoich matach, ale w większości byli spokojni i skupieni na sobie. Natomiast znajdujący się w grupie zwolennicy medycyny naturalnej odstawiali niezły cyrk.

Po zaledwie kilku minutach oddychania wielki facet imieniem Ben, który mieszkał w chatce w górach z dala od cywilizacji, usiadł i zaczął ze zdumieniem przyglądać się swoim dłoniom, jakby trzymał w nich klejnot z Hobbita. Jeszcze kilka oddechów i Ben zaczął parskać i drapać się po kroczu. Zawarczał, zawył jak wilk i zaczął biegać na czworakach po pokoju. Terapeuci prowadzący sesję zaszli Bena od tyłu i powalili go na ziemię. Siedzieli na nim, dopóki znów nie przyjął ludzkiej formy.

Za Benem kobieta o imieniu Mary wciskała sobie knykcie do oczu i wołała swoją matkę.

– Chcę do mamusi. Nienawidzę cię, Mamusiu. Chcę do mamusi. Nienawidzę cię, Mamusiu – łkała, krzycząc na przemian głosem dziecka i diabła. Kobieta wcisnęła się w kąt pokoju i zwinęła w kłębek jak zbity pies. I tak przez dwie godziny.

Zauważyłem, że ani Mary, ani Ben nie oddychali ani szybciej, ani głębiej niż reszta. Nie oddychali nawet szybciej ode mnie, a ja siedziałem po prostu i spokojnie obserwowałem rozwój sytuacji.

Po południu grupy zamieniły się rolami. Teraz była moja kolej, aby przejść przez mroczną noc duszy. Muszę przyznać, że z początku byłem dość sceptyczny, ale dałem z siebie wszystko – oddychałem tak intensywnie, jak tylko potrafiłem, tak długo, jak umiałem. Było mi strasznie gorąco i cały się spociłem, chwilę później dalej byłem cały spocony, ale zrobiło mi się bardzo zimno. Zdrętwiały mi nogi, a palce w niekontrolowany sposób zacisnęły się jak szpony – typowy przykurcz mięśni, będący efektem ubocznym hiperwentylacji, zwany tężyczką. Wędrowałem myślami i byłem przekonany, że wszedłem w stan snu na jawie, w którym dźwięki, muzyka i odczucia związane z otoczeniem przeplatały się swobodnie z podświadomymi myślami i obrazami.

Jakiś czas później elektryczna perkusja, uderzenia w talerze i keyboardowe lutnie ucichły, rozbrzmiewając już tylko w mojej głowie i było po wszystkim. Uczestników poproszono o zajęcie miejsc przy stole i narysowanie kredkami mandali na podstawie tego, czego doświadczyli. Wyszedłem na zewnątrz na pełne zapachów wieczorne powietrze i w samotności napiłem się ciepłego piwa na siedzeniu pasażera w swoim samochodzie.

Z jednej strony dla Bena i Mary, i setek tysięcy innych osób, które uczestniczyły w podobnych sesjach, oddychanie holotropowe stanowiło głębokie, poruszające przeżycie. Z drugiej strony, z pewnością działał tu jakiś czynnik psychologiczny. Trudno mi ocenić, ile z tych leczniczych efektów było wynikiem okoliczności i całej towarzyszącej otoczki, a ile faktycznie stanowiło mierzalną fizyczną reakcję na oddychanie w tak intensywny sposób przez tak długi czas.

Grof twierdził, że przynajmniej część wizualnych i introspekcyjnych doświadczeń wywoływał niedobór tlenu w mózgu[305].

W stanie spoczynku przez mózg przepływa w każdej minucie około 750 mililitrów krwi[306] – dość, by napełnić butelkę po winie. Przepływ krwi może nieco przyspieszyć[307] podczas ćwiczeń, jak to ma miejsce w innych częściach ciała, lecz zazwyczaj jego prędkość utrzymuje się na stałym poziomie.

To ulega jednak zmianie w momencie, gdy przestawiamy się na oddychanie intensywne. Za każdym razem, gdy zmuszamy ciało, by zaczerpnęło więcej powietrza, niż potrzebuje, tracimy podczas wydechu zbyt dużo dwutlenku węgla, co prowadzi do zwężenia naczyń krwionośnych i spowolnienia krążenia, zwłaszcza w mózgu. Już po kilku minutach, a nawet po kilku sekundach hiperwentylacji, przepływ krwi w mózgu może zwolnić o niewiarygodne 40 procent[308].

Dotyczy to przede wszystkim hipokampu, kory czołowej, kory potylicznej oraz kory ciemieniowo-potylicznej[309] – obszarów, które wspólnie zarządzają takimi funkcjami, jak przetwarzanie informacji wzrokowej, przetwarzanie informacji zmysłowych, pamięć, percepcja czasu oraz świadomość samego siebie. Zaburzenia w tych obszarach mózgu mogą wywołać potężne halucynacje, w tym doznania pozacielesne oraz sny na jawie. Gdy kontynuujemy hiperwentylację i oddychamy trochę szybciej i trochę głębiej, z mózgu odpływa więcej krwi, a wzrokowe i słuchowe halucynacje nasilają się.

Ponadto, długotrwałe zaburzenie równowagi kwasowo-zasadowej we krwi sprawia, że wszystkie układy organizmu – zwłaszcza układ limbiczny, odpowiedzialny za emocje, pobudzenie i inne instynkty – otrzymują sygnał SOS[310]. Świadomie przedłużając nadawanie tych sygnałów, możemy oszukać prymitywny układ limbiczny tak, by pomyślał, że ciało umiera. Może to wyjaśniać, dlaczego w trakcie oddychania holotropowego tak wielu ludzi doświadcza „śmierci i powtórnych narodzin”. Ci pacjenci świadomie wprowadzają się w stan, który ciało postrzega jako potencjalnie śmiertelny, a następnie wycofują się z niego, uspokajając organizm dzięki świadomemu oddychaniu.

Grof przyznał, że przed naukowcami jeszcze długa droga, zanim w pełni zrozumieją to zjawisko. Grofowi to nie przeszkadzało. Wystarczał mu po prostu fakt, że oddychanie holotropowe potrafiło gwałtownie potrząsnąć tak wieloma pacjentami, którzy tego potrzebowali, a którym nie pomagały inne terapie. Samo tylko intensywne oddychanie zrobiło dla nich to, czego nikt inny nie był w stanie.

* Podniecenie seksualne kontrolowane jest przez układ przywspółczulny. Zwykle towarzyszą mu spokojne, swobodne oddechy. Orgazm z kolei to reakcja układu współczulnego, którą poprzedzają szybkie, krótkie i gwałtowne oddechy. Za atrakcyjne uważamy oczy o dużych źrenicach – po części dlatego, że na skutek reakcji współczulnej źrenice rozszerzają się podczas orgazmu.

** Program 12 kroków – program opracowany przez Anonimowych Alkoholików, stanowiący zbiór zaleceń dla osoby uzależnionej (przyp. tłum.).
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 9

WSTRZYMAJ

W 1968 roku dr Arthur Kling opuścił swój gabinet w Medical College przy Uniwersytecie Illinois w Chicago i złapał samolot na Cayo Santiago, dziką i niezamieszkaną wyspę leżącą u południowo-wschodnich wybrzeży Puerto Rico. Rozstawił pułapki, złapał kilka dzikich małp, a następnie zabrał zwierzęta do laboratorium, aby przeprowadzić dziwny i okrutny eksperyment. Kling otworzył małpom czaszki i usunął kawałek mózgu z każdej półkuli. Pozwolił zwierzętom dojść do siebie po operacji i wypuścił je z powrotem do dżungli.

Nie licząc kilku blizn na głowie, małpy wyglądały całkowicie normalnie, z ich mózgami było jednak coś nie tak. Niektóre zwierzęta miały problemy z orientacją. Inne zagłodziły się na śmierć, jeszcze inne utonęły, a kilka szybko padło ofiarą drapieżników. W przeciągu dwóch tygodni wszystkie małpy były martwe.

Kilka lat później[311] Kling udał się do Zambii, w okolice Wodospadów Wiktorii, i powtórzył eksperyment. Po siedmiu godzinach od wypuszczenia z powrotem do dziczy wszystkie okaleczone małpy zniknęły bez śladu.

Małpy umarły, ponieważ nie potrafiły rozpoznać, na które zwierzęta można polować, a które są drapieżnikami. Nie odczuwały zagrożenia, wchodząc do rwącej rzeki, kołysząc się na cienkiej gałęzi ani zbliżając się do wrogiej grupy innych małp. Zwierzęta nie odczuwały strachu, ponieważ Kling usunął strach z ich mózgów.

A dokładniej, Kling wyciął małpom ciało migdałowate – parzystą strukturę wielkością i kształtem przypominającą migdały, zlokalizowaną pośrodku płatów skroniowych. Ciało migdałowate umożliwia małpom, ludziom i innym kręgowcom wyższym zapamiętywanie, podejmowanie decyzji oraz przetwarzanie emocji. Struktury te uważa się również za ośrodek strachu[312], który sygnalizuje zagrożenie i inicjuje reakcję polegającą albo na podjęciu walki, albo na ucieczce. Kling pisał, że pozbawione ciała migdałowatego małpy „zdawały się upośledzone w kwestii przewidywania oraz unikania niebezpiecznych konfrontacji”. Bez strachu przetrwanie jest niemożliwe, w najlepszym razie mocno niepewne.

Tymczasem w Stanach Zjednoczonych urodziła się dziewczynka cierpiąca na rzadką chorobę genetyczną, zwaną chorobą Urbacha-Wiethego. Psycholodzy nazwali pacjentkę S.M. Choroba powodowała u niej zmiany w komórkach oraz gromadzenie się złogów tłuszczowej substancji* w tkankach całego ciała, co skutkowało grudkowatą, napuchniętą skórą i chrypką. Gdy S.M. miała 10 lat, złogi pojawiły się również w mózgu. Z niewiadomych przyczyn choroba oszczędziła większość obszarów mózgu, lecz zniszczyła oba ciała migdałowate.

S.M. myślała, widziała, słyszała oraz czuła smak i dotyk jak każdy inny. Jej IQ, pamięć i percepcja były w normie. Jednak gdy S.M. zbliżała się do dwudziestki, jej uczucie strachu zaczęło zanikać. Potrafiła podejść do obcej osoby, stanąć kilka centymetrów od jej twarzy i zacząć wyjawiać swoje najskrytsze seksualne tajemnice, nie obawiając się nigdy ośmieszenia ani odrzucenia. Zdarzało się, że nie zważała na niesione z wiatrem śmieci i wychodziła w trakcie burzy z piorunami, żeby porozmawiać z sąsiadką. Jadła, kiedy jedzenie było w pobliżu, lecz nie zaprzątała sobie głowy uzupełnieniem zapasów, jeśli szafki świeciły pustkami. S.M. po prostu nie bała się, że zgłodnieje.

Utraciła nawet umiejętność rozpoznawania strachu malującego się na twarzy innych osób. S.M. potrafiła z łatwością dostrzec radość, zagubienie czy smutek u rodziny i przyjaciół, lecz nie miała pojęcia, o co chodzi, gdy ktoś był przerażony lub czuł się zagrożony. Zmartwienia, lęki i stres – wszystko wyparowało wraz z zanikiem ciała migdałowatego.

Pewnego dnia, gdy S.M. była już po czterdziestce, przejeżdżający pick--upem mężczyzna zatrzymał się obok niej i zaprosił ją na randkę. Kobieta wsiadła, a nieznajomy wywiózł ją do opuszczonej stodoły, rzucił ją na ziemię i zdarł z niej ubrania. Wtedy do budynku wpadł nagle jakiś pies, mężczyzna wystraszył się, że ktoś nadchodzi, zapiął więc spodnie i otrzepał się z kurzu. S.M. wstała jak gdyby nigdy nic i poszła za mężczyzną do jego auta. Poprosiła, by odwiózł ją do domu.

Doktor Justin Feinstein poznał S.M. w 2006 roku, gdy pracował nad rozprawą doktorską z neuropsychologii klinicznej na Uniwersytecie Iowa. Feinstein specjalizował się w stanach lękowych, a zwłaszcza w tym, jak je przezwyciężać. Wiedział, że strach stanowi podłoże wszystkich zaburzeń lękowych: strach przed przybraniem na wadze prowadzi do anoreksji, strach przed tłumami do agorafobii, a strach przed utratą kontroli do ataków paniki. Stany lękowe są nadmierną reakcją na bodziec postrzegany jako zagrożenie – mogą być nim pająki, płeć przeciwna, zamknięte pomieszczenia, cokolwiek. Na poziomie neuronowym za lęki i fobie odpowiedzialne jest nadwrażliwe ciało migdałowate.

Naukowcy przez 20 lat przyglądali się S.M., usiłując zrozumieć jej przypadłość i starając się ją przestraszyć. Pokazywali S.M. filmy przedstawiające ludzi jedzących ekskrementy, zabierali ją do domów strachu i kładli jej na ramionach wijące się węże. Nic nie działało.

Zdeterminowany Feinstein pokopał głębiej i znalazł raport z badań, w ramach których podano ludziom jeden haust dwutlenku węgla. Nawet przy tak niewielkiej dawce pacjenci zgłaszali uczucie duszności, jakby byli zmuszeni wstrzymać oddech na kilka minut. Poziom tlenu w ich krwi nie uległ zmianie, uczestnicy wiedzieli, że nic im nie grozi, a mimo to wielu doświadczyło wycieńczającego napadu paniki, który trwał przez kilka minut. Nie była to reakcja na odczuwany strach ani na zewnętrzne zagrożenie – podłoże nie było psychologiczne. Dwutlenek węgla fizycznie uruchamiał jakiś mechanizm w ich mózgu i ciele.

Wraz z zespołem neurochirurgów, psychologów i asystentów badawczych Feinstein przygotował eksperyment w laboratorium szpitala przy Uniwersytecie Iowa. Sprowadził S.M., posadził ją przy biurku i założył na twarz maskę inhalacyjną podłączoną do worka o objętości kilku pojemności płuc, którego zawartość składała się w 35 procentach z dwutlenku węgla, a w pozostałych 65 procentach z powietrza w pomieszczeniu. Wyjaśnił S.M., że dwutlenek węgla nie uszkodzi jej ciała oraz że jej tkanki i mózg będą miały mnóstwo tlenu. Ani przez moment nie będzie groziło jej żadne niebezpieczeństwo. Słysząc te słowa, S.M. wyglądała tak jak zawsze: na znudzoną.

– Nie spodziewaliśmy się, że cokolwiek się wydarzy – wyznał mi Feinstein. – Nikt się nie spodziewał.

Po kilku minutach Feinstein wpuścił mieszankę powietrza z CO_2 do inhalatora. S.M. wzięła wdech.

Nagle jej półprzymknięte powieki uniosły się, a źrenice rozszerzyły. Mięśnie jej barków napięły się, a oddech przyspieszył. Kobieta chwyciła się biurka.

– Pomóżcie mi! – krzyknęła przez maskę. Uniosła rękę i zaczęła nią machać, jakby tonęła. – Nie mogę! – krzyczała. – Nie mogę oddychać!

Jeden z badaczy zerwał jej maskę z twarzy, jednak to wcale nie pomogło. S.M. szarpała się gwałtownie i gorączkowo łapała powietrze. Po minucie opuściła ramiona i znów oddychała powoli i spokojnie.

Jedno krótkie zaciągnięcie się dwutlenkiem węgla dokonało tego, czego nie dały rady dokonać węże, horrory ani burze z piorunami. Po raz pierwszy od 30 lat S.M. poczuła strach – pełnoobjawowy atak paniki. Jej ciało migdałowate nie odrosło, a jej mózg był taki sam jak przedtem. Uruchomiony został jednak jakiś uśpiony przełącznik.

S.M. odmówiła ponownej inhalacji dwutlenkiem węgla. Myśl o tym zdarzeniu stresowała ją nawet po wielu latach. Feinstein z zespołem uzyskał podobne wyniki u pary bliźniąt z Niemiec, która również cierpiała na chorobę Urbacha-Wiethego. Bliźniaczki straciły ciała migdałowate i żadna z nich od 10 lat nie odczuwała strachu. Pojedyncza inhalacja dwutlenkiem węgla szybko zmieniła ten stan rzeczy – bliźniaczki doświadczyły takiego samego obezwładniającego lęku, paniki i przygniatającego strachu jak S.M.

Podręczniki do medycyny myliły się. Ciało migdałowate nie było jedynym ośrodkiem strachu. W naszym ciele gdzieś głęboko istniał jeszcze inny, który być może generował silniejsze poczucie zagrożenia niż cokolwiek, co było w stanie wykrzesać z siebie ciało migdałowate. Ośrodek ten występuje nie tylko u S.M., niemieckich bliźniąt i kilkudziesięciu innych osób z chorobą Urbacha-Wiethego, lecz u każdego, u niemal każdej istoty żywej – u wszystkich ludzi, u zwierząt, nawet u owadów i bakterii.

Był to głęboko utajony strach, obezwładniający lęk, którego podłoże stanowiła niemożność zaczerpnięcia kolejnego oddechu.

• • •

Weźmy łyk powietrza przez nos lub przez usta – w tym ćwiczeniu nie ma to znaczenia. I wstrzymajmy oddech. Po kilku chwilach poczujemy delikatny głód powietrza. W miarę jak głód będzie narastał, nasz umysł zacznie pracować na wyższych obrotach, a płuca zaczną boleć. Staniemy się nerwowi, poirytowani, zaczniemy odczuwać paranoiczny lęk. Wpadniemy w panikę. Wszystkie zmysły skupią się na tym beznadziejnym, duszącym uczuciu, a naszym jedynym pragnieniem będzie zaczerpnięcie kolejnego oddechu.

Paląca potrzeba wykonania oddechu aktywowana jest przez grupę neuronów[313] zwanych chemoreceptorami ośrodkowymi, zlokalizowaną u podstawy pnia mózgu. Gdy oddychamy zbyt wolno i poziom dwutlenku węgla we krwi się podnosi, chemoreceptory ośrodkowe, monitorują te zmiany i wysyłają sygnały alarmowe do mózgu, rozkazując płucom oddychać szybciej i głębiej. Gdy oddychamy zbyt szybko, wspomniane chemoreceptory instruują ciało, aby oddychało wolniej w celu podniesienia poziomu dwutlenku węgla. Tak właśnie nasz organizm określa, jak szybko i jak często oddychamy – nie na podstawie ilości tlenu we krwi, lecz na podstawie stężenia dwutlenku węgla.

Chemorecepcja to jedna z najbardziej fundamentalnych funkcji życiowych. Kiedy dwa i pół miliarda lat temu wyewoluowały pierwsze tlenowe formy życia, musiały one wyczuwać dwutlenek węgla, by móc go unikać. Rozwinęła się więc chemorecepcja, którą po bakteriach odziedziczyły bardziej złożone formy życia. To właśnie ona wywołuje ogół reakcji, których właśnie doświadczyliśmy, wstrzymując oddech.

Wraz z ewolucją człowieka nasza chemorecepcja stawała się coraz bardziej elastyczna – potrafiła się adaptować do zmieniających się środowisk[314]. To właśnie ta umiejętność przystosowania się do różnych stężeń dwutlenku węgla i tlenu pozwoliła gatunkowi ludzkiemu skolonizować zarówno obszary znajdujące się 240 metrów poniżej poziomu morza, jak i te leżące powyżej 4800 metrów nad poziomem morza[315].

Dzisiaj elastyczność chemoreceptorów jest jednym z czynników, które odróżniają dobrych sportowców od najlepszych. Stanowi ona odpowiedź na pytanie, dlaczego niektórzy wybitni himalaiści[316] potrafią stanąć na szczycie Mount Everest bez korzystania z butli z tlenem, a niektórzy freediverzy wstrzymać pod wodą oddech na 10 minut. Ci wszyscy ludzie wytrenowali swoje chemoreceptory tak, aby wytrzymywały ekstremalne wahania stężenia dwutlenku węgla bez wpadania w panikę.

Fizyczne ograniczenia to jedynie połowa historii. Nasze zdrowie psychiczne również zależy od elastyczności chemoreceptorów. S.M. oraz niemieckie bliźnięta nie doświadczyły obezwładniającego ataku paniki i lęku z powodu choroby umysłowej, lecz z powodu przerwanej łączności między chemoreceptorami i resztą mózgu.

Być może zabrzmi to bardzo prosto, ale oczywiście, że zostaliśmy uwarunkowani, aby panikować, gdy odcina się nam dopływ powietrza lub gdy sądzimy, że za chwilę zostaniemy go pozbawieni. Jednak naukowe wyjaśnienie paniki – mówiące, że jest ona wywoływana przez chemoreceptory oraz przez oddychanie, a nie przez zewnętrzne psychologiczne zagrożenie przetwarzane przez ciało migdałowate – ma ogromne znaczenie.

Wszystko to sugeruje bowiem, że przez ostatnie 100 lat psycholodzy źle leczyli fobie i wszystkie stany lękowe z nimi powiązane. Fobie to nie wyłącznie problem mentalny i nie można ich leczyć, po prostu nakłaniając pacjenta do myślenia w inny sposób. Fobie i lęki objawiają się również fizycznie. I mogą mieć źródło poza ciałem migdałowatym, w prymitywnej „gadziej części” mózgu.

Osiemnaście procent Amerykanów[317] cierpi na jakąś formę lęku lub doświadcza ataków paniki, a liczba ta rośnie z każdym rokiem. Być może najlepsze, co można zrobić, aby wyleczyć te osoby – oraz setki milionów innych chorych na całym świecie – to przede wszystkim uwarunkować ich chemoreceptory oraz pozostałe obszary mózgu, aby stały się bardziej elastyczne wobec wahań stężenia dwutlenku węgla. Innymi słowy, należy nauczyć pacjentów lękowych sztuki wstrzymywania oddechu.

Już w I wieku przed naszą erą mieszkańcy obszarów należących dzisiaj do Indii opisali metodę świadomego bezdechu, który według nich przywracał zdrowie i zapewniał długie życie. W Bhagavad-gītā, świętej księdze hinduizmu napisanej kilka stuleci przed naszą erą, nazwę praktyki oddechowej pranajama przetłumaczono jako „trans wywołany wstrzymaniem oddechu”**. Kilka stuleci później chińscy uczeni stworzyli kilka tomów, w których szczegółowo przedstawili sztukę wstrzymywania oddechu. Jeden z tekstów, A Book on Breath by the Master Great Nothing of Sung-Shan (Księga o oddechu według Mistrza Wielka Pustka z Sung-Shan), daje taką radę[318]:

Każdego dnia połóż się, uspokój umysł, wyłącz myśli i zablokuj oddech. Zaciśnij pięści, wykonaj wdech przez nos i wydech przez usta. Nie pozwól, by oddech był słyszalny. Niech będzie bardzo cichy i subtelny. Gdy oddech będzie pełny, zablokuj go. Zablokowanie (oddechu) sprawi, że podeszwy twoich stóp zaczną się pocić. Sto razy powtórz w myślach „jeden dwa”. Po zablokowaniu oddechu do granic wytrzymałości, wykonaj delikatny wydech. Zaczerpnij nieco więcej i znów zablokuj (oddech). Jeśli (jest ci) gorąco, wykonaj wydech z „Ho”. Jeśli (jest ci) zimno, wydmuchnij powietrze i wykonaj wydech (z dźwiękiem) „Ch’ui”. Gdy oddychając (w ten sposób), będziesz umiał doliczyć do tysiąca (podczas blokowania), wtedy nie będziesz potrzebował już ani zboża, ani lekarstw.

Dzisiaj wstrzymywanie oddechu kojarzy się niemal wyłącznie z chorobą. Mówi się nam, że odmawianie organizmowi ciągłego dostępu do tlenu jest złe. W znacznej mierze jest to mądra rada.

Bezdech senny, forma przewlekłego nieświadomego wstrzymywania oddechu, jak większość z nas już wie, jest niezmiernie szkodliwa[319], jako że doprowadza lub przyczynia się między innymi do nadciśnienia tętniczego, zaburzeń neurologicznych i chorób autoimmunologicznych. Wstrzymywanie oddechu na jawie również jest szkodliwe, a występuje nawet częściej.

Według pewnych szacunków nawet 80 procent pracowników biurowych cierpi na tzw. permanentne rozproszenie (ang. continuous partial attention)[320]. Sprawdzamy maila, coś notujemy, zaglądamy na Twittera – nieustannie powtarzamy te czynności, nigdy nie skupiając się koniec końców na żadnym konkretnym zadaniu. W tym stanie chronicznej dekoncentracji oddech staje się płytki i nieregularny. Czasami zdarza nam się nie oddychać przez pół minuty, a nawet dłużej. Problem jest na tyle poważny, że Narodowe Instytuty Zdrowia zaangażowały kilku badaczy, w tym dr. Davida Andersona oraz dr Margaret Chesney, aby zbadali skutki tego zjawiska na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat. Chesney powiedziała mi, że nawyk ten, zwany również „bezdechem mailowym”, może przyczyniać się do tych samych chorób co bezdech senny.

Jak współczesna nauka i starożytne praktyki mogą być ze sobą aż tak sprzeczne?

I znów, wszystko sprowadza się do woli. Wstrzymywanie oddechu, do którego dochodzi podczas snu i w przypadku permanentnego rozproszenia, jest nieświadome – jest to coś, co przytrafia się naszemu organizmowi, coś, co pozostaje poza naszą kontrolą[321]. Natomiast wstrzymywanie oddechu praktykowane przez starożytnych i przez głosicieli odnowy religijnej jest świadome. Jest to akt, który wykonujemy z własnej woli.

A jeśli jest on wykonywany w sposób prawidłowy, to według tego, co słyszałem, potrafi czynić cuda.

• • •

Jest parny środowy poranek. Siedzę na wygniecionej sofie w gabinecie Justina Feinsteina w Laureate Institute for Brain Research w centrum Tulsy, w Oklahomie. Na wprost mnie znajduje się okno, za którym widać niebo w kolorze kartonu i przypominający turecki wzór krajobraz z czerwonych i pomarańczowych liści. Feinstein siedzi pod oknem i przegląda stertę artykułów naukowych leżących na podwójnym biurku, na którym nie ma ani centymetra wolnej powierzchni. Feinstein ma na sobie wypuszczoną na zewnątrz koszulę z przypinanymi rogami kołnierzyka i z podwiniętymi rękawami, klapki japonki oraz workowate spodnie khaki z plamami po kredkach (zasługa jego trzyletniej córki). Wygląda dokładnie tak, jak moglibyśmy sobie wyobrażać neuropsychologa: mózgowiec z nutą dziwactwa.

Feinsteinowi właśnie przyznano pięcioletni grant Narodowych Instytutów Zdrowia, aby przetestował wykorzystanie inhalacji dwutlenkiem węgla na pacjentach cierpiących na ataki paniki i zaburzenia lękowe. Po podaniu gazu S.M. oraz niemieckim bliźniaczkom z chorobą Urbacha-Wiethego, Feinstein doszedł do wniosku, że dwutlenek węgla może nie tylko wywoływać panikę i lęk, lecz jest również w stanie je wyleczyć. Był święcie przekonany, że wdychanie dużych dawek dwutlenku węgla może przynieść takie same fizyczne i psychologiczne korzyści jak liczące sobie tysiąc lat techniki wstrzymywania oddechu.

Jego terapia nie wymagała jednak od pacjentów, by wstrzymywali oddech czy blokowali gardła i z zaciśniętymi pięściami liczyli do 100 jak starożytni Chińczycy. Jego pacjenci byli zbyt niespokojni i zbyt niecierpliwi, żeby praktykować tak intensywną technikę. Dwutlenek węgla robił to wszystko za nich. Oni po prostu wchodzili, myśleli, o czymkolwiek chcieli myśleć, brali kilka wdechów CO_2, stawiali do pionu swoje chemoreceptory i ruszali dalej w drogę. Była to starożytna sztuka wstrzymywania oddechu w formie dostosowanej do osób zbyt zalęknionych i niespokojnych, by mogły wstrzymać oddech.

Triki z wstrzymywaniem oddechu, zwane przez Feinsteina terapiami dwutlenkiem węgla, istnieją od tysięcy lat. Już starożytni Rzymianie zalecali kąpiele w wodach termalnych (zawierających wysokie stężenie dwutlenku węgla, który wchłaniał się przez skórę) jako lek na wszystko, od dny moczanowej po rany wojenne[322]. Wiele wieków później Francuzi okresu la belle époque zjeżdżali się do Royat w Alpach Francuskich, gdzie dzień w dzień pluskali się w bulgoczącej wodzie termalnych źródeł.

„Analiza składu chemicznego czterech źródeł mineralnych znajdujących się w Royat wykaże, że do naszej dyspozycji mamy kilka potężnych składników, które dają liczne możliwości w zakresie leczenia wielu stanów chorobowych odpornych na działanie farmaceutyków, które stosuje się w codziennej praktyce”, pisał George Henry Brandt[323], brytyjski lekarz, który odwiedził uzdrowisko w 1879 roku. Brandt mówił o chorobach skóry, takich jak egzema czy łuszczyca, oraz o chorobach układu oddechowego, jak astma i zapalenie oskrzeli, z których wszystkie po kilku sesjach zostały „niemal na pewno wyleczone”***[324].

Lekarze z uzdrowiska Royat zaczęli w końcu butelkować dwutlenek węgla i podawać go jako środek do inhalacji. Terapia była tak skuteczna, że dotarła do Stanów już na początku XX wieku. Spopularyzowana przez fizjologa z Yale, Yandella Hendersona, mieszanka składająca się w 5 procentach z dwutlenku węgla i w 95 procentach z tlenu wykorzystywana była z dużym powodzeniem w leczeniu udarów, zapalenia płuc, astmy i asfiksji u noworodków. Straż pożarna w Nowym Jorku, Chicago i innych dużych miastach zamontowała na swoich wozach zbiorniki z dwutlenkiem węgla. Gazowi temu przypisuje się ocalenie wielu ludzkich istnień.

Tymczasem mieszaniny składające się z 30 procent dwutlenku węgla i 70 procent tlenu stały się sprawdzoną metodą leczenia lęku, epilepsji, a nawet schizofrenii. Już po kilku wdechach pacjenci, którzy spędzili kilka miesięcy lub nawet lat w stanie katatonii, nagle dochodzili do siebie. Otwierali oczy, rozglądali się wokół i zaczynali spokojnie rozmawiać z lekarzami i innymi pacjentami.

– To było cudowne uczucie. Wspaniałe. Czułem się bardzo lekko i nie wiedziałem, gdzie jestem – opowiedział pewien pacjent. – Wiedziałem, że coś mi się przytrafiło, lecz nie byłem pewien, co to było.

Pacjenci zachowywali przytomność i jasność umysłu przez jakieś pół godziny, aż do momentu, gdy dwutlenek węgla przestawał działać. Wtedy, bez ostrzeżenia, zamierali w pół słowa, zastygali w nienaturalnej pozycji jak posąg i patrzyli nieruchomo w przestrzeń, a czasem upadali na ziemię. Znów byli chorzy. Pozostawali w tym stanie aż do następnej uderzeniowej dawki dwutlenku węgla.

I wtedy w latach 50., z przyczyn, których nikt do końca nie pojmuje, 100 lat naukowych badań jakby wyparowało[325]. Cierpiący na choroby skóry[326] sięgali po tabletki i kremy, chorzy na astmę łagodzili symptomy za pomocą steroidów i leków rozszerzających oskrzela, zaś pacjentom z poważnymi zaburzeniami psychicznymi podawano leki uspokajające.

Leki nigdy nie wyleczyły nikogo ze schizofrenii ani z innych zaburzeń psychotycznych, nie wywoływały także doświadczeń pozacielesnych ani uczucia euforii. Otępiały tylko pacjenta i czyniły tak przez tygodnie, miesiące i lata – tak długo, jak chory je przyjmował.

– Fascynuje mnie, że nikt nie podważył jej skuteczności – mówi Feinstein o terapii dwutlenkiem węgla. – Dane, nauka, są nadal aktualne.

Opowiada mi, jak natknął się na mało znane badania przeprowadzone przez Josepha Wolpe’a, znanego psychiatrę, który na nowo odkrył, że terapię dwutlenkiem węgla można stosować jako metodę leczenia lęku i w latach 80. napisał głośny artykuł na ten temat. Po zaledwie kilku haustach CO_2 u wszystkich pacjentów Wolpe’a wystąpiła zdumiewająca i długotrwała poprawa. Donald Klein[327], inny sławny psychiatra i ekspert w dziedzinie paniki i lęku, parę lat później zasugerował, że dwutlenek węgla może pomóc zresetować chemoreceptory w mózgu, umożliwiając pacjentom oddychanie w normalny sposób, a co za tym idzie – także myślenie w normalny sposób. Od tamtego czasu niewielu naukowców badało tego typu terapie (Feinstein szacuje, że temat zgłębia obecnie około pięciu badaczy). Czy ci pierwsi naukowcy mieli rację? Czy ten pradawny gaz naprawdę może być lekarstwem na współczesne dolegliwości? Feinstein nieustannie się nad tym zastanawiał.

– Jako psycholog analizuję, jakie są opcje, jakie leczenie najlepiej się sprawdzi u takich pacjentów – mówi.

Według niego tabletki składają fałszywą obietnicę i większości ludzi przynoszą niewiele korzyści. Zaburzenia lękowe oraz depresja to najczęściej występujące w USA choroby psychiczne – około połowa z nas doświadczy[328] którejś z nich w swoim życiu. Aby dać sobie z tym radę, 13 procent z nas[329] powyżej 12. roku życia sięgnie po antydepresanty – najczęściej będą to selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI, z ang. selective serotonin reuptake inhibitor). Lekarstwa te ocaliły życie milionom ludzi, zwłaszcza tym, którzy cierpieli na zaawansowaną depresję i inne poważne zaburzenia. Jednak korzyści z przyjmowanych leków czerpie mniej niż połowa osób****.

– Nieustannie zadaję sobie pytanie, czy to naprawdę wszystko, co możemy zrobić – wyznaje Feinstein.

Zbadał wiele przeróżnych niefarmakologicznych metod leczenia – między innymi spędził 10 lat, ucząc się i nauczając medytacji mindfulness (uważności). Liczne badania naukowe wykazują, że medytacja może zmienić strukturę i funkcje krytycznych obszarów mózgu, pomóc złagodzić stany lękowe oraz polepszyć skupienie i przepływ współczucia. Mindfulness potrafi czynić cuda, lecz niewielu z nas zbierze kiedykolwiek jej owoce, ponieważ przeważająca większość ludzi, którzy próbują medytacji, szybko się poddaje i idzie dalej. Wśród chorych na przewlekłe stany lękowe odsetek jest jeszcze mniejszy.

– Medytacja mindfulness w swojej typowej formie nie przystaje już do nowego świata, w jakim żyjemy – wyjaśnia Feinstein.

Inną opcją jest terapia ekspozycyjna[330] – technika polegająca na wielokrotnym konfrontowaniu pacjenta z bodźcami wywołującymi u niego strach po to, by z czasem zaczął je akceptować. Terapia jest wysoce skuteczna, lecz również czasochłonna, jako że zazwyczaj składa się na nią wiele długich sesji na przestrzeni kilku tygodni lub miesięcy. Znalezienie psychologów dysponujących takim czasem oraz pacjentów z odpowiednimi zasobami może stanowić nie lada wyzwanie.

Każdy jednak oddycha, a dziś niewielu z nas oddycha dobrze. Osoby z najgorszymi stanami lękowymi mają zarazem najgorsze nawyki oddechowe.

Ludzie cierpiący na anoreksję, napady paniki[332] oraz zaburzenia obsesyjno-kompulsywne nieustannie mają niski poziom dwutlenku węgla, a poziom strachu przed wstrzymaniem oddechu[333] jest u nich znacznie wyższy. Aby uniknąć kolejnego ataku, oddychają o wiele za dużo i ostatecznie stają się nadwrażliwi na dwutlenek węgla[334], przez co panikują, gdy tylko wyczują wzrost stężenia tego gazu. Doskwiera im lęk, ponieważ oddychają nadmiernie, a oddychają nadmiernie, ponieważ doskwiera im lęk.

Feinstein znalazł kilka inspirujących badań przeprowadzonych niedawno przez Alicię Meuret[335], licencjonowaną psycholog z Southern Methodist University, która pomagała swoim pacjentom łagodzić ataki astmy poprzez spowolnienie oddechu w celu podniesienia poziomu dwutlenku węgla. Technika ta sprawdzała się również w przypadku napadów paniki.

W jednym randomizowanym badaniu kontrolowanym Meuret dała 20 pacjentom cierpiącym na ataki paniki kapnometry, które przez cały dzień rejestrowały ilość dwutlenku węgla w wydychanym przez nich powietrzu[336]. Meuret przeanalizowała dane i odkryła, że atak paniki, podobnie jak atak astmy, poprzedzony jest wzrostem objętości oddechowej i częstości oddechów oraz spadkiem stężenia dwutlenku węgla. Aby zdusić atak w zarodku, pacjenci oddychali wolniej i mniej, zwiększając poziom CO_2. Ta prosta i darmowa technika eliminowała zawroty głowy, duszność i odczucie braku powietrza. Potrafiła skutecznie wyleczyć napad paniki, nim ten nastąpił.

„Weź głęboki oddech to niezbyt pomocna instrukcja”, pisała Meuret. O wiele cenniejsza rada to: wstrzymaj oddech.

Opuszczamy gabinet Feinsteina i wolnym krokiem ruszamy przez labirynt wind i schodów. W końcu przechodzimy przez dźwiękoszczelne podwójne drzwi. To tu znajduje się królestwo Feinsteina. Za drzwiami na prawo on i jego zespół przeprowadzają badania nad floatation REST*****, terapią, która polega na unoszeniu się na powierzchni solanki w ciemnym pokoju, w całkowitej ciszy[337]. Za drzwiami na lewo znajduje się najnowszy projekt Feinsteina: laboratorium terapii dwutlenkiem węgla. Jest to malutka kabina bez okien, która wygląda, jakby kiedyś mieściła sprzęt HVAC. Wciskamy się do środka jak dwójka klaunów do budki telefonicznej. Na składanym biurku znajduje się typowy szereg monitorów, komputerów, kabli, elektrod EKG, kapnometrów i innych ustrojstw, do których noszenia przywykłem przez ostatnie kilka lat. W rogu stoi poobijana żółta butla, wyglądająca jak rosyjski pocisk z czasów zimnej wojny. Feinstein wyjaśnia mi, że pojemnik zawiera 34 kilogramy czystego dwutlenku węgla.

W ramach grantu z Narodowych Instytutów Zdrowia, od kilku miesięcy Feinstein sprowadza do laboratorium pacjentów cierpiących na stany lękowe i napady paniki i podaje im kilka uderzeniowych dawek CO_2. Mówi mi, że póki co wyniki są obiecujące. Oczywiście, gaz wywołał u większości pacjentów atak paniki, lecz jest to zaplanowany element chrztu bojowego. Mimo początkowego dyskomfortu liczni pacjenci zgłaszają, że czują się później zrelaksowani przez kilka godzin, a nawet dni.

Postanowiłem zgłosić swoje chemoreceptory do udziału w badaniu. Zapisałem się, aby zobaczyć, jak moje ciało i mózg zareagują na kilka solidnych dawek dwutlenku węgla.

Feinstein przyczepia mi do środkowego i serdecznego palca kawałek białego piankowego materiału z metalowym czujnikiem. Urządzenie to, zwane galwanometrem i służące do mierzenia reakcji skórno-galwanicznej, zanalizuje niewielką ilość potu, jaka wydzieli się podczas odczuwania stresu współczulnego. Pulsoksymetr zaś, przyczepiony do drugiej dłoni, zarejestruje tętno i wysycenie krwi tlenem.

Mieszanina, którą będę wdychał, składa się w 35 procentach z dwutlenku węgla, a w pozostałej części z powietrza w pomieszczeniu – jest to mniej więcej taki sam udział procentowy CO_2, jakiego używano niegdyś do badania schizofreników, tyle że bez tlenu. Tę samą dawkę Feinstein podał S.M., która wpadła w panikę i nie chciała już do tego wracać. Te same proporcje wypróbował też wcześniej na kilku innych pacjentach i oni również doświadczyli ostrych ataków paniki. Niektórzy tak wariowali ze strachu, że odmawiali zaczerpnięcia kolejnego wdechu, więc obecnie Feinstein zmniejsza dawkę do 15 procent – jest to dość, aby dać chemoreceptorom niezły wycisk, a jednocześnie na tyle mało, by nie zrazić pacjentów do przychodzenia po więcej. Jako że ja nie cierpiałem na napady paniki ani na żadne przewlekłe stany lękowe (a przynajmniej jeszcze nie), zaoferował, że podkręci moją dawkę do poziomu S.M., aby zobaczyć, co się stanie.

Spokojnie tłumaczy (już po raz trzeci dzisiaj), że uczucie braku powietrza, jakiego doświadczę po zaciągnięciu się dwutlenkiem węgla, to tylko iluzja – mój poziom tlenu pozostanie niezmieniony, a mi nic nie będzie groziło. Mimo że Feinstein chce mnie uspokoić, te nieustanne zapewnienia sprawiają jedynie, że jestem, no, bardziej niespokojny.

– Wszystko OK? – pyta Feinstein, zapinając ciaśniej rzepy maski. Kiwam głową, biorę kilka ostatnich słodkich wdechów powietrza w pomieszczeniu i wciskam się głębiej w fotel. Start nastąpi za dwie minuty.

Feinstein podchodzi do komputera i majstruje coś przy kablach, rurkach i przewodach, a ja siedzę sobie, wpatruję się w skórki wokół paznokci i wędruję myślami. Przypomina mi się zeszły rok, kiedy po raz pierwszy spotkałem się z Andersem Olssonem w Sztokholmie.

To było tuż po wywiadzie w tamtej przestrzeni coworkingowej. Olsson zabrał mnie do swojego biura, małej nory zagraconej artykułami naukowymi, ulotkami i maskami inhalacyjnymi. Wśród tej graciarni stał poobijany zbiornik z CO_2. Olsson powiedział mi, że on oraz grupa majsterkujących na własną rękę pulmonautów przeprowadzali od kilku lat własne eksperymenty z dwutlenkiem węgla. Nie interesowały ich megadawki wykorzystywane w leczeniu epilepsji i zaburzeń psychicznych. Olsson i członkowie jego ekipy nie byli chorzy. Przedmiotem ich zainteresowania były prewencyjne i wydolnościowe korzyści wynikające ze stosowania dwutlenku węgla – pracowali nad tym, jak wycisnąć z chemoreceptorów jeszcze więcej, tak aby przesunąć granice ludzkiego ciała.

Odkryli, że najskuteczniejszą i zarazem najbezpieczniejszą opcją było kilka wdechów siedmioprocentowej mieszanki dwutlenku węgla z powietrzem w pomieszczeniu. To był właśnie poziom „superwydolności”[338], który Butejko zarejestrował w powietrzu wydychanym przez najlepszych sportowców. Oddychanie tą mieszanką nie miało żadnych halucynogennych ani „panikogennych” właściwości. Praktycznie nie dostrzegało się żadnej różnicy, a mimo to miks ten dawał niesamowite rezultaty. Olsson pokazał mi relacje kilku pulmonautów[339] zajmujących się tą dziedziną:

Użytkownik #1: „A więc jestem teraz w Toronto i postanowiłem pojeździć na rolkach. Jestem zapalonym rolkarzem i tę trasę nad brzegiem jeziora pokonywałem już wiele razy. Ale posłuchajcie tego: cisnąłem ostro do przodu, przez cały czas dawałem z siebie 110 procent… a ani razu nie musiałem otworzyć ust, by złapać oddech!”

Użytkownik #2: „Wczoraj trzy razy zaaplikowałem sobie dwutlenek węgla w około 15-minutowych sesjach. I dzisiaj poszedłem na kajak, a potem uprawiałem seks z moją dziewczyną… Pod koniec ona była zmęczona i brakowało jej tchu, a ja nie miałem nawet najmniejszej zadyszki! Czułem się jak superman!

Użytkownik #3: „Ożeż w mordę!… Oddychałem… i zacząłem czuć się cholernie CUDownie. Euforycznie niemal. Do tego stopnia, że oddychanie wydawało się automatyczne”.

Olsson odkręcił zawór zbiornika i dał mi się sztachnąć kilka razy. Zawirowało mi przed oczami, a po chwili rozbolała mnie lekko głowa. Byłem rozczarowany.

• • •

Teraz w Tulsie Feinstein ma zamiar zaaplikować mi coś zupełnie innego – stężenie dwutlenku węgla, które jest kilkakrotnie wyższe niż w dawce Olssona i kilka tysięcy razy większe niż to, na co normalnie są wystawione moje chemoreceptory[340].

Wyciąga rękę i wskazuje duży czerwony przycisk na blacie. Służy on do przełączenia przewodu intubacyjnego z powietrza w pokoju na dwutlenek węgla znajdujący się w foliowym worku zawieszonym na ścianie. Worek to środek ostrożności. Będę wdychał CO_2 z niego zamiast bezpośrednio ze zbiornika, na wypadek gdyby wystąpiła awaria systemu (lub mojego mózgu). Jeśli zawór nie będzie chciał się zamknąć lub jeśli ja zacznę w niekontrolowany sposób panikować, będę mógł oddychać wyłącznie zawartością worka, równą mniej więcej trzem dużym oddechom.

Obok czerwonego guzika znajduje się „pokrętło stresu”. Będzie rejestrowało odczuwany przeze mnie poziom lęku. Aktualnie ustawione jest na 1, na najniższą wartość. Gdy po zaciągnięciu się gazem zacznę czuć się niespokojny, będę mógł przekręcić gałkę aż na 20, zaznaczając skrajny stan paniki.

W ciągu następnych 20 minut będę musiał trzy razy zaczerpnąć dwutlenku węgla. Jeśli będę czuł się komfortowo, będę mógł wykonać wszystkie trzy wdechy jeden po drugim. Jeśli nie, będę mógł odczekać kilka minut pomiędzy dawkami. To, jak długo pacjent zwleka, informuje Feinsteina, jak intensywne było doświadczenie.

Podpięty i gotowy, staram się uspokoić, patrząc na monitor pokazujący na żywo obraz moich funkcji życiowych. Gdy wykonuję wdech, moje tętno wrasta, a następnie spada wraz z każdym wydechem, rysując równiutką sinusoidę na ekranie. Poziom tlenu oscyluje w okolicach 98 procent, a wydychanego dwutlenku węgla utrzymuje się na stałym poziomie 5,5 procent. Wszystkie systemy działają.

Dysząc przez maskę niczym Darth Vader i trzymając dłoń na przycisku wyrzutni rakiet, czuję się jak pilot myśliwca na tajnej misji. Nigdy nie skojarzyłbym takiej sceny z terapią zdrowia psychicznego. Jednak celem Feinsteina nie jest zmiana sposobu, w jaki pacjent czuje się na poziomie emocjonalnym, lecz zresetowanie podstawowej mechaniki w prymitywnej części mózgu.

Koniec końców chemoreceptory nie dbają o to, czy powodem wzrostu stężenia dwutlenku węgla w krwiobiegu jest duszenie, tonięcie, panika czy wdychanie mieszanki z foliowego worka na ścianie w Tulsie. W każdym z tych wypadków załącza się ten sam alarm. Doświadczenie takiego napadu w kontrolowanych warunkach pomaga się z nim oswoić – pacjent uczy się, jakie symptomy pojawiają się tuż przed atakiem, i w przyszłości będzie mógł mu zapobiec. Daje nam to świadomą władzę nad tym, co zbyt długo uważano za nieświadomą dolegliwość, i pokazuje, że wiele z objawów, których doświadczamy, może być wywoływanych, ale i kontrolowanych, przez oddychanie.

Robię jeszcze jeden powolny, głęboki wdech, unoszę kciuki do góry na znak, że wszystko OK, zamykam oczy i wypycham całe powietrze z płuc. Wciskam czerwony guzik, słyszę, jak przewód podłącza się do foliowego worka, i biorę potężny wdech.

Powietrze ma metaliczny posmak. Sączy się do moich ust, otula język i dziąsła, wywołując uczucie podobne do tego, gdy pijemy sok pomarańczowy z aluminiowego kubka. Gaz wdziera się głębiej, prze w dół gardła i zdaje się pokrywać moje wnętrzności folią aluminiową. Przebija się przez oskrzeliki, do pęcherzyków płucnych i do krwiobiegu.

Przygotowuję się na uderzenie.

Mija sekunda. Dwie. Trzy. Nic. Nie czuję się inaczej niż parę sekund czy parę minut temu. Pokrętło stresu pozostaje na jedynce.

Feinstein mówił wcześniej, że może tak się stać. Kilka miesięcy temu podał równie dużą dawkę mężczyźnie, który stosował metodę Wima Hofa, i człowiek ledwo co poczuł. Feinstein wysunął hipotezę, że najwyraźniej po tak wielu sesjach intensywnego oddychania i wstrzymywania oddechu pacjent ten miał już tak wyrobione chemoreceptory, że taka dawka nie robiła na nim wrażenia. Tymczasem ja dopiero co ukończyłem eksperyment stanfordzki – przez 10 dni oddychałem przez usta, a przez kolejnych 10 wyłącznie przez nos, w wyniku czego podniosłem swój poziom dwutlenku węgla w stanie spoczynku o 20 procent. Prawdopodobnie również wycisnąłem ze swoich chemoreceptorów tyle, ile się dało.

Tak rozmyślając, odczuwam nagle delikatny ucisk w gardle. Bardzo subtelny. Zaciągam się powietrzem z pokoju i wypycham je z siebie. Wymaga to nieco wysiłku. Czerwony guzik jest wyłączony – nie wdycham więc już mieszanki z CO_2, a mimo to czuję się, jakby do ust ktoś wepchnął mi skarpetę. Biorę jeszcze jeden wdech. Skarpeta zdaje się rosnąć.

OK, teraz czuję, jak krew pulsuje mi w skroniach. Otwieram oczy, by sprawdzić moje odczyty, ale pokój jest zamglony. Mija kilka sekund i mam wrażenie, że patrzę na świat przez popękane i brudne soczewki lornetki. Nie mogę oddychać. Mam wrażenie, że każdy z moich zmysłów zostaje wyrwany spod mojej kontroli, wyssany w próżnię.

Mija 10 lub 20 sekund i skarpeta zaczyna się kurczyć, na karku czuję chłód, a wir lęku ustępuje i odpływa. Wizja nabiera kolorów i ostrości od środka ku brzegom, jakby jakaś ręka wycierała kółko pośrodku zaparowanej szyby. Feinstein stoi metr dalej i wpatruje się we mnie. Wszystko wraca do życia. Znów mogę oddychać.

Przez kilka minut siedzę, pocąc się, na wpół płacząc, na wpół się śmiejąc. Staram się przygotować na kolejne 15 minut, na kolejne dwa wdechy tej upiornej mieszanki gazów. Wewnętrzna rozmowa z samym sobą – To duszenie się to tylko iluzja, spokojnie, to potrwa tylko parę minut – nie pomaga.

Koniec końców strach, który właśnie poczułem i który znów poczuję wraz z następnym strzałem, nie jest mentalny, lecz mechaniczny. Uelastycznienie chemoreceptorów wymaga kilku sesji, dlatego po paru dniach pacjenci Feinsteina wracają się doładować. W gruncie rzeczy jest to rodzaj terapii ekspozycyjnej. Im częściej wystawiam się na działanie CO_2, tym bardziej będę odporny w przypadku przeciążenia.

Tak oto, w imię nauki i przez wzgląd na moją przyszłą elastyczność chemoreceptorów, wciskam czerwony guzik i biorę na klatę dwa kolejne strzały CO_2, jeden po drugim.

I znów panikuję. I znów.

* Hialina (przyp. red.).

** Tłumaczenie za: Bhagavad-gītā. Taka Jaką Jest, Z oryginalnym tekstem sanskryckim, łacińską transliteracją, polskimi ekwiwalentami, tłumaczeniem i gruntownymi objaśnieniami, tłum. z sanskrytu na angielski: Jego Boska Miłość A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupāda, z angielskiego na polski: NN, wyd. Bhaktivedanta Book Trust, Paris 1980, Vaduz 1981, 1982, 1986.

*** Odkąd Brandt sporządził swój raport, tysiące naukowców zbadało wpływ terapii dwutlenkiem węgla na zdrowie układu sercowo-naczyniowego, na utratę wagi oraz na funkcje układu odpornościowego. Szybkie wrzucenie hasła „transdermal carbon dioxide therapy” („przezskórna terapia dwutlenkiem węgla”) w wyszukiwarkę na PubMedzie generuje ponad 2500 wyników. Odkryłem, że większość tych artykułów naukowych potwierdza to, co naukowcy z Royat odkryli 100 lat wcześniej, a Grecy tysiące lat przed nimi. Mianowicie, że ekspozycja ciała na działanie dwutlenku węgla – czy to w wodzie, czy poprzez iniekcje, czy przez inhalacje – zwiększa transport tlenu do mięśni, narządów i mózgu, rozszerza tętnice, aby zwiększyć przepływ krwi, pomaga rozpuścić więcej tłuszczu i stanowi potężne lekarstwo na dziesiątki dolegliwości. Więcej informacji na temat historii badań nad dwutlenkiem węgla oraz dodatkowa bibliografia na stronie: www.mrjamesnestor.com/breath.

**** Brytyjskie badanie, którego wyniki opublikowano w 2019 roku w „The Lancet”, wykazało, że w grupie leczonej SSRI nasilenie objawów depresyjnych zmalało o pięć procent po sześciu tygodniach, co, cytując autora, nie dawało „żadnych przekonujących dowodów” na skuteczność leczenia. Po 12 tygodniach odnotowano redukcję symptomów o 13 procent – odkrycie, które badacze określili jako „słaby” dowód[331].

***** REST – ang. restricted environmental stimulation therapy, terapia metodą ograniczonej stymulacji środowiskowej (przyp. tłum.).
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Rozdział 10

SZYBKO, WOLNO I WCALE

Każdego dnia 800 000 ludzi dojeżdżających do pracy przemierza Avenida Paulista. Pasy jezdni zakorkowane są kompaktowymi samochodami i rdzewiejącymi skuterami, a chodnikami płynie rwąca rzeka ludzi: mężczyzn w cukierkowych koszulach frakowych, kobiet prowadzących gorączkowe rozmowy telefoniczne w trybie głośnomówiącym i uczennic noszących T-shirty z napisami, których z pewnością nie przetłumaczyli na angielski ich rodzice: I Give Zero Fucks, PornFreak i I Got Zero Chill in Me.

Co kilka przecznic znajduje się kiosk z gazetami, w którym dostaniemy nieodzownego „Cosmopolitana” i „Playboya”, ale też manifesty Nietzschego i Trockiego, antologie wulgarnej poezji Charlesa Bukowskiego, a nawet pierwszy tom 1056-stronicowego bełkotu Marcela Prousta W poszukiwaniu straconego czasu. Klaksony, pisk opon, ktoś się na kogoś wydziera, światło zmienia się na zielone i wszyscy ruszamy przez olbrzymie skrzyżowanie, zapuszczając się głębiej w kanion lustrzanych budynków.

Przybyłem tutaj, do centrum São Paulo w Brazylii, aby spotkać się ze znanym ekspertem w dziedzinie podstaw jogi. Nazywa się Luíz Sérgio Álvares DeRose, a joga, którą zgłębia i której naucza, to praktyka starożytna – zupełnie inna niż joga, którą znamy ze studia na osiedlu. Powstała ona, zanim joga została w ogóle nazwana jogą, zanim stała się ćwiczeniem służącym poprawie wydolności oddechowej i zanim uzyskała duchowe konotacje. Joga DeRose’a pochodzi z czasów, gdy ta była technologią oddychania i myślenia.

Umówiłem się na spotkanie z DeRose’em, ponieważ po wszystkich moich badaniach, po tylu latach rozmów z ekspertami i czytania przeróżnych książek, nadal mam pytania.

Po pierwsze, chcę się dowiedzieć, dlaczego podczas tummo i innych metod Oddychania+ podnosi się temperatura ciała. Potężna dawka hormonów stresu[341] może stłumić ból wywołany zimnem, lecz nie uchroni przecież skóry, tkanek i reszty ciała przed obrażeniami. Nikt nie wie, jak to się dzieje, że Maurice Daubard, Wim Hof i ich uczniowie mogą siedzieć godzinami nago na śniegu[342], nie zapadając w hipotermię i nie nabawiając się odmrożeń.

Jeszcze bardziej zdumiewający są mnisi buddyjscy oraz mnisi tradycji Bön, którzy praktykują łagodniejszą wersję tummo, wywołującą odwrotną reakcję fizjologiczną. Ci mnisi nie sapią i nie dyszą gorączkowo. Zamiast tego, siedzą w siadzie skrzyżnym i redukują oddech[343], wywołując stan ekstremalnego odprężenia i spokoju, spowalniając tempo przemiany materii nawet o 64 procent – jest to najniższa wartość, jaką kiedykolwiek zarejestrowano podczas eksperymentu laboratoryjnego. Mnisi powinni być martwi lub w najlepszym razie cierpieć na skrajną hipotermię. Mimo to, w tym stanie skrajnego odprężenia, potrafią podnieść temperaturę o co najmniej kilka stopni, a ich ciało mimo temperatur poniżej zera pozostaje gorące przez kilka godzin.

Kolejne pytanie, które nie daje mi spokoju, brzmi: jak to się dzieje, że techniki intensywnego oddychania, takie jak oddychanie holotropowe, mogą wywołać tak hipersurrealistyczne doświadczenia i halucynacje. Po 15 minutach świadomej hiperwentylacji mózg zaczyna rekompensować straty. Kilka badań wykazało, że po pierwszej sesji świadomego nadmiernego oddychania w ogóle nie dochodzi do niedoboru tlenu. Wszystkie funkcje poznawcze powinny być w normie, jednak najwyraźniej nie są[344].

Od kilkudziesięciu lat naukowcy w Stanach Zjednoczonych i Europie podpinają ludzi do wszelkiego rodzaju aparatury, usiłując zrozumieć, jak działa ukryty mechanizm stanowiący podłoże tych technik[345]. Jednak nikomu nie udało się go odkryć. Nikt nie jest w stanie wytłumaczyć powyższych zjawisk.

Postanowiłem więc poszukać odpowiedzi w przeszłości, w starożytnych hinduskich tekstach. Wszystkie techniki, jakie przestudiowałem, a nawet praktykowałem w ciągu ostatnich 10 lat, oraz wszystkie techniki, jakie do tej pory opisałem w niniejszej książce – od Oddychania Koherentnego po metodę Butejki, od wydechów Stougha po wstrzymywanie oddechu – pojawiły się po raz pierwszy właśnie w tych wiekowych tekstach. Ich autorzy z pewnością wiedzieli, że oddychanie to coś więcej niż tylko przyswajanie tlenu, wydalanie dwutlenku węgla i regulowanie układu nerwowego. Nasz oddech zawiera w sobie jeszcze jakąś inną niewidzialną energię – potężniejszą i silniej oddziałującą niż jakakolwiek molekuła znana zachodniej nauce.

DeRose przypuszczalnie zna odpowiedzi na wszystkie te pytania. Napisał 30 książek o najstarszych formach jogi i oddychania. Jako osoba szczególnie zasłużona dla kultury został doceniony przez liczne instytucje kulturalne i humanitarne, w tym Zgromadzenie Legislacyjne São Paulo, Radę Miasta São Paulo, Paulista Associated Press, Policję Militarną São Paulo, Zakon Parlamentarzystów Brazylii (Ordem dos Parlamentares do Brasil), a także organizację Rotary, której jest członkiem. Ponadto uczelnie brazylijskie Faculdades Integradas Teresa d’Ávila, Universidade de Cruz Alta, Universidade Estácio de Sá i Faculdades Integradas Coração de Jesus oraz portugalskie Universidade Lusófona w Lizbonie i Universidade do Porto nadały mu tytuł doktora honoris causa.

A teraz, gdy skręcam z alei Paulista w ulicę Bela Cintra, DeRose jest już tylko kilka przecznic ode mnie.

• • •

Otwórz dowolną książkę, stronę internetową, artykuł lub konto na Instagramie poświęcone tematyce jogi. Duża szansa, że ujrzysz słowo prana, które tłumaczy się zwykle jako „siłę życiową” lub „energię witalną”. W gruncie rzeczy prana to starożytna teoria atomów. Beton w twoim podjeździe, ubrania, które masz na sobie, twoja druga połówka pobrzękująca naczyniami w kuchni – wszystko to zbudowane jest z wirujących atomowych cząstek. To energia. To prana.

Pojęcie prany zostało po raz pierwszy udokumentowane mniej więcej w tym samym czasie w Indiach i Chinach[346], około 3000 lat temu, dając podwaliny pod rozwój medycyny. Chińczycy nazwali tę energię ch’i i wierzyli, że w ciele znajdują się kanały, które niczym linie wysokiego napięcia[347] przewodzą pranę, łącząc tkanki i narządy. Japończycy również mieli własną nazwę na pranę, ki, podobnie zresztą jak Grecy (pneuma), Żydzi (ruah), Irokezi (orenda) i inni.

Różne nazwy, to samo założenie. Im więcej coś ma prany, tym bardziej jest żywe. Jeżeli kiedykolwiek przepływ tej energii zostanie zablokowany, ciało wyłączy się i wkroczy choroba. Jeśli stracimy tyle prany, że nie będziemy w stanie podtrzymać podstawowych funkcji życiowych, umrzemy.

Przez tysiące lat kultury te opracowały setki – tysiące – sposobów na to, jak utrzymać stały przepływ prany. Stworzyły akupunkturę, aby otwierać kanały prany, oraz pozycje jogi, aby budzić i rozprowadzać tę energię. Ostre jedzenie zawiera duże dawki prany – między innymi dlatego właśnie tradycyjna kuchnia Indii oraz Chin jest pikantna.

Najpotężniejszą jednak techniką było wdychanie prany – po prostu oddychanie. Techniki oddechowe były tak istotne dla prany, że ch’i, ruah i inne starożytne terminy określające tę energię, stały się synonimiczne z oddychaniem. Gdy oddychamy, zwiększamy naszą siłę życiową. Chińczycy nazwali swoją metodę świadomego oddychania qigong – qi oznacza „oddech”, a gong „pracę”, czyli całą nazwę możemy przetłumaczyć jako „pracę nad oddechem” (ang. breathwork)*.

Przez ostatnie kilka stuleci postępów w medycynie zachodnia nauka nigdy nie przyjrzała się pranie[348] ani nawet nie potwierdziła, że ta istnieje[349]. Jednak w 1970 roku zespół fizyków[350] postanowił spróbować zmierzyć efekty jej działania, gdy człowiek o imieniu Swami Rama przekroczył próg Menninger Clinic w Topece, w Kansas, będącej wówczas największym psychiatrycznym ośrodkiem szkoleniowym w kraju.

Rama miał na sobie powłóczystą białą szatę oraz sandały, a na szyi zawieszony sznur modlitewny mala. Długie włosy spływały mu na ramiona. Mówił 11 językami, żywił się głównie orzechami, owocami i sokiem jabłkowym oraz twierdził, że nie posiada prawie żadnych dóbr materialnych. „Ze swoimi 185 centymetrami wzrostu, 77 kilogramami wagi i mnóstwem energii do dyskusji i perswazji robił imponujące wrażenie”, napisał członek personelu.

Już w wieku trzech lat[351] Rama uprawiał jogę i techniki oddechowe w swoim domu, w północnych Indiach. Później mieszkał w himalajskich klasztorach i studiował sekretne praktyki u boku Mahatmy Gandhiego, Śri Aurobindo i innych światłych osób Wschodu. W wieku 20 lat udał się na Zachód, by kontynuować naukę m.in. na Oxfordzie, a następnie wyruszył w podróż po świecie, aby wszystkich tych, którzy zechcą go słuchać, nauczać metod, których on sam nauczył się od swoich mistrzów.

Wiosną 1970 roku Rama siedział przy drewnianym biurku w niewielkim gabinecie o gołych ścianach w Menninger Clinic[352]. W okolicy serca przypięte miał elektrody EKG, a na czole czujniki EEG. Nad nim stał dr Elmer Green, który nadzorował działanie aparatury przez swoje grube jak denka od słoików okulary. Kiedyś jako fizyk pracował nad bronią dla marynarki wojennej USA, a teraz w ramach kliniki stał na czele laboratorium Voluntary Controls Program (Programu Dobrowolnej Kontroli), zajmującego się tzw. „psychofizjologiczną autoregulacją”, znaną później jako połączenie umysł–ciało. Green usłyszał od kolegów po fachu o nadzwyczajnych umiejętnościach medytujących Hindusów oraz zobaczył dane z eksperymentu, który przeprowadzono niedawno z Ramą w szpitalu dla weteranów Veterans Administration w Minnesocie[353]. Green chciał zweryfikować wyniki za pomocą najnowszej aparatury naukowej – pragnął na własne oczy ujrzeć moc prany.

Rama wypuścił powietrze, wyciszył się, opuścił grube powieki i zaczął oddychać, uważnie kontrolując wdychane i wydychane powietrze. Linie na odczycie EEG stawały się coraz dłuższe i delikatniejsze – hiperaktywne fale beta zostały zastąpione przez spoczynkowe, medytacyjne fale alfa, a te z kolei ustąpiły miejsca długim falom delta o niskiej częstotliwości, kojarzonym ze stanem głębokiego snu. Rama pozostał w tym stanie uśpienia przez pół godziny, odprężając się do takiego stopnia, że przez chwilę cicho chrapał. Gdy się „obudził”, szczegółowo streścił rozmowę, która toczyła się w pomieszczeniu, podczas gdy jego fale mózgowe były charakterystyczne dla głębokiego snu. Rama jednak nie nazywał tego snem głębokim, lecz „snem jogicznym” – był to stan, w którym umysł pozostawał aktywny, podczas gdy „mózg spał”.

W kolejnym eksperymencie Rama przeniósł uwagę z mózgu na serce. Siedział nieruchomo, wykonał kilka oddechów, a następnie na dany sygnał spowolnił swoje tętno z 74 do 52 uderzeń w mniej niż 60 sekund. Później przyspieszył tętno z 60 do 82 uderzeń w przeciągu 8 sekund. W pewnym momencie tętno Ramy spadło nawet do zera i nie drgnęło przez 30 sekund[354]. Green sądził, że Rama całkowicie wyłączył serce, lecz po dokładniejszym przyjrzeniu się zapisowi EKG zauważył, że Rama rozkazał sercu bić z częstotliwością 300 razy na minutę.

Gdy serce bije tak szybko, krew nie potrafi przepłynąć przez jego komory. Dlatego zjawisko to, zwane trzepotaniem przedsionków, zazwyczaj skutkuje zatrzymaniem akcji serca i śmiercią. Jednak Rama wydawał się niewzruszony. Twierdził, że potrafi pozostać w takim stanie przez pół godziny. Wyniki eksperymentu opisano później na łamach „New York Timesa”[355].

Następnie Rama zademonstrował przekierowanie prany (lub przepływu krwi, bądź tego i tego) do innych części ciała, przemieszczając ją z jednej strony dłoni na drugą. W ciągu 15 minut był w stanie[356] wytworzyć różnicę około sześciu stopni Celsjusza między małym palcem a kciukiem, ani razu nie poruszając przy tym ręką.

Tlen, dwutlenek węgla, pH ani hormony stresu nie odgrywały żadnej roli w umiejętnościach Ramy. O ile wiadomo, układ nerwowy i gazy we krwi pozostały w normie podczas każdego z eksperymentów. Działała tu jakaś inna dziwna moc prany – Rama zaprzągł do pracy jakąś znacznie subtelniejszą energię. Doktor Green i zespół z kliniki Menninger wiedzieli, że coś tam było – zmierzyli wpływ tego czegoś na ciało i mózg Ramy, jednak za pomocą swoich urządzeń w żaden sposób nie potrafili zmierzyć samej istoty zjawiska.

W pierwszej połowie lat 70. Swami Rama stał się prawdziwą supergwiazdą oddychania, a jego krzaczaste brwi i oczy wyglądające, jakby miały zaraz zacząć strzelać laserami, pojawiały się w magazynach „Time”, „Playboy” i „Esquire”, a później w telewizyjnych talk-show[357], takich jak Donahue. Nikt w zachodnim świecie nie widział jeszcze kogoś takiego. Okazało się jednak, że Rama wcale nie był taki wyjątkowy.

Francuska kardiolog Thérèse Brosse[358] badała jogina, który robił dokładnie to samo co Rama, tyle że 40 lat wcześniej: na żądanie wstrzymywał i wznawiał akcję serca. Badacz z Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles, M.A. Wenger, powtórzył testy i odszukał joginów, którzy potrafili nie tylko kontrolować uderzenia serca oraz ich siłę, lecz także wpływać na wydzielanie się potu na czole i temperaturę w koniuszkach palców u rąk. „Nadludzkie” umiejętności, jakie posiadał Swami Rama, wcale nie były nadludzkie. Stanowiły standardową praktykę dla setek pokoleń indyjskich joginów.

Rama ujawniał niektóre z sekretów dotyczących kontrolowania prany w trakcie lekcji grupowych oraz na wideo. Zalecał swoim uczniom, aby zharmonizować oddech poprzez usunięcie pauzy między wdechem i wydechem, tak aby każdy oddech płynnie przechodził w kolejny. Gdy studenci czuli się już komfortowo z taką praktyką, polecał im wydłużać oddechy.

Raz w ciągu dnia mieli położyć się, wziąć krótki wdech, a następnie wydychać, licząc do sześciu. Z czasem uczniowie potrafili wdychać, doliczając do czterech, a wydychać, doliczając do ośmiu. Celem było osiągnięcie półminutowego wydechu (czyli doliczenie do 30) po sześciu miesiącach ćwiczeń. Rama obiecał swoim uczniom, że gdy osiągną ten próg, „nie będą mieli w sobie żadnych toksyn i będą wolni od chorób”. W jednym z filmików instruktażowych, gładząc się po ramieniu, powiedział: „Wasze ciało będzie wyglądało jak gładkie ciało, jak jedwab, widzicie?”.

Tchnięcie prany w ciało jest proste: trzeba po prostu oddychać. Jednak kontrolowanie tej energii i kierowanie nią to umiejętność, której opanowanie wymaga czasu. Rama najwyraźniej nauczył się[359] w Himalajach czegoś znacznie potężniejszego, lecz po zapoznaniu się z jego książkami oraz dziesiątkami wideo muszę stwierdzić, że niestety nie zdradził nigdy wszystkich szczegółów.

• • •

Najlepsze wyjaśnienie, jakie znalazłem na temat tego, czym może być „witalna esencja” prany i na czym może polegać jej działanie, pochodzi nie od jogina, lecz od węgierskiego naukowca, Alberta Szenta-Györgyiego[360], który jako dziecko niemal wyleciał ze szkoły, postrzelił się w ramię, by wymigać się ze służby wojskowej w trakcie I wojny światowej, oraz otrzymał Nagrodę Nobla za przełomowe badania nad witaminą C.

W latach 40. wyjechał do Stanów Zjednoczonych i po kilkudziesięciu latach stanął na czele organizacji National Foundation for Cancer Research, której był współzałożycielem. Poświęcił wiele lat na badanie roli, jaką pełni oddychanie komórkowe. To właśnie tam, pracując w swoim laboratorium w Woods Hole w Massachusetts, wysunął teorię na temat delikatnej energii, która napędza każdą formę życia oraz wszystko inne we wszechświecie.

„Wszystkie organizmy żywe[361] są niczym innym jak liśćmi na tym samym drzewie życia”, pisał. „Rozmaite funkcje występujące u roślin i zwierząt oraz ich wyspecjalizowane narządy – wszystko to jest przejawem tej samej materii ożywionej”.

Szent-Györgyi chciał zrozumieć proces oddychania, jednak nie w fizycznym czy psychicznym sensie, ani nawet nie na poziomie molekularnym. Chciał wiedzieć, jak oddech, który wprowadzamy do ciała, oraz tkanki, narządy i mięśnie oddziałują na siebie nawzajem na poziomie subatomowym. Chciał wiedzieć, jak życie pozyskuje energię z powietrza.

Wszystko wokół nas zbudowane jest z cząsteczek, które z kolei są zbudowane z atomów, te zaś zbudowane są z cząstek subatomowych, na które składają się protony (posiadające ładunek dodatni), neutrony (elektrycznie obojętne) oraz elektrony (posiadające ładunek ujemny). Na najbardziej podstawowym poziomie wszelka materia jest po prostu energią.

„Nie można oddzielić życia od materii ożywionej”, pisał Szent-Györgyi. „Siłą rzeczy, badając materię ożywioną i jej reakcje, badamy samą istotę życia”.

Tym, co odróżnia przedmioty nieożywione, takie jak skały, od ptaków, pszczół i liści, jest poziom energii – „pobudliwość” elektronów wewnątrz atomów tworzących cząsteczki materii. Im łatwiej i im częściej elektrony mogą być przemieszczane między cząsteczkami, tym mniej „nasycona” staje się materia, tym bardziej staje się żywa[362].

Szent-Györgyi przestudiował najwcześniejsze formy życia na Ziemi i wywnioskował, że wszystkie zbudowane były ze „słabych akceptorów elektronów”, co oznacza, że nie potrafiły swobodnie przyjmować i uwalniać elektronów. Według niego materia ta miała mniej energii, a zatem miała mniejszą szansę ewoluować. Po prostu sobie była, paskudząc dookoła i robiąc niewiele więcej, i tak przez miliony, miliony lat[363].

W końcu w atmosferze nagromadził się produkt uboczny tego paskudzenia – tlen, który był silnym akceptorem elektronów. Nowy szlam, który pojawił się po to, aby konsumować ów tlen, przyciągał i wymieniał z otoczeniem znacznie więcej elektronów niż starsze, beztlenowe formy życia. Z tą nadwyżką energii wczesne formy życia względnie szybko wyewoluowały w rośliny, owady i wszystko inne. „Stan ożywiony[364] to właśnie taki elektronowo nienasycony stan”, pisał Szent-Györgyi. „Natura jest prosta, ale subtelna”[365].

Obecne życie na planecie opiera się na tej samej zasadzie. Im więcej tlenu spożywa dana forma życia, tym większą pobudliwość elektronów zyskuje i tym bardziej ożywiona się staje. Materia ożywiona pozostaje zdrowa, gdy jest pełna energii i zdolna absorbować i przenosić elektrony w kontrolowany sposób. Natomiast gdy komórki tracą zdolność rozładowywania i przyjmowania elektronów, przestają funkcjonować[366]. „Nieodwracalne zabranie elektronów oznacza śmierć”, pisał Szent-Györgyi. Spadek pobudliwości elektronów jest tym, co sprawia, że metal rdzewieje, a liście brązowieją i obumierają.

Ludzie także „rdzewieją”. Według tego, co pisał Szent-Györgyi, gdy komórki w naszym ciele tracą zdolność przyciągania tlenu, znajdujące się w nich elektrony zwalniają i przestają się swobodnie wymieniać z innymi komórkami, co skutkuje rozregulowanym i nieprawidłowym wzrostem. Tkanki zaczynają „rdzewieć” w sposób bardzo podobny do innych materiałów. Jednak my nie nazywamy tego „tkankową rdzą” – nazywamy to rakiem. Tłumaczy to, dlaczego nowotwory rozwijają się i kwitną w stanach niedoboru tlenu[367].

Najlepszym sposobem, aby utrzymać tkanki ciała w zdrowiu, jest naśladowanie reakcji, jakie wytworzyły się u wczesnych form życia tlenowego na Ziemi – przede wszystkim zalewanie ciała nieustanną obecnością tego „silnego akceptora elektronów”, którym jest tlen. Oddychanie powoli, mniej i przez nos równoważy poziom gazów oddechowych w ciele i wysyła maksymalną ilość tlenu do maksymalnej liczby tkanek, tak aby nasze komórki miały maksymalną reaktywność elektronów.

„We wszystkich kulturach i we wszystkich tradycjach medycznych[368] istniejących przed naszą leczono poprzez przemieszczanie energii”, pisał Szent-Györgyi. Przemieszczanie energii elektronów pozwala istotom żywym pozostać przy życiu i w zdrowiu tak długo, jak to możliwe. Nazwy mogły ulec zmianie – prana, orenda, ch’i, ruah – ale zasada pozostała ta sama. Szent-Györgyi najwyraźniej zastosował się do tej zasady. Zmarł w 1986 roku, w wieku 93 lat.

• • •

Pukam, otwierają się drzwi, wymieniam kilka bom dia i zajmuję miejsce w holu recepcyjnym kompleksu mieszczącego studio DeRose’a. Są tu drewniane podłogi, miękkie sofy, białe ściany i oprawione plakaty z mapami świata. Na znaku umieszczonym pośrodku pomieszczenia widnieje napis: Stop and Breathe – „Zatrzymaj się i zacznij oddychać”.

Rozbawiona grupka nauczycieli i uczniów DeRose’a relaksuje się na kanapach pośrodku holu, rozmawiając po portugalsku i popijając masala czaj z ceramicznych filiżanek. Wśród nich jest Heduan Pinheiro. Ubrany w nienagannie odprasowaną koszulę i białe spodnie, przypomina gwiazdę młodzieżowych sitcomów z lat 80. Pinheiro zaoferował łaskawie, że mimo napiętego grafiku wynikającego z prowadzenia na północ stąd dwóch studiów Metody DeRose’a zostanie dzisiaj moim przewodnikiem i tłumaczem. Przechodzimy przez recepcję i wspinamy się po ciemnych schodach, udając się na spotkanie z człowiekiem, którego Pinheiro nazywa „Mistrzem”.

Niewielkie biuro udekorowane jest medalami i srebrnymi mieczami – wszystkie ozdobione są czymś w stylu masońskich piramid i symboli oka, jakie widuje się na odwrocie banknotów dolarowych i na starych budynkach.

– Po prostu dają mi te rzeczy, nie wiem czemu! – mówi DeRose, energicznie potrząsając moją dłonią. Jest potężnie zbudowany. Ma starannie przystrzyżoną białą brodę i duże brązowe oczy. Półki za jego plecami uginają się od książek, które sprzedał w milionach egzemplarzy[369]. Przeczytałem kilka z nich – dotyczą pranajamy, karmy i innych tajemnic starożytnej jogi – nie znalazłem jednak w nich niczego zaskakującego, żadnej sekretnej metody oddechowej, której bym już nie znał lub nie spróbował w ciągu ostatnich kilku lat.

Co samo w sobie też nie jest zaskakujące. Historia jogi i najwcześniejszych technik oddechowych jest znana przecież od dawna. Jednak teraz, gdy wreszcie tu dotarłem, nie mogę się już doczekać, aż porównam swoje notatki z wiedzą DeRose’a. Jestem niezmiernie ciekaw, czy na temat prany i utraconej sztuki oddechu wie coś, czego ja nie wiem.

– Czy możemy zacząć? – pyta.

• • •

Gdybyśmy cofnęli się w czasie o jakieś 5000 lat i udali się na tereny, gdzie przebiega obecnie granica między Afganistanem, Pakistanem i północno-zachodnimi Indiami[370], ujrzelibyśmy piasek, skaliste góry, pokryte pyłem drzewa, rdzawą ziemię i otwarte równiny – czyli generalnie ten sam krajobraz, który występuje dzisiaj na większości obszaru Bliskiego Wschodu. Jednak znaleźlibyśmy coś jeszcze – miasta zamieszkane przez pięć milionów ludzi, z rzędami domów z wypalanej cegły i ze starannie wybudowanymi drogami układającymi się w geometryczne wzory. Przy domach napotkalibyśmy dzieci bawiące się zabawkami z miedzi, brązu i cyny, a wśród zaułków ujrzelibyśmy publiczne baseny kąpielowe z bieżącą wodą oraz toalety podłączone do zaawansowanego systemu kanalizacyjnego. Na placu targowym spotkalibyśmy kupców określających właściwości towarów za pomocą odważników i ujednoliconych miarek, rzeźbiarzy wykuwających w kamieniu misterne i wymyślne kształty, a także garncarzy wyrabiających gliniane tabliczki i toczących naczynia na kole garncarskim.

Była to cywilizacja Indusu-Saraswati, nazwana tak od dwóch rzek płynących dnem doliny. Kultura ta była geograficznie największą[371] – zajmującą jakieś 800 000 kilometrów kwadratowych – i jedną z najbardziej zaawansowanych cywilizacji starożytności. O ile wiadomo, w dolinie Indusu nie było żadnych kościołów, świątyń ani miejsc kultu. Mieszkańcy nie stworzyli żadnej ikonografii religijnej ani rzeźb przedstawiających modlących się ludzi. Nie istniały tam żadne pałace, zamki ani monumentalne budynki rządowe. Przypuszczalnie ludzie nie wierzyli tam w żadnego boga.

Wierzyli za to w uzdrawiającą moc oddychania. W trakcie wykopalisk archeologicznych prowadzonych w latach 20. XX wieku wydobyto grawerowaną pieczęć[372], która przedstawiała mężczyznę w charakterystycznej pozie – siedzi on wyprostowany z wyciągniętymi ramionami, a dłonie z kciukami zwróconymi do przodu oparte ma na kolanach. Kolana ma zgięte, podeszwy stóp złączone, a ich palce skierowane ku dołowi. Brzuch napełniony ma powietrzem – mężczyzna świadomie wykonuje wdech. Wykopano jeszcze kilka innych wizerunków postaci przyjmujących podobną pozycję. Artefakty te przedstawiają pierwsze udokumentowane pozycje „jogiczne” w historii – co ma sens, jako że to właśnie tu, w dolinie Indusu, narodziła się joga[373].

Wszystko układało się dobrze, dopóki około 2000 roku p.n.e. w region nie uderzyła susza, powodując rozproszenie znacznej części ludności. Wprowadzili się wtedy Aryjczycy z północnego zachodu. Nie byli to jednak jasnowłosi i błękitnoocy żołnierze z nazistowskiej ideologii[374], lecz irańscy barbarzyńcy o czarnych włosach. Aryjczycy przejęli kulturę Indusu-Saraswati, skodyfikowali ją, skondensowali i przełożyli na swój rodzimy język, którym był sanskryt[375]. To właśnie dzięki tym sanskryckim tłumaczeniom mamy dostęp do Wed, świętych ksiąg o tematyce religijnej i mistycznej, w których pojawia się najstarsze znane nam udokumentowane użycie słowa „joga”. Dwa teksty oparte na wedyjskich naukach, Upaniszada Brihadaranjaka oraz Upaniszada Ćhandogja[376], to najstarsze lekcje oddychania i kontrolowania prany.

W ciągu następnych kilku tysięcy lat starożytne metody oddychania rozpowszechniły się w całych Indiach, Chinach i poza ich granicami[377]. Około 500 roku p.n.e.[378] techniki te zostały przefiltrowane i zsyntetyzowane w traktacie pt. Jogasutry, którego autorstwo przypisuje się mędrcowi Patańdźaliemu. Powolne oddychanie, wstrzymywanie oddechu, intensywne oddychanie przeponą oraz wydłużanie wydechów[379] – wszystkie te techniki pojawiły się po raz pierwszy właśnie w tym starożytnym tekście. Werset 2.51 Jogasutr można zinterpretować następująco:

Gdy nadchodzi fala, obmywa cię i wspina się na brzeg. Następnie fala zawraca, przepływa przez ciebie i wraca do oceanu. […] Tak właśnie działa oddychanie – wdech, przejście, wydech, przejście i proces zaczyna się od nowa.

W Jogasutrach nie ma wzmianki o poruszaniu się między pozycjami czy o powtarzaniu pozycji. Sanskryckie słowo asana oznaczało pierwotnie „siad” oraz „postawę”. Odnosiło się zarówno do czynności siedzenia, jak i do materiału, na którym się siedzi. Z pewnością nie oznaczało wstawania i poruszania się. Joga w swojej najwcześniejszej formie była sztuką pozostawania w bezruchu i budowania prany poprzez oddech.

DeRose zasmakował w tego rodzaju starożytnej jodze w latach 70., gdy podróżował po Indiach, usiłując zebrać wszystkie najstarsze praktyki doliny Indusu. Pewnego razu wziął udział w zajęciach w miejscowości Riszikesz, u podnóża Himalajów. Studio było bardzo skromne, z klepiskiem zamiast podłogi. W zimne dni w budynku tłoczyli się mieszkańcy, którzy chcieli się ogrzać.

Zajęcia miały charakter nieformalny, relacje między uczniami i nauczycielami były pełne szacunku, a jednocześnie swobodne. Nauczyciele żartowali ze swoich podopiecznych, na co ci również odgryzali się żartami. „Wysilcie się!”, krzyczeli bezlitośnie instruktorzy[380]. „Potraficie lepiej!”

Jak wspomina DeRose, nie było żadnej „gimnastyki, antygimnastyki, bioenergetyki, okultyzmu, spirytyzmu, zen, tańca, ekspresji ciała, makrobiotyki ani shiatsu”. Pozycje wykonywane były raz i utrzymywane przez boleśnie długi czas. Te długie pozy umożliwiały uczniom skupienie się wyłącznie na oddechu. Zajęcia były bardzo trudne, pod koniec DeRose był cały spocony i obolały.

– W niczym nie przypominało to dzisiejszej jogi – mówi, siedząc po drugiej stronie biurka. Tłumaczy mi, że dopiero w XX wieku[381] zaczęto łączyć i powtarzać pozycje jogi w serii płynnych przejść, zwanych winjasami, które przypominają taneczne ćwiczenia aerobowe. To właśnie takiej jogi i innych hybrydowych form naucza się dzisiaj na siłowniach, w studiach oraz w salach zajęciowych. Joga starożytna, polegająca na skupieniu się na pranie, siedzeniu i oddychaniu, przeistoczyła się w rodzaj ćwiczenia poprawiającego wydolność tlenową.

Nie oznacza to, że współczesna joga jest w jakikolwiek sposób zła. Jest po prostu inna niż ta, która powstała przed 5000 lat. Szacuje się, że około dwóch miliardów ludzi[382] uprawia tę współczesną formę jogi, ponieważ dzięki niej, podobnie jak dzięki ćwiczeniom i rozciąganiu, czują się i wyglądają lepiej, a ich mięśnie są bardziej elastyczne. Przeprowadzono setki badań, które potwierdziły lecznicze właściwości płynnych przejść winjasa między asanami, tego naprzemiennego wstawania i siadania.

Co jednak utraciliśmy?[383]

Przez 20 lat DeRose latał z Brazylii do Indii, ucząc się sanskrytu i kopiąc w starożytnych tekstach poświęconych jodze, przedzierając się „centymetr po centymetrze przez stulecia nagromadzonych śmieci”. W starożytnej tradycji Niríszwarasánkhja odnalazł zapis dotyczący pierwotnych praktyk, określanych tam terminem „Yôga” (wymawianym „joooooga”). Była to metoda i filozofia tak skrajnie różna od współczesnej wersji jogi, że DeRose uważa, że odnosząc się do niej, należy posługiwać się jej antyczną nazwą.

Praktyki Yôgi nigdy nie miały na celu leczenia problemów, mówi. Stworzono je dla ludzi zdrowych, aby umożliwić im wspięcie się na kolejny szczebel swoich możliwości – aby dać im świadomą moc, za pomocą której będą w stanie ogrzać się na zawołanie, rozszerzyć swoją świadomość, kontrolować układ nerwowy oraz serce, a także żyć dłużej i pełniej.

• • •

Pod koniec naszego kilkugodzinnego spotkania opowiadam DeRose’owi o mojej przygodzie w wiktoriańskim domu sprzed 10 lat – o tym, jak uprawiałem starożytną technikę pranajamy zwaną sudarszan krija, i o tym, jak szybko powaliła mnie ona na ziemię. Mówię mu, że łagodniejsza wersja tej reakcji nieustannie przytrafia się mi – oraz milionom innych osób – za każdym podejściem do tradycyjnego jogicznego oddychania.

Różne wersje jogi krija istnieją od około 400 roku p.n.e. i według niektórych źródeł stosowane były przez wszystkich od Kryszny po Jezusa Chrystusa[384], od Świętego Jana po Patańdźaliego. Krija, której ja doświadczyłem, została opracowana w latach 80. przez człowieka o imieniu Śri Śri Ravi Śankar i praktykowana jest obecnie przez dziesiątki milionów ludzi[385] na całym świecie za pośrednictwem organizacji The Art of Living Foundation[386]. W większości daje takie same efekty jak tummo, ponieważ, jak wyjaśnia DeRose, obydwie metody zostały opracowane na bazie tych samych starożytnych praktyk**.

Sudarszan krija też nie jest niczym łatwym. Potrzebny jest czas, oddanie i siła woli. W centralnej metodzie, zwanej oczyszczającym oddechem, należy przez ponad 40 minut intensywnie oddychać (dyszeć w tempie ponad 100 oddechów na minutę), następnie przez kilka minut oddychać powoli, a na końcu nie oddychać w ogóle. A potem wszystko należy powtórzyć raz jeszcze.

Opowiadam DeRose’owi o ekstremalnym poceniu się, o kompletnej stracie czasu i o uczuciu lekkości, które towarzyszyło mi później przez kilka dni. Opowiadam o tym, jak przez ostatnie 10 lat szukałem odpowiedzi, przeprowadzając różne eksperymenty laboratoryjne, analizując swoją gazometrię i prześwietlając sobie mózg.

DeRose siedzi spokojnie z rękami złożonymi starannie jak do modlitwy. Podobne historie słyszał już wiele razy. Nie znalazłem niczego w tych wszystkich odczytach i pomiarach naukowych, mówi, ponieważ szukałem w złym miejscu.

To energia, to prana. To, co się wydarzyło, było proste i powszechne. Oddychając tak intensywnie przez tak długi czas, nagromadziłem w sobie zbyt dużo prany, a jeszcze się do tego nie przystosowałem. To tłumaczyło obfite poty i zmianę świadomości. Sudarszan pochodzi od dwóch słów: su oznaczającego „dobry” i darszan oznaczającego „wizję”. Ja doznałem bardzo dobrej wizji.

Starożytni jogini poświęcili tysiące lat na udoskonalenie technik pranajamy – przede wszystkim po to, by kontrolować tę energię i rozprowadzać ją po całym ciele, aby sprowokować „dobrą wizję”, odrobinę jednak stonowaną. Współcześni zwolennicy metod oddychania, tacy jak ja, próbują obejść ten proces i go przyspieszyć. Jednak nie uda nam się. Halucynacje, wilcze wycie, zapaskudzenie ubrań – to wszystko nie powinno w ogóle mieć miejsca. To oznaka, że wypadliśmy za burtę.

Kluczem do sudarszan krii, tummo czy jakiejkolwiek innej praktyki oddechowej[387] zakorzenionej w jodze starożytnej jest cierpliwość, elastyczność i powolne przyswajanie tego, co oddech ma do zaoferowania. Może i moje pierwsze doświadczenie z sudarszan kriją było nieco szokujące i nieprzyjemne, mówi DeRose, jednak przekonało mnie o potędze samego oddychania.

I koniec końców przyprowadziło mnie tutaj.

Jeszcze kilka pytań i czas się zbierać. DeRose musi się spakować i udać się do Nowego Jorku, gdzie jego koledzy prowadzą dwa tętniące życiem studia Metody DeRose’a, w Tribece i Greenwich Village, a ja muszę zdążyć na 17-godzinny lot do domu.

Wymieniamy kilka obrigado i podajemy sobie dłonie. Mijając błyszczące miecze i czerwone wstęgi orderów, udaję się za moim tłumaczem na spowity mrokiem korytarz. Zanim jednak wyruszę, Pinheiro zaproponował, że nauczy mnie kilku technik oddechowych starożytnej Yôgi, z których słynie DeRose.

Wspinamy się na trzecie piętro, zdejmujemy buty i wchodzimy do studia. Pomieszczenie nie różni się niczym od innych studiów jogi, które widziałem. Niebieska wyściółka na podłodze, szerokie na całą ścianę lustra, regały z książkami i plakaty z sanskryckimi napisami. Pinheiro klęka ze skrzyżowanymi nogami pomiędzy oknami – jego ciało rzuca na pokój cień przypominający Buddę. Siadam naprzeciw niego. Po minucie zaczynamy oddychać.

Zaczynamy od techniki zwanej dźija pranajama, która polega na wywinięciu języka do tyłu jamy ustnej i wstrzymaniu oddechu. Wykonujemy także kilka bhand – bhanda to zamknięcie strumienia energii, które kieruje ruchem prany i zatrzymuje ją w naszym ciele poprzez napięcie mięśni gardła, brzucha i innych obszarów. Następnie kładę się przed Pinheiro, patrząc na białe płyty podwieszanego sufitu. Ostatnie ćwiczenie, które wykonam, tłumaczy, ma na celu nagromadzenie prany w ciele i skupienie umysłu.

– Skoncentruj się wyłącznie na jednym płynnym ruchu od wdechu do wydechu – mówi Pinheiro. Są to dokładnie te same instrukcje, jakie otrzymałem na sesji sudarszan krii lata temu, te same, jakie usłyszałem od Andersa Olssona kilka lat później i te same, jakie dał mi instruktor Metody Wima Hofa, Chuck McGee. Znam już ten proces, wiem, o co chodzi.

Rozluźniam gardło i biorę bardzo głęboki wdech do głębi brzucha, a następnie wykonuję pełny wydech. I znów wdech. I od nowa.

– Maksymalnie do środka i maksymalnie na zewnątrz – mówi Pinheiro. – Nie przerywaj! Dalej, oddychaj!

• • •

Zaczyna się. Powtórka z rozrywki. Dzwonienie w uszach. Heavymetalowy basowy bęben dudniący w klatce piersiowej. Ciepły szum rozlewający się w ramionach i twarzy. Fala nadchodzi, obmywa mnie, wspina się na brzeg, po czym zawraca i cofa się do oceanu.

Czułem to wszystko już wcześniej, wiele razy. To musi być to, czego doświadczali starożytni mieszkańcy doliny Indusu przed 5000 lat, a także starożytni Chińczycy 2000 lat po nich. Alexandra David-Néel ogrzała się w ten sposób w himalajskiej jaskini, Swami Rama zaś skupił tę siłę w dłoniach i sercu. Butejko odkrył ją, stojąc przy oknie na oddziale leczenia astmy w moskiewskim szpitalu, a Carl Stough przekazał wiedzę o niej śmiertelnie chorym weteranom w Centrum Medycznym VA w New Jersey.

W miarę jak oddycham nieco szybciej i nieco głębiej, przez głowę przelatują mi nazwy wszystkich technik, które zbadałem w ciągu ostatnich 10 lat:

Pranajama. Metoda Butejki. Oddychanie koherentne. Hipowentylacja. Koordynacja Oddechowa. Oddychanie holotropowe. Adhama. Madhjama. Uttama. Kêvala. Oddech embrionalny. Oddech harmonizujący. Oddech według Mistrza Wielka Pustka. Tummo. Sudarszan krija.

Z biegiem lat nazwy ulegały zmianie, techniki stosowano w różnych celach i w różnej formie, w różnych kulturach, w różnych epokach, z różnych powodów – lecz nigdy nie zostały utracone. Przez cały ten czas były w nas, czekając tylko, aż je obudzimy.

Dzięki nim możemy rozciągnąć płuca, wyprostować ciało, poprawić przepływ krwi, przywrócić równowagę umysłu oraz nastroju, a także pobudzić elektrony w tworzących nas molekułach. Dzięki nim możemy lepiej spać, szybciej biegać, głębiej nurkować, dłużej żyć i dalej ewoluować.

Techniki te oferują wgląd w magię i sekrety życia. I z każdym kolejnym oddechem uchylają rąbka tajemnicy.

* Angielskie słowo breathwork (dosł. „praca nad oddechem”) normalnie występuje w słownikach języka angielskiego i oznacza świadome, kontrolowane oddychanie, praktykowane w celach relaksacyjnych, medytacyjnych lub zdrowotnych (przyp. tłum.).

** Chociaż sudarszan i inne krije nie zostały pierwotnie stworzone, aby pomóc chorym wyzdrowieć, to i tak to robią. Ponad 70 niezależnych badań przeprowadzonych w Harvard Medical School, Columbia College of Physicians and Surgeons i innych instytucjach wykazało, że sudarszan krija jest wysoce skuteczną metodą leczenia szeregu dolegliwości – od przewlekłego stresu po bóle stawów i choroby autoimmunologiczne.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Epilog

OSTATNI ODDECH

Nic się tu nie zmieniło. Ten sam wytarty dywan. To samo dygoczące od wiatru okno, z którego odłazi farba. Łoskot ciężarówek z silnikami Diesla przetaczających się po Page Street i chorobliwie żółte światło ulicznych latarni, podświetlające unoszący się w powietrzu kurz. Niektóre twarze również pozostały takie same: jest typ z oczami więźnia i ten drugi z grzywką à la Jerry Lewis, a także blondynka o trudnym do umiejscowienia akcencie z Europy Wschodniej. Udaję się na swoje zwyczajowe miejsce i siadam koło okna.

Minęło 10 lat, odkąd przyszedłem tutaj po raz pierwszy i poczułem, co potrafi oddech. Dziesięć lat podróżowania, prowadzenia badań i eksperymentowania na samym sobie. Przez ten czas dowiedziałem się, że lista korzyści płynących z oddychania zdaje się nie mieć końca. Oddychanie ma też jednak swoje ograniczenia.

Uświadomiłem to sobie w nieprzyjemny sposób kilka miesięcy temu. Było to w Portland, w Oregonie. Właśnie wygłosiłem wykład na temat treści niniejszej książki. Opuściłem podium i udałem się do holu, aby porozmawiać z przyjacielem, gdy nagle podeszła do mnie roztrzęsiona kobieta. Patrząc na mnie szeroko otwartymi oczami, powiedziała, że jej matka zachorowała na zatorowość płucną i desperacko potrzebuje jakiejś metody oddechowej, która pomoże usunąć z jej płuc skrzepy krwi.

Kilka miesięcy później leciałem samolotem i siedząca obok mnie kobieta zauważyła zdjęcia czaszek na ekranie mojego laptopa. Spytała, nad czym pracuję. Odpowiedziałem jej, a ona zaczęła opowiadać o przyjacielu, który cierpi na poważne zaburzenia odżywiania, osteoporozę, a także nowotwór. Żadne leczenie nie przynosiło efektów. Spytała, czy mógłbym przepisać jakąś metodę oddechową, która przywróciłaby zdrowie jej przyjacielowi.

Wyjaśniłem tym wszystkim osobom, i chciałbym wyjaśnić też to teraz, że oddychanie, jak każda terapia czy produkt leczniczy, nie potrafi wszystkiego. Oddychanie szybko, wolno lub wcale nie sprawi, że zatorowość zniknie. Oddychanie przez nos połączone z wydłużonym wydechem nie odwróci szkód wyrządzonych przez genetyczne choroby nerwowo-mięśniowe. Żaden sposób oddychania nie wyleczy nowotworu IV stopnia. Tak poważne problemy wymagają pilnej interwencji lekarskiej.

Gdybym nie brał antybiotyków, nie szczepił się i nie pobiegł na ostatnią chwilę do gabinetu lekarskiego, by zwalczyć infekcję węzłów chłonnych, już dawno bym nie żył. Technologie medyczne, które powstały w ciągu ostatnich 100 lat, uratowały życie niezliczonym osobom. Medycyna nieustannie poprawia jakość życia ludziom na całym świecie.

Jednak współczesna medycyna także ma swoje ograniczenia.

– Zanim do mnie trafią, to chodzące zombiaki – powiedział dr Michael Gelb, który przez 30 lat pracował jako chirurg stomatolog oraz specjalista od zaburzeń snu. Podobne słowa usłyszałem z ust dr. Dona Storeya, mojego teścia, który przez ostatnie 40 lat pracował jako pulmonolog. To samo powiedziały mi dziesiątki lekarzy z Harvardu, Stanforda i innych instytucji. Mówili, że współczesna medycyna jest zdumiewająco skuteczna w wycinaniu i zszywaniu różnych części ciała w nagłych przypadkach, niestety niedomaga jednak, jeśli chodzi o leczenie łagodniejszych przewlekłych chorób poszczególnych układów, takich jak astma, bóle głowy, stres i problemy autoimmunologiczne, z którymi boryka się większość dzisiejszej populacji.

Lekarze ci tłumaczyli w wielu słowach i na wiele sposobów, że mężczyzna w średnim wieku skarżący się na stres w pracy, drażliwość jelit, depresję oraz okazjonalne mrowienie w palcach u rąk nie otrzyma tyle samo uwagi, co pacjent z niewydolnością nerek. Dostanie leki na obniżenie ciśnienia, jakieś antydepresanty i sayonara. Rolą współczesnego lekarza jest gasić pożary, a nie rozwiewać dym.

Nikt nie był zadowolony z takiego stanu rzeczy. Lekarze byli sfrustrowani, że nie mają ani czasu, ani wsparcia, żeby zapobiegać i zaradzać mniej poważnym przewlekłym problemom, podczas gdy pacjenci dowiadywali się, że ich przypadki nie są wystarczająco beznadziejne, by poświęcić im uwagę.

Sądzę, że to właśnie jeden z powodów, dla których tak wielu ludzi, w tym tak wielu naukowców prowadzących badania medyczne, zainteresowało się oddychaniem.

Podobnie jak cała medycyna Wschodu, techniki oddechowe najlepiej sprawdzają się jako środek zapobiegawczy – sposób na utrzymanie równowagi w ciele, tak aby łagodniejsze problemy nie rozwinęły się w poważne problemy zdrowotne. Gdy od czasu do czasu równowaga zostaje zachwiana, oddychanie często pomaga ją przywrócić.

„Ponad sześćdziesiąt lat badań nad systemami żywymi utwierdziło mnie w przekonaniu, że nasze ciało jest znacznie bardziej bliskie ideałowi, niż sugerowałaby to niekończąca się lista dolegliwości”, pisał Albert Szent-Györgyi. „Wady ludzkiego ciała wynikają nie tyle z wrodzonych niedoskonałości, co z faktu, że go nadużywamy”[388].

Szent-Györgyi mówił o przypadłościach, które nękają nas z naszej własnej winy – o „chorobach cywilizacyjnych”, jak nazywał je antropolog Robert Corruccini. Dziewięciu z dziesięciu głównych zabójców[389], w tym cukrzyca, choroby serca oraz udar mózgu, powodowanych jest przez jedzenie, które jemy, wodę, którą pijemy, domy, w których mieszkamy, oraz biura, w których pracujemy. Są to choroby, które stworzyła ludzkość.

Niektórzy z nas skłonność do danej choroby mogą mieć zapisaną w genach, nie oznacza to jednak, że z pewnością na nią zachorują. Geny można wyłączyć[390], tak samo jak można je włączyć. Tym, co je aktywuje, są zmiany w środowisku. Zmiana diety na zdrowszą, zwiększenie aktywności fizycznej oraz usunięcie toksyn i stresujących bodźców z domu oraz miejsca pracy – wszystko to ma głęboki i długotrwały wpływ na zapobieganie większości współczesnych chorób przewlekłych oraz ich leczenie.

Poprawa oddychania to zmiana kluczowa. Przez ostatnie 10 lat dowiedziałem się, że 13,6 kilograma powietrza[391], które każdego dnia przechodzi przez płuca, oraz 0,8 kilograma tlenu, które konsumują nasze komórki, jest równie ważne, jak to, co jemy, oraz to, jak dużo ćwiczymy. Oddychanie jest brakującym filarem zdrowia.

„Gdybym musiał ograniczyć swoje rady dotyczące tego, jak żyć zdrowiej, do zaledwie jednej wskazówki, brzmiałaby ona po prostu: naucz się lepiej oddychać”[392], pisał Andrew Weil, sławny lekarz celebryta.

Naukowcy muszą się jeszcze wiele nauczyć z zakresu tej nieskończenie rozległej dziedziny, lecz wśród większości badaczy panuje już mniej więcej zgodne przekonanie co do tego, jak wygląda to „oddychanie lepiej”.

Oto podsumowanie tego, co już wiemy.

Zamknijmy usta

Dwa miesiące po zakończeniu stanfordzkiej przygody laboratorium dr. Jayakara Nayaka wysłało Andersowi Olssonowi i mi wyniki naszego 20-dniowego eksperymentu. Wynikający z nich główny wniosek już znaliśmy: oddychanie przez usta jest beznadziejne.

Po zaledwie 240 godzinach oddychania wyłącznie przez usta stężenie katecholamin oraz hormonów stresowych poszybowało nam w górę, co sugeruje, że nasze ciała funkcjonowały pod fizycznym i psychicznym przymusem. W moim nosie zagnieździły się także bakterie z gatunku Corynebacterium. Gdybym oddychał przez usta jeszcze parę dni dłużej, możliwe, że rozwinęłaby się u mnie pełnoobjawowa infekcja zatok. Z kolei ciśnienie krwi osiągnęło niebotyczny poziom, a zmienność rytmu zatokowego drastycznie się pogorszyła. Dane Olssona wyglądały bardzo podobnie.

Nocą nieustanny przepływ niesprężonego i nieprzefiltrowanego powietrza przez otwarte usta sprawił, że miękkie tkanki z tyłu gardła zapadły się do takiego stopnia, iż oboje zaczęliśmy doświadczać chronicznego nocnego duszenia. Chrapaliśmy. Po paru dniach zaczęliśmy się dusić sami sobą, cierpiąc na ataki bezdechu sennego. Gdybyśmy nadal oddychali wyłącznie przez usta, byłaby duża szansa, że u obu z nas rozwinęłoby się chroniczne chrapanie i obturacyjny bezdech senny, a także nadciśnienie oraz problemy metaboliczne i poznawcze, jakie zwykle się z nimi wiążą.

Jednak nie wszystkie nasze parametry się zmieniły. Poziom cukru pozostał bez zmian. Liczba krwinek w milimetrze sześciennym krwi oraz stężenie wapnia zjonizowanego także nie uległy zmianie, podobnie jak większość pozostałych markerów krwi.

Było też kilka niespodzianek. Mój poziom mleczanu, będący miarą metabolizmu beztlenowego, o dziwo, obniżył się wraz z oddychaniem przez usta, co sugerowałoby, że zużywałem więcej energii pochodzącej z reakcji tlenowych. Stało to w sprzeczności z tym, czego spodziewać by się mogła większość ekspertów w dziedzinie kondycji fizycznej. (Stężenie mleczanu u Olssona nieznacznie wzrosło). Straciłem też 0,9 kilograma, najprawdopodobniej z powodu utraty wody w wydychanym powietrzu. Ale zaufajcie mi: poświąteczna dieta w formie oddychania przez usta to bardzo zły pomysł.

Dokuczliwe zmęczenie, irytacja, zgryźliwość i niepokój. Cuchnący oddech i nieustanne przerwy na siku. Zawroty głowy, szklisty wzrok i bóle brzucha. Koszmar.

Nie bez powodu ludzkie ciało wyewoluowało tak, aby móc oddychać dwoma kanałami. Zwiększa to nasze szanse przetrwania. Usta są awaryjnym systemem wentylacyjnym na wypadek zatkania nosa. Kilka szybkich oddechów, które Stephen Curry wykonuje przed wsadzeniem piłki do kosza, westchnienia chorego dziecka, które męczy się z gorączką, czy wdechy, które wykonujesz, śmiejąc się z przyjaciółmi – takie chwilowe oddychanie przez usta nie ma większego wpływu na nasze zdrowie.

Jednak chroniczne oddychanie przez usta to co innego. Ciało ludzkie nie jest przystosowane do przetwarzania surowego powietrza przez wiele godzin, czy to za dnia, czy w nocy. Nie ma w tym nic naturalnego.

Oddychajmy przez nos

W dniu, w którym Olsson i ja odkleiliśmy taśmę i wyjęliśmy zatyczki, obniżyło nam się ciśnienie krwi, podniósł się poziom dwutlenku węgla, a tętno unormowało. Chrapaliśmy dziewięć razy mniej niż w pierwszej fazie eksperymentu – zamiast kilku godzin, zaledwie kilka minut w ciągu jednej nocy. Po dwóch dniach nie chrapaliśmy w ogóle. Infekcja bakteryjna w nosie szybko zniknęła i to bez leczenia[393]. Olsson i ja wyleczyliśmy się dzięki oddychaniu przez nos.

Ann Kearney, logopeda ze Stanford Voice and Swallowing Center, była pod ogromnym wrażeniem naszym wyników oraz swojej własnej przemiany, w ramach której uporała się z niedrożnością dróg oddechowych i oddychaniem przez usta. Do tego stopnia, że w momencie, gdy piszę te słowa, Kearney przygotowuje dwuletnie badania z udziałem 500 osób, aby zgłębić, jak zaklejanie ust taśmą w trakcie snu wpływa na chrapanie i bezdech senny.

Korzyści płynące z oddychania przez nos wykraczały poza sypialnię. Poprawiłem swoje wyniki na rowerze stacjonarnym o jakieś 10 procent (osiągi Olssona były nieco skromniejsze, około 5 procent). Wyniki te wypadały dość blado w porównaniu z osiągami sportowców trenowanych przez eksperta Johna Douillarda, jednak nie umiem sobie wyobrazić sportowca, który nie chciałby chociaż tych 10 procent – czy nawet jednego procenta – przewagi nad przeciwnikiem.

Jeśli chodzi o bardziej osobiste doświadczenia, muszę przyznać, że te pierwsze oddechy przez nos po 10 dniach niedrożności były tak cudowne i wzruszające, że momentami chciało mi się płakać. Myślałem o wywiadach, które przeprowadziłem z ludźmi cierpiącymi na syndrom pustego nosa, którym mówiono, że są szaleni, że powinni po prostu przestać narzekać i oddychać przez usta. Myślałem o dzieciakach, którym wmawiano, że przewlekłe alergie i zatkany nos to część dzieciństwa, i o dorosłych, którzy uwierzyli w to, że dławienie się każdej nocy to przypadłość, która naturalnie przychodzi z wiekiem.

Zrozumiałem ich ból i miałem dość szczęścia, że dany był mi powrót do prawidłowego oddychania. Jest to coś, czego nigdy nie zapomnę. I nigdy, przenigdy nie powtórzę.

Wykonujmy pełny wydech

Carl Stough przez pół wieku przypominał swoim uczniom, jak pozbyć się z ciała całego powietrza, tak aby móc go więcej zaczerpnąć. Uczył swoich klientów wydłużać wydechy, dzięki czemu wielu udało się dokonać tego, co długo było uważane za biologicznie niemożliwe. Cierpiący na rozedmę prawie całkowicie wyzdrowieli, mimo że choroba uznawana była za nieuleczalną, śpiewacy operowi poprawili możliwości wokalne, zyskali lepszy ton i rezonans, astmatycy nie cierpieli już na ataki, a sprinterzy olimpijscy zdobywali złote medale.

Prawda jest jednak taka, że rzadko praktykuje się pełne wydechy. Większość z nas z każdym oddechem angażuje zaledwie niewielki ułamek całkowitej pojemności płuc, co sprawia, że wkładany wysiłek jest nieproporcjonalny do korzyści. Aby zdrowo oddychać, należy zacząć między innymi od wydłużenia oddechów poprzez zwiększenie zakresu ruchu przepony i wyrzucenia z siebie starego powietrza, zanim zaczerpniemy świeżego.

„Różnica pomiędzy oddychaniem w sposób skoordynowany a oddychaniem w inny sposób jest taka jak pomiędzy funkcjonowaniem z najwyższą wydajnością a działaniem jako tako”[394], pisał Stough w latach 60. „Silnik nie musi być w doskonałym stanie, żeby działać, ale zdecydowanie ma lepsze osiągi, gdy jednak jest”.

Dużo przeżuwajmy

Miliony starych szkieletów w paryskich kamieniołomach oraz setki czaszek z Kolekcji Mortona pochodzących sprzed epoki przemysłowej miały trzy wspólne cechy: ogromne jamy zatok, silne szczęki i proste zęby. Niemal wszyscy ludzie urodzeni przed XVIII wiekiem posiadali te cechy, ponieważ dużo przeżuwali.

W przeciwieństwie do innych kości w ludzkim ciele, kości twarzy nie przestają rosnąć w wieku 20 lat. Mogą się rozrastać i ulegać przebudowie aż do 70. roku życia, a prawdopodobnie znacznie dłużej. Co oznacza, że możemy wpływać na rozmiar i kształt jamy ustnej i poprawiać naszą zdolność oddechową niemal w każdym wieku.

Aby tego dokonać, nie możemy przestrzegać tych zaleceń żywieniowych, według których mamy jeść to, co nasze prababcie. Zbyt wiele produktów spożywczych już wtedy miało miękką konsystencję i było nadmiernie przetworzone. Nasza dieta powinna składać się z twardszego i bardziej surowego jedzenia[395] – takiego, jakie spożywały nasze pra-pra-pra-pra-pra-prababcie. Jedzenia, które każdego dnia wymagało godziny lub dwóch solidnego przeżuwania. A w międzyczasie zamknijmy usta, zęby ustawmy tak, by się lekko dotykały, a język dociśnijmy do podniebienia

Od czasu do czasu pooddychajmy więcej

Od tamtego spotkania z Chuckiem McGee w przydrożnym parku miejskim u podnóża gór Sierra Nevada, z dziesiątkami innych osób z całego świata uprawiam tummo w każdy poniedziałkowy wieczór. To właśnie wtedy McGee prowadzi darmową sesję online, otwartą dla wszystkich, którzy chcą „stać się okiem cyklonu”.

W ciągu ostatnich kilku dziesięcioleci hiperwentylacja zyskała złą reputację – i słusznie. Karmienie ciała większą ilością powietrza, niż potrzebuje, jest szkodliwe dla płuc już na poziomie komórkowym. Obecnie większość z nas oddycha więcej, niż powinna, nie zdając sobie nawet z tego sprawy.

Jednak świadome oddychanie w przyspieszony i pogłębiony sposób przez krótki czas może mieć właściwości terapeutyczne.

– Tylko poprzez zasianie zamętu jesteśmy w stanie z powrotem wrócić do normy – powiedział McGee. To właśnie czynią techniki typu tummo, sudarszan krija i inne energiczne pranajamy. Celowo wprowadzają ciało w stan stresu, terapią szokową wyciągając je z kryzysu, tak aby mogło prawidłowo funkcjonować przez pozostałe 23 i pół godziny dnia. Dzięki świadomemu intensywnemu oddychaniu możemy stać się pilotem naszego układu nerwowego i ciała, a nie tylko pasażerem.

Wstrzymajmy oddech

Kilka miesięcy po spróbowaniu terapii dwutlenkiem węgla siedziałem sobie w domu i czytałem niedzielną gazetę. Wertując strony z nekrologami, zauważyłem, że zmarł dr Donald Klein. Był tym psychiatrą, który poświęcił lata swojego życia na badanie związków pomiędzy elastycznością chemoreceptorów, dwutlenkiem węgla a stanami lękowymi. Miał 90 lat. To właśnie badania Kleina zainspirowały Justina Feinsteina do przeprowadzenia finansowanych przez Narodowe Instytuty Zdrowia badań w Tulsie.

Napisałem do Feinsteina. Był zdruzgotany. Powiedział, że w nadchodzących tygodniach planował skontaktować się z Kleinem w związku z „odkryciem, które zmieni zasady gry”.

Okazuje się, że ciało migdałowate – ten maziowaty guzek znajdujący się zarówno w prawej, jak i lewej półkuli mózgu, który odpowiada za przetwarzanie strachu i emocji – kontroluje także pewne aspekty oddychania. Pacjenci chorzy na epilepsję poddani elektrycznej stymulacji tych obszarów mózgu natychmiast przestawali oddychać. W ogóle nie zdawali sobie z tego sprawy i jeszcze długo po wstrzymaniu oddechu nie odczuwali, że podnosi im się poziom dwutlenku węgla.

Komunikacja między chemoreceptorami a ciałem migdałowatym działa w obie strony – struktury te nieustannie wymieniają informacje i regulują oddychanie w każdej sekundzie każdej minuty każdego dnia. Gdy dochodzi do zerwania łączności, wkrada się chaos.

Feinstein jest przekonany, że u ludzi cierpiących na stany lękowe występują zaburzenia w komunikacji między wyżej wspomnianymi obszarami i pacjenci ci mogą nieświadomie wstrzymywać oddech kilkakrotnie w ciągu dnia. Dopiero gdy ich ciało zostaje zalane dwutlenkiem węgla, wkraczają chemoreceptory i wysyłają sygnał SOS do mózgu, informując o konieczności zaczerpnięcia kolejnego oddechu. Pacjenci odruchowo zaczynają walczyć o złapanie oddechu. Wpadają w panikę.

W końcu ich ciało przystosowuje się do unikania takich niespodziewanych ataków poprzez nieustanne pozostawanie w stanie gotowości, poprzez ciągłe hiperwentylowanie się – w celu utrzymania dwutlenku węgla na jak najniższym poziomie.

– To, czego doświadczają pacjenci lękowi, może być całkowicie naturalną reakcją. Reagują po prostu na sytuację awaryjną w swoim ciele – powiedział Feinstein. – Może być tak, że lęk, w swojej istocie, w ogóle nie jest problemem psychologicznym.

Feinstein zastrzegł, że podejście to jest bardzo teoretyczne i musi zostać odpowiednio przetestowane, i tym właśnie ma zamiar zająć się w nadchodzących latach. Jeśli teoria zostanie potwierdzona, będzie tłumaczyła, dlaczego w przypadku lęku, napadów paniki i innych zaburzeń, których podłożem jest strach, tak wiele leków nie działa, a terapia polegająca na powolnym, spokojnym oddychaniu owszem.

To, jak oddychamy, ma znaczenie

Odkąd wraz z Olssonem wybuliliśmy mnóstwo kasy na eksperyment stanfordzki, rozmawiamy ze sobą co parę tygodni. Nasze rozmowy nigdy nie są nudne.

– Mam więcej energii niż kiedykolwiek w życiu i potrafię się lepiej skupić – powiedział mi tuż po imprezie z okazji swoich 50. urodzin. Olsson jest pulmonautą w najczystszym tego słowa znaczeniu: samouk napędzany poczuciem, że ludziom umknęło coś oczywistego, jakaś podstawowa, istotna prawda.

Ze wszystkich moich podróży i trudów wyniosłem jedną lekcję, jedno równanie, które według mnie leży u podstaw wszelkiego szczęścia, zdrowia i długowieczności. Trochę głupio przyznać, że dojście do tego zajęło mi aż 10 lat, i zdaję sobie sprawę, jak mało istotne mogą wydawać się te słowa na papierze, jednak żebyśmy nie zapomnieli: natura jest prosta, ale subtelna.

Idealny oddech wygląda następująco: wdech przez około 5,5 sekundy, następnie wydech przez 5,5 sekundy. Daje nam to 5,5 oddechu na minutę oraz 5,5 litra powietrza na minutę.

To idealne oddychanie można praktykować przez kilka minut lub nawet przez kilka godzin. Dla naszego ciała nie ma czegoś takiego, jak za dużo maksymalnej wydajności.

Olsson powiedział mi, że pracuje aktualnie nad kilkoma nowymi urządzeniami, które pomagają oddychać z taką częstotliwością – czyli oddychać powoli i mniej. Finalizuje właśnie produkcję BreathIQ, przenośnego urządzenia służącego do mierzenia poziomów tlenku azotu, dwutlenku węgla, amoniaku i innych związków chemicznych w wydychanym powietrzu. A w zanadrzu Olsson ma już kolejne kreatywne projekty, których celem jest odwzorowanie efektów idealnego oddychania, wśród nich takie kurioza jak kombinezon CO_2 czy… kapelusz.

Tymczasem Google wypuścił właśnie aplikację, która automatycznie wyskakuje, gdy wpiszemy w wyszukiwarkę breathing exercise – „ćwiczenia oddechowe”. Jej celem jest nauczenie użytkownika, by wykonywał wdech i wydech co 5,5 sekundy. Na mojej ulicy otworzył się niedawno start-up o nazwie Spire, który stworzył urządzenie rejestrujące częstość oddechów i powiadamiające użytkownika za każdym razem, gdy oddychanie staje się zbyt szybkie lub zbyt chaotyczne. Z kolei w przemyśle fitness modne stały się ostatnio maski treningowe i ustniki zwiększające opór powietrza, takie jak Expand-a-Lung.

Nim się obejrzymy, wokół oddychania wolniej, mniej i przez nos oraz wydłużania wydechu, jak wokół wszystkiego innego, wyrośnie wielki, komercyjny przemysł. Bądźmy jednak świadomi, że nie potrzebujemy żadnego z tych akcesoriów. Oddychanie w idealny sposób nie wymaga baterii, wi-fi, smartfonów ani żadnych zakładanych na głowę ustrojstw. Prawidłowe oddychanie nic nie kosztuje, wymaga niewiele czasu i wysiłku, możesz je uprawiać, gdziekolwiek zechcesz, kiedykolwiek potrzebujesz. Jest to funkcja, którą nasi odlegli przodkowie stosowali, odkąd tylko wypełzli ze szlamu dwa i pół miliarda lat temu – to technologia, którą nasz własny gatunek doprowadzał do perfekcji wyłącznie przy pomocy ust, nosa oraz płuc przez setki tysięcy lat.

Zwykle oddycham w ten sposób dla odprężenia po długim czasie siedzenia lub „siania zamętu, by wrócić z powrotem do normy”. A gdy potrzebuję kopa, przychodzę tutaj, do tego starego wiktoriańskiego domu w Haight-Ashbury i siadam przy dygoczącym od wiatru oknie obok innych zwolenników sudarszan krii, których spotkałem po raz pierwszy 10 lat temu.

• • •

Tym razem w pokoju panuje tłok. Jest nas dwudziestka. Siadamy w kręgu, rozluźniamy mięśnie szyi i naciągamy polarowe koce na kolana. Instruktor pstryka przełącznikiem na ścianie, światła przygasają, a na podłodze kładą się długie cienie z ulicy. W ciemności instruktor dziękuje nam za przybycie, odgarnia na bok grzywkę, ustawia starego boom boxa i wciska przycisk play. Wykonujemy pierwszy wdech. I kolejny.

Fala nadchodzi, obmywa mnie, wspina się na brzeg, po czym zawraca i cofa się do oceanu.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

PODZIĘKOWANIA

Ciało ludzkie to temat niezwykle skomplikowany. W ciągu ostatnich kilku lat przekonałem się, że zrozumienie tego, jak ciało spożywa, przetwarza i pobiera energię z powietrza, oraz tego, jak powietrze wpływa na nasz mózg, kości, krew, pęcherz moczowy i wszystko inne – i napisanie o tym – to ciężki orzech do zgryzienia.

Jestem głęboko wdzięczny medycznym pulmonautom, którzy ofiarowali mi swój czas, mądrość, coaching i nieustanne poprawianie moich oddechowych błędów podczas tej dzikiej i szalonej podróży. Dziękuję, dr. Jayakarze Nayaku z Otolaryngology Head & Neck Surgery Center przy Uniwersytecie Stanforda za to, że po zejściu z bloku operacyjnego po dziesięciogodzinnej operacji mózgu miałeś siły wsadzić mi do nosa sondę endoskopu, a potem przy sałatce w Vino Enoteca opowiedziałeś mi o niuansach działania rzęsek w nosie, o zatokach klinowych i o gruczołach łojowych. (Gorące podziękowania również dla asystentów laboratoryjnych dr. Nayaka, Nicole Borchard oraz Sachi Dholakii, za ogarnięcie tego śluzowego szaleństwa). Dziękuję, dr Marianno Evans, za przeszkolenie mnie w zakresie dyzewolucji oraz wożenie po Filadelfii takim cudnym autem. Przez niezliczone miesiące, przy niezliczonych wspólnych posiłkach, dr Theodor Belfor i dr Scott Simonetti opisali mi niezliczone cuda dotyczące nacisku szczęk podczas przeżuwania, tlenku azotu oraz włoskich win. Doktor Justin Feinstein urwał się z laboratorium w Laureate Institute of Brain Research, odrywając się od pracy w ramach otrzymanego grantu, aby udzielić mi twardej lekcji z zakresu nauk o mózgu i zademonstrować funkcjonowanie ciała migdałowatego oraz „panikującą” potęgę dwutlenku węgla.

W niniejszej książce wybłagałem i zaczerpnąłem (z adnotacjami, rzecz jasna) fragmenty z kilkudziesięciu genialnych książek, wywiadów i artykułów naukowych, które napisali następujący zbuntowani badacze układu oddechowego: dr Michael Gelb, dr Mark Burhenne, dr Steven Lin, dr Kevin Boyd, dr Ira Packman, dr John Feiner z Hypoxia Research Laboratory przy Uniwersytecie Kalifornijskim w San Francisco, dr Steven Park z Department of Otorhinolaryngology przy Albert Einstein College of Medicine, dr Amit Anand z Division of Pulmonary, Critical Care and Sleep Medicine przy Beth Israel Deaconess Medical Center, Ann Kearney, logopeda ze Stanford Voice and Swallowing Center, i oczywiście wielkoduszni i gadatliwi doktorzy John i Mike Mew.

Ekipa majsterkujących na własną rękę pulmonautów zaprosiła mnie do swojego życia oraz do swoich płuc i pokazała mi, jak normalni ludzie, żyjący w prawdziwym świecie, mogą odmienić swoje życie dzięki oddychaniu. Ogromne podziękowania dla Chucka McGee III z Iced Viking Breathworks, Lynn Martin z MDH Breathing Coordination, Sashy Yakovlevy z The Breathing Center, Luisa Sérgia Álvaresa DeRose’a, Johna Conwaya Chisenhalla oraz Heduana Pinheiro z DeRose Method, Zacha Fletchera z MindBodyClimb i Tada Panthery. Un grand merci dla trzech tajemniczych i nadal anonimowych katafilek za bycie moimi przewodniczkami po podziemiach leżących głęboko pod Cimetière du Montparnasse oraz za to, że dzięki Wam mogłem ubrudzić sobie jeansy liczącym 1000 lat pyłem z ludzkich kości. Dziękuję także Markowi Goettlingowi z Bodimetrics za arsenał urządzeń monitorujących sen oraz aktywność fitness, a także Elizabeth Asch za zaoferowanie mi swojego luksusowego paryskiego pied-à-terre na cały miesiąc.

Napisanie po prostu tack så jävla mycket nie wydaje się wystarczającym wyrazem wdzięczności dla mojego wspólnika w nosowym przestępstwie, Andersa Olssona, pulmonauty tak oddanego sprawie, że zrezygnował z cudowności szwedzkiego midsommar, aby spędzić miesiąc w wilgotnym San Francisco, z silikonem wciśniętym do nosa, pulsoksymetrem przypiętym do palca i taśmą naklejoną na usta. Dzięki, Anders. Ale czy następnym razem możemy dla odmiany zatkać sobie uszy?

Moje pierwsze próby poruszenia nieba i ziemi w celu dotarcia do utraconej sztuki oddychania pozostawiły mnie z toną słownego gruzu. Chciałbym przez to powiedzieć, że napisanie niniejszej książki, jak to z większością książek bywa, wymagało mnóstwa czasu i aż nazbyt często przypominało syzyfową pracę.

Courtney Young, mój redaktor z Riverhead, wirtuoz redakcji tekstu, pomysłowy i często przezabawny, przemielił liczące sobie 270 000 słów gruzowisko wielosylabowych i trudnych terminów w nieco bardziej strawną cegłę, którą trzymacie właśnie w dłoniach. Danielle Svetcov z Levine Greenberg Rostan Literary Agency, moja agentka i drugi pilot, nie tylko natychmiast oddzwaniała na moje jęczące telefony – rzecz niesłychana w tej profesji, wierzcie mi – lecz także pracowała ze mną ramię w ramię, aby wyrzeźbić, udoskonalić i wypolerować wszystkie czasowniki na swój bezwzględny i bajeczny sposób. (Nieustanne wsparcie ze strony Svetcov jest bezcenne, a przynajmniej warte o wiele więcej niż te 15 procent). Alexa Hearda, po raz kolejny skręcało, gdy starał się okroić całość i wydobyć, co najlepsze, z niezliczonych pierwszych wersji rozdziałów, napisanych niemal czytelną kursywą. (Przepraszam za zepsucie Ci tak wielu weekendów, Alex). Z kolei Daniel Crewe z Penguin Books UK, od samego początku aż do końca, służył mi mądrą radą i słowami zachęty.

Czytelnikom, którzy bacznym korektorskim okiem analizowali wczesne wersje tej książki, winien jestem podziękowania mafijnego wręcz kalibru. Dziękuję zrzędliwemu, lecz skrupulatnemu Adamowi Fisherowi, ekspresyjnej Caroline Paul, poetyckiemu Matthew Zapruderowi, ostrożnemu Michaelowi Shryzpeckowi, niewzruszonemu Richardowi Lowe’owi, elastycznemu Ronowi Pennie i nieczułemu Jasonowi Dearenowi. Powiedzcie tylko kiedy, a zajmę się tym ciałem w bagażniku.

Moja asystentka badawcza i korektorka nadzwyczajna, Patrycja Przełucka, przekopała setki artykułów naukowych o tak koszmarnych tytułach jak Korelacja między erytropoezą a trombopoezą jako wskaźnik autologicznych donacji przedoperacyjnych czy Wytrenowane dotlenienie wywołane oddychaniem odwraca autonomiczną neuropatię układu sercowo-naczyniowego u pacjentów z cukrzycą typu 2 i chorobami nerek, a potem, potem, wzięła na siebie ciężar sprawdzania, ponownego sprawdzania i powtórnego weryfikowania całej tej plątaniny wszystkiego, cyfra po cyfrze, litera po literze. Dzięki, Patrycjo, za Twoją drobiazgowość i spektakularną gramatykę.

Na koniec, a tak naprawdę po pierwsze, dziękuję mojej kochanej żonie, Katie Storey, która nieustannie wprowadza świeże, często pachnące eukaliptusem powietrze do mojego małego biura i szalonego życia. Vi ĉiam spiras freŝan aeron, varma hundo.

Oddech pisany był w bibliotece Mechanics’ Institute w San Francisco, pomiędzy stosami książek o sztuce z czasów Republiki Weimarskiej, w American Library w Paryżu oraz przy kuchennym stole w tym małym domku z czerwonymi drzwiami, stojącym tuż obok starego katolickiego cmentarza w miejscowości Volcano, w Kalifornii, o liczbie mieszkańców 103.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

Dodatek

TECHNIKI ODDYCHANIA

Filmiki i nagrania audio omawiające poniższe techniki oraz inne materiały dostępne są na stronie mrjamesnestor.com/breath.

ROZDZIAŁ 3
Naprzemienne oddychanie nozdrzami (nadi śodhana)

Ta standardowa technika pranajamy poprawia funkcjonowanie płuc, obniża tętno, ciśnienie krwi i redukuje stres współczulny. Jest to skuteczna metoda, którą warto zastosować przed spotkaniem, jakimś ważnym wydarzeniem lub pójściem spać.

- (Opcjonalne). Ustawienie dłoni: Umieść kciuk prawej dłoni delikatnie na prawym nozdrzu, a palec serdeczny tej samej dłoni na lewym nozdrzu. Palce wskazujący i środkowy powinny spoczywać między brwiami.

- Zamknij prawe nozdrze kciukiem i wykonaj bardzo powolny wdech przez lewe nozdrze.

- U szczytu wdechu zatrzymaj się na moment, zamknij obydwa nozdrza, a następnie unieś tylko kciuk, aby wykonać wydech przez prawe nozdrze.

- Po naturalnym zakończeniu wydechu zamknij na moment obydwa nozdrza, a następnie wykonaj wdech przez prawe nozdrze.

- Kontynuuj naprzemienne oddychanie przez pięć do dziesięciu cykli.

ROZDZIAŁ 4
Koordynacja Oddechowa

Technika ta pomaga zwiększyć zakres ruchu przepony i poprawić wydolność oddechową. Nigdy nie należy jej wykonywać na siłę – każdy oddech powinien wydawać się delikatny i wzbogacający.

- Usiądź wyprostowany, tak aby kręgosłup był prosty, a podbródek ułożony prostopadle do ciała.

- Wykonaj delikatny wdech przez nos. U szczytu wdechu zacznij cicho (ale na głos) liczyć w kółko od jednego do dziesięciu (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10; 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10).

- Gdy osiągniesz naturalny koniec wydechu, licz dalej, lecz szeptem, aż będzie on coraz cichszy. Kontynuuj liczenie, aż głos całkiem ucichnie i poruszać się będą tylko usta, a płuca będą wydawały się całkowicie puste.

- Weź kolejny duży i swobodny wdech i powtórz.

- Ćwicz tak przez 10, 30 lub więcej cykli.

Gdy już poczujesz się komfortowo, uprawiając tę technikę na siedząco, spróbuj zastosować ją podczas chodzenia lub joggingu albo w trakcie innej lekkiej aktywności fizycznej. Informacje na temat zajęć oraz indywidualnego coachingu dostępne są na stronie: http://www.breathingcoordination.ch/training.

ROZDZIAŁ 5
Oddychanie Koherentne (rezonansowe)

Jest to uspokajająca praktyka, wprowadzająca serce, płuca oraz krążenie w stan koherencji, w którym układy wewnętrzne działają z maksymalną wydajnością. Nie ma techniki bardziej istotnej i bardziej podstawowej niż ta.

- Usiądź prosto, rozluźnij barki i brzuch, a następnie wykonaj wydech.

- Wdychaj delikatnie powietrze przez 5,5 sekundy, unosząc brzuch, gdy powietrze wypełnia dolne partie płuc.

- Bez robienia pauzy wydychaj delikatnie przez 5,5 sekundy, wciągając brzuch, gdy płuca się opróżniają z powietrza. Każdy oddech powinien przypominać krąg.

- Powtórz co najmniej 10 razy – więcej, jeśli to możliwe.

Powstało kilka aplikacji, które oferują poradniki wideo i czasomierze. Moje ulubione to Paced Breathing oraz My Cardiac Coherence, obydwie darmowe. Staram się uprawiać tę technikę tak często, jak tylko mogę.

Metoda Butejki

Celem metody Butejki jest nauczenie organizmu, aby oddychał w zgodzie ze swoimi potrzebami metabolicznymi. Dla większości z nas oznacza to oddychanie mniej. Butejko opracował cały arsenał technik i prawie wszystkie bazują na wydłużeniu czasu między wdechem a wydechem lub na wstrzymywaniu oddechu. Oto kilka najprostszych z nich.

Pauza Kontrolna

Jest to narzędzie diagnostyczne, które pozwala zmierzyć ogólne zdrowie oddechowe i postępy w pracy z oddechem.

- Przygotuj zegarek z sekundnikiem lub stoper w smartfonie.

- Usiądź wyprostowany.

- Zaciśnij obydwa nozdrza kciukiem i palcem wskazującym obojętnie której ręki, następnie wykonaj swobodny wydech przez usta aż do naturalnego zakończenia.

- Uruchom stoper i wstrzymaj oddech.

- Gdy pojawią się pierwsze silne oznaki głodu powietrza, zanotuj czas i wykonaj swobodny wdech.

Co ważne, pierwszy wdech po wykonaniu Pauzy Kontrolnej powinien być miarowy i spokojny – jeśli oddech jest ciężki lub przyspieszony, oznacza to, że zbyt długo wstrzymywałeś powietrze. W takim przypadku odczekaj kilka minut i spróbuj ponownie. Pauzę Kontrolną powinno się mierzyć tylko wtedy, gdy jesteś zrelaksowany i oddychasz normalnie, nigdy po wyczerpującej aktywności fizycznej ani w stanach stresu. Podobnie jak przy wszystkich innych technikach redukcji oddechu, nigdy nie próbuj mierzyć Pauzy Kontrolnej, prowadząc samochód, będąc pod wodą lub znajdując się w jakiejkolwiek innej sytuacji, w której zawroty głowy mogą stwarzać zagrożenie.

Miniwstrzymywanie oddechu

W oddychaniu według Butejki należy ćwiczyć oddychanie mniej przez cały czas – jest to kluczowy element, którego uczy się nasze ciało w tej technice. Tysiące instruktorów metody Butejki oraz kilku naukowców prowadzących badania medyczne twierdzi, że metoda ta redukuje objawy astmy oraz zmniejsza częstotliwość napadów lęku.

- Wykonaj łagodny wydech i wstrzymaj oddech na połowę długości Pauzy Kontrolnej (na przykład, jeśli Pauza Kontrolna wynosi 40 sekund, to miniwstrzymywanie oddechu powinno trwać 20 sekund).

- Powtórz od 100 do 500 razy dziennie.

Warto ustawić sobie przypomnienia w telefonie w postaci alarmów co około 15 minut.

Śpiewanie przez nos

Tlenek azotu to potężna cząsteczka, która rozszerza naczynia włosowate, poprawia utlenowanie krwi i rozluźnia mięśnie gładkie. Nucenie 15-krotnie zwiększa wydzielanie tlenku azotu w przewodach nosowych. Jest to najbardziej skuteczna i najprostsza zarazem metoda na podniesienie stężenia tego cennego gazu.

- Oddychaj normalnie przez nos i nuć dowolną piosenkę bądź dowolny dźwięk.

- Ćwicz przez co najmniej pięć minut dziennie – więcej, jeśli to możliwe.

Może się to wydawać śmieszne i śmiesznie brzmieć, a także irytować ludzi w pobliżu, jednak efekty są naprawdę zauważalne.

Chodzenie/bieganie

Mniej ekstremalne ćwiczenia opierające się na hipowentylacji (nie ta beznadzieja, której doświadczyłem, uprawiając jogging w parku Golden Gate) oferują wiele takich samych korzyści, co trening wysokogórski. Są łatwe i mogą być uprawiane praktycznie wszędzie.

- Maszeruj lub biegnij około minuty, oddychając normalnie przez nos.

- Wykonaj wydech i zaciśnij palcami nos, utrzymując to samo tempo.

- Gdy poczujesz silny głód powietrza, uwolnij nos i oddychaj bardzo delikatnie, o połowę mniej niż normalnie, przez około 10 do 15 sekund.

- Wróć do regularnego oddychania na 30 sekund.

- Powtórz, wykonując około 10 cykli.

Udrożnienie nosa

- Usiądź prosto i wykonaj delikatny wydech, a następnie zatkaj palcami obydwa nozdrza.

- Staraj się nie myśleć o wstrzymaniu oddechu, potrząśnij głową w górę i w dół lub z boku na boku, idź na krótki spacer lub podskakuj i biegaj.

- Gdy poczujesz bardzo silny głód powietrza, weź powolny, kontrolowany wdech przez nos. (Jeśli nos nadal jest zatkany, oddychaj powoli przez przymknięte usta).

- Kontynuuj to powolne, kontrolowane oddychanie przez co najmniej 30 sekund do jednej minuty.

- Powtórz wszystkie kroki sześć razy.

Książka Petera McKeowna pt. Tlenowa przewaga* zawiera szczegółowe instrukcje oraz programy treningowe dotyczącej redukcji oddechu. Spersonalizowane porady z zakresu metody Butejki można uzyskać poprzez strony www.consciousbreathing.com, www.breathingcenter.com, www.buteykoclinic.com oraz u certyfikowanych instruktorów metody Butejki.

ROZDZIAŁ 7
Przeżuwanie

Przeżuwanie twardych rzeczy przyczynia się do kościotworzenia w obrębie twarzy i otwiera drogi oddechowe. Jednak dla większości z nas przeżuwanie kilka godzin dziennie – ilość czasu i wysiłku, jaką należy włożyć, by osiągnąć wspomniane rezultaty – nie jest ani możliwe, ani atrakcyjne. Na szczęście istnieje kilka sposobów, by to obejść.

Guma do żucia

Żucie jakiejkolwiek gumy może wzmocnić szczękę i stymulować wzrost komórek, jednak twardsze, teksturowane odmiany gumy dają o wiele większy wycisk.

- Falim, turecka guma do żucia, jest twarda jak podeszwa buta, a pojedynczy kawałek można żuć około godziny. Najsmaczniejsza jest miętowa bez cukru (inne smaki, takie jak wodorowęglan sodu czy trawa miętowa, oraz inne słodzone warianty, mają zwykle miększą konsystencję i smakują obrzydliwie).

- Mastyks, znany także jako Łzy Chios, to żywica naturalna pozyskiwana z wiecznie zielonego drzewa pistacji kleistej (Pistacia lentiscus), które od tysięcy lat uprawia się na greckich wyspach. Mastyks dostępny jest online w ofercie kilku producentów. Smakuje parszywie, ale daje szczękom naprawdę niezły wycisk.

Aparaty

W chwili, gdy piszę te słowa, Ted Belfor wraz z kolegą, Scottem Simonettim, otrzymali zezwolenie Agencji Żywności i Leków (FDA) na wprowadzenie na rynek urządzenia o nazwie POD (Preventive Oral Device, „Prewencyjne Urządzenie Doustne”). Jest to niewielki aparat retencyjny, który nakłada się na dolny rząd zębów w celu zwiększenia nacisku szczęk podczas gryzienia. Więcej informacji na www.discoverthepod.com i www.drtheodorebelfore.com.

Rozszerzanie podniebienia

Istnieją dziesiątki urządzeń służących do rozszerzania podniebienia i otwierania dróg oddechowych, a każde z nich ma swoje wady i zalety. W celu dobrania odpowiedniego należy skontaktować się najpierw z profesjonalistą, który specjalizuje się w ortodoncji czynnościowej.

Infinity Dental Specialists doktor Marianny Evans (http://www.infinitydentalspecialists.com/) na Wschodnim Wybrzeżu oraz Face Focused doktora Williama Hanga (https://facefocused.com) na Zachodnim Wybrzeżu należą do najbardziej znanych i renomowanych klinik w Stanach Zjednoczonych, więc to dobre miejsca, by zacząć szukać porady. Za oceanem, Brytyjczycy mogą skontaktować się z kliniką dr. Mike’a Mew: https://orthodontichealth.co.uk.

ROZDZIAŁ 8
Tummo

Istnieją dwie odmiany tummo – jedna pobudza współczulny układ nerwowy, druga aktywuje układ przywspółczulny. Obydwie działają, jednak pierwsza z wymienionych, spopularyzowana dzięki działalności Wima Hofa, jest o wiele bardziej dostępna.

Jeszcze raz należy przypomnieć, że techniki tej nigdy przenigdy nie powinno się praktykować w pobliżu wody, prowadząc samochód, idąc ulicą lub znajdując się w jakiejkolwiek innej sytuacji, w której omdlenie może stwarzać zagrożenie. Jeśli jesteś w ciąży lub cierpisz na chorobę serca, skonsultuj się najpierw z lekarzem.

- Znajdź ustronne miejsce i połóż się na plecach z poduszką pod głową. Rozluźnij barki, klatkę piersiową i nogi.

- Trzydzieści razy zaczerpnij powietrza głęboko do brzucha, a następnie je wypuść. W miarę możliwości oddychaj przez nos. Jeśli masz zapchany nos, spróbuj oddychać przez lekko przymknięte usta. Ruch podczas każdego wdechu powinien przypominać falę: napełniać najpierw brzuch, a następnie powoli przemieszczać się w górę płuc. Wydechy powinny wykonać taki sam ruch: najpierw opróżnić brzuch, a następnie klatkę piersiową, w miarę jak powietrze wylewa się przez nos lub przez przymknięte usta.

- Pod koniec 30. oddechu wykonaj naturalny wydech, pozostawiając jedną czwartą powietrza w płucach, a następnie wstrzymaj oddech na tak długo, jak to możliwe.

- Gdy uczucie braku powietrza stanie się nie do zniesienia, weź potężny wdech i wstrzymaj oddech na 15 sekund. Bardzo delikatnie przemieszczaj teraz to świeże powietrze po całej klatce piersiowej, a następnie przesuń je ku górze, ku barkom, potem wykonaj wydech i ponownie rozpocznij intensywne oddychanie.

- Powtórz cały schemat co najmniej trzy razy.

Tummo wymaga dużo praktyki i nauczenie się go na podstawie zagmatwanych pisemnych instrukcji może być trudne. Chuck McGee, instruktor Metody Wima Hofa, oferuje darmowe sesje online w każdy poniedziałek o godzinie 21.00 czasu pacyficznego. Można się zapisać na stronie https://www.meetup.com/Wim-Hof-Method-Area lub zalogować poprzez platformę Zoom: https://tinyurl.com/y4qwl3pm. McGee oferuje także sesje personalne na terenie całej Kalifornii Północnej: https://www.wimhofmethod.com/instructors/chuck mcgee-iii.

Instrukcje dotyczące uspokajającej wersji medytacji tummo można znaleźć na stronie www.thewayofmeditation.com.au/revealing-the-secrets-of-tibetan-inner-fire-meditation.

ROZDZIAŁY 9–10
Sudarszan krija

Jest to najpotężniejsza technika, jakiej się nauczyłem, i jedna z najbardziej angażujących oraz najtrudniejszych do przebrnięcia. Sudarszan krija składa się z czterech faz: mantry Om, redukcji oddechu, spokojnego oddychania (wdychanie przez cztery sekundy, wstrzymanie oddechu na cztery sekundy, wydychanie przez sześć, a następnie wstrzymanie na dwie) i, na końcu, z bardzo intensywnego oddychania przez 40 minut.

Na YouTube można znaleźć kilka filmików instruktażowych, jednak żeby wszystko prawidłowo zrozumieć, zaleca się sięgnięcie po głębsze instrukcje. Organizacja The Art of Living oferuje weekendowe warsztaty, aby przeprowadzić nowych uczniów przez podstawy techniki. Więcej na www.artofliving.org.

• • •

Zamieszczam teraz opis kilku technik oddechowych, które z tego lub innego powodu nie znalazły się w głównym tekście książki. Podobnie jak miliony innych osób, uprawiam je regularnie. Każda jest przydatna i potężna na swój własny sposób.

Oddychanie jogiczne (oddech trzyczęściowy)

Standardowa technika dla każdego, kto stawia pierwsze kroki w pranajamie.

Faza 1

- Usiądź wyprostowany na krześle lub w siadzie skrzyżnym na podłodze. Rozluźnij barki.

- Umieść jedną dłoń na pępku i wdychaj powietrze powoli do brzucha. Powinieneś czuć wyraźnie, jak brzuch zwiększa swoją objętość z każdym wdechem, i jak maleje z każdym wydechem. Powtórz czynność kilka razy.

- Następnie przesuń dłoń kilka centymetrów wyżej, tak aby nakrywała dolne żebra. Skoncentruj oddech w miejscu ułożenia ręki, rozszerzając żebra z każdym wdechem i wciągając je na powrót z każdym wydechem. Powtarzaj czynność przez trzy do pięciu oddechów.

- Przesuń dłoń, tak aby znajdowała się tuż pod obojczykiem. Wdychaj powietrze głęboko w ten obszar i wyobraź sobie, jak klatka piersiowa rozszerza się i maleje z każdym wydechem. Powtarzaj czynność przez kilka oddechów.

Faza 2

- Połącz wszystkie wyżej wymienione ruchy w jeden oddech, wdychając do brzucha, do dolnych partii klatki piersiowej, a następnie do górnych partii.

- Wykonaj wydech w odwrotnym kierunku, najpierw opróżnij górne partie klatki piersiowej, następnie dolne, a na koniec brzuch. Możesz nadal używać dłoni, aby czuć każdy obszar, gdy wykonujesz nim wdech i wydech.

- Wykonaj tę samą sekwencję kilkanaście razy.

Z początku oddychanie z wykorzystaniem opisanych ruchów wydaje się niewygodne i skomplikowane, jednak już po kilku oddechach staje się łatwiejsze.

Oddychanie pudełkowe (ang. Box Breathing)

Technikę tę stosują żołnierze amerykańskich sił specjalnych Navy SEALs, aby zachować spokój i koncentrację w sytuacjach stresowych. Jest ona bardzo prosta.

- Wdychaj przez 4 sekundy, wstrzymaj oddech na 4 sekundy, wydychaj przez 4 sekundy i znów wstrzymaj oddech na 4 sekundy. Powtórz.

Dłuższe wydechy wzbudziłyby silniejszą odpowiedź układu przywspółczulnego. Istnieje jednak wariacja oddychania pudełkowego służąca głębszemu odprężeniu ciała, która jest szczególnie skuteczna przed położeniem się spać:

- Wdychaj przez 4 sekundy, wstrzymaj oddech na 4 sekundy, wydychaj przez 6 sekund, wstrzymaj na 2 sekundy. Powtórz.

Spróbuj wykonać przynajmniej sześć serii – więcej, jeśli to konieczne.

Spacer ze wstrzymywaniem oddechu

Anders Olsson stosuje tę technikę, aby podnieść poziom dwutlenku węgla we krwi i w ten sposób poprawić krążenie krwi w swoim ciele. Nie jest to super zabawa, ale, według Olssona, przynosi wiele korzyści.

- Udaj się do parku, na plażę lub gdziekolwiek indziej, gdzie podłoże jest miękkie.

- Wykonaj wydech, pozbywając się całego powietrza z płuc, następnie idź powoli, licząc kroki.

- Gdy poczujesz potężny głód powietrza, przestań liczyć i, nadal idąc, wykonaj kilka bardzo spokojnych oddechów przez nos. Oddychaj normalnie przez co najmniej minutę, następnie powtórz sekwencję.

Im częściej uprawiasz tę technikę, tym więcej uda ci się zliczyć kroków. Rekord Olssona to 130 kroków, mój – około jednej trzeciej jego wyniku.

Oddychanie 4–7–8

Ta technika, rozsławiona przez dr. Andrew Weila, wprowadza ciało w stan głębokiego odprężenia. Korzystam z niej podczas długich lotów, aby szybciej zasnąć.

- Wykonaj wdech, a następnie wydech przez usta, wydając przy tym dźwięk „łusz!”.

- Zamknij usta i wdychaj cicho powietrze przez nos, aż w myślach doliczysz do czterech.

- Wstrzymaj oddech, licząc do siedmiu.

- Wykonaj pełny wydech przez usta, z „łusz!”, doliczając do ośmiu.

- Powtarzaj cykl przez co najmniej cztery oddechy.

Na YouTube znajduje się wyświetlony już pięć milionów razy filmik instruktażowy, w którym Weil objaśnia metodę krok po kroku: https://www.youtube.com/watch?v=gz4G31LGyog.

* W 2017 roku książka ukazała się w języku polskim nakładem wydawnictwa Galaktyka (przyp. tłum.).
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

ADNOTACJE

Pełna bibliografia z aktualizowanymi i rozbudowywanymi adnotacjami dostępna jest na stronie mrjamesnestor.com/breath.

[1] Primordial Breath: An Ancient Chinese Way of Prolonging Life through Breath Control, tom 1, Seven Treatises from the Taoist Canon, the Tao Tsang, on the Esoteric Practice of Embryonic Breathing, tłum. Jane Huang i Michael Wurmbrand, wyd. 1 (Original Books, 1987), s. 3.

Wstęp

[2] O freedivingu i więzi łączącej człowieka z morzem pisałem w mojej pierwszej książce pt. Głębia. Freediving, zbuntowani badacze i co ocean mówi o nas samych (SQN, Kraków, 2017).

[3] The Primordial Breath: An Ancient Chinese Way of Prolonging Life through Breath Control, tom 1, Seven Treatises from the Taoist Canon, the Tao Tsang, on the Esoteric Practice of Embryonic Breathing, tłum. Jane Huang i Michael Wurmbrand, wyd. 1 (Original Books, 1987); Christophe André, Proper Breathing Brings Better Health, „Scientific American”, 15 stycznia 2019; Bryan Gandevia, The Breath of Life: An Essay on the Earliest History of Respiration: Part II, „Australian Journal of Physiotherapy” 16, nr 2 (czerwiec 1970), s. 57–69.

[4] The Primordial Breath, s. 8.

[5] W grudniowym wydaniu „The New Republic” z 1998 roku, redaktor „New England Journal of Medicine” bronił swojej tezy, że to zdrowie wpływa na to, jak oddychamy, i że to, jak oddychamy nie ma absolutnie żadnego wpływu na stan naszego zdrowia. We wstępie do książki Teresy Hale pt. Breathing Free: The Revolutionary 5-Day Program to Heal Asthma, Emphysema, Bronchitis, and Other Respiratory Ailments (Nowy Jork: Harmony, 1999), dr Leo Galland, stypendysta American College of Nutrition oraz American College of Physicians, opisał szczegółowo, jak to, w jaki sposób oddychamy, bezpośrednio wpływa na nasze zdrowie. Raport Gallanda był jednym z kilku, jakie odkryłem we wczesnej fazie prowadzenia badań do niniejszej książki i w trakcie rozmów, jakie przeprowadziłem później z profesorami, lekarzami i innymi osobami ze świata medycyny.

Rozdział 1
Oddechowi nieudacznicy królestwa zwierząt

[6] Karina Camillo Carrascoza et al., Consequences of Bottle-Feeding to the Oral Facial Development of Initially Breastfed Children, „Jornal de Pediatria” 82, nr 5 (wrzesień–październik 2006), s. 395–397.

[7] Retrospektywny przegląd ponad 7300 dorosłych wykazał, że wraz z każdym usuniętym zębem ryzyko wystąpienia obturacyjnego bezdechu sennego wzrastało o 2%. Jeśli zostało usuniętych pięć do ośmiu zębów, prawdopodobieństwo wzrastało do 25%. Usunięcie od 9 do 31 zębów zwiększało ryzyko o 36%. U pacjentów, którym usunięto wszystkie zęby, prawdopodobieństwo, że nabawią się bezdechu sennego, było o 60% większe. Anne E. Sanders et al., Tooth Loss and Obstructive Sleep Apnea Signs and Symptoms in the US Population, „Sleep Breath” 20, nr 3 (wrzesień 2016), s. 1095–1102. Powiązane badania: Derya Germeç-Çakan et al., Uvulo-Glossopharyngeal Dimensions in Non-Extraction, Extraction with Minimum Anchorage, and Extraction with Maximum Anchorage, „European Journal of Orthodontics” 33, nr 5 (październik 2011), s. 515–520; Yu Chen et al., Effect of Large Incisor Retraction on Upper Airway Morphology in Adult Bimaxillary Protrusion Patients: Three-Dimensional Multislice Computed Tomography Registration Evaluation, „The Angle Orthodontist” 82, nr 6 (listopad 2012), s. 964–970.

[8] Simon Worrall, The Air You Breathe Is Full of Surprises, „National Geographic”, 13 sierpnia 2012, https://www.nationalgeographic.com/news/2017/08/air-last-kean.

[9] Dane szacunkowe dotyczące oddychania przez usta są dość niespójne i wahają się od 5 do 75%. Dwa niezależne badania przeprowadzone w Brazylii wykazały, że ponad 50% dzieci oddycha nałogowo przez usta, jednak przypadłość może być o wiele bardziej powszechna. Valdenice Aparecida de Menezes et al., Prevalence and Factors Related to Mouth Breathing in School Children at the Santo Amaro Project – Recife, 2005, „Brazilian Journal of Otorhinolaryngology” 72, nr 3 (maj–czerwiec 2006), s. 394–398; Rubens Rafael Abreu et al., Prevalence of Mouth Breathing among Children, „Jornal de Pediatria”, 84, nr 5 (wrzesień–październik 2008), s. 467–470; Michael Stewart et al., Epidemiology and Burden of Nasal Congestion, „International Journal of General Medicine” 3 (2010), s. 37–45; David W. Hsu and Jeffrey D. Suh, Anatomy and Physiology of Nasal Obstruction, „Otolaryngologic Clinics of North America” 51, nr 5 (październik 2018), s. 853–865.

[10] Symptoms: Nasal Congestion, Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org/symptoms/nasal-congestion/basics/causes/20050644.

[11] Michael Friedman, red., Sleep Apnea and Snoring: Surgical and Non-Surgical Therapy, wyd. 1 (Filadelfia: Saunders/Elsevier, 2009), s. 6.

[12] Keith Cooper, Looking for LUCA, the Last Universal Common Ancestor, Astrobiology at NASA: Life in the Universe, 17 marca 2017, https://astrobiology.nasa.gov/news/looking-luca-ancestor/.

[13] New Evidence for the Oldest Oxygen-Breathing Life on Land, ScienceDaily, 21 października 2011, https://www.sciencedaily.com/releases/2011/10/111019181210.htm.

[14] S.E. Gould, The Origin of Breathing: How Bacteria Learnt to Use Oxygen, „Scientific American”, 29 lipca 2012, https://blogs.scientificamerican.com/lab-rat/the-origin-of-breathing-how-bacteria-learnt-to-use-oxygen.

[15] Nie wszystkie czaszki miały zęby. Jednak na podstawie kształtu szczęki oraz zębodołów Evans i Boyd byli w stanie stwierdzić, że zęby, które tam były, były proste.

[16] Lieberman definiuje dyzewolucję jako „szkodliwą pętlę przyczynowo-skutkową, która pojawia się na przestrzeni kilku pokoleń, kiedy nie leczymy przyczyn jakiegoś patologicznego nieprzystosowania, a zamiast tego przekazujemy dalej wszelkie czynniki środowiskowe, które tę patologię spowodowały, sprawiając, że choroba staje się powszechna, a często nawet groźniejsza”. „Patologiczne nieprzystosowanie” pojawia się wtedy, „gdy podupadamy na zdrowiu lub doznajemy obrażeń na skutek ewolucyjnego nieprzystosowania, które wynika z niedostatecznego zaadaptowania się organizmu do zmian, jakie zaszły w otaczającym go środowisku”. Więcej o dyzewolucji można przeczytać w książce Liebermana pt. The Story of the Human Body: Evolution, Health, and Disease (Nowy Jork: Pantheon, 2013) – cytat pochodzi ze strony 176. Warto również przeczytać: Jeff Wheelwright, From Diabetes to Athlete’s Foot, Our Bodies Are Maladapted for Modern Life, „Discover”, 2 kwietnia 2015, http://discovermagazine.com/2015/may/16-days-of-dysevolution.

[17] Briana Pobiner, The First Butchers, Sapiens, 23 lutego 2016, https://www.sapiens.org/evolution/homo-sapiens-and-tool-making.

[18] Daniel E. Lieberman, The Evolution of the Human Head (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2011), s. 255–281.

[19] Na przykład zwierzęta potrafią wykorzystać zaledwie 50 do 60% składników odżywczych z surowego jajka, ale ponad 90% z jajka ugotowanego. Podobnie dzieje się w przypadku ugotowanych roślin, warzyw i mięsa. Steven Lin, The Dental Diet: The Surprising Link between Your Teeth, Real Food, and Life- Changing Natural Health (Carlsbad, CA: Hay House, 2018), s. 35.

[20] Prawdopodobnie znacznie wcześniej. Na Koobi Fora, w Kenii, naukowcy odkryli ślad po ogniu, który rozpalono celowo 1,6 miliona lat temu. Amber Dance, Quest for Clues to Humanity’s First Fires, „Scientific American”, 19 czerwca 2017, https://www.scientificamerican.com/article/quest-for-clues-to-humanitys-first-fires; Kenneth Miller, Archaeologists Find Earliest Evidence of Humans Cooking with Fire, „Discover”, 17 grudnia 2013, http://discovermagazine.com/2013/may/09-archaeologists-find-earliest-evidence-of-humans-cooking-with-fire.

[21] Ile mózgu zyskaliśmy dzięki pomniejszeniu jelit? Nikt nie jest do końca pewien, lecz z pewnością dużo. Wyczerpujące omówienie zagadnienia można znaleźć w: Leslie C. Aiello, Brains and Guts in Human Evolution: The Expensive Tissue Hypothesis, marzec 1997, http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0100-84551997000100023.

[22] Richard Wrangham, biolog antropolog z Uniwersytetu Harvarda, szczegółowo przestudiował diety dawnych homininów. Więcej ujęć tematu z różnych perspektyw można znaleźć tutaj: Rachel Moeller, Cooking Up Bigger Brains, „Scientific American”, 1 stycznia 2008, https://www.scientificamerican.com/article/cooking-up-bigger-brains.

[23] Did Cooking Give Humans an Evolutionary Edge?, NPR, 28 sierpnia 2009, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=112334465.

[24] Colin Barras, The Evolution of the Nose: Why Is the Human Hooter So Big?, New Scientist, 24 marca 2016, https://www.newscientist.com/article/2082274-the-evolution-of-the-human-nose-why-is-the-human-hooter-so-big/; Mosaic Evolution of Anatomical Foundations of Speech, Systematics & Phylogeny Section, Primate Research Institute, Kyoto University. Nishimura Lab, https://www.pri.kyoto-u.ac.jp/shinka/keitou/nishimura-HP/tn_ res-e.html.

[25] „Powierzchnia ich jamy nosowej wynosi około połowę tego, co sugerowałoby skalowanie, a objętość wynosi zaledwie około 10% przewidywań. (…) W rzeczywistości objętość ludzkiej jamy nosowej jest prawie 90% mniejsza, niż zakładano”. David Zwickler, Physical and Geometric Constraints Shape the Labyrinth-like Nasal Cavity, Proceedings of the National Academy of Sciences, 26 stycznia 2018.

[26] Colin Barras, Ice Age Fashion Showdown: Neanderthal Capes Versus Human Hoodies, New Scientist, 8 sierpnia 2016, https://www.newscientist.com/article/2100322-ice-age-fashion-showdown-neanderthal-capes-versus-human-hoodies/.

[27] Homo Naledi, Narodowe Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie, Instytutu Smithsona, http://humanorigins.si.edu/evidence/human-fossils/species/homo-naledi.

[28] Ben Panko, How Climate Helped Shape Your Nose, Smithsonian.com, 16 marca 2017, https://www.smithsonianmag.com/science-nature/how-climate-changed-shape-your-nose-180962567.

[29] Joan Raymond, The Shape of a Nose, „Scientific American”, 1 września 2011, https://www.scientificamerican.com/article/the-shape-of-a-nose.

[30] Umożliwienie mowy mogło być czynnikiem napędzającym lub jedynie szczęśliwym skutkiem ubocznym – w każdym razie krtań Homo sapiens obniżyła się. Asif A. Ghazanfar and Drew Rendall, Evolution of Human Vocal Production, „Current Biology” 18, nr 11 (2008), R457- 460, https://www.cell.com/current-biology/pdf/S0960-9822(08)003710.pdf; Kathleen Masterson, From Grunting to Gabbing: Why Humans Can Talk, NPR, 11 sierpnia 2010, https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=129083762.

[31] To, jak bardzo ta obniżona krtań pomogła w rozwinięciu rozbudowanego języka mówionego u wczesnych ludzi, jest przedmiotem gorącej debaty. Nikt nie jest do końca pewien, jednak jak się przekonałem, antropolodzy są skłonni wypowiadać głośno swoje opinie bardziej niż ktokolwiek inny. Ghazanfar and Rendall, Evolution; Lieberman, Story of the Human Body, s. 171–172.

[32] W Stanach Zjednoczonych zadławienie się jedzeniem jest czwartą główną przyczyną zgonów wskutek nieszczęśliwego wypadku. „Słono zapłaciliśmy za możliwość wyraźniejszego mówienia”, pisze Daniel Lieberman w swojej książce pt. Story of the Human Body, s. 144.

[33] Terry Young et al., Sleep and Respiratory Research Group przy Uniwersytecie Wisconsin w Madison, Nasal Obstruction as a Risk Factor for Sleep-Disordered Breathing, „Journal of Allergy and Clinical Immunology” 99, nr 2 (luty 1997), s. S757–762; Mahmoud I. Awad i Ashutosh Kacker, Nasal Obstruction Considerations in Sleep Apnea, „Otolaryngologic Clinics of North America” 51, nr 5 (październik 2018): 1003–1009.

Rozdział 2
Oddychanie przez usta

[34] Ten wpis na blogu zawiera szczegółowe wyjaśnienie opatrzone 43 naukowymi odniesieniami: The Nose Knows: A Case for Nasal Breathing During High Intensity Exercise, strona Adama Capa, https://adamcap.com/2013/11/29/the-nose-knows/.

[35] Więcej wyjaśnień od Douillarda na temat tego, jak ważne jest oddychanie przez nos w trakcie ćwiczeń, można znaleźć tu: Ayurvedic Fitness, John Douillard, PTonthenet, 3 stycznia 2007, https://www.ptonthenet.com/articles/Ayurvedic-Fitness-2783.

[36] Bardzo dobre i proste wytłumaczenie, jak działają energie beztlenowa (anaerobowa) i tlenowa (aerobowa), dostępne jest tu: Andrea Boldt, What Is the Difference Between Lactic Acid & Lactate?, https://www.livestrong.com/article/470283-what-is-the-difference-between-lactic–acid-lactate/.

[37] Stephen M. Roth, Why Does Lactic Acid Build Up in Muscles? And Why Does It Cause Soreness?, „Scientific American”, 23 stycznia 2006, https://www.scientificamerican.com/article/why-does-lactic-acid-buil/.

[38] Wyczerpanie beztlenowe i związana z nim kwasica mleczanowa nie zawsze wywoływane są przez wysiłek fizyczny. Mogą też wystąpić w wyniku choroby wątroby, alkoholizmu, poważnego urazu oraz innych przypadłości, które pozbawiają organizm tlenu, którego ten potrzebuje, by móc funkcjonować aerobowo. Lana Barhum, What to Know About Lactic Acidosis, Medical News Today, https://www.medicalnewstoday.com/articles/320863.php.

[39] W mięśniach człowieka włókna aerobowe przeplatają się z włóknami anaerobowymi, podczas gdy inne zwierzęta, takie jak kury, posiadają całe układy mięśniowe zbudowane wyłącznie z włókien aerobowych bądź wyłącznie z włókien anaerobowych. Ciemne mięso w gotowanym kurczaku jest ciemne, ponieważ mięśnie te wykorzystywane były do produkowania energii tlenowej. Białe mięso jest anaerobowe, dlatego nie posiada tego czerwonego pigmentu. Phillip Maffetone, The Maffetone Method: The Holistic, Low-Stress, No-Pain Way to Exceptional Fitness (Camden, ME: Ragged Mountain Press/McGraw-Hill, 1999), s. 21.

[40] Dr Valter Longo, dyrektor Longevity Institute przy School of Gerontology Uniwersytetu Kalifornijskiego w Davis, dzieli się kilkoma ciekawymi spostrzeżeniami: https://www.bluezones.com/2018/01/what-exercise-best-happy-healthy-life/.

[41] Eva Bianconi et al., An Estimation of the Number of Cells in the Human Body, „Annals of Human Biology” 40, nr 6 (listopad 2013), s. 463–471.

[42] Dokładne liczby to dwie cząsteczki ATP na jedną cząsteczkę glukozy w przypadku energii beztlenowej i 38 cząsteczek ATP na cząsteczkę glukozy dla energii tlenowej. Z tego powodu większość podręczników podaje, że energii aerobowej uzyskujemy 19 razy więcej niż energii anaerobowej. Jednak większość podręczników nie uwzględnia faktu, że proces produkcji ATP nie przebiega ze 100-procentową sprawnością, przez co traci się około ośmiu cząsteczek ATP. Dlatego według ostrożniejszych szacunków oddychanie tlenowe produkuje raczej od 30 do 32 cząsteczek ATP, czyli 16 razy więcej energii niż oddychanie beztlenowe. Peter R. Rich, The Molecular Machinery of Keilin’s Respiratory Chain, „Biochemical Society Transactions” 31, nr 6 (grudzień 2003), s. 1095–1105.

[43] Dla jasności, Maffetone nigdy nie był przeciwny okazjonalnym ćwiczeniom anaerobowym. Wioślarstwo, podnoszenie ciężarów oraz bieganie mają ogromny wpływ na siłę i wytrzymałość. Jednak aby były skuteczne, ćwiczenia te muszą stanowić element szerszego treningu i nie mogą mieć pierwszeństwa przed treningiem tlenowym. Treningi interwałowe o wysokiej intensywności (HIIT) działają wyłącznie dlatego, że są częścią starannie zaprojektowanego programu, którego podstawą jest spędzanie większości czasu w okresach wolniejszej i lżejszej aktywności tlenowej. Trener fitness i autor książek, Brian MacKenzie, twierdzi, że kluczem do wysokiego poziomu sprawności fizycznej jest skuteczne połączenie ćwiczeń aerobowych z anaerobowymi. The Maffetone Method, s. 56; Brian MacKenzie i Glen Cordoza, Power Speed Endurance: A Skill-Based Approach to Endurance Training (Las Vegas: Victory Belt, 2012), s. 462–470 (Kindle); Alexandra Patillo, You’re Probably Doing Cardio All Wrong: 2 Experts Reveal How to Train Smarter, Inverse, 7 sierpnia 2019, https://www.inverse.com/article/58370-truth-about-cardio?refresh=39.

[44] Osoby cierpiące na choroby serca i inne stany chorobowe powinny odjąć od równania Maffetone’a dziesięć. Jeśli cierpisz na astmę lub na alergię bądź dawno nie ćwiczyłeś, odejmij pięć. Zawodowi sportowcy, którzy trenują dłużej niż dwa lata, dodają pięć. Sprowadza się to mniej więcej do 80% maksymalnego tętna u mężczyzny w moim wieku. Strefa beztlenowa załącza się zwykle przy 80% – w momencie gdy mówienie pełnymi zdaniami zaczyna sprawiać trudność. Know Your Target Heart Rates for Exercise, Losing Weight and Health, Heart.org, https://www.heart.org/en/healthy-living/fitness/fitness-basics/target-heart-rates; Wendy Bumgardner, How to Reach the Anaerobic Zone during Exercise, VeryWellFit, 30 sierpnia 2019, https://www.verywellfit.com/anaerobic-zone-3436576.

[45] Dwa tysiące lat temu chiński chirurg, Hua Tuo, przepisywał swoim pacjentom jedynie umiarkowaną aktywność fizyczną, ostrzegając następującymi słowami: „Ciało potrzebuje ruchu, lecz nie takiego, która doprowadza na skraj wyczerpania, jako że ruch usuwa z organizmu złe powietrze, zapewnia swobodny przepływ krwi i zapobiega chorobom”. Maffetone odkrył, że najlepsze efekty dają ćwiczenia fizyczne wykonywane przy około lub poniżej 60% maksymalnego tętna. W Cooper Institute, fundacji badawczej, która od 50 lat bada związek między aktywnością fizyczną a chorobami przewlekłymi, odkryto, że aktywność fizyczna przy 50% m.in. znacznie poprawia wydolność tlenową, pozytywnie wpływa na ciśnienie krwi, a także zapobiega wielu chorobom. Potwierdza to także kilka innych badań przeprowadzonych w ciągu ostatnich kilku lat. Natomiast ćwiczenia powyżej 60%, zbliżające się do strefy anaerobowej, według danych, wywołują stan napięcia, podnoszą poziom kortyzolu i adrenaliny oraz zwiększają stres oksydacyjny. Charles M. Tipton, The History of ‘Exercise Is Medicine’ in Ancient Civilizations, Advances in Physiology Education, czerwiec 2014, s. 109–117; Helen Thompson, Walk, Don’t Run, „Texas Monthly”, czerwiec 1995, https://www.texasmonthly.com/articles/walk-dont-run; Douillard, Body, Mind, and Sport, s. 205; Chris E. Cooper et al., Exercise, Free Radicals and Oxidative Stress, „Biochemical Society Transactions” 30, część 2 (maj 2002), s. 280–285.

[46] Peter A. Shapiro, Effects of Nasal Obstruction on Facial Development, „Journal of Allergy and Clinical Immunology” 81, nr 5, część 2 (maj 1988), s. 968; Egil P. Harvold et al., Primate Experiments on Oral Sensation and Dental Malocclusions, „American Journal of Orthodontics & Dentofacial Orthopedics” 63, nr 5 (maj 1973), s. 494–508; Egil P. Harvold et al., Primate Experiments on Oral Respiration, „American Journal of Orthodontics” 79, nr 4 (kwiecień 1981), s. 359–372; Britta S. Tomer i E. P. Harvold, Primate Experiments on Mandibular Growth Direction, „American Journal of Orthodontics” 82, nr 2 (sierpień 1982), s. 114–119; Michael L. Gelb, Airway Centric TMJ Philosophy, „Journal of the California Dental Association” 42, nr 8 (sierpień 2014), s. 551–562; Karin Vargervik et al., Morphologic Response to Changes in Neuromuscular Patterns Experimentally Induced by Altered Modes of Respiration, „American Journal of Orthodontics” 85, nr 2 (luty 1984), s. 115–124.

[47] Yu-Shu Huang and Christian Guilleminault, Pediatric Obstructive Sleep Apnea and the Critical Role of Oral-Facial Growth: Evidences, „Frontiers in Neurology” 3, nr 184 (2012), https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fneur.2012.00184/full; Anderson Capistrano et al., Facial Morphology and Obstructive Sleep Apnea, „Dental Press Journal of Orthodontics” 20, nr 6 (listopad–grudzień 2015), s. 60–67.

[48] Kilka z lepszych badań: Cristina Grippaudo et al., Association between Oral Habits, Mouth Breathing and Malocclusion, „Acta Otorhinolaryngologica Italica” 36, nr 5 (październik 2016), s. 386-394; Yosh Jefferson, Mouth Breathing: Adverse Effects on Facial Growth, Health, Academics, and Behavior, „General Dentistry” 58, nr 1 (styczeń–luty 2010), s. 18–25; Doron Harari et al., The Effect of Mouth Breathing versus Nasal Breathing on Dentofacial and Craniofacial Development in Orthodontic Patients, „Laryngoscope” 120, nr 10 (październik 2010), s. 2089–2093; Valdenice Aparecida de Menezes, Prevalence and Factors Related to Mouth Breathing in School Children at the Santo Amaro Project – Recife, 2005, „Brazilian Journal of Otorhinolaryngology” 72, nr 3 (maj–czerwiec 2006), s. 394–398.

[49] Patrick McKeown i Martha Macaluso, Mouth Breathing: Physical, Mental and Emotional Consequences, Central Jersey Dental Sleep Medicine, 9 marca 2017, https://sleep-apnea-dentist-nj.info/mouth-breathing-physical-mental-and-emotional-consequences/.

[50] W.T. McNicholas, The Nose and OSA: Variable Nasal Obstruction May Be More Important in Pathophysiology Than Fixed Obstruction, „European Respiratory Journal” 32 (2008), s. 5, https://erj.ersjournals.com/content/32/1/3; C. R. Canova et al., Increased Prevalence of Perennial Allergic Rhinitis in Patients with Obstructive Sleep Apnea, „Respiration” 71 (marzec–kwiecień 2004), s. 138–143; Carlos Torre i Christian Guilleminault, Establishment of Nasal Breathing Should Be the Ultimate Goal to Secure Adequate Craniofacial and Airway Development in Children, „Jornal de Pediatria” 94, nr 2 (marzec–kwiecień 2018), s. 101–103.

[51] Bezdech senny i chrapanie są częstymi gośćmi w naszym łóżku. Im częściej i im głośniej chrapiemy, tym bardziej niszczymy sobie drogi oddechowe i tym bardziej stajemy się podatni na bezdech senny. Farhan Shah et al., Desmin and Dystrophin Abnormalities in Upper Airway Muscles of Snorers and Patients with Sleep Apnea, „Respiratory Research” 20, nr 1 (grudzień 2019), s. 31.

[52] Levinus Lemnius, The Secret Miracles of Nature: In Four Books (London, 1658), s. 132–133, https://archive.org/details/b30326084/page/n7; Melissa Grafe, Secret Miracles of Nature, Yale University, Harvey Cushing/John Hay Whitney Medical Library, 12 grudnia 2013, https://library.medicine.yale.edu/content/secret-miracles-nature.

[53] Sophie Svensson et al., Increased Net Water Loss by Oral Compared to Nasal Expiration in Healthy Subjects, „Rhinology” 44, nr 1 (marzec 2006), s. 74–77.

[54] Mark Burhenne, The 8-Hour Sleep Paradox: How We Are Sleeping Our Way to Fatigue, Disease and Unhappiness (Sunnyvale, CA: Ask the Dentist, 2015), s. 45.

[55] Andrew Bennett Hellman, Why the Body Isn’t Thirsty at Night, Nature News, 28 lutego 2010, https://www.nature.com/news/2010/100228/full/news.2010.95.html.

[56] W 2001 rok naukowcy z Uniwersytetu Pittsburskiego zbadali kilkaset osób i odkryli, że połowa osób cierpiących na bezsenność cierpiała również na obturacyjny bezdech senny. Następnie zbadali ludzi cierpiących na obturacyjny bezdech senny i odkryli, że połowa z nich cierpiała także na bezsenność. Kilka lat później, na łamach Mayo Clinic Proceedings, opisano badanie, które przeprowadzono na 1200 chorych cierpiących na przewlekłą bezsenność. U wszystkich 900 pacjentów, którym przepisano leki ułatwiające zaśnięcie (w tym antydepresanty), odnotowano „niepowodzenie farmakoterapeutyczne”. U ponad 700 pacjentów przyjmujących przepisane leki zaobserwowano skrajną bezsenność. Leki te nie tylko nie są skuteczne, lecz także pogarszają jakość snu, ponieważ u wielu ludzi bezsenność nie jest problemem psychologicznym, lecz problemem oddechowym. Barry Krakow et al., Pharmacotherapeutic Failure in a Large Cohort of Patients with Insomnia Presenting to a Sleep Medicine Center and Laboratory: Subjective Pretest Predictions and Objective Diagnoses, „Mayo Clinic Proceedings” 89, nr 12 (grudzień 2014), s. 1608–1620; Pharmacotherapy Failure in Chronic Insomnia Patients, Mayo Clinic Proceedings, YouTube, https://youtube.com/watch?v=vdm1kTFJCK4.

[57] Thomas M. Heffron, Insomnia Awareness Day Facts and Stats, Sleep Education, 10 marca 2014, http://sleepeducation.org/news/2014/03/10/insomnia-awereness-day-facts-and-stats.

[58] Guilleminault twierdził, że poświęcanie zbyt wiele uwagi dokładnym liczbom zaciera szerszy obraz chrapania i bezdechu sennego. Według niego wszelkie zaburzenia oddychania podczas snu, czy to bezdech, chrapanie, przyspieszony oddech, czy nawet najlżejszy ścisk w gardle, mogą wyrządzić poważne szkody w organizmie. Christian Guilleminault i Ji Hyun Lee, Does Benign ‘Primary Snoring’ Ever Exist in Children?, „Chest Journal” 126, nr 5 (listopad 2004), s. 1396–1398; Guilleminault et al., Pediatric Obstructive Sleep Apnea Syndrome, „Archives of Pediatrics and Adolescent Medicine” 159, nr 8 (sierpień 2005), s. 775–785.

[59] Noriko Tsubamoto-Sano et al., Influences of Mouth Breathing on Memory and Learning Ability in Growing Rats, „Journal of Oral Science” 61, nr 1 (2019), s. 119-124; Masahiro Sano et al., Increased Oxygen Load in the Prefrontal Cortex from Mouth Breathing: A Vector-Based Near-Infrared Spectroscopy Study, „Neuroreport” 24, nr 17 (grudzień. 2013), s. 935–940; Malia Wollan, How to Be a Nose Breather, „The New York Times Magazine”, 23 kwietnia 2019.

[60] The Primordial Breath: An Ancient Chinese Way of Prolonging Life through Breath Control, tom 2, tłum. Jane Huang and Michael Wurmbrand (Original Books, 1990), s. 31.

[61] Statystyki dotyczące wad zgryzu różnią się w zależności od źródła. Kevin Boyd, dentysta dziecięcy, i Darius Loghmanee, lekarz i specjalista snu, zauważyli, że „u 75% dzieci w wieku od 6 do 11 lat i u 89% nastolatków w wieku od 12 do 17 lat występuje jakaś wada zgryzu”. Ponadto szacuje się, że wady zgryzu w różnym stopniu zaawansowania występują u 65% dorosłych – jednak w badanej grupie znajdują się także dorośli, którzy przeszli już leczenie ortodontyczne. W związku z tym, gdyby te osoby nie były leczone ortodontycznie, rzeczywisty odsetek występowania wad zgryzu byłby znacznie wyższy i wynosiłby około 90%. Inne szacunki, które znalazłem, podają znacznie wyższe liczby w przypadku dzieci. W każdym razie wady zgryzu są bardzo powszechne. Poniżej prezentacja multimedialna (z bibliografią) oraz obszerne wywiady na temat wad zgryzu: Kevin L. Boyd and Darius Loghmanee, Inattention, Hyperactivity, Snoring and Restless Sleep: My Child’s Dentist Can Help?!, prezentacja przedstawiona na konferencji 3rd Annual Autism, Behavior, and Complex Medical Needs Conference; wywiad z Kevinem Boydem przeprowadzony przez Shirley Gutkowski, Cross Link Radio, 2017, https://crosslinkradio.com/dr-kevin-boyd-2/; Malocclusion, Boston Children’s Hospital, http://www.childrenshospital.org/conditions-and-treatments/conditions/m/malocclusion.

[62] Snoring, Columbia University Department of Neurology, http://www.columbianeurology.org/neurology/staywell/document.php?id=42066.

[63] Rising Prevalence of Sleep Apnea in U.S. Threatens Public Health, komunikat prasowy, American Academy of Sleep Medicine, 29 września 2014.

[64] Steven Y. Park, MD, Sleep, Interrupted: A Physician Reveals the #1 Reason Why So Many of Us Are Sick and Tired (Nowy Jork: Jodev Press, 2008), s. 26.

[65] Indeks szacunkowych danych dotyczących liczby ludności na świecie w poszczególnych latach: https://tinyurl.com/rrhvcjh.

[66] Podobną poprawę u ludzi zaobserwowano w kilku innych badaniach. W latach 90. naukowcy z Kanady zmierzyli twarze i jamy ustne 38 dzieci cierpiących na przerost migdałków gardłowych – skupisk tkanki chłonnej które pomagają zwalczać infekcje, a znajdujących się w miejscu przejścia sklepienia gardła w jego ścianę tylną. Powiększone migdałki niemal uniemożliwiały oddychanie przez nos, więc wszystkie dzieci przestawiły się na oddychanie przez usta i u wszystkich występował ten sam wydłużony i zwężony profil twarzy, który jest tego konsekwencją. Chirurdzy usunęli migdałki gardłowe u połowy dzieci, a następnie monitorowali wymiary ich twarzy. Z czasem twarze dzieci wróciły do swojego naturalnego wyglądu: żuchwa wysunęła się do przodu, a szczęka rozrosła się wszerz i ku górze. Donald C. Woodside et al., Mandibular and Maxillary Growth after Changed Mode of Breathing, „American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics” 100, nr 1 (lipiec 1991), s. 1–18; Shapiro, Effects of Nasal Obstruction on Facial Development, s. 967–968.

Rozdział 3
Nos

[67] Wywiad z Dolores Malaspiną, MD, profesor psychiatrii klinicznej na Uniwersytecie Columbia w Nowym Jorku; Nancie George, 10 Incredible Facts about Your Sense of Smell, EveryDay Health, https://www.everydayhealth.com/news/incredible-facts-about-your-sense-smell/.

[68] Artin Arshamian et al., Respiration Modulates Olfactory Memory Consolidation in Humans, „Journal of Neuroscience” 38, nr 48 (listopad 2018), s. 10286-10294; Christina Zelano et al., Nasal Respiration Entrains Human Limbic Oscillations and Modulates Cognitive Function, „Journal of Neuroscience” 36, nr 49 (grudzień 2016), s. 12448–12467.

[69] A. B. Ozturk et al., Does Nasal Hair (Vibrissae) Density Affect the Risk of Developing Asthma in Patients with Seasonal Rhinitis?, „International Archives of Allergy and Immunology” 156, nr 1 (marzec 2011), s. 75–80.

[70] Ananda Balayogi Bhavanani, A Study of the Pattern of Nasal Dominance with Reference to Different Phases of the Lunar Cycle, „Yoga Life” 35 (czerwiec 2004), s. 19–24.

[71] Czasem określany „rytmem ultradobowym”, oznaczającym cykl krótszy niż okres rytmu dobowego.

[72] Wyczerpujące omówienie cykli nosowych można znaleźć w: Alfonso Luca Pendolino et al., The Nasal Cycle: A Comprehensive Review, „Rhinology Online” 1 (czerwiec 2018), s. 67–76; R. Kayser, Die exacte Messung der Luftdurchgängigkeit der Nase, „Archives of Laryngology” 3 (1895): 101–120.

[73] Dane szacunkowe. Niektóre badania wykazały, że zmiana nozdrzy następuje w odstępach czasu wynoszących od 30 minut do dwóch i pół godziny. Inne zaś wykazały, że cykl może trwać aż do czterech godzin. Roni Kahana-Zweig et al., Measuring and Characterizing the Human Nasal Cycle, „PloS One” 11, nr 10 (październik 2016), s. e0162918; Rauf Tahamiler et al., Detection of the Nasal Cycle in Daily Activity by Remote Evaluation of Nasal Sound, „Archives of Otolaryngology – Head and Neck Surgery” 129, nr 9 (luty 2009), s. 137–142.

[74] Sneezing ‘Can Be Sign of Arousal’, BBC News, 19 grudnia 2008, http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7792102.stm; Andrea Mazzatenta et al., Swelling of Erectile Nasal Tissue Induced by Human Sexual Pheromone, „Advances in Experimental Medicine and Biology” 885 (2016), s. 25–30.

[75] Kahana-Zweig et al., Measuring; Marc Oliver Scheithauer, Surgery of the Turbinates and ‘Empty Nose’ Syndrome, „GMS Current Topics in Otorhinolaryngology – Head and Neck Surgery” 9 (2010), Doc3.

[76] Cykle nosowe zdają się być ponadto powiązane z czasem trwania snu głębokiego. A. T. Atanasov i P. D. Dimov, Nasal and Sleep Cycle – Possible Synchronization during Night Sleep, „Medical Hypotheses” 61, nr 2 (sierpień 2003), s. 275–277; Akihira Kimura et al., Phase of Nasal Cycle During Sleep Tends to Be Associated with Sleep Stage, „The Laryngoscope” 123, nr 6 (sierpień 2013), s. 1050–1055.

[77] Pendolino et al., The Nasal Cycle.

[78] Opóźniający się cykl nosowy uważano w niektórych kulturach za oznakę choroby. Nozdrze zatkane przez ponad osiem godzin oznaczało, że organizmowi zagraża poważny stan chorobowy. Jeśli jednostronne oddychanie trwało dłużej niż dzień, spodziewano się śmierci. Ale dlaczego? Ronald Eccles, A Role for the Nasal Cycle in Respiratory Defense, „European Respiratory Journal” 9, nr 2 (luty 1996), s. 371–376; Eccles et al., Changes in the Amplitude of the Nasal Cycle Associated with Symptoms of Acute Upper Respiratory Tract Infection, „Acta Otolaryngologica” 116, nr 1 (styczeń 1996), s. 77–81.

[79] Kahana-Zweig et al.; Shirley Telles et al., Alternate-Nostril Yoga Breathing Reduced Blood Pressure While Increasing Performance in a Vigilance Test, „Medical Science Monitor Basic Research” 23 (grudzień 2017), s. 392–398; Karamjit Singh et al., Effect of Uninostril Yoga Breathing on Brain Hemodynamics: A Functional Near-Infrared Spectroscopy Study, „International Journal of Yoga” 9, nr 1 (czerwiec 2016), s. 12–19; Gopal Krushna Pal et al., Slow Yogic Breathing Through Right and Left Nostril Influences Sympathovagal Balance, Heart Rate Variability, and Cardiovascular Risks in Young Adults, „North American Journal of Medical Sciences” 6, nr 3 (marzec 2014), s. 145–151.

[80] P. Raghuraj i Shirley Telles, Immediate Effect of Specific Nostril Manipulating Yoga Breathing Practices on Autonomic and Respiratory Variables, „Applied Psychophysiology and Biofeedback” 33, nr 2 (czerwiec 2008), s. 65–75. S. Kalaivani, M.J. Kumari i G.K. Pal, Effect of Alternate Nostril Breathing Exercise on Blood Pressure, Heart Rate, and Rate Pressure Product among Patients with Hypertension in JIPMER, Puducherry, „Journal of Education and Health Promotion” 8, nr 145 (lipiec 2019).

[81] Jill Bolte Taylor, badaczka specjalizująca się w neuroanatomii, w swoim przemówieniu TED Talk z 2008 roku pt. My Stroke of Insight (który w momencie, gdy piszę te słowa, wyświetlono ponad 26 milionów razy) w emocjonujący i zdumiewający sposób tłumaczy podstawy funkcjonowania prawej i lewej półkuli mózgu. Wykład dostępny tutaj: https://www.ted.com/talks/jill_bolte_taylor_s_powerful_stroke_of_insight?language=en.

[82] David Shannahoff-Khalsa i Shahrokh Golshan, Nasal Cycle Dominance and Hallucinations in an Adult Schizophrenic Female, „Psychiatry Research” 226, nr 1 (marzec 2015), s. 289–294.

[83] Liczne badania przeprowadzone w laboratoriach badawczych, których wyniki opublikowano w czasopismach „International Journal of Neuroscience”, „Frontiers in Neural Circuits”, „Journal of Laryngology and Otology” i innych wykazały wyraźny związek między prawym i lewym nozdrzem a konkretnymi funkcjami biologicznymi i umysłowymi. Kilkadziesiąt artykułów naukowych na ten temat dostępnych jest pod adresem: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/?term=alternate+nostril+breathing.

[84] Po posiłku jogini kładą się na lewym boku, tak aby oddychali głównie przez nozdrze prawe. Jogini wierzą, że przyspieszenie przepływu krwi oraz podniesienie temperatury ciała poprzez oddychanie przez prawe nozdrze może wspomóc procesy trawienne. Kilka lat temu badacze z Jefferson Medical College w Filadelfii postanowili zweryfikować to przekonanie, podając 20 zdrowym osobom wysokotłuszczowy posiłek w różne dni, polecając im raz położyć się na prawym boku, a raz na lewym. Osoby, którym rozkazano leżeć na lewym boku (oddychając głównie przez nozdrze prawe), zdecydowanie rzadziej zgłaszały uczucie zgagi, a w ich gardle wykazano o wiele niższą kwasowość niż u osób leżących na prawym boku. Badanie powtórzono i powtórnie uzyskano takie same rezultaty. Podniesienie temperatury ciała spowodowane przez oddychanie przez prawe nozdrze prawdopodobnie miało wpływ na tempo i skuteczność trawienia, ale z pewnością pomagała też grawitacja. Żołądek i trzustka zwisają w bardziej naturalny sposób, kiedy ciało spoczywa na lewym boku, co ułatwia przesuwanie treści pokarmowej przez jelito grube. W skrócie, leżenie na lewym boku sprawia, że czujemy się lepiej i że trawienie jest bardziej efektywne. L.C. Katz et al., Body Position Affects Recumbent Postprandial Reflux, „Journal of Clinical Gastroenterology” 18, nr 4 (czerwiec 1994), s. 280–283; Anahad O’Connor, The Claim: Lying on Your Left Side Eases Heartburn, „The New York Times”, 25 października 2010, https://www.nytimes.com/2010/10/26/health/26really.html; R.M. Khoury et al., Influence of Spontaneous Sleep Positions on Nighttime Recumbent Reflux in Patients with Gastroesophageal Reflux Disease, „American Journal of Gastroenterology” 94, nr 8 (sierpień 1999), s. 2069–2073.

[85] Przeciętna objętość jamy nosowej oraz czterech zatok przynosowych w nosie dorosłego mężczyzny wynosi w przybliżeniu 105,37 cm^3, u kobiet o 16,39 cm^3 mniej. Inge Elly Kiemle Trindade, Volumes Nasais de Adultos Aferidos por Rinometria Acústica, „Revista Brasileira de Otorrinolaringologia” 73, nr 1 (styczeń/luty 2007).

[86] Wszystkie plaże świata składają się łącznie z ilości ziaren piasku mieszczącej się w przedziale od 2,5 do 10 tryliardów. Tymczasem wdech, który właśnie zaczerpnąłeś, składa się z około 25 tryliardów cząsteczek. Fraser Cain, Are There More Grains of Sand Than Stars?, Universe Today, 25 listopada 2013, https://www.universetoday.com/106725/are-there-more-grains-of-sand-than-stars/.

[87] W tym miedzi i kadmu. A.Z. Aris, F.A. Ismail, H.Y. Ng i S.M. Praveena, An Experimental and Modelling Study of Selected Heavy Metals Removal from Aqueous Solution Using Scylla serrata as Biosorbent, „Pertanika Journal of Science and Technology” 22, nr 2 (styczeń 2014), s. 553–566.

[88] Mucus: The First Line of Defense, ScienceDaily, 6 listopada 2015, https://www.sciencedaily.com/releases/2015/11/151106062716.htm; Sara G. Miller, Where Does All My Snot Come From?, Live Science, 13 maja 2016, https://www.livescience.com/54745-why-do-i-have-so-much-snot.html; B.M. Yergin et al., A Roentgenographic Method for Measuring Nasal Mucous Velocity, „Journal of Applied Physiology: Respiratory, Environmental and Exercise Physiology” 44, nr 6 (czerwiec 1978), s. 964–968.

[89] Maria Carolina Romanelli et al., Nasal Ciliary Motility: A New Tool in Estimating the Time of Death, „International Journal of Legal Medicine” 126, nr 3 (maj 2012), s. 427–433; Fuad M. Baroody, How Nasal Function Influences the Eyes, Ears, Sinuses, and Lungs, „Proceedings of the American Thoracic Society” 8, nr 1 (marzec 2011), s. 53–61; Irina Ozerskaya et al., Ciliary Motility of Nasal Epithelium in Children with Asthma and Allergic Rhinitis, „European Respiratory Journal” 50, supl. 61 (2017).

[90] Im jest cieplej, tym szybciej poruszają się rzęski. J. Yager et al., Measurement of Frequency of Ciliary Beats of Human Respiratory Epithelium, „Chest” 73, nr 5 (maj 1978), s. 627–633; James Gray, The Mechanism of Ciliary Movement. VI. Photographic and Stroboscopic Analysis of Ciliary Movement, „Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences” 107, nr 751 (grudzień 1930), s. 313–332.

[91] W trakcie płaczu łzy spływają do nosa, gdzie mieszają się ze śluzem, czyniąc go rzadkim i wodnistym. Rzęski nie są wtedy w stanie utrzymać śluzu i zaczyna on spływać w dół, zgodnie z prawem ciążenia, czyli: „leci nam z nosa” – mamy katar. Gęsty śluz jest jeszcze gorszy. Spożywanie zbyt dużych ilości nabiału, alergie, jedzenie bogate w skrobię i inne produkty zwiększają ciężar i gęstość śluzu. Rzęski zwalniają, ulegają przeciążeniu, aż w końcu całkiem się zatrzymują. Tak właśnie zapycha nam się nos. Im dłużej nos jest zatkany, tym więcej gromadzi się w nim drobnoustrojów, co prowadzić może do infekcji w nosie (zapalenia zatok) lub do przeziębienia. Olga V. Plotnikova et al., Primary Cilia and the Cell Cycle, „Methods in Cell Biology” 94 (2009), s. 137–160; Achim G. Beule, Physiology and Pathophysiology of Respiratory Mucosa of the Nose and the Paranasal Sinuses, „GMS Current Topics in Otorhinolaryngology – Head and Neck Surgery” 9 (2010), Doc07.

[92] Scheithauer, Surgery of the Turbinates, s. 18; Swami Rama, Rudolph Ballentine i Alan Hymes, Science of Breath: A Practical Guide (Honesdale, PA: Himalayan Institute Press, 1979, 1998), s. 45.

[93] Bryan Gandevia, The Breath of Life: An Essay on the Earliest History of Respiration: Part I, „Australian Journal of Physiotherapy” 16, nr 1 (marzec 1970), s. 5–11, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0004951414610850; Gandevia, The Breath of Life: An Essay on the Earliest History of Respiration: Part II, „Australian Journal of Physiotherapy” 16, nr 2 (czerwiec 1970), s. 57–69, https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0004951414610898?via%3Dihub.

[94] Szczegóły, cytaty oraz opisy dotyczące George’a Catlina zostały zaczerpnięte z następujących książek: George Catlin, North American Indians, red. Peter Matthiessen (Nowy Jork: Penguin, 2004); Catlin, The Breath of Life, wyd. 4, pod zmienionym tytułem: Shut Your Mouth and Save Your Life (Londyn: N. Truebner, 1870). Wydanie Shut Your Mouth z 1870 roku można przeczytać i ściągnąć za darmo ze strony: https://buteykoclinic.com/wp-content/uploads/2019/04/Shut-your-mouth-Catlin.pdf.

[95] Catlin, Letters and Notes on the Manners, Customs, and Condition of the North American Indians (Nowy Jork: Wiley and Putnam, 1841), tom 1, s. 206.

[96] Peter Matthiessen, wstęp do: Catlin, North American Indians, s. vi.

[97] Antropolog Richard Steckel potwierdził później opisy Catlina, pisząc, że członkowie plemion Wielkich Równin w pierwszym dziesięcioleciu XIX wieku byli wówczas najwyższymi ludźmi na Ziemi. Devon Abbot Mihesuah, Recovering Our Ancestors’ Gardens (Lincoln: University of Nebraska Press, 2005), s. 47.

[98] Shut Your Mouth, s. 2, 18, 27, 41, 43, 51.

[99] Zrecenzowany w: Littell’s Living Age 72 (styczeń–marzec 1862), s. 334–335.

[100] O Catlinie zapomniano już na początku XX wieku. Jego mentorów, Indian Wielkich Równin, spotkała zagłada: ospa, strzelaniny, gwałty i niewola. Ci, którzy przeżyli, często sięgali po alkohol. Srebrnowłosi Mandanowie, Paunisi o szerokich barkach, łagodni Minatree – wszyscy przeminęli. A wraz z nimi zniknęła ich wiedza na temat sztuki oddychania.

[101] Kilkadziesiąt lat po opublikowaniu traktatu Catlina na temat oddychania przez nos i przez usta, naczelny lekarz z Mount Regis Sanatorium w Salem w Wirginii, E.E. Watson, ogłosił na corocznym spotkaniu Medical Society of Virginia, że głównym winowajcą stojącym za rozprzestrzenianiem się gruźlicy jest oddychanie przez usta. „Nie jest przesadą stwierdzenie, że siedemdziesiąt pięć procent z naszych niekwestionowanych przypadków gruźliczej krtani wystąpiło u ludzi oddychających przez usta”, ogłosił Watson. Choroby oddechowe nie dotykały ludzi losowo ani nie były uwarunkowane genetycznie. W gruncie rzeczy Watson chciał powiedzieć, że niektóre choroby są kwestią wyboru. A o zdrowiu i chorobie decyduje w znacznej mierze to, czy pacjent oddycha ustami, czy nosem. E.E. Watson, Mouth- Breathing, „Virginia Medical Monthly” 47, nr 9 (grudzień 1920), s. 407–408.

[102] Mark Burhenne, The 8-Hour Sleep Paradox: How We Are Sleeping Our Way to Fatigue, Disease and Unhappiness (Sunnyvale, CA: Ask the Dentist, 2015).

[103] J. E. Choi et al., Intraoral pH and Temperature during Sleep with and without Mouth Breathing, „Journal of Oral Rehabilitation” 43, nr 5 (grudzień 2015), s. 356–363; Shirley Gutkowski, Mouth Breathing for Dummies, „RDH Magazine”, 13 lutego 2015, https://www.rdhmag.com/patient-care/article/16405394/mouth-breathing-for-dummies.

[104] Breathing through the Mouth a Cause of Decay of the Teeth, „American Journal of Dental Science” 24, nr 3 (lipiec 1890), s. 142–143, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6063589/?page=1.

[105] M. F. Fitzpatrick et al., Effect of Nasal or Oral Breathing Route on Upper Airway Resistance During Sleep, „European Respiratory Journal” 22, nr 5 (listopad 2003), s. 827–832.

[106] Według wielu badaczy tlenek azotu jest równie ważny dla organizmu, co tlen i dwutlenek węgla. Catharine Paddock, Study Shows Blood Cells Need Nitric Oxide to Deliver Oxygen, Medical News Today, 13 kwietnia 2015, https://www.medicalnewstoday.com/articles/292292.php; J. Lundberg i E. Weitzberg, Nasal Nitric Oxide in Man, „Thorax” 54, nr 10 (październik 1999), s. 947–952.

[107] J. Lundberg, Nasal and Oral Contribution to Inhaled and Exhaled Nitric Oxide: A Study in Tracheotomized Patients, „European Respiratory Journal” 19, nr 5 (2002), s. 859–864; Mark Burhenne, Mouth Taping: End Mouth Breathing for Better Sleep and a Healthier Mouth, Ask the Dentist (zawiera odniesienia do kilku badań), https://askthedentist.com/mouth-tape-better-sleep/. Ponadto, zwiększenie oporu powietrza uzyskane na skutek oddychania przez nos zwiększa próżnię w płucach i pozwala nam wciągnąć 20% więcej tlenu niż w przypadku oddychania przez usta. Caroline Williams, How to Breathe Your Way to Better Memory and Sleep, New Scientist, 8 stycznia 2020.

[108] Taśma do spania ma swoich krytyków. W jednym artykule z „Guardiana” z lipca 2019 roku twierdzono, że spanie z ustami zaklejonymi taśmą jest niebezpieczne, ponieważ „jeśli zaczniesz wymiotować, istnieje duże prawdopodobieństwo, że się udławisz”. Burhenne i Kearney powiedzieli mi, że to stwierdzenie jest równie śmieszne, co nieuzasadnione i niepoparte żadnymi badaniami. Buteyko: The Dangerous Truth about the New Celebrity Breathing Sensation, „The Guardian”, https://www.theguardian.com/lifeandstyle/shortcuts/2019/jul/15/buteyko-the-dangerous-truth-about-the-new-celebrity-breathing-sensation.

Rozdział 4
Wydech

[109] Wstęp wydawcy do: Peter Kelder, Ancient Secret of the Fountain of Youth, Księga 2 (Nowy Jork: Doubleday, 1998), s. xvi.

[110] Wskazówki, którymi ja się kierowałem, znalazłem na Wikipedii pod hasłem „Five Tibetan Rites”. Kardiolog Joel Kahn sugeruje wykonywanie 21 powtórzeń każdego rytuału, tak jak robili to starożytni Tybetańczycy. Początkującym zaleca się, aby wszystkie pięć ćwiczeń nie zajmowało więcej niż 10 minut dziennie.

[111] Pół wieku później książeczka Keldera została wydana ponownie, pod tytułem: Ancient Secret of the Fountain of Youth. Stała się międzynarodowym bestsellerem i sprzedała się w ponad dwóch milionach egzemplarzy. Przegląd niektórych korzyści krążeniowo-oddechowych wynikających z uprawiania Pięciu Rytuałów Tybetańskich można znaleźć w artykule dr. Joela Kahna: A Cardiologist’s Favorite Yoga Sequence for Boosting Heart Health, MindBodyGreen, 10 września 2019.

[112] W.B. Kannel et al., Vital Capacity as a Predictor of Cardiovascular Disease: The Framingham Study, „American Heart Journal” 105, nr 2 (luty 1983), s. 311–315; William B. Kannel i Helen Hubert, Vital Capacity as a Biomarker of Aging, w: Biological Markers of Aging, red. Mitchell E. Reff i Edward L. Schneider, publikacja Narodowych Instytutów Zdrowia (NIH) nr 82–2221, kwiecień 1982, 145–160.

[113] Holgar Shunemann, naukowiec, który stał na czele badania z Buffalo, odnotował: „Należy zauważyć, że ryzyko śmierci było zwiększone u uczestników z umiarkowanie upośledzoną czynnością płuc, a nie tylko u osób z najniższego kwantyla. Oznacza to, że zwiększone ryzyko nie ogranicza się wyłącznie do niewielkiego odsetka populacji cierpiącego na ciężkie zaburzenia czynności płuc”. Lois Baker, Lung Function May Predict Long Life or Early Death, University at Buffalo News Center, 12 września 2000, http://www.buffalo.edu/news/releases/2000/09/4857.html.

[114] Grupę osób, u której zbadano wpływ rozmiaru płuc na stan zdrowia, rozszerzono o osoby po przeszczepie płuca. W 2013 roku naukowcy z Johns Hopkins porównali kilka tysięcy pacjentów, którym przeszczepiono płuco, i odkryli, że ci pacjenci, którzy otrzymali płuco większych rozmiarów, mieli o 30% większe szanse na przeżycie roku po operacji. For lung transplant, researchers surprised to learn bigger appears to be better, ScienceDaily, 1 sierpnia 2013, https://www.sciencedaily.com/releases/2013/08/130801095507.htm; Michael Eberlein et al., Lung Size Mismatch and Survival After Single and Bilateral Lung Transplantation, „Annals of Thoracic Surgery” 96, nr 2 (sierpień 2013), s. 457–463.

[115] Brian Palmer, How Long Can You Hold Your Breath?, „Slate”, 18 listopada 2013, https://slate.com/technology/2013/11/nicholas-mevoli-freediving-death-what-happens-to-people-who-practice-holding-their-breath.html; https://www.sciencedaily.com/releases/2013/08/130801095507.htm; Natural Lung Function Decline vs. Lung Function Decline with COPD, Exhale, oficjalny blog Lung Institute, 27 kwietnia 2016, https://lunginstitute.com/blog/natural-lung-function-decline-vs-lung-function-decline-with-copd/.

[116] W ciągu ostatnich kilku lat niejeden muzyk zapytał mnie, czy granie na instrumentach dętych zwiększa pojemność płuc. Wyniki badań nie są jednoznaczne, a niektóre wręcz ze sobą sprzeczne, panuje jednak zgodne przekonanie, że: nie, instrumenty dęte nie wpływają w znaczący sposób na pojemność płuc. Co więcej, nieustanna obecność sprężonego powietrza w płucach zdaje się zwiększać ryzyko wystąpienia przewlekłych objawów ze strony górnych dróg oddechowych, a nawet raka płuc. Evangelos Bouros et al., Respiratory Function in Wind Instrument Players, „Mater Sociomedica” 30, nr 3 (październik 2018), s. 204–208; E. Zuskin et al., Respiratory Function in Wind Instrument Players, „La Medicina del Lavoro”, marzec 2009; 100(2); s. 133–141; A. Ruano- Ravina et al., Musicians Playing Wind Instruments and Risk of Lung Cancer: Is There an Association?, „Occupational and Environmental Medicine” 60, nr 2 (luty 2003); How to Increase Lung Capacity in 5 Easy Steps, Exhale, 27 lipca 2016.

[117] Opisy i szczegóły dotyczące Schroth oraz jej działalności zostały zaczerpnięte z: Hans-Rudolf Weiss, The Method of Katharina Schroth – History, Principles and Current Development, „Scoliosis and Spinal Disorders” 6, nr 1 (sierpień 2011), s. 17.

[118] Opisy, cytaty i inne informacje dotyczące Carla Stougha oraz jego metod zostały zaczerpnięte z jego autobiografii, napisanej w 1970 roku we współautorstwie z Reece Stough: Dr. Breath: The Story of Breathing Coordination (Nowy Jork: William Morrow, 1970), s. 17, 19, 38, 42, 66, 71, 83, 86, 93, 101, 111, 117, 113, 156, 173; krótka nota biograficzna, Carl Stough, na www.breathingcoordination.ch/en/method/carl-stough; oraz film dokumentalny, do którego scenariusz napisał Laurence A. Caso, Breathing: The Source of Life, Stough Institute, 1997.

[119] Takie samo oddychanie „klatką piersiową” Stough zaobserwował u schizofreników oraz u innych osób cierpiących na zaburzenia behawioralne. U wszystkich występowała napięta, opuchnięta klatka piersiowa oraz zesztywniałe mięśnie międzyżebrowe. Pacjenci nie byli w stanie się swobodnie poruszać ani oddychać w inny sposób niż krótkimi, szybkimi oddechami. Na skutek tego całe „stęchłe” powietrze, przesycone dwutlenkiem węgla, pozostawało w ich płucach, gdzie zalegało, tworząc „martwą przestrzeń”.

[120] Z każdym wydechem wydalamy z siebie około 3500 związków chemicznych. Większość z nich pochodzi z organizmu (para wodna, dwutlenek węgla oraz inne gazy), lecz pozbywamy się także zanieczyszczeń: pestycydów, chemikaliów i spalin. Gdy nie wykonujemy pełnego wydechu, toksyny te zostają w naszych płucach, powodując infekcje i inne problemy. Todor A. Popov, Human Exhaled Breath Analysis, „Annals of Allergy, Asthma & Immunology” 106, nr 6 (czerwiec 2011), s. 451–456; Joachim D. Pleil, Breath Biomarkers in Toxicology, „Archives of Toxicology” 90, nr 11 (listopad 2016), s. 2669–2682; Jamie Eske, Natural Ways to Cleanse Your Lungs, Medical News Today, 18 lutego 2019, https://www.medicalnewstoday.com/articles/324483.php.

[121] How Quickly Does a Blood Cell Circulate?, The Naked Scientists, 29 kwietnia 2012, https://www.thenakedscientists.com/articles/questions/how-quickly-does-blood-cell-circulate.

[122] How the Lungs Get the Job Done, American Lung Association, 20 lipca 2017, https://www.lung.org/about-us/blog/2017/07/how-your-lungs-work.html.

[123] Przegląd teorii i spostrzeżeń Stephena Elliotta dotyczących pompy klatki piersiowej (ang. thoracic pump) dostępny jest tu: Stephen Elliot, Diaphragm Mediates Action of Autonomic and Enteric Nervous Systems, BMED Reports, 8 stycznia 2010, https://www.bmedreport.com/archives/8309; warto również zapoznać się ze streszczeniem Principles of Breathing Coordination dostępnym na stronie Breathing Coordination, http://www.breathingcoordination.com/Principles.html.

[124] Caso, Breathing: The Source of Life, 17:12.

[125] Może także zwiększać ryzyko wystąpienia astmy, która z kolei wpływa na zdrowie układu krążenia. Adults Who Develop Asthma May Have Higher Risk of Heart Disease, Stroke, American Heart Association News, 24 sierpnia 2016, https://newsarchive.heart.org/adults-who-develop-asthma-may-have-higher-risk-of-heart-disease-stroke; A. Chaouat et al., Pulmonary Hypertension in COPD, „European Respiratory Journal” 32, nr 5 (listopad 2008), s. 1371–1385.

[126] Za każdym razem, gdy jakiś mięsień ulegnie przeciążeniu, do akcji wkraczają inne znajdujące się w pobliżu mięśnie, by odciążyć ten nadwerężony. Gdy skręcimy lewą kostkę, przenosimy ciężar ciała na prawą nogę. W przypadku przepony nie mamy takiej możliwości. Żaden inny mięsień nie potrafi tego, co ona. Przepona nieustannie pracuje za wszelką cenę, ponieważ jeśli przestanie, szybko zabraknie nam powietrza i umrzemy. Z czasem ciało stara się rekompensować straty i angażuje „pomocnicze” mięśnie oddechowe, znajdujące się w klatce piersiowe, aby pomóc powietrzu dostać się do płuc, a następnie z nich wydostać. Takie skupione na klatce piersiowej oddychanie staje się nawykiem.

[127] Caso, Breathing: The Source of Life, 11:18.

[128] Bob Burns, The Track in the Forest: The Creation of a Legendary 1968 US Olympic Team (Chicago: Chicago Review Press, 2018); Richard Rothschild, Focus Falls Again on ’68 Olympic Track Team, „Chicago Tribune”, 19 czerwca 1998.

[129] Zbierając materiały do niniejszej książki, odwiedziłem dr. J. Toda Olina, pulmonologa z National Jewish Health, wiodącego szpitala oddechowego i centrum badawczego w Denver, w Kolorado. Od paru lat Olin specjalizował się w schorzeniu zwanym niedrożnością krtani wywołaną wysiłkiem fizycznym (ang. exercise-induced laryngeal obstruction, EILO), w którym struny głosowe oraz otaczające je struktury zwężają światło dróg oddechowych podczas intensywnego wysiłku fizycznego. Przypadłość ta występuje u 5–10% nastolatków i w wyniku błędnej diagnozy bardzo często rozpoznawana jest jako astma i bezskutecznie leczona. Techniki Olina, którym nadał niezbyt kreatywną nazwę EILOBI Olina (Exercise-Induced Laryngeal Obstruction Biphasic Inspiration Techniques, pol. „techniki dwufazowego wdechu dla niedrożności krtani wywołanej wysiłkiem fizycznym”), polegały na zredukowanym oddychaniu przez usta ściągnięte w dzióbek – czyli na ćwiczeniach opracowanych przez Konstantyna Butejkę 60 lat wcześniej i w mniejszym stopniu przez Stougha, z tą różnicą, że techniki Olina skupiały się na oddychaniu przez usta, ponieważ według niego sportowcy nie potrafili dostatecznie szybko wykonywać wdechów przez nos podczas intensywnego wysiłku. Można się zastanawiać, jakie mieli by wyniki, gdyby potrafili. Sarah Graham et al., The Fortuitous Discovery of the Olin EILOBI Breathing Techniques: A Case Study, „Journal of Voice” 32, nr 6 (listopad 2018), s. 695–697.

[130] Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD), Centers for Disease Control and Prevention, National Health Interview Survey (NHIS), 2018, https://www.cdc.gov/nchs/fastats/copd.htm; Emphysema: Diagnosis and Treatment, Mayo Clinic, 28 kwietnia 2017, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/emphysema/diagnosis-treatment/drc-20355561.

Rozdział 5
Powoli

[131] John N. Maina, Comparative Respiratory Physiology: The Fundamental Mechanisms and the Functional Designs of the Gas Exchangers, „Open Access Animal Physiology” 2014, nr 6 (grudzień 2014), s. 53–66, https://www.dovepress.com/comparative-respiratory-physiology-the-fundamental-mechanisms-and-the-peer-reviewed-fulltext-article-OAAP.

[132] Richard Petersham; Campbel E. J. M., The Respiratory Muscles and the Mechanics of Breathing, London: Lloyd‐Luke 1957.

[133] How Your Lungs Get the Job Done, American Lung Association, lipiec 2017, https://www.lung.org/about-us/blog/2017/07/how-your-lungs-work.html.

[134] Z każdej czerwonej krwinki wysiada tylko około 25% tlenu – pozostałe 75% zostaje na pokładzie i wraca do płuc. Nierozładowany tlen uważany jest za mechanizm rezerwowy. Jednak jeśli hemoglobina nie pobierze w płucach nowego tlenu, to po mniej więcej trzech rejsach, które potrwają łącznie około trzech minut, całkowicie się opróżni.

[135] Why Do Many Think Human Blood Is Sometimes Blue?, NPR, 3 lutego 2017, https://www.npr.org/sections/13.7/2017/02/03/513003105/why-do-many-think-human-blood-is-sometimes-blue.

[136] Ruben Meerman i Andrew J. Brown, When Somebody Loses Weight, Where Does the Fat Go?, „British Medical Journal” 349 (grudzień 2014), s. g7257; Rachel Feltman i Sarah Kaplan, Dear Science: When You Lose Weight, Where Does It Actually Go?, „The Washington Post”, 6 czerwca 2016.

[137] To nie przypadek, że nazwisko brzmi znajomo. Christian Bohr był ojcem sławnego fizyka kwantowego i laureata Nagrody Nobla, Nielsa Bohra.

[138] L.I. Irzhak, Christian Bohr (On the Occasion of the 150th Anniversary of His Birth), „Human Physiology” 31, nr 3 (maj 2005), s. 366–368; Paulo Almeida, Proteins: Concepts in Biochemistry (Nowy Jork: Garland Science, 2016), s. 289.

[139] Albert Gjedde, Diffusive Insights: On the Disagreement of Christian Bohr and August Krogh at the Centennial of the Seven Little Devils, „Advances in Physiology Education” 34, nr 4 (grudzień 2010), s. 174–185.

[140] Oraz oczywiście przesunięcie krzywej dysocjacji oksyhemoglobiny, będącej wykresem opisującym zależność między ciśnieniem parcjalnym tlenu a wysyceniem hemoglobiny tlenem.

[141] Wersja HTML dostępna jest tutaj: https://www1.udel.edu/chem/white/C342/Bohr(1904).html.

[142] John B. West, Yandell Henderson, w: „Biographical Memoirs”, tom 74 (Waszyngton, DC: National Academies Press, 1998), s. 144–159, https://www.nap.edu/read/6201/chapter/9.

[143] Yandell Henderson, Carbon Dioxide, „Cyclopedia of Medicine”, tom 3 (Filadelfia: F.A. Davis, 1940). (Niektóre źródło podają zarówno 1940, jak I 1934; prawdopodobnie artykuł pojawił się w obydwu wydaniach). Lewis S. Coleman, Four Forgotten Giants of Anesthesia History, „Journal of Anesthesia and Surgery” 3, nr 2 (styczeń 2016), s. 1–17; Henderson, Physiological Regulation of the Acid-Base Balance of the Blood and Some Related Functions, „Physiological Reviews” 5, nr 2 (kwiecień 1925), s. 131–160.

[144] Zgrabnie podsumowuje to poniższy post, zawierający wypowiedzi kilku badaczy zajmujących się tą dziedziną: John A. Daller, MD, Oxygen Bars: Is a Breath of Fresh Air Worth It?, On Health, 22 czerwca 2017, https://www.onhealth.com/content/1/oxygen_bars_-_is_a_breath_of_fresh_air_worth_it. Zagadnienie to zostało omówione w szerszym kontekście w opasłej książce Nicka Lane’a: Oxygen: The Molecule That Made the World (Nowy Jork: Oxford University Press), s. 11.

[145] Yandell Henderson, Acapnia and Shock. I. Carbon- Dioxid [sic] as a Factor in the Regulation of the Heart-Rate, „American Journal of Physiology” 21, nr 1 (luty 1908), s. 126–156.

[146] John Douillard, Body, Mind, and Sport: The Mind-Body Guide to Lifelong Health, Fitness, and Your Personal Best, wyd. popr. (Nowy Jork: Three Rivers Press, 2001), s. 153, 156, 211.

[147] Powinienem zaznaczyć, że pierwszego dnia po przestawieniu się z oddychania przez usta na wolniejsze oddychanie przez nos, moje wyniki znacznie spadły: przebyłem dystans krótszy o 0,71 km od mojego najlepszego wyniku sprzed tygodnia, z fazy oddychania przez usta. Można się było tego spodziewać. Przyzwyczajenie ciała do ciągłego, wolniejszego oddychania przez nos zajmuje czas. Douillard ostrzegł swoich sportowców, że powinni być przygotowani na 50-procentowy spadek formy tuż po przestawieniu się na oddychanie przez nos. Niektórzy sportowcy musieli czekać kilka miesięcy, by zauważyć jakąkolwiek poprawę – z tego powodu tak wielu z nich (oraz wielu innych nie-sportowców) poddawało się i po prostu wracało do oddychania przez usta. Należy też zauważyć, że tego rodzaju długie wdechy i wydechy nie są korzystne, ani nawet możliwe, przy ćwiczeniach o bardzo dużej intensywności. Przykładowo, sprint na 400 metrów wymaga znacznie więcej tlenu, by nadążyć za potrzebami metabolicznymi. Niektórzy wybitni sportowcy potrafią oddychać 200 litrami powietrza na minutę w momencie największego obciążenia – to niemal 20 razy więcej, niż wynosi przyjęta za normalną objętość spoczynkowa. Jednak w przypadku umiarkowanych ćwiczeń na średnim poziomie, takich jak jazda na rowerze czy jogging, długie oddechy są o wiele bardziej wydajne.

[148] Meryl Davids Landau, This Breathing Exercise Can Calm You Down in a Few Minutes, Vice, 16 marca 2018; Christophe André, Proper Breathing Brings Better Health, „Scientific American”, 15 stycznia 2019.

[149] Luciano Bernardi et al., Effect of Rosary Prayer and Yoga Mantras on Autonomic Cardiovascular Rhythms: Comparative Study, „British Medical Journal” 323, nr 7327 (grudzień 2001), s. 144649; T. M. Srinivasan, Entrainment and Coherence in Biology, „International Journal of Yoga” 8, nr 1 (czerwiec 2015), s. 1–2.

[150] Koherencja jest miarą harmonii dwóch sygnałów. Za każdym razem, gdy dwa sygnały zgodnie rosną i maleją, pozostają w koherencji, czyli w stanie maksymalnej wydajności. Znacznie więcej o koherencji i zaletach oddychania 5,5 razy na minutę z 5,5-sekundowymi wdechami i wydechami można przeczytać w: Stephen B. Elliott, The New Science of Breath (Coherence, 2005); Stephen Elliott i Dee Edmonson, Coherent Breathing: The Definitive Method (Coherence, 2008); I.M. Lin, L.Y. Tai, S.Y. Fan, Breathing at a Rate of 5.5 Breaths per Minute with Equal Inhalation-to-Exhalation Ratio Increases Heart Rate Variability, „International Journal of Psychophysiolology” 91 (2014), s. 206–211.

[151] Rzeczowe, zrecenzowane przez lekarzy omówienie tego typu miarowego „koherentnego” oddychania: Arlin Cuncic, An Overview of Coherent Breathing, VeryWellMind, 25 czerwca 2019, https://www.verywellmind.com/an-overview-of-coherent-breathing-4178943.

[152] 5,4545 oddechów na minutę, gwoli ścisłości.

[153] Richard P. Brown and Patricia L. Gerbarg, The Healing Power of the Breath: Simple Techniques to Reduce Stress and Anxiety, Enhance Concentration, and Balance Your Emotions (Boston: Shambhala, 2012), s. 244–247, 1091–1096 (Kindle); Lesley Alderman, Breathe. Exhale. Repeat: The Benefits of Controlled Breathing, „The New York Times”, 9 listopada 2016.

[154] W 2012 roku włoscy naukowcy odkryli, że oddychanie z częstotliwością sześciu oddechów na minutę przynosi niewiarygodne efekty na wysokości 5180 metrów. Technika ta nie tylko znacząco obniżyła ciśnienie krwi u badanych osób, ale też zwiększyła wysycenie krwi tlenem. Grzegorz Bilo et al., Effects of Slow Deep Breathing at High Altitude on Oxygen Saturation, Pulmonary and Systemic Hemodynamics, „PLoS One” 7, nr 11 (listopad 2012), s. e49074.

[155] Landau, This Breathing Exercise Can Calm You Down.

[156] Marc A. Russo et al., The Physiological Effects of Slow Breathing in the Healthy Human, „Breathe” 13, nr 4 (grudzień 2017), s. 298–309.

Rozdział 6
Mniej

[157] Obesity and Overweight, Centers for Disease Control and Prevention, https://www.cdc.gov/nchs/fastats/obesity-overweight.htm; Obesity Increase, Health & Medicine, 18 marca 2013; Calculate Your Body Mass Index, National Heart, Lung, and Blood Institute, https://www.nhlbi.nih.gov/health/educational/lose_wt/BMI/bmicalc.htm?source=quickfitnesssolutions.

[158] Częstość oddechów u przeciętnego mężczyzny, według badania przeprowadzonego w latach 30., wynosiła około 13 oddechów na minutę przy ich łącznej objętości oddechowej wynoszącej 5,25 litrów powietrza. W latach 40. częstość oddechów wynosiła nieco ponad 10 oddechów na minutę przy objętości 8 litrów. W latach 80. i 90. niektóre badania umiejscawiały średnią częstość oddechów w okolicach 10 do 12 oddechów na minutę, przy całkowitej objętości wynoszącej w niektórych przypadkach nawet 9 litrów i więcej. Przedyskutowałem to z dr. Donem Storeyem, wybitnym pulmonologiem, który pracował w tej dziedzinie przez ponad 40 lat (i który jest przy okazji moim teściem). Powiedział mi, że gdy zaczynał swoją karierę lekarską, normalna częstość oddechów wynosiła od około 8 do 12 oddechów na minutę. Górna granica tych widełek wynosi dzisiaj niemal dwa razy tyle. Anegdotki na bok, kilkadziesiąt badań sugeruje, że w istocie możemy oddychać więcej niż kiedyś. Większość badań porównuje osoby cierpiące na choroby oddechowe z grupą kontrolną osób zdrowych. To właśnie dane od tych zdrowych osób wykorzystano do powyższych szacunków. Kilka badań znaleziono w książce Artoura Rakhimova Breathing Slower and Less: The Greatest Health Discovery Ever (wydanej nakładem własnym, 2014). Wzięto pod uwagę te badania, które można było niezależnie zweryfikować. Dalej będę prowadził własne badania oraz zbierał materiały w tym zakresie i umieszczał je na stronie: mrjamesnestor.com/breath. Tymczasem podaję kilka wartych uwagi badań: N.W. Shock i M.H. Soley, Average Values for Basal Respiratory Functions in Adolescents and Adults, „Journal of Nutrition” 18 (1939), s. 143–153; Harl W. Matheson i John S. Gray, Ventilatory Function Tests. III. Resting Ventilation, Metabolism, and Derived Measures, „Journal of Clinical Investigation” 29, nr 6 (1950), s. 688–692; John Kassabian et al., Respiratory Center Output and Ventilatory Timing in Patients with Acute Airway (Asthma) and Alveolar (Pneumonia) Disease, „Chest” 81, nr 5 (maj 1982), s. 536–543; J.E. Clague et al., Respiratory Effort Perception at Rest and during Carbon Dioxide Rebreathing in Patients with Dystrophia Myotonica, „Thorax” 49, nr 3 (marzec 1994), s. 240–244; A. Dahan et al., Halothane Affects Ventilatory after Discharge in Humans, „British Journal of Anaesthesia” 74, nr 5 (maj 1995), s. 544–548; N. E.L. Meessen et al., Breathing Pattern during Bronchial Challenge in Humans, „European Respiratory Journal” 10, nr 5 (maj 1997), s. 1059–1063.

[159] Mary Birch, Breathe: The 4-Week Breathing Retraining Plan to Relieve Stress, Anxiety and Panic (Sydney: Hachette Australia, 2019), s. 228–231 (Kindle). Analizę tego, jak beznadziejnie dziś oddychamy, można znaleźć w: Richard Boulding et al., Dysfunctional Breathing: A Review of the Literature and Proposal for Classification, „European Respiratory Review” 25, nr 141 (wrzesień 2016), s. 287–294.

[160] Bryan Gandevia, The Breath of Life: An Essay on the Earliest History of Respiration: Part I, „Australian Journal of Physiotherapy” 16, nr 1 (marzec 1970), s. 5–11.

[161] Warto wspomnieć, że wcześni Hindusi obliczyli, że normalna częstość oddechów wynosi znacznie więcej, mianowicie 22 636 oddechów na dzień.

[162] Taki rodzaj wydłużonego wdechu i wydechu nie jest możliwy przy ćwiczeniach o bardzo dużej intensywności. Przykładowo, sprint na 400 metrów wymaga znacznie więcej tlenu, by nadążyć za potrzebami metabolicznymi. (Wybitni sportowcy potrafią oddychać 200 litrami powietrza na minutę w momencie największego obciążenia – to niemal 20 razy więcej, niż wynosi przyjęta za normalną objętość spoczynkowa). Jednak w przypadku umiarkowanych ćwiczeń na średnim poziomie, takich jak jazda na rowerze czy jogging, długie oddechy są znacznie bardziej wydajne. Maurizio Bussotti et al., Respiratory Disorders in Endurance Athletes – How Much Do They Really Have to Endure?, „Open Access Journal of Sports Medicine” 2, nr 5 (kwiecień 2014), s. 49.

[163] U osób stosujących techniki polegające na „wolniej i mniej”, w ramach eksperymentu przeprowadzonego przez Universitas Muhammadiyah Surakarta, Faculty of Health Science w Indonezji, którego wyniki przedstawiono na 3rd International Conference on Science, Technology, and Humanity (ISETH) w grudniu 2017 roku, odnotowano znacznie wyższy VO_2 max niż w grupie kontrolnej. Dani Fahrizal i Totok Budi Santoso, The Effect of Buteyko Breathing Technique in Improving Cardiorespiratory Endurance, publikacja pokonferencyjna 2017 ISETH Proceeding Book (publikacje UMS), https://pdfs.semanticscholar.org/c2ee/b2d1c0230a76fccdad94e7d97b11b882d217.pdf; Streszczenia kilku innych publikacji naukowych dostępne są na stronie Patricka McKeowna: Oxygen Advantage, https://oxygenadvantage.com/improved-swimming-coordination.

[164] K.P. Buteyko, red., Buteyko Method: Its Application in Medical Practice (Odessa, Ukraina: Titul, 1991).

[165] Szczegóły biograficzne zostały zaczerpnięte z kilku źródeł. The Life of Konstantin Pavlovich Buteyko, Buteyko Clinic, https://buteykoclinic.com/about-dr-buteyko; Doctor Konstantin Buteyko, Buteyko.com, http://www.buteyko.com/method/buteyko/index_buteyko.html; The History of Professor K.P. Buteyko, LearnButeyko.org, http://www.learnbuteyko.org/the-history-of-professor-kp-buteyko; Sergey Altukhov, Doctor Buteyko’s Discovery (TheBreathingMan, 2009), s. 570, 572, 617 (Kindle); wywiad z dr. Butejko, 1988, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=yv5unZd7okw.

[166] The Original Silicon Valley, „The Guardian”, 5 stycznia 2016, https://www.theguardian.com/artanddesign/gallery/2016/jan/05/akademgorodok-academy-town-siberia-science-russia-in-pictures.

[167] Niesamowite zdjęcie laboratorium można zobaczyć tutaj: https://images.app.goo.gl/gAHupjGqjBtEiKab9.

[168] Z zeskanowaną tabelą CO_2 Butejki można zapoznać się tutaj: https://tinyurl.com/yy3fvrh7.

[169] Artykuły oraz rozważania Butejki można ściągnąć za darmo ze strony Patricka McKeowna: https://tinyurl.com/y3lbfhx2.

[170] Więcej o hipowentylacji jako metodzie treningowej: strona internetowa dr. Xaviera Wooronsa: http://www.hypoventilation-training.com/index.html; Emil Zatopek Biography, Biography Online, 1 maja 2010, https://www.biographyonline.net/sport/athletics/emile-zatopek.html; Adam B. Ellick, Emil Zatopek, „Runner’s World”, 1 marca 2001, https://www.runnersworld.com/advanced/a20841849/emil-zatopek. Wzrost Zàtopka owiany jest tajemnicą – według niektórych źródeł miał 1,83 m wzrostu, inne źródła zaś, takie jak ESPN, podawały, że 1,68 m. Według „Runner’s Word”, wypracowano konsensus, według którego podaje się, że Zàtopek mierzył 1,73 m.

[171] Timothy Noakes, Lore of Running, wyd. 4 (Champaign, IL: Human Kinetics, 2002), s. 382.

[172] Emil Zátopek, Running Past, http://www.runningpast.com/emil_zatopek.htm; Frank Litsky, Emil Zatopek, 78, Ungainly Running Star, Dies, „The New York Times”, 23 listopada 2000, https://www.nytimes.com/2000/11/23/sports/emil-zatopek-78-ungainly-running-star-dies.html.

[173] Joe Hunsaker, Doc Counsilman: As I Knew Him, SwimSwam, 12 stycznia 2015, https://swimswam.com/doc-counsilman-knew/.

[174] Garść interesujących faktów na temat możliwych zagrożeń związanych z podejściem Counsilmana zastosowanym do treningu młodszych sportowców autorstwa trenera pływania Mike’a Lewellyna: https://blog.swimisca.org/breath-holding-needs-to-stop-as-explained-by-the-boise-coach/. Odmienny pogląd reprezentowany przez dr. Roba Orra: Hypoxic Work in the Pool, PTontheNet, 14 lutego 2006, https://www.ptonthenet.com/articles/Hypoxic-Work-the-Pool-2577. Z powyższych oraz innych postów wywnioskowałem, że trening hipoksyjny działa, ale nie powinien być traktowany jak uniwersalna metoda treningowa. Jak w przypadku większości technik treningowych, należy rozpatrzyć najpierw fizjologiczne, psychologiczne oraz liczne anatomiczne czynniki. I podobnie jak w przypadku innych technik stosowanych pod wodą, trening hipoksyjny należy stosować pod nadzorem profesjonalistów.

[175] ISHOF Honorees, International Swimming Hall of Fame, https://ishof.org/dr.-james-e.--doc--counsilman-(usa).html; A Short History: From Zátopek to Now, Hypoventilation Training.com, http://www.hypoventilation-training.com/historical.html.

[176] Braden Keith, Which Was the Greatest US Men’s Olympic Team Ever?, SwimSwam, 7 września 2010, https://swimswam.com/which-was-the-greatest-us-mens-olympic-team-ever; Claude Chatard, red., Biomechanics and Medicine in Swimming IX (Saint-Étienne, Francja: University of Saint-Étienne Publications, 2003).

[177] Dla jasności, badania Wooronsa skierowane są do wybitnych sportowców, którzy chcą uzyskać przewagę nad konkurencją. Nikt nie wie, jakie mogą być długofalowe skutki nieustannego wpychania ciała w wysoce beztlenowy stan, a kilku badaczy zasugerowało, że ciągły wysiłek anaerobowy może powodować niewydolność wielonarządową organizmu i szkodliwy stres oksydacyjny. Tymczasem, po zaledwie kilku tygodniach lżejszego i łagodniejszego treningu proponowanego przez Olssona, kilku jego klientów odnotowywało u siebie znaczny wzrost liczby czerwonych krwinek. Więcej krwi oznacza więcej tlenu dostarczonego do większej liczby tkanek. Lance Armstrong, okryty złą sławą kolarz, został objęty dożywotnią dyskwalifikacją za przyjmowanie adrenaliny czy sterydów, lecz za to, że wstrzykiwał sobie swoją własną krew, zwiększając w ten sposób liczbę czerwonych krwinek, co pozwalało jego krwi transportować więcej tlenu. W gruncie rzeczy Armstrong fundował sobie efekty treningu opartego na redukcji oddechu, tyle że w formie natychmiastowej.

[178] Xavier Woorons et al., Prolonged Expiration down to Residual Volume Leads to Severe Arterial Hypoxemia in Athletes during Submaximal Exercise, „Respiratory Physiology & Neurobiology” 158, nr 1 (sierpień 2007), s. 75–82; Alex Hutchinson, Holding Your Breath during Training Can Improve Performance, „The Globe and Mail”, 23 lutego 2018, https://www.theglobeandmail.com/life/health-and-fitness/fitness/holding-your-breath-during-training-can-improve-performance/article38089753/.

[179] E. Dudnik et al., Intermittent Hypoxia- Hyperoxia Conditioning Improves Cardiorespiratory Fitness in Older Comorbid Cardiac Outpatients without Hematological Changes: A Randomized Controlled Trial, „High Altitude Medical Biology” 19, nr 4 (grudzień 2018), s. 339–343. I znacznie więcej. Brytyjskie badanie przeprowadzone na 30 rugbystach wykazało, że u zawodników, którzy trenowali w warunkach „normobarycznych” przy ilości tlenu w powietrzu wynoszącej 13% (odpowiednik wysokości 3660 metrów nad poziomem morza), po zaledwie czterech tygodniach nastąpiła „dwukrotnie większa poprawa osiągów” niż u grupy kontrolnej, która trenowała, oddychając normalnym powietrzem na poziomie morza. Europejskie badanie przeprowadzone na 86 otyłych kobietach wykazało, że trening hipoksyjny doprowadził do „znacznego zmniejszenia obwodu talii” i znacznej redukcji tkanki tłuszczowej w porównaniu z grupą kontrolną. (Więcej dostępnego tlenu w komórkach oznaczało, że więcej tłuszczu może zostać spalone w bardziej wydajny sposób). Wykazano też, że u 28 dorosłych cierpiących na cukrzycę typu 1 trening hipoksyjny obniżył stężenie glukozy, utrzymując cukier na poziomie bliższym do prawidłowego, niż miało to miejsce w grupie kontrolnej. Naukowcy skomentowali, że ta prosta metoda „może pomóc w zapobieganiu powikłaniom sercowo-naczyniowym cukrzycy”. Więcej odniesień do wszystkich tych badań i znacznie więcej na stronie: mrjamesnestor.com/breath.

[180] Spójrzcie na zdjęcie przedstawiające Sanyę Richards-Ross na zawodach: https://tinyurl.com/yyf8tj7m.

[181] Podczas naszego joggingu Olsson i ja używaliśmy Relaxatora, urządzenia zaprojektowanego przez Olssona, które miało na celu ograniczać przepływ powietrza podczas wydechu oraz zwiększać nadciśnienie w płucach – w efekcie płuca rozszerzały się, zwiększają przestrzeń dostępną dla wymiany gazowej. Urządzenia zwiększające opór powietrza, takie jak Relaxator, pomagają monitorować stały przepływ powietrza oraz mierzyć wartość oporu, niemniej jednak są one opcjonalne. Najskuteczniejszą techniką hipowentylacji jest wydłużanie wydechów, a następnie wstrzymywanie oddechu z na wpół pełnymi płucami tak długo, jak to możliwe, i powtórzenie wszystkiego od nowa. Może się to odbywać w dowolnym miejscu, o dowolnej porze. Im większy wzbudzisz „głód powietrza”, tym więcej nerki uwolnią erytropoetyny, tym więcej czerwonych krwinek uwolni się ze szpiku kostnego, tym bardziej wytrzymałe stanie się ciało i tym dalej, szybciej i wyżej zajdzie. W latach 90. dr Alison McConnell, londyńska fizjolog i wiodący ekspert w dziedzinie treningów oddechowych, kazała kolarzom używać urządzenia, które zwiększało opór podczas wdechu. Odkryła, że po zaledwie czterech tygodniach sportowcy odnotowali szokującą poprawę wyników wydolnościowych – o 33%. Już pięć minut takiego treningu może obniżyć ciśnienie krwi o 12 mm Hg, dwukrotnie więcej niż w przypadku ćwiczeń tlenowych. Alison McConnell, Breathe Strong, Perform Better (Champaign, IL: Human Kinetics, 2011), s. 59, 61; Lisa Marshall, Novel 5-Minute Workout Improves Blood Pressure, May Boost Brain Function, Medical Xpress, 8 kwietnia 2019, https://medicalxpress.com/news/2019-04-minute-workout-blood-pressure-boost.html; Sarah Sloat, A New Way of Working Out Takes 5 Minutes and Is as Easy as Breathing, Inverse, 9 kwietnia 2019, https://www.inverse.com/article/54740-ismt-training-blood-pressure-health.

[182] Lista badań klinicznych potwierdzających skuteczność metody Butejki w leczeniu astmy: https://buteykoclinic.com/buteyko-trials/. Publikacje naukowe autorstwa Butejki dostępne są pod poniższymi linkami: https://buteykoclinic.com/wp-content/uploads/2019/04/Vladimir-Buteyko.pdf, https://buteykoclinic.com/wp-content/uploads/2019/04/Dr-Buteykos-Book.pdf.

[183] Stephen C. Redd, Asthma in the United States: Burden and Current Theories, „Environmental Health Perspectives” 110, supl. 4 (sierpień 2002), s. 557–560; Asthma Facts and Figures, Asthma and Allergy Foundation of America, https://www.aafa.org/asthma-facts; Childhood Asthma, Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/childhood-asthma/symptoms-causes/syc-20351507.

[184] Paul Hannaway, What to Do When the Doctor Says It’s Asthma (Gloucester, MA: Fair Winds, 2004).

[185] Childhood Asthma, Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/childhood-asthma/symptoms-causes/syc-20351507.

[186] Duncan Keeley i Liesl Osman, Dysfunctional Breathing and Asthma, „British Medical Journal” 322 (maj 2001), s. 1075; Exercise-Induced Asthma, Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/exercise-induced-asthma/symptoms-causes/syc-20372300.

[187] R. Khajotia, Exercise-Induced Asthma: Fresh Insights and an Overview, „Malaysian Family Physician” 3, nr 2 (kwiecień 2008), s. 21–24.

[188] Gdy grupa lekarzy, profesorów i statystyków chciała się dowiedzieć, jak lekarstwa i zabiegi naprawdę wpływają na pacjentów, nie sprawdzali recenzji na WebMD. Zauważyli, że wiele badań finansowanych było przez prywatne koncerny farmaceutyczne, a wyniki były sfałszowane lub wprowadzające w błąd. Naukowcy zebrali zatem kilkadziesiąt publikacji naukowych dotyczących różnych form leczenia i ponownie przeanalizowali dane, aby obliczyć faktyczny wpływ danego lekarstwa czy terapii. Aby zaoferować rzeczywisty wgląd w skuteczność lekarstw i terapii, naukowcy oszacowali liczbę osób, jaka musi być poddana leczeniu, by leczenie miało wpływ na jedną osobę. Nazwali się NNT, na podstawie prostego statystycznego konceptu: Number Needed to Treat (pol. „Liczba konieczna do leczenia”, liczba leczonych pacjentów wymagana dla stwierdzenia pozytywnego wyniku). Począwszy od 2010 roku (https://www.thennt.com), NNT przeanalizowało ponad 275 leków i terapii z zakresu od kardiologii, przez endokrynologię, po dermatologię. Skuteczność każdego z leków i terapii ocenili za pomocą skali kolorów: zielony (lek bądź terapia ma niezaprzeczalne korzyści), żółty (nie jest pewne, czy ma jakiekolwiek korzyści), czerwony (brak korzyści), czarny (leczenie jest bardziej szkodliwe dla pacjenta niż pomocne). Dokonali przeglądu 48 badań klinicznych, obejmujących dziesiątki tysięcy osób, dotyczących standardowego leczenia astmy, jakim są długo działające β2-mimetyki (LABA, ang. long-acting beta-agonists) w połączeniu z kortykosteroidami, leczenie oparte na kombinacji wziewnych leków znanych pod handlowymi nazwami Advair i Symbicort, które mają na celu rozluźnienie mięśni gładkich w drogach oddechowych. Z 48 wspomnianych badań aż 44 były sponsorowane przez farmaceutycznych producentów długo działających β2-mimetyków, jednego z dwóch leków znajdujących się w kombinacji. Lek ten był nie tylko dopuszczony do obiegu, lecz prawdopodobnie był także stosowany przez miliony chorych na astmę osób każdego roku. Badacze NNT przeanalizowali dane i odkryli, że połączenie długo działających β2-mimetyków z wziewnymi steroidami było nie tylko całkowicie nieskuteczne, lecz także szkodliwe. Tylko jeden na 73 stosujących lek pacjentów z astmą zredukował szansę wystąpienia ataku astmy z umiarkowanej do niewielkiej. Tymczasem lek wywołał silny atak astmy u jednej ze 140 osób. Według NNT lek „przypuszczalnie doprowadził do śmierci powiązanej z astmą” u jednej na każde 1400 osób cierpiących na astmę. LABA były równie nieskuteczne w leczeniu dzieci. Więcej na ten temat można przeczytać tu: Vassilis Vassilious and Christos S. Zipitis, Long-Acting Bronchodilators: Time for a Re-think, „Journal of the Royal Society of Medicine” 99, nr 8 (sierpień 2006): 382–383.

[189] Jane E. Brody, A Breathing Technique Offers Help for People with Asthma, „The New York Times”, 2 listopada 2009, https://www.nytimes.com/2009/11/03/health/03brod.html; Almost As If I No Longer Have Asthma After Natural Solution, Breathing Center, kwiecień 2009, https://www.breathingcenter.com/now-living-almost-as-if-i-no-longer-have-asthma.

[190] Sasha Yakovleva, K. Buteyko, et al., Breathe to Heal: Break Free from Asthma (Breathing Normalization) (Breathing Center, 2016), s. 246; Buteyko Breathing for Improved Athletic Performance, Buteyko Toronto, http://www.buteykotoronto.com/buteyko-and-fitness.

[191] Buteyko and Fitness, Buteyko Toronto, http://www.buteykotoronto.com/buteyko-and-fitness.

[192] Thomas Ritz et al., Controlling Asthma by Training of Capnometry- Assisted Hypoventilation (CATCH) Versus Slow Breathing: A Randomized Controlled Trial, „Chest” 146, nr 5 (sierpień 2014), s. 1237–1247.

[193] Asthma Patients Reduce Symptoms, Improve Lung Function with Shallow Breaths, More Carbon Dioxide, ScienceDaily, 4 listopada 2014, https://www.sciencedaily.com/releases/2014/11/141104111631.htm.

[194] Effectiveness of a Buteyko-Based Breathing Technique for Asthma Patients, ARCIM Institute – Academic Research in Complementary and Integrative Medicine, 2017, https://clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT03098849.

[195] Jeśli ciało jest nieustannie zmuszane do rekompensowania strat poprzez wydalanie wodorowęglanu, poziom tego związku chemicznej zacznie się stopniowo zmniejszać, a wartość pH wykroczy poza optymalną dla funkcjonowania organizmu wartość 7,4. John G. Laffey i Brian P. Kavanagh, Hypocapnia, „New England Journal of Medicine” 347 (lipiec 2002), s. 46; G. M. Woerlee, The Magic of Hyperventilation, Anesthesia Problems & Answers, http://www.anesthesiaweb.org/hyperventilation.php.

[196] Warto zauważyć, że nadmierne oddychanie może również powodować obniżenie poziomu wapnia we krwi, co z kolei może powodować drętwienie i mrowienie, spazmy mięśni, skurcze i drgawki.

[197] Jacob Green i Charles R. Kleeman, Role of Bone in Regulation of Systemic Acid-Base Balance, „Kidney International” 39, nr 1 (styczeń 1991), s. 9–26.

[198] Alexandra G. Kazaks, Janet Y. Uriu-Adams, Timothy E. Albertson, Sonia F. Shenoy, Judith S. Stern, Effect of oral magnesium supplementation on measures of airway resistance and subjective assessment of asthma control and quality of life in men and women with mild to moderate asthma: a randomized placebo controlled trial, "The Journal of asthma: official journal of the Association for the Care of Asthma", tom 47 (1), luty 2010, s. 83–92. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20100026/.

[199] ndrew Holecek, Preparing to Die: Practical Advice and Spiritual Wisdom from the Tibetan Buddhist Tradition (Boston: Snow Lion, 2013). Dane dotyczące zwierząt zaczerpnięto z poniższych źródeł: Animal Heartbeats, Every Second, https://everysecond.io/animal-heartbeats; The Heart Project, Public Science Lab, http://robdunnlab.com/projects/beats-per-life/; Yogi Cameron Alborzian, Breathe Less, Live Longer, „The Huffington Post”, 14 stycznia 2010, https://www.huffpost.com/entry/breathe-less-live-longer_b_422923; Mike McRae, Do We Really Only Get a Certain Number of Heartbeats in a Lifetime? Here’s What Science Says, ScienceAlert, 14 kwietnia 2018, https://www.sciencealert.com/relationship--between-heart-beat-and-life-expectancy.

Rozdział 7
Przeżuwanie

[200] Malocclusion and Dental Crowding Arose 12,000 Years Ago with Earliest Farmers, Study Shows, University College Dublin News, http://www.ucd.ie/news/2015/02FEB15/050215-Malocclusion-and-dental-crowding-aroes-12000-years-ago-with-earliest-farmers-study-shows.html; Ron Pinhasi et al., Incongruity between Affinity Patterns Based on Mandibular and Lower Dental Dimensions following the Transition to Agriculture in the Near East, Anatolia and Europe, „PLoS One” 10, nr 2 (luty 2015), s. e0117301.

[201] Jared Diamond, The Worst Mistake in the History of the Human Race, „Discover”, maj 1987, http://discovermagazine.com/1987/may/02-the-worst-mistake-in-the-history-of-the-human-race; Jared Diamond, The Third Chimpanzee: The Evolution and Future of the Human Animal (Nowy Jork: HarperCollins, 1992).

[202] Natasha Geiling, Beneath Paris’s City Streets, There’s an Empire of Death Waiting for Tourists, Smithsonian.com, 28 marca 2014, https://www.smithsonianmag.com/travel/paris-catacombes-180950160; Catacombes de Paris, Atlas Obscura, https://www.atlasobscura.com/places/catacombes-de-paris.

[203] Największym cmentarzem na świecie jest Wadi-us-Salaam w Iraku, na którym pochowano dziesiątki milionów ciał.

[204] Gregori Galofré-Vilà, et al., Heights across the Last 2000 Years in England, "Research in Economic History", 34, 2018, s. 67–98, https://eprints.soton.ac.uk/418382/. C.W., Did Living Standards Improve during the Industrial Revolution?, „The Economist”, https://www.economist.com/free-exchange/2013/09/13/did-living-standards-improve-during-the-industrial-revolution.

[205] Według urzędnika służby cywilnej z National Health Service, na terenach północno-wschodniej Anglii, aż do połowy lat 90., powszechną praktyką było wręczanie kobietom voucherów na usunięcie wszystkich zębów przed 16. lub 18. rokiem życia. Letters, London Review of Books 39, nr 14 (lipiec 2017), https://www.lrb.co.uk/v39/n14/letters.

[206] Recenzja książki J. Sima Wallace’a, The Physiology of Oral Hygiene and Recent Research, with Special Reference to Accessory Food Factors and the Incidence of Dental Caries (Londyn: Ballière, Tindall and Cox, 1929), w: „Journal of the American Medical Association” 95, nr 11 (wrzesień 1930), s. 819.

[207] Mówię tu o Edwardzie Mellanbym, brytyjskim naukowcu, którego za całokształt pracy pasowano na rycerza. Uważał on, że powodem naszych kurczących się twarzy jest brak witaminy D we współczesnej diecie. Z kolei amerykański dentysta Percy Howe sądził, że przyczyną krzywych zębów jest niedobór witaminy C.

[208] Earnest A. Hooton, przedmowa do: Weston A. Price, Nutrition and Physical Degeneration (Nowy Jork: Paul B. Hoeber, 1939). „Przestańmy udawać, że szczoteczki i pasta do zębów są pod jakimkolwiek względem ważniejsze niż szczotki do butów i pasta do butów. To przez sklepowe jedzenie mamy sklepowe zęby”, pisał Hooton we własnej książce, Apes, Men, and Morons (Nowy Jork: G. P. Putnam’s Sons, 1937).

[209] Gdy Price zbadał później próbki chleba i sera z wioski Lötschental (w Szwajcarii) w swoim laboratorium w Cleveland, odkrył, że zawierały dziesięć razy więcej witaminy A i D niż wszystkie produkty spożywcze razem wzięte, jakie składały się wówczas na typową współczesną amerykańską dietę. Price przeprowadził badania również na zmarłych. W Peru pieczołowicie zanalizował 1276 czaszek, których wiek wahał się od kilkuset do kilku tysięcy lat. Ani jedna czaszka nie wykazywała żadnej deformacji w obszarze łuków zębowych, ani jedna twarz nie była zdeformowana lub zniekształcona. Weston A. Price, Nutrition and Physical Degeneration, wyd. 8 (Lemon Grove, CA: Price- Pottenger Nutrition Foundation, 2009).

[210] Pierwsze Narody, które Price odwiedził w północnej Kanadzie, w trakcie długich zim nie miały dostępu ani do owoców ani warzyw, a zatem także do witaminy C. Price zaznaczył, że członkowie tych plemion wszyscy powinni być chorzy na szkorbut lub już dawno martwi, a mimo to cieszyli się świetnym zdrowiem. Pewien członek starszyzny opowiedział Price’owi, że plemię co jakiś czas zabija łosia, rozcina jego grzbiet i wyjmuje dwie małe kuleczki tłuszczu znajdujące się tuż nad nerkami. Kuleczki te rozcinano na kawałki i rozdzielona pomiędzy członków rodziny. Price odkrył później, że kuleczki te to nic innego jak gruczoły nadnerczowe (nadnercza), najbogatsze źródło witaminy C, jakie istnieje we wszystkich tkankach roślinnych i zwierzęcych.

[211] Nutrition and Physical Degeneration: A Comparison of Primitive and Modern Diets and Their Effects, „Journal of the American Medical Association” 114, nr 26 (czerwiec 1940), s. 2589, https://jamanetwork.com/journals/jama/article-abstract/1160631?redirect=true.

[212] Nayak zastrzegł przezornie, że ci pacjenci stanowili starannie wyselekcjonowaną kohortę i że nie potrzebowali żadnych innych zabiegów przez dodatkowy okres jednego roku. Powiedział, że balonoplastyka zatok sprawdziła się u tych pacjentów, jednak nie sprawdziłaby się u każdego.

[213] Jukka Tikanto i Tapio Pirilä, Effects of the Cottle’s Maneuver on the Nasal Valve as Assessed by Acoustic Rhinometry, „American Journal of Rhinology” 21, nr 4 (lipiec 2007), s. 456–459.

[214] Shawn Bishop, If Symptoms Aren’t Bothersome, Deviated Septum Usually Doesn’t Require Treatment, Mayo Clinic News Network, 8 lipca 2011, https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/if-symptoms-arent-bothersome-deviated-septum-usually-doesn’t-require-treatment/.

[215] Sanford M. Archer i Arlen D. Meyers, Turbinate Dysfunction, Medscape, 13 lutego 2019.

[216] Historia Petera była niezwykle przykra. Po zabiegach lekarze przepisali mu antydepresanty i powiedzieli mu, że cierpi po prostu na związane z wiekiem dolegliwości. Peter spędził następne trzy lata, ucząc się, jak stworzyć skomplikowany trójwymiarowy model na podstawie promieni rentgenowskich, którego użył następnie do wykonania pomiarów w ramach czegoś, co nazywa się „obliczeniową mechaniką płynów”. Modele „przed i po” oraz uzyskane dane pozwoliły mu określić, jak dokładnie na skutek operacji małżowin zmieniła się w jego nosie prędkość przepływu powietrza, a także sposób rozprowadzania, temperatura, ciśnienie, opór oraz wilgotność powietrza. Ogólnie rzecz biorąc, jama nosowa Petera była teraz cztery razy większa, niż jest to uważane za normalne lub zdrowe. Jego nos utracił zdolność właściwego ogrzewania powietrza, które ponadto przepływało przez niego dwa razy szybciej, niż powinno. Mimo to, mówi Peter, duża część społeczności medycznej nadal twierdzi, że syndrom pustego nosa to problem psychologiczny, a nie fizyczny. Więcej o badaniach Petera można przeczytać na stronie: http://emptynosesyndromeaerodynamics.com.

[217] Większość społeczności medycznej uważała, że syndrom pustego nosa to problem umysłu, a nie nosa. Pewien lekarz posunął się nawet tak daleko, że na łamach „Los Angeles Times” nazwał syndrom pustego nosa „syndromem pustej głowy”. Aaron Zitner, Sniffing at Empty Nose Idea, „Los Angeles Times”, 10 maja 2001; Cedric Lemogne et al., Treating Empty Nose Syndrome as a Somatic Symptom Disorder, „General Hospital Psychiatry” 37, nr 3 (maj–czerwiec 2015), s. 273.e9-e10; Joel Oliphint, Is Empty Nose Syndrome Real? And If Not, Why Are People Killing Themselves Over It?, BuzzFeed, 14 kwietnia 2016; Yin Lu, Kill the Doctors, „Global Times”, 26 listopada 2013, http://www.globaltimes.cn/content/827820.shtml.

[218] Dziesiątki naukowców potwierdziło większość tego, co zgłaszali Peter i inni chorzy cierpiący na syndrom pustego nosa: że ich stan jest wynikiem rzeczywistych, mierzalnych uszkodzeń, do których doprowadziła operacja nosa. Chengyu Li, Alexander A. Farag, James Leach, Bhakthi Deshpande, et al. Computational Fluid Dynamics and Trigeminal Sensory Examinations of Empty Nose Syndrome Patients, „Laryngoscope”, 1 czerwca 2018, s. E176–184; Jennifer Malik, et al. The Cotton Test Redistributes Nasal Airflow in Patients with Empty Nose Syndrome, „International Forum of Allergy & Rhinology”, styczeń 2020, s. 539–545.

[219] Oliphint, Is Empty Nose Syndrome Real?

[220] Michael L. Gelb, Airway Centric TMJ Philosophy, „CDA Journal” 42, nr 8 (sierpień 2014), s. 551–562, https://pdfs.semanticscholar.org/8bc1/8887d39960f9cce328f5c61ee356e11d0c09.pdf.

[221] Felix Liao, Six-Foot Tiger, Three-Foot Cage: Take Charge of Your Health by Taking Charge of Your Mouth (Carlsbad, CA: Crescendo, 2017), s. 59.

[222] Rebecca Harvey et al., Friedman Tongue Position and Cone Beam Computed Tomography in Patients with Obstructive Sleep Apnea, „Laryngoscope Investigative Otolaryngology” 2, nr 5 (sierpień 2017), s. 320–324; Pippa Wysong, Treating OSA? Don’t Forget the Tongue, ENTtoday, 1 stycznia 2008, https://www.enttoday.org/article/treating-osa-dont-forget-the- tongue/.

[223] Omówienie tego zagadnienia można na stronie dr. Erica Keziriana: https://sleep-doctor.com/blog/new-research-treating-the-large-tongue-in-sleep-apnea-surgery.

[224] Liza Torborg, Neck Size One Risk Factor for Obstructive Sleep Apnea, Mayo Clinic, 20 czerwca 2015, https://newsnetwork.mayoclinic.org/discussion/mayo-clinic-q-and-a-neck-size-one-risk-factor-for-obstructive-sleep-apnea/.

[225] Gelb, Airway Centric TMJ Philosophy; Luqui Chi et al., Identification of Craniofacial Risk Factors for Obstructive Sleep Apnoea Using Three-Dimensional MRI, „European Respiratory Journal” 38, nr 2 (sierpień 2011), s. 348–358.

[226] Według Gelba u niemowląt, u których już w wieku sześciu miesięcy odnotowano problemy z oddychaniem, występuje o 40% większe ryzyko wystąpienia zaburzeń behawioralnych (w tym ADHD) od około czwartego roku życia. Michael Gelb i Howard Hindin, Gasp! Airway Health – The Hidden Path to Wellness (wydane nakładem własnym, 2016), s. 850 (Kindle).

[227] Chai Woodham, Does Your Child Really Have ADHD?, „U.S. News”, 20 czerwca 2012, https://health.usnews.com/health-news/articles/2012/06/20/does-your-child-really-have-adhd.

[228] Więcej informacji na ten rozległy i bardzo przygnębiający temat: Kids Behave and Sleep Better after Tonsillectomy, Study Finds, komunikat prasowy, University of Michigan Health System, 3 kwietnia 2006, https://www.eurekalert.org/pub_releases/2006-04/uomh-kba032806.php; Susan L. Garetz, Adenotonsillectomy for Obstructive Sleep Apnea in Children, UptoDate, październik 2019, https://www.uptodate.com/contents/adenotonsillectomy-for-obstructive-sleep-apnea-in-children. Warto też zaznaczyć, że według niektórych badań, większość oddychających przez usta dzieci cierpi także na niedobór snu, co ma bezpośredni wpływ na ich rozwój. Yosh Jefferson, Mouth Breathing: Adverse Effects on Facial Growth, Health, Academics, and Behavior, „General Dentistry” 58, nr 1 (styczeń-luty 2010), s. 18–25; Carlos Torre i Christian Guilleminault, Establishment of Nasal Breathing Should Be the Ultimate Goal to Secure Adequate Craniofacial and Airway Development in Children, „Jornal de Pediatria” 94, nr 2 (marzec–kwiecień 2018), s. 101–103. W trwającym 15 lat badaniu, które przeprowadzono na 1900 dzieciach, wykazano, że u dzieci cierpiących na poważne chrapanie, bezdech senny i inne zaburzenia oddychania podczas snu występuje dwukrotnie wyższe prawdopodobieństwo wystąpienia otyłości niż u dzieci, które nie chrapały. U dzieci, które miały najgorsze objawy, ryzyko otyłości wynosiło od 60 do 100%. Short Sleep Duration and Sleep- Related Breathing Problems Increase Obesity Risk in Kids, komunikat prasowy, Albert Einstein College of Medicine, 11 grudnia 2014.

[229] Sheldon Peck, Dentist, Artist, Pioneer: Orthodontic Innovator Norman Kingsley and His Rembrandt Portraits, „Journal of the American Dental Association” 143, nr 4 (kwiecień 2012), s. 393-397.

[230] Ib Leth Nielsen, Guiding Occlusal Development with Functional Appliances, „Australian Orthodontic Journal” 14, nr 3 (październik 1996), s. 133–142; Functional Appliances, British Orthodontic Society; John C. Bennett, Orthodontic Management of Uncrowded Class II Division 1 Malocclusion in Children (St. Louis: Mosby/Elsevier, 2006); Isolated Pierre Robin sequence, Genetics Home Reference, https://ghr.nlm.nih.gov/condition/isolated-pierre-robin-sequence.

[231] Edward Angle, uważany za “ojca amerykańskiej ortodoncji”, był przeciwny usuwaniu zębów. Tymczasem jego uczeń, Charles H. Tweed, stał się mistrzem ekstrakcji. Koniec końców zwyciężyło podejście Tweeda. Sheldon Peck, Extractions, Retention and Stability: The Search for Orthodontic Truth, „European Journal of Orthodontics” 39, nr 2 (kwiecień 2017), s. 109–115.

[232] Mew spędził trzy lata jako chirurg twarzy w szpitalu Queen Victoria w West Sussex, badając, jak działa jama ustna. Odkrył, że wszystkie 14 kości łączących się ze sobą w układankę, jaką jest ludzka twarz, musi się rozwijać wspólnie razem w prawidłowy sposób – jakiekolwiek zakłócenie wzrostu którejkolwiek z tych kości może wpłynąć na funkcję i wzrost całej jamy ustnej i twarzy.

[233] To, że usuwanie zębów powoduje spłaszczenie twarzy, wcale nie jest powszechnie uznanym faktem w ortodoncji. W niektórych badaniach stwierdzono, że ekstrakcje powodują retrognatyczny wzrost twarzy, podczas gdy w innych wykazano znikomy lub zerowy wpływ ekstrakcji na twarz. Jeszcze inni badacze twierdzą, że wyniki badań będą się różnić i że w celu ich weryfikacji należałoby w pierwszej kolejności wziąć pod uwagę szerokość podniebienia. Antônio Carlos de Oliveira Ruellas et al., Tooth Extraction in Orthodontics: An Evaluation of Diagnostic Elements, „Dental Press Journal of Orthodontics” 15, nr 3 (maj–czerwiec 2010), s. 134–157; Anita Bhavnani Rathod et al., Extraction vs No Treatment: Long-Term Facial Profile Changes, „American Journal of Orthodontics and Dentofacial Orthopedics” 147, nr 5 (maj 2015), s. 596–603; Abdol-Hamid Zafarmand i Mohamad-Mahdi Zafarmand, Premolar Extraction in Orthodontics: Does It Have Any Effect on Patient’s Facial Height?, „Journal of the International Society of Preventive & Community Dentistry” 5, nr 1 (styczeń 2015), s. 64–68.

[234] John Mew, The Cause and Cure of Malocclusion (John Mew Orthotropics), https://johnmeworthotropics.co.uk/the-cause-and-cure-of-malocclusion-book/; Vicki Cheeseman, wywiad z Kevinem Boydem, Understanding Modern Systemic Diseases through a Study of Anthropology, Dentistry IQ, 27 czerwca 2012.

[235] Ponad 20 publikacji naukowych datujących się na latach 30. jest dostępnych na stronie: www.mrjamesnestor.com/breath.

[236] Jak się dowiedziałem, pół wieku oporu ze strony środowiska ortodontów, z jakim spotkał się John Mew, miało związek nie tyle z odkryciami Mew, co z jego bezwzględnym, nieznoszącym sprzeciwu podejściem do wygłaszania swoich poglądów. Nawet jeden z jego najbardziej zagorzałych i najgłośniejszych krytyków, brytyjski ortodonta, Roy Abrahams, przyznał mi w mailu, że to niekoniecznie teorie Mew stanowiły problem, lecz to, że Mew nigdy nie udowodnił swoich teorii, gdy miał okazję, a zamiast tego nieustannie „mieszał z błotem tradycyjną ortodoncję i ortodontów, żeby przedłożyć swoje racje”.

[237] Sandra Kahn i Paul R. Ehrlich, Jaws: The Story of a Hidden Epidemic (Stanford, CA: Stanford University Press, 2018).

[238] Mew powiedział mi, że większość jego wrogów wykorzystywała zamek, jako przykład tego, jak bardzo dorobił się na ortotropii (metodzie leczenia, której jest twórcą). Całkowity koszt wybudowania zamku wyniósł około 300 000 funtów, czyli, według jego słów, jedną trzecią tego, ile kosztuje współcześnie dwupokojowe mieszkanie do remontu w bloku przy drodze.

[239] G. Dave Singh et al., Evaluation of the Posterior Airway Space Following Biobloc Therapy: Geometric Morphometrics, „Cranio: The Journal of Craniomandibular & Sleep Practice” 25, nr 2 (kwiecień 2007), s. 84–89, https://facefocused.com/articles-and-lectures/bioblocs-impact-on-the-airway/.

[240] Przyjmowanie takiej postawy z otwartymi ustami przez cały okres dzieciństwa może mieć bezpośredni wpływ na wzrost i rozwój szczęk oraz górnych dróg oddechowych, a nawet na ustawienie zębów. Joy L. Moeller et al., Treating Patients with Mouth Breathing Habits: The Emerging Field of Orofacial Myofunctional Therapy, „Journal of the American Orthodontic Society” 12, nr 2 (marzec–kwiecień 2012), s. 10–12.

[241] Człowiek współczesny może być pierwszym gatunkiem Homo, który cierpi na tę przypadłość. Nawet nasz neandertalski kuzyn nie był tym zgarbionym zwierzęciem, opierającym się na kostkach zgiętych palców, za jakie uważaliśmy go przez ostatnie sto lat. Cechowała go wyprostowana postawa, być może nawet lepsza od naszej. Martin Haeusler et al., Morphology, Pathology, and the Vertebral Posture of the La Chapelle-Saints Neandertal, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America” 116, nr 11 (marzec 2019), s. 4923–4927.

[242] M. Mew, Craniofacial Dystrophy. A Possible Syndrome?, „British Dental Journal” 216, nr 10 (maj 2014), s. 555–558.

[243] Elena Cresci, Mewing Is the Fringe Orthodontic Technique Taking Over YouTube, Vice, 11 marca 2019, https://www.vice.com/en_us/article/d3medj/mewing-is-the-fringe-orthodontic-technique-taking-over-youtube.

[244] Doing Mewing, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=Hmf-pR7EryY.

[245] Quentin Wheeler, Antonio G. Valdecasas i Cristina Cânovas, Evolution Doesn’t Proceed in a Straight Line – So Why Draw It That Way?, The Conversation, 3 września 2019, https://theconversation.com/evolution-doesnt-proceed-in-a-straight-line-so-why-draw-it-that-way-109401/.

[246] „Anatomy & Physiology,” Open Stax, Rice University, June 19, 2013, https://openstax.org/books/anatomy-and-physiology/pages/6-6-exercise-nutrition-hormones-and-bone-tissue.

[247] Our Face Bones Change Shape As We Age, Live Science, 30 maja 2013, https://www.livescience.com/35332-face-bones-aging-110104.html.

[248] Yagana Shah, Why You Snore More As You Get Older and What You Can Do About It, „The Huffington Post”, 7 czerwca 2015, https://www.huffingtonpost.in/2015/07/06/how-to-stop-snoring_n_7687906.html?ri18n=true.

[249] What Is the Strongest Muscle in the Human Body?, Everyday Mysteries: Fun Science Facts from the Library of Congress, https://www.loc.gov/rr/scitech/mysteries/muscles.html.

[250] Belfor nie był pierwszym badaczem, który to odkrył. W 1986 roku dr Vincent G. Kokich, ortodonta, profesor z Department of Orthodontics przy Uniwersytecie Waszyngtońskim i jeden z wiodących światowych ekspertów w dziedzinie stomatologii, postulował, że dorośli „zachowują zdolność regenerowania i przebudowywania kości przy szwach kostnych twarzoczaszki”. Liao, Six-Foot Tiger, s. 176–177.

[251] Komórki macierzyste tworzymy w całym ciele. Komórki macierzyste produkowane w szwach kostnych i szczęce często wykorzystywane są do lokalnych „napraw” w jamie ustnej i twarzy. Komórki macierzyste wysyłane są do obszarów, które najbardziej ich potrzebują. Tym, co je przyciąga, są sygnały stresu – w tym wypadku sygnały generowane przez energiczne przeżuwanie.

[252] Weaning from the Breast, „Paediatrics & Child Health” 9, nr 4 (kwiecień 2004), s. 249–253.

[253] Karmienie dziecka butelką wymaga od niego mniej „przeżuwania” i mnie wysiłku związanego ze ssaniem, a co za tym idzie, w mniejszy sposób stymuluje wzrost twarzy. Dlatego Kevin Boyd, dentysta dziecięcy z Chicago, zaleca karmienie niemowląt z kubka, jeśli karmienie piersią nie jest możliwe. James Sim Wallace, The Cause and Prevention of Decay in Teeth (London: J. & A. Churchill, 1902). Indrė Narbutyte et al., Relationship Between Breastfeeding, Bottle-Feeding and Development of Malocclusion, „Stomatologija, Baltic Dental and Maxillofacial Journal” 15, nr 3 (2013), s. 67–72; Domenico Viggiano et al., Breast Feeding, Bottle Feeding, and Non-Nutritive Sucking: Effects on Occlusion in Deciduous Dentition, „Archives of Disease in Childhood” 89, nr 12 (styczeń 2005), s. 1121–1123; Bronwyn K. Brew et al., Breastfeeding and Snoring: A Birth Cohort Study, „PLoS One” 9, nr 1 (styczeń 2014), s. e84956.

[254] Za każdym razem, gdy gryzę, mając założony Homeoblock, wywieram lekki przerywany nacisk cykliczny, a także lekki nacisk sprężysty, które wysyłają sygnał do więzadła wokół korzeni zębów, informujący ciało aby, jak ujął to Belfor: „uruchomiło kaskadę wydarzeń”, w wyniku której powstaje więcej komórek kostnych. Proces ten nazywa się morfogenezą i jego działanie wydało mi się dość brutalne. Jednak Belfor zapewnił mnie, że nawet nie zauważę, że coś się dzieje, ponieważ będę musiał nosić aparat wyłącznie podczas snu.

[255] Ben Miraglia, DDS, How Did We Get Here? Summit Club, https://summitclub.dental/wp-content/uploads/2020/10/2020.11.13-CSM-Summit-How-Did-We-Get-Here-Dr.-Miraglia.pdf.

[256] A dokładniej, od 5,38 cm do 6,65 cm przed rewolucją przemysłową i od 4,78 cm do 6,20 cm po niej. J. N. Starkey, Etiology of Irregularities of the Teeth, „The Dental Surgeon” 4, nr 174 (29 lutego 1908), s. 105–106.

[257] J. Sim Wallace, Heredity, with Special Reference to the Diminution in Size of the Human Jaw, przegląd „Dental Record”, grudzień 1901, w: „Dental Digest” 8, nr 2 (luty 1902), s. 135–140, https://tinyurl.com/r6szdz8.

[258] To jest miniaturowych świń zwisłobrzuchych z Jukatanu. Russell L. Ciochon et al., Dietary Consistency and Craniofacial Development Related to Masticatory Function in Minipigs, „Journal of Craniofacial Genetics and Developmental Biology” 17, nr 2 (kwiecień–czerwiec 1997), s. 96–102.

[259] Powyższe zaokrąglone dane szacunkowe zostały podsumowane i zweryfikowane przez dr. Roberta Corrucciniego. Więcej informacji można znaleźć w: Mirigalia, 2018 Oregon Dental Conference Course Handout.

Rozdział 8
Więcej, przy okazji

[260] Micheal Clodfelter, Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492– 2015, wyd. 4 (Jefferson, NC: McFarland, 2017), s. 277.

[261] J. M. Da Costa, On Irritable Heart; a Clinical Study of a Form of Functional Cardiac Disorder and its Consequences, „American Journal of Medical Sciences”, n.s. 61, nr 121 (1871).

[262] Jeffrey A. Lieberman, From ‘Soldier’s Heart’ to ‘Vietnam Syndrome’: Psychiatry’s 100-Year Quest to Understand PTSD, „The Star”, 7 marca 2015, https://www.thestar.com/news/insight/2015/03/07/solving-the-riddle-of-soldiers-heart-post-traumatic-stress-disorder-ptsd.html; Christopher Bergland. Chronic Stress Can Damage Brain Structure and Connectivity, „Psychology Today”, 12 lutego 2004.

[263] From Shell-Shock to PTSD, a Century of Invisible War Trauma, PBS NewsHour, 11 listopada 2018, https://www.pbs.org/newshour/nation/from-shell-shock-to-ptsd-a-century-of-invisible-war-trauma; Caroline Alexander, The Shock of War, Smithsonian, wrzesień 2010, https://www.smithsonianmag.com/history/the-shock-of-war-55376701/#Mxod3dfdosgFt3cQ.99.

[264] Co więcej, dolne płaty płuc zawierają od 60 do 80% nasyconych krwią pęcherzyków płucnych, co czyni wymianę gazową łatwiejszą i bardziej wydajną. Body, Mind and Sport, s. 223.

[265] Phillip Low, Overview of the Autonomic Nervous System, Merck Manual, wersja konsumencka, https://www.merckmanuals.com/home/brain,-spinal-cord,-and-nerve-disorders/autonomic-nervous-system-disorders/overview-of-the-autonomic-nervous-system.

[266] How Stress Can Boost Immune System, ScienceDaily, 21 czerwca 2012; Functions of the Autonomic Nervous System, Lumen, https://courses.lumenlearning.com/boundless-ap/chapter/ functions-of-the-autonomic-nervous-system/.

[267] Joss Fong, Eye-Opener: Why Do Pupils Dilate in Response to Emotional States?, „Scientific American”, 7 grudnia 2012, https://www.scientificamerican.com/article/eye-opener-why-do-pupils-dialate/.

[268] Współczulne centrum kontroli zlokalizowane jest nie w mózgu, lecz w zwojach przykręgowych wzdłuż kręgosłupa, zaś układ przywspółczulny znajduje się w mózgu. To może nie być przypadek. Niektórzy badacze, wśród nich Stephen Porges, sugerują, że układ współczulny to bardziej prymitywny system, podczas gdy układ przywspółczulny to zdobycz późniejszych etapów ewolucji.

[269] What Is Stress?, American Institute of Stress, https://www.stress.org/daily-life.

[270] Tibetan Lama to Teach an Introduction to Tummo, the Yoga of Psychic Heat at HAC January 21, Healing Arts Center (St. Louis), 20 grudnia 2017, https://www.thehealingartscenter.com/hac-news/tibetan-lama-to-teach-an-introduction-to-tummo-the-yoga-of-psychic-heat-at-hac; NAROPA, Garchen Buddhist Institute, 14 lipca 2015, https://garchen.net/naropa.

[271] Alexandra David-Néel, My Journey to Lhasa (1927; Nowy Jork: Harper Perennial, 2005), s. 135.

[272] Nan-Hie In, Breathing Exercises, Ice Baths: How Wim Hof Method Helps Elite Athletes and Navy Seals, „South China Morning Post”, 25 marca 2019, https://www.scmp.com/lifestyle/health-wellness/article/3002901/wim-hof-method-how-ice-baths-and-breathing-techniques.

[273] „Stephen W. Porges, The Pocket Guide to the Polyvagal Theory: The Transformative Power of Feeling Safe, Norton Series on Interpersonal Neurobiology (Nowy Jork: W. W. Norton, 2017), s. 131, 140, 160, 173, 196, 242, 234.

[274] Gdy stymulowany jest nerw błędny, tętno zwalnia, a naczynia krwionośne rozszerzają się, co sprawia, że krwi trudniej jest wygrać z siłą grawitacji i wpłynąć do mózgu. To chwilowe ograniczenie dopływu krwi do mózgu może prowadzić do omdlenia.

[275] Steven Park, Sleep Interrupted: A Physician Reveals the #1 Reason Why So Many of Us Are Sick and Tired (Nowy Jork: Jodev Press, 2008), s. 1443–1446 (Kindle).

[276] Vagus Nerve Stimulation, Mayo Clinic, https://www.mayoclinic.org/tests-procedures/vagus-nerve-stimulation/about/pac-20384565; Crystal T. Engineer et al., Vagus Nerve Stimulation as a Potential Adjuvant to Behavioral Therapy for Autism and Other Neurodevelopmental Disorders, „Journal of Neurodevelopmental Disorders” 9 (lipiec 2017), s. 20.

[277] Można też się pohuśtać. Fotele bujane i huśtawki na gankach były bardzo powszechne w domach w pierwszej połowie XX wieku. Mogły być tak popularne, ponieważ kołysanie zmienia ciśnienie krwi, co ułatwia przesył wiadomości tam i z powrotem wzdłuż nerwu błędnego. Dlatego tak wiele dzieci z autyzmem (które często mają niski ton nerwu błędnego i czują się nieustannie zagrożone) tak dobrze reagują na kołysanie. Ekspozycja na zimno, podobnie jak chlapanie twarzy zimną wodą, również pobudza nerw błędny, który wysyła do serca sygnały obniżające tętno. (Zanurz twarz w zimnej wodzie, a tętno szybko spadnie). Porges, Pocket Guide to the Polyvagal Theory, s. 211–212.

[278] Bardzo rzadkie przypadki spowolnienia lub przyspieszenia bicia serca z własnej woli odnotowano u joginów – więcej na ten temat w ostatnim rozdziale.

[279] Roderik J. S. Gerritsen i Guido P. H. Band, Breath of Life: The Respiratory Vagal Stimulation Model of Contemplative Activity, „Frontiers in Human Neuroscience” 12 (październik 2018), s. 397; Christopher Bergland, Longer Exhalations Are an Easy Way to Hack Your Vagus Nerve, „Psychology Today”, 9 maja 2019.

[280] Moran Cerf, Neuroscientists Have Identified How Exactly a Deep Breath Changes Your Mind, Quartzy, 19 listopada 2017; Jose L. Herrero et al., Breathing above the Brain Stem: Volitional Control and Attentional Modulation in Humans, „Journal of Neurophysiology” 119, nr 1 (styczeń 2018), s. 145–159.

[281] Układ nerwowy pomaga wyjaśnić, dlaczego oddychanie zawartością papierowej torby, aby zapanować nad hiperwentylacją, często nie działa, a może być nawet niebezpieczne. Owszem, powtórne wdychanie wydychanego przez siebie powietrza podnosi nam poziom dwutlenku węgla, ale bardzo często nie łagodzi przeciążenia układu współczulnego, które może wywołać atak paniki. Metoda z zastosowaniem papierowej torby może wywołać nawet większą panikę i prowadzić do jeszcze intensywniejszego oddychania. Ponadto, nie każdy, kto cierpi na atak pochodzący ze strony układu oddechowego, cierpi także na hiperwentylację. W pewnym artykule naukowym opublikowanym w „The Annals of Emergency Medicine” opisano trzy przypadki pacjentów ze zdiagnozowaną hiperwentylacją, którym polecono oddychać zawartością papierowej torby, na skutek czego pacjenci zmarli. Osoby te nie miały ataków paniki czy astmy, lecz atak serca i potrzebowały możliwie jak najwięcej tlenu, a zamiast tego napełniły sobie płuca dwutlenkiem węgla z recyklingu. Anahad O’Connor, The Claim: If You’re Hyperventilating, Breathe into a Paper Bag, „The New York Times”, 13 maja 2008; Michael Callaham, Hypoxic Hazards of Traditional Paper Bag Rebreathing in Hyperventilating Patients, „Annals of Emergency Medicine” 19, nr 6 (czerwiec 1989), s. 622–628.

[282] Moran Cerf, Neuroscientists Have Identified How Exactly a Deep Breath Changes Your Mind, Quartzy, 19 listopada 2017; Jose L. Herrero, Simon Khuvis, Erin Yeagle, et al., Breathing above the Brain Stem: Volitional Control and Attentional Modulation in Humans, „Journal of Neurophysiology “119, nr 1 (styczeń 2018), s. 145–149.

[283] Matthijs Kox et al., Voluntary Activation of the Sympathetic Nervous System and Attenuation of the Innate Immune Response in Humans, „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America” 111, nr 20 (maj 2014), s. 7379–7384.

[284] O pracy Bensona pisałem krótko w poprzednich książkach i innych tekstach, ale nigdy nie zbadałem, co i jak dzieje się z ciałem. Robię to właśnie w tym rozdziale.

[285] Herbert Benson et al., Body Temperature Changes during the Practice of g Tum-mo Yoga, „Nature” 295 (1982), s. 234–236. Kilkadziesiąt lat później nie wszyscy byli pod wrażeniem danych przedstawionych przez Bensona. Maria Kozhevnikova, z National University of Singapore, twierdziła, że „nie ma jednak żadnych dowodów wskazujących na to, że podczas medytacji g-tummo temperatura ciała podnosi się, wykraczając poza normalny zakres”. Chociaż nigdy nie podważyła zdumiewających efektów tummo, Kozhevnikova pisała, że sposób, w jaki dane zostały przedstawione, jest mylący. Należy przy tym zauważyć, że wielu ludzi praktykujących tummo powiedziało mi, że ćwiczenie nie tyle ich rozgrzewa, co raczej sprawia, że nie robi im się zimno – co wyraźnie zademonstrowali zarówno buddyści, jak i Wim Hof oraz zwolennicy jego metody. Tak czy inaczej, ciepłota ciała stanowi tylko niewielką część przemiany, jakiej można doświadczyć w wyniku uprawiania tummo, o czym wkrótce się przekonamy. Maria Kozhevnikova et al., Neurocognitive and Somatic Components of Temperature Increases during g-Tummo Meditation: Legend and Reality, „PLoS One” 8, nr 3 (2013), s. e58244.

[286] The Iceman – Wim Hof, Wim Hof Method, https://www.wimhofmethod.com/iceman-wim-hof.

[287] Erik Hedegaard, Wim Hof Says He Holds the Key to a Healthy Life – But Will Anyone Listen?, „Rolling Stone”, 3 listopada 2017.

[288] Applications, Wim Hof Method, https://www.wimhofmethod.com/applications.

[289] Kox et al., Voluntary Activation of the Sympathetic Nervous System.

[290] How Stress Can Boost Immune System, ScienceDaily, 21 czerwca 2012, https://www.sciencedaily.com/releases/2012/06/120621223525.htm.

[291] Joshua Rapp Learn, Science Explains How the Iceman Resists Extreme Cold, Smithsonian.com, 22 maja 2018.

[292] Narodowe Instytuty Zdrowia (NIH) szacują, że nawet 23,5 miliona Amerykanów cierpi na choroby autoimmunologiczne. American Autoimmune Related Disease Association twierdzi jednak, że liczba ta jest drastycznie zaniżona, jako że Narodowe Instytuty Zdrowia wymieniają zaledwie 24 choroby jako mające związek z zaburzeniem autoimmunologicznym. Natomiast, istnieje jeszcze kilkadziesiąt innych chorób, które nie zostały wymienione przez NIH, a które niezaprzeczalnie mają „podłoże autoimmunologiczne”. Otrzeźwiające statystyki dostępne są na stronie: https://www.aarda.org/.

[293] Według najnowszych badań chorobą immunologiczną jest także narkolepsja, a być może nawet i astma. Prawdopodobnie to nie przypadek, że u dzieci z astmą występuje o 41% większe ryzyko wystąpienia cukrzycy typu 1. Alberto Tedeschi i Riccardo Asero, Asthma and Autoimmunity: A Complex but Intriguing Relation, „Expert Review of Clinical Immunology” 4, nr 6 (listopad 2008), s. 767–776; Natasja Wulff Pedersen et al., CD8+ T Cells from Patients with Narcolepsy and Healthy Controls Recognize Hypocretin Neuron-Specific Antigens, „Nature Communications” 10, nr 1 (luty 2019), s. 837.

[294] Zanim Matt spróbował medytacji tummo, zdiagnozowano u niego łuszczycowe zapalenie stawów, a poziom białka C-reaktywnego (CRP), które przyczynia się do stanów zapalnych i bolesności w tej chorobie, wynosił u niego ponad 20, czyli około siedmiokrotnie przekraczał normę. Po trzech miesiącach uprawiania oddechu tummo w połączeniu z ekspozycją na zimno, CRP Matta spadło do 0,4. Ból stawów, sztywność, łuszcząca się, zaczerwieniona skóra i zmęczenie – wszystko zniknęło. U innego Matta z Devon, w Anglii, zdiagnozowano liszaj płaski mieszkowy (lichen planopilaris), chorobę zapalną, która atakuje głównie skórę głowy i powoduje łuszczenie się oraz trwałe nierównomierne wypadanie włosów. Mattowi przepisano hydroksychlorochinę, lek wynaleziony w 1955 roku w celu leczenia malarii, który tłumi odpowiedź immunologiczną. Do częstych skutków ubocznych stosowania hydroksychlorochiny należą skurcze mięśni, biegunka, bóle głowy oraz wiele innych gorszych przypadłości. Już po tygodniu stosowania Matt zaczął mieć problemy z oddychaniem i pluć krwią. Lekarz kazał mu przetrzymać. Matt rozchorował się jeszcze bardziej. Nauczył się więc oddychania tummo i przestrzegał zaleceń Hofa, uprawiając codziennie Metodę Wima Hofa. Wim Hof, YouTube, 3 stycznia 2018, https://www.youtube.com/watch?v=f4tIou2LnOk; Wim Hof – Reversing Autoimmune Diseases | Paddison Program, YouTube, 26 czerwca 2016, https://www.youtube.com/watch?v=lZO9uyJIP44; In 8 Months I Was Completely Symptom- Free, Wim Hof Method Experience, Wim Hof, YouTube, 23 sierpnia 2019, https://www.youtube.com/watch?v=1nOv4aNiWys.

[295] W 2014 roku Hof zabrał grupę 26 losowych ludzi w wieku od 29 do 65 lat na Kilimandżaro. Wiele z tych osób cierpiało na astmę, reumatyzm, chorobę Leśniowskiego-Crohna i inne choroby autoimmunologiczne. Hof nauczył ich swojej wersji oddychania tummo, wystawił ich na okresowe uderzenia ekstremalnego zimna, a następnie pokonał wraz z nimi 5883 metry, udając się na szczyt najwyższej góry Afryki. Na szczycie stężenie tlenu w powietrzu jest o połowę niższe niż na poziomie morza. Jedynie połowie wspinaczy udaje się stanąć na dachu Afryki. W przypadku drużyny Hofa aż 24 z 26 jego uczniów, w tym wspomniane osoby chorujące na choroby autoimmunologiczne, zdobyły szczyt w 48 godzin. Mimo temperatur dochodzących do –20 stopni Celsjusza połowa grupy miała na sobie jedynie krótkie spodenki. Żaden z członków ekipy nie doświadczył hipotermii ani choroby wysokościowej i żaden nie korzystał z butli z tlenem. Ted Thornhill, Hardy Climbers Defy Experts to Reach Kilimanjaro Summit Wearing Just Their Shorts and without Succumbing to Hypothermia, Daily Mail, 17 lutego 2014; Kilimanjaro Success Rate – How Many People Reach the Summit, Kilimanjaro, https://www.climbkilimanjaroguide.com/kilimanjaro-success-rate. Według starszych szacunków wskaźnik powodzenia wspinaczki wynosił 41%, obecne szacunki są zapewne zbliżone do 60%, podałem więc średnią wartość.

[296] Warto wspomnieć, że David-Néel została bohaterką narodową Francji i idolką beatników (ang. beat writers), a jej imieniem nazwano herbatę i stację tramwajową – obie są do dzisiaj w użyciu.

[297] Maurice Daubard – Le Yogi des Extrêmes [The Yogi of the Extremes], http://www.mauricedaubard.com/biographie.htm; France: Moulins: Yogi Maurice Daubard Demonstration, AP Archive, YouTube, 21 lipca 2015, https://www.youtube.com/watch?time_continue=104&v=bEZVlgcddZg.

[298] Zarówno wywiad z Grofem, jak i moje doświadczenia z oddychaniem holotropowym miały miejsce kilka lat przed eksperymentem stanfordzkim i mniej więcej rok po wstrząsającej przygodzie z sudarszan kriją, która zainspirowała mnie do rozpoczęcia badań.

[299] Grof powiedział mi, że wydarzenia te miały miejsce w 1954 roku, jednak inne źródła podają, że był to rok 1956. The Tim Ferriss Show – Stan Grof, Lessons from ~4,500 LSD Sessions and Beyond, Podcast Notes, 24 listopada 2018, https://podcastnotes.org/2018/11/24/grof/.

[300] Stan Grof, Grof: Know Thyself, http://www.stanislavgrof.com.

[301] Mo Costandi, A Brief History of Psychedelic Psychiatry, „The Guardian”, 2 września 2014, https://www.theguardian.com/science/neurophilosophy/2014/sep/02/psychedelic-psychiatry.

[302] James Eyerman, A Clinical Report of Holotropic Breathwork in 11,000 Psychiatric Inpatients in a Community Hospital Setting, MAPS Bulletin, wiosna 2013, http://www.maps.org/news-letters/v23n1/v23n1_24-27.pdf.

[303] – Jeśli się nad tym zastanowić – mówił dalej Eyerman – to przemysłowa cywilizacja Zachodu jest jedyną grupą w całej historii ludzkości, która nie ma najlepszego zdania o odmiennych stanach świadomości, [która] ich nie docenia i nie chce ich zrozumieć. Zamiast tego uważamy je za patologię i tłumimy środkami uspokajającymi, które są tylko rozwiązaniem tymczasowym i nie zajmują się główną przyczyną problemu. Takie podejście prowadzi wyłącznie do jeszcze większej liczby problemów psychologicznych.

[304] Sarah W. Holmes et al., Holotropic Breathwork: An Experiential Approach to Psychotherapy, „Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training” 33, nr 1 (wiosna 1996), s. 114–120; Tanja Miller i Laila Nielsen, Measure of Significance of Holotropic Breathwork in the Development of Self- Awareness, „Journal of Alternative and Complementary Medicine” 21, nr 12 (grudzień 2015), s. 796–803; Stanislav Grof et al., Special Issue: Holotropic Breathwork and Other Hyperventilation Procedures, „Journal of Transpersonal Research” 6, nr 1 (2014); Joseph P. Rhinewine i Oliver Joseph Williams, Holotropic Breathwork: The Potential Role of a Prolonged, Voluntary Hyperventilation Procedure as an Adjunct to Psychotherapy, „Journal of Alternative and Complementary Medicine” 13, nr 7 (październik 2007), s. 771–776.

[305] A dokładniej, całe to sapanie i dyszenie uszczuplało zasoby dwutlenku węgla we krwi, a co za tym idzie, ograniczało przepływ krwi, którego mózg potrzebuje do prawidłowego funkcjonowania. Stanislav Grof i Christina Grof, Holotropic Breathwork: A New Approach to Self-Exploration and Therapy, SUNY Series in Transpersonaland Humanistic Psychology (Albany, NY: Excelsior, 2010), s. 161, 163; Stanislav Grof, Psychology of the Future: Lessons from Modern Consciousness Research (Albany, NY: SUNY Press, 2000); Sarah W. Holmes et al., Holotropic Breathwork: An Experiential Approach to Psychotherapy, „Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training” 33, nr 1 (wiosna 1996), s. 114–120.

[306] Cerebral Blood Flow and Metabolism, Neurosurg.cam.ac.uk, http://www.neurosurg.cam.ac.uk/files/2017/09/2-Cerebral-blood-flow.pdf.

[307] Jordan S. Querido i A. William Sheel, Regulation of Cerebral Blood Flow during Exercise, „Sports Medicine” 37, nr 9 (2007), s. 765–782.

[308] Każdy spadek ciśnienia parcjalnego CO_2 w krwi tętniczej (PaCO_2) o 1 mm Hg średnio zwalnia mózgowy przepływ krwi o około 2%. W trakcie jednej sesji intensywnego oddychania, którą odbyłem w laboratorium Uniwersytetu Kalifornijskiego w San Francisco, moje PaCO_2 wyniosło 22 mm Hg, czyli około 20 mniej niż wynosi norma. W tym czasie dopływ krwi do mojego mózgu był o około 40% mniejszy niż normalnie. Hyperventilation, OpenAnesthesia, https://www.openanesthesia.org/elevated_icp_hyperventilation.

[309] Interesujące streszczenie kilku publikacji naukowych na ten temat dostępne jest na stronie: http://www.anesthesiaweb.org/hyperventilation.php.

[310] Rhythm of Breathing Affects Memory and Fear, Neuroscience News, 7 grudnia 2016, https://neurosciencenews.com/memory-fear-breathing-5699/.

Rozdział 9
Wstrzymaj

[311] Część szczegółów dotyczących badań Klinga oraz dane na temat S.M. (przedstawione w kolejnych akapitach) zaczerpnięto z: Justin S. Feinstein et al., A Tale of Survival from the World of Patient S. M., w: Living without an Amygdala, red. David G. Amaral i Ralph Adolphs (Nowy Jork: Guilford Press, 2016), s. 1–38. Inne szczegóły pochodzą z artykułów Klinga, w tym z: Arthur Kling et al., Amygdalectomy in the Free-Ranging Vervet (Cercopithecus aethiops), „Journal of Psychiatric Research” 7, nr 3 (luty 1970), s. 191–199.

[312] The Amygdala, the Body’s Alarm Circuit, Cold Spring Harbor Laboratory DNA Learning Center, https://dnalc.cshl.edu/view/822-The-Amygdala-the-Body-s-Alarm-Circuit.html.

[313] W naszym układzie oddechowym posiadamy dwa rodzaje chemoreceptorów: obwodowe i centralne. Chemoreceptory obwodowe, zlokalizowane w kłębkach tętnicy szyjnej i aorty, są odpowiedzialne głównie za wykrywanie zmian w ilości tlenu we krwi, gdy ta opuszcza serce. Z kolei chemoreceptory centralne, zlokalizowane w pniu mózgu, wykrywają najdrobniejsze zmiany w stężeniu dwutlenku węgla w krwi tętniczej poprzez monitorowanie pH płynu mózgowo-rdzeniowego. Chemoreceptors, TeachMe Physiology, https://teachmephysiology.com/respiratory-system/regulation/chemoreceptors.

[314] Ludzie, u których obszar pnia mózgu mieszczący chemoreceptory centralne ulega uszkodzeniu, tracą zdolność mierzenia stężenia dwutlenku węgla we krwi i reagowania na jego zmiany. Ze względu na brak autonomicznego systemu kontroli, który informowałby o rosnącym stężeniu dwutlenku węgla, każdy oddech wymaga świadomego wysiłku wspomaganego przez aparaturę. Bez respiratora pacjenci ci mogą doznać zatrzymania oddechu we śnie, ponieważ ich organizm nie będzie wiedział, kiedy zaczerpnąć powietrza. Choroba ta zwana jest klątwą Ondyny – nazwa pochodzi od imienia wodnego ducha z europejskich podań ludowych. Ondyna powiedziała swojemu mężowi, Hansowi, że jest „oddechem w [jego] płucach”, i ostrzegła go, że jeśli kiedykolwiek ją zdradzi, straci zdolność nieświadomego oddychania. Hans dopuścił się zdrady i cierpiał odtąd na klątwę Ondyny. „Chwila nieuwagi i mogę zapomnieć wziąć oddech”, powiedział Hans, nim umarł. Iman Feiz-Erfan et al., Ondine’s Curse, „Barrow Quarterly” 15, nr 2 (1999), https://www.barrowneuro.org/education/grand-rounds-publications-and-media/barrow-quarterly/volume-15-no-2-1999/ondines-curse/.

[315] Dwanaście tysięcy lat temu starożytni Peruwiańczycy zamieszkiwali enklawy leżące 3660 metrów nad poziomem morza. Obecnie najwyżej zamieszkanym miastem jest La Rinconada, w Peru, położona na wysokości 5100 metrów nad poziomem morza. Tia Ghose, Oldest High-Altitude Human Settlement Discovered in Andes, Live Science, 23 października 2014, https://www.livescience.com/48419-high--altitude-setllement-peru.html.

[316] Według niektórych badań, sportowcy tacy jak freediverzy mają zwykle taką samą tolerancję na dwutlenek węgla jak ludzie, którzy nie są przyzwyczajeni do wielokrotnego i długiego wstrzymywania oddechu. Według tej hipotezy, sportowcy z czołówki najlepszych zawodników mają znacznie większe płuca i możliwe, że są także w stanie spowolnić swój metabolizm do poziomu, w którym zużywają mniej tlenu i produkują mniej dwutlenku węgla, co pozwala im wstrzymywać oddech na dłużej bez uczucia niepokoju. Nie wyjaśnia to jednak, dlaczego ludzie cierpiący na przewlekłe stany lękowe i inne zaburzenia, których podłożem jest strach, mają bardzo ograniczoną umiejętność wstrzymywania oddechu, bez względu na rozmiar płuc czy na to, ile wdychali i wydychali przed badaniem. Więcej interesujących informacji na ten temat można znaleźć na forum freedivingowym Deeper Blue: https://forums.deeperblue.com/threads/freediving-leading-to-sleep-apnea.82096/. Colette Harris, What It Takes to Climb Everest with No Oxygen, „Outside”, 8 czerwca 2017, https://www.outsideonline.com/2191596/how-train-climb-everest-no-oxygen.

[317] Jamie Ducharme, A Lot of Americans Are More Anxious Than They Were Last Year, a New Poll Says, „Time”, 8 maja 2018, https://time.com/5269371/americans--anxiety-poll/.

[318] The Primordial Breath: An Ancient Chinese Way of Prolonging Life through Breath Control, tom 1, tłum. Jane Huang i Michael Wurmbrand (Original Books, 1987), s. 13.

[319] Szczegółowe omówienie szkodliwego wpływu stresu oksydacyjnego oraz syntazy tlenku azotu, autorstwa dr. Scotta Simonettiego, dostępne jest na stronie: www.mrjamesnestor.com/breath.

[320] Megan Rose Dickey, Freaky: Your Breathing Patterns Change When You Read Email, „Business Insider”, 5 grudnia 2012, https://www.businessinsider.com/email-apnea-how-email-change-breathing-2012-12?IR=T; Email Apnea, Schott’s Vocab, „The New York Times”, 23 września 2009, https://schott.blogs.nytimes.com/2009/09/23/email-apnea/; Linda Stone, Just Breathe: Building the Case for Email Apnea, „The Huffington Post”, https://www.huffpost.com/entry/just-breathe-building-the_b_85651; Susan M. Pollak, Breathing Meditations for the Workplace, „Psychology Today”, 6 listopada 2014, https://www.psychologytoday.com/us/blog/the-art-now/201411/email-apnea.

[321] Dziesiątki publikacji naukowych dostępne są w bazie PubMed, będącym repozytorium United States National Library of Medicine (największej na świecie biblioteki medycznej prowadzonej przez rząd federalny USA) przy Narodowych Instytutach Zdrowia (NIH). Oto kilka artykułów, z których skorzystałem: Andrzej Ostrowski et al., The Role of Training in the Development of Adaptive Mechanisms in Freedivers, „Journal of Human Kinetics” 32, nr 1 (maj 2012), s. 197–210; Apar Avinash Saoji et al., Additional Practice of Yoga Breathing With Intermittent Breath Holding Enhances Psychological Functions in Yoga Practitioners: A Randomized Controlled Trial, „Explore: The Journal of Science and Healing” 14, nr 5 (wrzesień 2018), s. 379–384; Saoji et al., Immediate Effects of Yoga Breathing with Intermittent Breath Holding on Response Inhibition among Healthy Volunteers, „International Journal of Yoga” 11, nr 2 (maj–sierpień 2018), s. 99–104.

[322] Serena Gianfaldoni et al., History of the Baths and Thermal Medicine, „Macedonian Journal of Medical Sciences” 5, nr 4 (lipiec 2017), s. 566–568.

[323] Po tym, jak Brandt wrócił do Wielkiej Brytanii, zachwycając się uzdrowiskiem Royat, inny lekarz i członek Royal College of Surgeons, udał się do Royat, by potwierdzić relację Brandta, którą opisał później jako „całkiem zgodną z moimi własnymi doświadczeniami i spostrzeżeniami”. George Henry Brandt, Royat (les Bains) in Auvergne: Its Mineral Waters and Climate (Londyn: H. K. Lewis, 1880), s. 12, 18.

[324] George Henry Brandt, Royat (les Bains) in Auvergne, Its Mineral Waters and Climate (Londyn: H. K. Lewis, 1880), s. 12, 18; Peter M. Prendergast i Melvin A. Shiffman, red., Aesthetic Medicine: Art and Techniques (Berlin and Heidelberg: Springer, 2011); William i Robert Chambers, „Chambers’s Edinburgh Journal”, n.s. 1, nr 46 (listopad 16, 1844), s. 316; Isaac Burney Yeo, The Therapeutics of Mineral Springs and Climates (Londyn: Cassell, 1904), s. 760.

[325] Według dr. Lewisa S. Colemana, anestezjologa i badacza z Kalifornii, gwałtowny sprzeciw wobec stosowania dwutlenku węgla miał nie tyle związek z faktami, co z prywatnymi interesami. Dwutlenek węgla był niedrogim produktem ubocznym przeróbki ropy naftowej, podczas gdy inne sposoby leczenia klinicznego były drogie i wymagały wiedzy specjalistycznej. Lewis S. Coleman, Four Forgotten Giants of Anesthesia History, „Journal of Anesthesia and Surgery” 3, nr 1 (2016), s. 68–84.

[326] Kilkadziesiąt publikacji naukowych na temat korzyści płynących z kąpieli w dwutlenku węgla można znaleźć na stronie: mrjamesnestor.com/breath.

[327] Pod koniec lat 50. XX wieku Wolpe szukał alternatywnych metod leczenia lęku wolnopłynącego – odmiany stresu, która nie wynika z żadnego określonego powodu, a która dotyka dzisiaj około 10 milionów Amerykanów. Wolpe był pod wrażeniem, jak szybko i jak skutecznie działał na pacjentów dwutlenek węgla. Wolpe odkrył, że wystarczyło zaaplikować od dwóch do pięciu inhalacji mieszanką dwutlenku węgla i tlenu w proporcjach 1 : 1, aby obniżyć poziom lęku u pacjentów z 60 (obezwładniający lęk) do zera. Żadna inna metoda leczenia nie dawała nawet zbliżonych rezultatów. „Mam nadzieję, że niedawno obudzone zainteresowanie dwutlenkiem węgla doprowadzi do aktywnych badań naukowych w tej dziedzinie”, pisał Wolpe w 1987 roku. Jednak w tym samym roku, w którym Wolpe opublikował swoje wezwanie do podjęcia działań w kwestii leczenia za pomocą CO_2, Food and Drug Administration dopuściło do obrotu pierwszy lek z rodzaju SSRI, fluoksetynę, znaną bardziej pod handlowymi nazwami Prozac, Sarafem i Adofen. Dziesięć lat po tym, jak Wolpe opublikował wyniki swoich badań, Donald F. Klein, psychiatra z Uniwersytetu Columbia, twierdził, że odkrył mechanizm odpowiedzialny za aktywację napadów paniki, lęku oraz innych powiązanych zaburzeń. Była to „fizjologiczna błędna interpretacja dokonana przez system monitorujący uczucie duszności (suffocation monitor), [która] aktywuje złożony system alarmowy, ostrzegający o duszności (suffocation alarm system)”, pisał Klein w swoim artykule False Suffocation Alarms, Spontaneous Panics, and Related Conditions. To fałszywe uczucie duszności (false suffocation) pochodziło ze strony chemoreceptorów, które stały się zbyt wrażliwe na wahania stężenia dwutlenku węgla. Strach, w gruncie rzeczy, może być tak samo problemem fizycznym, co psychologicznym. Joseph Wolpe, Carbon Dioxide Inhalation Treatments of Neurotic Anxiety: An Overview, „Journal of Nervous and Mental Disease” 175, nr 3 (marzec 1987), s. 129–133; Donald F. Klein, False Suffocation Alarms, Spontaneous Panics, and Related Conditions, „Archives of General Psychiatry” 50, nr 4 (kwiecień 1993), s. 206–217.

[328] Są to szacunki Feinsteina. Trudno podać dokładną liczbę, jako że wielu ludzi z zaburzeniami lękowymi cierpi także na depresję i vice versa. Przykładowo, szacuje się, że 18% populacji cierpi na zaburzenia lękowe, około 8% na ciężką depresję, a miliony osób na łagodniejsze jej epizody. Szacuje się, że jedna czwarta ma zdiagnozowane zaburzenia psychiczne, a połowa wszystkich Amerykanów doświadczy jakiejś choroby psychicznej w swoim życiu. Half of US Adults Due for Mental Illness, Study Says, Live Science, 1 września 2011, https://www.livescience.com/15876-mental-illness-strikes-adults.html; Facts & Statistics, Anxiety and Depression Association of America, https://adaa.org/about-adaa/press-room/facts-statistics.

[329] Ponadto depresja, stany lękowe oraz panika są ze sobą ściśle powiązane – każde z tych zaburzeń ma swoje korzenie w tej samej błędnej interpretacji strachu. Jedna trzecia pacjentów przyjmujących obecnie SSRI cierpi także na inne rodzaje zaburzeń lękowych i wielu z nich otrzyma jeszcze inne leki w celu wyleczenia tych przypadłości. Laura A. Pratt et al., Antidepressant Use Among Persons Aged 12 and Over: United States, 2011–2014, NCHS Data Brief nr 283 (sierpień 2017), s. 1–8.

[330] Omówienie sposobów leczenia oraz ich skuteczności dostępne jest tutaj: Johanna S. Kaplan i David F. Tolin, Exposure Therapy for Anxiety Disorders, „Psychiatric Times”, 6 września 2011, https://www.psychiatrictimes.com/anxiety/exposure-therapy-anxiety-disorders.

[331] Wnioski te, jak można się łatwo domyślić, były mocno kontrowersyjne. Więcej o toczącej się na ten temat debacie można przeczytać w publikacji: Fredrik Hieronymus et al., Influence of Baseline Severity on the Effects of SSRIs in Depression: An Item-Based, Patient-Level Post-Hoc Analysis, „The Lancet”, 11 lipca 2019, https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(19)30383-9/fulltext; Fredrik Hieronymus, How Do We Determine Whether Antidepressants Are Useful or Not? Authors’ Reply, „The Lancet”, listopad 2019, https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/article/PIIS2215-0366(19)30383-9/fulltext; Henry Bodkin, Most Common Antidepressant Barely Helps Improve Depressive Symptoms, ‘Shocking’ Trial Finds, „The Telegraph” (UK), 19 września 2019, https://www.telegraph.co.uk/science/2019/09/19/common-antidepressant-barely-helps-improve-depression-symptoms.

[332] Około 40% osób pacjentów doświadczających napadów paniki cierpi także na depresję, a 70% z nich na jakąś inną chorobę psychiczną. Według Feinsteina, podłożem wszystkich tych zaburzeń jest strach. Paul M. Lehrer, Emotionally Triggered Asthma: A Review of Research Literature and Some Hypotheses for Self-Regulation Therapies, „Applied Psychophysiology and Biofeedback” 22, nr 1 (marzec 1998), s. 13–41.

[333] Pacjenci z napadami paniki odwiedzają lekarza pięć razy częściej niż inni pacjenci i są sześć razy częściej leczeni szpitalnie pod kątem zaburzeń psychicznych. Trzydzieści siedem procent z nich szuka jakiejś formy pomocy, zazwyczaj są to leki lub terapia behawioralna bądź ich połączenie. Jednak żadna z tych form leczenia nie zajmuje się bezpośrednią przyczyną ich przypadłości, jaką są przewlekłe złe nawyki oddechowe. Nie jest przypadkiem, że 60% chorych na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc cierpi również na zaburzenia lękowe lub depresyjne. Pacjenci ci często oddychają za dużo i za szybko, i panikują w przedwczesnej obawie, że nie będą w stanie zaczerpnąć kolejnego oddechu. Proper Breathing Brings Better Health, „Scientific American”, 15 stycznia 2019, https://www.scientificamerican.com/article/proper-breathing-brings-better-health/.

[334] Eva Henje Blom et al., Adolescent Girls with Emotional Disorders Have a Lower End-Tidal CO_2 and Increased Respiratory Rate Compared with Healthy Controls, „Psychophysiology” 51, nr 5 (maj 2014), s. 412–418; Alicia E. Meuret et al., Hypoventilation Therapy Alleviates Panic by Repeated Induction of Dyspnea, „Biological Psychiatry CNNI (Cognitive Neuroscience and Neuroimaging)” 3, nr 6 (czerwiec 2018), s. 539–545; Daniel S. Pine et al., Differential Carbon Dioxide Sensitivity in Childhood Anxiety Disorders and Nonill Comparison Group, „Archives of General Psychiatry” 57, nr 10 (październik 2000), s. 960–967.

[335] Out-of-the-Blue Panic Attacks Aren’t without Warning: Data Show Subtle Changes before Patients’ [sic] Aware of Attack, Southern Methodist University Research, https://blog.smu.edu/research/2011/07/26/out-of-the-blue-panic-attacks-arent-without-warning/; Stephanie Pappas, To Stave Off Panic, Don’t Take a Deep Breath, Live Science, 26 grudnia 2017, https://www.livescience.com/9204-stave-panic-deep-breath.html.

[336] New Breathing Therapy Reduces Panic and Anxiety by Reversing Hyperventilation, ScienceDaily, 22 grudnia 2010, https://www.sciencedaily.com/releases/2010/12/101220200010.htm; Pappas, To Stave Off Panic.

[337] „W ciągu pięciu lat badań klinicznych Feinstein odkrył, że terapia floatation REST jest szczególnie skuteczna w leczeniu lęku, anoreksji i innych nerwic, których podłożem jest strach. The Feinstein Laboratory, Laureate Institute for Brain Research, http://www.laureateinstitute.org/current-events/feinstein-laboratory-publishes-float-sudy-in-plos-one.

[338] Tabela sporządzona przez Butejkę, przedstawiająca optymalne (a także niebezpiecznie niskie) stężenie dwutlenku węgla dostępna jest tutaj: https://images.app.goo.gl/DGjT3bL8PMDQYmqL7.

[339] Ostatnio terapie dwutlenkiem węgla powoli wracają do łask, nie tylko za zasługą Olssona i jego drużyny majsterkujących na własną rękę pulmonautów. Znów stosuje się ją w leczeniu utraty słuchu, epilepsji oraz różnych nowotworów. Amerykański podmiot leczniczy Aetna wymienia w swojej ofercie terapię dwutlenkiem węgla jako terapię eksperymentalną. Carbogen Inhalation Therapy, Aetna, http://www.aetna.com/cpb/medical/data/400_499/0428.html.

[340] Chemoreceptory stworzone są do analizowania najmniejszych fluktuacji w stężeniu dwutlenku węgla, wynoszących nawet ułamki procenta.

Rozdział 10
Szybko, wolno i wcale

[341] Potężna dawka hormonów stresu może tłumić ból wywołany zimnem nawet godzinę po zakończeniu tummo. Pomyśl o płucach jak o panelach słonecznych: im większy panel, tym więcej komórek pochłania energię słoneczną, tym więcej powstaje energii. Intensywne oddychanie w Metodzie Wima Hofa może zwiększyć przestrzeń dostępną dla wymiany gazowej aż o niesamowite 40%. Dzięki tej bonusowej przestrzeni, Hof był na przykład w stanie przyswajać dwa razy więcej tlenu niż normalnie 40 minut po zakończeniu ćwiczeń. Isabelle Hof, The Wim Hof Method Explained (Wim Hof Method, 2015, zaktualizowano 2016), 8, https://explore.wimhofmethod.com/wp-content/uploads/ebook-the-wim-hof-method-explained-EN.pdf.

[342] Joshua Rapp Learn, Science Explains How the Iceman Resists Extreme Cold, Smithsonian.com, 22 maja 2018, https://www.smithsonianmag.com/science-nature/science-explains-how-iceman-resists-extreme-cold-180969134/#WUf1Swaj7zYCkVDv.99.

[343] Herbert Benson et al., Body Temperature Changes during the Practice of g Tum-mo Yoga, „Nature” 295 (1982), s. 234–236; William J. Cromie, Meditation Changes Temperatures, „The Harvard Gazette”, 18 kwietnia 2002.

[344] Spytałem o tę zagadkę dr. Paula Davenporta, znanego fizjologa i profesora zwyczajnego z Uniwersytetu Florydy. Odpisał mi na maila już po kilku godzinach. „Ciekawy problem”, zaczął. „Moja odpowiedź będzie, jak przystało, akademicko niejednoznaczna :) Efekt wolicjonalnej hiperwentylacji zależy od wielu czynników, w tym od miejscowego przepływu krwi, stopnia zmian gazometrycznych, zmniejszonej pojemności buforowej płynu mózgowo-rdzeniowego (CSF), zmian w pojemności minutowej serca, kompensacji zachwiania równowagi pH oraz czasu i czynników dotąd nieznanych. (Czy jest to wystarczająco niejednoznaczne?) Zbadanie fizjologicznej reakcji ze strony krwi oraz CSF na wolicjonalną hiperwentylację jest stosunkowo dość proste. Jednakże, kognitywne reakcje na zmiany fizjologiczne są znacznie bardziej złożone i niejednoznaczne”. Pod koniec maila poinformował, że pracuje nad dokładniejszą analizą zagadnienia, jednak wyciągnięcie z niej wniosków zajmie mu trochę czasu. Gdy piszę te słowa, prof. Davenport nadal pisze swoją analizę. Gdy poznam jej wyniki, zamieszczę je na mojej stronie: mrjamesnestor.com/breath. Tymczasem polecam przestudiowanie poniższych źródeł: I.A. Bubeev, The Mechanism of Breathing under the Conditions of Prolonged Voluntary Hyperventilation, „Aerospace and Environmental Medicine” 33, nr 2 (1999), s. 22–26; J.S. Querido i A.W. Sheel, Regulation of Cerebral Blood Flow during Exercise, „Sports Medicine” 37, nr 9 (październik 2007), s. 765–782.

[345] Iuriy A. Bubeev i I. B. Ushakov, The Mechanism of Breathing under the Conditions of Prolonged Voluntary Hyperventilation, „Aerospace and Environmental Medicine” 33, nr 2 (1999), s. 22–26; Seymour S. Kety i Carl F. Schmidt, The Effects of Altered Arterial Tensions of Carbon Dioxide and Oxygen on Cerebral Blood Flow and Cerebral Oxygen Consumption of Normal Young Men, „Journal of Clinical Investigation” 27, nr 4 (1948), s. 484–492; Querido i Sheel, Regulation of Cerebral Blood Flow during Exercise; Shinji Naganawa et al., Regional Differences of fMR Signal Changes Induced by Hyperventilation: Comparison between SE-EPI and GE-EPI at 3-T, „Journal of Magnetic Resonance Imaging” 15, nr 1 (styczeń 2002), s. 23–30; S. Posse et al., Regional Dynamic Signal Changes during Controlled Hyperventilation Assessed with Blood Oxygen Level-Dependent Functional MR Imaging, „American Journal of Neuroradiology” 18, nr 9 (październik 1997), s. 1763–1770.

[346] A dokładniej, pierwsze pisemne wzmianki o pranie pojawiły się w Indiach około 3000 lat temu, a w Chinach około 2500 lat temu w czasach dynastii Ying i Zhou.

[347] Starożytni Hindusi wierzyli, że w ciele znajduje się od 72 000 do 350 000 kanałów. Jak to policzyli, nikt nie wie.

[348] Sat Bir Singh Khalsa et al., Principles and Practice of Yoga in Health Care (Edynburg: Handspring, 2016).

[349] Był jednak bardzo dziwny i fascynujący, finansowany przez rząd projekt badawczy, który miał na celu zbadanie możliwości przemieszczania „energii witalnej”. Z tą naukową perełką z 1986 roku można się zapoznać na stronie CIA: Lu Zuyin et al., Physical Effects of Qi on Liquid Crystal, CIA, https://archive.org/details/CIA-RDP96-00792R000200160001-8/mode/2up.

[350] Justin O’Brien (Swami Jaidev Bharati), Walking with a Himalayan Master: An American’s Odyssey (St. Paul, MN: Yes International, 1998, 2005), s. 58, 241; Pandit Rajmani Tigunait, At the Eleventh Hour: The Biography of Swami Rama (Honesdale, PA: Himalayan Institute Press, 2004); Swami Rama, Researcher/Scientist, Swami Rama Society, http://www.swamiramasociety.org/project/swami-rama-researcher-scientist/.

[351] Swami Rama, Himalayan Master, Part 1, YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=S1sZNbRH2N8.

[352] Swami Rama at the Menninger Clinic, Topeka, Kansas, Kansas Historical Society, https://www.kshs.org/index.php?url=km/items/view/226459.

[353] Dr Daniel Ferguson, szef poradni higieny medycznej szpitala Veterans Administration w Minnesocie, zademonstrował kilka miesięcy wcześniej, że Swami Rama potrafi sprawić, że jego puls „znika” na kilka minut. Erik Peper et al., red., Mind/Body Integration: Essential Readings in Biofeedback (Nowy Jork: Plenum Press, 1979), s. 135.

[354] Rzeczywisty czas zapisu EKG wynosił 17 sekund, jednak Rama wprowadził serce w stan trzepotania przedsionków kilka sekund wcześniej, zanim technicy byli przygotowani do pomiarów. Szczegół ten zaczerpnąłem z książki Justina O’Briena The Wellness Tree: The Six-Step Program for Creating Optimal Wellness (Yes International, 2000).

[355] Gay Luce i Erik Peper, Mind over Body, Mind over Mind, „The New York Times”, 12 września 1971.

[356] Marilynn Wei i James E. Groves, The Harvard Medical School Guide to Yoga (Nowy Jork: Hachette, 2017); Jon Shirota, Meditation: A State of Sleepless Sleep, czerwiec 1973, http://hihtindia.org/wordpress/wp-content/uploads/2012/10/swamiramaprobe1973.pdf.

[357] Swami Rama: Voluntary Control over Involuntary States, YouTube, 22 stycznia 2017, s. 1–17, https://www.youtube.com/watch?v=yv_D3ATDvVE.

[358] Mathias Gardet, Thérèse Brosse (1902– 1991), https://repenf.hypotheses.org/795; Biofeedback Research and Yoga, Yoga and Consciousness Studies, http://www.yogapsychology.org/art_biofeedback.html; Brian Luke Seaward, Managing Stress: Principles and Strategies for Health and Well-Being (Burlington, MA: Jones & Bartlett Learning, 2012); M.A. Wenger i B.K. Bagchi, Studies of Autonomic Functions in Practitioners of Yoga in India, „Behavioral Science” 6, no. 4 (październik 1961), s. 312–323.

[359] Jak się później okazało, Rama nie był jednak taki nieskalany i skupiony wyłącznie na spokoju i świetle. W 1994 roku uczennica, która uczęszczała do Himalayan Institute, oskarżyła Ramę, że zaczął ją molestować seksualnie, gdy miała 19 lat, a on zbliżał się do siedemdziesiątki. Cztery lata później, po śmierci Ramy, ława przysięgłych przyznała kobiecie dwa miliony dolarów odszkodowania. Zarząd Himalayan Institute uważał proces za niesprawiedliwy ze względu na fakt, że Rama nie był nawet obecny na procesie i nie mógł przedstawić swojej wersji wydarzeń. Niemniej jednak incydent położył się cieniem na spuściźnie Ramy w kraju i za granicą. William J. Broad, Yoga and Sex Scandals: No Surprise Here, „The New York Times”, 27 lutego 2012.

[360] Informacje biograficzne zostały zaczerpnięte z następujących źródeł: Robyn Stoller, The Full Story of Dr. Albert Szent- Györgyi, National Foundation for Cancer Research, 9 grudnia 2017, https://www.nfcr.org/blog/full-story-of-dr-albert-szent-gyorgyi/; Albert Györgyi, Biographical Overview, National Library of Medicine, https://profiles.nlm.nih.gov/spotlight/wg/feature/biographical; Robert A. Kyle i Marc A. Shampo, Albert Szent- Györgyi – Nobel Laureate, „Mayo Clinic Proceedings” 75, nr 7 (lipiec 2000), s. 722; Albert Szent-Györgyi: Scurvy: Scourge of the Sea, Science History Institute, https://www.sciencehistory.org/historical-profile/albert-szent-gyorgyi.

[361] Albert Szent-Györgyi, Muscle Research, „Scientific American” 180 (czerwiec 1949), s. 22–25.

[362] Według naukowców z Uniwersytetu Arizony w Tucson, tym, co odróżniało zwierzęta z małymi mózgami od tych o dużych i szybko rozwijających się mózgach, była ich zdolność do ćwiczeń wytrzymałościowych. Im większa zdolność, tym większy mózg. Tym, co napędzało tę zdolność i te mózgi, były większe płuca, posiadające lepszą wydajność oddechową. Tłumaczy to, dlaczego ssaki mają większe mózgi niż nie-ssaki oraz dlaczego mózgi ludzi, wielorybów i delfinów rosły tak szybko przez miliony lat ewolucji, w odróżnieniu od mózgów gadów. Tlen = energia = ewolucja. Pod pewnymi względami to właśnie nasza zdolność do wykonywania dużych i pełnych oddechów uczyniła nas ludźmi. David A. Raichlen i Adam D. Gordon, Relationship between Exercise Capacity and Brain Size in Mammals, „PLoS One” 6, nr 6 (czerwiec 2011), s. e20601; Functional Design of the Respiratory System, medicine.mcgill.ca, https://www.medicine.mcgill.ca/physio/resp-web/TEXT1.htm; Alexis Blue, Brain Evolved to Need Exercise, Neuroscience News, 26 czerwca 2017, https://neurosciencenews.com/evolution-brain-exercise-6982/.

[363] Bettina E. Schirrmeister et al., Evolution of Multicellularity Coincided with Increased Diversification of Cyanobacteria and the Great Oxidation Event, „PNAS” 110, nr 5 (styczeń 2013), s. 1791–1796.

[364] Albert Szent-Györgyi, The Living State and Cancer, Physiological Chemistry and Physics, grudzień 1980.

[365] Szent-Györgyi twierdzi, że zdanie to padło w jego prywatnej korespondencji z Paulem Ehrenfestem, duńskim fizykiem teoretycznym austriackiego pochodzenia.

[366] G. E. W. Wolstenholme et al., red., Submolecular Biology and Cancer (Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2008), s. 143.

[367] J. Cui et al., Hypoxia and Miscoupling between Reduced Energy Efficiency and Signaling to Cell Proliferation Drive Cancer to Grow Increasingly Faster, „Journal of Molecular Cell Biology”, 2012; Alexander Greenhough et al., Cancer Cell Adaptation to Hypoxia Involves a HIF-YAP Axis, EMBO Molecular Medicine, 2018.

[368] Przyjmuje się, że cytat ten pochodzi z wykładu pt. Electronic Biology and Cancer wygłoszonego przez Szenta-Györgyiego w Marine Biological Laboratory w Woods Hole, w Massachusetts, w lipcu 1972 roku.

[369] “Master DeRose,” enacademic.com, https://enacademic.com/dic.nsf/enwiki/11708766.

[370] Opisy Doliny Indusu i szczegóły na jej temat zaczerpnięto z następujących źródeł: Indus River Valley Civilizations, Khan Academy, https://www.khanacademy.org/humanities/world-history/beginnings/ancient-india/a/the-indus-river-valley-civilizations; Saifullah Khan, Sanitation and Wastewater Technologies in Harappa / Indus Valley Civilization (ca. 2600– 1900 bce), https://canvas.brown.edu/files/61957992/download?download_frd=1.

[371] Dla porównania, 800 000 km^2 odpowiada łącznej powierzchni wszystkich stanów na Wschodnim Wybrzeżu USA, od Florydy po Nowy Jork. Craig A. Lockard, Societies, Networks, and Transitions: A Global History (Stamford, CT: Cengage Learning, 2008).

[372] Yan Y. Dhyansky, The Indus Valley Origin of a Yoga Practice, „Artibus Asiae” 48, nr 1–2 (1987), s. 89–108.

[373] Dokładny opis historii, epistemologii i ewolucji sankhji oraz najwcześniejszych form jogi można znaleźć w poniższej doskonałej publikacji naukowej, dostępnej za pośrednictwem Internet Encyclopedia of Philosophy: https://www.iep.utm.edu/yoga/.

[374] Słowo „Aryjczyk” pochodzi od sanskryckiego ērān, od którego z kolei wywodzi się współczesna nazwa państwa Iran. Termin nigdy nie miał nic wspólnego z wyższością białej rasy, dopóki naziści nie przywłaszczyli go sobie jakieś cztery tysiące lat później.

[375] Steve Farmer et al., The Collapse of the Indus-Script Thesis: The Myth of a Literate Harappan Civilization, „Electronic Journal of Vedic Studies” 11, nr 2 (styczeń 2014), s. 19–57, http://laurasianacademy.com/ejvs/ejvs1102/ejvs1102article.pdf.

[376] Z filozofii o nazwie sankhja. Sankhja opierała się na rozsądku i dowodach. Rdzeń rzeczownika sankhya oznacza „liczbę”, zaś rdzeń czasownika oznacza „wiedzieć”. „Albo wiesz, albo nie”, powiedział DeRose. „Duchowość nie miała z tym nic wspólnego!” Podstawy sankhji były laickie, oparte na badaniach empirycznych, a nie przekonaniach. DeRose powiedział mi, że w najstarszych upaniszadach nie było żadnej wzmianki o dłoniach złożonych do modlitwy ani o pozycjach jogi przyjmowanych na stojąco, ponieważ ćwiczenia te nigdy nie były częścią praktyki. Najstarsza joga była technologią opracowaną, aby wpływać na pranę i ją kontrolować. Była to nauka oparta na medytacji i oddychaniu. Prawdopodobnie najwcześniejszą wzmianką o pranajamie (starożytnej indyjskiej sztuce kontrolowania oddechu) jest ta znajdująca się w hymnie 1.5.23 Upaniszady Brihadaranjaki, którą po raz pierwszy udokumentowano około 700 roku przed naszą erą. „W istocie powinno się wdychać (wschodzić), lecz także wydychać (nie zachodząc), mówiąc: «Niech nie dosięgnie mnie to nieszczęście, które umiera». Podczas tej praktyki (oddychania), powinno się raczej gorąco pragnąć zrozumienia tego (nieśmiertelności) w pełni. To raczej przez to (uświadomienie sobie) osiąga się jedność z tym bóstwem (oddechem), jest to dzielenie się światami”. Brihadaranyaka Upanishad, księga 1, tłum. John Wells, Darshana Press, http://darshanapress.com/Brihadaranyaka%20Upanishad%20Book%201.pdf.

[377] W VI wieku p.n.e. Siddhartha Gautama, syn wojowniczego króla i królowej Doliny Indusu, usiadł pewnego dnia pod drzewem figowym w północno-wschodnich Indiach i zaczął uprawiać te starożytne techniki oddechowe i medytacyjne. Gautama osiągnął oświecenie, po czym wyruszył w świat, by nauczać na całym Wschodzie o cudach oddychania, medytacji i oświeceniu. Siddhartha stał się później znany jako Budda, twórca buddyzmu.

[378] Michele Marie Desmarais, Changing Minds: Mind, Consciousness and Identity in Patanjali’s Yoga-sutra and Cognitive Neuroscience (Delhi: Motilal Banarsidass, 2008).

[379] Oryginalny fragment jest znacznie bardziej enigmatyczny. Według DeRose’a poniższy werset 2.51 można przetłumaczyć mniej więcej tak: „Czwarty typ pranajamy wykracza poza wdech i wydech”. Interpretacje Jogasutr bardzo różnią się od siebie. Ja posłużyłem się interpretacją autorstwa Swami Dźnaneśwary, którą uznałem za najbardziej zrozumiałą i przystępną. Więcej na stronach: http://swamij.com/yoga-sutras-24953.htm, http://www.swamij.com/yoga-sutras-24953.htm#2.51.

[380] Mestre DeRose, Quando É Preciso Ser Forte: Autobiografia (Portuguese edition) (São Paulo: Egrégora, 2015).

[381] Po Jogasutrach Patandźaliego techniki jogi były wielokrotnie przepisywane i jeszcze bardziej kondensowane. Bhagavad-gītā opisywała jogę jako mistyczną i metafizyczną praktykę, duchowe narzędzie, za pośrednictwem którego można osiągnąć samospełnienie i oświecenie. W tradycji hathajogi, która rozwinęła się formalnie na początku XV wieku, stosowano te starożytne praktyki, by oddać cześć Śiwie, i zamieniono siedzące asany na 15 pozycji, z których większość wykonywana była na stojąco. Contesting Yoga’s Past: A Brief History of Āsana in Pre-modern India, Center for the Study of World Religions, 14 października 2015, https://cswr.hds.harvard.edu/news/2015/10/14/contesting-yoga’s-past-brief-history-āsana-pre-modern-india.

[382] Two Billion People Practice Yoga ‘Because It Works’, UN News, 21 czerwca 2016, https://news.un.org/en/audio/2016/06/614172; Alice G. Walton, How Yoga Is Spreading in the U.S., „Forbes”, https://www.forbes.com/sites/alicegwalton/2016/03/15/how-yoga-is-spreading-in-the-u-s/#3809c047449f/.

[383] W swojej książce pt. Pranajama (otrzymałem nieoficjalny egzemplarz, jeszcze zanim książka została wydana) DeRose opisuje szczegółowo 58 technik oddechowych, które liczą sobie tysiące lat i których korzenie sięgają źródeł sankhji. Kilka z tych technik prezentuję na końcu niniejszej książki.

[384] Marshall Govindan (Satchidananda), The Wisdom of Jesus and the Yoga Siddhas, „Przekrój”, 30 grudnia 2019, https://przekroj.pl/en/society/the-wisdom-of-jesus-and-the-yoga-siddhas-marshall-govindan-satch.; Jesus Christ, Self-Realization Fellowship, http://www.yogananda-srf.org/tmp/about_notitle.aspx?id=2225&langtype=1033; The Kriya Yoga Path of Meditation, Self-Realization Fellowship, https://www.yogananda-srf.org/The_Kriya_Yoga_Path_of_Meditation.aspx.

[385] Research on Sudarshan Kriya Yoga, Art of Living, https://www.artofliving.org/us-en/research-sudarshan-kriya.

[386] Nie potrafię dobrze opisać, jak powinno wykonywać się sudarszan kriję, ponieważ nie istnieją żadne pisemne instrukcje. Śankar to jedyna osoba, która prowadzi sesje tej jogi, i robi to zawsze za pośrednictwem skrzeczącego starego nagrania – takiego, jak to, które ja miałem okazję przesłuchać te 10 lat temu. Każdy, kto chce spróbować sudarszan krii, musi udać się do placówki fundacji Art of Living lub przeczesać internet w poszukiwaniu pirackich nagrań. Ja skorzystałem z obydwu opcji.

[387] Jest to jedna z wielu przyczyn, dla których nieregularne hiperwentylowanie się czy stosowanie nietradycyjnych technik oddychania może być tak szkodliwe lub nawet niebezpieczne.

Epilog
Ostatni oddech

[388] Albert Szent-Györgyi, The Living State and Cancer, w: G. E. W. Wolstenholme et al., red., Submolecular Biology and Cancer (Hoboken, NJ: John Wiley & Sons, 2008), s. 17.

[389] The Top 10 Causes of Death, World Health Organization, 24 maja 2018, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/the-top-10-causes-of-death; Leading Causes of Death, Centers for Disease Control and Prevention, https://www.cdc.gov/nchs/fastats/leading-causes-of-death.htm.

[390] Danielle Simmons, Epigenetic Influences and Disease, Nature Education, https://www.nature.com/scitable/topicpage/epigenetic-influences-and-disease-895/.

[391] Każdego dnia w naprzemiennej sekwencji wdechów i wydechów uczestniczy około 13,6 kilogramów powietrza, natomiast jedzenia nieco mniej niż 1,8 kilograma i 2,3 kilograma wody”. Dr. John R. Goldsmith, How Air Pollution Has Its Effect on Health (2) – Air Pollution and Lung Function Changes, „Proceedings: National Conference on Air Pollution U.S. Department of Health, Education, and Welfare” (Waszyngton, DC: United States Government Printing Office, 1959), s. 215.

[392] Andrew Weil, Breathing: The Master Key to Self Healing, Sounds True, 1999.

[393] Wciąż miałem w nosie pozostałości infekcji bakteryjnej, lecz bardzo znikome. Moje wyniki: „2+ Corynebacterium propinquum: liczba Gram-dodatnich ziarniaków znikoma; liczba Gram-dodatnich laseczek znikoma do niewielkiej, brak komórek polimorfojądrowych”.

[394] Carl Stough i Reece Stough, Dr. Breath: The Story of Breathing Coordination (Nowy Jork: William Morrow, 1970), s. 29.

[395] Charles Matthews, Just Eat What Your Great-Grandma Ate, „San Francisco Chronicle”, 30 grudnia 2007, https://michaelpollan.com/reviews/just-eat-what-your-great-grandma-ate/.
===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=

===LxciECQWZVdmUmZXZgw6D2xYYANlADADNgU0UWkKbA8/CTldOQo=